2020D46215

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen
en opmerkingen voor te leggen aan de Minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking over o.a. de brief inzake Geannoteerde
agenda voor de VTC Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 23 november 2020 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2238).
De voorzitter van de commissie,
De Roon
Adjunct-griffier van de commissie,
Meijers

nds-tk-2020D46215

1

Inhoudsopgave
I

II
III

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Algemeen
Schuldenproblematiek en Financing for Development
Gender
AOB
Verslag informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september 2020
Overig

2
2
2
7
9
10
12

Antwoord / Reactie van de Minister
Volledige agenda

13
13

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Algemeen
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor de toegezonden
stukken. Zij hebben hier nog enkele vragen over.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken op de agenda. Zij hebben nog enkele vragen over de stand
van zaken van de schuldverlichtingsinitiatieven en het Gender Action Plan
III.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking. Door de coronacrisis staat jarenlange vooruitgang met
betrekking tot de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDGs) onder zware
druk. De punten op de agenda zijn van groot belang om de SDG-agenda
in deze context verder te brengen. Deze leden hebben nog enige vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavige
stukken en hebben hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor de geannoteerde
agenda en hebben deze met belangstelling gelezen. Mede gezien de
recente ontwikkelingen hebben deze leden nog een aantal vragen.
Schuldenproblematiek en Financing for Development
De leden van de VVD-fractie lezen dat één van de onderwerpen bij de
aanstaande videoconferentie de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden betreft. Hoe beoordeelt de Minister het «Common Framework»
van de G20 en de Club van Parijs? Hoe beoordeelt zij de kansen op het
slagen van een «multilaterale benadering» van schuldenverlichting
waarbij daadwerkelijk alle crediteuren, waaronder alle crediteuren die
aangesloten zijn bij de G20, zoals China, aangesloten zijn? Deelt de
Minister de opvatting van de voorgenoemde leden dat verlichting van
schulden in de algemene zin in het verleden enkel heeft geleid tot het
aangaan van nieuwe schulden? Zo ja, deelt zij de mening dat maatregelen
op het gebied van schuldenproblematiek zich dienen te beperken tot het
opschorten van rente of aflossingen?
Deelt de Minister de opvatting dat in de context van maatregelen om
schuldenproblematiek aan te pakken het niet alleen wenselijk maar ook
noodzakelijk is dat alle betrokken crediteuren hier op gelijke wijze bij
betrokken zijn? Zo ja, deelt zij dan ook de mening dat schuldenverlichting
waarbij deze betrokkenheid niet aanwezig is, onwenselijk is?

2

Voorgenoemde leden lezen dat het kabinet inzet op «aandacht voor groen
en inclusief herstel», ook bij de aanpak van schuldenproblematiek. Kan de
Minister toelichten wat het concreet betekent wanneer schuldenproblematiek «door de lens van groen en inclusief herstel» moet worden
bekeken? Houdt dit in dat bij de keuze voor het aanpakken van problematiek rondom specifieke schulden met dit voornemen rekening
gehouden wordt, of dat aan een dergelijke aanpak speciale voorwaarden
verbonden worden die hiermee verband houden?
Ten aanzien van het bredere onderwerp van «groen» investeren in
ontwikkelingslanden hechten de leden van de VVD-fractie er waarde aan
het volgende te benadrukken. Het staat vast, onder ander op basis van
rapporten van de VN, dat het grootste deel van de toenemende vraag aan
energie afkomstig is van ontwikkelingslanden. Gezien het feit dat de
economische ontwikkeling in deze landen sterker is en de levensstandaard
en daarmee het gebruik van energie in deze landen sterker toeneemt, zal
dat in de toekomst ook zo blijven. Tegelijkertijd staat eveneens vast dat als
gevolg van de coronacrisis de (private) investeringen in de wereldwijde
energiesector, op basis van schattingen van het Internationale Energieagentschap, met 20% zijn gedaald in 2020. Wanneer wordt besloten om
geen investeringen van (ontwikkelings-)banken of fondsen in de fossiele
energiesector in ontwikkelingslanden te doen, ook als het gaat om
duurzamere varianten zoals aardgas, lopen deze landen daarmee het
risico dat zij niet in staat zullen zijn om aan de groeiende vraag naar
energie te voldoen en niet in staat zullen zijn een stabiele energieproductie te realiseren in hun transitie naar een duurzame energiemix. Dit
heeft potentieel grote gevolgen voor de economische ontwikkeling van
ontwikkelingslanden. Deelt de Minister in dit verband de mening van de
voorgenoemde leden dat dergelijke investeringen in duurzamer vormen
van fossiele energievoorziening, gezien het huidige investeringsklimaat en
de noodzaak om ontwikkelingslanden te helpen om in de transitiefase
naar duurzame energieproductie betrouwbare energievoorziening te
realiseren, voorlopig noodzakelijk blijven? Zo nee, waarom niet? Zo ja, is
zij bereid om dit standpunt tijdens de videoconferentie naar voren te
brengen?
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister wat de meest actuele
cijfers zijn omtrent de schuldenproblematiek van de Afrikaanse landen. De
leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke financiële implicaties
de betrokkenheid van Nederland bij de Europese aanpak van de schuldenproblematiek heeft. Het kabinet steunt een versterkte rol van de EU in de
aanpak van de schuldenproblematiek, waarbij deze moet aansluiten bij
besluitvorming in G20-verband, de Club van Parijs, IMF en de Wereldbank.
Kan de Minister aangeven welke rol de Verenigde Staten daarin afgelopen
jaar hebben gespeeld en of de verwachting is dat een nieuwe Amerikaanse regering van positie zal veranderen. Nederland zal hierbij het
belang van transparantie en betrokkenheid van alle crediteuren bij
schuldverlichtingsinitiatieven benadrukken. De leden van de CDA-fractie
vragen hoe de Minister de transparantie realiseert en of de financiering
alleen via multilaterale organisaties verloopt of ook bestaat uit coördinatie
van bilaterale ondersteuningsprogramma’s en op welke manier de Kamer
wordt geïnformeerd.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd te lezen dat het kabinet een
versterkte rol steunt van de EU in de aanpak van de schuldenproblematiek. Naast de EU hebben de G20, de Club van Parijs, het IMF en de
Wereldbank een rol in de schuldverlichtingsinitiatieven. Kan de Minister
toelichten hoe coördinatie van deze initiatieven plaatsvindt en hoe de
rolverdeling is tussen de verschillende betrokken actoren? Kan de Minister
daarnaast in het bijzonder toelichten welke rol de Verenigde Staten op

