Haalbaarheidsstudie buisleiding(en)
PoR – Chemelot – NRW

In opdracht van:
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Port of Rotterdam
Chemelot
Nijmegen, 13 januari 2021

Inhoudsopgave
Blz.

Samenvatting | Conclusies | Advies

1

Hoofdstuk 1 Inleiding

11

1.1
1.2
1.3
1.4

Achtergrond
Doel en opzet van de verkenning
Werkwijze
Opbouw van het rapport

Hoofdstuk 2 Perspectieven op het vraagstuk
2.1
2.2
2.3
2.4

Veiligheid
Strategie van chemie- en energieclusters
Verduurzaming en energietransitie
Internationaal perspectief

Hoofdstuk 3 Tracé-alternatieven en afweging
3.1
3.2
3.3

Onderzochte tracé-alternatieven
Afweging
Conclusies

Hoofdstuk 4 Projectvarianten en investeringsramingen
4.1
4.2
4.3
4.4

Projectvarianten
Investeringsramingen
Kostenvoordeel bij aanleg als bundel
Conclusies

11
12
14
15

16
16
17
18
19

20
20
22
23

24
24
27
27
28

Blz.

Hoofdstuk 5 Marktvraag & Business Case
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Business case op drie niveaus
Toelichting buisleidingvervoer C4-LPG
Toelichting buisleidingvervoer Propeen (C3-PGP)
Toelichting buisleidingvervoer koolstofdioxide (CO2)
Toelichting buisleidingvervoer waterstof (H2)
Resultaat business case
Conclusies

Hoofdstuk 6 Realisatieplanning
6.1
6.2
6.3

Globale realisatieplanning
Urgentie
Conclusies

Hoofdstuk 7 Maatschappelijk Belang
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6

Opgave Basisnet Spoor
Korte termijn minder CO2-uitstoot in atmosfeer
Waterstof versnelt de duurzaamheidsopgave
Investeren in duurzaam verdienvermogen
Waarde buis voor bedrijfsvoering
What if not: vervoer zonder buisleiding als modaliteit

29
29
29
31
33
35
37
40

43
43
44
46

48
48
49
51
53
54
55

Bijlage 1

Tracé-alternatieven en Afwegingen

57

Bijlage 2

Marktvraag & Business Case

58

Bijlage 3

Globale Realisatieplanning

59

Bijlage 4

Maatschappelijk Belang

60

Samenvatting | Conclusies | Advies

A
1

Achtergrond
De voorliggende studie betreft een Haalbaarheidsstudie Buisleidingen Port of
Rotterdam – Chemelot – Noordrijn-Westfalen. De oorsprong ligt in de (dreigende)
overschrijding van de Basisnet Spoor-risicoplafonds voor stofcategorie A (brandbaar gas)
op de Brabantroute van en naar Rotterdam.
Vanuit veiligheidsperspectief is dit een belangrijke zaak, ook al omdat in de diverse
binnenstedelijke spoorzones langs de route zo’n 15.000-20.000 extra woningen worden
voorzien.
De toekomst strategieën van de chemie- en energiecomplexen in Rotterdam en Chemelot
spelen eveneens een rol. Voor tal van economische belangrijke chemische bedrijven is
immers de aan- en afvoer van stoffen (zgn. productleidingen) essentieel. De belangrijkste
Europese chemische producenten zijn dan ook samen met de twee zeehavens in
Rotterdam en Antwerpen een samenwerkingsverband gestart om de haalbaarheid van
een Europees buisleiding netwerk te onderzoeken.
Een derde invalshoek betreft verduurzaming en energietransitie. Reductie van CO2 en
productie en vervoer van nieuwe energiedragers vormt een grote existentiële uitdaging
voor individuele bedrijven, de chemie- en energieclusters in Rotterdam en Zuid-Limburg
en voor de samenleving als geheel. Veilig en milieuvriendelijk vervoer van CO2 en
waterstof per buisleiding (zgn. transitieleidingen) kunnen nieuwe kansen creëren.
Een laatste invalshoek is het internationale perspectief. Nederland vormt in de logistiek
en de chemie een belangrijk Europees schakelpunt en dus zijn toekomstgerichte
oplossingen alleen te vinden als het aangrenzende Duitsland (Noordrijn-Westfalen) en
België (haven Antwerpen) in de beschouwingen worden meegenomen.

B Projectvarianten – investeringsramingen
2

De vraag naar buisleidingtransport concentreert zich rond een viertal – door middel van
hogedrukleiding – te vervoeren gassen:
•
•
•
•

C4-LPG (butaan) : alternatieve krakergrondstof ter vervanging van Nafta
Propeen (C3)
: een krakerproduct dat dient voor productie van o.a.
Polypropyleen (PP), Acrylonitril (ACN), etc.
Koolstofdioxide : afvang en opslag van CO2 (leiding om te zetten in waterstof op
(CO2)
termijn)
Waterstof (H2)
: klimaatneutraal te winnen brandstof en grondstof

Buck Consultants International

1

3

In deze studie zijn twee projectvarianten bestudeerd.

4

De investeringskosten voor het aanleggen van een buisleidingenbundel van 4
leidingen (variant B4) van Rotterdam naar Chemelot bedraagt circa € 1,0 miljard
euro (incl. BTW), met een bandbreedte van +/- 40%.
De investeringskosten voor het aanleggen van alleen de twee productleidingen (P2)
bedragen € 347 mln. euro (incl. BTW), met een bandbreedte van +/- 40%.

5

Het bundelen van leidingen levert aanzienlijke kostenvoordelen op: zo nemen bij het
bundelen de gemiddelde kosten per leiding af met circa 28%. Het kostenvoordeel bij
aanleg als een bundel van 4 leidingen (t.o.v. deze ieder apart aan leggen) een besparing
van 365 mln. euro.
Naast deze financiële voordelen is er ook synergie in termen van minder overlast en
hogere veiligheid. Tot slot speelt ook maatschappelijk draagvlak van al dan niet een
getrapte uitvoering een rol in de afwegingen.

C Tracé
6

Voor het aanleggen en inpassen van buisleidingen is de nationale Structuurvisie
Buisleidingen (SVB) 2012-2035 opgesteld. Hierin zijn SVB-stroken aangewezen die vrij
gehouden dienen te worden voor het aanleggen van buisleidingen van nationaal belang.
De gedachte hierachter is dat de aanleg zoveel mogelijk ruimtelijk gebundeld plaats vindt.
Dit nationale kader vormt het vertrekpunt.
Drie tracé-alternatieven zijn nader onderzocht, waar ruimte is voor tenminste vier
leidingen:
1
2
3

7

Rotterdam-Tilburg-Maasbracht-Chemelot
Rotterdam-Tilburg-Helmond-Chemelot
Rotterdam-Tilburg-Venlo-Chemelot

Een vergelijking op basis van relevante afwegingscriteria leert dat tracé-alternatief 3 het
gunstigst scoort met name t.a.v. onderstaande:
•
•
•
•

het planologisch-juridisch kader: volledig conform Structuurvisie Buisleidingen;
de haalbaarheid t.a.v. bebouwd gebied: minste doorkruising/ondertunneling van
gebieden binnen de bebouwde kom (minder overlast);
de internationale connecties: mogelijkheid tot een extra en directe verbinding met het
Ruhrgebied via Venlo;
de verwachte realisatietermijn: (relatief) korte doorlooptijd.

Buck Consultants International

2

Dit tracé-alternatief is als basis genomen in de verdere uitwerking van de business case
en het maatschappelijke belang.
Figuur 1

Tracé-alternatief 3 Rotterdam-Tilburg-Venlo-Chemelot

D Marktvraag en Business Case
8

Bij de verkenning van de marktvraag zijn drie business cases onderscheiden. De volumes
van de internationale business case (de Trilog-volumes), zijn afkomstig van het
internationale samenwerkingsverband van de belangrijkste Europese chemische
producenten.
BASE-case Nationaal: traject Rotterdam-Chemelot
Chemelot
: Prognose volume gebruik Chemelot bij realisatie buis
Op de route : Inschatting koppelkansen op de route tussen Rotterdam en Chemelot
BASE-case Internationaal (met redelijkerwijs te verwachten volumes)
Internationaal : Inschatting C4-LPG en C3 o.b.v. 50% Trilog-volumes
: Inschatting CO2 en H2 door Port of Rotterdam
PLUS-case Internationaal (inschatting rekening houdend met ook onzekere volumes)
Internationaal : Inschatting C4-LPG en C3 o.b.v. 100% Trilog-volumes
: Inschatting CO2 en H2 door Port of Rotterdam

Buck Consultants International

3

9

Uit het onderzoek blijkt dat een buisleidingenbundel (variant P2 of B4) niet haalbaar
is voor het Nederlands deel zonder een internationaal project met verbinding naar
Antwerpen (belangrijke factor voor propeen) en NRW (minimaal voor CO2 en
waterstof).
Zie figuur 2 voor de volumeopbouw in het scenario BASE-case Internationaal.
Figuur 2 Opbouw BASE-case Internationaal

Bij realisatie van een leidingenbundel in doorgaande verbindingen met Antwerpen en
NRW, ontstaan o.b.v. de kostenramingen en de geprognotiseerde volumes aanzienlijk
lagere kostendekkende transporttarieven
•
•
•

Productleidingen : transportkosten per buis gelijk of lager dan alternatieve modaliteit
CO2 leiding
: een competitief transporttarief
Waterstof leiding : transportkosten dalen met factor drie

Opgemerkt moet worden dat het gebruik van kengetallen een grote mate van onzekerheid
geeft over de kostenramingen, overigens passend bij de huidige projectfase.

E

Realisatieplanning

10 Bij het verkennen van de realisatieplanning is uitgegaan van twee tijdspaden:
Basis Tijdpad : uitgaande van een positief besluit op vervolg begin 2021, duurt
realisatie 88 maanden (ruim 7 jaren)
Versneld Tijdpad : scenario waarin alle maatregelen ter versnelling, door het parallel
schakelen van bestuurlijke, aanbestedings- en inkoopprocessen
worden gerealiseerd, leidend tot een realisatietermijn van 49
maanden (ruim 4 jaren)
Buck Consultants International

4

11 De voorkeur voor het versnelde tijdpad is ingegeven door a) de noodzaak voor de
industrie te kunnen beschikken over een transitiebrandstof, b) investeringsplannen
van de chemie- en energiebedrijven en c) het versnellen van de energietransitie en
d) het verkrijgen van een ‘first mover advantage’ voor de Haven van Rotterdam.
12 Het volgen van dat versnelde tijdpad vergt een forse niet te onderschatten
(coördinatie) inspanning van alle betrokken bedrijven en overheden.

F Maatschappelijk belang
13 Bij het maatschappelijk belang zijn zes perspectieven onderscheiden.
F What if not:
Vervoer zonder buis als
modaliteit

A Veiligheid:
Opgave Basisnet Spoor

B Klimaat:
Korte termijn minder
CO2 uitstoot atmosfeer

E Waarde buis:
Waarde buis voor
bedrijfsvoering

D Economie:
Investeren in duurzaam
verdienvermogen

C Transitie:
Waterstof versnelt de
duurzaamheidsopgave

A Veiligheid: Opgave Basisnet Spoor en ruimte voor woningbouw
•

•

•

Een buisleiding dat leidt tot een modal shift van C4-LPG geldt als een belangrijk
maatregel voor het aanpakken van het Basisnet Spoor vraagstuk op de Brabantroute.
Het leidt tot een reductie van 9.000 KWE (Ketelwagenequivalenten) en het externe
veiligheidsrisico daalt navenant.
Als het andere (niet Chemelot) vervoer niet zou toenemen, en uitgaande van de
huidige risicoplafonds en oude inventarisatie gebiedsontwikkelingsplannen, zou er
niet langer een overschrijding zijn van de Basisnet-risicoplafonds. Hiermee ontstaat
‘ruimte’ voor de stedelijke verdichting in de provincie Noord-Brabant van 15.00020.000 extra woningen langs het spoor.
Een vervolgvraag is hoe wordt omgegaan met de ruimte die vrij komt door de modal
shift. Invulling door grootschalige woningbouw (verstedelijkingsbaat), Verhoging van
de veiligheid langs het spoor (veiligheidsbaat) en/of invulling door ander transport
gevaarlijke stoffen (transport baat)

Buck Consultants International

5

B Klimaat: Korte termijn minder CO2-uitstoot in atmosfeer
•

•

•
•

Het aanleggen van een CO2-leiding tussen Chemelot / NRW en Rotterdam is een
voorwaarde voor het behalen van een substantiële reductie van CO2-uitstoot bij industriële partijen in die regio’s. Door middel van een CO2-leiding kan dan jaarlijks zo’n
3 tot 4 megaton CO2 worden getransporteerd, waarvan de helft voorzien uit Duitsland.
Met de 36 inch waterstofleiding naar Chemelot en NRW kan 2 miljoen ton (Mton)
waterstof worden vervoerd. Elke ton groene waterstof die getransporteerd wordt naar
het continentale achterland vervangt daar fossiele brandstoffen zoals olie en gas
waarbij CO2 wordt uitgestoten.
Productleidingen passen in de transitie, maar leiden niet tot minder CO2 uitstoot in
het productieproces.
De modaliteit buis geldt als de meest duurzame transportmodaliteit. De aanvoer per
buisleiding resulteert in de BASE-case Internationaal in een verwachte CO2-besparing die oploopt van ruim 5 kton/jaar in 2025 naar 14 miljoen ton/jaar in 2050. Dit
laatste staat gelijk aan een uitstoot van circa 16 miljoen vrachtwagenklimeters per
jaar.

C Transitie: Waterstof versnelt de duurzaamheidsopgave
•

•
•

•

Waterstof is onderdeel van de brede energietransitie en de buisleiding levert
belangwekkende kansen op voor verduurzaming van energiehuishouding (incl.
gebouwde omgeving), industrie en mobiliteit op nationaal niveau en op de route op
de korte en middellange termijn.
De buisleiding biedt kansen voor 5 tot 10 waterstofvulstations voor wegtransport en
binnenvaart richting 2030 en is daarmee een aanjager van duurzame mobiliteit.
Voor bedrijventerreinen, kassencomplexen en industrie met grootverbruik en
verduurzamingsopgave zijn meekoppelkansen op de route. Bij aanleg van de H2buisleiding worden op (enkele) strategische locaties koppelpunten aangelegd.
Bij connectie met Antwerpen ontstaat een kans voor een verbinding met Vlissingen
en de Kanaalzone.

