Evaluatie
Wet verplichte meldcode
huiselijk geweld en
kindermishandeling

		 In de reeks evaluatie regelgeving zijn de volgende publicaties verschenen:

1 Bereidheid tot donatie van sperma bij opheffing van anonimiteitwaarborg
2 Evaluatie Wet klachtrecht cliënten zorgsector

3 Evaluatie Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
4 Evaluatie Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen
5 Evaluatie Wet op het bevolkingsonderzoek
6 Evaluatie Wet op de medische keuringen

7 Evaluatie Wet op bijzondere medische verrichtingen
8 Evaluatie Kwaliteitszorg zorginstellingen
9 Evaluatie Wet op de orgaandonatie

10 Evaluatie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen

11	Evaluatie Tijdelijk besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen

12 Evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
13 Onderzoek No-fault compensatiesysteem
14 Evaluatie Wet inzake bloedvoorziening

15 Tweede evaluatie Wet op de orgaandonatie

16 Onderzoek WKCZ klachtbehandeling in ziekenhuizen

17 Evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
18 Evaluatie Wet op de dierproeven

19 Evaluatie Wet afbreking zwangerschap
20 Evaluatie Embryowet

21 Derde evaluatie Wet op de orgaandonatie

22 Tweede evaluatie Wet op de medische keuringen

23 Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
24 Tweede evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
25 Evaluatie Wet foetaal weefsel

26 Evaluatie Reclamebesluit geneesmiddelen

27 Evaluatie Zorgverzekeringswet en Wet op de Zorgtoeslag
28 Evaluatie Wet marktordening gezondheidszorg

29 Thematische Wetsevaluatie Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging

30 Tweede evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
31 Sterfgevallenonderzoek 2010

32 Evaluatie Embryowet en Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting

33 Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
34 Thematische Wetsevaluatie Zelfbeschikking in de zorg
35 Achtergrondstudies Zelfbeschikking in de zorg

36	Evaluatie Regeling centrale deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking
in een categorie 2-geval en levensbeëindiging bij pasgeborenen

37 Tweede evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg

38 Thematische Wetsevaluatie Bestuursrechtelijk toezicht op de kwaliteit van de zorg
39 Thematische Wetsevaluatie Gedwongen zorg

40 Derde evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding

Evaluatie
Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

mr. C.M. Ridderbos-Hovingh 1
mr. dr. B.J.M. Frederiks 2
mr. C. Veen 1
mr. A. Tingen 2
mr. drs. M. Beukers 1
dr. J.B. Geertsema 1
mr. P.H.H. van Dijk 1
mr. N.O.M. Woestenburg 1
prof. dr. H.B. Winter 1,3
1

Pro Facto

2

Amsterdam UMC, locatie VUmc

3

Rijksuniversiteit Groningen

Den Haag: ZonMw, april 2020
Reeks evaluatie regelgeving: deel 47

Colof on
ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie.
Vooruitgang vraagt om onderzoek en ontwikkeling. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek én
stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis – om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren.
ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.
Voor meer informatie over het programma Evaluatie Regelgeving kunt u contact opnemen met
het secretariaat via er@zonmw.nl.
ZonMw

T 070 349 5111

Laan van Nieuw Oost Indië 334

F 070 349 5100

Postbus 93245

www.zonmw.nl

2509 AE Den Haag
100/04/2020/Jeugd, ISBN 9789057631573

Opmaak en productiebegeleiding: Piasau, Zoetermeer
(T 06 5534 7977, info@piasau.nl)
Vormgeving omslag: Katja Hilberg, Rotterdam
(T 06 1735 6488, info@katjahilberg.nl)
Fotografie Dieter Schütte
Druk: Schultenprint, Zoetermeer
(T 079 362 3612, info@schultenprint.nl)
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven, dan wel remixen
(afgeleide werken maken), onder de volgende voorwaarden: Naamsvermelding (de
gebruiker dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam
te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met uw werk of uw gebruik van het
werk), Niet-commercieel (de gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken) en Gelijk delen (indien de
gebruiker het werk bewerkt kan het daaruit ontstane werk uitsluitend krachtens dezelfde licentie als de onderhavige licentie of
een gelijksoortige licentie worden verspreid) met inachtneming van: afstandname van rechten (de gebruiker mag afstand doen
van een of meerdere van deze voorwaarden met voorafgaande toestemming van de rechthebbende), publiek domein (indien het
werk of een van de elementen in het werk zich in het publieke domein onder toepasselijke wetgeving bevinden, dan is die status
op geen enkele wijze beïnvloed door de licentie), overige rechten (onder geen beding worden volgende rechten door de licentieovereenkomst in het gedrang gebracht: (i) het voorgaande laat de wettelijke beperkingen op de intellectuele eigendomsrechten
onverlet; (ii) de morele rechten van de auteur en (iii) de rechten van anderen, ofwel op het werk zelf ofwel op de wijze waarop het
werk wordt gebruikt, zoals het portretrecht of het recht op privacy.
Let op: Bij hergebruik of verspreiding dient de gebruiker de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden.

2

Inhoudsopgave

Voorwoord

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

17

1.1

Aanleiding

17

1.2

Vraagstelling

18

1.3

Leeswijzer

20

Onderzoeksaanpak

21

2.1

Inleiding

21

2.2

Juridische analyse

23

2.3

Deskresearch

24

2.4

Interviews

24

2.5

Vragenlijstonderzoek

25

2.6

Groepsgesprekken met professionals

30

2.7

Interviews met volwassenen en jeugdigen

31

2.8

Expertmeeting

32

2. 9

Analyse juridische en empirische informatie

32

2

3

De wettelijke regeling van de verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 33
3.1

Wetsgeschiedenis en achtergronden bij de totstandkoming van de Wet verplichte
meldcode

33

3.2

De inhoud en reikwijdte van de wet en daarop gebaseerde regelgeving

45

3.3

Wijzigingen sinds de inwerkingtreding van de wet

58

3.4

Participatie van kinderen in de meldcode

65

3.5

Verhouding beroepsgeheim, meldrecht, conflict van plichten en aanverwante
bepalingen

67

3.6

Thematische analyse van rechtspraak

75

3.7

Opvattingen in de literatuur over de (werking van) de wet

81

3.8

Slotopmerking

84

3

4

5

De meldcode in de praktijk

87

4.1

Inleiding

87

4.2

Cijfers met betrekking tot huiselijk geweld en kindermishandeling

88

4.3

‘Geweld hoort nergens thuis’

89

4.4

Implementatie

91

4.5

Bevorderen van kennis en gebruik van de meldcode

97

4.6

Gebruik van de meldcode

108

4.7

Samenwerking

135

4.8

De werking van de meldcode

140

4.9

Samenvatting

143

Conclusies en aanbevelingen

149

5.1

Inleiding

149

5.2

Implementatie

150

5.3

Gebruik

153

5.4

Werking van de meldcode

157

5.5

Samenwerking

158

5.6

Samenhang met de Wet verwijsindex risicojongeren

160

5.7

Slotbeschouwing

161

Literatuur

163

Afkortingen

171

A

Begeleidingscommissie en Commissie evaluatie regelgeving

173

B

Wet- en regelgeving

175

C

Beschrijving van de bronnen en documenten die gebruikt zijn voor de thematische analyse
van rechtspraak

199

D

Gesprekspartners interviews

201

E

Functies gesprekspartners groepsinterviews

203

F

Gesprekspartners expertmeeting

205

G

Vragenlijst enquête professionals

207

H

Vragenlijst enquête gemeenten

217

I

Onderwerpenlijst interviews

227

J

Onderwerpenlijst interviews gemeenten

231

K

Onderwerpenlijst interviews volwassenen

235

L

Onderwerpenlijst interviews jeugdigen

237

4

Voorwoord

De Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en de Wet verwijsindex
risicojongeren leggen beide sterk de nadruk op preventie en vroegsignalering van problemen die
de ontwikkeling van jeugdigen kunnen bedreigen. Vanwege de ervaren samenhang en de vragen
die daarmee samenhangen, werden de Wet verwijsindex risicojongeren en de Wet verplichte
meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling gelijktijdig geëvalueerd.
Er zijn echter ook verschillen: de Wet verwijsindex risicojongeren is gericht op jongeren en heeft
tot doel om samenwerking in de preventie en zorg rond kinderen en jongeren in risicosituaties te
borgen. De Wet verplichte meldcode verplicht instellingen in de zorg en daarbuiten om een
beleid op te stellen met betrekking tot het signaleren en aanpakken van situaties van huiselijk
geweld en kindermishandeling, inclusief melding bij Veilig Thuis. Deze wet richt zich op alle
leeftijdsgroepen.
In de loop van het onderzoek bleken de verschillen zwaarder te wegen dan de overeenkomsten en
zijn beide evaluaties gesplitst. Elke evaluatie wordt apart in een rapport besproken waarbij in
beide rapporten ook de vraag aan de orde komt wat de samenhang tussen beide wetten is en hoe
deze uitwerkt.
De inhoud en de conclusies van beide evaluaties spreken voor zich. Het is goed om te vermelden
dat het onderzoek rond beide wetten lastiger was dan voorzien; met name de dataverzameling in
de empirische onderdelen bleek erg veel energie en inventiviteit van de onderzoekers te vragen.
Dat er ondanks dat een gedegen evaluatierapport ligt is geheel te danken aan de inzet en het
doorzettingsvermogen van de onderzoekers van Pro Facto en Amsterdam UMC, die het onderzoek
hebben uitgevoerd en het rapport geschreven.
Voor dit onderzoek was de medewerking van zeer veel betrokkenen onmisbaar: zorgverleners,
medewerkers in het onderwijs en kinderdagverblijven, medewerkers van gemeenten en maatschappelijke organisaties. Wij danken iedereen die dit rapport mede mogelijk heeft gemaakt.
De begeleidingscommissie van deze beide evaluaties, die door de Commissie evaluatie regelgeving in het leven is geroepen, spreekt haar waardering uit voor het werk van de onderzoekers en
voor het uiteindelijke resultaat.
Dick Willems, voorzitter begeleidingscommissie
5

6

Samenvatting

Inlei din g
Deze evaluatie betreft de op 1 juli 2013 in werking getreden Wet verplichte meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling (hierna: Wet verplichte meldcode). Deze wet legt bij organisaties
en zelfstandige professionals de verplichting neer een meldcode te hanteren en de kennis en het
gebruik ervan te bevorderen. Medewerkers zijn verplicht de (door de beroepsverenigingen ontwikkelde) meldcodes die door organisaties zijn geïmplementeerd toe te passen. De wet schept
aldus een tweetal verplichtingen: gericht tot de betreffende organisatie en tot de individuele
beroepsbeoefenaren. De organisaties moeten een meldcode vaststellen (en de kennis en het
gebruik ervan bevorderen); de individuele beroepsbeoefenaren zijn verplicht een meldcode te
hanteren. De wet is van toepassing binnen de sectoren gezondheidszorg, jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, onderwijs, kinderopvang en justitie.
Het doel van de Wet verplichte meldcode is dat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij
signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt. Onder huiselijk
geweld en kindermishandeling worden ook andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties
verstaan, waaronder ouderenmishandeling. Het doel kan volgens de memorie van toelichting
worden bereikt door het consequent toepassen van een meldcode waardoor de vroegsignalering
van huiselijk geweld en kindermishandeling wordt verhoogd. Met een meldcode weten organisaties en professionals welke stappen zij moeten zetten als zij vermoedens hebben of signalen
krijgen van huiselijk geweld en kindermishandeling. In het Besluit verplichte meldcode is vastgelegd welke elementen minimaal in een meldcode moeten worden opgenomen, waaronder een
stappenplan bestaande uit vijf stappen. De verplichte stappen moeten ervoor zorgen dat een
zorgvuldige afweging wordt gemaakt, voordat eventueel door een professional wordt overgegaan
tot een melding. De wijziging van het Besluit verplichte meldcode per 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’), waarbij een afwegingskader is ingevoerd, dient te bewerkstelligen dat gevallen
van ernstig huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling dan wel vermoedens daarvan bij
Veilig Thuis worden gemeld. Dit lijkt een verschuiving van het doel dat de formele wetgever voor
ogen had met de verplichte meldcode. Van professionals wordt nu verwacht dat zij, naast het
eventueel bieden of organiseren van hulp, deze situaties ook daadwerkelijk melden bij het AMHK
(Veilig Thuis).

7

In reactie op vragen in het schriftelijke verslag van de Tweede Kamer op 18 april 2012, heeft de
toenmalige Staatssecretaris VWS in de ‘nota naar aanleiding van het verslag’ toegezegd de Wet
verplichte meldcode na vijf jaar te evalueren. Hoewel in de nota naar aanleiding van het verslag
enkel wordt gesproken over kindermishandeling, moge duidelijk zijn dat de meldcode geldt voor
alle vormen van geweld in huiselijke kring. Ook voor deze vormen geldt het belang om inzicht te
krijgen in de werking van de wet. In de aanpassing van het Besluit verplichte meldcode per 1
januari 2019 staat in de nota van toelichting geschreven dat in de wetevaluatie van de Wet verplichte meldcode ook het aangepaste besluit wordt betrokken.
Gekozen is om de Wet verplichte meldcode gelijktijdig met de Wet verwijsindex risicojongeren
huiselijk geweld en kindermishandeling te evalueren om zo ook de relatie tussen beide instrumenten te kunnen onderzoeken. Bij deze evaluatie ligt de nadruk op het evalueren van de algemene werking en effectiviteit van de meldcode. Vier thema’s staan centraal: implementatie,
gebruik, werking en samenwerking.
Hoof dvr a ag e n on der zo eksa an pak
De Wet verplichte meldcode is gelijktijdig met de Wet verwijsindex risicojongeren geëvalueerd.
Omdat deze wetten waar het gaat om jeugdigen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, is in de
evaluatie ook de relatie tussen beide wetten onderzocht. Beide wetten leggen een sterke nadruk
op preventie en vroegsignalering van problemen die de ontwikkeling van een jeugdige (kunnen)
bedreigen.
In de evaluatie van de Wet verplichte meldcode staan twee onderzoeksvragen centraal:
1

Draagt de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling bij aan de doelstelling van de wet, te weten professionals ondersteunen en stimuleren tot actie, opdat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling?

2

Hoe verhouden de Wet verplichte meldcode en de Wet verwijsindex risicojongeren zich tot
elkaar en zijn deze twee regelingen toekomstbestendig, zowel in samenhang als los van elkaar?

Het doel van deze wetsevaluatie is om inzicht te krijgen in de algemene werking en effectiviteit
van de Wet verplichte meldcode. Daarnaast wordt beoogd om inzicht te krijgen in de samenhang
tussen de Wet verplichte meldcode en de Wet verwijsindex risicojongeren. Daarbij is tevens
aandacht voor de vraag of beide wetten toekomstbestendig zijn, zowel in samenhang als afzonderlijk. De twee wetten zijn in samenhang met elkaar geëvalueerd, maar hebben geleid tot twee
afzonderlijke evaluatierapporten.
Het onderzoek is zowel rechtswetenschappelijk als empirisch van aard, en bestaat uit een combinatie van onderzoeksmethoden. Het onderzoek bestaat uit een analyse van wet- en regelgeving,
deskresearch van rapporten, interviews, vragenlijstonderzoek onder professionals, instellingen en

8

gemeenten, groepsgesprekken met professionals, gesprekken met jeugdigen en volwassenen en
een expertmeeting.
Het verkrijgen van medewerking bij organisaties en professionals verliep moeizaam. Bij het kwalitatieve deel van deze evaluatie heeft dat na flink wat inspanningen geleid tot voldoende respons
binnen de verschillende sectoren, maar de respons bij de enquête is achtergebleven. Daardoor
zijn de resultaten van de enquête op zichzelf niet voldoende om betrouwbare uitspraken te doen,
deze moeten gezamenlijk met de kwalitatieve bevindingen gelezen worden. Alleen de sector
kinderopvang heeft voldoende respons behaald, hier kunnen wel betrouwbare uitspraken worden
gedaan over de omgang met de meldcode in die sector.
Er zijn meerdere redenen aan te wijzen voor de tegenvallende respons. Bij het aanschrijven van
organisaties om medewerking, bleek dat het onderwerp – huiselijk geweld en kindermishandeling – wel ervaren wordt als een belangrijk onderwerp, maar ook als een onderwerp dat op afstand staat. Daardoor wilden de meeste organisaties de enquête enkel verspreiden via nieuwsbrieven of een oproep op de website, hetgeen over het algemeen tot lage respons leidt en zo ook
in dit onderzoek. Een rechtstreekse benadering van respondenten was daardoor niet mogelijk.
Ook moet in ogenschouw worden genomen dat in verschillende sectoren het uitvoeren van onderzoek momenteel lastig is, vanwege de werkdruk en toenemende hoeveelheid enquêtes die
professionals ontvangen.
Imple men ta tie
Vaststel len meld code
De invoering van de meldcode lijkt overeenkomstig de uitgangspunten van de wetgever te verlopen. Het algemene beeld is dat, uitzonderingen daargelaten, de meldcode in vrijwel alle organisaties is ingevoerd. De afwegingskaders die sinds 1 januari 2019 verplicht zijn na de wijziging van de
Wet verplichte meldcode waren ten tijde van het uitvoeren van het onderzoek nog niet in alle
instellingen ingevoerd. Opvallend is dat verschillende gemeenten de meldcode – naast het voor
hen al verplicht vaststellen van een meldcode voor onder andere leerplichtambtenaren – ook
vaststellen voor andere onderdelen van de eigen ambtelijke organisaties. Dit is een verbreding
van de werking van de meldcode.
Bevorderen van kennis en gebru ik
Met alleen de invoering van een meldcode is de implementatie nog niet afgerond; de instellingen
dienen ook de kennis en het gebruik van de meldcode te bevorderen. Op deze manier moeten een
veilige werkomgeving en randvoorwaarden voor de professional gecreëerd worden waarbinnen
hij of zij met de meldcode aan de slag kan gaan. Uit het empirisch onderzoek komt naar voren dat
instellingen het gebruik van de meldcode bevorderen door bijvoorbeeld het hebben van één
aanspreekpunt binnen de organisatie, het bieden van trainingen of cursussen of het gebruik van
de meldcode aan de orde te stellen tijdens regulier werkoverleg. De (verdere) implementatie
vraagt nadrukkelijk om een doelgroepgericht implementatieproces per beroepsgroep en/of instel-

9

ling waarin aandacht is voor de voorkomende vormen van afhankelijkheidsrelaties én vormen van
geweld. Uit een aantal eerdere van deze implementatietrajecten bleek deze meerwaarde. Aanbeveling is aan de beroepsgroepen en instellingen om over te gaan tot deze doelgroepgerichte
implementatie. Bij deze voorlichting is het van belang dat onder meer de volgende onderwerpen
aan de orde komen: het herkennen van andere vormen van geweld dan fysiek geweld, gesprekstechnieken, het voeren van een gesprek met het kind, en het met betrokkene(n) bespreekbaar
maken van de situatie, het doel van de gesprekken met betrokkene(n), de (al dan niet) toestemming bij het melden en de kindcheck.
Aandachts funct ionar issen
Het aanwijzen van een of meerdere werknemers als aandachtsfunctionaris is sinds de invoering
van de Wet verplichte meldcode een bekend fenomeen in alle sectoren. Zij kunnen bijdragen aan
het verlagen van de drempel in stap 2, wanneer met collega’s over vermoedens en signalen overlegd dient te worden. De aanwezigheid van aandachtsfunctionarissen heeft ook een positief
effect op het daadwerkelijk melden bij Veilig Thuis omdat de aandachtsfunctionaris behulpzaam
is bij het doorlopen van het gehele stappenplan en meedenkt over het te voeren gesprek, over de
te maken afwegingen en de gevolgen daarvan. Ook draagt de deze functionaris bij aan het organiseren van trainingen voor professionals en dat blijkt in alle sectoren nodig. Aanbeveling aan de
minister is om te overwegen de aanwijzing van een aanspreekpunt op het gebied van sectorspecifieke geweldsvormen én de meldcode verplicht te stellen voor alle instellingen die onder de Wet
verplichte meldcode vallen.
Kind- en man tel zorgverlen ingsche ck
In de Wet verplichte meldcode is een kindcheck opgenomen waardoor professionals een controle
(op de aanwezigheid van kinderen in het gezin) moeten uitvoeren op het moment dat een volwassen cliënt in een situatie verkeert die mogelijk schade kan veroorzaken aan minderjarige
kinderen. Juist in de sectoren waar met volwassenen (en niet of in mindere mate met kinderen)
gewerkt wordt is de bekendheid van de kindcheck gering. Ook is het gebruik van de kindcheck, in
alle sectoren en ook bij professionals die wel bekend zijn met de kindcheck, erg wisselend. Niet
alle professionals weten wat van hen verwacht wordt als blijkt dat er een (tweede of derde) kind
betrokken is; de kindcheck werkt veelal nog als ‘afvink’- systeem.
Het instrument kindcheck mist zijn werking nu het instrument door onbekendheid een kleine rol
speelt in het signaleren van huiselijk geweld en kindermishandeling. Het bestaansrecht van de
kindcheck kan daarmee – op onjuiste gronden – ter discussie worden gesteld. Gezien het belang
van de kindcheck en de geringe bekendheid van de check ligt het voor de hand te investeren in
het vergroten van die bekendheid. Naar verwachting leidt een grotere bekendheid tot toegenomen gebruik ervan.
Met de mantelzorgverleningscheck in de KNMG-meldcode wordt van artsen gevraagd om bij
patiënten met bepaalde problematiek na te gaan of zij zorgdragen voor een persoon (anders dan
een minderjarig kind) die van hun zorg afhankelijk is. De komende jaren neemt de vergrijzing toe,

10

en moeten meer mensen met dementie en bovendien meer kwetsbare mensen door de komst
van de Wet langdurige zorg langer thuis blijven wonen. Uit het onderzoek blijkt dat professionals
een grotere drempel ervaren om bij Veilig Thuis een melding te doen over ouderenmishandeling
(of andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties waarbij sprake is van volwassenen) dan
over kindermishandeling. Een grotere zorgvuldigheid – vanwege het zelfbeschikkingsrecht van
volwassenen – voordat gemeld wordt, wil echter niet zeggen dat in het geheel niet gemeld mag
worden. Toename van de bekendheid met het thema is daarmee minimaal noodzakelijk.
De in 2015 ingevoerde Jeugdwet heeft als doel het in samenhang oppakken van problematiek bij
jeugdigen en gezinnen; gestreefd wordt naar één gezin, één plan, één regisseur. De uitgangspunten van integraal denken en werken worden breed gedragen binnen de hulpverlening. Dit vraagt
om een brede manier van kijken en aanpakken bij het gebruik van de meldcode. Aanbeveling aan
de minister is om de kindcheck uit te breiden naar een meer omvattende check, waaronder alle
kwetsbaren in afhankelijkheidsrelaties in de directe omgeving van de betrokkene vallen, zoals
(mantel)zorg afhankelijke personen. De invoering van deze uitgebreide check vraagt – gezien de
ervaringen met de kindcheck – om voldoende voorlichting. Voor succesvolle implementatie is
bekendheid van de check en voldoende draagvlak onder professionals van belang.
Ge bruik
Ervaren meerwaarde
In de praktijk zijn waar het gaat om het gebruik van de meldcode verschillen zichtbaar tussen
niet-hulpverleners (zoals justitiële inrichtingen, kinderopvang en scholen) en hulpverleners
(jeugdzorg, gezondheidszorg etc.). De verschillen zijn niet als negatief of positief te kwalificeren
maar zijn afhankelijk van de sector waarin met de meldcode gewerkt wordt. Er is daarmee geen
aanleiding te concluderen dat de meldcode geen meerwaarde heeft in sectoren waar geen sprake
is van behandelsituaties. Wel vragen de implementatie en het gebruik van de meldcode om een
meer programmatische aanpak per specifieke sector.
Herkennen van signa len
Het herkennen van signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld blijkt in de praktijk
moeilijk voor professionals. Dat heeft mede zijn oorzaak in het feit dat, uitzonderingen daargelaten, het herkennen van signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld niet tot de primaire
werkzaamheden behoort waarvoor de professionals (zelf ervaren te) zijn opgeleid. Waar de zichtbare signalen voor sommige professionals al lastig zijn waar te nemen, geldt dit zeker voor de
minder zichtbare en moeilijker herkenbare signalen bij bijvoorbeeld psychische mishandeling en
financiële uitbuiting. Investeren in scholing op het gebied van signaalherkenning is een voor de
hand liggende stap, waarbij vooral focus zou moeten liggen op het daadwerkelijk kunnen herkennen van sectorspecifieke en moeilijk(er) herkenbare signalen. Het kunnen herkennen van
signalen is immers voorwaardelijk voor het gebruik van het stappenplan.

11

Vormen van gewe ld
Deze evaluatie laat zien dat bij de toepassing van de meldcode vaak wordt gedacht aan kindermishandeling en in mindere mate aan huiselijk geweld en andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties zoals eergerelateerd geweld, huwelijksdwang, vrouwelijke genitale verminking
en ouderenmishandeling inclusief financiële uitbuiting. Die geringe aandacht heeft eerder te
maken met onbekendheid met deze vormen van geweld en de signalen die daarbij horen, dan dat
het onderwerp niet belangrijk wordt gevonden. De brede invalshoek rond geweld in afhankelijkheidsrelaties blijft onverminderd belangrijk. Investeren in scholing op het gebied van het herkennen van signalen die kenmerkend zijn voor de werkzaamheden binnen de eigen sector draagt
naar verwachting bij aan een grotere bewustwording onder professionals over de reikwijdte van
de meldcode.
Doel van he t gesprek met betrokkenen
Uitgangspunt van de meldcode is openheid over het vermoeden van huiselijk geweld in de richting van de betreffende cliënt (of kinderen en/of ouders in geval van kindermishandeling). Het
gesprek met de betrokkene is om die reden opgenomen als een belangrijk onderdeel van de meldcode (stap 3). Het gesprek heeft als doel signalen in kaart te brengen en ouders en/of het kind de
gelegenheid te geven om op de vermoedens te reageren. Uit onderhavig onderzoek blijkt dat in de
praktijk het idee bestaat dat het gesprek tot doel heeft toestemming te verkrijgen voor het doen
van een melding bij Veilig Thuis. Deze veronderstelling belemmert vervolgens het te voeren
gesprek.
Hoewel in de praktijk ook de vertrouwensrelatie met de cliënt genoemd wordt als reden om niet
in gesprek te gaan met betrokkenen, waaronder de ouders en/of het kind, bevestigt het juridische
kader, de parlementaire geschiedenis, de uitleg bij de meldcodes en de jurisprudentie dat juist het
niet in gesprek gaan met betrokkenen nadelig is voor de vertrouwensrelatie tussen een professional en een betrokkene. Het is daarom van belang dat professionals weten wat het doel van het te
voeren gesprek is en wanneer zij wel/niet toestemming moeten (proberen te) krijgen voor het
doen van een melding.
Grondslag voor het doen van een me lding
Het stappenplan van de meldcode gaat er sinds de wetswijziging van 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’) van uit dat melden bij Veilig Thuis noodzakelijk is als sprake is van acute of
structurele onveiligheid voor betrokkene(n). In de wetenschappelijke literatuur bestaat, met
name in de gezondheidszorg, verschil van opvatting over de juridische grondslag voor het doen
van een melding. In de praktijk heeft de onduidelijkheid over deze grondslag negatieve effecten
op de afweging van professionals om wel of niet een melding bij Veilig Thuis te doen. Ook bestaat
bij professionals onduidelijkheid over het wel of niet van toepassing zijn van de Europese privacyregelgeving (in het bijzonder de AVG). De evaluatie bevat aanwijzingen dat professionals de
onzekerheid of zij überhaupt mógen melden of niet, laten meewegen in de afweging om te melden bij Veilig Thuis. Onbegrijpelijk is dat vanuit juridisch oogpunt niet, zeker niet wanneer de

12

melding zonder toestemming van de jeugdige en/of zijn wettelijke vertegenwoordiger plaatsvindt. Van een professional wordt immers ook verwacht dat hij bij de afweging om wel of niet een
melding te doen, betrekt in hoeverre de melding noodzakelijk is om het daarmee beoogde doel te
bereiken. Dat dit van invloed is op de werking van de meldcode, in de vorm van een belemmering
voor de professional om een melding te doen, mag duidelijk zijn.
De ‘verbeterde meldcode’ met het afwegingskader als onderdeel, biedt volgens sommige professionals weinig meerwaarde voor professionals omdat zij hierdoor weinig tot geen ruimte overhouden om zelf te beslissen of zij een melding doen. Het Besluit verplichte meldcode maakt
immers de aan de hand van het afwegingskader gemaakte afweging over de ernst van de onveiligheid (acute of structurele onveiligheid) tot de belangrijkste overweging rondom het al dan niet
melden. Voor een autonome beslissing van de professional waarbij deze een afweging maakt over
bijvoorbeeld de mate waarin betrokkenen open staan voor het aanvaarden van hulp, de mogelijk
schadelijke effecten van een vertrouwensbreuk, nader onderzoek, de inmenging van Veilig Thuis
of de beste oplossing op de langere termijn etc., wordt nauwelijks tot geen ruimte (meer) ervaren.
Hierbij wordt er door de professionals aan voorbij gegaan dat het gehanteerde afwegingskader is
opgesteld door de eigen beroepsgroepen en brancheorganisaties. De ervaren inperking van de
professionele afweging heeft daarmee dus, zoals beoogd met de invoering van de afwegingskaders, plaatsgevonden binnen het eigen professionele domein.
Termino log ie
Uit de evaluatie blijkt dat het verschil tussen het gebruiken van de meldcode (stap 1 tot en met 5)
en het daadwerkelijk melden bij Veilig Thuis (stap 5) voor professionals onvoldoende duidelijk is.
De meldcode en het melden zijn voor veel professionals synoniemen. De terminologie suggereert
dat melden een doel op zich is, wat in de praktijk zijn weerslag heeft op professionals en de manier waarop zij omgaan met het stappenplan. Een ander knelpunt is dat de term ‘verplichte meldcode’ ten onrechte suggereert dat het verplicht is een melding bij Veilig Thuis te doen. Ook communicatie rond de doelen van de invoering van de afwegingskaders (per 1 januari 2019) heeft
hieraan bijgedragen.
Werki ng v an de meldc ode
Het doel van de Wet verplichte meldcode is dat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij
signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt. Uit de wetsgeschiedenis blijkt dat het nadrukkelijk niet het doel van de formele wetgever was om professionals
aan te sporen tot het doen van meer meldingen, maar dat het stappenplan een hulpmiddel zou
zijn voor professionals waarbij een melding één van de mogelijkheden zou kunnen zijn. Het stoppen van het geweld door de inzet van snellere en adequate hulp was het uitgangspunt. Door de
wetswijziging van 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’) lijkt het accent van de materiële
wetgever, ingeval van acute en structurele onveiligheid, juist wel op melden te liggen. Het veranderde perspectief over melden in combinatie met het onbegrip over de terminologie maakt dat de
professionals onduidelijkheden ervaren. Aanbeveling wordt gedaan aan de wetgever om de

13

doelen en uitgangspunten van de Wet verplichte meldcode en het Besluit verplichte meldcode
met elkaar in overeenstemming te brengen en te verduidelijken.
Sinds de invoering van de Wet verplichte meldcode in 2013 stijgt het aantal meldingen bij Veilig
Thuis. Een stijging van het aantal meldingen leidt niet automatisch tot het behalen van de doelen
van de (formele) wetgever, namelijk het sneller en adequater bieden van hulp zodat het geweld
stopt. Op die laatste vraag – of het geweld stopt – kan deze evaluatie geen uitsluitsel geven. Wel
wordt geconcludeerd dat het instrument bijdraagt aan het bieden van een handelingswijze aan
professionals als zij vermoedens hebben of signalen krijgen van huiselijk geweld of kindermishandeling.
Een belangrijk uitgangspunt van het IVRK is dat bij iedere beslissing die een kind raakt, het belang
van het kind de eerste overweging moet zijn. De ‘Handreiking Participatie van kinderen in de
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling’ uit 2018 is opgesteld omdat kinderen nog te
vaak aangeven dat zij onvoldoende worden betrokken in de stappen van de meldcode. Dit evaluatieonderzoek omvat geen expliciet onderzoek naar de positie en rechten van kinderen. In de
gevoerde gesprekken met jeugdigen komt wel als een rode draad naar voren dat zij zich onvoldoende betrokken voelden bij de hulpverlening. We bevelen de minister aan om nader onderzoek
naar de positie, de betrokkenheid en rechten van kinderen bij de meldcode en de aanpak van
kindermishandeling uit te (laten) voeren.
Sa men werkin g
Colleg iaa l over leg
Het overleggen met collega’s over signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling blijkt door
professionals intuïtief opgepakt te worden. De regeling functioneert goed op dit punt, zelfs professionals die niet op de hoogte zijn van de regelgeving gaan voor overleg naar de juiste plek als
zij vermoedens hebben van huiselijk geweld of kindermishandeling. Nu de meldcode een middel
is en geen doel, hoeft dit gebrek aan bewustzijn niet als negatief gekwalificeerd te worden. Voorts
blijkt dat de mogelijkheid om op basis van anonieme cliëntgegevens advies te vragen aan de
vertrouwensarts van Veilig Thuis of een forensisch geneeskundige om meer duidelijkheid te
verkrijgen over (aard en oorzaak van) letsel niet tot nauwelijks bekend is bij professionals.
Samenwerking met Ve i lig Thuis
De wet benoemt Veilig Thuis expliciet als samenwerkingspartner voor instellingen en professionals. Waar vanaf inwerkingtreding van de wet (in 2013) Veilig Thuis vooral een voorlichtingsrol
had is de organisatie tegenwoordig vaker sparringpartner en adviseur voor professionals. Over de
sinds 1 januari 2019 aan de wet toegevoegde radarfunctie bestaat in de praktijk enige onduidelijkheid bij professionals, onder meer is onduidelijk wat onder de radarfunctie verstaan wordt en
welk doel ermee beoogd is, hetgeen niet bijdraagt aan een goede werking van de radarfunctie.