3

zich nemen? Verwacht de Minister dat die rol geïntensiveerd zal worden
met het aantreden van de Biden-regering?
De schuldverlichtingsinitiatieven zijn onderdeel van een bredere COVID-19
aanpak ter ondersteuning van ontwikkelingslanden. Heeft er inmiddels al
een tussentijdse evaluatie plaatsgevonden van de Team Europe aanpak?
Zo ja, in hoeverre is de aanpak tot nu toe voldoende gender-sensitief
geweest en heeft het bijgedragen aan groen en inclusief herstel? Zo nee,
is de Minister bereid te pleiten voor een tussentijdse evaluatie met in het
bijzonder aandacht voor de gender-sensitiviteit van het noodpakket en de
bijdrage aan groen en inclusief herstel?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben grote zorgen over de
schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden. Wat is de appreciatie van
het kabinet met betrekking tot de verlenging van het Debt Service
Suspension Initiative (DSSI) tot juni 2021? Welk bedrag aan betalingen
hebben de landen die voor DSSI in aanmerking komen gepland staan bij
Nederland voor de periode van januari tot juni 2021?
Deze leden zijn blij dat er een eerste aanzet ligt voor een Common
Framework, maar zijn wel bang dat ook de effectiviteit van dit instrument
uiteindelijk zal tegenvallen. Wat is de verwachting van het kabinet met
betrekking tot het Common Framework? Kan de Minister nader ingaan op
de doelstellingen van het initiatief?
Het Common Framework betreft in principe alle publiek en publiekgegarandeerde schulden, dus ook schulden aan private crediteuren. De
leden van de GroenLinks-fractie delen het uitgangspunt van een gelijkwaardige bijdrage tussen de verschillende groepen crediteuren. Zij vragen
zich echter af hoe dat zal worden afgedwongen. Het lijkt erop dat het
Common Framework die taak vooral neerlegt bij het aanvragende
ontwikkelingsland. Klopt dat, zo vragen deze leden? Zo ja, hoe realistisch
is het om te verwachten dat een individueel ontwikkelingsland het voor
elkaar krijgt dat onwelwillende crediteuren, zoals China of private
crediteuren, aan tafel komen? Moet die druk niet direct vanuit de G20
worden opgevoerd, en niet via ontwikkelingslanden zelf, zo vragen deze
leden?
Deze leden zijn benieuwd in hoeverre China aan boord is bij het Common
Framework en hoe wordt voorkomen dat er, net zoals bij het DSSI,
onduidelijkheid ontstaat over de mate van betrokkenheid. Heeft China
duidelijk toegezegd dat leningen van Chinese staatsbanken, zoals de Exim
Bank en de China Development Bank, ook onder het Common Framework
vallen? Gebruiken de EU en de lidstaten, en Nederland in het bijzonder,
hun contacten met de Chinese autoriteiten om deze te wijzen op hun
gedeelde verantwoordelijkheid met betrekking tot de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden? Is de Minister bereid om China hier
direct op aan te spreken?
Dezelfde leden vragen zich ook af in hoeverre vertegenwoordigers van
private crediteuren achter het Common Framework staan en welke
drukmiddelen de Europese Unie en haar lidstaten inzetten om private
crediteuren zover te krijgen dat zij het Common Framework ondersteunen
en daar ook daadwerkelijk naar handelen.
Deze leden vinden het een gemiste kans dat het Common Framework
alleen betrekking heeft op landen die in aanmerking komen voor het
DSSI-initiatief. Waarom kan het Common Framework niet net zo goed
worden toegepast op middeninkomenslanden? In het verslag van het
schriftelijk overleg Wereldbank (Kamerstuk 26 234, nr. 244) gaf het kabinet
aan de zorgen met betrekking tot middeninkomenslanden te delen, maar
dat het niet voor de hand zou liggen om het DSSI-initiatief uit te breiden
naar deze groep, omdat een groter deel van hun schuld wordt gehouden
door private crediteuren. Dit argument zou dan niet van toepassing zijn op
het al dan niet betrekken van middeninkomenslanden bij het Common
Framework. Deelt het kabinet deze opvatting? Is de Minister dan bereid