D Economie: Investeren in duurzaam verdienvermogen
•
•

•

•

De buisleidingbundel dient het economisch belang voor Nederland als geheel en meer
in het bijzonder voor de Haven Rotterdam en het chemisch cluster Chemelot.
Op nationaal niveau is de chemische industrie een belangrijke werkgever voor alle
opleidingsniveaus en levert qua omzet en export een forse bijdrage aan de
Nederlandse economie. Rotterdam is één van de sterkste petrochemische clusters in
Europa en levert een bijdrage van meer dan 6% aan het BBP. Met c.a. 150 bedrijven
en 8.000 banen heeft Chemelot eveneens een belangrijke rol in internationale positie
van de Nederlandse industrie.
De buisleiding leidt onderweg in de provincies Zuid-Holland, Noord-Brabant en
Limburg tot koppelkansen, zoals bijvoorbeeld het chemisch cluster van Moerdijk,
hetgeen de bredere transitie en investeren in duurzaam verdienvermogen illustreert.
De buisleidingbundel speelt een belangrijke rol in de transitieopgave van de
Nederlandse industrie en de clusters in Rotterdam en Chemelot. Daarbij positioneert
Rotterdam zich als internationale draaischijf voor waterstof als alternatief
verdienmodel voor fossiele grondstoffen. Met de aanvoer van duurzame grondstoffen

Buck Consultants International

6

en brandstoffen wordt de positie van Chemelot versterkt als Europa’s meest
duurzame en veilige industriecluster.
E Waarde buis voor bedrijfsvoering
•
•

•

F

De buisleidingbundel levert belangrijke waarde voor de bedrijfsvoering van de
chemische clusters.
Op bedrijfsniveau zorgt de bundel voor leveringszekerheid en grotere
transportcapaciteit, waardoor investeringen in andere modaliteiten wordt vermeden
en transportkosten worden gereduceerd.
Op clusterniveau zorgt de bundel voor verbetering van de positie in het internationale
netwerk van industrieclusters.

What if not: Vervoer zonder buis als modaliteit
•

•

•

De geprognotiseerde volumes dienen ter indicatie. Er is onzekerheid in welke vorm
waterstof vervoerd gaat worden en de rol die ammoniak gaat spelen in de
energietransitie. Bovendien is de externe veiligheid een belangrijk aandachtspunt bij
het bovengronds vervoer van waterstof.
Er ontstaan potentiële capaciteitsknelpunten op het spoor, met name de aan- en
afrijdroutes Betuweroute en voor de afwikkeling aan de Duitse kant. Ook ontstaan er
door de forse toename van vervoer potentiële capaciteitsknelpunten op de
vaarwegen, zowel op Rijn als Maas.
Klimaatbestendige en robuuste netwerken met gebruik van meerdere modaliteiten
zijn belangrijk, zeker als het gaat om energiedragers. Binnenvaart alleen wordt niet
robuust genoeg geacht voor het vervoer van de genoemde stoffen, in verband met
laag water zowel in de Rijn als de Maas.

G Voorlopig inzicht in maatschappelijke kosten en baten
14 In deze verkenning is een eerste inzicht verkregen in de maatschappelijke kosten en
baten. De legitimiteitsvraag kan positief worden beantwoord. Het externe veiligheidsvraagstuk is immers een maatschappelijke probleem en spoorinfrastructuur is een
rijksverantwoordelijkheid.
Er is sprake van marktfalen omdat de markt niet in staat is de buisleidingen in de
beginfase van de energietransitie te ontwikkelen. De productleidingen betreffen weliswaar
private infrastructuur, maar de private business case is op het traject RotterdamChemelot negatief. Het bedrijfsleven is niet in staat om de maatschappelijke baat van een
verbetering Veiligheid Spoor en daarmee creëren van meer binnenstedelijke
bouwmogelijkheden, te internaliseren.
15 In de Maatschappelijke Kosten Baten methode wordt naar effecten op Nederland
gekeken, hetgeen hier niet van toepassing is, aangezien de buisleidingen alleen in
internationaal verband een interessante optie vormen. Effecten (zowel kosten als baten)
in Duitsland (en België) zijn in deze verkenning niet doorgerekend.

Buck Consultants International

7

16 Onderstaande tabel geeft een eerste voorlopig beeld van de kosten en baten

Legenda
++ Significante positieve bijdrage aan doelstelling (verwachting)
+ Positief effect (verwachting)
- Negatief effect (verwachting)
-- Significante negatieve bijdrage aan doelstelling (verwachting)

Buck Consultants International

8

17 Aan de kostenkant staan € 1 mrd investeringen (+/- 40%)
De hoogte van de onrendabele top is grotendeels afhankelijk van het te verwachten te
vervoeren volume:
• Met alleen een verbinding van Rotterdam naar Chemelot kunnen de investeringskosten niet worden terugverdiend;
• Bij een connectie met NRW is de verwachting dat er wel een sluitende businesscase
te ontwikkelen is;
• Een belangrijke determinante hierbij zijn de geprognotiseerde volumes die verwacht
mogen worden bij een internationale connectie. Meer gedetailleerde volume informatie komt naar verwachting beschikbaar vanuit Trilog in het eerste kwartaal van 2021.
Tegenover deze kosten staan aanzienlijke maatschappelijke baten.
18 Vanuit effectiviteitsoptiek levert de buisleidingenbundel een substantiële bijdrage aan beleidsdoelstellingen van de Rijksoverheid.

Buck Consultants International

9

H Advies
Buck Consultants International adviseert voortvarend verder te gaan met de
realisatieverkenning van een buisleidingenbundel (variant B4), volgens tracé-3 met de
Versneld Tijdpad-realisatieplanning.
De volgende overwegingen liggen hieraan ten grondslag:
•
•

•

de investeringen van ruim 1 miljard (+/- 40% onzekerheidsmarge) zijn niet
exorbitant hoog en worden (voor een deel) terugverdiend in de exploitatie;
de maatschappelijke baten zijn substantieel t.a.v. veiligheid, CO2-reductie
(klimaat), waterstof als energietransitie-enabler, investeren in duurzaam
verdienvermogen van de Nederlandse economie en de bedrijfsvoering in de
chemische clusters;
de buisleidingenbundel niet aanleggen is daarentegen een gemiste kans vanuit
veiligheids-, klimaat/transitie- en economisch perspectief.

Gezien deze overwegingen ligt rijksbetrokkenheid in de rede, waarbij:
•

•
•

vanuit legitimiteits-optiek Rijksbetrokkenheid logisch is gezien het externe
veiligheidsvraagstuk op het spoor is een maatschappelijk probleem en
spoorinfrastructuur is een Rijksverantwoordelijkheid;
de maatschappelijke baten in behoorlijk gunstige verhouding staan t.o.v. de
verwachte overheidsinvesteringsbijdrage;
de buisleidingenbundel duidelijk en herkenbaar bijdraagt aan beleidsdoelen van
het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Op korte termijn moet in een pre-planuitwerkfase worden gewerkt aan:
•
•
•
•
•

aanscherping business case m.n. in internationaal verband;
leggen van intensieve contacten met m.n. Noordrijn-Westfalen: om B4 tot stand te
brengen zijn internationale leidingen een must vanuit business case-perspectief;
uitwerking meekoppelkansen in Zuid-Holland, Noord-Brabant, Zeeland en Limburg
vanuit internationaal perspectief nadere concretisering van kosten en baten van de
buisleidingenbundel;
voor- en nadelen van verschillende vormen in publiek-private samenwerking bij
investeringen en gebruik van de productleidingen en transitieleidingen.

Buck Consultants International

10

Hoofdstuk 1

1.1

Inleiding

Achtergrond

De voorliggende Haalbaarheidsstudie Buisleiding(en) Port of Rotterdam – Chemelot –
Noordrijn-Westfalen vindt zijn oorsprong in de (dreigende) overschrijding van de Basisnet
Spoor-risicoplafonds op het spoornet. Het knelpunt ligt met name op de Brabantroute bij het
vervoer van stofcategorie A (brandbaar gas). De over dit traject te vervoeren volumes zullen
naar verwachting in de toekomst stijgen door het gebruik van gas als transitiebrandstof in het
kraakproces in combinatie met de aanvoerbehoefte hiervoor vanuit een zeehaven.
Tabel 1.1

Chemelot-prognoses: stevige toename van vervoer via Brabantroute

Bron
: MKBA naar een modalshift voor Chemelot, BCI/Movares, 17 april 2019
Betreft : Chemelot geactualiseerd Max West Scenario 2025 over de Brabantroute in stofcategorie A
Noot
: Prognoses uitgedrukt in ketelwagen equivalent (KWE = 50 ton)

Deze prognose conflicteert met ambitieuze groeidoelstellingen en ruimtelijke ontwikkelplannen van verschillende steden op het traject van de Brabantroute in de nabijheid van het
spoor, zoals Roosendaal, Breda, Tilburg, Eindhoven, Weert, Sittard.
In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is medio 2019 een
Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) naar een modal shift voor Chemelot
afgerond. Uit deze studie is gebleken dat het realiseren van een buisleidingtracé tussen
Chemelot en Antwerpen/Rotterdam - in combinatie met uitbreiding van de Gashaven in Stein
– leidt tot een duurzame oplossing voor het vervoersvraagstuk voor de lange termijn. Het
‘oplossend vermogen’ van deze investeringen (MKBA-variant 4) is weergegeven in
navolgende tabel.
Tabel 1.2

Overzicht van resterend spoorvervoer van stofcategorie A door Chemelot (dus exclusief andere gebruikers) via de Brabantroute in relatie tot de ontwerpvolumes Basisnet (prognose 2025 in KWE)

Bron: MKBA naar een Modal Shift voor Chemelot, brandbaar gas (BCI/Movares, april 2019)

Buck Consultants International

11

Geïnitieerd door Chemelot is vervolgens in april 2020 een manifest gepubliceerd ‘Investeer
in een duurzame toekomst van Chemelot’. De intenties van het manifest is ondersteund door
Chemelot-partijen (bedrijven Sabic, OCI , AnQore), drie betrokken Ministeries (Infrastructuur
en Waterstaat; Economische Zaken en Klimaat; Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties),
de provincies Noord-Brabant en Limburg en de gemeente Eindhoven. In dit manifest wordt
de realisatie van een buisleidingenbundel als ondergrondse energie- en grondstoffen
snelweg bepleit, zijnde een combinatie van productpijpleidingen (C4-LPG, propeen) en
transitiepijpleidingen (waterstof, CO2).
Inzake de maatschappelijke meerwaarde wordt er op gewezen dat een buisleidingenbundel
een oplossing is op nationaal en regionaal niveau voor drie problemen:
•
•
•

noodzakelijke ontlasting Basisnet Spoor met het oog op veiligheid en binnenstedelijke
verdichting Brabantse steden;
zetten van een substantiële stap gericht op lange termijn investeringen in de Nationale
Energie Infrastructuur t.b.v. de chemische complexen in Chemelot en Rijnmond;
Europees concurrentiebelang in verbinden van internationale chemische clusters in
Nederland, België en Duitsland.

Het genoemde manifest heeft er toe geleid dat door Chemelot, het Havenbedrijf Rotterdam,
het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (ook namens de Ministeries van EZK en BZK)
aan Buck Consultants International opdracht hebben gegeven een haalbaarheidsstudie te
verrichten naar de maatschappelijke meerwaarde van (een combinatie van) diverse
buisleidingen.

1.2

Doel en opzet van de verkenning

In het in de vorige paragraaf genoemde manifest van april 2020 achten de partijen de urgentie
groot om tot een ‘energie- en chemische snelweg van buisleidingen’ groot. Tegelijkertijd is
duidelijk dat de haalbaarheid nadere analyse vergt.
De kernvraag van het voorliggende haalbaarheidsonderzoek luidt: wat is de
maatschappelijke meerwaarde (kosten en baten) van twee productleidingen, nl. een C4-LPG
en Propeenbuisleiding alsmede twee transitieleidingen (CO2 en waterstof) en welke
randvoorwaarden gelden daarvoor?
Het haalbaarheidsonderzoek betreft nadrukkelijk géén verkenning in de zin van het
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). De vragen en de
gedetailleerdheid in de beantwoording dienen gericht te zijn op de beantwoording van de
hierboven geformuleerde kernvraag. Als het onderzoek de haalbaarheid en wenselijkheid op
hoofdlijnen van de beoogde buisaanleg aantoont, volgt er een uitgebreid proces van nadere
verkenning, planning en inpassing met alle bestuurlijke- en participatieprocedures die daarop
van toepassing zijn.

Buck Consultants International

12

De in opdracht gestelde vragen zijn ondergebracht in 5 blokken.

Hierbij zijn de 9 door de opdrachtgevers gestelde onderzoeksvragen als volgt verdeeld:

Ruimte & Regelgeving (blok A)
1
2
3

Een beeld van het/de beoogde tracé(s) en kruising met andere (infrastructurele)werken
op basis van de Structuurvisie Buisleidingen.
Een beeld van de kansen en risico’s van de ruimtelijke inpassing en vergunningstrajecten
en de kosten daarvan (mee te nemen in de business case en maatschappelijk belanganalyse).
De mogelijkheden van een integrale aanleg van meerdere buizen voor meerdere stoffen
om daarmee de meekoppelkansen te kunnen beoordelen op maatschappelijke en
bedrijfseconomische meerwaarde.

Marktvraag & Business Case (blok B)
4
5

Bedrijfsmatige mogelijkheden en beperkingen.
Inzicht in de bedrijfseconomische kosten en baten in een business case gedurende een
life cycle time van maximaal 30 jaar.

Realisatieplanning (blok C)
6

Een eerste inschatting van de mijlpalen in het planvormingsproces en de besluitvormingsprocedure voor inpassing en uitvoering.

Maatschappelijke Belang (blok D)
7

Inzicht in het maatschappelijk belang waarin naar voren komt in welke mate de beoogde
oplossing maatschappelijk meerwaarde oplevert.

Synthese & Advies (blok E)
8
9

Waar mogelijk voorstellen voor een financieringsconstructie en een indicatie van de mate
van investeringsbereidheid van deelnemende partijen.
Voorstellen voor de wijze van vastleggen van afspraken die het commitment van het Rijk,
de provincies en private partijen in voldoende mate duidelijk maakt.

Buck Consultants International

13

1.3

Werkwijze

In samenwerking met alle partijen is het gelukt om in een korte tijd tot voorliggende rapportage te komen. De intensieve samenwerking kwam tot stand binnen de navolgende structuur.
Een stuurgroep onder leiding van Rein van der Kluit als onafhankelijke voorzitter, bestaande
uit vertegenwoordigers van:
• Chemelot
• Port of Rotterdam
• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (namens het Rijk)
• Provincies Limburg, Noord-Brabant en Zuid-Holland
• Buck Consultants International (als opdrachtnemer)
Een kernteam bestaande uit vertegenwoordigers van:
• Chemelot
• Port of Rotterdam
• Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
• Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
• Rijkswaterstaat
• Provincie Limburg
• Provincie Noord-Brabant
• Provincie Zuid-Holland
• Buck Consultants International (als opdrachtnemer)
Een gezamenlijk secretariaat voor reguliere afstemming tussen en met de drie opdrachtgevers: Ministerie Infrastructuur en Waterstaat, Chemelot en Port of Rotterdam.
Een werkgroep buisleidingentracé met hierin vertegenwoordiging vanuit Chemelot, Port of
Rotterdam, LSNED, Rijkswaterstaat, Ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en Ministerie Infrastructuur en Waterstaat. Deze werkgroep heeft zich gefocust op de ruimtelijke tracé-alternatieven (zie bijlage 1 van de studie) en de globale realisatieplanning (zie bijlage 3 van de studie). Vanuit deze groep is een GEO-team geformeerd waarin verschillende
GEO-informatiebestanden van Rijk en provincies aan elkaar zijn gekoppeld onder regie van
LSNED.
De investeringsramingen voor de buisleidingenbundel zijn opgesteld door WSP/Lievense,
in nauwe samenwerking met LSNED en met een toets op gehanteerde uitgangspunten door
Rijkswaterstaat. Ook hebben verschillende sessies plaatsgevonden met kostenramings-experts vanuit de betreffende organisaties.
Een werkgroep business case met hierin vertegenwoordiging vanuit Chemelot en Port of
Rotterdam en BCI, met als resultaat de uitwerking van het onderdeel marktvraag en business
case (zie bijlage 2 van de studie).