14

In vrijwel alle sectoren zijn professionals die de meerwaarde van melden bij Veilig Thuis niet zien.
Doordat verwachtingspatronen niet matchen met de taak(opvatting) van Veilig Thuis wordt het
gevoel dat na een melding niets gebeurt of onvoldoende actie wordt ondernomen versterkt. Ook
lijkt het niet altijd geven van een goede terugkoppeling aan professionals door Veilig Thuis van
invloed op de bereidheid om bij Veilig Thuis te melden. Doordat professionals niet weten wat er
na hun melding gebeurt, wordt de bereidheid om te melden kleiner.
De vraag in hoeverre betrokkenen hulp krijgen na een melding bij Veilig Thuis is geen vraag die in
het onderhavige evaluatieonderzoek aan de orde was, maar het antwoord is wel relevant voor de
doelbereiking van de meldcode. De mate waarin Veilig Thuis opvolging geeft aan meldingen en
de snelheid waarmee dit wordt opgepakt beïnvloeden het gebruik van de meldcode in sterke
mate. De aanbeveling is gericht aan Landelijk Netwerk Veilig Thuis; voorlichting aan instellingen
en professionals over de rol en taken van Veilig Thuis en zorgdragen voor uniforme en adequate is
noodzakelijk.
Sa menh an g met de We t ver wijsin d ex risi c ojo ng eren
De Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en de Wet verwijsindex
risicojongeren (Wet VIR) zijn tegelijkertijd geëvalueerd. Omdat deze wetten waar het gaat om
jeugdigen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, is in de evaluatie ook de relatie tussen beide
wetten onderzocht. De Wet verplichte meldcode heeft als doel om sneller en adequater hulp te
bieden bij signalen van geweld, de Wet VIR heeft als doel te bewerkstelligen dat vroegtijdige en
onderlinge afstemming plaatsvindt tussen professionals zodat tijdig passende hulp, zorg of bijsturing kan worden verleend.
De beide wetten hebben door de situering van de verwijsindex in de verplichte meldcode een
bepaalde overlap, die vanuit het perspectief van de meldcode beschreven is en uitgedacht. Er is
geen reden om deze argumentatie af te wijzen. Uit het empirisch onderzoek blijkt evenwel dat de
raakvlakken tussen beide wetten nog niet zo inzichtelijk zijn voor alle professionals die ermee
moeten werken.
Vanuit de doelstelling van de Wet VIR geredeneerd – het bevorderen van vroegtijdige en onderling afgestemde verlening van hulp, zorg of bijsturing – en de focus op risico’s bij jeugdigen,
bestaat geen noodzakelijke samenhang met de Wet verplichte meldcode. Vanuit de doelstelling
van de Wet verplichte meldcode geredeneerd – het sneller en adequater hulp bieden bij signalen
van geweld – en de uitleg die daaraan gegeven is door de verwijsindex op te nemen in het stappenplan, zou meer duidelijkheid over de plaats van de verwijsindex in het stappenplan wenselijk
zijn. Omdat in de evaluatie van de Wet VIR geconstateerd is dat de Wet VIR zijn doelen niet realiseert en de rechtvaardiging/legitimiteit van de wet daarmee ter discussie staat, bestaat geen
aanleiding het gebruik van de verwijsindex dwingend te regelen in de meldcode.

15

Conclus ie
Dit is de eerste evaluatie van de Wet verplichte meldcode. We concluderen dat met de invoering
van een meldcode de eerste stappen zijn gezet richting een ondersteuningsmodel voor professionals om signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling te herkennen en hen handvatten te
bieden om sneller en adequater hulp te bieden. Professionals ervaren meerwaarde van het instrument en zijn bereid het instrument te gebruiken. Tegelijkertijd is het herkennen van signalen
voorwaardelijk aan het gebruiken van het stappenplan van de meldcode en dus voorwaardelijk
aan het bereiken van de doelen die met de Wet verplichte meldcode worden beoogd. Doordat het
herkennen van signalen en dan met name de minder zichtbare en moeilijker herkenbare signalen
moeizaam verloopt komt een deel van de professionals niet (in alle gevallen van huiselijk geweld
en kindermishandeling) toe aan het doorlopen van het stappenplan van de meldcode. Niet alleen
professionals buiten de gezondheidszorg hebben daar moeite mee, maar ook binnen de gezondheidszorg. Ten slotte blijkt dat door de wijziging van het Besluit verplichte meldcode per 1 januari
2019 (de ‘verbeterde meldcode’) het accent meer op het melden is komen te liggen. Deze onduidelijkheid zorgt in de praktijk voor verwarring over het al dan niet moeten (en mogen) melden
van casuïstiek aan Veilig Thuis. De aanbevelingen die in het onderzoek zijn geformuleerd richten
zich daarom vooral op het wegnemen van onduidelijkheden door het geven van voorlichting,
informatievoorziening en een betere inbedding in werkprocessen maar ook op een nadere duiding van doelen van de wet. Daarnaast richten de aanbevelingen zich op verder onderzoek.
Deze wetsevaluatie leidt tot zeven aanbevelingen, gericht aan de wetgever, het ministerie van
VWS, beroepsgroepen, instellingen en het Landelijk Netwerk Veilig Thuis.

16

1
Inleiding

1.1 Aanleiding
De Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (hierna: Wet verplichte
meldcode) is in 2013 in werking getreden. Deze wet introduceerde voor organisaties en zelfstandige beroepsbeoefenaren uit de gezondheidszorg, onderwijs/kinderopvang /peuterspeelzaalwerk,
maatschappelijke ondersteuning, langdurige zorg, jeugdzorg, justitie en COA een verplichting om
een meldcode vast te stellen, te implementeren en het gebruik en de kennis hiervan onder werknemers te bevorderen. De meldcode bevat vijf stappen aan de hand waarvan professionals bepalen of ze een melding doen bij Veilig Thuis en/of er hulp kan worden ingezet bij vermoedens van
huiselijk geweld en/of kindermishandeling.
Het werken met een meldcode was geen nieuw fenomeen – de rijksoverheid was al sinds 2004
bezig het gebruik van meldcodes te stimuleren – maar onderzoek had uitgewezen dat over de
volle breedte van het veld de beschikbaarheid van meldcodes te laag was. Bovendien bleek dat
veel professionals (nog altijd) onzeker waren over de te zetten stappen bij vermoedens of signalen
van huiselijk geweld en kindermishandeling en daardoor terughoudend waren in het melden.
Het doel van de Wet verplichte meldcode is dat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij
signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt. De introductie van
een wettelijke verplichting om een meldcode te hanteren en daarbij tevens te regelen aan welke
minimumeisen een meldcode moet voldoen, moet volgens de wetgever ervoor zorgen dat organisaties en zelfstandige beroepsbeoefenaren en ook hun werknemers voorbereid zijn en weten hoe
te handelen bij signalen van geweld in huiselijke kring en kindermishandeling. De veronderstelling is dat de drempel om actie te ondernemen wordt verlaagd, doordat de meldcode duidelijk
maakt wat professionals moeten doen. Door het consequent toepassen van de meldcode zou de
vroegsignalering van huiselijk geweld en kindermishandeling worden verhoogd, waardoor sneller
en adequater hulp kan worden geboden.
Met ingang van 1 januari 2019 is de meldcode gewijzigd. Aan de vijf stappen uit de meldcode is
een extra element toegevoegd: een afwegingskader op basis waarvan professionals het risico op
en de aard en de ernst van het gesignaleerde huiselijk geweld of de kindermishandeling wegen.
Dit stelt hen in staat te beoordelen of sprake is van dusdanig ernstig huiselijk geweld of ernstige

17

kindermishandeling, dan wel van een vermoeden daarvan, dat een melding is aangewezen. De
wijziging van de meldcode wordt de ‘verbeterde meldcode’ genoemd.
In het onderhavige onderzoek wordt de Wet verplichte meldcode geëvalueerd. Het doel van het
onderzoek is om de algemene werking en de effectiviteit van de Wet verplichte meldcode te
evalueren. Het betreft de eerste evaluatie van de Wet verplichte meldcode.

1.2 Vraagstelling
1.2.1.

Onderzoeksvragen
In deze wetsevaluatie staan de volgende twee onderzoeksvragen centraal:
1

Draagt de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling bij aan de doelstelling van de wet, te weten professionals ondersteunen en stimuleren tot actie opdat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling?

2

Hoe verhouden de Wet verplichte meldcode en de Wet verwijsindex risicojongeren zich tot
elkaar en zijn deze twee regelingen toekomstbestendig, zowel in samenhang als los van elkaar?

Het doel van deze wetsevaluatie is om inzicht te krijgen in de algemene werking en effectiviteit
van de Wet verplichte meldcode. Daarnaast wordt beoogd om inzicht te krijgen in de samenhang
tussen de Wet verplichte meldcode en de Wet verwijsindex risicojongeren (hierna: Wet VIR).
Beide wetten kunnen niet los van elkaar worden gezien waar het gaat om jeugdigen, omdat beide
wetten een sterke nadruk leggen op preventie en vroegsignalering van problemen die de ontwikkeling van een jeugdige (kunnen) bedreigen. De toekomstbestendigheid van beide wetten, zowel
in samenhang als los van elkaar, krijgt ook aandacht in deze evaluatie. De twee wetten zijn in
samenhang met elkaar geëvalueerd, maar hebben geleid tot twee afzonderlijke evaluatierapporten.

1.2.2.

Onderzoeksthema’s
De twee centrale onderzoeksvragen vormen ieder een apart deelonderzoek, waarbij zeven verschillende onderzoeksthema’s worden onderscheiden. Deze thema’s volgen hieronder:
Deel on derz oek I : Ev alu ati e van de We t ver pli ch te mel dco de
Thema 1 : De i mp lemen tat ie van de (verbeterde) me ld cod e
Iedere organisatie en zelfstandige professional uit de sectoren (jeugd)gezondheidszorg, jeugdzorg, onderwijs, kinderopvang, maatschappelijke ondersteuning en justitie moet een eigen meldcode opstellen die uit een aantal verplichte elementen bestaat. In het Besluit verplichte meldcode

18

huiselijk geweld en kindermishandeling (hierna: Besluit verplichte meldcode) zijn de minimumeisen opgenomen. Op 1 januari 2019 zijn deze eisen aangepast en is een afwegingskader aan de
meldcode toegevoegd. Bij dit thema is ingegaan op het vaststellen van de meldcode en of daarbij
voldaan wordt aan de wettelijke vereisten. Daarnaast is stil gestaan bij het bevorderen van gebruik en kennis van de meldcode.
Thema 2 : De bekendhe id met en he t gebru ik van de (verbeterde) me ldcode
Bij dit thema is ingegaan op de bekendheid van professionals met de meldcode, of zij daarvan
gebruik maken en wat maakt dat zij de meldcode wel of niet gebruiken. Ook is onderzocht of
professionals zich ondersteund voelen bij het nemen van de stappen bij signalen van huiselijk
geweld of kindermishandeling en wat maakt dat zij zich wel of niet ondersteund voelen. Bij het
onderzoeken van deze onderwerpen is aandacht besteedt aan de verschillen per vorm van geweld
en de verschillen per sector. Ook is aandacht besteedt aan het gebruik van de kindcheck en de
bekendheid met de ‘verbeterde meldcode’.
Thema 3 : De werk ing van de me ld code en eventue le knel punten
De veronderstelling van de Wet verplichte meldcode is dat – doordat de meldcode professionals
houvast biedt – de drempel om actie te ondernemen lager is. Daardoor zou meer vroegsignalering
plaatsvinden en bereikt worden dat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij signalen
van huiselijk geweld of kindermishandeling dan wanneer er geen meldcode zou zijn. In dit thema
is onderzocht of de doelstellingen van de Wet verplichte meldcode bereikt worden. Daarbij is
ingegaan op de vraag in hoeverre professionals minder een drempel ervaren om actie te ondernemen. Ook is bekeken of, en zo ja, in hoeverre de meldcode inspeelt op de complexiteit van de
problematiek en bijdraagt aan het inzetten van de juiste hulp.
Thema 4 : De sa menwerking b ij de aanpak van hu isel ijk geweld en kind ermishandeling
Dit thema gaat in op de samenwerking bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling.
De wijziging per 1 januari 2019 – waardoor een afwegingskader werd toegevoegd aan de meldcode – is ingegeven door het advies Aanscherping en verbetering Meldcode en werkwijze Veilig
Thuis van de heer Sprokkereef (voormalig vice-voorzitter van zowel Jeugdzorg Nederland als de
Taskforce Kindermishandeling en Seksueel Misbruik en oud-bestuurder van Samen Veilig MiddenNederland). Kern van dat advies was dat een overkoepelende radar ontbreekt waar signalen van
ernstige gevallen van huiselijk geweld en kindermishandeling bijeen worden gebracht. De toevoeging van een afwegingskader moet ervoor zorgen dat professionals en Veilig Thuis vaker,
beter en minder vrijblijvend met elkaar gaan samenwerken. Naast de samenwerking tussen
professionals onderling en tussen Veilig Thuis en professionals, is in dit thema ook ingegaan op de
afspraken die tussen ketenpartners worden gemaakt.

19

Deel on derz oek II : Sa me nha ng tussen de w e tsev alu ati e s
Thema 5 : Veronderstelde en ervaren sa menhang
De Wet verplichte meldcode en de Wet VIR hebben als overeenkomst dat beide wetten zien op
jeugdigen. Dat kan in de praktijk leiden tot vragen over de samenhang tussen deze twee wetten.
Dit thema besteedt aandacht aan de veronderstelde en ervaren samenhang tussen beide wetten.
Hierbij is ingegaan op de wijze waarop de meldcode en de verwijsindex in de praktijk naast elkaar
worden ingezet en of dit als aanvullend op elkaar wordt gezien om goede en tijdige hulp aan
kinderen te bieden.
Thema 6 : Versch il len en overeenko msten in werking
Bij dit thema is ingegaan op de verschillen en overeenkomsten in de werking van de meldcode en
de verwijsindex en op de vraag hoe beide instrumenten worden ingezet om goede en tijdige hulp
aan kinderen en jongeren te bieden. Daarbij gelden de doelstellingen van beide wetten als uitgangspunt. Daarbij zijn ook de ervaringen die professionals hebben met beide wetten onderzocht
en met elkaar vergeleken.
Thema 7 : To ekoms tbestend igheid
Dit laatste thema gaat in op de toekomstbestendigheid van Wet verplichte meldcode en de Wet
VIR en in hoeverre de praktijk en/of regelgeving aanpassing behoeft. Daarbij is aandacht besteed
aan de mogelijke overlap tussen de meldcode en de verwijsindex en de in het onderzoek geconstateerde knelpunten en mogelijke oplossingsrichtingen.

1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt de onderzoeksaanpak beschreven. Hoofdstuk 3 schetst het juridisch kader
van de Wet verplichte meldcode en de samenloop met andere relevante wetgeving. De aanleiding, context en achtergrond van de totstandkoming van de wet worden besproken en de uitgangspunten, doelen en verwachtingen van de wet en normadressanten komen aan de orde. Het
hoofdstuk sluit af met een thematische analyse van de relevante rechtspraak en de (wetenschappelijke) literatuur. In hoofdstuk 4 zijn de onderzoeksbevindingen van het empirisch onderzoek
opgenomen. Daarbij wordt ingegaan op de implementatie, het gebruik en de werking van de
(verbeterde) meldcode en de samenwerking bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Ook komt in dit hoofdstuk de samenhang tussen de Wet verplichte meldcode en de Wet
VIR aan de orde. Tot slot volgen in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen.

20

2
Onderzoeksaanpak

2.1 Inleiding
Overeenkomstig andere wetsevaluaties gaat het bij deze evaluatie om beleidsonderzoek. Dergelijk onderzoek bestaat uit een combinatie van juridisch en empirisch onderzoek; de gehanteerde
onderzoeksmethoden sluiten daarop aan. Centraal staan de doeltreffendheid en de (neven)effecten van de wet. Onderliggende vragen zijn of het doel van de wet met de bijbehorende
instrumenten en maatregelen wordt bereikt, of de verschillende onderdelen van de wet naar
behoren functioneren, of er ongewenste effecten zijn zoals bureaucratie, hogere kosten of nadelige gevolgen voor zwakkeren in de samenleving en of de wet beter zou kunnen functioneren en
zo ja, hoe? Het evaluatieonderzoek richt zich niet alleen tot de bepalingen van de te evalueren
wet, maar strekt zich ook uit tot de samenloop met andere wet- en regelgeving. In deze wetsevaluatie is bijzondere aandacht voor de relatie met de Wet VIR. Deze wet wordt gelijktijdig geëvalueerd.
Het evaluatieonderzoek is erop gericht om, via de hieronder beschreven onderzoeksmethoden,
een zo breed mogelijk beeld te krijgen van het functioneren van de wet en de daarbij naar voren
komende knelpunten in de wet en de praktijk. De onderzoeksmethoden vullen elkaar aan en
versterken elkaar. Door triangulatie van de data, verkregen met de verschillende onderzoeksmethoden, vullen de bevindingen elkaar aan en versterken het beeld dat uit de verschillende methoden naar voren komt.
In het onderzoek zijn de volgende onderzoeksmethoden toegepast:
-

Juridische analyse

-

Deskresearch

-

Interviews

-

Vragenlijstonderzoek onder professionals en gemeenten

-

Groepsgesprekken met professionals

-

Interviews met jeugdigen, volwassenen en ouderen

-

Expertmeeting

21

De onderzoeksperiode van het veldonderzoek (interviews, groepsgesprekken) loopt van januari
2019 tot en met november 2019. Het vragenlijstonderzoek heeft plaatsgevonden in mei en juni,
met voor sommige vragenlijsten uitloop tot en met augustus 2019.
Het onderzoek is uitgevoerd door Amsterdam UMC, locatie VUmc en Pro Facto te Groningen. Dhr.
prof. dr. X.M.H. (Xavier) Moonen, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, heeft als adviseur deelgenomen aan het project.
Context v an de ev alu ati e
Op 1 januari 2019 is de ‘verbeterde meldcode’ geïntroduceerd met als nieuw onderdeel een afwegingskader. Dat betekent dat deze evaluatie te maken heeft met een praktijk waarin zeer recent
een wijziging heeft plaatsgevonden. Dat brengt het empirisch onderzoek in een bijzondere positie, omdat het waarschijnlijk niet goed mogelijk is om ervaringen met de oude meldcode en de
‘verbeterde meldcode’ van elkaar te scheiden. De mening van mensen over de oude meldcode kan
veranderd zijn door het gebruik van de nieuwe meldcode. Daarnaast is het lastig om een ‘bewegende praktijk’ te onderzoeken; de implementatie van de verbeterde meldcode was ten tijde van
dit onderzoek nog in volle gang. In de enquêtes is daarom gevraagd naar de ervaringen van mensen in de periode 2017-2018, toen de ‘verbeterde meldcode’ nog niet van kracht was. Het is niet
uit te sluiten dat respondenten bij het invullen van vragen toch de ‘verbeterde meldcode’ in
gedachten hadden. We analyseren het daarom – tenzij uitdrukkelijk naar de ‘verbeterde meldcode’ wordt gevraagd – als uitkomsten in algemene zin. In de interviews is in algemene zin ingegaan op de werking van de meldcode en is de ‘verbeterde meldcode’ met name aan de orde gekomen door te vragen naar de bekendheid en een inschatting van hoe deze de praktijk heeft
veranderd.
Sec tor en
De Wet verplichte meldcode adresseert vele organisaties over een groot aantal sectoren. In dit
onderzoek zijn de organisaties gegroepeerd onder zes sectoren: gezondheidszorg, jeugdhulp,
maatschappelijke ondersteuning, onderwijs, justitie en kinderopvang. In onderstaand schema is
zichtbaar welke organisaties onder welke sector zijn geschaard in dit onderzoek.
Sector

Wat eronder valt

Gezondheidszorg

Zorgaanbieders Wkkgz
GGD (NB: gemeente ook rol)

Jeugdhulp (Jeugdwet)

Jeugdhulpaanbieders
Gecertificeerde instellingen

Maatschappelijke ondersteuning

Zorgaanbieders Wmo

(Wmo)

Gemeenten

22

Sector

Wat eronder valt
Amhk (Veilig Thuis)
“Restregeling”1

Onderwijs

College B&W voor zover het gaat over leerplichtambtenaren
MBO
Speciaal onderwijs/VSO (clusters)
HBO/WO
Primair onderwijs (incl. speciaal basisonderwijs)
Voortgezet onderwijs

Justitie

Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s)
TBS-klinieken
Penitentiaire inrichtingen (PI’s)
COA
Reclassering
Halt

Kinderopvang

Kinderopvang
Buitenschoolse opvang-houders
Gastouderbureaus
Peuterspeelzalen

In de volgende paragrafen worden de onderzoeksmethoden toegelicht.

2.2 Juridische analyse
Het juridisch onderzoek bestaat uit een inventarisatie en beoordeling van de relevante rechtsontwikkelingen sinds de inwerkingtreding van de Wet verplichte meldcode (waarbij ook de aanloop naar de Wet verplichte meldcode, oftewel de wetsgeschiedenis, is meegenomen) en mogelijke nieuwe juridische inzichten blijkend uit wetenschappelijke juridische literatuur, zelfregulering,
Kamervragen, rechtspraak, overheidsbeleid en toezicht. Daarbij is ook de relatie onderzocht van
de Wet verplichte meldcode met de Wet VIR en samenhangende gezondheidswetgeving zoals de
Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo) en de Wet kwaliteit, klachten, en
geschillen zorg (Wkkgz).
De juridische analyse houdt met name een literatuur- en documentenstudie in, bestudering van
wet- en regelgeving en jurisprudentieonderzoek. In het jurisprudentieonderzoek ligt de focus op
een analyse van de tuchtrechtspraak vanaf de invoering van de Wet verplichte meldcode in 2013
tot december 2019. Daarnaast is ook naar jurisprudentie gezocht in het verenigingstuchtrecht
zoals door het Nederlands Instituut van Psychologen en andere sectoren zoals onderwijs, kinder-

1

Derden die beroepshalve beschikken over inlichtingen die noodzakelijk kunnen worden geacht om een situatie van huiselijk
geweld of kindermishandeling te beëindigen of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken, kunnen aan een AMHK deze
inlichtingen desgevraagd of uit eigen beweging verstrekken zonder toestemming van degene die het betreft en indien nodig
met doorbreking van de plicht tot geheimhouding op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van hun ambt of beroep.

23

opvang, justitie. In de jurisprudentie is gezocht op een aantal relevante zoektermen en is gekeken
naar twee centrale thema’s: enerzijds de meldingen die professionals zelf doen in het licht van
huiselijk geweld en kindermishandeling en anderzijds als professionals op verzoek van bijvoorbeeld Veilig Thuis of de Raad voor de Kinderbescherming informatie verstrekken (zie ook bijlage
C).
De juridische analyse is uitgevoerd door Amsterdam UMC, locatie VUmc.

2.3 Deskresearch
Het onderzoek is gestart met het bestuderen van inspectierapporten over onderzoek naar de Wet
verplichte meldcode en andere relevante onderzoeksrapporten, nieuwsberichten en wetenschappelijke publicaties. Daarnaast heeft een analyse plaatsgevonden van de cijfers van huiselijk geweld, om het onderwerp in een breder kader te plaatsen.
Omdat geen overkoepelend inspectierapport beschikbaar was over het onderwijs, zijn 120 kwaliteitsrapporten verdeeld over de verschillende typen onderwijs bestudeerd. Daarbij is gekeken of
de Inspectie van het Onderwijs (IvhO) in haar inspectietoezicht aandacht heeft besteed aan de
meldcode, of op de school een meldcode aanwezig is en of het gebruik van de meldcode op deze
school wordt bevorderd.

2.4 Interviews
Het onderzoek is gestart met interviews met de verschillende toezichthouders die betrokken zijn
bij het onderwerp huiselijk geweld en kindermishandeling, waaronder de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie JenV), de Inspectie van het Onderwijs (IvhO), het Toezicht Sociaal Domein (TSD) en een Gemeentelijke Gezondheidsdienst
(GGD).
Gedurende de verdere looptijd van het onderzoek is gesproken met vertegenwoordigers van twee
Veilig Thuis organisaties en verschillende belangenorganisaties van de groepen die met huiselijk
geweld, kindermishandeling of jeugdhulp in aanraking komen, zoals de Landelijke Vakgroep
Aandachtsfunctionarissen Kindermishandeling (LVAK), de Belangenvereniging van Ouders in de
Kinderopvang (BOinK), het Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling (LPBO) en de
artsenfederatie KNMG. Dit evaluatieonderzoek is gelijktijdig uitgevoerd met de evaluatie van de
Wet VIR. In de meeste gesprekken is over beide onderwerpen en de veronderstelde samenhang
gesproken. In totaal zijn 43 gesprekken gevoerd met 47 personen. Een lijst met de geïnterviewde
personen is opgenomen in bijlage D.
Daarnaast zijn nog 19 (oriënterende) gesprekken gevoerd met professionals. Het ging hierbij om
een huisarts, fysiotherapeut, medewerkers van verschillende soorten onderwijs, verloskundige,
pedagogisch medewerker kinderdagverblijf, sociotherapeut, tandarts, politie, jeugdzorgmedewerker, ambulancemedewerker, groepsbegeleider, jeugdrechter, medewerker Raad voor de Kin-

24

derbescherming, medewerker veiligheidshuis en een verpleegkundige. Vanwege privacy-redenen
zijn deze gesprekspartners niet opgenomen in de bijlage.

2.5 Vragenlijstonderzoek
2.5.1

Inleiding
Eén van de methoden om een beeld te krijgen van de werking van de Wet verplichte meldcode in
de praktijk is het uitzetten van een internetenquête geweest onder verschillende doelgroepen die
werken met de meldcode en onder beleidsmedewerkers van gemeenten over het toezicht op de
meldcode. De in hoofdstuk 1 benoemde thema’s komen steeds in het onderzoek terug en dus ook
in de vragenlijsten. Het gaat om de thema’s implementatie, gebruik, werking van de meldcode en
samenwerking. In alle vragenlijsten is ingegaan op deze vier thema’s. Daarnaast is in de vragenlijsten ingegaan op de samenhang tussen de meldcode en de verwijsindex. In bijlage G en H zijn
de vragenlijsten opgenomen.
Hieronder wordt eerst ingegaan op de vragenlijsten die onder doelgroepen zijn uitgezet en daarna op de vragenlijsten die zijn uitgezet onder gemeenten.

2.5.2

Vragenlijsten professionals
Inlei din g
Het doel van het vragenlijstonderzoek onder verschillende groepen professionals was om inzicht
te krijgen in de bekendheid met en het gebruik van de meldcode, hoe de meldcode in organisaties
is geïmplementeerd, hoe het gebruik wordt geborgd, op welke manier de professionals zich ondersteund voelen door de meldcode en in hoeverre de meldcode volgens professionals bijdraagt
aan de doelstellingen van de wet. Er zijn twee afzonderlijke vragenlijsten gehanteerd. Één vragenlijst was gericht op gebruikers van de meldcode, de andere vragenlijst was gericht op organisaties
die moeten toezien op de implementatie van de meldcode.
Ter voorbereiding op het vragenlijstonderzoek hebben 19 (oriënterende) gesprekken met professionals plaatsgevonden, om te achterhalen welke ondersteuning en welke knelpunten men in de
praktijk ervaart. Aan de hand van deze informatie is de vragenlijst mede opgezet.
Selec tie ber oe ps gr oe pen
De Wet verplichte meldcode geldt in zes verschillende sectoren – gezondheidszorg, jeugdzorg,
justitie, onderwijs, kinderopvang en maatschappelijke ondersteuning – waarin ruim een miljoen
professionals werkzaam zijn. Vanwege deze omvang en aangezien er geen centrale instantie is
die adressen heeft van alle bij de wet betrokken professionals en organisaties, is per sector een
selectie gemaakt van gebruikers die met de meldcode werken en organisaties die het gebruik van
de meldcode dienen te bevorderen en zorg moeten dragen voor het opstellen van meldcodes.

25

De volgende algemene principes zijn gehanteerd bij de keuze van de te benaderen beroepsgroepen:
-

Ten eerste is gericht op beroepsgroepen en organisaties waarover nog weinig informatie
beschikbaar is bij de inspecties;

-

Daarnaast was het uitgangspunt beroepsgroepen en organisaties te benaderen die met
verschillende doelgroepen te maken hebben, namelijk jongeren, volwassenen en ouderen;

-

In vrijwel elke sector zijn zowel organisaties als gebruikers aangeschreven.

Per sector zijn de volgende groepen benaderd:
Sector

Gebruikers/organisaties

Toelichting

Gezondheidszorg

-

specialist ouderengeneeskunde

Over de gezondheidszorg is meer be-

-

praktijkondersteuner huisarts

kend dan over andere sectoren waar

GGZ

de meldcode geldt, daarom lag de focus van de enquête niet bij deze sector. Wel is de specialist ouderengeneeskunde bevraagd, omdat ouderenmishandeling een aandachtsgebied is
in deze evaluatie.
De inspectie benoemt de GGZ als aandachtspunt, daarom is de praktijkondersteuner huisarts GGZ ook benaderd.

Maatschappelijke

-

thuiszorgorganisaties

Gekozen is voor thuiszorg, omdat

ondersteuning

-

wijkverpleegkundigen2

daarmee zowel professionals worden
benaderd die bij ouderen thuiskomen,
als bij gezinnen en daarmee bij kinderen.
Voor verpleegkundigen is vanuit praktisch oogpunt gekozen, omdat zij verenigd zijn in de V&VN.

Jeugdhulp (Jeugd-

-

jeugdzorgaanbieders

Jeugdzorgaanbieders bij Jeugdzorg

wet)

-

jeugdverpleegkundigen 3

Nederland zijn aangeschreven.
Voor verpleegkundigen is vanuit praktisch oogpunt gekozen, omdat zij verenigd zijn bij de V&VN.

Onderwijs

-

2

directeuren gezag primair on-

Binnen deze sector is de enquête

derwijs en voortgezet onderwijs

breed uitgezet, omdat bij de IvhO wei-

leerkrachten gezag voortgezet

nig informatie beschikbaar is.

Verpleegkundigen zijn vanuit hun opleiding uiteraard ook onderdeel van de sector gezondheidszorg. Zij worden voor hun
antwoorden meegenomen binnen de sector waarbinnen zij werkzaam zijn.

3

Zie voetnoot hiervoor.

26

Sector

Gebruikers/organisaties

Toelichting

onderwijs
-

begeleiders op school, zoals
decaan, zorgcoördinator, mentor
etc.

Justitie

-

leerplichtambtenaren

-

justitiële inrichtingen4

Uit onderzoek van de Inspectie V&J

-

justitieel verpleegkundigen 5

blijkt dat binnen de sector Justitie de
implementatie en het gebruik van de
meldcode een aandachtspunt is, daarom is hier in de enquête meer nadruk
op gelegd.
Voor verpleegkundigen is vanuit praktisch oogpunt gekozen, omdat zij verenigd zijn bij de V&VN.

Kinderopvang

-

-

kinderopvanghouders, buiten-

In de sector kinderopvang is geen keu-

schoolse opvang-houders en

ze gemaakt voor subsectoren, vanwe-

gastouderbureaus

ge het bestaan van een overzicht met

medewerkers van deze bureaus

e-mailadressen via het Landelijk Register Kinderopvang. Binnen deze sector
zijn kinderopvanglocaties, buitenschoolse opvang-houders, gastouderlocaties en peuterspeelzalen benaderd.

Aansc hrijvi ng en r a ppel
De organisaties in de sector kinderopvang zijn uitgenodigd via een rechtstreekse e-mail. De e-mail
bevatte een toelichting op het doel van het onderzoek en een unieke link om de enquête in te
vullen. De organisaties hebben drie weken later een herinneringsmail gekregen. De aangeschreven organisaties is gevraagd om een aantal medewerkers in de organisatie uit te nodigen een
vergelijkbare enquête in te vullen; hiervoor werd een aparte uitnodigingsbrief met link naar een
andere enquête aangeboden.
Ook de justitiële inrichtingen zijn uitgenodigd via een rechtstreekse e-mail, met een toelichting
op het doel van het onderzoek en een unieke link om de enquête in te vullen. Ook deze respondenten hebben drie weken later een herinneringsmail ontvangen.