4

om er bij de bespreking in de Raad op aan te dringen om het Common
Framework ook van toepassing te laten zijn op middeninkomenslanden?
In het schriftelijk overleg Wereldbank schreef het kabinet in antwoord op
vragen van de GroenLinks-fractie dat «verdere schuldverlichtende
maatregelen, als die al gepast zijn, slechts beperkt en onder strikte
voorwaarden kunnen worden genomen». Hoe verhoudt dat antwoord zich
tot het Common Framework, zo vragen deze leden?
Ook schreef het kabinet in het verslag van het schriftelijk overleg
Wereldbank dat de vraag of schuldkwijtschelding gepast is, nu niet aan de
orde is. Kan het kabinet dat verder toelichten, nu landen als Zambia en
Suriname op het randje van faillissement balanceren? Wat vindt het
kabinet ervan dat private crediteuren het Zambiaanse verzoek tot uitstel
van betaling naast zich neer hebben gelegd? Hoe kan de Europese Unie
Zambia ondersteunen in dit dossier?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij om te lezen dat de Raad zal
worden bijgewoond door Kristalina Georgieva, de Managing Director van
het IMF. Deze leden vragen of het kabinet van de gelegenheid gebruik wil
maken om twee andere, gerelateerde punten, aan te snijden. Allereerst
zijn deze leden bezorgd dat, ondanks pleidooien van IMF-economen om
de fout van excessieve bezuinigingsdrift na de crisis van 2008 niet te
herhalen, en juist ruimte te zoeken voor extra publieke investeringen,
analyse van recente IMF-programma’s erop wijst dat er in de praktijk nog
weinig is veranderd. Oxfam bericht dat 76 van 91 onderzochte
IMF-leningen sinds maart 2020 voorwaarden bevatten die landen juist
richting bezuinigingen dirigeert. Is de Minister bereid om mevrouw
Georgieva hierover te bevragen, en er op aan te dringen dat het IMF in
haar leningen en programma’s nadrukkelijk aandacht besteedt aan de
ruimte voor publieke investeringen?
Voorts vragen deze leden of het kabinet een update zou willen vragen aan
mevrouw Georgieva met betrekking tot de schepping van extra Special
Drawing Rights (SDRs). Wat is de stand van zaken op dit dossier? Welke
mogelijkheden ontstaan er op dit vlak met de verkiezing van Joe Biden als
president van de Verenigde Staten? Is het kabinet bereid om er in de Raad
op aan te dringen dat de Europese Unie en haar lidstaten dit onderwerp
aansnijden in gesprekken met Joe Biden en zijn transitieteam? Is het
Nederlandse kabinet bereid om dat te doen?
De leden van de SP-fractie lezen in de geannoteerde agenda dat de G20
en de Club van Parijs het betalingsmoratorium Debt Service Suspension
Initiative hebben ingesteld. Zij steunen de Nederlandse deelname hieraan.
Tijdens de COVID-19 pandemie is het namelijk uiterst noodzakelijk dat
ontwikkelingslanden geen geld vrij hoeven te maken voor schuldafbetaling, zodat zij meer middelen kunnen vrijmaken voor de aanpak van de
pandemie. Echter is deelname van multilaterale en private crediteuren
hierbij ook zeer belangrijk, aangezien de kans anders bestaat dat het geld
dat vrijkomt door het DSSI niet beschikbaar komt voor de COVID-aanpak,
maar moet worden gebruikt voor de afbetaling van private en multilaterale schulden. Wat is de Minister van plan te doen om dit te voorkomen?
Is zij bijvoorbeeld bereid om in de Raad meer aandacht te vragen voor het
stimuleren van de deelname van private en multilaterale crediteuren aan
het DSSI?
De leden van de SP-fractie lezen daarnaast dat de G20 en de Club van
Parijs inmiddels bezig zijn met een Common Framework om de solvabiliteitsproblemen van ontwikkelingslanden op te lossen. Zij delen de analyse
dat het noodzakelijk is om een echte oplossing te vinden voor deze
problemen. Zij willen daarom graag weten hoe de Minister het Common
Framework voor zich ziet. In hoeverre is zij bijvoorbeeld bereid om
schulden kwijt te schelden? Wat is zij van plan te doen om ervoor te
zorgen dat er een brede groep crediteuren (inclusief private en multilaterale crediteuren) gaat deelnemen aan het Common Framework?