Buck Consultants International

14

Tevens heeft tweemaal een bijeenkomst van een klankbordgroep bedrijfsleven plaats gevonden met hierin vertegenwoordigers vanuit de bedrijven: AnQore, BP, HKM, OCI, RWE,
SABIC, Shell en Thyssen-Krupp, alsmede de organisaties: Chemelot, Currenta, VNCI, Ministerie Infrastructuur en Waterstaat en Port of Rotterdam.

1.4

Opbouw van het rapport

De opbouw van dit rapport is als volgt:
In hoofdstuk 2 worden vier perspectieven op het vraagstuk gegeven en gedetailleerd.
In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de diverse tracé-alternatieven en de afweging
daartussen. Resultaat is een meest gunstig tracé-alternatief, dat vervolgens in de rest van de
studie het uitgangspunt vormt.
Hoofdstuk 4 is gewijd aan investeringsramingen voor een tweetal projectvarianten: een
combinatie van twee productleidingen (afgekort als P2) óf een bundel van 4 leidingen
(afgekort als B4), d.w.z. twee productleidingen en twee transitieleidingen.
De marktvraag en de business case staan centraal in hoofdstuk 5. O.a. randvoorwaarden,
volumeprognoses, capaciteit versus verwachte vraag en exploitatie komen aan de orde.
In hoofdstuk 6 wordt de realisatieplanning behandeld, waarbij twee tijdspaden (Basis Tijdpad
en Versneld Tijdpad) zijn uitgewerkt.
Hoofdstuk 7 adresseert het maatschappelijk belang in de aanleg van de bestudeerde
buisleidingen.
Een nadere uitwerking per onderdeel is opgenomen in de bijlagen, zijnde de uitwerking van
Tracé-alternatieven en Afwegingen (bijlage 1), Marktvraag & Business Case (bijlage 2), een
Globale Realisatieplanning (bijlage 3) en het Maatschappelijk Belang (bijlage 4).

Buck Consultants International

15

Hoofdstuk 2 Perspectieven op het vraagstuk

Voor een goed zicht op de kernvraag van het onderzoek (zie paragraaf 1.2) zijn 4 perspectieven van belang, die nauw met elkaar samenhangen en dus een integrale aanpak vergen:
2.1
2.2
2.3
2.4

2.1

Veiligheid
Strategie van bedrijven en chemische clusters
Verduurzaming en energietransitie
Internationaal perspectief

Veiligheid

Het vervoer van gevaarlijke stoffen is in Nederland geregeld via het Basisnet Vervoer
Gevaarlijke Stoffen. Basisnet heeft als doel te zorgen voor evenwicht tussen het vervoer van
gevaarlijke stoffen, de bebouwde omgeving en veiligheid voor mensen, die wonen of
verblijven nabij infrastructuur waar vervoer gevaarlijke stoffen plaatsvindt.
Vanuit veiligheidsperspectief speelt het reeds genoemde Basisnet Spoor, waar een
zorgvuldige balans wordt gezocht tussen a) vervoer van gevaarlijke stoffen ten behoeve van
economische activiteiten, b) veiligheid voor mensen die langs de spoorinfrastructuur wonen
en/of werken en c) ruimte voor ontwikkelingen nabij infrastructuur, m.n. knooppunten zoals
(binnenstedelijke) stationsomgevingen. Basisnet Spoor stelt daartoe regels aan het
vaststellen en beheersen van de risico's voor het vervoer van gevaarlijke stoffen
(vervoerskant) alsmede aan bouwplannen nabij het spoor (ruimtelijke ontwikkeling). Aan de
vervoerskant zijn de risicoplafonds (samengestelde hoeveelheid te vervoeren gevaarlijke
stoffen per stofcategorie) vastgesteld op basis van destijds opgestelde vervoersprognoses,
waarbij er gestuurd wordt richting zo veel mogelijk gebruik van de Betuweroute. Door
transities in de economie en verandering van aanvoerlijnen (Oost-West) blijken de te
vervoeren volumes op specifieke trajecten hoger te liggen dan de hiervoor gestelde
risicoplafonds.
Bij de overschrijding van het Basisnet Spoor is het goed om op te merken dat er géén
overschrijding is van de wettelijke veiligheidsnormen (aanwezigheid van bebouwing in de 106 risicocontour), maar wel overschrijding van de risicoplafonds op het spoor (m.n.
Brabantroute).
Geplande stedelijke ontwikkelingen op/nabij (het) spoor (knooppunt) komen onder druk te
staan ten gevolge van de groei van het vervoer (en andersom). Voorbeeld is Eindhoven
Internationale Knoop XL, het gebied rondom Eindhoven CS, dat hét visitekaartje moet worden
van de Brainport Eindhoven. Dit stationsgebied van Eindhoven ondergaat de komende 20
jaar een gedaanteverwisseling met zo`n 15.000 versneld te bouwen extra woningen
(Rijksopgave).
Buck Consultants International

16

2.2

Strategie van chemie- en energieclusters

Het tweede perspectief is de toekomststrategie van de op Chemelot en in Rijnmond
gevestigde bedrijven.

Chemelot
Chemelot is een chemisch complex van 900 hectare en heeft voor de regio een belangrijke
systeemfunctie met circa 150 bedrijven en 8.000 banen. Chemelot kent haar oorsprong in
DSM en heeft zich ontwikkeld tot een sterk geïntegreerde site met intensieve onderlinge
uitwisseling van grondstoffen en utilities. Doordat de fabrieken fysiek gekoppeld zijn, zijn ze
efficiënt en momenteel internationaal concurrerend. Op de Chemelot-site zijn enkele
bedrijven gevestigd, die belangrijk zijn voor levering van producten die cruciaal zijn voor de
Europese chemische industrie.
Het complex bestaat anno 2020 uit verschillende (internationale) private bedrijven die
eigenstandig opereren en zelfstandige investeringsbeslissingen nemen. Hierbij staan de
bedrijven ieder afzonderlijk voor de opgave om binnen het internationale krachtenveld een
transitie door te maken richting verduurzaming van hun chemische productieprocessen met
als einddoel een klimaatneutrale Chemelot-site in 2050. De Chemelot-bedrijven hebben in
2016 een ruimtelijk Masterplan Chemelot 2030 opgesteld. Daarin stellen de partijen dat de
verduurzaming niet alleen een opgave is, maar ook nadrukkelijk een kans. De verschillende
eindproducten kennen een duurzame toekomst in Europa.
De belangrijkste spelers op Chemelot zijn internationale bedrijven die in een internationale
arena moeten concurreren. Zij formuleren hun strategie op drie pijlers: continuïteit,
winstgevende bedrijfsvoering en compliance met Nederlandse en Europese regelgeving.

Rotterdam chemie- en energie cluster
Rotterdam heeft de grootste Europese haven met een overslag van 469 mln ton, waarvan
45% vloeibare stoffen (de overige 55%, betreft m.n. containers en droge bulk). Volgens
studies van de Erasmus Universiteit bedraagt de totale toegevoegde waarde 45,6 miljard
Euro en zijn 385.000 mensen voor hun werk afhankelijk van de Rotterdamse haven. Op
energiegebied komt per zeeschip jaarlijks 8.800 petajoule (PJ) binnen, hetgeen driemaal de
Nederlandse energieconsumptie is en ongeveer 13% van de energieconsumptie in Europa.
Deze gegevens illustreren de Europese energierol van Rotterdam.
Gezien de grote energie- en chemiecomplexen in Rotterdam betekent de verandering van
energiestromen een substantiële transitie. De achterlandverbindingen zijn niet alleen voor
bijv. containers cruciaal (Betuweroute, Maas en Rijn), maar ook voor energie. Wil Rotterdam
zich ontwikkelen tot duurzame energiehub dan zal tijdig moeten worden gestart met het
ombouwen en aanleggen van nieuwe infrastructuur voor waterstof en andere energiedragers.
Om de regionale en nationale duurzaamheidsambities waar te maken wordt op korte termijn
gewerkt aan de realisering van ondergrondse CO2-opslag in de Noordzee – het zogenaamde
Porthosproject. De gedachte is CO2 af te vangen van chemie- en energiecomplexen in
Nederland en buitenland en vervolgens op te slaan in lege gasvelden onder de
Noordzeebodem.
Buck Consultants International

17

2.3

Verduurzaming en energietransitie

Het derde perspectief betreft Verduurzaming en Energietransitie. Over de wijze waarop de
verduurzaming van de productieprocessen in de komende decennia zal gaan plaatsvinden
bestaan grote onzekerheden. Het ‘winnende’ eindbeeld hangt af van de ontwikkelingen die
de komende decennia plaats zullen vinden in zowel beleid (bv uitwerking van de Europese
Green Deal), wetgeving (bv CO2-heffingen), economie (nieuwe technologieontwikkeling) en
internationale concurrentiekracht.
Gegeven bovengenoemde onzekerheden is er geen exacte routekaart te maken voor de verduurzaming van de chemie in Nederland en Europa. Wél is er een duidelijke richting aan te
geven. De verduurzamingsuitdaging ligt immers met name in de grondstoffen (feedstocks).
Voor de bedrijven op Chemelot zijn nafta en aardgas (beiden aangevoerd per pijpleiding),
momenteel de belangrijkste feedstocks. Deze zullen op termijn en uiterlijk 2020 (moeten)
worden vervangen door andere circulaire feedstocks.
De verduurzamingsopgave vraagt eveneens om een herpositionering van de Rotterdamse
haven. De haven zet hierbij nadrukkelijk in op een schakel-positie in de omschakeling naar
waterstof en de opslag van CO2 onder de Noordzee. Het Havenbedrijf Rotterdam is door
meerdere klanten benaderd met initiatieven voor substantieel nieuw spoorvervoer van brandbare gassen via de haven van Rotterdam en vervolgens via de Betuweroute richting Duitsland. Deze nieuwe stromen ontstaan onder andere door de energietransitie in Duitsland. Hiertoe is het van belang om de haalbaarheid te verkennen van een buisleidingennetwerk richting
het chemische achterland, via Chemelot naar het Rijn-Ruhrgebied.
De bestaande ‘fossiele’ ladingstromen zullen de komende decennia langzaam maar zeker
verminderen dan wel helemaal opdrogen. Ruwe olie en minerale olieproducten verdwijnen
naar de achtergrond. De grondstoffenvraag van de chemie zal blijven, maar wijzigen in meer
C2/C3/C4 feedstocks (ethaan/propaan/butaan); ook waterstof heeft potentie als alternatieve
energiedrager en grondstof. Gedurende de transitieperiode dienen alternatieve grondstoffen
aan- en afgevoerd te worden. Dat levert voor inland gelegen chemie complexen (zoals
Chemelot en het Ruhrgebied) een ingewikkelde puzzel op. In welke transities, assets en
typen aanvoer moet worden geïnvesteerd om enerzijds te verduurzamen en tegelijkertijd voor
de lange termijn concurrerend te blijven in het internationale speelveld? Het gaat in alle
gevallen om grote hoeveelheden (gevaarlijke) stoffen, die zowel vanuit leverzekerheid, als
vanuit veiligheidsoogpunt om een robuuste modaliteitskeuze vragen, waarbij buisleidingen
een meer dan interessante optie vormen.
In die nieuwe stromen is Rotterdam een logische schakel. In Rotterdam zal de komende jaren
naar verwachting grootschalige productie van blauwe en groene waterstof tot stand komen.
Er zal waterstof geïmporteerd worden voor gebruik in Rotterdam. Opslag en handel in
waterstof (en waterstofverbindingen) zullen daaruit voortvloeien. Dat maakt Rotterdam ook
een voordehand liggende centrale doorvoerhaven voor waterstof naar het achterland.
Hetzelfde geldt voor CO2, maar dan in omgekeerde richting. De chemische industrie in
Chemelot en Noordrijn-Westfalen heeft niet de beschikking over opslaglocaties voor CO2
zoals die nu in het kader van het Porthos-project en staalindustrie aldaar voor de kust van
Buck Consultants International

18

Rotterdam ontwikkeld worden. Aansluiting op dat systeem biedt de landinwaarts gelegen
industriecomplexen in binnen- en buitenland de mogelijkheid om middels CO2-opvang en
opslag (CCS – Carbon Capture and Storage) bij te dragen aan het realiseren van de
klimaatdoelstellingen.
Bij aanleg van een buisleidingbundel ontstaat tevens de mogelijkheid voor de ‘tussengelegen
gebieden’ om hierop aan te takken, wat kansen biedt om de hier eveneens benodigde
transitieontwikkelingen beter en sneller te realiseren.
Door het aanleggen van een geïntegreerde infrastructuur kan er tussen de verschillende
chemische clusters een logistiek stelsel ontwikkeld worden waarmee chemische fabrieken,
op een veilige en milieuvriendelijke wijze, kunnen worden bevoorraad met (gevaarlijke)
gassen en vloeistoffen.
Anders geformuleerd: het verduurzamings- en energietransitie perspectief verruimt de
discussie van (enkel) productpijpleidingen naar (ook) transitiepijpleidingen.

2.4

Internationaal perspectief

Vanuit Europees perspectief is een verbeterde verbinding van de Europese chemische
clusters van belang om blijvend internationaal te kunnen concurreren met de Verenigde
Staten en het Midden-Oosten. Door het uitbreiden van het buisleidingennet kunnen
grondstoffen op een meer efficiënte en uitstootvriendelijke manier worden uitgewisseld.
Hiertoe vinden momenteel trilaterale gesprekken plaats tussen Nederland, Vlaanderen en
Noordrijn-Westfalen.
Het mogelijk maken van verduurzaming van de chemie door middel van het aanleggen van
buisleidingverbindingen past goed bij de eind 2019 gepresenteerde door middel van Green
Deal van de Europese Commissie. De komende jaren zal meer duidelijk worden welke rol dit
zal gaan spelen in het internationale speelveld.
Bij de aanleg van buisleidingen vanaf Rotterdam naar Chemelot levert op het eerste oog het
meerwaarde op om deze ‘door te lussen’ naar Noordrijn-Westfalen. Dit geeft een bredere
volumebasis. Bij aanleg van een ringleiding met ook Antwerpen worden de verschillende
chemische complexen in West Europa met elkaar verbonden en ontstaat er een extra outlet
om systemen te balanceren, waarmee de concurrentiekracht van de ARRA regio sterk
verbeterd.