4

Waaronder penitentiarie inrichtingen, justitiële jeugdinrichtingen, forensisch psychiatrische inrichtingen en detentie- en
uitzetcentra.

5

Verpleegkundigen zijn vanuit hun opleiding uiteraard ook onderdeel van de sector gezondheidszorg. Zij worden voor hun
antwoorden meegenomen binnen de sector waarbinnen zij werkzaam zijn.

27

De andere gebruikers en organisaties zijn niet rechtstreeks aangeschreven, omdat geen emailadressen van de koepel-, branche- of beroepsorganisaties beschikbaar waren of werden
gesteld. Justitieel verpleegkundigen, wijkverpleegkundigen en jeugdverpleegkundigen zijn via een
e-mail benaderd door tussenliggende organisaties. Ook zij hebben een herinneringsmail ontvangen drie weken later. De overige gebruikers en organisaties zijn benaderd via nieuwsbrieven van
koepel-, branche- of beroepsorganisaties, met uitzondering van de praktijkondersteuners huisarts
GGZ (POH-GGZ), waarbij de oproep op de website van de beroepsvereniging is geplaatst. Ook bij
de nieuwsbrieven is een herinneringsoproep geplaatst.
Een knelpunt bij de benadering van gebruikers en organisaties was ten eerste dat geen centrale
instantie bestaat die e-mailadressen heeft, waardoor geen steekproef van de gehele populatie
kon worden getrokken. De verschillende koepel-, branche- en beroepsorganisaties moesten per
organisatie gevraagd worden om toestemming voor gegevens en/of bereidheid om leden uit te
nodigen voor onze enquête. In eerste instantie is gevraagd om e-mailadressen van de leden, zodat
de onderzoekers – indien nodig – zelf een steekproef konden trekken en respondenten rechtstreeks aan konden spreken in een uitnodigingsmail en eventueel een herinneringsmail konden
sturen. Geen van de organisaties was bereid om deze gegevens te verstrekken. Ondanks uitleg dat
de manier van gegevensverwerking in het onderzoek in overeenstemming is met de Algemene
verordening gegevensbescherming (AVG), werd de privacy van potentiële respondenten vaak als
reden genoemd om niet mee te werken. Daarnaast werd door een aantal organisaties het onderwerp (in relatie tot andere onderwerpen) niet als belangrijk voor hun doelgroep gezien. Om deze
reden zijn de oproepen per nieuwsbrief verspreid en was de (niet-) respons voor de onderzoekers
vaak niet herleidbaar.
Respons
Alleen de sector kinderopvang heeft voldoende respons behaald om enkel op basis van de bevindingen uit de enquête betrouwbare uitspraken te doen over de omgang met de meldcode in die
sector. In de andere sectoren is onvoldoende of matige respons behaald. Vanwege te lage respons
(bij enkele enquêtes heeft slechts een handjevol de enquête ingevuld) zijn de antwoorden van de
POH-GGZ, specialisten ouderengeneeskunde, thuiszorgorganisaties, justitiële instellingen en alle
groepen uit primair en voortgezet onderwijs niet opgenomen in deze rapportage. Bij vijf vragenlijsten is matige respons behaald, deze enquêteresultaten worden meegenomen in deze rapportage onder vermelding dat het geen beeld geeft van de volledige populatie, maar mogelijk een
indicatie geeft van hoe gedacht wordt over de meldcode en hoe deze gebruikt wordt. Dergelijke
indicaties worden dan indien mogelijk naast eventuele bevindingen uit andere onderzoeksmethoden gezet. De zeven groepen waarover wordt gerapporteerd zijn in de onderstaande tabel
opgenomen:

28

Groep

Steekproef

Ingevuld (volledig)

Ingevuld (deels)

Professionals
Leerplichtambtenaren

1621

52

84

Jeugdverpleegkundigen2

351

41

71

715

63

145

-

412

650

<8.0004

24

39

93

345

46

558

740

Wijkverpleegkundigen

2

Medewerkers kinderopvang3
Orthopedagogen
Organisaties
Jeugdzorgorganisaties
Kinderopvangorganisatie

6

7

6.346

1)

Dit aantal verwijst naar het leden van Ingrado (managers), zij hebben de oproep doorgestuurd naar leerplichtambtenaren.

2)

Dit betreft alle leden van de V&VN binnen deze subgroep.

3)

Hieronder vallen naast medewerkers bij de kinderopvang ook gastouders, peuterspeelzaalmedewerkers en medewerkers op
de buitenschoolse opvang.

4)

Dit aantal verwijst naar het aantal leden dat de nieuwsbrief ontvangt (inclusief studenten).

5)

Hoewel de bestuurders zijn aangeschreven, is bij de analyse zichtbaar dat de enquête ook is doorgestuurd naar medewerkers. Nadere analyse van de respons laat zien dat mogelijk toch meerdere respondenten per organisatie hebben gereageerd.
Hierop hebben we een selectie gemaakt, zodanig dat we zeker weten dat er niet meerdere respondenten per organisatie
hebben gereageerd.

6)

Hieronder vallen naast kinderopvanglocaties, gastouderlocaties/-bureaus, peuterspeelzalen en de buitenschoolse opvang.

7)

Dit betreft alle in het Landelijk Register Kinderopvang geregistreerde opvangorganisaties.

Er zijn meerdere redenen aan te wijzen voor de tegenvallende respons. Zowel bij het aanschrijven
van de organisaties om medewerking, als telefoontjes die de onderzoekers naar aanleiding van de
enquête hebben ontvangen, bleek dat het onderwerp – huiselijk geweld en kindermishandeling –
wel ervaren wordt als een belangrijk onderwerp, maar ook als een onderwerp dat op afstand
staat. Het verklaart mede de lage respons, maar geeft ook aan dat mensen die de vragenlijst wel
hebben ingevuld een meer dan gemiddelde betrokkenheid voelen bij het onderwerp. Dit dient
meegenomen te worden bij de interpretatie van de resultaten van de enquête.
Ook moet in ogenschouw worden genomen dat in verschillende sectoren het uitvoeren van onderzoek momenteel lastig is, vanwege de werkdruk en toenemende hoeveelheid enquêtes die
professionals ontvangen.
Ook de wijze van benadering speelt een rol bij de tegenvallende respons; voorkeur bestaat voor
het direct aanschrijven van respondenten per e-mail. Deze directe benadering was mogelijk door
aanlevering van e-mailadressen aan de onderzoekers, als rechtstreekse benadering via de betreffende organisatie. Ondanks uitleg over de AVG en een aanbevelingsbrief van ZonMw, is het niet
gelukt om de organisaties die om medewerking zijn verzocht te overtuigen van een directe benadering via e-mail. Daardoor is het in veel gevallen gebleven bij aanschrijving via nieuwsbrieven of
een oproep op een website.

29

2.5.3

Vragenlijst gemeenten
Inlei din g
De rol van de gemeente met betrekking tot de meldcode is drieledig. Het college moet ten eerste
zelf een meldcode opstellen voor de leerplichtambtenaren (en de kennis en het gebruik ervan
bevorderen). Ten tweede dient het college ervoor zorg te dragen dat de GGD, voor medewerkers
die betrokken zijn bij de uitvoering van de Wet publieke gezondheid, een meldcode opstelt en de
kennis en het gebruik ervan bevordert. Ten derde heeft het college een toezichthoudende rol voor
derden die maatschappelijke ondersteuning verlenen.
In het kader van het vragenlijstonderzoek onder gemeenten zijn twee verschillende vragenlijsten
gebruikt. Voor leerplichtambtenaren is dezelfde vragenlijst gebruikt die ook voor het vragenlijstonderzoek onder professionals (gebruikers) is gehanteerd. Daarnaast is een aparte vragenlijst
uitgezet onder beleidsmedewerkers van gemeenten. De portefeuillehouders sociaal domein en/of
jeugd van gemeenten hebben een uitnodiging ontvangen met het verzoek deze door te sturen
aan de beleidsmedewerker die de meldcode in portefeuille heeft.
In de vragenlijst is ingegaan op de wijze waarop het gebruik van de meldcode door gemeenten
wordt bevorderd, hoe het toezicht op de organisaties die een meldcode moeten opstellen verloopt
en hoe zij borgen dat de organisaties binnen hun gemeente voldoen aan de minimumeisen die
gesteld zijn aan de meldcode.
Aansc hrijvi ng, r a ppel en res pons
De gemeenten zijn aangeschreven via de colleges met het verzoek om de vragenlijst door te
sturen naar de beleidsmedewerker die binnen de gemeente-organisatie het onderwerp huiselijk
geweld en kindermishandeling in de portefeuille heeft. Zij hebben een uitnodigingsmail ontvangen met een toelichting op het doel van het onderzoek en een unieke link om de enquête in te
vullen. Daarnaast hebben de colleges na drie weken een herinneringsmail gekregen. Uiteindelijk
hebben 99 gemeenten de enquête minimaal voor een deel ingevuld, waarvan 64 de vragenlijst
ook volledig hebben doorlopen. Dit komt neer op respectievelijk 28% en 18% van het totaal aantal
gemeenten.

2.6 Groepsgesprekken met professionals
Een andere methode om informatie op te halen over de werking van zowel de Wet verplichte
meldcode als de Wet VIR in de praktijk zijn groepsgesprekken met professionals in verschillende
gemeenten. Er hebben groepsgesprekken plaatsgevonden in Alkmaar (2x), in Heerlen (1x) en in
Groningen (2x). Daarnaast heeft een gesprek in de gemeente Noordenveld plaatsgevonden met
twee medewerkers van de gemeente en een medewerker van Veilig Thuis Drenthe. Met name de
sectoren gezondheidszorg, maatschappelijke ondersteuning en onderwijs waren vertegenwoordigd in deze gesprekken. Een overzicht van alle gesprekspartners is opgenomen in bijlage E.

30

De uitvoering van deze groepsgesprekken had tot doel om te achterhalen hoe zorgverleners en
andere professionals binnen het grondgebied van de gemeente werken met de meldcode en wat
hun ervaringen met de meldcode zijn. Daarnaast was het doel van de groepsgesprekken om te
achterhalen in hoeverre professionals zich ondersteund voelen door de meldcode en in hoeverre
het instrument bijdraagt aan de doelen van de Wet verplichte meldcode. Door triangulatie van
deze twee methoden (enquête en groepsgesprekken) met de interviews met stakeholders (zie
hiervoor in paragraaf 2.3) is inzicht verkregen in de praktische situatie.
Het empirisch onderzoek is uitgevoerd door Pro Facto BV.

2.7 Interviews met volwassenen en jeugdigen
Naast de ervaringen van professionals en gemeenten, zijn ook de ervaringen van volwassenen,
ouderen en jeugdigen belangrijk. We hebben bij aanvang van het onderzoek getracht deze drie
groepen mee te nemen door middel van gesprekken. In de gesprekken lag de nadruk op de werking van de meldcode in relatie tot de doelstellingen van de wet: werd snel en adequaat hulp
geboden en om welke signalen van huiselijk geweld ging het? Hoewel de respondenten geen
eigen ervaring hebben met de meldcode, hebben ze wel ervaring met de manier waarop hulverleners omgingen met signalen.
Ten behoeve van de gesprekken met ouderen zijn verschillende organisaties benaderd: de Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen (ANBO), Blijf Groep, Brede Alliantie ‘Veilig Financieel Ouder Worden’, Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling, Netwerk van Organisaties van
Oudere Migranten (NOOM) en twee Veilig Thuis-regio’s. Een aantal van deze organisaties heeft
het verzoek uitgezet onder zorgverleners en ervaringsdeskundigen, maar dit heeft niet tot aanmelding door ouderen of hun vertegenwoordigers geleid. Andere organisaties gaven aan geen
medewerking te kunnen verlenen, omdat zij geen rol hebben bij de meldcode.
Ten behoeve van gesprekken met volwassenen zijn eveneens via verschillende wegen verzoeken
uitgezet, dit heeft uiteindelijk geleid tot vier gesprekken met volwassen vrouwen, via de vrouwenopvang, en een gesprek met een volwassen vrouw die als kind te maken had met huiselijk
geweld. De gesprekken met jeugdigen zijn uitbesteed aan Stichting Alexander, aangezien deze
stichting ervaring heeft met participatief onderzoek onder jeugdigen. Jongeren zijn ook vragen
gesteld over de Wet VIR. Voor de benadering van jeugdigen is een aantal randvoorwaarden gesteld. Er zijn alleen jeugdigen tussen de 16 jaar en 23 jaar benaderd zonder (licht) verstandelijk
beperking en zonder actuele crisissituatie. Daarnaast is als voorwaarde gesteld dat de crisissituatie niet langer geleden mag zijn dan de inwerkingtreding van de Wet VIR.
Er zijn acht gesprekken gevoerd met jeugdigen. Vanwege de samenhang met de evaluatie van de
Wet verplichte meldcode hebben alle jeugdigen te maken (gehad) met huiselijk geweld of mishandeling en een hulpvraag waarbij meerdere professionals waren betrokken. De jeugdigen
waarmee is gesproken kwamen voornamelijk uit een gezinssituatie waar geestelijke of fysieke
mishandeling voorkwam door één (of beide) van de ouders. Bij verschillende jeugdigen had de
vader of de moeder ook mentale problemen (zoals psychoses, depressie of suïcidale neigingen)

31

en/of last van alcohol- en drugsverslaving of was tussen de ouders sprake van een abusieve relatie. Alle jeugdigen en volwassenen waarmee is gesproken, hebben ervaring met (verschillende)
professionals.
De gesprekken gingen over de ervaringen met de manier waarop professionals omgingen met
signalen van (huiselijk) geweld en of snel en adequaat hulp werd geboden. De interviews hebben
plaatsgevonden aan de hand van een tijdslijn. Met behulp van de tijdslijn is in kaart gebracht met
welke professionals de betrokkene te maken heeft gehad, wie dichtbij en ver weg stond, wat goed
ging en wat er anders had kunnen of moeten gaan. Ook is aan de jeugdigen en volwassenen
gevraagd wat hun opvatting is over de meldcode.
De gesprekken geven een beeld van de ervaringen van acht jeugdigen en vijf volwassenen met de
manier waarop professionals omgaan met signalen van (huiselijk) geweld en wanneer de hulp die
wordt geboden, als snel en adequaat wordt ervaren. De gesprekken geven dus een beeld van
enkele betrokkenen die te maken hebben gehad met (huiselijk) geweld. De professionals die
betrokken waren bij de betreffende jeugdigen en volwassenen zijn niet gesproken.

2.8 Expertmeeting
Ten slotte is een expertmeeting georganiseerd. Het doel van deze expertmeeting was te komen
tot een nadere reflectie op de belangrijkste bevindingen, de concept-conclusies en conceptaanbevelingen. Daarnaast is tijdens de expertmeeting ingegaan op de samenhang met de Wet
VIR. In bijlage F is een overzicht van de deelnemers aan de expertmeeting opgenomen.

2. 9 Analyse juridische en empirische informatie
Gedurende de looptijd van de evaluatie is door de onderzoekers van het juridisch en empirisch
onderzoek nauw samengewerkt, waardoor de juridische en empirische informatie vanaf een
vroeg stadium met elkaar is uitgewisseld. In de laatste fase van het project zijn alle bevindingen
in samenhang bezien en zijn de conclusies en aanbevelingen gezamenlijk geformuleerd.

32

3
De wettelijke regeling van de verplichte meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling

Inlei din g
In de juridische analyse van deze eerste evaluatie van de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, hierna de Wet verplichte meldcode, ligt het accent in het eerste deel
op het bespreken van (achtergronden bij) de wet zoals die destijds is aangenomen en op 1 juli
2013 in werking is getreden. In de eerste paragrafen van dit hoofdstuk wordt aan de hand van
een aantal ijkpunten de aanleiding, context en achtergrond van de totstandkoming van het wetsvoorstel besproken. Discussiepunten in het parlementaire debat en in de literatuur komen daarbij
ook aan de orde. Daarna zal de inhoud van het wetsvoorstel zoals dat destijds is aangenomen en
het daarop gebaseerde besluit worden besproken. Daarbij komen de uitgangspunten, doelen en
verwachtingen van de wet en de normadressanten aan bod. Ook de samenloop met andere wetgeving komt aan de orde. Vervolgens wordt ingegaan op de achtergrond, de aanleiding en de
context van de wetswijziging (de introductie van de afwegingskaders) die op 1 januari 2019 in
werking is getreden. Ook komt de participatie van kinderen in de meldcode aan bod. Daarna
wordt de verhouding beroepsgeheim, conflict van plichten en aanverwante bepalingen uitgewerkt. In paragraaf 3.6 wordt een thematische analyse gemaakt van de rechtspraak (periode 1 juli
2013 tot 1 oktober 2019) en daarna komt in paragraaf 3.7 aan bod hoe er in de (wetenschappelijke) literatuur gedacht wordt over de wet. Het hoofdstuk wordt afgerond met enkele slotopmerkingen.

3.1 Wetsgeschiedenis en achtergronden bij de totstandkoming van de
Wet verplichte meldcode
3.1.1

Minder vrijblijvende aanpak van kindermishandeling met accent
op preventie
Eind jaren negentig van de vorige eeuw is mede door de inwerkingtreding van het Internationale
Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) een omslag opgetreden in de aanpak van kinder-

33

mishandeling en de rol van de overheid hierbij.6 Van de Nederlandse overheid werd krachtdadiger
optreden tegen kindermishandeling verlangd. Tot dan toe was de overheid terughoudend in het
preventief optreden tegen kindermishandeling, omdat veel waarde werd gehecht aan het recht
op ouderlijke privacy. Vroegtijdig ingrijpen door de Staat in het gezin werd in dat verband als
ongewenste inmenging beschouwd. In december 1998 verscheen een proefschrift van Jan Willems,7 waarin hij tot de conclusie kwam dat actiever en eerder optreden van de overheid noodzakelijk was, mede in het licht van de verplichtingen op grond van het IVRK.8 Het proefschrift vormde de aanzet tot de oprichting van de Reflectie en Actiegroep Aanpak kindermishandeling (RAAK),
begin 2000.9 Het doel was om te komen tot een effectiever aanpak van kindermishandeling, door
binnen bestaande instellingen efficiënter te werken. Het uitgangspunt was een zogenoemd
zorgcontinuüm; een sluitende aanpak van kindermishandeling bestaande uit preventie en opvoedondersteuning voor alle (aanstaande) ouders tot en met het uitvoeren van effectieve interventies in geval van kindermishandeling. Er moest volgens de RAAK-aanpak onder andere worden
ingezet op meer opvoedondersteuning, verbeterde samenwerking bij vroegsignalering en deskundigheidsbevordering van medewerkers. Het invoeren van een (uniforme) meldcode en het
werken conform de meldcode vormde een van de 35 actiepunten uit de RAAK-aanpak.10 Naar
aanleiding van twee aangenomen moties in de Tweede Kamer werd besloten om de RAAK-aanpak
landelijk in te voeren.11 In juli 2007 werd door het kabinet vervolgens het actieplan Kinderen
Veilig Thuis gepresenteerd.12 Met het actieplan werd uitvoering gegeven aan de verplichting voor
de Staat om op grond van artikel 19 van het IVRK maatregelen te nemen tegen kindermishandeling en de RAAK-aanpak werd hiermee landelijk geïmplementeerd. Vlak daarvoor nog werd in het
kabinetsprogramma voor Jeugd en gezin, dat door Minister Andre Rouvoet in juni 2006 aan de
Tweede Kamer werd aangeboden, expliciet gesproken van een omslag in beleid, naar het eerder
en niet vrijblijvend aanpakken van problemen in het gezin. 13

6

Op 8 maart 1995 werd het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) van kracht in Nederland, Trb. 1990,
46 en 170.

7

Willems 1998.

8

Willems pleitte voor een ‘geïntegreerde preventieve benadering volgens een glijdende schaal’ aanpak, waarbij twee apparaten volledig geïntegreerd zijn; de Staat moet zorgdragen voor een adequaat sociaal pedagogisch apparaat, bijvoorbeeld door
ouderschapsscholing, advisering ondersteuning en begeleiding en daarnaast voor adequate kinderbeschermingsapparaat
met hulpverlening aan kind en gezin.

9

Naar aanleiding van een studiedag op 20 oktober 1999 waarop het proefschrift besproken werd en door professor dr. A. Van
Dantzig de vraag werd gesteld waarom er zo weinig aandacht was voor de aanpak van kindermishandeling, “Iedereen is tegen en toch gebeurt er te weinig”, werd een bijeenkomst georganiseerd door Defense for children om dit vraagstuk verder te
bespreken. Hieruit is begin 2000 de werkgroep RAAK opgericht door prof. dr. Dries van Dantzig. Zie ook:
http://www.stopkindermishandeling.nl

10

In de jaren 2003-2006 werd in proefregio’s de RAAK-aanpak op lokaal niveau verder uitgerold; binnen de proefregio’s
werkten provincies, gemeenten, managers en uitvoerende werkers samen om te komen tot een gecoördineerde aanpak van
kindermishandeling.

11

Moties naar aanleiding van vergadering op 26 april 2007.

12

Actieplan aanpak kindermishandeling 2007.

13

Kamerstukken II 2006/07, 31001, 5.

34

In het actieplan Kinderen Veilig Thuis werden vier kerndoelen genoemd:
1

Voorkomen dat ouders hun kinderen (gaan) mishandelen.

2

Signaleren van gevallen van kindermishandeling.

3

Stoppen van de mishandeling.

4

Beperken van de schadelijke gevolgen van mishandeling.

Deze kerndoelen vormden de bouwstenen van het bredere beleid dat in daaropvolgende kabinetsperiodes, niet alleen gericht tegen kindermishandeling, maar ook tegen andere vormen van
huiselijk geweld, zou worden ontwikkeld.14

3.1.2.

Naar een integrale aanpak van huiselijk geweld in bredere zin
Alhoewel het beleid zich in de afgelopen decennia in eerste instantie met name had gericht op de
aanpak van kindermishandeling en later ook op huiselijk geweld15 werd steeds meer duidelijk dat
de aanpak van kindermishandeling en andere vormen van huiselijk geweld niet los konden worden gezien van elkaar. Zo komen in gezinnen waarbij kinderen mishandeld worden én getuige
zijn van mishandeling van een van de ouders door de andere ouder, partnermishandeling en
kindermishandeling samen. Beleid tegen beide vormen van geweld zou een meer geïntegreerde
aanpak verdienen. Daarnaast kwam er meer aandacht voor andere vormen van geweld, zoals
eergerelateerd geweld, genitale verminking en ook ouderenmishandeling. Uit de beleidsevaluatie
Landelijk beleid huiselijk geweld in de periode 2002-2011, werd duidelijk dat een integrale aanpak
noodzakelijk was. Met deze gedachte is in oktober 2011 de gezamenlijke Rijksbrede 16 aanpak van
geweld in huiselijke kring 17 aan de Tweede Kamer aangekondigd.18 Aangezien in de opdracht van
de voorliggende wetsevaluatie nadrukkelijk is gevraagd om de evaluatie ook te richten op ouderenmishandeling, wordt in de volgende (sub)-paragrafen nader ingegaan op deze specifieke vorm
van huiselijk geweld.

3.1.3

De Rijksbrede aanpak van huiselijk geweld
De Rijksbrede aanpak was geschoeid op de volgende drie pijlers; een gerichte aanpak van daders,
het versterken van de positie van (potentiële) slachtoffers door de ketenaanpak (van preventie,
signaleren, opvang en nazorg) en het doorbreken van intergenerationele overdracht van geweld
in huiselijke kring. In december 2011 werd door de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS) de ketenaanpak ter versterking van de positie van (potentiele) slachtoffers verder

14

Zie bijvoorbeeld: Kinderen Veilig. Actieplan aanpak kindermishandeling 2012-2016.

15

Kabinetsnota Privé geweld-publieke zaak, Kamerstukken II 2001/02, 28345, 2.

16

De ministeries van Veiligheid en justitie (daderaanpak), VWS (ondersteuning van slachtoffers) OCW (onderwijs als vindplaats
en emancipatie) en BZK/WWI integratie.

17

Geweld in huiselijke kring wordt ook wel ‘geweld in afhankelijkheidsrelaties’ genoemd bij brief van 21 november 2011 van
de toenmalige Minister van Justitie en van 14 december 2011 van de staatsecretaris van VWS, Kamerstukken II 2011/12,
28345, 115 en 117.

18

Kamerstukken II 2011/12, 28345, 115 en 117.

35

uitgerold.19 Deze ketenaanpak bestond uit de combinatie van het voorkomen, signaleren, stoppen
(inclusief opvang) en schade beperken (inclusief nazorg) voor alle vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Uitgangspunt was een algemene aanpak - waar mogelijk en specifieke acties waar nodig. Al eerder was in dit kader een actieplan om ouderenmishandeling tegen te gaan aan
de Tweede Kamer gepresenteerd.20 Ook werd ingezet op het versterken van de rol van burgers,
professionals en gemeenten voor wat betreft de samenwerking in de ketenaanpak. Voor de sleutelrol van professionals bij het signaleren en bestrijden van geweld in huiselijke kring werd in de
brief van de staatsecretaris21 verwezen naar de meldplicht bij geweld in de zorgrelatie22 en het
gebruik van de meldcode zoals geformuleerd in het inmiddels bij de Tweede Kamer ingediende
wetsvoorstel Wet verplichte meldcode.
Ouderenmishandeling
Om de bestrijding van ouderenmishandeling een impuls te geven werd in 2011 door de staatsecretaris van VWS het actieplan Ouderen in veilige handen23 opgesteld. Er was sprake van een
groeiend bewustzijn voor deze problematiek, mede door onderzoeken die uitwezen dat bijna de
helft van de ondervraagde verpleeghuisartsen te maken kreeg met deze vorm van mishandeling.
In 2008 werden door de politie 1085 incidenten geregistreerd van huiselijk geweld bij mensen van
66 jaar en ouder. Daarbij werd ervan uitgegaan dat achter deze cijfers een veelvoud van andere
gevallen van ouderenmishandeling schuilging, die niet aan het licht kwam vanwege een blinde
vlek bij professionals, vrijwilligers en familieleden voor wat betreft het bestaan van mogelijke
ouderenmishandeling. Ouderenmishandeling werd in het plan gedefinieerd als “Het handelen, of
het nalaten van handelen, van al degenen die in een terugkerende persoonlijke of professionele
relatie met de oudere (iemand van 65 jaar of ouder) staan, waardoor de oudere persoon lichamelijke en/of psychische en/of materiele schade lijdt en waarbij van de kant van de oudere sprake is
van een vorm van gedeeltelijke of volledige afhankelijkheid.” Het geweld kon bestaan uit verschillende vormen, bijvoorbeeld psychische mishandeling, lichamelijke mishandeling, financiële uitbuiting, verwaarlozing en seksueel misbruik. Het actieplan maakte onderscheid tussen twee
situaties waarin het geweld voor kon komen. Ten eerste de professionele setting, waarbij een
professional of een vrijwilliger binnen de intramurale of extramurale instelling de pleger is. Ten
tweede de situatie waarbij de mishandeling plaatsvond in huiselijke kring door een partner, kind,
familielid, vriend of een medebewoner. Het actieplan richtte zich zowel op ouderen en hun naasten, als tot gemeenten die in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (2007) en de
Wet publieke gezondheid, beleid moesten maken over dit thema. Daarnaast richtte het actieplan
zich tot professionals verbonden aan instellingen of zelfstandig werkenden (vanwege de voorgenomen Wet verplichte meldcode en de Wet cliëntenrechten in de zorg (thans Wet Kwaliteit
Klachten en Geschillen Zorg/Wkkgz) en vrijwilligers en lokale en regionale organisaties. Het actie19

Kamerstukken II 2011/12, 28345, 117.

20

Actieplan ouderen in veilige handen 2011 (bijlage 4 bij Kamerstukken II 2010-2011, 29389, 30).

21

Kamerstukken II 2011-2012, 28345, 117.

22

Deze meldplicht volgde uit de nota van wijziging bij de wet cliëntenrechten in de zorg en is thans opgenomen in artikel 11 lid
2 Wkkgz.

23

Actieplan ouderen in veilige handen (2011-2015, daarna voortzetting (2015-2017), zie Kamerstukken II 28345 en 31015 nr.
136.

36

plan ging uit van een tiental actiepunten, waarmee ook uitvoering werd gegeven aan de afspraken die werden gemaakt in het destijds vigerende gedoogakkoord.24
Meldplicht voor ouderenmishandeling?
Een van de afspraken in het gedoogakkoord was dat er een meldplicht zou komen voor ouderenmishandeling. Tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel Wet verplichte meldcode leidde dit punt tot discussie, omdat in een eerder aangenomen motie de regering werd
verzocht om een algemene meldplicht voor ouderenmishandeling voor professionals te introduceren.25 Bij de uitwerking hiervan koos de regering echter niet voor een algehele meldplicht voor
professionals, maar alleen voor een meldplicht indien er sprake was van geweld dat werd gepleegd door professionals. Voor geweld dat zich in de huiselijke situatie voordeed zou de meldcode gaan gelden. Kamerlid Agema (PVV), die de motie had ingediend, was van mening dat de
regering door deze uitwerking niet goed uitvoering had gegeven aan de strekking van de motie.
Inhoud van het actieplan
De actiepunten van het actieplan bestonden uit het doorbreken van het taboe op, en het verbeteren van de (algemene) preventie en vroegtijdige opsporing van ouderenmishandeling. Daarnaast
richtte het actieplan zich op het tegengaan van ouderenmishandeling door professionals en
vrijwilligers, het inzetten op de ketenaanpak van ouderenmishandeling door het verbeteren van
het melden van ouderenmishandeling, het versterken van hulp en ondersteuning van slachtoffers
en het verbeteren van ondersteuning bij ontspoorde mantelzorg en een strengere aanpak van de
plegers.
Het plan werd voor vier jaar uitgerold en hiervoor werd structureel 10 miljoen euro per jaar vrijgemaakt. In 2015 werd het plan voor twee jaar voortgezet en voor 2017 werd tot doel gesteld dat
iedere gemeente specifiek beleid zou hebben op het gebied van ouderenmishandeling en het
onderwerp stevig op de agenda zou staan in de verschillende betrokken organisaties.26 In november 2018 werd vanuit de Nederlandse Vereniging voor Klinische geriatrie de richtlijn ‘Vermoeden
van ouderenmishandeling in het medisch specialistische zorgdomein’27 geïntroduceerd. Naar
aanleiding van deze richtlijn is in de KNMG-meldcode de zogenoemde mantelzorgverleningscheck28 opgenomen.29

24

In het gedoogakoord werd afgesproken dat er voor betaald zorgpersoneel een verplichte verklaring omtrent gedrag moest
komen, een richtlijn ouderenmishandeling, een meldplicht voor ouderenmishandeling en het project stop ouderenmishandeling zou moeten worden voortgezet.

25

Kamerstukken II 2011/12, 33000 XVI, 185.

26

Genoemd werden organisaties in de zorg en ondersteuning, vrijwilligersorganisaties, zorgkantoren, politie en het OM.
Voortzetting Actieplan ‘Ouderen in veilige handen’ (2015-2017).

27

Vermoeden van oudermishandeling in het medisch-specialistische zorgdomein, NVKG, 20 november 2018.

28

Met de mantelzorgverleningscheck wordt van artsen gevraagd om bij patiënten met bepaalde problematiek na te gaan of zij
zorgdragen voor een persoon (anders dan een minderjarig kind) die van hun zorg afhankelijk is. Als er sprake is van problematiek die een gevaar kan vormen voor de van hun zorg afhankelijke persoon, bijvoorbeeld verslaving, psychiatrische pro-

37

3.1.4

De opkomst van een meldcode bij (vermoedens van) kindermishandeling
Gebleken was uit de proeftuin met de regio’s RAAK dat het bestaan en gebruik van een meldcode
voor kindermishandeling de samenwerking tussen instanties en professionals kon verbeteren en
een effectief instrument kon zijn voor vroegsignalering van kindermishandeling, mits gekoppeld
aan voldoende scholing. Deze bevinding was niet nieuw. Reeds in de jaren 80 werd al gesproken
over de ondersteuning die een meldcode zou kunnen bieden aan professionals bij (vermoedens
van) kindermishandeling. Ook werd een meldcode gezien als alternatief voor de in andere landen
ingevoerde meldplicht.30 Toch duurde het nog tot begin 2002 voordat er in opdracht van het
ministerie van VWS een eerste meldcode kindermishandeling werd ontwikkeld.31 Deze meldcode
richtte zich tot professionals die in hun werk direct of indirect met kinderen te maken hadden. De
meldcode bevatte -net als het later, op grond van het besluit behorende bij de wet verplichte
meldcode, tot stand gekomen basismodel meldcode-, basiselementen die instellingen en beroepsgroepen konden helpen bij het opstellen van hun eigen protocollen en richtlijnen. Hiermee
werd een impuls gegeven aan het ontwikkelen van beroepsgroep-gerelateerde meldcodes, protocollen en richtlijnen. De basiselementen uit de meldcode werden ook door de regio’s RAAK gebruikt als basis voor hun eigen te ontwikkelen meldcode.32 De artsenfederatie KNMG was in 2004
een van de eerste beroepsgroepen met een eigen meldcode. In de periode 2004-2006 werd door
het ministerie van VWS een meldcode kindermishandeling ontwikkeld voor de sectoren kinderopvang, onderwijs en jeugdzorg. In de gemeente Rotterdam werd in december 2008 een in die
stadsregio ontwikkelde meldcode gelanceerd die vóór 2010 moest zijn ingevoerd.33 De Rotterdamse meldcode betrof niet alleen kindermishandeling maar ook huiselijk geweld in bredere zin.
Deze meldcode, waarbij verschillende instellingen op het terrein van onderwijs, zorg en welzijn
zich hadden aangesloten, bevatte een viertal stappen, inclusief melding aan Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling (AMK) of Steunpunt Huiselijk Geweld (SHG).34

blematiek, maar ook overbelasting, moet de arts de stappen van het stappenplan van de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling doorlopen.
29

De mantelzorgverleningscheck is in het basismodel meldcode (op grond van de Wet verplichte meldcode) niet opgenomen.

