Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

30 490

Kustwacht In Nederland

Nr. 38

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 juni 2021
Hierbij informeer ik u, mede namens de Minister van Defensie, over het
beleid aangaande de maritieme en aeronautische noodhulp op de
Noordzee voor de periode 2021–2025. Deze beleidsbrief, die u iedere vijf
jaar ontvangt, is een vervolg op de nota over de maritieme en aeronautische noodhulp op de Noordzee 2010–20151 en de aansluitende brief
2016–20202.
De Nederlandse Noordzee is een van de drukst bevaren zeeën ter wereld.
Ook vindt er een aantal andere activiteiten plaats: opwekken van
windenenergie, olie- en gasexploratie en -exploitatie, visserij,
zandwinning, leggen en onderhouden van kabels en leidingen, militair
oefenen, recreatief gebruik en natuurontwikkeling en -behoud. Het gebruik
zal de komende jaren blijven veranderen en intensiveren. De belangrijkste
verandering is de grote toename van de opwekking van duurzame energie
door de aanleg van grootschalige windenergieparken. Met deze ontwikkeling is in de vraag naar noodhulp rekening gehouden. Mocht in de
komende periode blijken dat bijstelling van de noodhulp nodig is, dan zal
ik u informeren.
Werkgebied
Het geografisch werkgebied voor de afhandeling van maritieme
ongevallen omvat de Nederlandse territoriale zee en de Nederlandse
Exclusieve Economische Zone en de luchtgebieden daarboven. Indien
nodig kan, in overeenstemming met betrokken diensten en bestaande
internationale afspraken, het werkgebied zich uitstrekken buiten de
hiervoor genoemde gebieden. Voor Search and Rescue (SAR) geldt dat de
middelen worden ingezet op zowel de Noordzee als de Waddenzee, het
IJsselmeergebied en de Zuid-Hollandse en Zeeuwse wateren.
1
2

kst-30490-38
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 30 490, nrs. 15 en 16.
Kamerstuk 30 490, nr. 26.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

1

Het geografisch werkgebied voor de afhandeling van luchtvaartongevallen is het vluchtinformatiegebied Amsterdam. Het luchtruim boven het
zeegebied valt deels samen met het vluchtinformatiegebied Amsterdam.
Boven zee vinden helikoptervluchten plaats voor het vervoer van mensen
en middelen tussen het vasteland en de mijnbouwplatforms, windparken
en voor het vervoer van loodsen van en naar schepen. Ook de overige
luchtvaart vliegt intensief boven dit gebied.
Het opsporen en redden van mensen in nood (SAR)
De beleidsdoelstelling bij het opsporen en redden van mensen in nood is
het 24 uur per dag, 7 dagen per week, 365 dagen per jaar in het
werkgebied garanderen dat er een adequate SAR-dienst is.
Uitgangspunt van het beleid is dat als zich een voorval voordoet aan
boord van schepen, luchtvaartuigen en installaties of andere activiteiten
op zee waarbij de veiligheid in het geding komt, dit met de ter plaatse
aanwezige middelen en kennis bestreden moet kunnen worden. Wanneer
dit niet mocht lukken, dan dienen bemanning en passagiers over
voldoende middelen, kennis en tijd te beschikken om het schip, het
luchtvaartuig en/of installaties dan wel andere objecten te kunnen verlaten
om te overleven. De omringende scheepvaart is verplicht bij een oproep
door de bemanning of de Kustwacht hulp te bieden. Deze uitgangspunten
gelden internationaal en zijn in verdragen vastgelegd.
De overheid verleent (aanvullende) hulp. De aangeboden overheidsdiensten zijn additioneel ten opzichte van de eigen verantwoordelijkheid
van de scheepvaart, luchtvaart of andere activiteit. Dit betekent echter niet
dat hulp wordt verleend «in het uiterste geval», want bij iedere melding
wordt door de Kustwacht een risico-inschatting en triage gemaakt en
indien nodig wordt preventief hulp aangeboden. Ondanks de inzet van
deze hulp kan de overheid niet garanderen in alle gevallen succesvol te
zijn.
De Kustwacht is in Nederland aangewezen als reddingcoördinatiecentrum
(RCC), voor zowel de maritieme als de aeronautische hulpverlening (Joint
RCC). De verantwoordelijkheid ligt bij de Directeur Kustwacht. Deze voert
de SAR-dienst met de hoogst mogelijke prioriteit uit. De daadwerkelijke
uitvoering van opsporing en redding wordt uitgevoerd met aan de
Kustwacht ter beschikking gestelde middelen zoals de reddingsboten van
de Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM), een patrouillevliegtuig en de SAR-helikopters. De KNRM biedt haar diensten om niet
aan. Bovendien werkt de Kustwacht wereldwijd samen met andere RCC’s
zodat in voorkomende gevallen en ter afdekking van restrisico’s internationale assistentie opgeroepen kan worden.
Zorgnorm helikopterinzet
De zorgnorm helikopterinzet houdt in dat er 24/7 binnen 90 minuten
capaciteit ter plaatse moet zijn voor het redden van 16 personen (boven
de 55e breedtegraad is dit, gezien de langere vluchtduur, binnen
120 minuten). De beschikbaarheid van de helikopters moet minimaal 98%
van de tijd zijn onder de weersconditie van maximaal windkracht 8 bij
goed zicht. De helikopter moet binnen 20 minuten gereed zijn om de rotor
te kunnen starten.
Begin mei 2020 heeft het bureau Antea op mijn verzoek een onderzoek
uitgevoerd en geconcludeerd dat de huidige zorgnorm voldoet. Ik heb de
Kamer hier op 27 november jl. over geïnformeerd (kamerbrief nr. 30 490,
nr. 34). Geadviseerd is om de zorgnorm iets te verkorten door een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