Buck Consultants International

19

Hoofdstuk 3 Tracé-alternatieven en afweging

3.1

Onderzochte tracé-alternatieven

Voor het aanleggen en inpassen van buisleidingen is de nationale Structuurvisie
Buisleidingen (SVB) 2012-2035 opgesteld. Hierin zijn SVB-stroken die vrij gehouden dienen
te worden (gereserveerd en juridisch verankerd) voor het aanleggen van buisleidingen. De
gedachte hierachter is dat de aanleg zoveel mogelijk ruimtelijk gebundeld plaats vindt. Dit
nationale kader vormt het vertrekpunt.
Drie tracé-alternatieven zijn nader onderzocht:
1
2
3

Rotterdam-Tilburg-Maasbracht-Chemelot
Rotterdam-Tilburg-Helmond-Chemelot
Rotterdam-Tilburg-Venlo-Chemelot

Enkele kenmerken op een rij:
Tabel 3.1

Belangrijkste kenmerken van de 3 tracévarianten

Verschillen op hoofdlijnen:
•
•
•

Tracé-alternatieven 1 en 2 ontlopen elkaar qua lengte, met resp. 225 km en 228 km, niet
veel;
Tracé alternatief 3 is circa 20 km langer en heeft als voordeel dat deze volledig loopt
binnen de hiervoor aangewezen stroken van PoR, LSNED en SVB;
De drie tracé-alternatieven verschillen in de route door Noord-Brabant en Limburg
− Tracé-alternatief 1 : grotendeels langs huidige Nafta leiding
− Tracé-alternatief 2 : alternatief langs voormalig indicatief SVB-tracé
− Tracé-alternatief 3 : stroken Structuurvisie Buisleidingen volgend (deels langs
RRP-leiding) via Venlo

Buck Consultants International

20

Figuur 3.1 Tracé-alternatief 1 Rotterdam-Tilburg-Maasbracht-Chemelot

Figuur 3.2 Tracé-alternatief 2 Rotterdam-Tilburg-Helmond-Chemelot

Buck Consultants International

21

Figuur 3.3 Tracé-alternatief 3 Rotterdam-Tilburg-Venlo-Chemelot

3.2

Afweging

Om een verantwoorde keuze te maken tussen de 3 tracé-alternatieven zijn 7 factoren nader
beoordeeld (zie tabel 3.2).
Tabel 3.2

Detaillering beoordelingskader

Buck Consultants International

22

In een separate bijlage (bijlage 1) zijn de drie tracé-alternatieven op alle beoordelingsaspecten beoordeeld.
Tabel 3.3 Samenvattend beeld van de beoordeling van de 3 tracé-alternatieven

Uit de beoordeling van de tracé-alternatieven komt tracé alternatief 3 als gunstigste naar
voren.

3.3

Conclusies

Tracé-alternatief 3 scoort het gunstigste met name t.a.v.:
•
•
•
•

het planologisch-juridisch kader: volledig conform Structuurvisie Buisleidingen;
de haalbaarheid t.a.v. bebouwd gebied: minste doorkruising/ondertunneling van
gebieden binnen de bebouwde kom;
de internationale connecties: mogelijkheid tot een extra en directe verbinding met
het Ruhrgebied via Venlo;
de verwachte realisatietermijn: (relatief) korte doorlooptijd.

Besloten is om binnen het kader van dit haalbaarheidsonderzoek tracé alternatief 3 als
basis te nemen voor de verdere uitwerking van de business case en het
maatschappelijk belang.

Buck Consultants International

23

Hoofdstuk 4

4.1

Projectvarianten en
investeringsramingen

Projectvarianten

De vraag naar buisleidingtransport concentreert zich rond een viertal – door middel van hogedrukleiding – te vervoeren gassen:
•
•
•
•

C4-LPG
Propeen

: alternatieve krakergrondstof ter vervanging van Nafta
: een krakerproduct dat dient voor productie van o.a. Polypropyleen (PP),
Acrylonitril (ACN), etc.
Koolstofdioxide : tijdelijke afvang en opslag van CO2 (om te zetten in waterstof op termijn)
Waterstof
: klimaatneutraal te winnen brandstof

In deze haalbaarheidsstudie wordt een onderscheid gemaakt in twee projectvarianten.

Variant 2: Twee productleidingen (P2)
•
•
•
•
•

Twee multipurpose productleidingen, transitieleidingen volgen later in de tijd;
Twee hogedruk gasleidingen die in design geschikt zijn voor meerdere typen gasgebruik;
Gedimensioneerd als buis van 10 Inch en 12 Inch;
Beoogd gebruik in eerste instantie als C3 en C4-LPG in vloeibare vorm;
Indien mogelijk in 2025 gereed.

Tabel 4.1

Productleidingen (P2)

1 Noot: boosterstation (ook wel compressorstation) zorgt voor opbouw van druk in de pijpleiding ten behoeve van
transport van A naar B via de pijp

Buck Consultants International

24

Variant 1: Buisleidingenbundel van vier (B4)
•
•
•

•

Aanleg van een buisleidingenbundel in één keer;
Gedimensioneerd als buis van 10 Inch,12 Inch, 24 Inch en 36 Inch;
Gebruik in eerste instantie als:
− productleidingen
: C3 en C4-LPG in vloeibare vorm
− transitieleidingen
: CO2 en H2 in gasvorm
Indien mogelijk in 2025 gereed.

Tabel 4.2

Transitieleidingen

1 Noot: boosterstation zorgt voor opbouw van druk ten behoeve van transport van A naar B via de pijp
Figuur 4.1 Route Port of Rotterdam – Chemelot, met internationale verbindingsmogelijkheden

Bron: Port of Rotterdam & Trilog (2020)
Buck Consultants International

25

Een toekomst-vaste buisleidingenbundel
Flexibiliteit is een belangrijk element in transitieperioden, aangezien volumes en/of ‘winnende’ stoffen of concepten niet gegarandeerd zijn. Hier is als volgt rekening mee gehouden:
C4-LPG leiding
• De beoogde 10 inch buis is ruim voldoende voor de te verwachten vraag en geldt als
minimum-standaard voor lange afstand achterlandverbindingen.
Propeen leiding
• Het is de verwachting dat de Propeen-productleiding naar de toekomst toe langdurig zal
worden gebruikt.
• De Propeen-productleiding met PPG-specificatie past in de visie richting klimaatneutraliteit. Het product is toekomstvast en kan renewable worden bij circulaire opwekking
(invoer bio-propeen). Het is een stap op weg richting circulaire propyleen productie op
Chemelot en daarmee ondersteunend aan het circulair maken van de kunststofindustrie.
CO2 leiding
• Om de klimaatdoelstellingen te halen is voor de korte termijn een snelle reductie van de
uitstoot van CO2 naar de atmosfeer van belang. Dat kan door CCS toe te passen. CCS
wordt algemeen gezien als een tijdelijke maatregel, nodig zolang de industrie nog niet
(volledig) op hernieuwbare energie draait.
• Een CO2-leiding kan - mits daar bij de aanleg en gebruik rekening mee is gehouden - op
enig moment ook worden gebruikt voor bijvoorbeeld waterstof. Oftewel: een leiding die
bijvoorbeeld de eerste 20 jaar CO2 van Duitsland naar Rotterdam vervoert, kan daarna
waterstof van Rotterdam naar Duitsland transporteren.
Waterstofleiding
• De import van waterstof - via zeescheepvaart - kan op verschillende manieren gaan
plaatsvinden, namelijk als methanol, of als LOHC (Liquid Organic Hydrogen Carriers)
zoals bijvoorbeeld tolueen of als ammoniak (vloeibaar). Voor verder landinwaarts vervoer
per buisleiding wordt uitgegaan van vervoer in gasvorm vergelijkbaar met het huidige
aardgas. Hoewel dit tot nu toe de meest gangbare vorm is, wordt er ook gekeken of het
de moeite waard is om waterstof in een andere vorm naar de eindgebruiker te brengen
(lees: vloeibaar), zeker als de eindgebruiker dan geen conversie meer hoeft te doen.
De aanleg van multipurpose leidingen biedt de flexibiliteit om op termijn ook een leiding
anders te kunnen gebruiken. Het is dan ook aan te bevelen om het beoogd transitiegebruik
mee te nemen als onderdeel van de gesprekken over publiek-private samenwerking en
bijdragen.

Buck Consultants International

26

4.2

Investeringsramingen

De volgende uitgangspunten zijn gehanteerd bij de ramingen:
• Leidingen vallend binnen regels van het Besluit Externe Veiligheid Buisleidingen (BevB);
• Leidingmateriaal is staal met gelaste verbindingen;
• De transportleidingen dienen piggable (onderhoud mogelijk gedurende gebruik en
camera-inspectie) te zijn;
• Raming op basis van ervaringscijfers en kengetallen;
• Raming inclusief majeure kruisingen.
De belangrijkste onzekerheden zijn vooralsnog:
• Totale boorlengte mineure kruisingen (ondervangen met 1.200 meter extra boorlengte in
raming);
• Eisen en wensen van omgeving met betrekking tot inpassing.
Investeringskosten;
• In mln. euro prijspeil 2020
• Met een zekerheid van -/+ 40%
Tabel 4.3

Investeringskosten (mln Euro)

Constructie
Materiaal
Zakelijke rechten, gewassen schade , entrance fee
Onvoorzien/onzekerheid
Engineering
Onderzoeken
Projectmanagement opdrachtgever
Vergunningen, omgevingsmangement e
Kathodische bescherming
Directie en toezicht
Totaal raming pro
BTW
Tot

Verdeling
58%
24%
8%
7%

B4
€
€
€

484 €

P2

Bron: Lievense/WSP, 2020

Samengevat bedragen de investeringskosten bedragen (incl. BTW):
• voor de bundel van vier leidingen (B4): ca 1.011 miljoen euro;
• voor de twee productenleidingen (P2): ca. 347 miljoen euro.

4.3

Kostenvoordeel bij aanleg als bundel

Het aanleggen van de buisleidingen als een bundel levert een reductie op de investeringskosten op.

Buck Consultants International

27

Tabel 4.4 Investeringskosten bij gelijktijdige aanleg van twee productieleidingen (P2) en vier leidingen (B4)

Samengevat bedraagt het investeringskostenvoordeel van bundelen:
•
•

bundel van vier (B4)

: 365 mln. euro incl. BTW (27% kostenvoordeel gemiddeld
per leiding);
twee productleidingen (P2) :138 mln. euro incl. BTW (28% kostenvoordeel gemiddeld
per leiding).

Het grootste kostenvoordeel treedt op zodra niet 1 maar 2 leidingen tegelijkertijd worden
aangelegd. De vaste lasten worden dan over beide leidingen gedeeld. Het voordeel neemt
procentueel gezien af naarmate er meer leidingen worden aangelegd. Het kostenvoordeel
van in één keer B4 ten opzichte van een gefaseerde aanleg (eerst P2 en dan B4) is
logischerwijs dan ook minder groot. Er ontstaat een investeringskostenvoordeel van € 98
miljoen.
Daarnaast heeft gelijktijdige aanleg van productleidingen en transitieleidingen aanvullende
(maatschappelijke) voordelen op het gebied van overlast, veiligheid en draagvlak.

4.4

Conclusies

•

De investeringskosten voor het aanleggen van een buisleidingenbundel van 4
leidingen (variant B4) bedraagt circa € 1,0 miljard euro (incl. BTW), met een
bandbreedte van +/- 40%.

•

De investeringskosten voor het aanleggen van de twee productleidingen (variant
P2) bedragen € 347 mln. euro. (incl. BTW), met een bandbreedte van +/- 40%.

•

Het bundelen van leidingen levert aanzienlijke kostenvoordelen op: zo nemen bij
het bundelen nemen de gemiddelde kosten per leiding af met circa 28%. De aanleg
als een bundel van 4 leidingen (t.o.v. deze ieder apart aan leggen) levert een
besparing op van 365 mln. euro.

•

Naast deze financiële voordelen, is er ook synergie in termen van minder overlast
en hogere veiligheid. Tot slot speelt ook maatschappelijk draagvlak van al dan niet
een getrapte uitvoering een rol in de te nemen afweging.

Buck Consultants International

28

Hoofdstuk 5

5.1

Marktvraag & Business Case

Business case op drie niveaus

Onderscheid wordt gemaakt in 3 business cases
1

BASE-case Nationaal: traject: Rotterdam-Chemelot
Chemelot
: Prognose volume gebruik Chemelot bij realisatie buis
Op de route
: Inschatting koppelkansen op de route tussen Rotterdam en Chemelot

2

BASE-case Internationaal (met redelijkerwijs te verwachten volumes)
Internationaal : Inschatting C4-LPG en C3 o.b.v. 50% Trilog-volumes
: Inschatting CO2 en H2 door PoR

3

PLUS-case Internationaal (inschatting rekening houdend met ook onzekere volumes)
Internationaal : Inschatting C4-LPG en C3 o.b.v. 100% Trilog-volumes
: Inschatting CO2 en H2 door PoR

Voor het opstellen van de internationale volumeprognoses is gebruik gemaakt van Trilogvolumes. Met hierbij de volgende kanttekeningen:
•
•
•
•

de volumes zijn het resultaat van 1e inventarisatie ronde, er wordt een update verwacht
in Q1 2021;
de prognoses zijn toe te kennen aan het project bij verbinding Antwerpen-RotterdamChemelot-NRW;
bij tevens verbinding Antwerpen-Chemelot-NRW worden de volumes gedeeld (impact
nog onduidelijk);
ontwikkeling andere modaliteiten (barge/rail) kan vervoersbehoefte via een buis
beïnvloeden.

5.2

Toelichting buisleidingvervoer C4-LPG

Achtergrond
De behoefte om C4-LPG (butaan) per buis te vervoeren ligt in de aanvoerbeperking per
spoor. Sinds 2015 is het Basisnet in werking getreden. Hierin zijn risicoplafonds voor het
vervoer van gevaarlijke stoffen vastgesteld. Bij het huidige gebruik vindt er reeds op sommige
plekken over de Brabantroute een overschrijding van de risicoplafonds plaats.
Het risicoplafond is een samengesteld risico door vervoer van verschillende typen
stofcategorieën (A t/m D). Met name het vervoer in de stofcategorie A (brandbare gassen)

Buck Consultants International

29

over de Brabantroute ligt aanzienlijk hoger dan voorspeld bij het vaststellen van
ontwerpvolumes (richtgetallen) per stofcategorie voor Basisnet in 2015.
Figuur 5.1 Spoorvervoer in Stofcategorie A over de Brabantroute (in 2016)

Zonder investering in modal shift-maatregelen is het de verwachting dat het vervoer van
stofcategorie A per spoor voor de Chemelot-bedrijven over de Brabantroute toeneemt van
5.400 KWE per jaar (in 2016) naar 12.600 KWE op jaarbasis vanaf 2025 een stijging met een
factor 2,3 (zie ook tabel 1.1).