30

Kamerstukken II 1990/91, 21938, 1.

31

Meldcode kindermishandeling 2002.

32

Actieplan aanpak kindermishandeling 2007.

33

De meldcode werd gelanceerd op de conferentie Meldcode huiselijk geweld en Kindermishandeling, een nationaal voorbeeld?

34

Zie voor de evaluatie van deze meldcode: K.Lünneman 2009. Stap 1. Het bespreken van het vermoeden met de cliënt, stap 2.
Overleg met een deskundige collega, AMK of ASHG, stap 3. Melding bij AMK of ASHG en stap 4. Als er niet wordt gemeld,
alert blijven op geweld en zo nodig alsnog melden. Opvallend aan deze Rotterdamse meldcode is dat deze leek op de latere
aanpassing van de wet met de introductie van de afwegingskaders. Indien er sprake was van ernstig geweld werd altijd gemeld bij het AMK of SHG, omdat het risico dat verschillende professionals langs elkaar heen werken te groot zou zijn. In situaties dat geen sprake was van ernstig geweld kon van een melding worden afgezien als de professional in staat was om zelf
adequate hulp te organiseren, maar wel in overleg met AMK of collega. Ook moest er dan alertheid zijn op signalen die een
melding alsnog zouden rechtvaardigen.

38

Advies- en Meldpunt (Huiselijk geweld en) Kindermishandeling AM(H)K, Steunpunt Huiselijk
Geweld (SHG) en Veilig Thuis (VT) zijn weliswaar begrippen en afkortingen die in deze rapportage
door elkaar heen worden gebruikt, maar duiden op dezelfde instantie.35

3.1.5

Naar de invoering van een verplichte meldcode
In 2008 werden door de Tweede Kamer twee moties aangenomen over de aanpak van huiselijk
geweld.36 In één van deze moties werd voorgesteld om de hiervoor genoemde Rotterdamse meldcode verplicht landelijk in te voeren.37 De Minister van Veiligheid en Justitie zag op dat moment
echter nog geen aanleiding om een wettelijke regeling tot stand te brengen over meldcodes die
golden tussen verschillende instanties.38 Wel werd op verzoek van de Tweede Kamer door het
kabinet onderzoek gedaan naar het gebruik van meldcodes in het veld en de mogelijkheden om
een meldcode daarbij verplicht te stellen, de voor-en nadelen van een wettelijke meldplicht voor
kindermishandeling en huiselijk geweld werden daarbij betrokken.39

3.1.6

Meldplicht of verplichte meldcode
De discussie over het al dan niet invoeren van een meldplicht dan wel een verplichte meldcode
voor de aanpak van kindermishandeling was zeker niet nieuw.40 Als argument voor de invoering
van de meldplicht werd al lange tijd de verwachting dat meer meldingen zouden volgen gebruikt.
De gedachte was dat de drempel van de geheimhoudingsplicht door een meldplicht zou worden
geslecht, waardoor meer en eerder zou worden gemeld en ingegrepen kon worden. Tegenstanders van een meldplicht vreesden juist voor een overvloed aan veelal onterechte meldingen. Een
meldplicht zou kunnen leiden tot ‘het over de schutting gooien’ van een melding vanwege onvoldoende draagvlak bij de professionals. Ook zou een meldplicht de vertrouwensrelatie tussen
professional en patiënt kunnen beschadigen met zorgmijding als gevolg. Daarnaast zou het
signaleren van kindermishandeling niet worden verbeterd door een meldplicht en zou een handhavingsprobleem op de loer liggen.41 De conclusie van het onderzoek naar een meldplicht in
200842 was dat in plaats van een meldplicht beter kon worden ingezet op het invoeren van een
verplichte meldcode. De meldcode kon duidelijk maken wat een professional in een bepaalde
situatie moest doen en ondersteunend zijn bij het maken van een zorgvuldige afweging, terwijl
een meldplicht niet bij zou dragen aan een effectievere aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld en op weerstand in de beroepsgroepen kon rekenen. Uit onderzoek van onderzoeksbureau Veldkamp bleek dat professionals in sectoren waar gewerkt werd met een meldcode gemid35

Met de inwerkingtreding van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) zijn de voormalige advies en
meldpunten kindermishandeling en de steunpunten huiselijk geweld samengevoegd tot een organisatie; het Advies en
meldpunt huiselijk geweld en kindermishandeling (AMHK). In de praktijk wordt deze organisatie aangeduid als Veilig Thuis.

36

Kamerstukken II 2007/08, 28345, 54.

37

Handelingen II 2007/08, 39, p. 3086-3089.

38

Handelingen II 2007/08, 39, p. 3086-3089.

39

Kamerstukken II 2007/2008, 28345, 55.

40

Zie daarvoor bijvoorbeeld Baeten 2001.

41

Kamerstukken II 1990/91, 21938, 1 en 2 (beleidsbrief kindermishandeling).

42

Meldplicht bij huiselijk geweld. Literatuurverkenning naar de ervaringen met de meldplicht in het buitenland 2008.

39

deld genomen drie keer vaker overgingen tot melden dan professionals die geen meldcode hanteerden. Uit datzelfde onderzoek bleek echter ook dat het gebruik van een meldcode, ondanks
actief stimulerend beleid van de overheid sinds 2004, grotendeels uitbleef.43

3.1.7

De invoering van een verplichte meldcode
Omdat het gebruik van een meldcode achterbleef besloot de regering dat de invoering, van een
verplichting voor instellingen en zelfstandigen die beroepshalve geconfronteerd kunnen worden
met geweld in huiselijke kring, om met een meldcode te werken en het gebruik en de kennis
ervan te bevorderen, noodzakelijk was.44 Vooruitlopend op de invoering van de wetgeving werden professionals en brancheorganisaties aangespoord om meldcodes te ontwikkelen en hiermee
te gaan werken. Begin 2010 werd gestart met het implementeren van de meldcode, er werd een
brochure ontwikkeld ‘Het Basismodel Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling’,45 en via
nieuwsbrieven en bijeenkomsten werd de meldcode verder onder de aandacht gebracht.46

3.1.8

Advies van de Raad van State
Op 9 juni 2011 werd op voordracht van de staatsecretaris van VWS, mede namens de minister
van Veiligheid en Justitie, aan de Raad van State advies gevraagd over het wetsvoorstel. Deze
bracht op 3 augustus 2011 advies uit. In tegenstelling tot de regering zag de Raad van State in de
resultaten van de onderzoeken over het gebruik van de meldcode juist geen aanleiding tot het
instellen van een verplichting om met een meldcode te werken. De Raad van State vroeg zich af of
het wel nodig was om de meldcode verplicht te stellen. Er werd met het reeds eerder door VWS in
2004-2006 ontwikkelde basismodel meldcode, die met een campagne in 2010 breder onder de
aandacht werd gebracht, gewerkt. In 2008 beschikte 45% van de organisaties (uit de sectoren
onderwijs, gezondheidszorg, welzijn en sport, jeugdzorg en rechtsorde) over een meldcode.47 De
Raad van State was van mening dat de meldcode, als onderdeel van goed bestuur, vanzelf zijn
weg in de betreffende organisaties zou vinden, als er meer bekendheid aan de meldcode zou
worden gegeven. De Raad van State vreesde dat de verplichting om een meldcode in te stellen bij
de professional het signaal af zou kunnen geven dat de code moest worden gevolgd en dit zou
leiden tot een situatie waarbij melden een doel op zich werd, met alle gevolgen (een grote toename van meldingen en onterechte stigmatisering) van dien.48 Deze kanttekeningen van de Raad
van State leidden evenwel niet tot een ander inzicht bij de regering. Het advies van de Raad van
State had voor het overige onder meer betrekking op het verduidelijken van het in de Memorie
van Toelichting (MvT) gehanteerde begrip professional. Na toezegging van de staatssecretaris
werd in de aangepaste MvT met professional bedoeld: “degenen die werken bij organisaties die
43

Doeven 2008.

44

Kamerstukken II 2007/08 28345, 71.

45

Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2009,
destijds raadpleegbaar via de website www.meldcode.nl.

46

VWS Nieuwsbrief Meldcode Huiselijke geweld en kindermishandeling Jaargang 1, Nummer 1, 5 juli 2010;
https://www.ggdghorkennisnet.nl/?file=2474&m=1311080996&action=file.download.

47

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 3, p. 4.

48

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 4.

40

onder de reikwijdte van dit wetsvoorstel vallen alsmede de in het wetsvoorstel bedoelde zelfstandige professionals, die rechtstreeks contact hebben met cliënten en daardoor in staat zijn om
signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld in een vroeg stadium op te kunnen vangen”.
Ook werd op advies van de Raad van State opgenomen dat de organisaties in de meldcode duidelijk moesten maken welke (groepen) medewerkers in de organisatie verantwoordelijk waren voor
een bepaalde stap, en wie de eindverantwoordelijkheid droeg. De regering koos ervoor om deze
plicht in de op het wetsvoorstel gebaseerde Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) op te nemen. De adviezen die betrekking hadden op de verwerking van persoonsgegevens komen in
paragraaf 3.5 over beroepsgeheim en gegevensuitwisseling deels aan de orde.
De adviezen van de Raad van State die betrekking hadden op de (wettelijke verankering van) de
Steunpunten Huiselijk Geweld (SHG) en samenwerking met het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK)49 worden in deze wetsevaluatie buiten beschouwing gelaten.

3.1.9

Belangrijke discussiepunten in het parlementaire debat tijdens
de behandeling de Tweede Kamer
Het Wetsvoorstel verplichte meldcode werd op 28 oktober 2011 bij de Tweede Kamer ingediend
en uiteindelijk op 5 februari 2013 aangenomen.50 De introductie van een verplichte meldcode en
het veronderstelde nut hiervan in relatie tot vroegsignalering en de aanpak van huiselijk geweld
en kindermishandeling werd in de Tweede Kamer breed gedragen, zij het dat de VVD en PVV
liever hadden gezien dat het wetsvoorstel ook een meldplicht omvatte. De SGP stelde als enige
partij een vraag over de noodzaak van een verplichte meldcode en vroeg zich daarbij af of het
invoeren van een verplichte meldcode niet het risico in zich had dat de intrinsieke verantwoordelijkheid van de professional zou afnemen. Daarnaast vroeg de SGP zich af of de meldcode niet een
doel op zichzelf zou worden, een checklist die zou moeten worden afgevinkt vanuit Den Haag, in
plaats van handelen vanuit eigen professionele verantwoordelijkheid en urgentie.
Mel dplich t of v er plich te meldc ode
De (terugkerende) discussie over de wenselijkheid en effectiviteit van een meldplicht kwam in het
parlementaire debat aan de orde. Als belangrijkste argument voor een meldplicht werd door de
VVD en PVV genoemd dat een meldplicht onduidelijkheid bij professionals zou kunnen wegnemen, waardoor groepen die op dat moment nog onvoldoende meldden (genoemd werden huisartsen en de GGZ) zouden worden aangespoord om meer te gaan melden. Tegen een meldplicht
waren de overige partijen. Zij vreesden dat een meldplicht zou leiden tot een grote toename van
meldingen, waarvan een deel onterecht zou zijn, met een verstopping van het systeem tot gevolg
en minder aandacht voor terechte meldingen. Ook zou een meldplicht kunnen leiden tot zorgmijding van ouders die hun kind mishandelen. Voor een meldplicht was onvoldoende draagvlak in
49

Advies- en Meldpunt (Huiselijk geweld en) Kindermishandeling AM(H)K, Steunpunt Huiselijk Geweld (SHG) en Veilig Thuis
(VT) zijn begrippen en afkortingen die in deze rapportage door elkaar heen worden gebruikt, maar duiden op dezelfde instantie.

50

Kamerstukken II 2011-2012, 33062, 2.

41

het veld. Voor geweld gepleegd binnen de behandelrelatie door professionals zelf werd een andere keuze gemaakt, omdat hiermee de kwaliteit van zorg rechtstreeks in het geding kwam. Deze
meldplicht is daarom thans opgenomen in de Wkkgz.51 In de aangenomen motie Venrooy-Van
Ark/Agema werd voorgesteld om een meldplicht voor ouderenmishandeling in te stellen.52 De
staatssecretaris heeft deze motie zo uitgelegd dat bij ouderen die in een instelling verblijven een
meldplicht geldt voor geweld binnen de instelling door professionals gepleegd. Er werd door de
staatsecretaris duidelijk onderscheid gemaakt tussen geweld in huiselijke kring en geweld gepleegd door professionals in een instelling. Voor de huiselijke kring zou de meldcode gaan gelden
en voor professionals binnen de instelling een wettelijke meldplicht die thans is vastgelegd in
artikel 11 lid 1 sub b Wkkgz. Bij dat laatste gaat het niet alleen om seksueel misbruik of ontucht
maar om alle vormen van mishandeling en dwang die strafbaar zijn volgens het Wetboek van
Strafrecht. De melding moet binnen drie werkdagen bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ) binnen zijn. Vervolgens krijgt de zorgaanbieder zes weken tijd om uit te zoeken of er daadwerkelijk sprake is geweest van geweld. Daarnaast is een zorgaanbieder op grond van artikel 11
lid 1 c Wkkgz verplicht bij IGJ te melden indien ontslag van een medewerker vanwege geweld in
de zorgrelatie is.
Ouder pr oto col H aa gl an den, wel of gee n meldpli ch t?
Tijdens het parlementaire debat werd benoemd dat voor de spoedeisende setting een meldplicht
bij oudersignalen aan het AMK, conform het Haaglanden protocol wellicht een goed idee zou zijn.
In het Haaglanden Medisch Centrum was eerder al een protocol ontwikkeld waarbij werd samengewerkt met het AMK. Het protocol werd uitgerold op de spoedeisende hulp-afdelingen van het
Haaglanden Medisch Centrum en later andere Haagse ziekenhuizen, Haagse ambulancediensten
en huisartsenposten. In het contact met patiënten, die zich meldden met klachten die waren te
relateren aan ernstige psychiatrische problematiek, alcohol en of drugsverslaving of tekenen van
huiselijk geweld, werd gevraagd of zij zorgdroegen voor minderjarige kinderen. Indien dit het
geval was meldde de BIG-geregistreerde professional dit bij het AMK.53 In het debat werd benoemd dat het niet ging om een “harde meldplicht”, zoals voor kindermishandeling, maar om het
melden van signalen over een ouder (met zware verslavingsproblematiek of een suïcidepoging)
aan het AMK en daarbij het verzoek de situatie te onderzoeken. De staatssecretaris was terughoudend met het introduceren van een dergelijke meldplicht, te meer aangezien ten tijde van de
parlementaire behandeling de uitkomsten van het evaluatieonderzoek van het Haaglanden protocol nog niet bekend waren. De staatssecretaris vroeg daarom meer tijd om te bepalen hoe een
dergelijk instrument in de meldcode kon worden opgenomen. Uiteindelijk is een kindcheck (in een
licht afwijkende vorm) in het basismodel meldcode terechtgekomen, waarover in paragraaf
3.2.4.2 onder e meer.

51

Artikel 11 lid 1 sub b Wkkgz.

52

Volgens Agema werd met de meldplicht bedoeld, een meldplicht voor alle vormen van ouderenmishandeling, dus ook in
huiselijke kring, daar wilde de staatsecretaris echter niet in mee gaan.

53

Zie over de evaluatie van dit project: Diderich-Lolkes de Beer 2015.

42

De rol v an sch olin g
In het parlementaire debat werd veel waarde gehecht aan scholing van de professionals als
voorwaarde voor een succesvol werkende meldcode. In deze scholing (zowel de initiële scholing
als de her- en bijscholing) moest de nadruk liggen op hoe signalen van kindermishandeling vroegtijdig kunnen worden herkend en worden besproken met betrokkenen. Een aantal parlementsleden van verschillende politieke partijen vroeg zich af in hoeverre deze scholing geborgd zou zijn.
Er werden randvoorwaarden geschapen in de vorm van scholingstools en pakketten en werd
overleg gevoerd met betrokken veldpartijen. Het bleef echter de verantwoordelijkheid van de
betreffende sector zelf of scholing rondom de meldcode uiteindelijk daadwerkelijk in opleidingen
zou worden opgenomen. Bij de parlementaire behandeling sprak de staatsecretaris zijn hoop en
verwachting uit dat met het wetsvoorstel niet alleen de professionaliteit van de sector verder
werd versterkt, maar dat het ook zou leiden tot een “enorme impuls, zowel in opleidingen en de
onderlinge contacten, als tot het inschakelen van deskundigheid wanneer de professional die met
vermoedens van kindermishandeling worden geconfronteerd twijfelt.”54
Fo cus mel dc o de
Het accent in het debat over het wetsvoorstel lag met name op kindermishandeling. Huiselijk
geweld werd ook genoemd, maar daarover werd verder nauwelijks inhoudelijk gesproken. De
insteek van het debat was met name hoe professionals die in een hulpverlenende relatie tot de
betrokkene stonden om zouden gaan met de meldcode en wat het effect zou zijn op het handelen
van zorgverleners. Daarbij kwam nauwelijks aan de orde welk effect bijvoorbeeld het beroepsgeheim zou kunnen hebben op het al dan niet melden.55 Het effect op het handelen van professionals binnen andere sectoren, bijvoorbeeld kinderopvang en justitie kwam beperkt aan de orde.56
In het debat werd het gebrek aan aandacht voor overige sectoren overigens nog wel benoemd
door kamerlid Van der Staaij (SGP), die zich afvroeg of de meldcode geschikt was voor het gebruik
van professionals in niet-behandelsectoren, zoals de wiskundeleraar in het onderwijs. De staatssecretaris veronderstelde dat door de algemene formulering en de mogelijkheid om (delen van)
de meldcode te vertalen naar de eigen organisatie dit geen punt zou hoeven te zijn. Bepaalde
stappen van de meldcode zouden dan door de organisatie ook overgelaten kunnen worden aan de
zorg coördinator of schoolmaatschappelijk werker in plaats van de docent of leerkracht.57
Het traj ec t n a de mel din g
Door verschillende partijen werd genoemd dat het invoeren van een verplichte meldcode, waarbij
het neveneffect zou kunnen zijn dat er meer zou worden gemeld, alleen een succes kon worden
54

Handelingen II 2012/13, nr. 47, item 9, p. 42.

55

Tijdens de internetconsultatie is het thema beroepsgeheim in relatie tot melden wel aan de orde gesteld door de KNMG
(Kamerstukken II, 2011/12, 33062, nr. 3, p. 32-34.).

56

In de MvT wordt wel stilgestaan bij het gegeven dat het wetsvoorstel uitgaat van een meldcode met elementen die voor alle
betrokken sectoren gaan gelden. Het mag niet uitmaken in welke sector een professional werkzaam is (Kamerstukken II,
2011/12, 33062, .3, p. 8).

57

Handelingen II 2012/13, nr. 47, item 9, p. 42.

43

als de AMK’s en de SHG’s ook voldoende toegerust waren om een dergelijke toename op te vangen en voldoende middelen voor de jeugdzorg beschikbaar zouden zijn. De staatsecretaris verwachtte dat met een groeiende begroting, de toename van meldingen voldoende zou kunnen
worden opgevangen.58
De rel ati e tuss en een mel din g in de ver wijsin dex e n de mel dc o de
In het debat werd expliciet gevraagd naar de relatie tussen een melding in de verwijsindex (op
grond van de Wet Verwijsindex risicojongeren; Wet VIR) en een melding op grond van de meldcode. De staatssecretaris benadrukte dat het wat hem betreft om meldingen met verschillende
doelen ging. Hij duidde de relatie als volgt: “De melding volgens de meldcode brengt de hulpverlening op gang. Als de hulpverlening op gang is gekomen, worden de verschillende vormen van
hulpverlening via de verwijsindex op elkaar afgestemd.” 59

3.1.10 Moties naar aanleiding van het debat
Uiteindelijk werden naar aanleiding van het debat door de Tweede Kamer zeven moties60 in
stemming gebracht tot aanscherping van het wetsvoorstel. Daarvan werden zes moties aangenomen; de motie Agema werd verworpen. De aangenomen moties hadden onder andere tot
gevolg dat de minimumeisen waaraan de meldcode op grond van de nog te maken AMvB zou
moeten voldoen, werd uitgebreid met de toevoeging van de kindcheck, de verplichte consultatie
van het AMK dan wel SHG voorafgaand aan de melding en de mogelijkheid om een specialist
letselduiding te raadplegen. In paragraaf 3.2.4 over het Besluit verplichte meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling (Besluit verplichte meldcode) wordt verder ingegaan op de toevoegingen.

3.1.12 Behandeling in de Eerste Kamer
De Eerste Kamer heeft het wetsvoorstel als hamerstuk aangenomen, dat wil zeggen dat niemand
tijdens de plenaire vergadering hierover het woord wilde voeren en het wetsvoorstel zonder
stemming werd aanvaard op 14 maart 2013. De wet is op 1 juli 2013 in zijn geheel in werking
getreden en het bijbehorende Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling van 16 juli 2013 is op 31 juli 2013 in zijn geheel in werking getreden.

58

Handelingen II 2012/13, nr. 47, item 9, p. 34.

59

Handelingen II 2012/13, nr. 47, item 9, p. 43.

60

Kamerstukken II 2012/13, 33062, 12; Kamerstukken II 2012/13, 33062, 14; Kamerstukken II 2012/13, 33062, 12; Kamerstukken
II 2012/13, 15; Kamerstukken II 2012/13, 33062, 16; Kamerstukken II 2012/13, 33062, 18; Kamerstukken II 2012/13, 33062, 19.

44

3.2 De inhoud en reikwijdte van de wet en daarop gebaseerde
regelgeving
3.2.1

Uitgangspunten
De wet verplicht instellingen en zelfstandig werkende professionals in de sectoren gezondheidszorg, onderwijs/kinderopvang/peuterspeelzaalwerk, maatschappelijke ondersteuning, langdurige
zorg, jeugdzorg, justitie en COA om een meldcode te hebben en de kennis en het gebruik hiervan
te bevorderen. De meldcode zelf dient een globaal stappenplan te bevatten, een soort wegwijzer
voor de zelfstandige professional of de professional binnen de instelling, welke duidelijkheid moet
geven over hoe zorgvuldig om te gaan met signalen van geweld in huiselijke kring. In de wetgeving werd zoveel mogelijk aangesloten bij de bestaande praktijk. Daarbij werd in de uitwerking
ervan gekeken naar verschillen tussen de sectoren. De uitgangspunten van de Wet verplichte
meldcode zijn blijkens de MvT:61
1

Aansluiten bij beroepsmatig handelen

2

Minimumeisen

3

Uniform en intersectoraal

1 A anslui te n bij ber oe ps ma tig h an del en
Bij het schrijven van het wetsvoorstel is geput uit best practices van reeds bestaande meldcodes.
Met name is gekeken naar het model dat door de KNMG werd gehanteerd. De KNMG was in 2004
een van de eerste beroepsorganisaties die een meldcode kindermishandeling had opgesteld. 62
Deze meldcode werd in 200863 ingrijpend herzien, doordat het uitgangspunt ‘zwijgen tenzij’ werd
verruild door ‘spreken, tenzij’. Ondanks dat voor de opstelling van het basismodel meldcode zoals
geformuleerd in het Besluit verplichte meldcode sterk is gekeken naar het model van de KNMG
waren er ook verschillen. Zo verplichtte de KNMG-meldcode 2008 artsen om voorafgaand aan het
doen van een melding bij het AMK eerst altijd advies te vragen bij het AMK, terwijl dit in het
wettelijke basismodel meldcode slechts een optie werd. Ook was de meldcode van de KNMG niet
van toepassing op geweld jegens volwassenen, terwijl in het basismodel meldcode geen onderscheid in leeftijd werd gemaakt. Hierover meer in paragraaf 3.2.3.4.
Met het wetsvoorstel wilde de wetgever de verantwoordelijkheid om iets te doen met signalen
van kindermishandeling of huiselijk geweld (waaronder ouderenmishandeling) nadrukkelijk
leggen bij degenen die in hun beroepsuitoefening deze signalen zouden ontvangen. Organisaties
kregen de opdracht om een veilige omgeving te bieden en randvoorwaarden te creëren voor de
professional, zodat deze zou kunnen handelen op signalen van kindermishandeling of huiselijk
geweld.

61

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 3, p. 7-8.

62

KNMG-meldcode kindermishandeling 2004.

63

KNMG-meldcode kindermishandeling 2008.

45

In de praktijk zal veel van de implementatie van de meldcode als onderdeel van beroepsmatig
handelen afhangen van de beroepsorganisaties, met name voor wat betreft het handelen van
individuele beroepsbeoefenaren. Via de beroepsorganisaties kunnen immer richtlijnen en protocollen opgesteld worden die voor alle in die beroepen werkzame professionals bindend zijn, omdat deze richtlijnen en protocollen onderdeel uitmaken van de professionele standaard. Voor in
instellingen werkzame professionals zal het modelprotocol zoals dat ontwikkeld is door de beroepsorganisatie, intern worden vastgesteld en mogelijk worden aangepast aan de werkwijze van
deze instelling. Zodoende zal deze bindend zijn voor de in die instelling werkzame professionals.
In reactie op de motie van het Kamerlid Agema, om het gebruik van de meldcode te verplichten
voor werknemers die onder de reikwijdte van het wetsvoorstel vallen, werd de rol van beroepsorganisaties als volgt uitgelegd: “De instelling is verplicht om het gebruik door medewerkers te
laten uitvoeren. Die plicht rust wettelijk op de instelling. Via beroepsstandaarden wordt de meldcode voorgeschreven aan de medewerkers. Zo werkt het systeem. (..)”.64
2 Mini mu meis en
In een op het wetsvoorstel gebaseerde algemene maatregel van bestuur werden de inhoudelijke
eisen waaraan de meldcode zou moeten voldoen geformuleerd. Deze eisen zijn blijkens de MvT:
1

het in kaart brengen van signalen;

2

collegiale consultatie en raadplegen SHG of AMK;

3

een gesprek met cliënt;

4

wegen van het huiselijk geweld of de kindermishandeling;

5

beslissen: hulp organiseren of melden bij een SHG of AMK.

De instelling moet vervolgens zelf binnen deze kaders verder vorm gaan geven aan een voor de
eigen organisatie werkbare meldcode.
3 Unif or m en in ters ec tora al
De wetgever heeft bij dit wetsvoorstel als uitgangspunt genomen dat iedere professional in de
eerdergenoemde sectoren een en dezelfde aanpak zou moeten hanteren bij (handelen op) signalen van geweld in huiselijk kring. Om de organisaties te ondersteunen bij het implementeren van
de meldcode werd een basismodel meldcode ontwikkeld en door VWS gelanceerd in 2010.65 Dit
basismodel zou een uniform en intersectoraal uitgangspunt vormen van waaruit met een aantal
kleine ingrepen een meldcode op maat voor de betreffende organisatie zou kunnen worden
gemaakt.

64

Handelingen II 2012/13,nr. 47, item 9, p.51.

65

Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2009.

46

3.2.2

Doelen en verwachtingen van de wet
Het wetsvoorstel heeft tot doel om door middel van het verplicht stellen van het gebruik van een
meldcode bij te dragen aan vroegsignalering van huiselijk geweld en kindermishandeling.66
Overigens wordt in de MvT huiselijk geweld en kindermishandeling wel al breder neergezet.
Onder geweld wordt verstaan de aantasting van de persoonlijke integriteit. Het kan daarbij gaan
om lichamelijk geweld (mishandeling), psychisch of emotioneel geweld (uitschelden, treiteren,
kleineren, bedreiging, stalking), ongewenste seksuele toenadering of seksueel misbruik. Naast
(ex-)partnergeweld vallen ook eergerelateerd geweld en ouderenmishandeling onder de brede
noemer huiselijk geweld. Onder kindermishandeling dient tevens vrouwelijke genitale verminking
te worden verstaan. Bij de totstandkoming van het wetsvoorstel werd door de staatssecretaris
nogmaals benadrukt67 dat het nadrukkelijk niet het doel was om professionals aan te sporen tot
het doen van meer meldingen, maar om sneller en adequater hulp te bieden bij signalen van
huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt.68 Bij de wetswijziging in 2019
(‘verbeterde meldcode’) lijkt dit uitgangspunt te zijn verlaten aangezien het accent daarbij ligt op
het melden bij acute en structurele onveiligheid. Hierover meer in paragraaf 3.3. Daarnaast was
de verwachting dat het wetsvoorstel meer aandacht voor kindermishandeling en huiselijk geweld
zou creëren in de initiële opleidingen69 en houvast zou bieden aan professionals die met deze
problematiek te maken hebben. Ook zou een uniforme aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld worden gegarandeerd indien in iedere sector dezelfde meldcode zou gelden.70

3.2.3

Verplichtingen op grond van de wet

3.2.3.1

De verplichting om een meldcode vast te stellen, dan wel te hanteren
De wet legt de verplichting om een meldcode te hanteren en de kennis en het gebruik ervan te
bevorderen, nadrukkelijk bij de instellingen en zelfstandige professionals. De medewerkers worden via de meldcodes die door de beroepsverenigingen worden ontwikkeld en die door instellingen worden geïmplementeerd, uiteindelijk verplicht om deze toe te passen. De wet schept aldus
een tweetal verplichtingen voor de betreffende instelling en de individuele beroepsbeoefenaren.
Enerzijds de verplichting om een meldcode vast te stellen, dan wel te hanteren. Anderzijds een
verplichting om kennis en gebruik van de meldcode te bevorderen. De wet brengt daartoe wijzigingen aan in verschillende bestaande wetgeving die op de sectoren van toepassing is, zoals de
Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen, de Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers, de
Leerplichtwet 1969, de Wet op het primair onderwijs, de Kwaliteitswet zorginstellingen, de Wet
op de jeugdzorg, de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG) en de Wet
publieke gezondheid. Voor een gedetailleerd overzicht met alle wijzigingen in wet- en regelgeving
wordt een schema bijgevoegd in bijlage B bij dit evaluatierapport.

66

Kamerstukken II, 2011/12, 33062, nr.3.

67

Handelingen II 2012/13, 47, item 9, p. 42.

68

Kamerstukken II 2011/12 33062, nr. 3, p.2-3.

69

Handelingen II 2012/13, 47, item 9, p. 34.

70

Kamerstukken II, 2011/12, 33062, nr.3.

47

De wet schept de verplichting voor organisaties, die binnen een van de door de wet genoemde
sectoren werkzaam zijn, om een meldcode vast te stellen, die stapsgewijs aangeeft hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan
bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden. De meldcode dient toegespitst te zijn op de betreffende sector of organisatie. Als er binnen een organisatie professionals
uit verschillende sectoren werkzaam zijn dient hier in de meldcode en het beleid rekening mee
gehouden te worden. De randvoorwaarden voor de inhoud van de meldcode (de minimumeisen
waaraan de meldcode moet voldoen) wordt bij AMvB in het Besluit verplichte meldcode en het
bijbehorende model meldcode verder geregeld, waarover in paragraaf 3.2.4 meer. De uiteindelijke
implementatie van de meldcode wordt nadrukkelijk aan de organisatie of beroepsbeoefenaar zelf
overgelaten. Tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel legde de staatsecretaris
dit als volgt uit: “Wij schrijven dus niets voor, maar wij nodigen uit. Wij zeggen: deze zorgvuldige
benadering leidt tot goede conclusies, dus pas die nu toe. Om dit breder ingang te doen vinden,
maken wij er een wettelijke plicht van.”71
Indiv idu ele ber oe ps be oef ena ren in de g ezo ndhei dsz org ha nteren e en mel dco de
In de oorspronkelijke wettekst werd voor bepaalde zelfstandig werkende beroepsbeoefenaren 72
in de gezondheidszorg niet de verplichting gesteld om een meldcode vast te stellen, maar de
verplichting om een meldcode te hanteren. Met de inwerkingtreding van de Wkkgz in 2016, is de
formulering veranderd in die zin dat nu ook voor alle zorgaanbieders73 geldt dat zij voor de daar
werkzame professionals een meldcode vaststellen. De MvT zegt hierover dat de norm ‘handelen
na het signaleren van huiselijk geweld en kindermishandeling’ een taak is van de professional die
de signalen ontvangt.
Ge me enten
De Wet verplichte meldcode is op meerdere manieren van belang voor gemeenten. Als het gaat
om medewerkers die betrokken zijn bij de uitvoering van de Leerplichtwet 1969 moet het gemeentebestuur een meldcode opstellen die voldoet aan de wettelijke eisen en heeft zij de taak
om de kennis over het gebruik van de meldcode bij deze medewerkers te bevorderen. De rol voor
gemeenten is verder uitgewerkt in de ‘Factsheet voor gemeenten. Meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling’.74 De gemeente kan de meldcode bijvoorbeeld ook van toepassing verklaren
op medewerkers van het Wmo-loket of dienst Werk en Inkomen. Voor organisaties die maatschappelijke ondersteuning bieden en gecontracteerd worden door de gemeente, zogenaamde
‘derden’, geldt dat gemeenten erop moeten toezien dat deze organisaties een meldcode hebben
en kennis en gebruik ervan bevorderen. Het is de Gemeentelijk Gezondheidsdienst (GGD) die voor
haar eigen medewerkers een meldcode moet opstellen en de kennis over het gebruik ervan sti71

Handelingen II 2012/13,nr. 47, item 9, p. 42.