2

maximale vertrektijd van de helikopter van 20 minuten voor te schrijven.
Dit advies heb ik overgenomen. Het zal doorgevoerd worden in het
nieuwe contract voor de SAR-helikopters, voor welke procedure het
Ministerie van Defensie eerstverantwoordelijke is. Het huidige contract
loopt medio 2022 af. Inmiddels is de gunningsfase voor de periode medio
2022–2032 bijna afgerond.
Zorgnorm spoedeisende medische zorg
De spoedeisende medische zorg wordt uitgevoerd conform de zorgnorm
voor SAR. Er is een speciaal opgeleide verpleegkundige (flight nurse) op
een van de twee helikopterbases die mee aan boord gaat om de eerste
zorg te bieden.
De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) beoordeelde in zijn rapport
«Zorg tussen wal en schip» d.d. 11 juli 2016 de medische zorg als te
beperkt. In mijn brief aan de Kamer heb ik mijn reactie gegeven3.
Zo hebben de Kustwacht en de KNRM in overleg met het Ministerie van
VWS het initiatief genomen voor de ontwikkeling van een HKZ (Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector) ketennorm voor het
uitvoeren van een MEDEVAC (Medische Evacuatie). Dit houdt in dat de
zorg aansluit op de zorg op het land. Certificering van de KNRM Radio
Medische Dienst (RMD) volgens de HKZ-norm huisartsendienstenstructuren heeft in 2018 plaatsgevonden. Certificering van de medische
zorgketen was voorzien in 2020, maar is vanwege de coronacrisis
uitgesteld naar november 2021.
Zorgnorm schepen
Behalve de zorgnorm voor de helikopterinzet is er ook een norm voor de
basisreddingscapaciteit door schepen. Deze is onveranderd: 400 personen
tot 40 nautische mijl (NM) uit de kust in uiterlijk 90 minuten en 1200
personen tot 40 NM uit de kust uiterlijk in 180 minuten. Voor zover de
omstandigheden dat toestaan, worden ook reddingsoperaties door de
KNRM buiten de 40 NM uitgevoerd.
De inzet bij brand aan boord van schepen
De beleidsdoelstelling is erop gericht dat de scheepvaart volgens
internationale regels zelfvoorzienend is voor brandbestrijding aan boord.
Voor aanvullende hulp zijn professionele bergers beschikbaar. Een
aanvullend gespecialiseerd brandweerteam is op de Noordzee inzetbaar
voor brand aan boord van passagiersschepen (ferry’s en cruiseschepen).
Dit team is erop gericht om grootschalige evacuaties te voorkomen. De
zorgnorm geeft aan dat het team binnen een uur na de melding op de
plaats van vertrek aanwezig moet zijn om via een helikopter met hijsinstallatie naar het schip vervoerd te worden. Het team wordt ingezet op
verzoek van de kapitein en wordt gecoördineerd door de Kustwacht;
tevens geeft de directeur Kustwacht expliciet toestemming voor de inzet.
Uit het oogpunt van veiligheid is begin februari 2018 besloten om deze
service uit te breiden van passagiersschepen naar alle type schepen.
Om aan te sluiten bij internationale naamgeving is de naam van het
brandbestrijdingsteam veranderd van Brandweer op de Noordzee pre
SAR (BRONS) in Maritime Incident Response Group NL (MIRG.NL).
Het bestrijden van rampen en incidenten
De beleidsdoelstelling is het voorkomen, beperken of ongedaan maken
van de schadelijke gevolgen van ongevallen op de Noordzee die uitstralen
3