5

Zij lezen ook dat het kabinet een versterking van de rol van de EU in de
aanpak van de schuldenproblematiek steunt. In welke opzichten vindt het
kabinet dat de rol van de EU moet worden versterkt? Wat zijn hiervan de
verwachte voor- en nadelen?
De leden van de SP-fractie lezen dat het kabinet inzet op aandacht voor
groen en inclusief herstel bij de multilaterale respons op de schuldenproblematiek. Zij steunen deze inzet, maar hebben hier nog wel enkele
vragen over. Zo vragen zij zich af of het kabinet ook op andere beleidsterreinen maatregelen gaat nemen om een groen en inclusief herstel
mogelijk te maken. De vele belastingverdragen die Nederland heeft
gesloten met ontwikkelingslanden faciliteren bijvoorbeeld vaak belastingontwijking via Nederland. Dit is een groot probleem voor deze landen, dat
hun inkomsten verkleint en daarmee bijdraagt aan de opbouw van
schulden. Is de Minister het met de leden van de SP-fractie eens dat deze
belastingverdragen om deze reden grondig moeten worden herzien, dan
wel opgezegd dienen te worden?
In het kader van de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden nam
de Kamer afgelopen juni de motie Alkaya c.s. aan waarin de regering
werd verzocht «zich in te zetten in alle relevante internationale instellingen, zoals de Wereldbank, IMF en de Club van Parijs, voor de
verlenging van de bevriezing van de schuldafbetalingen zolang als
noodzakelijk of voor een ander passend instrument al naar gelang de
noodzaak, en zich tegelijkertijd in te zetten voor duurzame oplossingen
van de schuldenproblematiek voor de meest kwetsbare landen»
(Kamerstuk 33 625, nr. 313). De leden van de SP-fractie zouden graag van
de Minister willen weten hoe het staat met de uitvoering van deze motie.
Zij lezen daarnaast dat het kabinet het van belang vindt dat landen
worden gesteund in hun ontwikkeling op een uitgebreide lijst van
gebieden. Hoewel de leden van de SP-fractie het belang van brede,
inclusieve en duurzame ontwikkeling ook nadrukkelijk onderstrepen,
stellen zij toch een aantal vraagtekens bij deze uitspraak van het kabinet.
Hoe kan het dat het kabinet zich hier zo ambitieus opstelt op het gebied
van ontwikkelingssamenwerking, terwijl zij niet bereid is om hier
voldoende geld voor vrij te maken in de Nederlandse begroting? Is de
Nederlandse oproep voor een ambitieus ontwikkelingsbeleid op multilateraal niveau nog wel geloofwaardig als Nederland zelf bezuinigt op haar
eigen ontwikkelingssamenwerkingsbudget?
De leden van de SP-fractie lezen ook dat het kabinet pleit voor meer
aandacht voor de aanpak van ontbossing en het uitfaseren van fossiele
brandstoffen in ontwikkelingslanden. Gezien de ernst van de mondiale
klimaatcrisis steunen zij deze inzet volkomen. Echter zouden zij graag zien
dat deze punten ook meer worden meegenomen in het Nederlandse en
Europese handelsbeleid. Zo ondersteunt Nederland door middel van
exportkredietverzekeringen nog voor 4,4 miljard euro aan fossiele export.
Deze ondersteuning werkt het uitfaseren van fossiele brandstoffen door
ontwikkelingslanden tegen, doordat er hierdoor juist extra wordt
geïnvesteerd in fossiele brandstoffen. Is het kabinet daarom bereid de
exportkredietverzekeringen voor fossiele export zo snel mogelijk te
stoppen?
Daarnaast werkt de Nederlandse steun aan het Europese handelsverdrag
met Mercosur het doel van het tegengaan van ontbossing in ontwikkelingslanden tegen. In het Amazonegebied vindt namelijk op grote schaal
ontbossing plaats, vaak ten gunste van de productie van landbouwproducten. Door de handel met Mercosur te bevorderen, kan het handelsverdrag ervoor zorgen dat de vraag naar deze producten toeneemt, wat
verdere ontbossing stimuleert. Hoe verenigt de Minister de steun aan dit
verdrag met de Nederlandse oproep om meer aandacht te hebben voor
het tegengaan van ontbossing in ontwikkelingslanden? Is zij bereid om, in

6

lijn met de aangenomen motie Ouwehand c.s., zich uit te spreken tegen
het handelsverdrag tussen de EU en Mercosur (Kamerstuk 21501–20, nr.
1517)?
De leden van de PvdA-fractie lazen met belangstelling in de geannoteerde
agenda over de ontwikkelingen rond het Common Framework. Niet alleen
de ongelijkheid tussen mensen maar ook de ongelijkheid tussen landen is
tijdens de COVID-crisis vergroot. Sommige landen worstelen door de
COVID-crisis met acute liquiditeitsproblemen. Maakt schuldsanering ook
onderdeel uit van deze aanpak?
De leden vragen zich verder af of de Minister bereid is bij haar pleidooi
voor «groen, inclusief en duurzaam herstel» ook te pleiten voor het
naleven van de richtlijnen voor multinationale ondernemingen van de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en
ook in Europees verband strenger toe te zien op de daadwerkelijke
naleving daarvan?
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Europese inzet rond het verbinden van investeringen en schuldverlichting aan de SDG-agenda. Kan de Minister aangeven welke concrete
stappen hiertoe worden gezet, en is de Minister bereid er hierbij op aan te
dringen om niet alleen te kijken naar de positieve impact van Europese
investeringen, maar ook de negatieve impact op de wereldwijde
SDG-agenda mee te nemen in de aanpak? Daarbij denken de leden in het
bijzonder aan belastingontwijking- of ontduiking, milieuconsequenties en
de impact op gender. Hoe zal de toetsing van de impact van Europese
investeringen vooraf plaatsvinden? Welke partijen zijn hier actief bij
betrokken?
Gender
De leden van de CDA-fractie onderstrepen het belang van het versterken
van de positie van vrouwen en meisjes en zijn verheugd met de toenemende inzet op Europees niveau daaromtrent en de inzet van het kabinet.
Deze leden vragen de Minister daarbij ook nadrukkelijk misstanden door
hulpverleners te adresseren. Deze leden vragen de Minister of er op
Europees niveau of in de genoemde samenwerkingsverbanden en
projecten mogelijkheden bestaan voor internationale vervolging van
hulpverleners die misbruik maken van de kwetsbaren in de samenleving,
hetgeen vaak meisjes en vrouwen zijn. Deze leden vragen de Minister om
dit te adresseren en indien nodig te verzoeken om op Europees niveau
een onderzoek in te stellen naar internationale vervolgingsmethodes of
het opstellen van zwarte lijsten. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister tevens in hoeverre mensen met een beperking deel uitmaken van
deze programma’s.
De leden van D66-fractie zijn verheugd te lezen dat het kabinet breed
aandacht zal vragen voor gender en daarbij ook het belang van aandacht
voor seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR) en de
gelijke rechten van LHBTI-personen zal benadrukken. Een onderdeel
daarvan is het mainstreamen van gender in alle programmering. In
hoeverre verwacht de Minister dat het Gender Action Plan III (2021–2025)
ook betrekking zal hebben op het EU-beleid ten opzichte van multilaterale
instellingen? Is de Minister bereid ervoor te pleiten dat ook het
mainstreamen van gender binnen alle programma’s van deze instellingen
onderdeel van het actieplan wordt?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevreden met de kabinetsinzet op
dit punt en danken de Minister voor de uitgebreide toelichting hierop in
de geannoteerde agenda. Zij vragen zich af hoe de besluitvorming over
het actieplan er uit zal zien in de Raad.