72

Dat zijn de klassieke beroepen op grond van artikel 3 Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (wet BIG), maar
ook de beroepen met opleidingstitelbescherming op grond van artikel 34 wet BIG.

73

Een instelling dan wel een solistisch werkende zorgverlener; zorgverlener is iemand die beroepsmatig zorg verleent.

74

Factsheet voor gemeenten. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018.

48

muleert.75 De gemeente is vervolgens toezichthouder.76 Het is aan de gemeente zelf om het
toezicht vorm te geven. De GGD houdt doorgaans namens de gemeente toezicht op de kinderopvang waarbij ook vaak het toezicht op de naleving van de Wet verplichte meldcode wordt meegenomen. Wanneer de gemeente haar toezichthoudende rol zorgvuldig uitvoert kan dit ertoe leiden
dat een kinderopvangcentrum verboden wordt de exploitatie voort te zetten. In 2017 heeft de
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State zich over een casus gebogen, van in dit geval
een kinderdagverblijf en een buitenschoolse opvang, en uitspraak gedaan. Inspecteurs van de
GGD hadden onder meer vastgesteld dat niet volgens de Meldcode kindermishandeling werd
gehandeld, naast het gegeven dat aan andere kwaliteitseisen ook niet was voldaan.77
3.2.3.2

De verplichting om kennis van de meldcode en het gebruik te bevorderen
Met de komst van de Wet verplichte meldcode wordt een aantal sectoren verplicht een meldcode
vast te stellen, die voldoet aan de minimumeisen uit het Besluit verplichte meldcode. Deze verplichting wordt op grotendeels gelijke wijze vastgelegd in wetgeving die van toepassing is op
door de wetgever aangewezen sectoren die volgens de wet een meldcode moeten vaststellen. Het
instellen van een meldcode zou louter een administratief proces worden als deze meldcode niet
bekend en gekend is onder de professionals binnen de organisatie die hiermee moeten werken.
Bovendien is kennis van kindermishandeling en huiselijk geweld een belangrijke voorwaarde voor
het kunnen signaleren ervan. De instelling of zelfstandige beroepsbeoefenaar moet daarom het
gebruik en de kennis van de meldcode in de organisatie bevorderen zodat een veilige werkomgeving wordt gecreëerd voor de professional en randvoorwaarden waarbinnen de professional met
de meldcode aan de slag kan gaan.78 Vanuit de overheid worden hiervoor verschillende scholingspakketten 79 aangeboden, maar er wordt vanuit de overheid niet dwingend opgelegd dat
bijvoorbeeld scholing in de basisopleidingen ten aanzien van kindermishandeling of huiselijk
geweld wordt geborgd.

3.2.3.3

Reikwijdte
Toe passin gsbereik
Definitie van het begrip huiselijk geweld — In het wetsvoorstel wordt huiselijk geweld omschreven als “geweld dat gepleegd wordt door iemand uit de huiselijke kring van het slachtoffer, dat
wil zeggen (ex) partners, gezinsleden, familieleden en huisvrienden.” Het begrip huiselijk verwijst
daarbij expliciet naar de relatie tussen slachtoffer en pleger en niet naar de locatie waar het
geweld plaatsvindt. Onder geweld wordt de aantasting van persoonlijke integriteit verstaan. Het

75

Sinds de Wkkgz ligt deze taak bij de GGD zelf, daarvoor lag deze bij de gemeente (op grond van de Wet publieke gezondheid).

76

Op grond van artikel 6.1 Wmo 2015 en artikel 1:61 Wet kinderopvang zijn gemeenten verplicht toezicht te houden op de
naleving van de bepalingen in de Wmo 2015 en in die van de Wet kinderopvang, waaronder ook de bepalingen over de verplichte meldcode.

77

Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State 30 augustus 2017, ECLI:NL:RVS:2017:2319.

78

Kamerstukken II, 2011/12, 33 062, nr. 7 en Kamerstukken II, 2011/12, 33062, nr. 3

79

Zie hiervoor bijvoorbeeld: Toolkit meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (website).

49

kan volgens de MvT80 gaan om lichamelijk geweld (mishandeling), psychisch of emotioneel geweld (uitschelden, treiteren, kleineren, bedreiging, stalking), ongewenste seksuele toenadering, of
seksueel misbruik. In de MvT wordt niet verder ingegaan op specifieke vormen van huiselijk geweld zoals ouderenmishandeling of eergerelateerd geweld. In het Besluit verplichte meldcode
wordt wel ingegaan op de noodzaak om soms voor specifieke vormen van huiselijk geweld een
iets andere aanpak te kiezen. Daarnaast zijn er voor diverse specifieke doelgroepen en vormen
van huiselijk geweld en kindermishandeling meer dan 25 factsheets ontwikkeld voor professionals die onder de Wet verplichte meldcode vallen.81 Een van de factsheets heeft bijvoorbeeld
betrekking op eergerelateerd geweld waarin specifieke aandachtspunten voor deze vorm van
huiselijk geweld nader zijn uitgewerkt.
Nor ma dress an ten
De wettelijke verplichtingen gelden voor een bepaald aantal sectoren, die vaak met huiselijk
geweld en kindermishandeling in aanraking kunnen komen (met uitzondering van de politie
waarover hieronder meer). In de MvT worden de criteria die ten grondslag hebben gelegen aan
het toepassingsbereik van deze wet genoemd. Het gaat om sectoren waarbij een directe dienstof zorgverlenende relatie bestaat tussen de organisatie en de cliënt en de professional binnen die
relatie in staat is om signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling op te vangen. Ook is
een criterium dat in deze sectoren de kwaliteitseisen voor het beroepsmatig handelen van organisaties en professionals al bij wet is geregeld of waarvoor dat relatief eenvoudig geregeld kan
worden. In de uitwerking van de criteria is er voor gekozen dat de wet zich richt tot instellingen
en zelfstandige beroepsbeoefenaren in de volgende sectoren: gezondheidszorg, onderwijs/kinderopvang/peuterspeelzaalwerk, maatschappelijke ondersteuning, langdurige zorg,
jeugdzorg, justitie en COA.82 Het COA viel oorspronkelijk niet onder het toepassingsbereik van het
wetsvoorstel maar is later toegevoegd op voordracht van de leden van de PvdA, SP en ChristenUnie-fracties.83
Politie
De politie neemt bij de signalering van kindermishandeling een belangrijke rol in. Alhoewel de
politie wel werd genoemd in de voorloper van het wetsvoorstel is uiteindelijk toch gekozen om de
politie niet als normadressant op te nemen. Dit heeft ermee te maken dat de regering vond dat
binnen de Politiewet en aanvullende Aanwijzingen vanuit het College van Procureurs-Generaal84
door de politie al volledig conform de uitgangspunten van de wet gewerkt werd, met voldoende
aandacht voor opleiding en scholing. De regering achtte daarom een wijziging van de Politiewet
niet opportuun.

80

De MvT verwijst naar Van der Veen en Bogaerts 2010.

81

Te raadplegen via www.huiselijkgeweld.nl/vormen (ministerie VWS).

82

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 3.

83

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 8.

84

Stcrt. 2008, 253 en Stcrt. 2008, 53.

50

3.2.3.4

Introductie van het meldrecht voor volwassenengeweld bij het Steunpunt huiselijk geweld
Met het wetsvoorstel werd, naar analogie van het meldrecht dat reeds gold bij kindermishandeling, een meldrecht bij het SHG voor geweld tussen volwassenen (waarbij geen kinderen waren
betrokken) geïntroduceerd. De KNMG stelde zich tijdens de consultatiefase in het kader van de
totstandkoming van de wet op het standpunt dat het meldrecht voor volwassenen anders zou
moeten worden geformuleerd dan het meldrecht bij kindermishandeling. Volgens de KNMG kon
het beroepsgeheim namelijk alleen worden doorbroken in het geval een volwassen patiënt weloverwogen weigerde in te stemmen met het doen van een melding, maar voor de patiënt zwaar
lichamelijk letsel of zelfs de dood zou dreigen.85 De regering vond dit, blijkens de MvT, een achterhaalde opvatting met te weinig oog voor de afhankelijkheid van het slachtoffer in relatie tot de
dader van huiselijk geweld. Deze afhankelijkheidsrelatie maakte volgens de regering dat ook bij
een volwassen slachtoffer van huiselijk geweld, in situaties van structureel geweld (een lichtere
toets dan op grond van het conflict van plichten), ook tegen de wens van het slachtoffer en in
weerwil van het beroepsgeheim, het doen van een melding mogelijk moest zijn. Wel diende de
professional zich tot het uiterste in te spannen om deze toestemming te verkrijgen. De regering
stelde in de MvT dat het verkrijgen van toestemming in situaties van huiselijk geweld vaak niet
feitelijk onmogelijk is, maar niet aangewezen is vanuit het oogpunt van veiligheid voor de betrokkenen, de professional zelf of vanwege het feit dat de cliënt uit het zicht raakt.

3.2.3.5

Rol van de IGJ bij huiselijk geweld en kindermishandeling
In artikel 8 Wkkgz is vastgelegd dat alle zorgaanbieders een meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling moeten vaststellen en dat de kennis en het gebruik ervan worden bevorderd
door de zorgaanbieder. De IGJ houdt toezicht op de Wkkgz.
De (voorloper van de) IGJ toetst sinds 2012 het thema huiselijk geweld en kindermishandeling. Ze
probeert op deze manier een bijdrage te leveren aan het terugdringen hiervan. De IGJ bracht twee
domein brede rapporten uit over de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. In 2013
publiceerde IGJ een rapport over de invoering van de meldcode in vijftien sectoren.86 Een belangrijke conclusie was toen dat de invoering nog onvoldoende was. In het rapport kondigde IGJ aan
dat zij in 2016 opnieuw een onderzoek zou doen naar de implementatie van de meldcode. Het
onderzoek uit 2016 voerde de IGJ uit in acht sectoren.87 De overall conclusie is dat de implementatie van de meldcode in 2016 nog onvoldoende is. Tussen de acht sectoren bestaan grote verschillen op het gebied van gebruik van de meldcode, signalering en scholing. In het bijzonder
moet de GGZ-sector de kindcheck zorgvuldiger toepassen. Het is niet een afvink item maar een
belangrijk hulpmiddel, aldus de conclusie van het rapport. In 2018 volgde een vervolg rapport dat
is uitgevoerd in de GGZ-sector omdat in het eerdere onderzoek uit 2016 bleek dat een groot

85

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 3.

86

Invoering van meldcode(s) huiselijk geweld en kindermishandeling binnen een aantal gezondheidszorgsectoren nog onvoldoende, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Utrecht: augustus 2013.

87

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling: het bewustzijn groeit, maar nog niet overal, Inspectie voor de Gezondheidszorg 2017.

51

aantal GGZ instellingen niet goed scoorde op de implementatie en uitvoering van de meldcode.88
Hoewel het bewustzijn is gegroeid, is blijvende aandacht voor huiselijk geweld en kindermishandeling in de GGZ hard nodig. In het rapport wordt een aantal goede voorbeelden genoemd op het
gebied van professionaliseren, preventie en borging.

3.2.4

Het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

3.2.4.1.

Achtergrond (aanleiding en context)
In het Besluit verplichte meldcode 89 staat een aantal minimumeisen vermeld, waaraan een meldcode dient te voldoen. Het maakt daarbij niet uit in welke sector de professional werkzaam is. Het
gaat om uniforme, sectorbrede stappen vanaf het signaleren van mishandeling tot het melden
ervan bij Veilig Thuis.90 Als iedereen sectorbreed dezelfde meldcode zou gebruiken zou dit de
onderlinge samenwerking vergemakkelijken, zo was de gedachte blijkens de Nota van toelichting
bij het Besluit verplichte meldcode. De verdere implementatie ervan werd bewust overgelaten
aan de organisaties of zelfstandige beroepsbeoefenaren in de verschillende sectoren waar de wet
geldt. Door dit systeem hoopt de wetgever beroepsbeoefenaren op maat te kunnen ondersteunen
in hun handelen bij (vermoedens van) kindermishandeling en huiselijk geweld, waardoor sneller
en adequater hulp kan worden geboden bij signalen van huiselijk geweld en zodoende dit geweld
tijdig kan worden gestopt. Voorafgaand aan de totstandkoming van de AMvB is overleg gevoerd
met de betrokken partijen uit het veld. Voor de totstandkoming van de elementen die op grond
van de AMvB verplicht onderdeel uit moeten maken van de meldcode, is uitgegaan van de input
van vertegenwoordigers uit 35 betrokken branche-en beroepsverenigingen, die verenigd waren in
het ‘intersectoraal kennisnetwerk meldcode’. Het Besluit verplichte meldcode is uitgewerkt in een
basismodel meldcode 91 dat dient als handreiking voor organisaties en zelfstandige beroepsbeoefenaren bij het opstellen van een code voor de eigen organisatie of praktijk. Het basismodel meldcode sluit aan bij de meldcodes en protocollen die voorafgaand aan de inwerkingtreding van de
wet al bestonden. Het gaat dan onder meer om de meldcode kindermishandeling en huiselijk
geweld van de KNMG (2012). De KNMG-meldcode verschilt overigens van het basismodel meldcode. In stap 5 van de KNMG-meldcode is stap 4 van het basismodel meldcode opgenomen; het
wegen van de aard en de ernst van het geweld of de kindermishandeling. Stap 4 van de KNMGmeldcode is een extra stap. Namelijk: ‘zo nodig informatie inwinnen bij andere professionals
en/of overleg met andere professionals die zijn betrokken bij het gezin.’92

88

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling in de ggz: stand van zaken, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd 2018.

89

Stb. 2013, 324.

90

Advies- en Meldpunt (Huiselijk geweld en) Kindermishandeling AM(H)K, Steunpunt Huiselijk Geweld (SHG) en Veilig Thuis
(VT) zijn weliswaar begrippen en afkortingen die in deze rapportage door elkaar heen worden gebruikt, maar duiden op dezelfde instantie.

91

Basismodel meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld 2016.

92

Deze stap 4 van de KNMG-meldcode heeft in de meest recente versie van de KNMG-meldcode (2018) een striktere uitleg
gekregen als het gaat om de juridische mogelijkheden om voorafgaand aan een melding te overleggen met professionals die
niet rechtstreeks bij de behandelingsovereenkomst zijn betrokken.

52

3.2.4.2

Minimumeisen waaraan de verplichte meldcode moet voldoen
Het Besluit verplichte meldcode schrijft dwingend een aantal elementen voor die een meldcode
moet bevatten. Zo moet er een stappenplan in zijn opgenomen waarin de stappen worden omschreven die door professionals moeten worden gezet bij het omgaan met signalen van huiselijk
geweld en kindermishandeling. Daarnaast moet in een meldcode zijn vastgelegd hoe de verantwoordelijkheidsverdeling is geregeld in de organisatie en wie eindverantwoordelijk is voor de
beslissing om al dan niet te melden. Ook moet in een meldcode, indien van toepassing, aandacht
zijn voor specifieke vormen van geweld die speciale kennis en vaardigheden van personeel vereisen en voor professionals die met de verwijsindex werken specifieke aandacht zijn voor de mogelijkheid van een melding in de verwijsindex. Ten slotte moet een meldcode, door eerder aangenomen moties, in sectoren die werken met volwassen cliënten 93, zijn voorzien van instructies
voor het uitvoeren van een kindcheck bij cliënten.94 In het hiernavolgende wordt nader ingegaan
op de inhoud en achtergrond van deze elementen uit het Besluit verplichte meldcode.
a) He t s ta ppen pla n
In het stappenplan, dat in feite de kern vormt van de meldcode, wordt omschreven hoe professionals om moeten gaan met signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Het stappenplan
moet professionals houvast geven bij de te bewandelen weg, in gevallen waarin huiselijk geweld
of kindermishandeling (mogelijk) aan de orde is. In overleg met een werkgroep met vertegenwoordigers van alle sectoren waarop de Wet verplichte meldcode van toepassing is en op basis
van moties in de Tweede Kamer95 zijn de stappen tot stand gekomen. De volgorde waarin de
stappen worden doorlopen is volgens de Nota van toelichting op het Besluit verplichte meldcode
niet dwingend, het gaat erom dat voorafgaand aan de melding op enig moment alle stappen uit
het stappenplan zijn doorlopen.96
Stap 1: het in kaart brengen van signalen
Stap 2: collegiale consultatie en zo nodig raadplegen SHG, AMK of een deskundige op het gebied
van letselduiding
Stap 3: een gesprek met de cliënt
Stap 4: wegen van huiselijk geweld of de kindermishandeling en bij twijfel altijd raadplegen van
het SHG of het AMK
Stap 5: beslissen: hulp organiseren of melden bij een SHG of een AMK97

93

Het gaat dan niet alleen om instanties uit de reguliere en geestelijke gezondheidszorg, maar om alle sectoren waar wordt
gewerkt met volwassen cliënten zoals de sectoren maatschappelijke ondersteuning en justitie, Stb. 2017, 291.

94

Kamerstukken II 2012/13, 33062, 12 en 15; De mantelzorgverleningscheck komt alleen in de KNMG-meldcode (2018) voor en
is geen wettelijke verplichting.

95

Kamerstukken II 2012/13, 33062, 16 en 19.

96

Stb. 2013, 324.

97

Dit is het stappenplan zoals dat gold tot de wijziging van het Besluit verplichte meldcode per 1 januari 2019.

53

Stap 1 het in kaart brengen van signa len
Als er signalen worden opgevangen van geweld in huiselijke kring en daar onderzoek naar wordt
gedaan of gesprekken over worden gevoerd dan moet dit worden vastgelegd. In de Nota van
toelichting bij stap 1 wordt ingegaan op de wijze waarop de organisatie of professional dit doet.
Als er een cliëntdossier is worden de signalen, gesprekken die zijn gevoerd en stappen die zijn
gezet logischerwijze hierin vastgelegd. Indien organisaties of zelfstandige professionals niet
werken met een cliëntdossier, dan moeten zij zelf in hun eigen meldcode opnemen hoe en waar
dan de ontvangen gegevens en signalen en stappen die zijn gezet worden vastgelegd.
Stap 2 co lleg ia le consultat ie en zo nod ig raadplegen SH G, AMK o f een deskundige op het geb ied van letseldu id ing
Voor de duiding van signalen van geweld in huiselijke kring achtte de regering overleg met een
ter zake deskundige collega noodzakelijk. Gedacht moest worden volgens de Nota van toelichting
aan de (aandachts)functionaris huiselijk geweld binnen de organisatie of het zorg- en advies team
van de school. Daarnaast kon de casus zo nodig voor advies worden voorgelegd aan het SHG of
AMK. De adviesaanvragen zouden dan op basis van anonieme cliëntgegevens besproken moeten
worden zodat het beroepsgeheim niet hoefde te worden doorbroken. Naar aanleiding van de
motie Van der Burg is door de regering het overleg met een expert op het gebied van letselduiding toegevoegd aan stap 1. In eerste instantie is dit niet opgenomen in het stappenplan, omdat
letselduiding een specifieke medische aangelegenheid is en de meldcode en het stappenplan ook
voor niet-medische sectoren zou gaan gelden.98 Overigens ging de regering met het toevoegen
van een expert letselduiding verder dan de forensisch-pediatrische expertise waar in de motie om
werd gevraagd, omdat de meldcode ook van toepassing is op volwassenen geweld in een niet
strafrechtelijke kader en in dat geval een expert letselduiding meer soelaas zou bieden.
Stap 3 Gesprek me t de c l iënt
Uitgangspunt van de meldcode is openheid over de vermoedens naar de betreffende cliënt (of
ouders in geval van kindermishandeling). Slechts in uitzonderingsgevallen mag hiervan worden
afgeweken. Als er gevaar dreigt voor de cliënt of professional zelf, door het bespreken van vermoedens of als het gevaar dreigt dat cliënt zich aan hulpverlening onttrekt bij het bespreken van
vermoedens, mag hiervan worden afgezien. In geval van vermoedens van kindermishandeling
bespreekt de professional dit met de minderjarige zelf, tenzij het vanwege zijn jeugdige leeftijd
niet mogelijk of te belastend is. Ouders worden hiervan in beginsel op de hoogte gebracht, zeker
als zij gezagsdragend zijn. Alleen als er sprake is van de uitzonderingsgevallen zoals eerdergenoemd mag hiervan worden afgeweken. In het gesprek moet de professional het doel uitleggen
en de signalen bespreken, dat wil zeggen de feiten die hij heeft vastgelegd en de waarnemingen
die hij heeft gedaan. De cliënt wordt uitgenodigd om daarop te reageren en pas na deze reactie
98

Kamerstukken II 2011/12, 33062, 7, p.3; Wel werd er door een werkgroep met medische beroepsbeoefenaren een stroomschema (stroomschema forensisch-medische expertise) ontwikkeld waarmee het inschakelen van forensische expertise wel
een plek krijgt in de keten. Dit stroomschema ging onderdeel uitmaken van de Toolkit meldcode waardoor de betrokken organisaties en beroepsbeoefenaren dit zelf konden incorporeren in hun werkwijze.

54

komt de professional zo nodig tot een interpretatie van wat hij heeft gezien en gehoord en wat
hem in reactie daarop is verteld. Als de zorgen in het gesprek niet worden weggenomen moet de
professional de andere stappen van het stappenplan doorlopen. Als de zorgen wel zijn weggenomen zijn de volgende stappen niet meer nodig.
Stap 4 Wegen van het gewe ld o f de k inder mishande ling en bij tw ijfel a lt ijd
raadplegen van het steunpunt huise l ijk gewel d o f he t ad vies-en me ldpunt
kindermishandeling
Wanneer de professional de informatie die hij heeft verkregen in de voorgaande stappen inventariseert moet hij een inschatting maken van het risico op geweld in huiselijke kring en de aard en
de ernst hiervan. Als er binnen de organisatie of beroepsgroep een risicotaxatie-instrument beschikbaar is gebruikt hij deze. Bij advies bij deze stap kan ook een collega worden geraadpleegd of
het AMK/SHG. Als er ook na overleg twijfel blijft bestaan bij de professional is in het stappenplan
expliciet opgenomen dat altijd het AMK of SHG moet worden geraadpleegd. Dit naar aanleiding
van een motie bij de behandeling van het wetsvoorstel verplichte meldcode.99 Het verplicht
raadplegen van AMK/SHG zou handelingsverlegenheid bij professionals moeten tegengaan,
omdat AMK/SHG kunnen meehelpen het risico en aard en ernst van het geweld in te schatten en
mee te denken over vervolgstappen.
Stap 5 Bes lissen : Hu lp organiseren of melden
In het Besluit verplichte meldcode zoals destijds in werking is getreden werd als uitgangspunt
genomen dat wanneer de professional niet in staat was om adequate hulp te organiseren of te
verlenen een melding bij het AMK of SHG voor de hand lag. Inmiddels is in deze gedachte van een
melding doen als een soort ultimum remedium een kentering gekomen, die met de inwerkingtreding van de wetswijziging van 1 januari 2019 ook zijn neerslag heeft gevonden in het Besluit
verplichte meldcode, waarover in paragraaf 3.3.2 meer.
Als een professional overgaat tot het doen van een melding blijft hij of zij zoveel mogelijk bij de
feiten en gebeurtenissen die hij of zij zelf heeft waargenomen. Voordat de professional een melding doet is de hoofdregel, aldus het basismodel meldcode, dat de melder contact zoekt met de
cliënt. De professional spant zich maximaal in om toestemming te krijgen voor het doen van een
melding.100 Als de cliënt geen toestemming geeft voor het doen van een melding dan moet de
professional een afweging over het wettelijk meldrecht maken op grond van het eigen afwegingskader en de daarin opgenomen professionele normen. In het licht van een zorgvuldige
besluitvorming is het noodzakelijk dat de professional de situatie, voordat hij een melding doet,
bespreekt met een collega en zo nodig ook advies vraagt aan Veilig Thuis. In de KNMG-meldcode
wordt niet als eis gesteld dat expliciet toestemming gevraagd moet worden voor het doen van
een melding.

99

Kamerstukken II 2012/13, 33062, 19.

100 Dit uitgangspunt staat ook centraal in het Model Samenwerkingsafspraken Informatie-uitwisseling 2014.

55

In het basismodel meldcode wordt in het licht van stap 5 stilgestaan bij de verhouding met het
wettelijk meldrecht kindermishandeling en huiselijk geweld. Op grond van artikel 5.2.6 Wmo
2015 mag een professional zonder toestemming van een cliënt een melding doen bij Veilig Thuis.
Het meldrecht betekent ook dat een professional op verzoek van Veilig Thuis informatie mag
verstrekken over een cliënt, zonder toestemming van de cliënt. In het licht van de vijf stappen van
de meldcode betekent zonder toestemming echter niet dat alles buiten de cliënt om gebeurt. Het
uitgangspunt is dat een professional in gesprek gaat met een cliënt over de signalen en het voornemen om een melding te doen. De cliënt moet de ruimte krijgen om te kunnen reageren op de
signalen en een mogelijke melding. Daarna kan de professional een besluit nemen over het wel of
niet doen van een melding (zie ook paragraaf 3.5 en 3.6).
Volgens het basismodel meldcode laat de verhouding tussen het beroepsgeheim, het meldrecht
en de meldcode zich als volgt samenvatten. Het wettelijk meldrecht maakt een inbreuk op het
beroepsgeheim mogelijk. Dit meldrecht geeft beroepskrachten het recht om, ondanks hun beroepsgeheim, toch een melding te doen of informatie te verstrekken, ook al hebben zij daarvoor
geen toestemming van hun cliënt. De stappen van de meldcode beschrijven hoe een beroepskracht met een geheimhoudingsplicht zorgvuldig omgaat met dit wettelijk meldrecht.
b) Ve ran tw oor delijkhei dsv er delin g
De Raad van State adviseerde de regering om in het wetsvoorstel Wet verplichte meldcode expliciet op te nemen wie in een organisatie de eindverantwoordelijkheid heeft voor het besluit om al
dan niet te melden na het doorlopen van het stappenplan uit de meldcode. Dit in verband met het
ruime begrip professional dat in het wetsvoorstel werd gehanteerd en de verantwoordelijkheid
die met het wetsvoorstel in het leven werd geroepen om zorgvuldig met signalen van geweld in
huiselijke kring om te gaan. De Raad van State vond het in de rede liggen om het toepassingsbereik van het voorstel te beperken door expliciet vast te leggen wie in een organisatie de eindverantwoordelijkheid heeft voor de beslissing om al dan niet te melden.101 De regering heeft dit
advies niet overgenomen, althans niet door dit op te nemen in het wetsvoorstel, omdat de persoon die hiervoor eindverantwoordelijk is sterk per organisatie of sector zou kunnen verschillen.
Het kon gaan om een manager in een welzijnsorganisatie, een arts in een ziekenhuis of een intern
begeleider of zorgcoördinator op een school. Het uitgangspunt was dat iedere organisatie de
eindverantwoordelijke zelf vast zou leggen in de op de organisatie toegesneden meldcode. Uiteindelijk is in het Besluit opgenomen dat de verantwoordelijkheden van de diverse groepen medewerkers bij de verschillende stappen van de meldcode in de eigen meldcode dienen te worden
opgenomen, inclusief de eindverantwoordelijke voor de beslissing al dan niet te melden.
c) Aa nd a cht v o or bij zo nd ere v or men v an g ew el d
Bepaalde vormen van geweld vragen om een bijzondere aanpak, een aanpak die kan afwijken van
de meer algemene kaders die worden geschetst in het stappenplan. Daarom is in het Besluit
verplichte meldcode opgenomen dat voor deze vormen van geweld, in de toelichting wordt genoemd eergerelateerd geweld (waaronder huwelijksdwang) en vrouwelijke genitale vermin101 Kamerstukken II 2011/12, 33062, 4, p 8.

56

king102, specifieke aandacht dient te worden besteed in de meldcode. Zo moet bijvoorbeeld bij
eergerelateerd geweld rekening worden gehouden met het collectieve element, dat wil zeggen
dat niet een dader aanwijsbaar is maar vaak meerdere daders binnen een familie of gemeenschap, waarbij het zichtbaar worden van (wan)gedrag, door actie naar aanleiding van een melding kan leiden tot snelle escalatie. Hierdoor moet eerder worden ingezet op een diplomatieke
aanpak, maar dat mag volgens de wetgever dan ook weer niet leiden tot het niet ondernemen
van actie als dat nodig is.
d) M el ding in de ve rwi jsin dex
Als het gaat om kindermishandeling zal de professional niet alleen overwegen om een melding te
doen bij het AMK/SHG maar kan ook een melding in de verwijsindex aangewezen zijn. Deze twee
instrumenten dienen niet dezelfde doelen. De meldcode is primair bedoeld om hulpverlening op
gang te brengen, terwijl de verwijsindex bedoeld is om professionals die betrokken zijn bij een
minderjarige met elkaar in contact te brengen. Om te bevorderen dat een melding in de verwijsindex expliciet wordt overwogen door de professional wordt het element om een melding te doen
in de verwijsindex verplicht opgenomen in de meldcode voor professionals die met de verwijsindex werken.
e) De kin dch eck
De kindcheck is zoals reeds eerdergenoemd ingevoerd naar aanleiding van een tweetal aanvaarde
moties in de Tweede Kamer tijdens de parlementaire behandeling van de Wet verplichte meldcode. Dit mede naar aanleiding van het eerdergenoemde succesvolle protocol Haaglanden.103 Op
het moment van parlementaire behandeling was het evaluatieonderzoek van dit Haaglanden
protocol nog niet formeel afgerond. De twee moties hadden betrekking op het registreren van
oudermeldingen. Uit onderzoek was gebleken dat ouders die hun kind mishandelen of verwaarlozen relatief vaak psychiatrische of psychische problematiek hebben, een alcohol- of drugsverslaving of een combinatie van beiden. Beide moties beoogden om deze signalen te borgen in de
(geestelijke) gezondheidszorg en op spoedeisende hulp afdelingen in ziekenhuizen. Met het
opnemen van een kindcheck als verplicht onderdeel van de meldcode wordt van de professional
verwacht dat met het AMK wordt overlegd ingeval een cliënt zich meldt in de eerdergenoemde
situaties waarbij dit een risico met zich meebrengt voor kinderen die van zijn zorg afhankelijk zijn.
Daarbij wordt niet verwacht dat uitgebreid onderzoek wordt gedaan naar het risico voor de kinderen, maar wel dat ze conform stap vier van het stappenplan overleggen met destijds het AMK
over het risico en of dit voldoende is af te wenden door hulpverlening van de cliënt op vrijwillige
basis. Voor professionals op de spoedeisende hulp en huisartsenpost is het vanwege de aard van
het contact niet mogelijk om zelf een inschatting te maken van de thuissituatie van het kind,
daarom is in deze situaties contact met het AMK aangewezen. Door de combinatie van een verplichte kindcheck en verplichte consultatie bij het AMK kan in eerdergenoemde situaties volgens
de regering een zorgvuldige toetsing in het belang van het kind plaatsvinden. De kindcheck geldt
daarbij niet alleen voor instanties uit reguliere en geestelijke gezondheidszorg, maar ook voor
102 Ouderenmishandeling wordt nog niet genoemd als aparte categorie die extra aandacht vraagt.
103 Diderich-Lolkes de Beer 2015.

57

andere sectoren waarbij instanties te maken hebben met volwassen cliënten met eerdergenoemde problematiek zoals maatschappelijke ondersteuning en justitie.
f) O mg an g met ge gev ens di e on de r h et ber oe ps geh ei m valle n
Voor professionals voor wie het beroepsgeheim geldt dient de meldcode te regelen hoe zij om
moeten gaan met hun geheimhoudingsplicht in relatie tot het melden van kindermishandeling
en huiselijk geweld.104 Het gaat dan met name om de kwestie of er toestemming moet zijn
gevraagd en of toestemming moet zijn verkregen alvorens een melding te doen bij, thans, Veilig
Thuis. Daarvoor wordt verwezen naar de toelichting bij het basismodel meldcode. Wel moet in de
meldcode volgens de regering de professional worden gewezen op het meldrecht voor kindermishandeling en volwassenengeweld om zo nodig zonder toestemming van de cliënt een melding
te kunnen doen bij het AMK of SHG. Daarbij wordt in een adem genoemd de mogelijkheid om
zonder toestemming op verzoek van het AMK of SHG dan wel de Raad voor de Kinderbescherming
(RvdK) informatie te verstrekken ook als de professional zelf nog geen vermoeden heeft van
huiselijk geweld of kindermishandeling.