Prognose in de business case
Volumeprognose voor het project in beeld: de te vervoeren volumes zijn naar verwachting
stabiel over tijd.
Figuur 5.2 Volumescenario’s C4-LPG

Figuur 5.3

Opbouw BASE-case Internationaal

Benutting capaciteit leiding
•
•

•

De capaciteit van de 10 inch leiding is met 1 Mton ruim voldoende voor wat betreft
Chemelot- behoefte;
Dit geldt niet zodra er een verbinding is met Noordrijn-Westfalen. Met aanvullende
investeringen in booster-stations is het mogelijk de druk op de leiding te verhogen en
daarmee de capaciteit van de leiding te verdubbelen van 1,0 naar 2,0 Mton. Dit is
voldoende voor accommoderen van de vraag in de BASE-case Internationaal;
Een grote buisdiameter van 12 inch is te overwegen (afhankelijk van connecties in
netwerk BE-DUI en toenemende internationale vraag.).

Buck Consultants International

30

Randvoorwaarden / succesfactoren
•
•
•

Verbinding met een terminal in de haven die beschikt over import (zeehaven), voldoende
opslagcapaciteit en booster (locatie, grond en faciliteit);
Ontwikkeling olieprijs: commerciële haalbaarheid van kraken op gas (i.p.v. nafta) hangt
samen met de prijsontwikkeling van nafta t.o.v. gas; deze schommelt over tijd;
Aanleg C4-LPG leiding bij voorkeur in combinatie met aanleg propeenleiding: het
gelijktijdig aanleggen van beide productleidingen geeft een voordeel op de
investeringskosten van ca. 28%.

Conclusies C4-LPG
•

•
•

De huidige Chemelot site is volledig ingericht op aanvoer per spoor. De omvang aan
volumes voor vervoer per buis lijken beperkt, waardoor de aanvoer van C4-LPG per buis,
vanuit commercieel oogpunt, slecht te motiveren is;
Op specifiek C4-LPG buisleiding niveau zijn er geen mogelijkheden om mee te koppelen
op de route Rotterdam-Chemelot;
Volumeverhoging door koppeling met private partijen uit Trilog-initiatief, dan wel
substantiële overheidsbijdrage (vanuit belang Basisnet Spoor Brabantroute) voor
afdekken onrendabele top.

5.3

Toelichting buisleidingvervoer Propeen (C3-PGP)

Achtergrond
De behoefte in de aanvoer van Propeen (als product) richting Chemelot en verder hangt nauw
samen met de site balans op Chemelot en bij de overige chemieclusters is NW-Europa. Op
dit moment wordt propeen door Europa getransporteerd door middel van binnenscheepvaart
en treinwagons. De industrie heeft behoefte aan een ringleiding voor propeen die door NWEuropa loopt.

Prognose in de business case
Volumeprognose voor het project in beeld; de te vervoeren volumes zijn naar verwachting
stabiel over tijd.

Buck Consultants International

31

Figuur 5.4 Volumescenario’s propeen

Figuur 5.5 Opbouw BASE-case Internationaal

Benutting capaciteit leiding
•
•
•

De capaciteit van de 12 inch leiding is met 1,5 Mton ruim voldoende;
Indien wenselijk is het mogelijk de capaciteit, middels investering in boosterstations te
verhogen naar 3,0 Mton;
Een kleinere buisdiameter van 10 inch is te overwegen (afhankelijk van connecties in
netwerk BE-DUI);

Randvoorwaarden / succesfactoren
•

•

•
•

Keuze in de te vervoeren Propeen-zuiverheidsgraad is van belang om het operationeel
gebruik (continue) te kunnen garanderen. Het uitgangspunt is de aanvoer van Polymer
Grade Propeen (PGP) categorie 1.
Een tracé-verbinding met Antwerpen is vanuit commercieel oogpunt een belangrijke
factor. Antwerpen ontwikkelt zich, met nieuwe grootschalige investeringen in de
chemische industrie, verder als propeenhub. Het is essentieel voor Nederlandse
chemieclusters om daar via een buisleidingen mee in verbinding te staan. Hiertoe is een
aanvullende investering in een nieuwe leiding nodig: een leiding van Antwerpen naar
Moerdijk en daar aansluitend op de bundel, dan wel een leiding van Antwerpen naar
Chemelot.
Een tracé-verbinding met Noordrijn-Westfalen is een randvoorwaarde. Zonder verbinding
(minimaal Gelsenkirchen) is er geen volumebasis om mee te beginnen.
Het gebruik van de pijpleiding conform ‘common-carrier’-principe zoals huidig ARGsysteem Ethyleen netwerk. De West Europese krakers zijn aan elkaar gekoppeld via een
Ethyleen-netwerk. Indien dit ook gebeurt met een Propeen netwerk wordt een extra outlet
gecreëerd om systemen te balanceren. Dat levert een grote waarde en bijdrage aan de
concurrentiekracht van de West Europese Chemie.

Conclusies C3-PGP
•

•

De maatschappelijke en economische meerwaarde van een propeen leiding ligt met
name in een versterkte concurrentiepositie van het Chemische cluster Chemelot en het
een lange termijn gebruik van 50 jaar waarborgt.
De Propeen-productleiding met PPG-specificatie past in de visie richting klimaatneutraliteit. Het product is toekomstvast en kan renewable worden bij circulaire opwekking
(invoer bio-propeen). Het is een stap op weg richting circulaire propyleen productie op
Chemelot en daarmee ondersteunend aan het circulair maken van de kunststofindustrie.

Buck Consultants International

32

•

Een tracéverbinding met zowel Antwerpen als NRW is belangrijk voor het creëren van de
juiste volumebasis en daarmee garanderen van leveringszekerheid (lage waterstanden
binnenvaart) en voorkomen toekomstige groei van transport via barge en spoor.

•

Bijkomend voordeel is het vrijkomen van ruimte in de gashaven van Stein/ Chemelot.
Momenteel is de ruimte in de gashaven (te) beperkt waardoor transitie-ontwikkelingen
onder druk staan. Er ontstaat meer flexibiliteit in de haven om in te spelen op
veranderende logistieke stromen in kader van duurzaamheid/circulariteit.

Samengevat: Een industrie-leiding die de regio’s Antwerpen, Rotterdam, Chemelot en
NRW verbindt is van groot belang voor het succes van de propeen leiding. Dit zorgt
immers voor een verbeterde economische concurrentiepositie, transportveiligheid en
betrouwbaarheid in een continue aanvoer.

5.4

Toelichting buisleidingvervoer koolstofdioxide (CO2)

Achtergrond
Om de klimaatdoelstellingen te halen is voor de korte termijn een snelle reductie van de
uitstoot van CO2 naar de atmosfeer noodzakelijk: CCS kan hier een substantiële bijdrage
aan leveren. CCS wordt algemeen gezien als een tijdelijke maatregel, nodig zolang de
industrie nog niet (volledig) op hernieuwbare energie draait.
Mede vanuit het klimaatakkoord wordt nu werk gemaakt van het Porthos project. Porthos
bevindt zich in een vergevorderde fase van besluitvorming. In de huidige planning wordt in
2024 gestart met CO2 afvang en opslag. Voor het succesvol aanleggen van een CO2
buisleiding naar het achterland is het doorgaan van Porthos fase 1 een randvoorwaarde. De
opslag van de CO2 zal via Porthos plaatsvinden in lege gasvelden in NL-deel van de
Noordzee. Er is serieuze belangstelling bij de industrie in Zeeland, Geleen, Antwerpen en
Duitsland om aan te sluiten op het Porthos project in Rotterdam. Gelet op de volumes komt
vervoer per pijpleiding het meest in aanmerking. Hoe de Nederlandse overheid aankijkt tegen
de komst van CO2 uit het buitenland is nog onzeker.

Prognose in de business case
Volumeprognose voor het project in beeld: de volume vraag op Chemelot is beperkt in
verhouding tot het (benodigd) volume. In het ‘totaal’ scenario wordt ook CO2 uit NRW en van
industrie langs de route naar Rotterdam meegenomen.

Buck Consultants International

33

Figuur 5.6 Volumescenario’s koolstofdioxide

Figuur 5.7

Opbouw BASE-case Internationaal CO2

Benutting capaciteit leiding
•
•

De capaciteit van de 24 inch leiding is met 5 Mton voldoende voor de ingeschatte
volumevraag;
De beoogde aanleg van de CO2 leiding vindt plaatst zodat deze, op enig moment,
omgezet kan worden om bijvoorbeeld waterstof te transporteren van Rotterdam naar
NRW. Bij omzetting ontstaat met de 24 Inch leiding een aanvullende H2 capaciteit van
circa 0,8 Mton/jaar.

Randvoorwaarden / succesfactorenF
•

Realisatie Porthos fase 1 als eerste stap, en ook ontwikkeling van Porthos fase 2/3. De
omvang van CO2 afvang en opslag projecten wordt in grote mate bepaald door de
aansluiting op offshore gasvelden met een bepaalde opvangcapaciteit. Dit vergt een
samenspel van volume commitment en capaciteit gasvelden.

•

Regelgeving grensoverschrijdend vervoer van CO2, met aanpassing wetgeving in België,
Duitsland en Nederland.
− Europese ETS beleid, waarin grensoverschrijdend vervoer van CO2 nog niet
opgenomen is, maar volgens communicatie van de Europese Commissie wel op korte
termijn (verwachting 2021) geregeld gaat worden.

•

Tijdige realisatie
− Bedrijven op Chemelot moeten op korte termijn investeren in (logistieke) assets om
tijdig een transitie te kunnen doorlopen naar een concurrerend business model
waarbij per 2025 (door oplopende tarieven voor CO2 uitstoot via emissiehandel ETS)
de CO2 wordt afgevangen, afgevoerd en opgeslagen;
− Hiertoe dient er in 2025 een leiding te zijn en is definitief zicht op een CO2 leiding
nodig uiterlijk in 2022. Dit is nodig omdat bij het alternatief per barge er tijdig langjarige
contracten dienen te worden gesloten met scheepswerven om specifiek hiervoor
tankers te laten bouwen.

•

De mate waarin het vervoer per buis concurrerend is t.o.v. binnenscheepvaart

Buck Consultants International

34

Conclusies CO2
•

De aanleg van een CO2 leiding past in het nationaal transitie-pad zoals opgenomen in
het klimaatakkoord, met tijdelijk gebruik voor versnelde CO2 afvang uit de atmosfeer.

•

Verbinding met NRW is nodig om te komen tot een voldoende grote volume stroom. Op
Chemelot is er marktvolume dat ook per barge (via bestaande faciliteiten) kan worden
afgevoerd. Zonder koppeling met NRW lijkt afvoer per barge rendabeler.

•

Onduidelijkheid over hoe de NL-overheid aankijkt tegen opslag van CO2 uit het
buitenland:
− latente vraag in NRW vanuit onder andere staalindustrie en petrochemie;
− aansluiting vraag naar CCS vanuit Zeeland en Antwerpen.

•

Een aantal onzekere factoren die dienen te worden ’getackeld’:
− realisatie Porthos fase 1;
− regelgeving grensoverschrijdend vervoer van CO2;
− uitdiepen technische mogelijkheden CO2 vervoer per buis over een lange afstand;
− concurrerende business case in samenhang met opslag (volume vraag, omvang
gasveld, subsidiekader);
− afspraken maken met Duitsland.

5.5

Toelichting buisleidingvervoer waterstof (H2)

Achtergrond
De haven van Rotterdam is een grootschalige doorvoerhaven op het gebied van fossiele
energie. Op jaarbasis wordt er in de haven van Rotterdam een energievolume van 8.000 PJ
op en overgeslagen. Hiervan wordt 95% doorgevoerd naar het Duitse achterland. Over tijd
zullen deze fossiele energiedragers uitgefaseerd worden. De haven van Rotterdam staat dan
ook voor een enorme transitie-opgave.
Waterstof wordt algemeen gezien als het meest aantrekkelijke duurzame alternatief voor olie
en gas. Net als met olie en gas kunnen er hoge temperaturen mee kunnen worden
gerealiseerd. Bovendien is het een belangrijke bouwsteen in de chemie. Het is op een aantal
punten ook heel anders: het is overal ter wereld te maken waar hernieuwbare elektriciteit
beschikbaar is. Dat betekent dat veel landen nu kijken naar de mogelijkheden om waterstof
te gaan exporteren.
De haven van Rotterdam zet fors in op de ontwikkeling van een waterstof hub in de
Rotterdamse haven. Dit vraagt om het ontwikkelen van een geheel nieuwe value chain:
•
•
•
•

Import
Aanlanding
Productie
Export

: shortlist van 10 landen voor import (groene) waterstof
: meerdere terminals voor verschillende type: vloeibaar, ammoniak, LOHC
: omzetting van wind op zee in waterstof op de Maasvlakte
: verbinding met het Duitse achterland via buisleiding

Buck Consultants International

35

Prognose in de business case
Waterstofvolumes zijn op voorhand lastig in te schatten. Daarom is er een bandbreedte
gehanteerd bij BASE-case Internationaal en PLUS-case Internationaal o.b.v. inschatting HY3
project, oplopend tot in totaal 20 Mton in 2050.
Figuur 5.8 Volumescenario’s waterstof

Figuur 5.9 Opbouw BASE-case Internationaal H2

Chemelot heeft waterstof nodig als grondstof. Deze (relatief beperkte) volumes zijn meegenomen in de prognoses. Een grootschaliger gebruik van waterstof als energiedager is op dit
moment nog niet commercieel haalbaar. Indien dit in de toekomst wel het geval wordt, ontstaat er een aanvullend ontwikkelpotentieel.

Benutting capaciteit leiding
•
•

•

Buis van 36 Inch, wat neerkomt op een jaarlijkse capaciteit van 2,0 Mt;
Aanvullend hierop zal Gasunie naar verwachting haar net omzetten (project HyWay 27),
waarmee ook 1-2 Mton capaciteit beschikbaar komt. Kijkend naar de vraagprognoses zijn
beide verbindingen benodigd en versterken de projecten elkaar;
De voorliggende dimensionering in buis(diameter) is naar verwachting voldoende voor de
komende 10-15 jaar. De verwachting is dat de buis tussen 2029 (plus-case) en 2035
(base-case) volledige benut zal zijn. Met de doorgroei mogelijkheid om op termijn de
andere leidingen (bv die voor CO2) in de bundel om te zetten naar ook waterstof.

Randvoorwaarden / succesfactoren
•

•

Schaalvergroting is nodig om te komen tot een concurrerend businessmodel. Het
doortrekken van de verbinding naar NRW is een randvoorwaarde, zo mogelijk aansluitend
bij bestaand netwerk. De buisleiding mag niet stoppen bij grens Nederland – Duitsland.
Regelgeving in NL en Duitsland moet de waterstofinfrastructuur mogelijk maken.

Conclusies H2
•

Het op korte termijn aanleggen van een waterstofleiding als achterlandverbinding (als
volwaardige modaliteit in de nationale hoofdinfrastructuur) geeft de Port of Rotterdam een
first mover advantage. Dit is een strategische overweging met potentieel grote implicaties
voor het bestendigen van de positie van Nederland, c.q. Rotterdam als energie- en
grondstoffen hub voor Noordwest-Europa.