7

De leden van de SP-fractie lezen dat het kabinet handelsbeleid ziet als een
platform om de economische empowerment van vrouwen te stimuleren.
Tegelijkertijd stelt het kabinet zich afwachtend op bij het opstellen van
wetgeving op het gebied van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen (IMVO), waardoor er nog steeds mensen worden uitgebuit
in productieketens van Nederlandse multinationals. Deze uitbuiting is juist
een blokkade voor de economische empowerment van mensen. Hoe
verklaart de Minister deze tegenstelling?
De leden van de PvdA-fractie zijn erg blij met de inzet van het kabinet ten
aanzien van het derde Gender Action Plan, dat eind deze maand zal
verschijnen. Vanuit informele bronnen weten de genoemde leden dat er in
verschillende drafts nadruk werd gelegd op inclusiviteit en intersectionaliteit, iets dat zij zeer waarderen. Zoals de Minister in haar brief al stelt, is
het belangrijk dat de Raad het onderwerp «gender» breed benadert, en
daarmee recht doet aan belangrijke en aan elkaar verbonden onderwerpen als gendergelijkheid, seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten (SRGR), vrouwenrechten en de gelijke rechten van LHBTIpersonen. Ook tegen de weerwil van een aantal andere conservatieve
lidstaten, waarvan bekend is dat zij steeds beter georganiseerd en
mondiger Europese beleidsstukken van een brede inzet op gendergelijkheid en vrouwenrechten proberen te ontdoen. Kan de Minister
toezeggen dat zij compromisloos vasthoudt aan de progressieve inzet en
taalgebruik van GAP III?
Verder is het belangrijk dat het (vervolg) voornemen in het GAP III dat 85%
van alle nieuwe EU externe maatregelen bijdragen aan gendergelijkheid
gewaarborgd blijft. De leden van de PvdA-fractie zouden daar wel aan
willen toevoegen dat hiernaast ook programma’s met gender als primary
target van belang blijven (in GAP II was dat 20%). Is de Minister bereid om
zich hier ook sterk voor te maken?
Daarnaast zijn de leden van de PvdA-fractie verheugd om te lezen dat het
kabinet onder andere het belang van (directe) steun aan vrouwenorganisaties zal benadrukken. De leden willen daar graag over meegeven dat het
bij deze directe steun niet alleen om regionale en internationale organisaties moet gaan (hoezeer zij bijvoorbeeld ook de woorden over het
EU-VN Spotlight-initiatief waarderen), maar vooral lokale
gendergelijkheids- en vrouwenrechtenorganisaties directe steun
behoeven. Dit ook ter bevordering van de autonomie van lokale
gendergelijkheid- en vrouwenrechtenorganisaties, in zowel de interne als
externe inzet vanuit GAP III – zeker in die Europese lidstaten waar
gendergelijkheid en vrouwenrechten steeds openlijker onder druk komen
te staan. Hoe ziet de Minister dit?
Zou de Minister zich met betrekking tot de betekenisvolle participatie van
lokale gendergelijkheids- en vrouwenrechtenorganisaties, ervoor willen
inzetten dat deze ook echt kunnen meepraten in alle fasen van implementatie van GAP III, met bijvoorbeeld het opstellen van implementatieplannen en gender analyses die hiervoor vooraf worden gedaan, evenals
beleidsdialogen op landenniveau en tussentijdse evaluaties?
Ook spreken de leden van de PvdA-fractie de hoop uit dat in GAP III sterk
ingezet gaat worden op het beschermen van vrouwelijke
mensenrechtenverdedigers/ vrouwenrechtenactivisten. Zeker gezien de
verder krimpende maatschappelijke, politieke en financiële ruimte waarin
zij moeten opereren, terwijl de COVID-19 crisis laat zien waarom hun werk
zo belangrijk is.
Als het gaat om de verbinding van GAP III met andere EU-actieplannen en
-beleidsstukken, is het goed te vernemen dat tijdens de consultaties er
onder meer aandacht is besteed aan het integreren van GAP III met
andere actieplannen. In hoeverre komen de doelstellingen van onder
meer het EU Vrouwen Vrede en Veiligheid Actieplan terug in GAP III?