3.3 Wijzigingen sinds de inwerkingtreding van de wet
3.3.1

AMK en SHG worden AMHK
Met de inwerkingtreding van de Wmo 2015 zijn de voormalige AMK’s en de SHG’s samengevoegd
tot een organisatie; het Advies en meldpunt huiselijk geweld en kindermishandeling (AMHK). In
de praktijk wordt deze organisatie aangeduid als Veilig Thuis. Door de decentralisatie is de verantwoordelijkheid voor de aanpak van geweld in huiselijke kring integraal bij gemeenten terecht
gekomen.105

3.3.2

Introductie van afwegingskaders

3.3.2.1

Achtergrond
Na de invoering van de Wet verplichte meldcode is er in 2015 een quickscan door het ministerie
van VWS uitgevoerd om te kijken hoe met de meldcode in de praktijk door alle sectoren werd
omgegaan.106 Uit deze quickscan kwam naar voren dat de bekendheid van professionals in alle
sectoren over het algemeen (zeer) goed was. De meldcode bood ondersteuning en houvast bij het
handelen. De quickscan liet ook zien dat de kindcheck nog onvoldoende bekend was en dat het
gesprek voeren met het kind en/of ouders in de praktijk als lastig werd ervaren. Ook verschenen
er rapporten van de IGJ die het belang van een compleet beeld van een casus en het herkennen
van patronen in complexe situaties onderstreepten.107 Er verschenen verschillende adviezen 108,
104 De toelichting noemt maatschappelijk werkers, intern begeleiders, medisch hulpverleners, medewerkers in de kinderopvang
en in de peuterspeelzalen, begeleiders en hulpverleners van de reclassering en van justitiële (jeugd) inrichtingen
105 Artikel 4.1.1.1 Wmo 2015.
106 Pons e.a. 2015.
107 Casusonderzoek Zuid-Holland 2015.

58

waaronder die van de Taskforce kindermishandeling en seksueel misbruik en een voorstel van
kamerlid Van der Burg (VVD) tijdens het wetgevingsoverleg Jeugd op 16 november 2015.109 Deze
adviezen richtten zich met name op het verbeteren en minder vrijblijvend maken van het gebruik
van (stap 5 van) de meldcode. Zo constateerde de Tasforce dat er te veel mishandelde kinderen
niet in beeld waren bij Veilig Thuis. De Taskforce pleitte daarom voor het invoeren van een meldplicht in stap 5 van de meldcode op het moment dat kindermishandeling na het doorlopen van de
eerste vier stappen niet kon worden uitgesloten. Na de melding bij Veilig Thuis zou dan in overleg
met de professional kunnen worden gekeken of een traject van vrijwillige hulpverlening mogelijk
zou zijn en voldoende garantie zou bieden voor (langdurige) veiligheid. De Taskforce zag voordelen in het wegvallen van de keuzevrijheid van de professional bij stap 5, omdat dan het dilemma
(het verstoren van de vertrouwensrelatie met de ouders en of het kind, of het al dan niet mogen
uitwisselen van informatie) dat professionals weerhield van het doen van een melding werd
weggenomen. Naast de behoefte om meer kinderen op de radar te krijgen werd in andere adviezen ook naar voren gebracht dat het noodzakelijk was om de bekendheid en het gebruik van de
kindcheck verder te vergroten110 en tenslotte het monitoren van de kwaliteit van de hulp aan
gezinnen waarbij hulp werd ingezet, of dit ook leidde tot een structurele situatie waarin de veiligheid geborgd was. Naar aanleiding hiervan kondigde de staatsecretaris van VWS aan een aantal
maatregelen te zullen treffen. Deze maatregelen richtten zich op het intensiveren van het gebruik
van de meldcode en de kindcheck en het bevorderen van een betere informatie-uitwisseling, het
minder vrijblijvend maken van stap 5 van de meldcode door deze aan te vullen met een registratievereiste en aanscherping van de werkwijze van Veilig Thuis en verbetering en doorontwikkeling van de werkwijze Veilig Thuis.
3.3.2.2

De registratievereiste; aanpassing van stap 5 van de meldcode
De staatsecretaris van VWS kondigde in de zevende voortgangsrapportage geweld in afhankelijkheidsrelaties onder andere aan een wetswijziging voor te bereiden waardoor de inzet van hulp bij
kindermishandeling zou worden geregistreerd bij Veilig Thuis.111 Dit voornemen leidde bij veel
betrokken organisaties uit het veld tot onrust. Tijdens de behandeling in het Algemeen Overleg
huiselijk geweld en dierenwelzijn werd dit benoemd door verschillende Kamerleden die de staatssecretaris verweten met de registratievereiste heimelijk een meldplicht te introduceren.112
De invoering van een registratievereiste vergde een aanpassing van stap 5 van de meldcode. Tot
dan toe stond het de professional vrij om te kiezen tussen zelf hulp inzetten of een melding te
doen. De staatsecretaris vond het van belang dat Veilig Thuis ook in gevallen waarin hulp door
een professional werd ingezet op de hoogte werd gebracht van deze hulp, zodat Veilig Thuis goed
zou kunnen inschatten of deze hulp afdoende zou zijn en bij een vervolgmelding de gegevens van
een eerdere melding zou kunnen koppelen. Voor nadere uitwerking van de registratievereiste
108 Advies “We missen kinderen” 2015; Reactie op het advies “We missen kinderen” 2015.
109 Kamerstukken II 2015/16, 34300-XVI, 149.
110 Uit Pons e.a 2015 bleek dat de bekendheid en het gebruik van de kindcheck voor verbetering vatbaar was, veel van de
respondenten waren nog niet bekend met de kindcheck).
111 Kamerstukken II 2015/16, 2834/31015, 153.
112 Kamerstukken II 2015/16, 31015, 122.

59

werd mede naar aanleiding van opmerkingen tijdens het Algemeen Overleg door de staatsecretaris van VWS en de minister van Veiligheid en Justitie aan de heer Sprokkereef gevraagd om in
samenspraak met veldpartijen na te denken over manieren waarop dit zou kunnen gebeuren. De
opdracht was om te komen tot een registratievereiste die goed werkbaar was, niet vrijblijvend en
op draagvlak kon rekenen van de professionals, Veilig Thuis en gemeenten.113 Dit resulteerde na
een aantal werkconferenties, bilaterale verdiepingsgesprekken en interviews met veel betrokken
partijen uit het veld (zowel beroeps- en bracheorganisaties uit de verschillende domeinen als
Veilig Thuis) in het advies Aanscherping en verbetering Meldcode en werkwijze Veilig Thuis van
Sprokkereef van 3 oktober 2016.
Advi es v an S prokk ereef ; ‘r a darfu nc tie ’ V eili g Thuis en veldnor m v anui t
ber oe ps gr oe pen
Een belangrijke constatering van Sprokkereef in zijn advies was dat het in Nederland ontbrak aan
een “Radar”, voor het overkoepelend in beeld brengen van (signalen van) geweld in huiselijke
kring, ook over een langere periode. Sprokkereef pleitte daarom in zijn advies voor het beleggen
van een zogenoemde ‘radarfunctie’ bij Veilig Thuis. Professionals moesten ernstige gevallen van
geweld in huiselijke kring altijd melden bij Veilig Thuis. Veilig Thuis kon deze meldingen dan
combineren met andere gegevens die zij al hadden, bijvoorbeeld van andere Veilig Thuis regio’s,
de RvdK, gecertificeerde instellingen, de vrouwenopvang, reclassering en politie. Zodoende kon
Veilig Thuis door het combineren van al deze beschikbare gegevens komen tot een goede inschatting van de aard en ernst van de problematiek en het veiligheidsrisico voor betrokkenen. Daarnaast adviseerde Sprokkereef dat Veilig Thuis ook in een eerder stadium, bij een adviesvraag, al
een check in het systeem kon doen op naam, zodat beter en gericht advies kon worden gegeven.
De naam van de betrokkene werd daarbij niet geregistreerd. Veilig Thuis heeft op het veiligheidsaspect de regie op de casus, bijvoorbeeld door in overleg met reclassering of RvdK een traject in
gang te zetten. De regie is complementair aan de betrokken professional, die gericht is op hulpverlening aan betrokkenen. Goede samenwerking daarbij is essentieel. Om dit systeem goed te
laten functioneren was er volgens Sprokkereef een aantal aanpassingen nodig aan wet- en regelgeving. Veilig Thuis zou de bevoegdheid moeten krijgen om bij adviesgesprekken een check te
doen in het systeem op naam, waarbij voor kinderen en jongeren zo mogelijk de verwijsindex zou
worden benut. De systemen van Veilig Thuis organisaties zouden moeten worden gekoppeld
zodat men inzicht zou hebben in elkaars registratiesystemen en Veilig Thuis zou eenvoudig moeten kunnen beschikken over informatie van andere betrokken organisaties, voor zover dat nog
niet mogelijk was in verband met de bestaande onderzoeksbevoegdheden van Veilig Thuis. Daarnaast zou er een aanpassing moeten komen van stap 5 van de meldcode waardoor de keuze
tussen zelf hulp organiseren of melden bij Veilig Thuis kwam te vervallen en bij (een vermoeden
van) ernstige vormen van huiselijk geweld altijd zou moeten worden gemeld. Beroepsgroepen
zouden zelf een veldnorm moeten opstellen die definieert wanneer hiervan sprake zou zijn.
Daarnaast was een belangrijk onderdeel van het advies dat veel aandacht zou worden besteed
aan deskundigheidsbevordering, scholing en training ten aanzien van het signaleren van geweld
in huiselijke kring en het inbedden van aandacht voor geweld in huiselijke kring en het signaleren
113 Kamerstukken II 2015/16, 28345, nr. 165.

60

hiervan in de initiële opleidingen als onderdeel van de vaste professionele vorming. Ook zou
specifieke voorlichting moeten worden gegeven over de aanscherping van de meldcode zoals
voorgesteld door Sprokkereef.
Het advies van Sprokkereef werd door de Tweede Kamer tijdens een hoorzitting op 10 oktober
2016 besproken met een aantal organisaties en is tijdens het algemeen overleg op 12 oktober
2016 door de Tweede Kamer breed gesteund.114 De staatssecretaris benadrukte nogmaals het
belang van het advies en de twee belangrijke punten die daaruit voortvloeiden. Allereerst dat in
ernstige gevallen van huiselijk geweld het niet alleen maar kon gaan om behandeling, maar dat
ook een beoordeling van de veiligheid zou moeten worden gedaan door Veilig Thuis. Van deze
gevallen moet Veilig Thuis op de hoogte worden gebracht. Daarnaast werd nadrukkelijk aan de
professionals gelaten om te bepalen in welke gevallen van zodanige ernstige mishandeling sprake
was dat zou moeten worden gemeld. Het ging volgens de staatssecretaris, niet om een platte
meldplicht, maar om een verplichting voor de beroepsgroepen om een meldnorm op te stellen.
Afgesproken werd dat in november 2016 een concept wijzigingsbesluit aan de Tweede Kamer in
consultatie zou worden gebracht.
3.3.2.3

Het concept wijzigingsbesluit; introductie van het afwegingskader en wettelijke meldplicht
Op 3 november 2016 werd een conceptwijziging van het Besluit verplichte meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling en van het Besluit kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzalen in
consultatie gebracht.115 De conceptwijziging van het Besluit hield in dat aan de meldcode een
afwegingskader werd toegevoegd op grond waarvan de professional kon beoordelen of sprake
was van (een vermoeden van) ernstig huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling en daarnaast de verplichting om zulke gevallen bij Veilig Thuis te melden. Dit afwegingskader werd
ingepast in stap 4 van het stappenplan (de stap waarin de professional komt tot een weging
voorafgaand aan de beslissing om een melding te doen bij Veilig Thuis op basis van de eerdere
stappen). Het afwegingskader moest blijkens de Nota van toelichting bij het conceptbesluit de
professional handvatten geven bij het wegen van de aard, de ernst en het risico op huiselijk geweld en of kindermishandeling. Er werd bewust afgezien van een basismodel afwegingskader,
omdat juist de invulling gelaten werd aan de betreffende beroepsgroep en er aangesloten zou
moeten worden bij de kennis en situatie van de betreffende professional. Om de beroepsgroepen
te ondersteunen bij het maken van dit afwegingskader werd een ondersteuningsprogramma
aangekondigd. In stap vijf van de meldcode werd melden verplicht in gevallen waarin uit het
afwegingskader volgde dat sprake was van een situatie waarin gemeld moest worden en kon niet
langer worden volstaan met het zelf organiseren van hulp.
Het stappenplan in het Besluit verplichte meldcode ziet er vanaf 1 januari 2019 als volgt uit:
Stap 1 het in kaart brengen van de signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling ;
Stap 2 collegiale consultatie en zo nodig raadplegen van het AMHK of een deskundige op het
gebied van letselduiding;
114 Kamerstukken II 2016/17, 28345, 171.
115 Bijlage bij Kamerstukken II 2016/17, 28345, 172.

61

Stap 3 een gesprek met de cliënt;
Stap 4 het toepassen van het afwegingskader;
Stap 5 het beslissen over: 1. het doen van een melding, en 2. het inzetten van de noodzakelijke
hulp.
3.3.2.4

Advies van de Raad van State
Het ontwerpbesluit is op 4 januari 2017 op voordracht van de staatssecretaris van VWS voor
advies voorgelegd aan de afdeling advisering van de Raad van State. Het advies van de Raad van
State over het ontwerpbesluit was op een aantal punten zeer kritisch.116 De Raad van State adviseerde het besluit niet inwerking te laten treden dan nadat rekening gehouden werd met de in
het advies genoemde bezwaren en een ex-ante evaluatie uit te voeren voor wat betreft de effectiviteit van de meldplicht die met het voorgenomen besluit zou worden ingevoerd. De bezwaren
van de Raad van State richtten zich op een drietal elementen uit de voorgenomen wijzigingen van
het besluit. Allereerst betwijfelde de Raad van State of de ‘radarfunctie’ van Veilig Thuis wel
meerwaarde had. Ten tweede adviseerde de Raad van State om eerst de toepasselijke wetgeving
voor wat betreft doorbreking van het beroepsgeheim aan te passen en ten derde om een ex-ante
evaluatie uit te voeren voor wat betreft de effectiviteit van de wettelijke meldplicht, in verband
met de daaraan klevende nadelen.
Meer w aa rde van de R adar Func ti e V eili g Thuis ?
De Raad van State constateerde dat het probleem dat signalen niet werden gecombineerd van
professionals uit verschillende disciplines reeds lange tijd bestond en hardnekkig was. Dit probleem lag ook ten grondslag aan de invoering van de verwijsindex, terwijl uit de evaluatie van de
verwijsindex bleek dat de invoering ervan maar matige meerwaarde had. De Raad van State vroeg
zich af waarom een ‘radarfunctie’ van Veilig Thuis dan wel succes zou hebben, mede tegen de
achtergrond van het feit dat uit de evaluatie van de Wet VIR bleek dat als er een match was tussen twee betrokken professionals deze match geen meerwaarde had, omdat deze niet of nauwelijks relevante informatie opleverde juist omdat de gezinnen al in beeld waren van hulpverlening.
Bovendien, zo stelde de Raad van State, zou Veilig Thuis geen rol spelen bij het regisseren van
hulp als de professional die een melding deed dit zelf kon, dus de vraag was waarom dan nog
gemeld moest worden. Daarnaast vreesde de Raad van State dat verplicht melden bij Veilig Thuis
een extra stap was die vertragend zou kunnen werken in bestaande gemeentelijke samenwerkingsafspraken binnen jeugdhulpregio’s tussen wijkteams en of Centra voor Jeugd en gezin en de
Raad voor de Kinderbescherming. Ook bracht de Raad van State onder de aandacht dat er op het
niveau van de individuele professional voor wat betreft scholing op het gebied van signalering
nog een hoop te winnen was voordat een nieuw instrument zou moeten worden ingezet.

116 Stcrt. 2017, nr. 46221.

62

We ttelijk e meldpli ch t, effe ctivi tei t erv an en de rel a tie to t he t be ro eps ge hei m
De Raad van State vreesde grote onduidelijkheid voor de professional met een geheimhoudingsplicht, door de introductie van een wettelijke meldplicht voor gevallen van ernstige kindermishandeling en huiselijk geweld. De Raad van State vreesde dat de professional met een beroepsgeheim niet langer zelf de afweging zou kunnen en mogen maken om een melding te doen, ingeval
van een vermoeden van ernstige kindermishandeling en indien hij af zou zien van een melding,
die volgens het doorlopen van het afwegingskader aangewezen was, hiervoor ook (tuchtrechtelijk) aangesproken zou kunnen worden. De Raad van State adviseerde daarom om eerst de bestaande wetgeving aan te passen, door een uitzondering op het beroepsgeheim op te nemen.
Daarnaast vroeg de Raad van State zich af, waarom nu toch werd gekozen voor een wettelijke
meldplicht, terwijl daarvan destijds bij de behandeling van het wetsvoorstel verplichte meldcode
juist bewust was afgezien vanwege de grote nadelen ervan. De Raad van State verwees naar de
genoemde nadelen uit de MvT bij deze wet, te weten, het voorbijgaan aan de autonomie van het
slachtoffer, de beperking van de autonomie van de deskundige professional, de nadelige gevolgen
van een wettelijke meldplicht zoals overbelasting van het systeem, onnodige stigmatisering door
veel vals positieve meldingen, zonder duidelijke pluspunten voor hulp aan en bescherming van
kind en of gezin. Bovendien zou een wettelijke meldplicht zonder noodzaak niet in overeenstemming zijn met artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) ten aanzien van de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. Ook vreesde de Raad van State
gevolgen voor de vertrouwensrelatie tussen professional en betrokkenen. Dit werd mede ingegeven door een gezamenlijke reactie op het ontwerpbesluit vanuit verschillende beroepsverenigingen.117 De Raad van State adviseerde daarom om een ex-ante evaluatie uit te voeren. Tenslotte
bracht de Raad van State nog naar voren dat gevreesd werd dat er interpretatieverschillen zouden
komen tussen de verschillende beroepsgroepen voor wat betreft de kwalificatie ‘ernstig’, hetgeen
tot willekeur zou kunnen leiden bij de meldingen. Het ontwerpbesluit is hierover volgens de Raad
van State te onduidelijk, terwijl juist harmonisatie tussen de verschillende afwegingskaders
noodzakelijk was. De Raad van State verwees daarbij wederom naar reacties op het ontwerpbesluit vanuit de beroepsorganisaties die deze punten naar voren brachten.118
3.3.2.6

Meerwaarde van ‘radarfunctie’ Veilig Thuis
In het nader rapport van 20 juni 2017 werd door de staatssecretaris van VWS nader ingegaan op
de bezwaren van de Raad van State.119 Anders dan de Raad van State, was de staatssecretaris van
mening dat de ‘radarfunctie’ wel degelijk meerwaarde had en goed paste binnen de werkzaamheden die de Wmo 2015 voor Veilig Thuis voorzag nu door de samenvoeging van het AMK en SHG
in Veilig Thuis afzonderlijke signalen over volwassenen en kinderen konden worden gecombineerd. De meerwaarde van de ‘radarfunctie’ van Veilig Thuis ten opzichte van de bestaande
mogelijkheid om een melding te doen in de verwijsindex (dan wel de verwijsindex te raadplegen),
117 Reactie beroepsverenigingen op internetconsultatie wijzigingsbesluit meldcode 2016.
118 Position paper GGZ Nederland; Reactie artsencoalitie (KNMG); Reactie Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel
geweld tegen kinderen.
119 Stcrt. 2017, 46221.

63

lag volgens de staatsecretaris in het feit dat door de ‘radarfunctie’ van Veilig Thuis in ernstige
gevallen van kindermishandeling en huiselijk geweld door Veilig Thuis, ook inhoudelijk informatie
kon worden uitgewisseld met andere betrokken instanties.120 Deze informatie zou dan door
Veilig Thuis kunnen worden gecombineerd met de daar bestaande informatie over betrokkene of
andere gezinsleden, waardoor een goede inschatting van de veiligheidssituatie kan worden
gemaakt. Met het raadplegen van de verwijsindex kon geen inhoudelijke informatie worden
uitgewisseld, maar alleen worden gekeken wie er nog meer bij een gezin betrokken zijn voor wat
betreft jeugdigen onder de 23 jaar. Voor wat betreft de mogelijk vertragende werking van een
melding bij Veilig Thuis in reeds bestaande afspraken op gemeentelijk niveau tussen organisaties
en de RvdK zag de staatssecretaris geen bezwaar. Reden hiervoor was dat deze afspraken en
mogelijkheden, om rechtstreeks onderzoek te doen door de RvdK, ook na invoering van het vernieuwde Besluit zouden blijven bestaan en dit Besluit daaraan ook niet in de weg stond. Ook niet
voor wat betreft de bestaande afspraken tussen Veilig Thuis, de politie en het OM, wanneer
sprake was van signalen die een redelijk vermoeden van een strafbaar feit zouden betekenen. Bij
de uitwerking van de ‘radarfunctie’ zouden afspraken worden gemaakt tussen Veilig Thuis en de
RvdK over uitwisseling van informatie indien er vanuit de RvdK reeds een onderzoek was gestart.
3.3.2.7

Aanpassing voorgenomen wijziging besluit; geen wettelijke meldplicht
De opmerkingen van de Raad van State hebben geleid tot een aanpassing van de voorgestelde
wijzigingen van het Besluit verplichte meldcode. Niet langer werd het verplicht gesteld om te
melden bij Veilig Thuis indien na het doorlopen van het afwegingskader de conclusie was dat
sprake was van een ernstig geval van kindermishandeling dan wel huiselijk geweld.121 In plaats
daarvan werd in het Besluit verplichte meldcode geregeld dat in de meldcode een afwegingskader
moest worden opgenomen dat de professionals in staat moet stellen om te beoordelen of sprake
is van (een vermoeden van) dusdanig ernstig geweld of ernstige kindermishandeling, dat een
melding bij Veilig Thuis aangewezen is. In het daaropvolgende artikel werd de professional de
keuze gelaten om te melden of niet. Nu de professional dus nog wel enige ruimte werd gelaten,
om af te zien van een melding ook als er sprake was van een situatie van ernstige kindermishandeling of huiselijk geweld, was er volgens de staatssecretaris geen sprake meer van een wettelijke
120 Genoemd werden de RvdK of gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugdreclassering, reclasseringsorganisaties en organisaties voor vrouwenopvang.
121 De bepaling voor wat betreft artikel 2 lid 4 in het conceptbesluit, die ging over welke stappen onderdeel uitmaakten van het
stappenplan uit de meldcode zou voor wat betreft onderdeel e, komen te luiden:”1 Het doen van een melding, met dien verstande dat een melding altijd gedaan wordt (curs AT) indien de toepassing van het afwegingskader, bedoeld in het eerste lid,
onderdeel b, leidt tot de conclusie dat het gaat of zou gaan om ernstig huiselijke geweld of ernstige kindermishandeling, en
2. het inzetten van de noodzakelijke hulp.
Na de wijziging naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad van State werd artikel 2 lid 1 sub b gewijzigd zodat in de
meldcode werd ingevoegd: b. een afwegingskader op basis waarvan de professionals het risico op en de aard en de ernst van
het huiselijk geweld of de kindermishandeling wegen en dat hen in staat stelt te beoordelen of sprake is van dusdanig ernstig huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling, dan wel van een vermoeden daarvan, dat een melding is aangewezen
(curs AT). In artikel 2 lid 4 wordt vervolgens bepaald dat het stappenplan (naast de eerste drie stappen die inhoudelijk ongewijzigd blijven) moet bevatten; d het toepassen van het afwegingskader bedoeld in het eerste lid onderdeel b; e. het beslissingen over: het doen van een melding, en het inzetten van noodzakelijke hulp.

64

meldplicht, waardoor alle kritische kanttekeningen van de Raad van State over de wettelijke
meldplicht geen nadere bespreking meer hoefden. De vraag is wel hoe groot deze ruimte de facto
is, immers het melden van een situatie waarin volgens het afwegingskader sprake is van een
ernstige vorm van kindermishandeling dan wel huiselijk geweld is een (beroeps)norm, afwijking
hiervan zou moeten worden beargumenteerd. De toelichting op het Besluit verplichte meldcode
spreekt in dit verband van het toetsbaar zijn van de afwijking. Voor professionals is het toepassen
van het afwegingskader en dus melden als het afwegingskader dit uitwijst een beroepsnorm die
in beginsel moet worden gevolgd en waaraan tuchtrechtelijk of via een klachtencommissie kan
worden getoetst.
3.3.2.8

Uniforme toepassing van afwegingskaders, kwalificatie van het begrip ernstig
Een ander kritisch punt dat naar voren kwam in het advies van de Raad van State, maar ook naar
aanleiding van de 35 reacties die op de consultatie bij het wetsvoorstel binnenkwamen, was vrees
voor verschil in uitkomsten van het afwegingskader, bijvoorbeeld door een andere interpretatie
van het begrip ernstige kindermishandeling dan wel huiselijk geweld. De bedoeling van de regering was dat iedere beroepsgroep122 zelf kwam met een eigen versie van het afwegingskader. Er
werd nadrukkelijk niet gekozen voor een basisnorm, juist vanwege de grote verschillen tussen de
verschillende sectoren waarop de wet en het Besluit verplichte meldcode van toepassing zouden
zijn. Een arts heeft immers andere kennis en ervaring en zal in andere situaties terecht komen,
waarin een afweging zal moeten worden gemaakt, dan een schoolmaatschappelijk werker of een
docent of een reclasseringsambtenaar. Tegelijkertijd achtte de regering het wel van belang dat
rekening werd gehouden met effectief bewezen signalen en risicofactoren die voor alle beroepsgroepen golden. Ook zou door onderlinge uitwisseling tussen beroepsgroepen en het ondersteuningsprogramma dat door het kabinet werd geboden aan de beroepsgroepen moeten worden
voorkomen dat verschillende afwegingskaders leidden tot willekeur in de aanpak van ernstige
vormen van huiselijk geweld en kindermishandeling.
In verband met de tijd die het zou kosten voor beroepsgroepen om te komen tot het formuleren
van voor de beroepsgroep relevante afwegingskaders werd besloten om het Besluit verplichte
meldcode niet op 1 januari 2018 in werking te laten treden, zoals in eerste instantie de bedoeling
was, maar het tijdstip van inwerkingtreding vooruit te schuiven naar 1 januari 2019.123

3.4 Participatie van kinderen in de meldcode
3.4.1

Handreiking Participatie van kinderen
In het kader van het IVRK moeten kinderen nauw worden betrokken in het hele proces van signaleren van huiselijk geweld en kindermishandeling en de beslissingen die in dat kader worden
genomen. In de handreiking ‘Participatie van kinderen in de Meldcode huiselijk geweld en kin122 Onder beroepsgroep werd volgens de Nota van toelichting verstaan: een organisatie van professionals die beroepsmatig
vergelijkbare werkzaamheden verrichten en die zich(mede) ten doel stelt om, bijvoorbeeld door middel van het geven van
adviezen en kwaliteitskaders aan professionals, de beroepsuitoefening te verbeteren.
123 Stb. 2017, 291.

65

dermishandeling’ (Handreiking participatie kinderen)124 wordt de participatie van kinderen bij
vermoedens van kindermishandeling vertaald in het vragen van de visie van kinderen, luisteren
naar kinderen, hun mening laten meewegen in beslissingen en het informeren van kinderen. De
Handreiking participatie kinderen is opgesteld omdat kinderen nog te vaak aangeven dat zij
onvoldoende worden betrokken in de stappen van de meldcode.125 In een inventarisatie van
Augeo (2016) wordt bevestigd dat in de meeste meldcodes de positie van kinderen niet expliciet
wordt benoemd.126 Het doel van de Handreiking participatie kinderen is dat in de meldcodes van
beroepsgroepen en organisaties de participatie van kinderen structureel wordt gewaarborgd
conform de verplichtingen die het IVRK oplegt.

3.4.2

Participatierecht van het kind
Een belangrijk uitgangspunt van het IVRK is dat bij iedere beslissing die een kind raakt, het belang
van het kind de eerste overweging moet zijn (artikel 3 lid 1 IVRK). In artikel 12 van het IVRK is
vastgelegd dat elk kind het recht heeft om te participeren in aangelegenheden die hem aangaan.
Het gaat om ‘meaningful participation’ die bestaat uit verschillende elementen: informeren,
aanmoedigen, afwegen, terugkoppelen en mogelijkheid tot klacht of verzet.127 Deze elementen
zouden ook terug te vinden moeten zijn in de verschillende meldcodes van beroepsgroepen en
organisaties. Een nadere bestudering van de KNMG-meldcode maakt inzichtelijk dat het participatierecht, onderverdeeld in de verschillende elementen, nadrukkelijker uitgewerkt mag worden
in deze meldcode.128 Hoewel in de KNMG-meldcode het belang van het kind op diverse punten
wordt benoemd, komen niet alle eerdergenoemde elementen terug in deze meldcode waardoor
nog niet gesproken kan worden van een betekenisvolle participatie van kinderen. De eerdere
inventarisatie van Augeo in 2016 bevestigt dat in andere meldcodes, weliswaar nog niet opgesteld volgens de vereisten van de ‘verbeterde meldcode’, de participatie van het kind niet of onvoldoende is verankerd.
In het basismodel meldcode (2016) wordt op twee momenten aandacht besteed aan de positie
van het kind. Allereerst in stap 3 als het gaat om het gesprek met de cliënt. Een docent mag zonder toestemming van de ouders een gesprek voeren met een van zijn leerlingen. Een jeugdarts is
daarentegen gebonden aan de leeftijdsgrenzen van de Wgbo. Alleen in zeer bijzondere omstandigheden, die goed genoteerd moeten worden in het dossier van het kind, kan een gesprek
plaatsvinden zonder dat ouders geïnformeerd worden.129 In stap 5, hulp organiseren of melden,
124 Handreiking Participatie van kinderen in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.
125 Donkers 2015, p. 14-15.
126 Wat zeggen meldcodes over gespreksvoering met kinderen? (website).
127 General Comment No. 12 (2009), par. 3 en 13.
128 Sombroek-Van Doorm & Conway 2019.
129 De Zweedse overheid hanteert overigens een bijzonder uitgangspunt als het gaat om de participatie van kinderen, ook in het
licht van onze wet- en regelgeving. Zodra de veiligheid van het kind in gevaar is, is er geen toestemming van de ouders vereist voor een eerste gesprek. Een eerste gesprek vindt alleen plaats met het kind, zonder dat de ouders op de hoogte zijn. De
gedachte daarachter is dat ouders niet van tevoren de gelegenheid krijgen om op het kind in te praten. Het kind wordt ondersteund door een vertrouwenspersoon van school.
Zie: Wat zeggen meldcodes over gespreksvoering met kinderen? (website).

66

wordt de positie van het kind nader uitgewerkt met behulp van de leeftijdsgrenzen. De professional oordeelt zelf of hij met een kind onder 12 jaar in gesprek gaat, hij een gezamenlijk gesprek
aangaat met de ouders en een kind van tussen de 12 en 16 jaar of dat hij het kind en de ouders
apart wil spreken. Daarnaast kunnen er goede redenen zijn dat een professional af ziet van een
gesprek met het kind en/of de ouders, als de veiligheid van de betrokkenen in het geding is of als
er een kans is dat betrokkenen de contacten verbreken met de professional.

3.5 Verhouding beroepsgeheim, meldrecht, conflict van plichten en
aanverwante bepalingen
3.5.1

Aanverwante bepalingen
In de diverse documenten die ingaan op de meldcode keren twee wetsartikelen voortdurend
terug, namelijk artikel 1:240 BW en artikel 5.2.6 Wmo 2015. Deze twee artikelen gaan enerzijds
over het doen van een melding door een professional zelf en anderzijds het verstrekken van informatie door een professional op verzoek van de RvdK en/of Veilig Thuis. Daarnaast wordt ook
gerefereerd aan artikel 7.3.11 lid 4 Jeugdwet. Dit artikel gaat over informatieverstrekking van een
professional aan de gezinsvoogd, maar gaat niet uitsluitend over kindermishandeling maar ook
over andere situaties. De focus in deze paragraaf maar ook in paragraaf 3.6 en 3.7 ligt dan ook op
artikel 1:240 BW en artikel 5.2.6 Wmo 2015 die allebei over een meldrecht gaan.
Artikel 1:240 BW: ‘degene die op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van
zijn ambt of beroep tot geheimhouding is verplicht kan, zonder toestemming van degene die het betreft, aan de RvdK inlichtingen verstrekken, indien dit noodzakelijk
kan worden geacht voor de uitoefening van de taken van de raad’.
Artikel 5.2.6 Wmo 2015: ‘derden die beroepshalve beschikken over inlichtingen die
noodzakelijk kunnen worden geacht om een situatie van huiselijk geweld of kindermishandeling te beëindigen of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken, kunnen aan een AMHK deze inlichtingen desgevraagd of uit eigen beweging verstrekken
zonder toestemming van degene die het betreft en indien nodig met doorbreking van
de plicht tot geheimhouding op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van
hun ambt of beroep’.
Artikel 7.3.11 lid 4 Jeugdwet: ‘derden die beroepshalve beschikken over inlichtingen
inzake feiten en omstandigheden die de persoon van een onder toezicht gestelde
minderjarige, diens verzorging en opvoeding of de persoon van een ouder of voogd
betreffen, welke inlichtingen noodzakelijk kunnen worden geacht voor de uitvoering
van de ondertoezichtstelling, verstrekken de gecertificeerde instelling die de ondertoezichtstelling uitvoert, deze inlichtingen desgevraagd of kunnen deze inlichtingen
uit eigen beweging aan de gecertificeerde instelling verstrekken, zonder toestemming van de betrokkenen en indien nodig met doorbreking van de plicht tot geheimhouding op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van hun ambt of beroep.’