Kamerstuk 30 490, nr. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

3

naar de Nederlandse kust, territoriale zee en Exclusieve Economische
Zone. De zorgnorm houdt in dat binnen drie dagen 15.000 m3 olie
opgeruimd moet kunnen worden. Er wordt periodiek getoetst of de
oliebestrijdingscapaciteit voldoende is.
Op 25 juni 2020 heeft de Onderzoeksraad voor Veiligheid zijn rapport over
het ongeval met de MSC Zoe gepubliceerd. Er loopt een (separaat)
verbetertraject voor dit soort ongevallen. Generieke maatregelen die uit
dit rapport voortvloeien zullen ook in de volgende versie worden
meegenomen.
Het bieden van noodsleephulp
Het bieden van noodsleephulp is een specifieke dienst ter voorkoming of
bestrijden van rampen en incidenten. Het bieden van noodsleephulp in de
vorm van een Emergency Response Towing Vessel (ERTV) geeft de
mogelijkheid om de driftrichting en snelheid van een schip in nood of een
object te wijzigen om een aandrijving met een bouwwerk in zee of een
stranding te voorkomen. Ook na een aanvaring of aandrijving kan de
ERTV worden ingezet om de gevolgen van het incident voor mens, milieu
en materieel zoveel mogelijk te beperken.
De overheid acht het bieden van hulp aan driftende schepen ter
bescherming van een mijnbouwinstallatie of windturbine primair een taak
voor de scheepseigenaar, maar zal additionele hulp bieden indien de
eigenaar niet tijdig kan handelen.
De benodigde ERTV capaciteit wordt verkregen middels inhuur op de
markt.
Huidige situatie: ERTV Noord
De zorgnorm voor deze ERTV is een basiscapaciteit van minstens 120 ton
trekkracht (de huidige ERTV heeft iets meer dan 130 ton trekkracht) en 24/7
inzetbaarheid, op jaarbasis 98% van de tijd beschikbaar. Met ingang van
het nieuwe contract voor de ERTV Noord vanaf medio 2026 zal de
zorgnorm voor de trekkracht gelijkgetrokken worden met de ERTV’s
Midden en Zuid. Bij windkracht 5 of meer neemt de noodsleephulp een
strategisch gekozen positie in bij het scheepvaartverkeersstelsel ter
hoogte van Den Helder. Dit middel is gekozen om de risico’s voor de
Waddenzee als Particularly Sensitive Sea Area (PSSA) te verminderen.
Toekomstige situatie: ook ERTV’s Midden en Zuid
Op het zuidelijk deel van de Nederlandse Noordzee wordt tot 2030 een
groot aantal windenergieparken gebouwd. Om de veiligheid te behouden
is, op basis van onderzoek, besloten om twee extra ERTV’s te positioneren. Dit is een effectieve maatregel om de veiligheidsrisico’s van
windenergieparken op zee voor de scheepvaart te beperken. Aangezien
met name de windenergieparken Borssele en voor de Hollandse Kust
Noord, Zuid en West ingesloten worden door scheepvaartroutes en
ankergebieden, heeft het aantal en de positie van ERTV’s grote invloed op
de scheepvaartveiligheid. De ERTV’s zullen 24/7 op een strategische
locatie op zee liggen. De basiscapaciteit is minimaal 130 ton trekkracht.
Ook hier is de gestelde norm op jaarbasis dat in 98% van de tijd de
bergingscapaciteit aanwezig is.
Het regelen van nood-, spoed- en veiligheidsverkeer
De beleidsdoelstelling is te voldoen aan de internationale eisen
aangaande de ontvangst en afhandeling van berichten die behoren tot het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