8

Maken de Green Deal en de EU-strategie voor aanpassing aan klimaatverandering bijvoorbeeld integraal onderdeel uit van GAP III?
Tot slot over GAP III: het is fantastisch ook dat Nederland inzet op
gender-responsive COVID-19 beleid en programma’s. Zou de Minister – in
het licht van GAP-III maar ook in het kader van de «Build Back Better»agenda – ook willen inzetten op gender transformatief beleid en
programma’s? Dat wil zeggen dat de aanpak van de COVID-19 crisis niet
alleen ten goede komt aan vrouwen, mannen en gender non-conforme
mensen, maar ook bijdraagt aan – waar nodig – sociale transformatie om
te komen tot gendergelijkheid.
De leden van de PvdA-fractie verwelkomen de inzet van de Minister op
gendermainstreaming in vrede en veiligheidsprocessen, onder andere via
een nieuw Nationaal Actieplan 1325, en dat uitdraagt in EU verband. Een
ander belangrijk element van het EU Actieplan over Vrouwen, Vrede en
Veiligheid is accountability en rapportage van de inzet op deze agenda
door EU lidstaten. Publieke monitoring en rapportage is cruciaal om
beleid en programma’s gericht op inclusieve vrede en veiligheid te
kunnen volgen en bij te kunnen sturen of te intensiveren waar nodig. Lang
niet alle EU lidstaten – ook niet als zij wel een nationaal actieplan op
Vrouwen, Vrede en Veiligheid hebben – monitoren hun inzet en/of maken
dit inzichtelijk. Met als gevolg dat ook in Europa onvoldoende impact
wordt gemaakt en we – 20 jaar na de aanname van VN Veiligheidsraad
Resolutie 1325 – onderpresteren, terwijl geweld tegen vrouwelijke
vredesactivisten toeneemt. Zou de Minister zich daarom eveneens hard
willen maken voor betere accountability en rapportage door EU lidstaten?
De leden van de PvdA-fractie vinden het belangrijk dat in het in de brief
genoemde non-paper aan de Europese Commissie wordt gevraagd om
gendergelijkheid en women’s economic empowerment op te nemen in de
EU Trade Policy Review. Het non-paper bevat een aantal goede punten
die, mits effectief in de praktijk gebracht, kunnen helpen. De vraag is hoe
ze in praktijk gebracht gaan worden en hoe daadwerkelijke vooruitgang
gemeten en gemonitord wordt. Is de Minister bereid om ook hier op
goede monitoring in te zetten, ook met het oog op de schadelijke
gevolgen van EU handelsbeleid op vrouwen en gendergelijkheid? Daar
wordt in het non-paper namelijk nu niet op ingegaan.
Daarnaast ontbreken in het non-paper een aantal belangrijke punten, die
wel in een in 2018 door het Europees parlement aangenomen motie op
gendergelijkheid in EU-handelsovereenkomsten terugkomen. Een aantal
van de aanbevelingen in de motie zijn bijvoorbeeld dat handelsovereenkomsten een ambitieus en afdwingbaar trade and sustainable
development (TSD) hoofdstuk moeten bevatten, dat handelsovereenkomsten nooit mensenrechten, vrouwenrechten of bescherming van het
milieu mogen overrulen, en een aantal diensten – zoals water, educatie,
openbaar vervoer, gezondheidszorg – niet zouden moeten worden
geliberaliseerd. Kan de Minister hier op ingaan?
De Minister heeft eerder tijdens een door het ministerie, de Wereldhandelsorganisatie (WTO) en de Wereldbank georganiseerde conferentie
gezegd dat handelsbeleid een do no harm-principe zou moeten bevatten.
Toch komt dit niet terug in het non-paper. Is de Minister bereid om dit –
evenals de uitgangspunten van de eerdergenoemde EP-motie – ook een
uitgangspunt te maken in de kabinetsinzet in de EU Trade Policy Review?
AOB
Verder lezen de leden van de VVD-fractie dat tijdens de videoconferentie
de lopende onderhandelingen over het Post-Cotonouverdrag en het
nieuwe externe financieringsinstrument NDICI besproken zullen worden.
Mede op basis van het verslag van de vorige, informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020,
hebben zij hier enkele vragen over.