Buck Consultants International

36

•

Het waterstofnetwerk dient waar mogelijk als publieke infrastructuur en als één geheel te
worden geëxploiteerd. Hierbij zal een combinatie moeten worden gevonden met de
productleidingen, die een privaat karakter kunnen verkrijgen met meerdere afnemers:
− Het is publieke infrastructuur die voor private partijen de overstap van fossiel naar
hernieuwbaar mogelijk maakt, dat transitie naar hernieuwbaar en circulair versnelt en
daarmee de internationaal afgesproken klimaatdoelstellingen haalbaar maakt;
− In het vervolgtraject zal voor de waterstofleiding verdergaande afstemming en
samenwerking met Gasunie benodigd zijn. Gasunie verkent (HyWay27 project) op
welke manier het bestaande gasnet gebruikt kan worden voor vervoer van waterstof.

•

Het opzetten van een waterstofnetwerk als onderdeel van een Europees netwerk, biedt
tevens de mogelijkheid van Europese subsidie.

•

De waterstof potentie is op voorhand lastig in te schatten. Een “behoudende” diameter
voor de H2-leiding van 36 Inch lijkt een verstandige keuze. De capaciteit van max.2 Mton
is voldoende voor de komende 10-15 jaar en wellicht langer dan dat. Mocht de vraagt
harder aantrekken dan is het mogelijk om de andere leidingen in de bundel om te zetten
en of een extra leiding aan te leggen. Dit kan niet zo lang de CO2 naar de Noordzee wordt
vervoerd. Dan zal de extra vraag via het mogelijk omgebouwde Gasunie netwerk worden
vervoerd of er dient nog een buis bij te komen. Dit zal in 2035 naar moeten worden
bekeken.

5.6

Resultaat business case

Voor het nemen van (private) investeringsbeslissingen speelt de financiële business case
een belangrijke rol. Een dergelijke business case is opgebouwd uit een drietal elementen:

Disclaimer
•
•
•

Opgesteld op basis van ontvangen informatie van de belangrijkste stakeholders
De business case is opgesteld in een stringent tijdskader
De resultaten geven een eerste globaal beeld

Buck Consultants International

37

Productleidingen (P2)
Investeringen
• Kostenraming: ca. 347 miljoen euro (Incl. BTW) voor de 2 productleidingen
• In miljoen euro, prijspeil 2020, met nauwkeurigheid +/- 40%
• Aanvullend kostenvoordeel van gemiddeld 9% per leiding bij bundel van vier (B4)
• De aansluiting met Antwerpen voor Propeen en naar NRW tot aan de grens zijn hierin
nog niet opgenomen. Grove inschatting is dat een dergelijke aansluiting een additionele
investering van circa 20% vereist.
Bijdragen
• Nog onbekend
Volumes voor C4-LPG en C3 (vanaf peiljaar 2030)
• Base-case Nationaal
: 550 Kt per jaar
• Base-case Internationaal : 2.225 Kt per jaar
• Plus-case Internationaal : 3.850 Kt per jaar
Exploitatielasten
• Maintenance en Onderhoud (2% van investeringskosten): Inspectie, reparatie, toezicht;
• Insurance (0,25% van investeringskosten);
• Beheer en management: tracé inspectie, meetkamer, management kosten.
Exploitatieopbrengsten
• Exploitatieopbrengsten dienen minimaal kostendekkend te zijn;
• Afhankelijk van het volumescenario zullen de exploitatiekosten (€/t) een bepaalde waarde
dienen te hebben om kostendekkend te kunnen zijn ;
• Als exploitatiekosten hoger zijn dan huidige exploitatiekosten (b.v. railtankers of via
binnenvaartschepen) dan is de business case minder of niet aantrekkelijk.
Resultaat: berekende kostprijs per ton (indicatief)1
• Base-case Nationaal
≈ 90 €/ton
dit is 3-4 maal hoger dan huidige modaliteit
• Base-case Internationaal ≈ 23 €/ton
vergelijkbare kosten huidige modaliteit
• Plus-case Internationaal ≈ 13 €/ton
50% kosten huidige modaliteit

Transitieleidingen
Investeringen
• Kostenraming: ca. 762 miljoen euro (Incl. BTW) voor de 2 transitieleidingen
• In miljoen euro, prijspeil 2020, met nauwkeurigheid +/- 40%
• Aanvullend kostenvoordeel van gemiddeld 9% per leiding bij bundel van vier (B4)
• De aansluiting tot de grens naar NRW is hierin nog niet opgenomen.
Bijdragen
1 Kostendekkende transportprijs gebaseerd op een WACC van 6% en een looptijd van 2025-2050

Buck Consultants International

38

•

Nog onbekend

Volumes (vanaf peiljaar 2030-2040)
• Base-case Nationaal
CO2: 1,5 Mt
• Base-case Internationaal
CO2: 3,0 Mt
• Plus-case Internationaal
CO2: 3,5 Mt
•

H2: 0,1 – 1,1 Mt
H2: 0,3 – 2,0 Mt
H2: 1,0 Mt

Door de beperkte capaciteit van de H2 leiding is er in de business case in elk scenario
gerekend met maximaal 2,0 Mton/jaar transport.

Exploitatielasten
• Kosten onderhoud en beheer
• Kosten voor verzekeringen
• Kosten voor management
• Kosten voor energiegebruik

: 2% van de capex per jaar;
: 0,50% van de capex per jaar;
: € 2,5 mln per jaar (per leiding);
: 2 Kwh/ton.

Exploitatieopbrengsten
• Uitgangspunt is dat exploitatieopbrengsten minimaal kostendekkend dienen te zijn;
• Bijdragen of subsidies kunnen zorgen voor lagere exploitatieopbrengsten per eenheid
(€/ton) om de leiding(en) financieel haalbaar te maken;
• Als de eenheidskosten voor het transport met alternatieve vervoermiddelen (via
binnenvaart of spoor) lager zijn dan door middel van een pijpleiding dan is de business
case minder of niet aantrekkelijk.
Resultaat: berekende kostprijs per ton (indicatief)
• Voor CO2 geldt dat in het scenario waarin alleen Chemelot wordt aangesloten op de 24
Inch leiding de kosten per eenheid (€/ton) tot vijf keer hoger zijn dan wanneer een
connectie met NRW kan worden gerealiseerd.
• Bij een verbinding met NRW (base-case en plus-case) kan door middel van de CO2
leiding een competitief transporttarief voor CO2 worden gerealiseerd.
• Voor H2 geldt dat in het scenario waarin alleen Chemelot wordt aangesloten op de 36
Inch leiding de kosten per eenheid (€/ton) tot drie keer hoger zijn dan wanneer een
connectie met NRW kan worden gerealiseerd.
• De trage ramp-up van de volumes in de base-case (zonder en met NRW) zorgt voor een
minder aantrekkelijke business case dan de relatief snelle ramp-up in de plus-case met
NRW.

Resultaat in perspectief
•
•
•

Het gebruik van kengetallen geeft een grote mate van onzekerheid over de
kostenramingen die passend is bij de huidige projectfase;
De investeringsraming, de vervoerde volumes en rendementseisen zijn cruciale(re)
determinanten voor de kostprijs;
De onzekerheid in de exploitatiekosten is van relatief beperkte van invloed op het
resultaat. Een verdubbeling van de onderhoud- en beheerskosten van 2% naar 4% leidt
met de geprognotiseerde volumes tot een 10-15% hogere kostprijs.

Buck Consultants International

39

5.7
1

Conclusies

Een buisleidingenbundel (variant P2 of B4) is niet haalbaar voor het Nederlands
deel zonder een internationaal project met verbinding naar Antwerpen (belangrijke
factor voor propeen) en NRW (minimaal voor CO2 en waterstof).
Zie figuur 5.10 voor de dominante rol van de internationale verbinding (grijs) in de opbouw
van de BASE-case internationaal.
Figuur 5.10 Opbouw BASE-case Internationaal

2

Bij realisatie van een leidingenbundel in doorgaande verbindingen met Antwerpen
en NRW, ontstaan o.b.v. de kostenramingen en de geprognotiseerde volumes
aanzienlijk lagere kostendekkende transport- tarieven
•
•
•

3

Productleidingen : transportkosten per buis gelijk of lager dan alternatieve modaliteit
CO2 leiding
: een competitief transporttarief
Waterstof leiding : transportkosten dalen met factor drie

De buisleidingbundel past in de beoogde klimaat- en grondstoffen transitie
•
•
•

C4-LPG : alternatieve kraker grondstof ter vervanging van Nafta.
Propeen : toekomstvast product met potentie om volledig renewable en circulair te
worden middels bio-propeen productie.
CO2 : om de klimaatdoelstellingen te halen is voor de korte termijn een snelle
reductie van CO2 uitstoot naar de atmosfeer noodzakelijk; CCS kan
hier een substantiële bijdrage aan leveren.

Buck Consultants International

40

•

Waterstof : wordt gezien als meest aantrekkelijke duurzame alternatief voor olie en
gas, omdat er eveneens hoge temperaturen mee kunnen worden
gerealiseerd;
: de kostprijs van groene waterstof ligt momenteel nog veel te hoog om in
haar gebruik als energiedrager commercieel concurrerend te zijn.
Middels opschaling en grotere volumes kan een bijdrage worden
geleverd in de benodigd kostenreductie (voortrekkersrol);
: tot slot is het een belangrijke bouwsteen in de chemie.

Het gaat in alle gevallen om grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen, die zowel vanuit
leveringszekerheid, als vanuit veiligheidsoogpunt idealiter per buis worden aan- en
afgevoerd. Het aanleggen van buisleidingen als een bundel is efficiënter, dan leidingen
stuk voor stuk apart. Een gecombineerde aanleg van de twee productleidingen (P2) of
een bundel van vier (B4) levert een kostenvoordeel per leiding van gem. respectievelijk
28% en 27%.

4

Het gebruik van kengetallen geven een grote mate van onzekerheid over de kostenramingen die passend is bij de huidige projectfase.

5

Belangrijk is het samenkomen van leidingtrajecten in NL, BE en DUI
Connectie met Antwerpen als factoren voor propeen
•

•

•

Propeen hub in Antwerpen, met nieuwe grootschalige investeringen van de
chemische industrie. Essentieel voor chemieclusters om daar via buisleidingen mee
in verbinding te staan;
Hiertoe is een aanvullende investering in een nieuwe leiding te overwegen. Een
leiding van Antwerpen naar Moerdijk, aantakkend op de bundel, dan wel een leiding
van Antwerpen naar Chemelot;
Daarmee ontstaat tevens de mogelijkheid om door te schakelen naar een C3
ringleiding en de pijpleiding te gebruiken conform ‘common-carrier’ principe zoals het
huidig ARG-systeem Ethyleen netwerk waarbij de West Europese krakers aan elkaar
zijn gekoppeld. Indien dit ook gebeurt met een Propeen netwerk wordt een extra outlet
gecreëerd om systemen te balanceren. Dat levert een grote waarde en bijdrage aan
de concurrentiekracht van de West Europese Chemie.

Buck Consultants International

41

Connectie NRW als randvoorwaarde CO2 en waterstof en versteking propositie C4-LPG
en propeen.
•

Er zijn 2 manieren om op NRW aan te takken:

•

Door middel van investering een beperkte afstand (ca. 10-25 km tot aan de grens)
kan hierop worden aangesloten. Voor connectiviteit dienen de Duitse plannen voor
een Noord-Zuid verbinding tussen beide gebieden gecombineerd te worden
gerealiseerd, hetgeen onderdeel is van het Europese Trilog project.

Figuur 5.11 Overzicht trilateraal netwerk zoals onderzocht wordt in TRILOG verband

1)

1) Vlaggen van resp. Vlaanderen en Noordrijn-Westfalen, omdat die regio’s partner in Trilog zijn
Bron: Trilog, 2020

Buck Consultants International

42

Hoofdstuk 6

6.1

Realisatieplanning

Globale realisatieplanning

In de realisatieplanning zijn we op hoofdlijnen uitgegaan van twee tijdpaden:
•
•

Basis tijdpad
: uitgaande van een positief besluit op vervolg begin 2021
Versneld tijdpad : scenario waarin alle maatregelen ter versnelling (en mitigatie) worden
gerealiseerd.

Tabel 6.1

Globale realisatieplanning van twee tijdpaden

Uit het overzicht blijken de volgende realisatietermijnen:
•
•

Basis-tijdpad
: 88 maanden, oftewel 7 jaar en 4 maanden
Versneld tijdpad
49 maanden, oftewel 4 jaar en 1 maand

Conclusie: voor ingebruikname in 2025 (beoogde timing) is de versnelling zoals
uitgewerkt in de het tweede tijdpad nodig.
Het Versnelde Tijdpad kent een doorlooptijd van 4 jaren.
Uitgaande van een ‘go’ beslissing in 2021 Q1 na oplevering haalbaarheidsstudie is oplevering
mogelijk in Q2 2025, zie figuur 6.1.
Figuur 6.1 Realisatieplanning Versneld Tijdpad

Buck Consultants International

43

Dit betreft de realisatieplanning voor tracé-alternatief 3 aangezien bij tracé alternatief 3
optimaal kan worden voortgebouwd op de Plan-MER procedure die is doorlopen voor de
Structuurvisie Buisleidingen. Er heeft in het kader van de Structuurvisie Buisleidingen reeds
een proces plaats gevonden van bestuurlijke afweging voor aanleg van buisleidingen van
nationaal belang. De realisatietermijn van de andere tracé alternatieven is onzekerder en kan
mogelijkerwijs 1,5 tot 2 jaar langer duren.

6.2

Urgentie

Hoe moet de aangegeven realisatieplanning worden gezien in het perspectief van de urgentie, zoals aangegeven door stakeholders?
Gas is onmisbaar als transitiebrandstof (C4-LPG en Propeen)
•
•
•
•

•

Aanvoer van C4-LPG naar Chemelot is nodig voor behoud van de concurrentiepositie van
Chemelot;
Aanvoer per spoor via de Brabantroute leidt in toenemende mate tot Basisnet knelpunten;
Aanleggen van een buisleiding biedt hierin een toekomstvaste oplossing;
Om gebruik te kunnen maken van aanvoer per buis (zowel C4-LPG als propeen) zijn er
aanpassingen nodig aan de verschillende productiefaciliteiten, die een groot-onderhoud
cyclus kennen van eens in de zes dan wel vier jaar;
Om tijdens de onderhoudsperiode van 2023 de benodigde “tie-ins” te kunnen maken en
voorbereiden, dient eind 2021 uitsluitsel te zijn of de buisleidingen er wel (en zo ja, welke)
of niet komen.

Afvang van CO2 (CCS) is vooral op de korte termijn tot 2030 interessant
•

•

De chemische industrie in Chemelot en Noordrijn-Westfalen heeft niet de beschikking
over opslaglocaties voor CO2 zoals die nu in het kader van het Porthos-project voor de
kust van Rotterdam ontwikkeld worden;
Aansluiting op het Porthos-systeem biedt de landinwaarts gelegen industrie een
mogelijkheid om middels CCS bij te dragen aan het realiseren van de
klimaatdoelstellingen. Aansluiting van andere regio’s zal zo snel mogelijk vanaf 2025
moeten zijn om voor 2030 nog een significante CO2-reductie in de industrie te kunnen
realiseren.