4

nood-, spoed- en veiligheidsverkeer voor de aan Nederland toegewezen
gebieden. De zorgnorm houdt in dat, afhankelijk van het soort bericht, zo
snel mogelijk, maar uiterlijk binnen vijf minuten gereageerd wordt door
de Kustwacht door middel van een bericht naar de afzender. De Kustwacht
luistert continue de maritieme noodfrequenties uit, ze bewaakt de
relevante systemen zoals Inmarsat en AIS, ze neemt actie op noodoproepen en ze draagt zorg voor een vlotte communicatie met schepen en
objecten in nood.
Sinds augustus 2020 werkt de Kustwacht met een nieuwe werkwijze,
waarbij wordt beoordeeld (triage) of een (nood)oproep spoedeisend of
niet-spoedeisend is. Op basis daarvan zal bepaald worden welke inzet
nodig is.
Het verstrekken van radiomedische adviezen
De beleidsdoelstelling is dat de overheid zorgt voor 24/7 gratis radiomedische hulp aan zeevarenden. Dit geldt zowel voor Nederlandse zeevarenden wereldwijd als voor buitenlandse zeevarenden in het Nederlandse
verantwoordelijkheidsgebied. De zorgnorm is dat zo snel mogelijk, maar
uiterlijk binnen tien minuten contact gelegd wordt met een arts van de
Radio Medische Dienst (RMD). Hiervoor luistert de Kustwacht de
verbindingen uit en brengt contact tot stand tussen aanvrager en de
RMD-arts. De RMD is onderdeel van de KNRM.
De RMD is te beschouwen als huisartsenzorg. In geval van een spoedeisende zorgvraag kan de RMD-arts of een back-up arts van NOGEPA
besluiten tot een MEDEVAC naar een zorgverlener op land, meestal een
ziekenhuis. De Kustwacht voert dit met de SAR-helikopter of, in sommige
gevallen, met een KNRM-reddingsboot uit. Een MEDEVAC is dus geen
ambulancezorg maar valt onder de SAR-dienst. In 2017 zijn deze procedures in samenwerking met de gehele medische zorgketen gestroomlijnd.
Evaluatie vindt twee keer per jaar plaats.
Zo nodig coördineert de Kustwacht, in samenwerking met de KNRM, de
inzet van middelen voor het overbrengen van medisch personeel. Er
worden ook medische adviezen gegeven bij het evacueren van zieken en
gewonden van schepen en platforms naar de wal.
Het aanwijzen van Places of Refuge (PoR)
Places of Refuge (PoR) zijn beschutte plaatsen waar incidentschepen
kunnen verblijven in afwachting van verdere ontwikkelingen. Een verzoek
tot opvang van een schip in nood wordt per geval beoordeeld en daarbij
wordt ook gekeken welke haven daarvoor het meest geschikt is. Alle
Nederlandse zeehavens zijn daarbij als potentiële vluchthaven aangemerkt. De Kustwacht onderzoekt in samenwerking met betrokken partijen
alle relevante informatie over de aard van het incident, de toestand van
het schip en de omstandigheden op zee. Aan de hand van een
beslisboom, opgenomen in het Incidentenbestrijdingsplan Noordzee,
wordt door het Beheersteam Noordzeerampen per geval een afweging
over het bieden van een PoR gemaakt. Hierbij wordt gebruik gemaakt van
internationaal en Europees afgesproken richtlijnen. Het verlenen van een
beschutte plaats kan in een uiterste situatie afgedwongen worden op
grond van de Wbmo (Wet bestrijding maritieme ongevallen).
Ondersteuning door patrouillevliegtuigen
Het patrouillevliegtuig van de Kustwacht draagt bij aan de uitvoering van
verschillende beleidsdoelstellingen zoals het opsporen en redden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

5

mensen in nood en het bestrijden van rampen en incidenten. Daarnaast
wordt het vliegtuig ingezet op beheer- en handhavingstaken. Die taken
behoren niet tot de noodhulp. Het vliegtuig wordt dus multidisciplinair
ingezet door de Kustwacht. De gestelde beschikbaarheidsnorm op
jaarbasis is dat het vliegtuig minimaal 98% van de tijd beschikbaar is.
Vanwege de eis van een 24/7 operationeel vliegtuig zijn er twee vliegtuigen benodigd. Volgend jaar (naar verwachting tweede kwartaal 2022)
krijgt de Kustwacht de beschikking over twee vliegtuigen (type Dash-8)
met meer operationele armslag. Een gevolg is onder andere dat de
notice-tijd dan wordt aangescherpt van 90 minuten naar 60 minuten. Pas
na volledige introductie van de Dash-8 zal het huidige type Dornier 228
buiten gebruik worden gesteld.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 490, nr. 38

6