9

Voorgenoemde leden lezen dat Nederland bij de vorige
RBZ/Ontwikkelingssamenwerking heeft aangedrongen op het verankeren
van goede terugkeerafspraken in het akkoord. Zij delen deze inzet. Zij
lezen tevens dat Nederland heeft aangegeven niet te willen buigen voor
druk om de teksten in het akkoord over Seksuele en Reproductieve
Gezondheid en Rechten (SRGR) af te zwakken. Ook deze inzet delen de
leden. Deelt de Minister de opvatting dat evenmin voor politieke druk
gebogen zou moeten worden om de teksten over migratieafspraken af te
zwakken?
Daarnaast hechten voorgenoemde leden er waarde aan om te blijven
benadrukken dat het van cruciaal belang is dat in het
Post-Cotonouverdrag opgenomen wordt dat de partnerlanden een plicht
hebben om hun eigen onderdanen, die zich illegaal bevinden op het
grondgebied van de andere partij, zonder voorwaarden terug te nemen.
Deze leden nemen op basis van eerdere antwoorden van de Minister aan
dat zij dit belang eveneens onderstreept. Kan de Minister toelichten of dit
het punt is binnen het onderwerp migratie waar op dit moment nog geen
overeenstemming over is bereikt? Zo nee, welke andere concrete
verschillen in de posities van de Europese landen en de partnerlanden zijn
er op dit moment?
Kan de Minister eveneens toelichten hoe het onderwerp migratie en meer
specifiek de plicht tot terugkeer op dit moment is opgenomen in de
conceptteksten? Wat is het standpunt van de Commissie ten aanzien van
de wijze waarop omgegaan moet worden met de vaststelling van
nationaliteit en de terugkeer van eigen onderdanen en op welk standpunt
stellen de partnerlanden zich? Wat zijn in vergelijkbare zin de standpunten
met betrekking tot de controle van het volgen van de uiteindelijk
gemaakte afspraken en de sancties wanneer dit niet gebeurt?
Daarnaast lezen de voorgenoemde leden dat ook binnen de onderhandelingen over NDICI er nog overeenstemming moet worden bereikt over het
punt van migratie. Kan de Minister concreet toelichten welke standpunten
op dit moment ten aanzien van dit onderwerp nog niet in overeenstemming zijn gebracht? Kan zij daarnaast inzichtelijk maken wat de
voorgenomen hulp in het NDICI is voor de landen in Noord-Afrika?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn benieuwd of er inmiddels een
eindakkoord over het NDICI is bereikt? Kan de Minister nader ingaan op
de punten waar nog naar overeenstemming werd gezocht? Wat is de
positie van het kabinet op die punten?
Verslag informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september 2020
In het verslag van de informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september lezen de leden van de GroenLinks-fractie dat er bij de Raad
voor werd gepleit om kapitaalvlucht en belastingontduiking te bestrijden.
Deze leden steunen dat pleidooi van harte, zeker ook in het licht van het
recente rapport van UNCTAD, waarin wordt vastgesteld dat Afrika jaarlijks
89 miljard dollar misloopt door kapitaalvlucht. Hoe kijkt het kabinet
hiernaar en wat doet Nederland concreet om dit probleem aan te pakken?
Is de Minister bereid om er bij de Raad op aan te dringen om, samen met
UNCTAD, te onderzoeken welke rol de EU en EU-lidstaten spelen in het
faciliteren van deze kapitaalvlucht en concrete maatregelen voor te stellen
om dit probleem aan te pakken?
De leden van de SP-fractie lezen in het verslag van de informele Raad
Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020
dat er werd gepleit voor het voorkomen van kapitaalvlucht en belastingontduiking. Zijn hierbij nog concrete maatregelen voorgesteld om dit te

10

doen? Zo nee, is de Minister bereid om erop toe te zien dat deze er alsnog
komen?
Zij lezen daarnaast dat Zweden tijdens deze Raad heeft gepleit om de
Europese steun voor de aanpak van COVID-19 in Wit-Rusland niet aan de
overheid te geven, maar aan lokale maatschappelijke organisaties. Zij zijn
het eens met deze oproep. EU-steun hoort niet terecht te komen bij
corrupte regimes, zoals dat van Wit-Rusland. Zij willen daarom graag
weten of Nederland deze oproep ondersteund heeft.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de COVID-crisis bestaande
ongelijkheden heeft vergroot, waarbij de meest gemarginaliseerden vaak
extra hard getroffen worden. Dat zou indirect betekenen dat van het
grootste belang is dat de Europese COVID-inzet gendersensitief is. Kan de
Minister aangeven of, en zo ja, hoe dat momenteel het geval is?
In het verslag van de informele Raad schrijft de Minister dat de EU van
onderop zou moeten werken aan empowerment van vrouwen, jeugd en
kwetsbare groepen, zodat zij hun overheid ter verantwoording kunnen
roepen. De leden van de PvdA-fractie steunen dit streven naar
empowerment van vrouwen, jeugd en kwetsbare groepen van harte, en
zouden de Minister willen vragen te bevestigen dat het doel van
empowerment breder is dan alleen deze doelgroep in staat te stellen hun
overheid ter verantwoording te roepen en hoe de Minister het traject naar
het (uiteindelijke) doel voor ogen heeft.
Ook de betrokkenheid van lokale organisaties is een cruciale voorwaarde
voor het bereiken van de meest gemarginaliseerden. Kan de Minister
aangeven hoe daar vanuit de Europese inzet werk van wordt gemaakt? De
Minister pleitte tijdens de informele Raad eveneens voor meer aandacht
voor cash transfers en sociale vangnetten in de EU-programmering om
deze groepen te bereiken en hun kwetsbaarheid te verkleinen. De leden
van de PvdA-fractie zijn erg blij met dit pleidooi en de inzet van de
Minister met betrekking de meerwaarde van cashtransfer en sociale
vangnetten. Ook de directeur van het World Food Program (WFP), dhr.
Beasley gaf aan dat het WFP steeds meer aan cash transfers doet,
momenteel ter waarde van USD 2,1 miljard, terwijl vroeger vrijwel alle
voedselhulp in kind werd gegeven. Lokaal inkopen stimuleert lokale
economieën en kleinschalige landbouw. Nederland riep op tot meer
gezamenlijke actie; een verbeterde voedselzekerheid kan niet wachten en
daartoe zijn meer investeringen nodig. Met name in stedelijke
omgevingen zijn cash transfers een goed instrument. De leden van de
PvdA-fractie vragen wat de achtergrond is van de zinsnede in het verslag:
«Met name in stedelijke omgevingen zijn cash transfers een goed
instrument.» Waarom meent de Minister dat met name in stedelijke
omgevingen cash transfers een goed instrument zijn terwijl de
WFP-directeur aangeeft dat cash transfers lokaal inkopen stimuleert, wat
de lokale economieën stimuleert en de kleinschalige landbouw. Dat laatste
vindt toch ook vooral buiten de stedelijke gebieden plaats? Hoe verhoudt
zich de constatering dat met name in stedelijke omgevingen cash
transfers een goed instrument zijn zich tot de lokale meerwaarde van cash
tranfers?
Tijdens de informele raad heeft Nederland aangegeven dat COVID-19 de
kwetsbaarheid van onze wereldwijde voedselzekerheid heeft aangetoond
en de noodzaak voor meer robuuste en inclusieve voedselsystemen
duidelijk heeft gemaakt. De VN Food System Summit van volgend jaar
biedt een goede gelegenheid om een stap te zetten naar een meer
duurzame voedselvoorziening. Het zou goed zijn als de EU daar met een
proactieve en verenigde EU-boodschap komt, met aandacht voor
coherentie, inclusief het handelsbeleid. De EU moet zich daarom hard
blijven maken voor een open, duurzaam en inclusief handelssysteem, zo
stelde Nederland. Kan de Minister aangeven hoe dit pleidooi is ontvangen
en in welke fase een proactieve en verenigde EU-boodschap op het