67

3.5.2

Beroepsgeheim
In het basismodel meldcode (geactualiseerde versie 2016) wordt nader toegelicht dat elke professional die individuele cliënten (jeugd)hulp, zorg, steun of een andere vorm van begeleiding biedt
een beroepsgeheim130 heeft. Deze professionals mogen in beginsel geen informatie over een
cliënt aan derden verstrekken tenzij de cliënt daarvoor toestemming heeft gegeven. Het uitgangspunt is dat elke professional die hulpverlening, ondersteuning, behandeling, zorg, activering, opvang, begeleiding en kinder- en jongerenwerk verricht, verplicht is tot geheimhouding
over alles wat hem ter kennis komt in het kader van de hulp die hij biedt. Maatschappelijk werkers, begeleiders, medisch hulpverleners, jeugdhulpverleners en medewerkers in de kinderopvang
en in peuterspeelzalen moeten zich ook aan de regels van het beroepsgeheim houden. Voor deze
professionals wordt het beroepsgeheim doorgaans afgeleid van algemene privacy bepalingen
(zoals artikel 8 EVRM, artikel 10 Grondwet en artikel 272 Wetboek van Strafrecht). In de Wgbo
(artikel 7:457 BW) maar ook de Wet BIG (artikel 88) is het beroepsgeheim geregeld voor medische
hulpverleners waaronder artsen, verpleegkundigen, psychologen en pedagogen. Deze laatste
twee beroepsgroepen, voor zover het geen GZ-psychologen zijn, zijn niet BIG-geregistreerd en
vallen daardoor niet onder het tuchtrecht. In artikel 7.3.11 Jeugdwet is het beroepsgeheim geregeld voor medewerkers in de jeugdzorg. De privacy bepalingen van de Wmo 2015 (artikel 5.2.6) en
de Jeugdwet gelden ook voor medewerkers van sociale wijkteams, zodat ook zij te maken hebben
met een beroepsgeheim. Het beroepsgeheim is ook uitgewerkt in beroepscodes zoals de Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO), het Nederlands Instituut van Psychologen
(NIP), de Beroepsvereniging van professionals in sociaal werk (BPSW) en BVjong. NVO en NIP
hebben daarnaast een eigen verenigingstuchtrecht. Docenten en andere professionals in het
onderwijs kunnen terugvallen op bepalingen uit de Algemene Verordening Gegevensverwerking
(AVG). In artikel 6 van de AVG is bepaald dat voor het extern delen van informatie over de persoonlijke omstandigheden van leerlingen in principe de toestemming van ouders en/of de leerling
vereist is.

3.5.3

Meldrecht
De hoofdregel van het basismodel meldcode is dat een professional zich inspant om toestemming
te krijgen van betrokkene voordat een melding wordt gedaan of informatie wordt gedeeld met
Veilig Thuis of de RvdK.131 Als een cliënt toestemming geeft, kan een melding worden gedaan en
in alle andere gevallen moet de professional zelf een (nieuwe) afweging maken. Het basismodel
meldcode met als aanvulling het basisdocument afwegingskader132 biedt daarvoor een zorgvuldige werkwijze. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de KNMG-meldcode 2018.133 Het meldrecht
130 Onder beroepsgeheim valt in de eerste plaats de informatie die de patiënt/cliënt zelf aan een professional heeft verteld,
maar ook andere informatie over de patiënt/cliënt valt eronder (denk aan eerdere behandelingen, maar ook wat een professional op een andere manier gehoord heeft over de patiënt/cliënt). KNMG-meldcode 2018, p. 43 en Leenen et al. 2017, p.
153-154.
131 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, p. 26.
132 Afwegingskader in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018.
133 In de volgende paragrafen wordt regelmatig aan de KNMG-meldcode (2018) gerefereerd. Deze meldcode is door een groot
aantal beroepsverenigingen ontwikkeld: KNMG, AJN, LHV, NHG, NVK, NVSHA, NVvP, VVAK, NVKG, en KNMT en als meelezers

68

kan het beroepsgeheim (bij melding aan Veilig Thuis) dus doorbreken; de daarvoor benodigde
richtlijnen/professionele normen zijn opgenomen in de (afwegingskaders van) de te hanteren
meldcode.
KNM G- mel dco de 20 18
Op grond van artikel 5.2.6 van de Wmo 2015 mogen beroepsbeoefenaren met een beroepsgeheim zonder toestemming gegevens verstrekken aan Veilig Thuis. Dit mag alleen als dat noodzakelijk is om kindermishandeling en/of huiselijk geweld te stoppen of als de arts een redelijk vermoeden heeft van kindermishandeling en/of huiselijk geweld en hij dat wil laten onderzoeken. De
arts moet afwegen of hij van dit meldrecht gebruik maakt. Het meldrecht is gebaseerd op de
gedachte dat in de genoemde gevallen het belang van het slachtoffer vóór het beroepsgeheim
mag gaan. Als het gaat om kindermishandeling vloeit dit ook voort uit artikel 3.1 van het IVRK. Op
grond van dit artikel moeten de belangen van het kind de eerste overweging vormen bij alle
maatregelen die kinderen betreffen. Ook artikel 19 van dit verdrag speelt een rol. Dit artikel verplicht de lidstaten om kinderen te beschermen tegen alle vormen van geweld, mishandeling en
verwaarlozing. De regeling in de Wmo 2015 is een bijzondere regeling ten opzichte van de algemene wettelijke bepalingen over het beroepsgeheim. De wetgever heeft in deze regeling bewust
gekozen voor een meldrecht aan Veilig Thuis: een bevoegdheid om onder bepaalde omstandigheden zonder toestemming het beroepsgeheim te doorbreken. Een meldrecht betekent dat de arts
per geval een afweging moet maken of een melding noodzakelijk is. De KNMG-meldcode biedt
daar handvatten voor en geeft hier door middel van professionele normen nader invulling aan. Zij
vormen een minder strikte invulling van de algemene criteria voor het doorbreken van het beroepsgeheim op grond van een conflict van plichten.134
Sinds 2019 is in alle gevallen dat sprake is van acute onveiligheid en/of structurele onveiligheid de
professionele norm geworden dat een professional altijd een melding moet doen bij Veilig Thuis.
Althans in het basisdocument afwegingskader wordt gesproken over het doen van een melding is
‘noodzakelijk’. Daarnaast is melden noodzakelijk in alle andere gevallen waarin de professional
meent dat hij, gelet op zijn competenties, zijn verantwoordelijkheden en zijn professionele grenzen, in onvoldoende mate effectieve hulp kan bieden of kan organiseren bij (risico’s) op huiselijk
geweld en/of kindermishandeling of wanneer een professional die hulp biedt of organiseert om
betrokkenen te beschermen tegen het risico op huiselijk geweld en/of kindermishandeling constateert dat de onveiligheid niet stopt of zich herhaalt.

InEen, NVvH, NVKC kinderchirurgie, NVT, FMG en Verenso. Daarnaast is ook in andere sectoren voor professionals in het onderwijs, de kinderopvang, de jeugdzorg, de zorg en het basismodel meldcode nader uitgewerkt.
134 KNMG-meldcode (2018), p. 9-10. In verband met het zelfbeschikkingsrecht van volwassenen is bij volwassengeweld (en een
weloverwogen en in vrijheid geuite weigering van toestemming voor een melding) meer terughoudendheid geboden. De
mate van kwetsbaarheid van het volwassen slachtoffer (bijvoorbeeld door diens verstandelijke beperking, hoge leeftijd of
zorgafhankelijkheid) moet daarin uitdrukkelijk worden meegewogen. In dat geval hanteert de meldcode iets striktere criteria
voor het doorbreken van het beroepsgeheim dan voor alle andere situaties van kindermishandeling of huiselijk geweld. Zijn
bij het huiselijk geweld wél kinderen betrokken, als getuige of anderszins, dan is er sprake van kindermishandeling en kan de
arts zonder toestemming al eerder melden.

69

Het afwegingskader uit de KNMG-meldcode 2018 kent drie professionele normen over wanneer
het doen van een melding bij Veilig Thuis noodzakelijk wordt geacht, en vijf afwegingsvragen.
Het melden van (vermoedens van) kindermishandeling en/of huiselijk geweld is de professionele
norm:
Professionele norm 1

in gevallen van acute en/of structurele onveiligheid.

Professionele norm 2

in niet-acute en/of niet-structureel onveilige situaties waarin de arts
meent dat hij, gelet op zijn competenties, verantwoordelijkheden en professionele grenzen, in onvoldoende mate effectieve hulp kan bieden of
organiseren.

Professionele norm 3

als de arts die hulp biedt of organiseert om betrokkenen te beschermen
tegen (het risico op) kindermishandeling en/of huiselijk geweld, constateert dat de onveiligheid niet stopt of zich herhaalt.

Het afwegingskader van de KNMG-meldcode 2018 omvat de volgende vijf afwegingsvragen:
1

Heb ik op basis van stap 1 tot en met 4 nog steeds een vermoeden van (dreigende) kindermishandeling en/of huiselijk geweld?

2

Schat ik op basis van stap 1 tot en met 4 in dat er sprake is van acute of structurele onveiligheid?

3

Ben ik in staat om effectieve hulp te bieden of te organiseren om (dreigende) kindermishandeling en/of huiselijk geweld af te wenden en te monitoren?

4

Aanvaarden de betrokkenen hulp om (dreigende) kindermishandeling en/of huiselijk geweld
af te wenden en zijn zij bereid en in staat om zich hiervoor in te zetten?

5

Leidt de hulp binnen aanvaardbare of afgesproken tijd tot (herstel van) duurzame veiligheid
en/of het (herstel van) welzijn van betrokkene(n)?135

Deze normen en vragen zijn de arts behulpzaam bij het beantwoorden van de vraag of melden bij
Veilig Thuis noodzakelijk is en dus of hij van zijn wettelijk meldrecht gebruik kan maken om zijn
beroepsgeheim te doorbreken.
Noch in het basismodel dan in het basisdocument van het afwegingskader wordt op dat moment
gesproken over een meldplicht. De mogelijkheden om in deze situaties nog nader een eigen
afweging te maken zijn overduidelijk kleiner geworden, waardoor wellicht ook gesproken kan
worden over een ‘professionele meldplicht’. Deze term wordt echter niet gebruikt in de eerdergenoemde basisdocumenten, meldcodes, parlementaire documenten, rechtspraak of beroepscodes.
In een brief van 7 juli 2017 waarin de wijziging van het Besluit verplichte meldcode wordt aangekondigd heeft de toenmalige staatssecretaris het over een kader dat professionals in staat stelt te
beoordelen of sprake is van een (vermoeden van) dusdanig ernstig huiselijk geweld of ernstige
kindermishandeling dat melden bij Veilig Thuis is aangewezen.136

135 KNMG-meldcode (2018), p. 2728.
136 Kamerstukken II 2016/17, 28345, 182.

70

Mel dplich t vers us meldrec ht
De eerdergenoemde wetsartikelen in het BW en ook de Wmo 2015 (paragraaf 3.5.1) lijken te
suggereren dat professionals een meldplicht hebben waarbij toestemming van de betrokkene zelf
niet langer aan de orde is. Het gaat echter om een bevoegdheid om informatie te mogen delen en
nadrukkelijk niet om een meldplicht. Op grond van artikel 5.2.6 Wmo 2015 mag een professional
in beginsel zonder toestemming van de ouders en/of het kind informatie delen met Veilig Thuis
als het noodzakelijk is om een situatie van huiselijk geweld of kindermishandeling te beëindigen
of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken.
Zonder toestemming betekent echter niet zonder medeweten van ouders en/of het kind. In het
basismodel meldcode wordt uitgelegd dat de basisregel is dat een professional in gesprek behoort te gaan met de cliënt over de signalen en zijn voornemen om een melding te doen. Het doel
van dit gesprek is om de cliënt de ruimte te geven om te reageren op de signalen en op het voornemen van een melding. Pas na dit gesprek kan de professional een definitief besluit nemen over
het al dan niet doen van een melding.137 Hieruit kan worden afgeleid dat het om een bevoegdheid gaat maar niet om een plicht die tot melden zou moeten leiden.
Op v erz oek va n een der de inf or mati e vers trekk en
Als het gaat om het geven van informatie aan de RvdK dan wel Veilig Thuis zijn niet artikel 4
KNMG-meldcode (waarin het stappenplan wordt uitgelegd) of de stappen uit het basismodel
meldcode van toepassing. Er is in deze situaties sprake van een meldrecht (artikel 1:240 BW en
artikel 5.2.6 Wmo 2015) oftewel een bevoegdheid om een melding te doen maar geen verplichting. Het uitgangspunt is echter om deze informatie alleen te verstrekken met toestemming van
betrokkenen. In de KNMG-meldcode worden in artikel 6, 7 en 8 de verschillende situaties nader
uitgewerkt. Een arts moet in ieder geval zelf een afweging maken welke informatie hij wil verstrekken. Dit ligt anders bij de vraag of hij informatie gaat verstrekken. Hij heeft daartoe weinig
ruimte om af te wegen. Laat staan dat hij iets kan afwegen.
Als Veilig Thuis zich meldt – en er is door Veilig Thuis een onderzoek ingesteld - is er per definitie
sprake van een noodzaak, aldus het standpunt van de KNMG-meldcode. Hij behoudt wel het recht
om zelf af te wegen welke informatie relevant is op grond van de informatie die Veilig Thuis aan
hem verstrekt. Daarbij is van belang dat Veilig Thuis het verzoek zorgvuldig onderbouwt. Een arts
kan alleen in hoge uitzonderingssituaties afzien van informatieverstrekking aan Veilig Thuis,
namelijk om gewichtige redenen, die het belang van de betrokkene betreffen. Een arts moet deze
beslissing zorgvuldig onderbouwen tegenover Veilig Thuis. In veel gevallen zijn de ouders geïnformeerd door Veilig Thuis als een onderzoek loopt. Ook in deze situatie moet het streven zijn dat
een arts toestemming vraagt aan betrokkenen, ook al omvat het wetsartikel 5.2.6 Wmo 2015 een
meldrecht – oftewel een bevoegdheid om te melden - voor een arts. Daarnaast moet hij betrokkene informeren welke informatie hij gaat delen, waarom en aan wie. Hetzelfde uitgangspunt
geldt ook voor het verstrekken van informatie door een professional aan de RvdK op grond van
artikel 1:240 BW. Het heeft de voorkeur dat de professional toestemming vraagt en heeft gekre137 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2016, p. 28-29.

71

gen van de betrokkenen. Als deze toestemming niet komt, biedt artikel 1:240 BW een grondslag
om toch de relevante informatie te geven mits de informatie noodzakelijk is voor de uitoefening
van de taken van de RvdK.
Tussencon clusie
Voorgaande betekent dat, mede in het licht van de stappen die in het Besluit verplichte meldcode
zijn uitgewerkt, de term ‘zonder toestemming’ in het BW en de Wmo 2015 niet betekent zonder
medeweten van de betrokkene. Dit blijkt ook uit jurisprudentie (zie paragraaf 3.6), het basismodel
meldcode 138 en is o.a. ook het standpunt in de KNMG-meldcode. Het uitgangspunt is dat een
professional vooraf in gesprek gaat met de cliënt over de signalen en over zijn eventueel daaropvolgende voornemen om een melding te doen. In dit gesprek behoort de cliënt de ruimte te krijgen om te reageren op signalen en op het voornemen om een melding te doen, aldus de toelichting in het basismodel meldcode. Het gaat nadrukkelijk om het voeren van een open gesprek met
de cliënt waarbij de professional zich inspant om toestemming te krijgen. Deze lijn wordt ook
bevestigd in jurisprudentie. In een uitspraak van het Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg (CTG)139 is het oordeel dat de arts een open gesprek moet voeren met de cliënt, in dit geval
de ouders, waarin de ouders de ruimte geboden moet worden om hun visie te geven.140 In een
recentere uitspraak van het CTG heeft een gz-psycholoog een berisping gekregen omdat ze haar
overwegingen om een melding te doen bij Veilig Thuis niet heeft besproken met cliënt. Er was
geen reden om af te zien van het vragen van toestemming vanwege de veiligheid van de cliënt,
en/of van de professional of dat die van anderen werd bedreigd.141 Dezelfde lijn kan worden
doorgetrokken als het gaat om het geven van informatie aan Veilig Thuis of de RvdK, of op verzoek van deze instanties. Ook dan getuigt het van zorgvuldig handelen als ouders in beginsel om
toestemming wordt gevraagd en de arts vooraf laat weten welke informatie hij gaat delen, aan
wie en waarom.
In het basismodel meldcode en ook de KNMG-meldcode wordt speciale aandacht geschonken aan
het doen van een melding over een meerderjarige. In het licht van het zelfbeschikkingsrecht van
de meerderjarige moet een professional zich extra inspannen om de cliënt mee te krijgen. Een
melding doen tegen de wil van een volwassen cliënt moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Als
het gaat om volwassengeweld en het slachtoffer weloverwogen en in vrijheid weigert toestemming te geven voor het delen van informatie met bijvoorbeeld Veilig Thuis dan heeft de arts iets
meer ruimte en hoeft hij alleen informatie te geven als sprake is van ernstig gevaar voor zwaar
lichamelijk of psychisch letsel of de dood.
Het meldrecht geldt niet voor gegevensverstrekking aan hulpverleners die niet bij de behandeling
zijn betrokken, politie/justitie, leerkrachten of anderen. In dat geval kan de arts een beroep doen

138 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2016.
139 CTG 6 november 2012, ECLI:NL:TGZCTG:2012:YG2392.
140 Dit uitgangspunt staat ook centraal in de KNMG-meldcode.
141 CTG 13 augustus 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:215.

72

op de uitgangspunten van het conflict van plichten (zie paragraaf 3.5.4). Er is immers niet sprake
van een meldrecht of een andere wettelijke grondslag.142

3.5.4

Conflict van plichten
Een professional mag niet zonder toestemming van betrokkene zijn beroepsgeheim doorbreken.
Dit uitgangspunt blijft in eerste instantie ook overeind als het gaat om het thema huiselijk geweld en kindermishandeling. Er doen zich ook situaties voor waarin geen sprake is van een wettelijk voorschrift of meldrecht en waarbij zwijgen niet langer opweegt tegen het voorkomen van
ernstige schade. In dat geval botsen twee plichten: de plicht om te zwijgen omdat er geen toestemming is en de plicht om te spreken vanwege veiligheidsrisico’s. Als een betrokkene op dat
moment geen toestemming geeft voor het delen van informatie (aan anderen dan Veilig Thuis,
zoals politie en justitie) is de leer van conflict van plichten een passend instrument.143 Aan alle
criteria moet op dat moment zijn voldaan. In zowel het basismodel meldcode 2016 als de KNMGmeldcode 2018 worden de criteria voor conflict van plichten benoemd. Deze criteria worden
hieronder benoemd.
Confl ic t van pl ich ten b asis mode l me ldc ode 20 16
1

Kan ik door te spreken zwaarwegende belangen van mijn cliënt of van zijn kinderen behartigen?

2

Is er een andere mogelijkheid om ditzelfde doel te bereiken zonder dat ik mijn beroepsgeheim
hoef te verbreken?

3

Waarom is het niet mogelijk om toestemming van de cliënt te vragen of te krijgen voor het
bespreken van zijn situatie met iemand die hem kan helpen?

4

Zijn de belangen van de cliënt die ik wil dienen met mijn spreken zo zwaar dat deze naar mijn
oordeel opwegen tegen de belangen die de cliënt heeft bij mijn zwijgen?

5

Als ik besluit om te spreken, aan wie moet ik dan welke informatie verstrekken, zodat het
geweld of de mishandeling effectief kan worden aangepakt?

Confl ic t van pl ich ten K NMG- me ldc ode 20 18
1

Het is niet mogelijk om toestemming van de patiënt te vragen of te krijgen

2

De arts komt in gewetensnood als hij zijn beroepsgeheim doorbreekt

3

Zwijgen kan ernstige (verdere) schade opleveren

4

Door het doorbreken van het beroepsgeheim wordt deze schade vrijwel zeker voorkomen

5

Het beroepsgeheim wordt zo min mogelijk geschonden

6

De arts ziet geen andere weg om het probleem op te lossen

142 Zie bijvoorbeeld ook artikel 9 van de KNMG-meldcode 2018 waarin wordt uitgelegd wat een arts moet doen als hij informatie zou willen delen met de politie.
143 Voor het onderwijs, dat een ander wettelijk kader heeft, spreekt men niet over een conflict van plichten, maar over vitale
levens- of gezondheidsbelangen van een leerling of van een ander. Deze zwaarwegende belangen kunnen de doorslag geven
om extern informatie te delen, ook al is er geen toestemming gevraagd of gekregen.

73

Op grond van deze criteria (waaraan allemaal voldaan moet zijn) kan een professional tot het
oordeel komen dat hij toch informatie moet delen met anderen. In de KNMG-meldcode wordt het
conflict van plichten net iets anders en zwaarder ingevuld dan in het basismodel. Het gaat in de
KNMG meldcode nadrukkelijk(er) om het voorkomen van ernstige (verdere) schade.
Verh oud ing ber oe ps geh ei m, mel dre ch t, co nflic t v an pli cht en en st a ppen pl an basis model mel dc o de en KN MG - mel dc o de
De leer van conflict van plichten is gereserveerd voor zeer bijzondere uitzonderingsgevallen,
waarbij ernstige schade kan worden voorkomen als een professional zijn beroepsgeheim doorbreekt met een beroep op conflict van plichten. Als het gaat om kindermishandeling of huiselijk
geweld is volgens de toelichting bij de KNMG-meldcode niet altijd sprake van het voorkomen van
ernstige schade, waardoor een professional niet in alle situaties kan voldoen aan de uitgangspunten van conflict van plichten mocht hij overwegen om zonder toestemming van betrokkene zijn
beroepsgeheim te doorbreken.144 In de reeds eerder besproken bepalingen – in het Burgerlijk
Wetboek, de Jeugdwet en de Wmo 2015 – wordt daarom een meldrecht gecreëerd. Hiermee lijkt
de wetgever afstand hebben gedaan van het gegeven dat het conflict van plichten de juridische
grondslag vormt voor het doen van een melding van kindermishandeling of huiselijk geweld. De
auteurs Bol en Dute komen in 2014 ook tot deze conclusie in hun artikel ‘melding van kindermishandeling: afscheid van het conflict van plichten?’.145 Zij zijn van mening dat de grondslag van
doorbreking van het beroepsgeheim bij kindermishandeling aanvankelijk werd gevormd door het
conflict van plichten maar met alle huidige ontwikkelingen waarbij de nadruk ligt op een ruimere
invulling van de meldbevoegdheid onder ogen moet worden gezien dat het conflict van plichten
als juridische grondslag voor de melding van kindermishandeling inmiddels is verlaten. Het stappenplan in het basismodel meldcode, en ook in die van de KNMG-meldcode, is bedoeld om invulling te geven aan het wettelijk meldrecht om kindermishandeling of huiselijk geweld te melden
zonder dat al sprake is van ernstige schade. Daar waar er nog geen wettelijk meldrecht is gelden
wel de stappen van conflict van plichten. Een nadere bestudering van het stappenplan in de
KNMG-meldcode laat zien dat de normering in het stappenplan minder strikt geformuleerd is dan
de criteria van conflict van plichten.146
Een centraal, terugkerend element is echter nu ook dat een arts zich maximaal moet inspannen
om toestemming te krijgen van de betrokkene. Hij zoekt contact met de betrokkene, hij vertelt
welke informatie hij wil verstrekken, wat het betekent, wat het doel ervan is en vraagt vervolgens
om een reactie. Als de betrokkene bezwaar maakt kan een arts terugvallen op de stappen uit de
KNMG-meldcode. Een professional mag direct handelen als toestemming vragen en/of contact
zoeken met de betrokkene een risico oplevert voor de veiligheid of de gezondheid van de betrokkene of van andere personen uit de huiselijke kring van de betrokkene, als redelijkerwijs gevreesd
moet worden dat de arts daardoor het contact met de betrokkene verliest, of als de professional
vreest voor zijn eigen veiligheid. Een beroep op conflict van plichten kan zich voordoen als het
gaat om het delen van informatie met politie/justitie.
144 KNMG-meldcode 2018, p. 44.
145 Bol & Dute 2014, p. 13-23.
146 KNMG-meldcode 2018, p. 44-46.

74

3.6 Thematische analyse van rechtspraak147
In paragraaf 3.5 is uiteengezet op welke wijze het beroepsgeheim, het conflict van plichten en het
wettelijk meldrecht zich tot elkaar verhouden. In deze paragraaf wordt aan de hand van een
thematische analyse van de rechtspraak (vanaf 1 juli 2013 toen de Wet verplichte meldcode in
werking trad) inzichtelijk gemaakt wat de rode draad is in de rechtspraak (voornamelijk onderwijs
en gezondheidszorg omdat in de andere sectoren weinig tot geen jurisprudentie beschikbaar is)
als het gaat om het doen van meldingen van kindermishandeling en/of huiselijk geweld door
professionals dan wel het verstrekken van informatie door professionals op verzoek van en aan
Veilig Thuis of de Raad voor de Kinderbescherming.
In 2015 is in opdracht van het ministerie van VWS een analyse van de tuchtrechtspraak148 uitgevoerd over de informatie-uitwisseling in verband met (vermoedens van) kindermishandeling.149
Deze analyse had betrekking op de periode 1 januari 2012 tot en met 16 oktober 2014, en bestrijkt hiermee een periode voorafgaand aan de invoering van de Wet verplichte meldcode. Uit de
analyse komt naar voren dat de tuchtcolleges veel waarde hechten aan het contact zoeken met
beide gezagsouders voordat een melding wordt gedaan waarbij het contact ook zoveel mogelijk is
gericht op het verkrijgen van toestemming. Als er geen toestemming wordt verkregen kan een
professional terugvallen op de stappen uit de meldcode (de KNMG-meldcode 2008 en 2012 en het
basismodel meldcode 2009) en wordt niet langer de eis gesteld dat moet voldaan zijn aan de
strenge eisen van conflict van plichten. Lang niet altijd is bij kindermishandeling sprake van een
conflict van plichten. Een arts valt dan terug op zijn zorgplicht ten opzichte van de kinderen en de
reële kans op schade die door mogelijke mishandeling voor hen ontstaat. De tuchtrechter verlangt op dat moment wel dat de totstandkoming van het besluit zorgvuldig tot stand is gekomen.150
Dit beeld ligt anders als het gaat om het verstrekken van informatie door een professional op
verzoek van het AMK151 of de RvdK. Het uitgangspunt van de KNMG-meldcode is dat er informatie wordt verstrekt door een professional, mits er relevante informatie aanwezig is. Het feit dat
het AMK of de RvdK om informatie verzoekt is een voldoende basis voor het verstrekken van
informatie. De professional moet zelf afwegen welke informatie relevant is. In het rapport uit
2015 wordt geproblematiseerd dat de tuchtcolleges op dat moment een andere werkwijze lijken
te hanteren. Het lijkt of een professional, indien de betrokkene geen toestemming geeft, zelf een
omvangrijker afweging moet maken op grond van de criteria van conflict van plichten. Het rapport in opdracht van VWS eindigt met een aantal aanbevelingen als het gaat om het desgevraagd
informatie verstrekken aan AMK en de RvdK. Het gaat om de volgende aanbevelingen:
147 Voor de jurisprudentie analyse is gebruik gemaakt van bestaande documenten en diverse digitale bronnen. Een uitvoerige
beschrijving van de bronnen is terug te vinden in bijlage C.
148 Het betrof uitspraken van de medische tuchtcolleges en colleges van het NIP (Nederlands Instituut van Psychologen).
149 Janssen 2015.
150 In KNMG-meldcode kindermishandeling 2012 wordt de zorgplicht van de arts nader geduid. Het conflict van plichten biedt
op dat moment niet de basis, maar de zorgplicht die ligt besloten in de medische ethiek en de wetgeving. Een arts moet kunnen aantonen dat hij zorgvuldig een besluit heeft genomen. Als houvast kan hij terugvallen op een zestal vragen.
151 Het onderzoek is in 2015 uitgevoerd en op dat moment werd nog gesproken van AMK in plaats van Veilig Thuis.

75

1

AMK en RvdK geven meteen aan het begin van het contact met informanten aan of zij voor
dit contact al dan niet toestemming hebben gekregen;

2

Is er geen toestemming verkregen dan onderzoekt de hulpverlener zelf of hij deze toestemming alsnog kan verkrijgen;

3

Lukt dit niet dan beschrijven AMK en RvdK aan de informant waarom zij toch menen dat
informatie van de informant noodzakelijk is voor het onderzoek naar, of de aanpak van kindermishandeling en om welke informatie het gaat;

4

Op basis van zijn eigen informatie en de informatie die AMK of RvdK geeft, komt de informant tot een afweging of en zo ja welke informatie noodzakelijk is om te verstrekken.

In de volgende (sub)paragrafen wordt de jurisprudentie besproken. Het gaat om uitspraken van
de tuchtcolleges voor de gezondheidszorg, verenigingstuchtrecht NIP en NVO152, Landelijke
klachtencommissie onderwijs, geschillencommissies153 en Stichting Kwaliteitsregister Jeugd. In
de weergave wordt (opnieuw) een onderscheid gemaakt tussen enerzijds het doen van een melding door een professional en anderzijds het verstrekken van informatie door een professional
aan Veilig Thuis of de RvdK, op verzoek van Veilig Thuis of de RvdK.

3.6.1

Melding doen bij Veilig Thuis of RvdK

3.6.1.1

Uitspraken tuchtcolleges voor de gezondheidszorg
De strekking van de uitspraken van de tuchtcolleges voor de gezondheidszorg is dat bij het doen
van een melding aan de RvdK of Veilig Thuis een hulpverlener zich moet inspannen om toestemming te krijgen van betrokkene. Als de veiligheid van een kind in het geding is, is het niet verwijtbaar als een zorgverlener voorafgaand aan een melding niet in gesprek is gegaan met de ouder(s).
Een zorgverlener moet hierover zorgvuldig rapporteren in het dossier.154 Verder is van belang dat
de informatie die een zorgverlener ontvangt op enigerlei wijze geobjectiveerd moet worden.155 In
lang niet alle uitspraken wordt getoetst aan de (‘verbeterde’) meldcode. Een gemiste kans, want
toetsing aan de meldcode had kunnen leiden tot een nadere toetsing aan de criteria voor het niet
informeren van en/of toestemming vragen aan betrokkenen.156 Er is al een aantal uitspraken
verschenen waarin een tuchtcollege zorgvuldig de stappen 1 tot en met 5b van de ‘verbeterde
meldcode’ heeft doorlopen om te beoordelen of een zorgverlener zorgvuldig heeft gehandeld bij
het doen van een melding bij Veilig Thuis of RvdK.157 In tegenstelling tot kindermishandeling zijn
er weinig klachten over huiselijk geweld of ouderenmishandeling. Het Regionaal tuchtcollege

152 NVO: Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen
153 Het betrof de Geschillencommissie publieke gezondheid, de Geschillencommissie Ambulancezorg, en de Geschillencommissie Kinderopvang.
154 RTG Zwolle 7 juli 2017, ECLI:NL:TGZRZWO:2017:121.
155 CTG 13 augustus 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:215.
156 RTG Zwolle 1 maart 2019, ECLI:TGZRZWO:2019:41, Tijdschrift voor de Gezondheidszorg 2019/43, m.nt. R.P. de Roode.
157 RTG Amsterdam 23 november 2018, ECLI:NL:TGZRAMS:2018:140.