Voor eventuele afvang van CO2 op Chemelot is op korte termijn helderheid nodig
•

•

Bedrijven op Chemelot moeten al op korte termijn investeren in (logistieke) assets om
tijdig een transitie te kunnen doorlopen naar een concurrerend business model waarbij
per 2025 (door oplopende tarieven voor CO2-uitstoot via emissiehandel ETS) de CO2
wordt afgevangen, afgevoerd en opgeslagen;
Bedrijven op Chemelot hebben met het oog op bovenstaand per eind 2022 duidelijkheid
nodig over de keuze of de buisleidingenbundel er daadwerkelijk komt i.v.m. het
aanwenden van andere alternatieven; de bedrijven willen het liefst in 2025 kunnen
beschikken over deze leiding. Dit is omdat bij het alternatief per barge, er tijdig langjarige

Buck Consultants International

44

contracten dienen te worden gesloten met scheepswerven om specifiek hiervoor boten te
laten bouwen.
Waterstof infrastructuur is nodig voor versnelling energietransitie……….
•
•

•

Waterstof heeft potentie als alternatieve energiedrager en grondstof;
Behoefte aan buisleidingen: gasvormige waterstof heeft een lage energiedichtheid,
vergeleken met olie, wat maakt dat één forse pijpleiding van Rotterdam naar het
Ruhrgebied niet zal volstaan. Meest logisch lijkt dat er een (internationaal)
waterstofnetwerk ontwikkeld wordt;
Een internationaal netwerk waarbij het toekomstige waterstofnetwerk van de Gasunie de
landelijke backbone met aansluitingen over de grens de basis vormt en waarbij de
buisleidingenbundel Rotterdam- Chemelot - NRW dit netwerk versterkt. Op deze manier
kan de waterstofmarkt in Nederland op gang worden gebracht.

…….. met first-mover advantage voor Haven Rotterdam
•
•

•

Het op korte termijn aanleggen van een waterstofleiding geeft een in de markt herkenbaar
first mover advantage;
De aanwezigheid van een waterstofleiding vanuit Rotterdam leidt ertoe dat dit
industriecomplex een voorsprong op andere havens kan krijgen in het ontwikkelen van
importterminals voor waterstof, productie, gebruik en handel. Dit is een strategische
keuze met potentieel grote implicaties voor het bestendigen van de positie van Nederland
c.q. Rotterdam als energie- en grondstoffen hub voor Noordwest-Europa;
Een nieuwe markt ontwikkelen heeft tijd nodig. De verwachting is dat de buisleidingen
voor waterstof tussen NRW, Chemelot en Rotterdam over een periode van 5 tot 15 jaar
op volledige capaciteit zullen worden benut. Het later aanleggen biedt hiervoor geen
oplossing: de waterstofmarkt is een nieuwe markt die op gang moet worden gebracht.

Genoemde overwegingen vragen om een balans tussen zekerheid, flexibiliteit en
gebruik maken van momentum
Zekerheid
•
•

Een buisleidingbundel betreft een grootschalige investering die wordt aangelegd voor een
periode van zeker 50 jaar;
Idealiter is er vooraf een ‘dichtgetimmerde’ business case met gegarandeerde volumecommitments.

Flexibiliteit
•
•

•

Een transitie brengt inherent onzekerheid en dus winners en verliezers met zich mee;
Het ‘winnende’ eindbeeld hangt af van de ontwikkelingen die de komende decennia plaats
zullen vinden in zowel beleid (bv uitwerking van de Europese Green Deal), wetgeving (bv
ETS- en CO2-heffingen), economie (nieuwe technologieontwikkeling) en internationale
concurrentiekracht;
Een (flexibel in te zetten) buisleidingbundel kan hierin van strategische waarde zijn. Deze
flexibiliteit kan deels in het design van de leidingen worden geïncorporeerd. Zo biedt de
aanleg van multipurpose leidingen de flexibiliteit om deze leidingen op termijn ook anders

Buck Consultants International

45

te gebruiken. En de CO2 leiding kan zo worden gedimensioneerd dat deze om te zetten
is naar een tweede waterstofleiding.
Gebruik maken van het momentum brengt realisering van de buisleidingoptie
dichterbij
•
•

Basisnet
Nationaal

•

TRILOG

•

Europa

6.3
•

−

−

Het ontbreekt aan één coördinatiepunt bij het Rijk aangaande buisleidingen;
Er is op dit moment nog geen sprake van een afhakende initiatiefnemer(s).

Slimme gecoördineerde aanpak is gewenst om snel en voortvarend het project te
realiseren conform het Versnelde Tijdpad:
−

•

Het project heeft in planologisch-juridische zin de nodige voeten in de aarde;
Dit vraagt zoeken naar de juiste balans tussen zekerheid, flexibiliteit en gebruik
maken van momentum.

Er ligt een fors coördinatievraagstuk in het verschiet:
−
−

•

Gas is voor de industrie onmisbaar als transitiebrandstof, duidelijkheid is nodig
per eind 2021;
Bedrijven op Chemelot moeten op relatief korte termijn investeren in (logistieke)
assets om tijdig een transitie te kunnen doorlopen naar een concurrerend
businessmodel waarbij CO2 wordt afgevangen, afgevoerd en opgeslagen;
Versnelde aanleg van een waterstofleiding naar NRW is nodig voor versnelling
energietransitie en realiseren “first mover advantage” Haven Rotterdam.

Nauw samenspel van alle betrokkenen is met oog op het eindresultaat nodig:
−
−

•

Conclusies

Er ligt een grote opgave om te komen tot een snelle realisatie:
−

•

: urgent vraagstuk dat op korte termijn om een oplossing vraagt;
: versnelling van de energie- en grondstoffentransitie is nodig voor behalen
klimaatopgave;
: op het Trilog traject zit nu veel energie van de initiatiefnemers, met de
urgentie om op korte termijn stappen te maken;
: het op korte termijn aanleggen van de buisleidingbundel sluit aan bij de
Green Deal.

Als gekozen wordt voor het Basis Tijdpad, is het risico groot dat de (Chemelot)
bedrijven voor een andere modaliteit kiezen.

Randvoorwaarden voor het Versnelde Tijdpad:
−
−

Zorg dat er geen bestuurlijke impasse ontstaat op alle niveaus;
Zo snel mogelijk duidelijkheid over bevoegd gezag vanuit betrokken
ministeries;

Buck Consultants International

46

−

Binnen één jaar (publiek-private) initiatiefnemers, met uitgewerkt projectplan,
die er 100% voor gaan.

•

Dit vergt een duidelijk (breed gedragen) publiek mandaat

•

Dit vergt initiatiefnemer(s) met lef en durf: durf en daadkracht om activiteiten uit
verschillende fasen parallel uit te voeren, waarbij investeringen (deels)vooruit
worden gepleegd.

Buck Consultants International

47

Hoofdstuk 7

Maatschappelijk Belang

Bij het maatschappelijk belang kunnen 6 perspectieven worden onderscheiden.

6 What if not:
Vervoer zonder buis als
modaliteit

5 Waarde buis:
Waarde buis voor
bedrijfsvoering

4 Economie:
Investeren in duurzaam
verdienvermogen

7.1

1 Veiligheid:
Opgave Basisnet Spoor

2 Klimaat:
Korte termijn minder
CO2 uitstoot atmosfeer

3 Transitie:
Waterstof versnelt de
duurzaamheidsopgave

Opgave Basisnet Spoor

Overwegingen
Het vervoer van gevaarlijke stoffen is in Nederland geregeld via het Basisnet Spoor. Basisnet
Spoor heeft als doel te zorgen voor evenwicht tussen vervoer van gevaarlijke stoffen,
bebouwde omgeving en veiligheid mensen die wonen of verblijven nabij infrastructuur waar
vervoer gevaarlijke stoffen plaatsvindt. Basisnet stelt daartoe regels aan het vaststellen en
beheersen van de risico's voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (vervoerskant) alsmede
aan bouwplannen nabij het spoor (ruimtelijke ontwikkeling).
Uit een eerdere studie van Buck Consultants International/Movares (2019) is gebleken dat
het grootste knelpunt zich op de Brabantroute voordoet in stofcategorie A (brandbaar gas).
Op deze route van en naar Rotterdam vinden overschrijdingen van de risicoplafonds plaats,
voornamelijk als gevolg van het vervoer in de genoemde stofcategorie A. Het aandeel
van/naar Chemelot op de Brabantroute tussen Eindhoven en Breda in het vervoer van
categorie A bedraagt circa 50%. De significante goederenstroom C4-LPG vindt op dit
moment plaats vanuit Vlissingen naar Chemelot.

Buck Consultants International

48

De over dit traject te vervoeren volumes zullen naar verwachting in de toekomst stijgen door
het gebruik van meer gas als transitiebrandstof in het kraakproces en de aanvoerbehoefte
hiervoor vanuit een zeehaven. Dit conflicteert met ambitieuze groeidoelstellingen en
ruimtelijke ontwikkelplannen van verschillende steden op het traject van de Brabantroute in
de nabijheid van het spoor.
Binnen de buisleidingbundel leidt de C4-LPG leiding tot een reductie van de belasting van de
Brabantroute in stofcategorie A. Afgaande van de BASE-case behoefte van Chemelot (200
kton in 2020 en 450 kton in 2025) levert dit een reductie op van 9.000 KWE
(Ketelwagenequivalenten). Hiermee blijft het vervoer van gevaarlijke stoffen van/naar
Chemelot, ceteris paribus, binnen de huidige plafonds van het Basisnet op de Brabantroute.
De gemeenten Eindhoven, Helmond, Tilburg, Breda en Deurne hebben plannen voor de
stedelijke verdichting langs het spoor met gezamenlijk 15.000-20.000 woningen. De
overschrijding Basisnet zet die overschrijdingen onder druk in termen van kunnen bouwen en
extra maatregelen m.b.t. bouwvoorzieningen en zelfredzaamheid.

Conclusies
Een buisleiding die leidt tot een modal shift van C4-LPG geldt als een belangrijke
maatregel voor het aanpakken van het Basisnet Spoor-vraagstuk op de Brabantroute.
Het leidt tot een reductie van 9.000 KWE op daarmee daalt het externe veiligheidsrisico
navenant. Oplossend vermogen: als het andere (niet Chemelot) vervoer niet zou
toenemen, en uitgaande van de huidige risicoplafonds en ‘oude’ inventarisatie
gebieds-ontwikkelingsplannen, zou de overschrijding van de Basisnet-risicoplafonds
(ook op stofcategorie niveau) zijn opgelost.
In kader van het Basisnet Spoor zal de nieuwe goederenprognose, nieuwe
inventarisatie ruimtelijke ontwikkelingen en nieuwe rekenmethodiek in het eerste
kwartaal van 2021 gereed zijn. Er ontstaat dan een actueel beeld van de “Brabantroute
problematiek”, met de verwachting dat deze onverminderd manifest aanwezig zal zijn.

7.2

Korte termijn minder CO2-uitstoot in atmosfeer

Vanuit klimaatperspectief zijn 5 elementen van belang:
A
B
C
D

CO2 leiding als ‘enabler’ voor CO2-afvang industriële clusters
Waterstof als belangrijke hernieuwbare energiedrager
Productleidingen passen in de transitie, maar leiden niet tot minder CO2 uitstoot in het
productieproces
Minder CO2 uitstoot door transport per buisleiding

A

CO2 leiding als ‘enabler’ voor CO2-afvang industriële clusters

Om de klimaatdoelstellingen te halen is voor de korte termijn een snelle reductie van de
uitstoot van CO2 naar de atmosfeer nodig. Dat laatste kan door CCS (CO2 Capture and
Buck Consultants International

49

Storage) toe te passen. CCS wordt algemeen gezien als een tijdelijke maatregel, nodig
zolang de huidige industrie nog niet (volledig) op hernieuwbare energie draait.
Het aanleggen van een CO2 leiding tussen Chemelot / NRW en Rotterdam is een voorwaarde
voor het behalen van een substantiële reductie van CO2-uitstoot bij industriële partijen in die
regio’s. Door middel van de CO2 leiding kan op basis van de huidige marktvraag jaarlijks zo’n
3 tot 4 megaton CO2 worden getransporteerd.
De afvang van de CO2 zelf zal moeten plaatsvinden bij industriële partijen in Chemelot en
NRW. Permanente opslag van de CO2 moet vervolgens plaatsvinden in lege gasvelden
onder de Noordzee.
B

Waterstof als belangrijke hernieuwbare energiedrager

Bij de transitie van de industrie worden fossiele brandstoffen uitgefaseerd en vervangen door
hernieuwbare brandstoffen zoals duurzaam opgewekte elektriciteit en groene waterstof.
Ingeschat wordt dat in 2050 20 miljoen ton (Mton) waterstof door de haven van Rotterdam
gaat voor de verduurzaming van de industrie en mobiliteit in Noordwest Europa. Deze
waterstof-volumes zullen grotendeels geïmporteerd moeten worden uit het buitenland.
Voor de Haven van Rotterdam als internationale waterstof hub zijn achterlandverbindingen
per buisleiding nodig om de beoogde volumes te transporteren. Met de 36 inch
waterstofleiding naar Chemelot en NRW kan 2 miljoen ton waterstof worden vervoerd. Elke
ton groene waterstof die getransporteerd wordt naar het continentale achterland vervangt
daar fossiele brandstoffen zoals olie en gas waarbij CO2 wordt uitgestoten.
C

Productleidingen passen in de transitie, maar leiden niet tot minder CO2 uitstoot
in het productieproces

Gas wordt gezien als een belangrijke transitiegrondstof voor de chemie, die momenteel
grotendeels afhankelijk is van nafta (raffinaderijbenzine). Bij het deels afbouwen van nafta en
opbouwen van C4-LPG is er in het kraakproces geen sprake van een noemenswaardige CO2
besparing.
De Propeen-productleiding met PPG-specificatie past in klimaatneutraliteit. Het product is
toekomstvast en kan renewable worden bij circulaire opwek (invoer bio-propeen). Een
propeen productleiding is daarmee een stap op weg richting circulaire propyleen-productie
op Chemelot en daarmee ondersteunend aan het circulair maken van de kunststof industrie.
D Minder CO2 uitstoot door transport per buisleiding
De modaliteit buis geldt als de meest duurzame transportmodaliteit. De aanvoer per
buisleiding resulteert in een duurzamer transport met lagere emissies. De verwachte CO2besparing loopt in BASE-case Internationaal op van ruim 5 miljoen kg (kton) in 2025 naar 14
miljoen kg (kton) in 2050. Dit staat gelijk aan een uitstoot van circa 16 miljoen
vrachtwagenklimeters per jaar.