11

gebied van coherentie inclusief het handelsbeleid zich bevindt en hoe de
Minister die coherentie in het handelsbeleid tot uitdrukking zou willen zien
komen?
Tot slot zijn de leden van de PvdA-fractie benieuwd hoeveel lidstaten het
in het verslag genoemde pleidooi van Zweden steunen en wat de inzet
van Nederland hier was. Zweden stelde dat de 60 miljoen euro aan
COVID-19 middelen niet bij de overheid van Wit-Rusland terecht zou
moeten komen. In hoeverre is er voor het vergroten van EU-steun aan
niet-statelijke actoren, in de erkenning dat de absorptiecapaciteit beperkt
is, gezocht naar alternatieve kanalen en verwacht de Minister dat dit
binnen afzienbare tijd tot concrete resultaten zal leiden?
Overig
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke implicaties de
berichtgeving over een lagere economische krimp in 2020 dan aanvankelijk gedacht en geraamd heeft voor de begroting voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke reactie de EU
onderneemt op de situatie in Tigray, het noorden van Ethiopië, waar een
humanitaire ramp dreigt. Deze leden vragen de Minister of dit ter sprake
zal komen in de Raad en Nederland bereid is bij te dragen aan humanitaire hulp en de regering van buurland Sudan kan ondersteunen in de
opvang van vluchtelingen. De Hoge Vertegenwoordiger, Josep Borrell,
noemt het gevaar van een «grote humanitaire ramp acuut». Deze leden
vragen of de Minister dit onderschrijft en eveneens het gevaar ziet voor
toenemende vluchtelingenstroom richting Europa. Deze leden vragen de
Minister bovendien in hoeverre Nederlanders aanwezig zijn in deze regio.
Indien dit niet wordt behandeld tijdens deze Raad, vragen deze leden de
Minister deze situatie in Ethiopië te agenderen.
In de geannoteerde agenda maakt de Minister geen notie van de
aanstaande EU-Afrika top. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister
welke Raad van ministers van de EU de voorbereiding doet van deze Top.
Tevens vragen deze leden de Minister met de Kamer te delen wat de
Nederlandse inzet via de EU wordt voor deze Top.
Tenslotte maken de leden van de GroenLinks-fractie zich grote zorgen
over recente ontwikkelingen in twee belangrijke ontvangers van ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie en haar lidstaten, te weten
Ethiopië en Mozambique. Kan de Minister nader ingaan op de conflictsituaties in deze twee landen, en is de Minister bereid hier nadrukkelijk
aandacht voor te vragen in de Raad? Welke rol kunnen de Europese Unie
en haar lidstaten, en Nederland in het bijzonder, spelen om te proberen bij
te dragen aan de beëindiging van deze conflicten?
Deze leden maken zich ook grote zorgen over berichten dat de opvang van
vluchtelingen in de Mozambikaanse provincie Cabo Delgado ernstig
tekortschiet, en zij vrezen dat er ook te weinig gebeurt om de grote
vluchtelingenstroom die nu op gang begint te komen in Noord-Ethiopië
op te kunnen vangen. Is de Minister bereid om er bij de Raad op aan te
dringen om extra financiële middelen vrij te maken voor het ondersteunen
van vluchtelingen als gevolg van deze twee conflictsituaties? Wat kan
Nederland betekenen in dit opzicht?

12

II. Antwoord / Reactie van de Minister
III. Volledige agenda
Geannoteerde agenda voor de VTC Raad Buitenlandse Zaken
Ontwikkelingssamenwerking van 23 november 2020. 2020Z21416 –
Brief regering d.d. 12-11-2020, Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking, S.A.M. Kaag
Verslag informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020. 21 501-02-2220 – Brief regering d.d.
09-10-2020, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, S.A.M. Kaag

13