Buck Consultants International

50

7.3

Waterstof versnelt de duurzaamheidsopgave

Overwegingen
Met waterstof worden vanuit het transitieperspectief twee doelen gediend. Ten eerste is een
waterstof buisleiding belangrijk onderdeel van een (inter)nationaal netwerk voor aanvoer van
brandstof en ten tweede kan de transitie op gang worden gebracht met H2, hetgeen met het
uitfaseren van fossiele energiedragers een enorme transitie-opgave betekent.
De Haven van Rotterdam functioneert als grootschalige doorvoerhaven voor fossiele energie.
De Rotterdamse haven zet daarom fors in op de ontwikkeling van een waterstof hub in de
Rotterdamse haven. Dit vraagt om het ontwikkelen van een geheel nieuwe value chain:
•
•
•
•

import
aanlanding
productie
export

:
:
:
:

shortlist van 10 landen voor import (groene) waterstof;
meerdere terminals voor verschillende typen (vloeibaar, NH3, LOHC);
omzetting van wind op zee in waterstof op de Maasvlakte;
verbinding met het Duitse achterland via buisleiding.

De tweede invalshoek is waterstof (H2) als onderdeel van een brede energietransitie, met
kansen in de verduurzamingsopgaven van energiehuishouding, industrie en mobiliteit.

Ook voor het industrieel cluster Chemelot ligt er een grote verduurzamingsopgave, waarbij
waterstof wordt gezien als belangrijke nieuwe grondstof.
Meekoppelkansen
De buisleidingen bieden ook langs de route voor bedrijventerreinen, basiscomplexen en
industriële grootverbruikers zogenaamde meekoppelkansen.

Buck Consultants International

51

Moerdijk
•
•
•
•
•

Shell Raffinage
CO2 afvang / inzet koolstofketen
Verduurzaming chemische industrie
Opschaling fabriek circulaire grondstof
Hoogwaardige reststromen pyrolyse

Geertruidenberg
•
•
•
•

H2 productieplant
CO2 afvang in transitiefase
Aansluiting Elektranet Wind op Zee
Restwarmte gebouwde omgeving

Havengebied Rotterdam
•
•

Maasbracht
•
•
•

H2 productieplant
CO2 afvang in transitiefase
Restwarmte gebouwde omgeving

Vlissingen/Kanaalzone
Meerdere investeringen op korte termijn in:
• waterstofproductie en buisleidingen;
• CO2 buisleidingen en omzet in methanol;
• opwekking van groene energie en
elektriciteitsaansluiting;
• treinverbindingen i.c.m. buisleidingen.
Dordrecht/Sliedrecht

CO2 en H2 koppeling op het Haven•
industrieel complex Rotterdam
Aansluitend bij geplande investeringen in •
Porthos fase 1 en de Waterstof Backbone
•

Binnenvaart en logistiek cluster DordrechtZwijndrecht met waterstof-vulpunt
Gebruik waterstof en CO2 voor Greenport
West Holland
Werklocaties met grote energiegebruikers

Conclusies
Buisleidingen bieden op de route meekoppelkansen op de route. Bij aanleg van de H2buisleiding worden op (enkele) strategische locaties koppelpunten aangelegd.
•
•

Aanleg van een koppelstuk is technisch goed mogelijk, mits de locatie tijdig bekend is
gedurende engineeringsfase
Hierdoor ontstaat er meerdere plekken waar door middel van een aftakking aangetapt
kan worden op de leiding

Koppelkans duurzame mobiliteit: voor vulstations voor heavy duty en lange afstand
transport en binnenvaart, naar schatting 5 tot 10 van de nationale stations op
buisleiding route richting 2030.
Koppelkans voor bedrijventerreinen en kassencomplexen met grootverbruik en
verduurzamingsopgave:
•
•
•
•

Investeringsbereidheid in duurzame industrie en logistiek potentieel aanwezig, maar
mogelijk pas op termijn
Na realisatie van een buisleiding ontstaan er opportuniteiten (aanbod creëert vraag)
Meekoppelkansen zijn momenteel nog onvoldoende manifest om volume te creëren
Aanbeveling nader onderzoek kansen voor bedrijventerreinen met industrie met groot
energiegebruik/-productie

Buck Consultants International

52

Bij connectie met Antwerpen; een koppelkans door verbinden Vlissingen en
Kanaalzone. Vorming netwerk van zeehavens en gelijk level playing field,
verduurzaming opgave havenindustrie samenwerkende zeehavens (doelstelling
Havennota 2020) en volumevraag naar H2 vanuit bestaande en nieuwe initiatieven en
investeringen.

7.4

Investeren in duurzaam verdienvermogen

Rotterdam
De economische impact van Mainport Rotterdam is groot met in totaal 45,6 mrd euro (2017,
laatste bekende cijfers), hetgeen 6,2% van het Nederlands BBP is. De met deze totale
toegevoegde waarde gemoeide werkgelegenheid is 385.000 arbeidsplaatsen.
Dankzij haar geografische ligging, havenfaciliteiten en vestigingsklimaat kent Rotterdam één
van de sterkste (petro)chemische clusters van Europa met grootschalige productie van
chemicaliën, brandstoffen en eetbare oliën en vetten. Het cluster kent 5 olieraffinaderijen, 5
plantaardige olieraffinaderijen en bijna 50 chemische bedrijven.
De positie van energiehub hangt uiteraard ook samen met de positie als één van de drie
belangrijkste brandstofhubs ter wereld. In 2018 kwam 8,800 petajoule (PJ) per zeeschip
binnen, hetgeen meer dan 3 maal de Nederlandse energieconsumptie is en ongeveer 13%
van de energieconsumptie van Europa. Hiervan werd 430 PJ gebruikt voor de productie van
stoom, warmte en elektriciteit. De bedrijven in de haven produceren anno 2019, circa 25 Mton
CO2-emissie, hetgeen 15% van de totale Nederlandse CO2-emissie is.
Concurrentiepositie als haven ‘energie- en (petro)chemiehaven’ middellange termijn:
•
•

Haven van Rotterdam heeft groot fossiel belang, de productleidingen bieden Rotterdam
kansen om nieuw ladingvolume aan te trekken;
C4 en C3 vormen belangrijke importstromen voor chemie in Noordwest-Europa. B4
versterkt de positie van Rotterdam als ‘gashub’ van Noordwest-Europa.

Toekomstbestendigheid als energie- en (petro)chemiehaven op lange termijn:
•
•

Behoefte aan fossiele brandstoffen gaat op termijn krimpen – transitie is noodzakelijk,
hetgeen impact heeft gezien het grote belang als energie- en (petro)chemiebasis;
Door vóór te investeren in transitie-infrastructuur creëert Rotterdam een first mover
advantage (indertijd gelijk aan de situatie bij Nafta): de transitie naar potentieel
duurzame brandstoffen wordt versneld en Rotterdam bouwt positie op als ‘groene hub’
van Noordwest-Europa. Als Rotterdam positie als ‘energie- en chemiehaven’ wil
behouden is ‘transitie’- infrastructuur noodzakelijk; met name aansluiting op NoordrijnWestfalen is daarbij van groot strategisch belang.

Chemelot
Chemelot is een chemisch complex van 900 hectare en heeft voor de regio een belangrijke
systeemfunctie met circa 150 bedrijven en 8.000 banen.

Buck Consultants International

53

Productleidingen versterken de concurrentiepositie van Chemelot door een combinatie van
leveringszekerheid (minder risico bij laag water op cruciale vaarwegen), flexibiliteit,
schaalbaarheid: de buisleidingen zorgen voor meer capaciteit, d.w.z. Chemelot kan productie
beter opschalen indien meer marktvraag ontstaat. Chemelot krijgt tevens als inland
chemiecluster een gelijkwaardigere concurrentiepositie ten opzichte van chemieclusters in
zeehavens.
De transitieleidingen openen een meekoppelkans: afvoer CO2 energiecentrale Maasbracht.
Er ontstaan mogelijkheden voor bedrijven op Chemelot om processen te verduurzamen door
gebruik waterstof, hetgeen bijdraagt bij aan de toekomstbestendigheid van het cluster.
Conclusies
•

Zowel het chemie- en energiecomplex in Rotterdam als in Chemelot hebben
substantiële economische-, export- en werkgelegenheidsbetekenis.

•

De substantiële economische betekenis van Rotterdam als Europees chemie- en
energiecomplex en Chemelot als groot inland gelegen cluster betekent dat
voortzetting van deze sterke posities van groot belang zijn voor de verduurzaming
en energietransitie zijn daarbij essentieel.

7.5

Waarde buis voor bedrijfsvoering

Een buisleidingbundel levert belangrijke waarde voor de bedrijfsvoering van de chemische
clusters. Op bedrijfsniveau zorgt de buisleidingbundel voor:
• Leveringszekerheid: het verdelen van cruciale energieaanvoer over meerdere
modaliteiten, waarbij onbelemmerde aanvoer is gegarandeerd (geen last van
stremmingen en laag water op cruciale vaarwegen);
• Flexibiliteit en schaalbaarheid: de buisleidingen zorgen voor meer capaciteit en de
mogelijkheid om productie beter op te schalen indien meer marktvraag ontstaat;
• Aanvoer waarbij geen voorraden hoeven te worden aangehouden: toegevoegde waarde
in het opvangen van productiestoringen (veiligheid);
• vermeden spoor- en binnenvaartinvesteringen op en rond Chemelot-complexen;
• Transportkostenvoordelen.
Op clusterniveau zorgt de bundel voor verbetering van de positie in het internationale netwerk
van industrieclusters, door:
• Betere ontsluiting via de modaliteit buis
• Mogelijkheid tot extra outlet: De West Europese krakers zijn aan elkaar gekoppeld via
een Ethyleen netwerk. Indien dit ook gebeurt met een Propeen netwerk wordt een extra
outlet gecreëerd om systemen te balanceren. Dat levert een grote waarde en bijdrage
aan de concurrentiekracht van de West Europese Chemie.
• Tevens heeft een buis ook een waarde als opslag (bv H2)

Buck Consultants International

54

•

Bijkomend voordeel is het vrijkomen van ruimte in de gashaven van Stein/Chemelot voor
andere goederen, bijv. containers

7.6

What if not: vervoer zonder buisleiding als modaliteit

De geprognotiseerde volumes dienen ter indicatie. Gegeven de transitiefase is het nog
onzeker op welke intensiteit en wijze de transitiestoffen per spoor en binnenvaart zullen
worden vervoerd. Er is nader en meer diepgaand onderzoek nodig om naar de toekomst toe
een beter beeld te ontwikkelen.
Er is onzekerheid in welke vorm waterstof vervoerd gaat worden. De kans wordt niet groot
geacht dat gasvormig waterstof met een andere modaliteit dan buisleiding vervoerd gaat
worden, m.a.w. de kans wordt niet groot geacht dat er grote volumes door gasvormig
waterstof per binnenvaart of spoor worden vervoerd. Bij vervoer per binnenvaart en spoor is
rekenkundig uitgegaan van vervoer als vloeibare waterstof (gekoeld onder druk), maar
alternatieven zoals ammoniak. methanol en LOHC zijn vanuit logistiek en bedrijfsmatig
oogpunt wellicht meer reëel te verwachten.
Er is onzekerheid over de rol die ammoniak gaat spelen in de energietransitie. Ammoniak
wordt genoemd als belangrijke waterstofdrager en evenals als directe energiebron, op dit
moment vooral voor zeevaart. De kans is aanwezig dat ammoniak ook een belangrijke importen doorvoerstroom wordt. Indien substantiële stromen ammoniak vervoerd gaan worden,
wordt een grote impact op risicocontouren verwacht en op de ruimtelijke
ontwikkelingsmogelijkheden vanwege de grote aandachtsgebieden en het daarbij behorende
ruimtebeslag.
De externe veiligheid is een belangrijk aandachtspunt bij het bovengronds vervoer van
waterstof. Op dit moment zijn in de binnenvaart ongeveer 6.000 scheepsbewegingen relevant
voor de externe veiligheid. In het scenario BASE-case Internationaal zonder buis worden
12.000 scheepsbewegingen met waterstof toegevoegd. Ook is er onduidelijkheid over de
externe veiligheid op de Betuweroute met stoffen als waterstof en ammoniak. Het op grote
schaal vervoeren van waterstof en CO2 brengt risico`s met zich mee - vooralsnog zijn het
geen Basisnet stoffen. Uit nader onderzoek van het RIVM moet blijken wat het vervoer van
nieuwe energiedragers betekent voor de externe veiligheidsberekeningen op het spoor en de
binnenvaart.
Er zijn derhalve nog grote onzekerheden over de implicaties voor de capaciteit van vaar- en
spoorwegen. Potentiële capaciteitsknelpunten spoor, met name aan- en afrijdroutes
Betuweroute (bijvoorbeeld vanuit de zuidkant, Dordrecht). Op de Betuweroute zelf worden de
grootste uitdagingen aan Duitse kant verwacht. Ook de Brabantroute wordt genoemd, als
daar spoorboekloos gereden gaat worden.
Potentiële capaciteitsknelpunten binnenvaart, zowel op Rijn als Maas. Op dit moment zijn
ongeveer 15.000 scheepsbewegingen op de Boven Rijn relevant, het scenario voegt hieraan
ongeveer 25.000 toe. Dat wordt als ‘fors’ beoordeeld. Op de Maas zijn er nu ongeveer 20.000

Buck Consultants International

55

scheepsbewegingen per jaar. Er worden 2.000 toegevoegd. Ook hier wordt de impact fors
geacht, gezien het huidige capaciteitsbeslag van onder andere de sluizen bij Weurt en Grave.
Energietransitie zorgt naar verwachting voor een afname van het aantal scheepsbewegingen
met fossiele stromen zoals kolen en olie. Een reductie van het aantal 6-baks
duwvaartschepen op de Rijn is te verwachten, deze schepen hebben een hoog
capaciteitsbeslag. Het tijdspad van transitie is echter onzeker. Netto is sowieso een toename
van het aantal scheepsbewegingen te verwachten.
Bovenstaande “impact”-berekening is gebaseerd op de capaciteit van de beoogde H2
buisleiding met een omvang van 2 Mton per jaar. Indien de prognose uit de waterstofvisie
van het Havenbedrijf Rotterdam van 20Mton waterstof in 2050 - waarvan 13 Mton naar het
Duitse achterland – worden gehaald, spreken we over aantallen vervoersbewegingen die een
factor 5 tot 10 hoger liggen dan hier geprognotiseerd. De binnenvaart (en ook het spoor)
vormt geen reëel alternatief ten opzichte van de modaliteit buisleiding om dergelijke volumes
te accommoderen.
Klimaatbestendige en robuuste netwerken met gebruik van meerdere modaliteiten zijn
belangrijk, zeker als het gaat om energiedragers. Binnenvaart alleen wordt niet robuust
genoeg geacht voor het vervoer van de genoemde stoffen, in verband met laag water zowel
op Rijn als Maas.

Buck Consultants International

56

Bijlage 1

Tracé-alternatieven en Afwegingen

Bijlage 1 is separaat bijgevoegd.

Buck Consultants International

57

Bijlage 2

Marktvraag & Business Case

Bijlage 2 is separaat bijgevoegd.

Buck Consultants International

58

Bijlage 3

Globale Realisatieplanning

Bijlage 3 is separaat bijgevoegd.

Buck Consultants International

59

Bijlage 4

Maatschappelijk Belang

Bijlage 4 is separaat bijgevoegd.

20201212

Buck Consultants International

60