76

voor de gezondheidszorg Eindhoven heeft in 2016 een klacht behandeld waarbij een huisarts een
melding over ouderenmishandeling heeft gedaan.158
3.6.1.2

Verenigingstuchtrecht NIP
De jurisprudentie van het NIP maakt inzichtelijk dat een psycholoog die een vermoeden heeft van
kindermishandeling eerst een gesprek met de ouders moet voeren. Openheid is de norm, aldus
het college.159 Het gaat niet om het vragen van toestemming.160 De leeftijdsgrenzen zijn ook
regelmatig onderwerp van een uitspraak. Als het kind, waar de casus om draait ouder dan 16 jaar
is, hoeven de ouders niet geraadpleegd te worden. Op dat moment wordt het kind als cliënt
beschouwd en hoeft een voorgenomen melding niet met de ouders worden te besproken.161
Psychologen die zich beroepen op artikel 5.2.6 Wmo 2015 moeten zich ook houden aan het stappenplan van de meldcode. Dit betekent in beginsel ook in gesprek gaan met de ouders en/of het
kind162 maar ook advies inwinnen en een collega raadplegen.163

3.6.1.3

Verenigingstuchtrecht NVO
In de jurisprudentie van het NVO wordt met verwijzing naar de beroepscode van de NVO benoemd dat ook bij advies vragen aan Veilig Thuis (stap 2 meldcode) toestemming vereist zou zijn
van de ouder(s).164 De jurisprudentie wijkt op dit punt af van de meldcode. Volgens de meldcode
mag een hulpverlener anoniem advies vragen aan Veilig Thuis, daarvoor is geen toestemming
nodig van ouders. In de jurisprudentie van het NVO wordt overigens lang niet altijd naar de meldcode verwezen, maar wel naar het schenden van de geheimhoudingsplicht.165 Een belangrijk
thema in de jurisprudentie is het contact met ouders. Zodra het mogelijk is, moet ook in een acute
situatie of als er een vermoeden is van kindermishandeling, (zo snel mogelijk) met de ouders
gesproken worden.166

3.6.1.4

Landelijke klachtencommissie onderwijs (LKO)
Een analyse van de uitspraken van de LKO maakt inzichtelijk dat het voeren van een gesprek met
de ouders, of een poging daartoe, voorafgaand aan het doen van een melding essentieel is. Het
gaat dan niet specifiek om het vragen van toestemming, maar wel om het informeren van ouders.
Als ouders gescheiden zijn, moet met beide ouders (al of niet afzonderlijk) een gesprek worden
gevoerd. De bepalingen in de Jeugdwet en ook de Wmo 2015 bieden weliswaar de mogelijkheid
om zonder toestemming van ouders informatie te delen aan Veilig Thuis, maar alleen als dit
158 RTG Eindhoven 23 november 2016, ECLI:NL:TGZREIN:206:93.
159 CvT NIP 5 november 2014, 14/03.
160 CvT NIP 12 december 2018, 18/27.
161 CvT NIP 8 juli 2015, 14/49.
162 CvT NIP 10 juni 2015, 14/58.
163 CvT NIP 12 april 2017, 16/46en CvB NIP 16 maart 2017, 2017/11.
164 CvT NVO 14 JULI 2016, 16-01.
165 CvB NVO 27 maart 2017, CvB16-03.
166 CvT NVO 3 augustus 2014, 14/01.

77

noodzakelijk is om een situatie van kindermishandeling te beëindigen of een redelijk vermoeden
van kindermishandeling te onderzoeken. De school moet ouders voorafgaand aan het contact
met Veilig Thuis wel informeren.167 Ook als het voeren van een gesprek niet lijkt te lukken of de
contacten over en weer moeizaam verlopen. Het is de verantwoordelijkheid van de school om
alles op alles te zetten om het gesprek voorafgaand aan de melding te kunnen voeren met ouders.
Als er geen gesprek mogelijk is met ouders, moet de oorzaak hiervan gevonden worden in het handelen van de school zelf, aldus het LKO.168 Alleen als de veiligheid van het kind in het geding is, mag
informeren van de ouders achterwege blijven.169
3.6.1.5

Geschillencommissies
De uitspraken bij de verschillende geschillencommissies laten zien dat in vrijwel elke sector wel
een of meerdere klachten zijn ingediend over het uitvoeren van de meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling. Een aantal van deze klachten is ook gegrond verklaard. Een goede onderbouwing van de melding maar ook de (timing van de) communicatie met de ouders en het kind
over de melding zijn zeer essentieel, mede gezien de impact die een melding kindermishandeling
en huiselijk geweld kan hebben voor alle betrokken partijen en in het bijzonder de ouders.170 In
een van de uitspraken wordt zelfs gesproken over ‘het ingrijpende instrument van de melding bij
Veilig Thuis’. Alleen in zeer uitzonderlijke omstandigheden mag worden afgezien van stap 3 van
de meldcode: het voeren van een gesprek met de ouders.

3.6.1.6

Stichting Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ)
Veel van de klachten bij Stichting Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ) gaan over privacy zoals het beroepsgeheim, inzage in het dossier en het uitwisselen van informatie met derden. Slechts in een
enkele klacht wordt expliciet verwezen naar de meldcode. Afwijken van stap 3 van de meldcode
(het bespreken van de signalen) en de voorgenomen melding niet eerst bespreken met de ouders
is alleen toegestaan als het kind hierdoor in een onveilige situatie terecht zou komen. In een
uitspraak wordt benadrukt dat het dan echt om een uitzonderingssituatie gaat.171

3.6.2

Informatieverstrekking aan de RvdK of Veilig Thuis (op verzoek
van de RvdK of Veilig Thuis of uit eigen beweging)

3.6.2.1

Uitspraken tuchtcolleges voor de gezondheidszorg
Als het gaat om het verstrekken van gegevens op verzoek van de RvdK dan wel Veilig Thuis of uit
eigen beweging is de lijn in de tuchtrechtspraak niet echt eenduidig. Tuchtrechters toetsen
167 LKO 20 september 2019. Speciaal onderwijs/voortgezet speciaal onderwijs. 108556 en LKO 16 juli 2019. Primair onderwijs.
108725.
168 LKO, sector Primair onderwijs 10 juli 2019, 108722.
169 LKO, sector Primair onderwijs 15 juni 2016, 107181.
170 Geschillencommissie publieke gezondheid 1 juni 2017, 109978, Geschillencommissie Ambulancezorg 10 januari 2018,
112210 en Geschillencommissie Kinderopvang 11 december 2017, 2018-113334.
171 CvT KJ 11 januari 2019, 18.058Ta.

78

(soms) aan de criteria van conflict van plichten of aan de professionele normen van artikel 4
KNMG-meldcode. Dit laatste artikel is bedoeld voor het doen van spontane meldingen door professionals en gaat uit van een ruimer afwegingskader.172
Bruning en Sombroek schrijven in een annotatie bij een uitspraak van het RTG Den Haag
(2018) 173 dat het stappenplan uit de KNMG-meldcode (artikel 4 KNMG-meldcode) niet aan de
orde is als het gaat om het verstrekken van informatie op verzoek van de RvdK (artikel 10 KNMGmeldcode).174 Het ligt anders als een hulpverlener zelf overweegt om informatie te delen met
bijvoorbeeld de RvdK. Als de RvdK zich echter meldt met het verzoek om informatie te delen
behoeft een hulpverlener minder beoordelingsruimte, aangezien de informatie veelal noodzakelijk is om kindermishandeling te stoppen of een redelijk vermoeden daarvan te laten onderzoeken. Ook dan verdient het de voorkeur dat deze informatie met toestemming van de ouders
wordt verstrekt. Het is daarbij ook de taak van de RvdK om de hulpverlener goed te informeren en
aan hem uit te leggen dat de gevraagde informatie nodig is in het kader van zorgen over een
eventuele kindermishandeling. Bruning en Sombroek concluderen dat het handelen van de betrokken huisarts niet moest worden getoetst aan artikel 4 KNMG-meldcode maar aan artikel 10
KNMG-meldcode.175
Een uitspraak van het CTG 176 uit 2019 maakt inzichtelijk dat een oordeel van de RvdK over een
aanwezige noodzaak om informatie te delen niet voldoende is voor een professional om zonder
toestemming van betrokkene informatie te verstrekken aan de RvdK. Het gaat dan specifiek om
artikel 1:240 BW. Een professional moet nog altijd zelf een afweging maken op de vijf volgende
punten:
-

welk doel de informatieverstrekking dient;

-

of er een andere weg is om dat doel te bereiken;

-

of het mogelijk is om degene die het betreft om toestemming te vragen om de informatie te
verstrekken;

-

of de belangen van het kind zwaarder wegen dan de belangen die gediend worden, indien de
arts besluit te zwijgen;

-

indien hij besluit tot verstrekking van informatie, aan wie hij die verstrekt en welke informatie het betreft.

Pas als deze vijf vragen zorgvuldig beantwoord zijn, kan een professional zijn geheimhoudingsplicht doorbreken en informatie delen met de RvdK, aldus de uitspraak van het CTG. Deze uitspraak maakt duidelijk dat degene over wie het gaat allereerst geïnformeerd moet worden, tenzij
het belang van het kind zich daartegen verzet. Daarnaast heeft een professional de verantwoordelijkheid om zelf te bepalen of de noodzaak ook daadwerkelijk aanwezig is om de gevraagde
172 RTG Den Haag 9 januari 2018, ECLI:NL:TGZRSGR:2018:12, Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2018/3, p. 232-241 met noot van
Bruning en Sombroek.
173 RTG Den Haag 9 januari 2018, ECLI:NL:TGZRSGR:2018:12, Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2018/3, p. 232-241 met noot van
Bruning en Sombroek.
174 Dit is met de vernieuwde KNMG-meldcode 2018 artikel 8.
175 Dit is met de vernieuwde KNMG-meldcode 2018 artikel 8.
176 CTG 6 juni 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:155.

79

informatie aan de desbetreffende aanvrager te verstrekken. Deze uitspraak wijkt af van het
standpunt van de meldcode KNMG 2018, waarin in artikel 6 en 8 wordt uitgelegd dat een arts
feitelijk weinig ruimte heeft om een verzoek van de RvdK of Veilig Thuis af te wegen. Door de
uitspraak van het CTG lijkt een professional nu meer ruimte te krijgen en lijkt het CTG de bepalingen waarin een meldrecht is neergelegd voor een professional (artikel 5.2.6 Wmo 2015 en
artikel 1:240 BW) te zijn vergeten.
3.6.2.2

NIP
Een uitspraak van het College van Toezicht van het NIP177 over het verstrekken van informatie
aan het AMK laat zien dat de betekenis van artikel 53 lid 3 Wet op de Jeugdzorg nog niet bij iedereen goed bekend is. Dit artikel gaf de professional met een beroepsgeheim de mogelijkheid om,
zonder toestemming van de betrokkene(n), inlichtingen te verstrekken aan het AMK. De professional moet dan wel kunnen onderbouwen dat doorbreking van het beroepsgeheim noodzakelijk is
om een redelijk vermoeden van kindermishandeling te onderzoeken. In deze uitspraak was er
mogelijk een vermoeden van kindermishandeling, maar dit vermoeden is niet geverifieerd bij
klagers. De informatie is direct verstrekt aan het AMK. Het was zorgvuldiger geweest als verweerster bij het AMK kenbaar had gemaakt dat zij eerst toestemming moest vragen aan betrokkenen.
In de beroepscode van het NIP is ook aangegeven is dat inlichtingen pas verstrekt mogen worden
nadat toestemming is gevraagd aan de ouders.
Het AMK heeft telefonisch contact gezocht met verweerster, psycholoog, vanwege een
onderzoek dat zij verrichten naar het gezin van klagers naar aanleiding van verschillende
zorgmeldingen. Het AMK heeft verweerster verzocht om informatie. Verweerster heeft
informatie verstrekt. O.a. over de diagnose, die niet door ouders wordt geaccepteerd. Zij
heeft niet eerst klagers geïnformeerd, voordat ze de informatie verstrekte. In de uitspraak
verwijst het College van Toezicht naar artikel 53 lid 3 Wet op de Jeugdzorg (WJZ) die iedere professional met een beroepsgeheim de mogelijkheid geeft om zonder toestemming
van de betrokkenen inlichtingen te geven aan het AMK. Informatie kan worden verstrekt
indien de beroepsbeoefenaar dit noodzakelijk acht om een redelijk vermoeden van kindermishandeling te onderzoeken. Het College is van mening dat de psycholoog gezien de
omstandigheden een redelijk vermoeden zou kunnen hebben van kindermishandeling. Ze
heeft dit echter niet geverifieerd bij de ouders. Op grond van haar beroepscode mag ze
pas inlichtingen verstrekken nadat ze toestemming heeft gevraagd aan de ouders van
haar cliënt gelet op de bestaande vertrouwensrelatie. Bovendien heeft de psycholoog ook
informatie aan het AMK verstrekt die niet relevant is.

3.6.2.4

Landelijke klachtencommissie onderwijs (LKO)
De uitspraken van de LKO onderstrepen dat een school op verzoek van de RvdK informatie mag
delen over leerlingen zonder toestemming van de ouders. Als de RvdK zich meldt bij school gaat
het doorgaans om ingrijpende situaties. De uitspraken laten echter ook zien dat ouders hierover
geïnformeerd moeten worden, behalve als de veiligheid van de betrokken kinderen in het geding
177 CvTt NIP 14/05, 5 november 2014.

80

is.178 Elke school behoort over een informatieprotocol te beschikken inzake de informatieverstrekking aan derden en de terugkoppeling daarvan aan de ouders.

3.7 Opvattingen in de literatuur over de (werking van) de wet
Doel van het besluit en de meldcode is niet om meer te gaan melden maar om professionals
bewust te maken van (de impact van en de signalen van) huiselijk geweld en kindermishandeling
en daar zorgvuldig mee om te gaan. In de wetenschappelijke literatuur hebben diverse auteurs,
voornamelijk gezondheidsjuristen en juristen uit de hoek van het familie- en jeugdrecht, zich
uitgelaten over de werking van de Wet verplichte meldcode en in het bijzonder de uitgangspunten die ten grondslag liggen aan het stappenplan.179 De auteurs zitten qua opvattingen niet altijd
op een lijn, wat niet bijdraagt aan een verduidelijking voor professionals die te maken hebben
met vermoedens van kindermishandeling en/of huiselijk geweld. In de literatuur wordt gerefereerd aan het conflict van plichten, het beroepsgeheim en de zorgplicht van professionals als het
gaat om kindermishandeling en/of huiselijk geweld. Het zijn dezelfde thema’s die ook terugkeren
in de jurisprudentie.
We ttelijk e gr on dsla g in de Wg bo
Er zijn auteurs180 die opperen dat artsen behoefte hebben aan meer houvast als het gaat om
vermoedens van kindermishandeling en huiselijk geweld. Zij bepleiten dat de wetgever een specifieke uitzondering op het beroepsgeheim in gezondheidswetgeving, bijvoorbeeld de Wgbo, moet
opnemen. Volgens Bruning hebben artsen daardoor meer grip op de situatie, hoeven ze minder te
twijfelen over de belangenafweging bij het conflict van plichten, dat bovendien tot enige terughoudendheid kan leiden en kunnen zij minder snel tuchtrechtelijke gevolgen verwachten.181 Ook
de Raad van State adviseerde op het ontwerp Besluit verplichte meldcode dat de wetgever eerst
de bestaande wetgeving aan moet passen door een uitzondering op het beroepsgeheim op te
nemen (zie paragraaf 3.3.2.4). Doorbreking van het beroepsgeheim is alleen mogelijk op grond
van (veronderstelde) toestemming, conflict van plichten of een wettelijk voorschrift. Het melden
van vermoedens van kindermishandeling als arts, zonder toestemming van de ouders, is in lijn
met internationale bepalingen. Bruning onderbouwt haar standpunt met het VNKinderrechtenverdrag en het Verdrag van Lanzarote uit 2007 van de Raad van Europa. Dit verdrag
roept lidstaten op om maatregelen te treffen zodat regels over het beroepsgeheim van professionals geen belemmering mogen vormen voor het melden van een vermoeden van kindermishandeling.182 Bruning benadrukt dat een wettelijke grondslag in het gezondheidsrecht voor het
melden van zorgen of een vermoeden van kindermishandeling een arts niet ontslaat van zijn
inspanningsverplichting om het gesprek aan te gaan met de ouders en zoveel mogelijk samen op
zoek te gaan naar oplossingen voor de ontstane situatie.

178 LKO, sector Primair Onderwijs, 15 mei 2013, 105698; LKO, sector Primair Onderwijs 5 november 2013, 105668.
179 Dit betekent dat in de literatuur veelal wordt gesproken over de rol van artsen.
180 Bruning 2013, p. 102-112 en Sombroek-Van Doorm 2019, p. 274-279.
181 Bruning 2013, p. 117.
182 Bruning 2013, p. 114.

81

De Roode is minder te spreken over het voorstel van Bruning om in de Wgbo voor vermoedens
van kindermishandeling een uitzonderingsgrond op het beroepsgeheim op te nemen.183 Zij zag
reeds in 2013 meer heil in een combinatie van een wettelijk meldrecht met een verplicht toe te
passen meldcode. Een wettelijk meldrecht biedt aan professionals meer beslissingsruimte dan
een beroep op het conflict van plichten. Volgens de Roode ‘holt het meldrecht het beroepsgeheim
dus inderdaad enigszins uit, maar laat het de voordelen van het beroepsgeheim tegelijkertijd in
stand’.184 Het voordeel van een meldcode in relatie met een meldrecht is dat melden geen doel op
zich is. Deze combinatie zorgt ervoor dat hulpverlening voorop blijft staan. De Roode benadrukt
dat met een meldplicht de uitgangspunten van het beroepsgeheim onder druk komen te staan.
Het beroepsgeheim dient allereerst een individueel belang, inhoudende dat een arts vertrouwelijk
omgaat met de gegevens van een patiënt. Daarnaast dient het beroepsgeheim een algemeen
belang; de toegankelijkheid van de zorg. Een meldplicht kan ertoe leiden dat ouders minder snel
naar een arts gaan en dat artsen op hun beurt overgaan tot defensief melden. Met alle gevolgen
van dien voor de toegankelijkheid van de zorg. De Roode is voorstander van andere interventies
als het gaat om kindermishandeling. Het gaat veel meer om het verbeteren van de onderlinge
samenwerking tussen hulpverleners, het beter herkennen van signalen en het aanbieden van
passende hulp. De meldcode biedt nu de ruimte aan professionals om zorgvuldige stappen te
kunnen zetten, waarbij het doen van een melding soms toch noodzakelijk kan zijn. In dat kader is
het belangrijk dat het CTG de ruimte die de meldcode biedt aan professionals ook respecteert. Het
is overigens wel de vraag of deze ruimte nog voldoende aanwezig na de introductie van het afwegingskader. Ploem en Sombroek185 zijn daar somber over. Zij zijn van mening dat de afwegingsruimte van professionals te veel wordt beperkt door het afwegingskader. Valt er nog wel iets
af te wegen, vragen de auteurs zich af. ‘Kinderen en ouders kunnen alleen op de zorgverlening
blijven vertrouwen indien het geheim van de spreekkamer slechts zonder hun toestemming wordt
doorbroken als hieraan een zorgvuldige en gedegen afweging vooraf is gegaan’, aldus Ploem en
Sombroek.
Nu het conflict van plichten niet langer de juridische grondslag vormt voor het doorbreken van
het beroepsgeheim bij vermoedens van kindermishandeling en huiselijk geweld gaat Sombroek186 in haar proefschrift op zoek naar een andere grondslag. Zij stelt een alternatieve grondslag voor gegevensverstrekking voor in geval van kindermishandeling, namelijk de zorgplicht die
is neergelegd in artikel 7:453 BW. Als een professional een melding doet bij Veilig Thuis toetst hij
of zijn handelen voldoet aan de uitgangspunten van goed hulpverlenerschap. Het handelen moet
voldoen aan de professionele standaard en in het licht van kindermishandeling en huiselijk geweld is dat het stappenplan, met daarin het afwegingskader, van de ‘verbeterde meldcode’. De
insteek van Sombroek is vernieuwend, aangezien de KNMG en ook Bruning spreken over de zorgplicht die wordt afgewogen tegen de zwijgplicht, maar niet zozeer als grondslag voor het melden
van (vermoedens van) kindermishandeling of het verstrekken van informatie op verzoek van de
Veilig Thuis of de RvdK. De KNMG vertaalt de zorgplicht als een verplichting van de arts dat hij

183 De Roode 2013, p. 123-135.
184 De Roode 2013, p. 130.
185 Ploem & Sombroek-Van Doorm 2018.
186 Sombroek-Van Doorm 2019, p. 279.

82

actie onderneemt als er vermoedens zijn van kindermishandeling of huiselijk geweld.187 In de
publicaties van Sombroek wordt duidelijk uitgelegd dat de afgelopen jaren afstand is genomen
van het leerstuk van conflict van plichten. Het gaat immers niet langer om zwijgen-tenzij maar
om spreken-tenzij. Sombroek is van mening dat informatieverstrekking van groot belang is bij
kindermishandeling en daar past een restrictief toetsingskader – de leer van conflict van plichten
– niet (meer) bij.188
Infor ma tiev erstrekkin g a an de R vdK en Veili g Thuis
In lijn met de Wet verplichte meldcode is er in de literatuur ook aandacht voor informatieverstrekking door professionals aan de RvdK en Veilig Thuis. Het gaat in dit geval om het geven van
informatie op verzoek van de RvdK en/of Veilig Thuis. Een thema dat ook in de jurisprudentie een
veel besproken onderwerp is (zie paragraaf 3.5 en 3.6). Kastelein189 acht het verstandig om op
basis van recente uitspraken in het tuchtrecht190 de meldcode van de KNMG (2018) grondig te
bekijken vooral als het gaat om informatieverstrekking aan Veilig Thuis en/of de Raad voor de
Kinderbescherming. Volgens Kastelein is de KNMG-meldcode onduidelijk over de kaders waarbinnen professionals een afweging moeten maken om hun beroepsgeheim te doorbreken. Is dat het
conflict van plichten (in de zin van het voorkomen van zeer ernstige schade aan een derde) of is er
een meldrecht op grond van artikel 5.2.6 Wmo 2015 en gelden in dat kader minder strikte normen? Kastelein vraagt zich af of de normen uit de Wmo 2015 minder strikt zijn dan die van de
leer van conflict van plichten. In de KNMG-meldcode is te lezen dat altijd vooraf contact moet
plaatsvinden met de wettelijk vertegenwoordigers en/of het kind als een professional het voornemen heeft om informatie (op verzoek van Veilig Thuis dan wel de RvdK) te delen met Veilig
Thuis of de RvdK. Daarnaast moet de professional zich ook inspannen om toestemming te krijgen
van de wettelijk vertegenwoordigers en/of het kind, tenzij de veiligheid van de professional in het
geding is dan wel de veiligheid van het kind en er een kans bestaat dat het contact met de cliënt
verloren gaat. Als een professional zelf een melding doet is er een uitvoerig stappenplan, dat
recentelijk is aangepast, maar dit stappenplan is er niet als een professional wordt benaderd door
Veilig Thuis en/of de RvdK.
Sombroek waarschuwt artsen dat een verzoek van Veilig Thuis of de RvdK voor het delen van
informatie naar aanleiding van een ingesteld onderzoek niet betekent dat een arts deze informatie ook mag verstrekken. Zij pleit voor een duidelijk toetsingskader en benoemt in dat kader een
stappenplan dat duidelijkheid biedt voor een arts maar ook de tuchtrechter.191
In een recente uitspraak van het CTG van 6 juni 2019, die reeds in paragraaf 3.6 is aangehaald,
wordt een aanzet gegeven voor een dergelijk stappenplan als een professional op verzoek van de

187 KNMG-meldcode 2018, p. 43.
188 Sombroek-Van Doorm 2019, p. 279.
189 Kastelein 2019, p. 352-359.
190 Bijvoorbeeld: RTG Den Haag 9 januari 2018, ECLI:TGZRSGR:2018:12, CTG 31 juli 2018, ECLI:NL:TGZCTG:2018:232 en CTG 24
juli 2018, ECLI:NL:TGZCTG:2018:215.
191 Sombroek- Van Doorm 2019, p. 274-279.

83

RvdK of Veilig Thuis informatie overweegt om informatie te delen.192 In artikel 1:240 BW staat
het noodzakelijkheidscriterium centraal. Een professional mag op grond van dit artikel, ook als er
niet sprake is van een vermoeden van kindermishandeling, zonder instemming van betrokkene(n)
informatie delen met de RvdK. Van belang is dat de informatie noodzakelijk is voor de uitoefening
van de taken van de RvdK wat in de praktijk een zeer ruimte formulering is. In deze uitspraak
wordt echter onvoldoende duidelijk gemaakt waaruit het noodzakelijkheidscriterium bestond,
aldus Versteeg die een annotatie schreef bij de uitspraak.193 Versteeg bepleit dat het getuigt van
zorgvuldig handelen als betrokkene van tevoren wordt geïnformeerd over de informatie die met
de RvdK wordt gedeeld. In de KNMG-meldcode kindermishandeling en geweld (2018) wordt
specifiek aandacht besteed aan contact met de RvdK (artikel 8). Het gaat dan echter specifiek om
het delen van informatie die noodzakelijk is om kindermishandeling te stoppen of een redelijk
vermoeden daarvan te laten onderzoeken. De toelichting bij artikel 8 van de meldcode laat echter
ook zien dat een arts weinig tot geen ruimte heeft om iets af te wegen. De uitspraak van het CTG
lijkt daarvoor nu wel een opening te bieden.

3.8 Slotopmerking
In de wetsgeschiedenis, de jurisprudentie maar ook de wetenschappelijke literatuur over de
(‘verbeterde’) meldcode is relatief veel aandacht voor de sector gezondheidszorg maar weinig
aandacht voor de andere sectoren zoals onderwijs. Daarnaast valt op dat veel aandacht uitgaat
naar het thema kindermishandeling en weinig aandacht wordt besteed aan andere vormen van
huiselijk geweld zoals ouderenmishandeling. Dit laatste is opvallend gezien het aantal kwetsbare
ouderen in Nederland, een aantal dat de komende jaren alleen maar gaat toenemen. Daarnaast is
het vanuit de optiek van meer aandacht voor preventie en vroegsignalering opmerkelijk dat in de
parlementaire stukken dan wel de wetenschappelijke literatuur weinig te vinden is over de kinderopvang. Juist in deze sector is sprake van langdurig en intensief contact met de meest kwetsbare kinderen en zou meer aandacht voor het thema enorme winst kunnen betekenen.
In de literatuur discussiëren auteurs over de juridische grondslag voor professionals om een
melding over kindermishandeling en/of huiselijk geweld te mogen doen. Ook in de rechtspraak,
voornamelijk in die van de tuchtcolleges, komt deze discussie terug. Juristen uit de hoek van
familie- en jeugdrecht en gezondheidsrecht debatteren met elkaar over dit thema. Moet de wetgever in de Wgbo een uitzonderingsgrond op het beroepsgeheim opnemen zodat een professional zodra er een vermoeden is van kindermishandeling of huiselijk geweld zijn of haar beroepsgeheim moet doorbreken? De ‘verbeterde meldcode’ met het afwegingskader biedt volgens critici
weinig meerwaarde voor professionals omdat zij hierdoor weinig tot geen ruimte overhouden om
zelf na te mogen denken over het wel of niet doen van een melding.
De strekking van de jurisprudentie (in de diverse sectoren waaronder ook onderwijs en kinderopvang), het basismodel meldcode en de KNMG-meldcode lijkt echter vrij duidelijk en eenduidig te
zijn. Het uitgangspunt is dat een professional vooraf in gesprek gaat met de cliënt over de signalen en zijn voornemen om een melding te doen. In dit gesprek behoort de cliënt de ruimte te
192 CTG 6 juni 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:155.
193 CTG 6 juni 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:155, Gezondheidsrecht Updates, m.nt. C.G. Versteeg (annotaties GZR_2019_0179.).

84

krijgen om te reageren op signalen en op het voornemen om een melding te doen, aldus de toelichting in het basismodel meldcode. Het gaat om het voeren van een open gesprek met de cliënt
waarbij de professional zich inspant om toestemming te krijgen. Het is nadrukkelijk geen vereiste
om toestemming te verkrijgen maar het is wel een algemene norm dat een professional zich bij
een vermoeden van kindermishandeling of huiselijk geweld zoveel mogelijk inspant om in gesprek te gaan met de cliënt. Als de uitkomst van het gesprek niet leidt tot toestemming van de
cliënt voor het doen van een melding, biedt de meldcode voldoende houvast om wel of niet tot
een melding over te gaan.
De criteria voor het conflict van plichten zijn niet letterlijk (meer) terug te vinden in de ‘verbeterde
meldcode’. Als dat nog wel het geval zou zijn, zou alleen bij hoge uitzondering een melding kunnen worden gedaan door professionals. Dat zou strijdig zijn met het huidige uitgangspunt ‘spreken-tenzij’. De ‘verbeterde meldcode’ vult het wettelijk meldrecht in met professionele normen
en daarmee wordt afstand genomen van het conflict van plichten als grondslag voor het doen
van een melding van kindermishandeling of huiselijk geweld. De juridische analyse heeft inzichtelijk gemaakt dat professionals zich niet mogen verschuilen achter allerlei regels. Ze hebben een
zorgplicht als het gaat om de thema’s kindermishandeling en huiselijk geweld. Het hoeft dan niet
altijd te gaan om het doen van een melding. De Roode schreef in 2013, vlak voordat de ‘verbeterde meldcode’ in werking trad, ‘dat een melding een uiterste stap moet blijven. Het gaat erom of er
hulp wordt geboden en daarvoor is een melding lang niet altijd noodzakelijk. Een meldcode draagt
eraan bij dat melding zo veel mogelijk wordt voorkomen, terwijl hij tegelijkertijd aanzet tot het
ondernemen van actie.’194 Sombroek benadrukt dat informatieverstrekking van groot belang is bij
kindermishandeling.
De juridische analyse maakt ook inzichtelijk dat diverse stakeholders worstelen met het juridisch
kader als het gaat om het verstrekken van informatie op verzoek van de RvdK of Veilig Thuis. Het
stappenplan uit de ‘verbeterde meldcode’ biedt op dat moment weinig houvast. Het CTG heeft in
2019 een aanzet gegeven voor professionals om zorgvuldig om te gaan met een verzoek van
Veilig Thuis of de Raad om gegevens over een cliënt in het kader van kindermishandeling of huiselijk geweld te verstrekken. Maar deze aanzet is weer breder dan bijvoorbeeld de KNMG voorschrijft in zijn meldcode.
De in dit hoofdstuk uitgevoerde analyse van de wetsgeschiedenis, jurisprudentie en wetenschappelijke literatuur heeft in ieder geval inzichtelijk gemaakt dat in het belang van het zorgvuldig en
vooral tijdig omgaan met signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld een zuivere toepassing van de leer van conflict van plichten niet meer aan de orde is en ook niet meer wenselijk
is. De verwarring die in de literatuur, de jurisprudentie en wellicht ook de verschillende meldcodes
wordt gecreëerd draagt er nog niet toe bij dat in de praktijk voor professionals helder is wat de
wettelijke grondslag is voor het doen van een melding van kindermishandeling of huiselijk geweld of het verstrekken van informatie op verzoek van de Rvdk of Veilig Thuis.

194 De Roode 2013.

85

86

4
De meldcode in de praktijk

4.1 Inleiding
Dit hoofdstuk bevat de bevindingen van het empirisch onderzoek, bestaande uit een enquête
onder verschillende groepen professionals en organisaties van de meldcode, interviews met
experts, interviews met volwassenen en jeugdigen en groepsgesprekken met professionals. De
bevindingen zijn aangevuld met bestaand onderzoeksmateriaal en cijfers over huiselijk geweld.195 Daarnaast zijn in dit hoofdstuk voorbeelden uit de praktijk en uit gesprekken met volwassenen en jeugdigen opgenomen in kaders.
De eerste paragrafen gaan in op de context waarbinnen de meldcode zich afspeelt. Paragraaf 4.2
gaat kort in op de cijfers met betrekking tot huiselijk geweld en kindermishandeling. Paragraaf
4.3 beschrijft het landelijke meerjarenprogramma ‘Geweld hoort nergens thuis’. Paragraaf 4.4
gaat in op de implementatie van de meldcode in de praktijk en paragraaf 4.5 beschrijft hoe de
kennis en het gebruik van de meldcode worden bevorderd door (met name) organisaties. Paragraaf 4.6 gaat in op het gebruik van de meldcode. Het doorlopen van de stappen in de praktijk
staat in deze paragraaf centraal. Onder andere wordt ingegaan op wat maakt dat professionals
de meldcode wel of niet gebruiken, op het doen van een melding bij Veilig Thuis en op de kindcheck/mantelzorgerverlenerscheck. De Wet verplichte meldcode is gelijktijdig met de Wet verwijsindex risicojongeren geëvalueerd. Daarom wordt in paragraaf 4.6.3 (onder stap 3) nader
ingegaan op de samenhang tussen beide wetten. In paragraaf 4.7 staat de samenwerking bij
toepassing van de meldcode centraal. Het gaat in dat geval om de samenwerking met andere
professionals en de samenwerking met Veilig Thuis. In paragraaf 4.8 staat de werking van de
meldcode centraal en wordt beschreven of professionals zich ondersteund voelen en welke opvattingen zij hebben over het doelbereik van de wet. In paragraaf 4.9 is een samenvatting opgenomen.

195 Zie de methodologische verantwoording in hoofdstuk 2.

87

Enquêteresultaten
De enquête is uitgezet onder verschillende professionals en organisaties in alle sectoren. Niet elke
enquête heeft tot voldoende respons geleid, daarom zijn in dit hoofdstuk alleen de resultaten
gepresenteerd van medewerkers in de kinderopvangsector,196 kinderopvangorganisaties,197
orthopedagogen, jeugdverpleegkundigen, wijkverpleegkundigen, leerplichtambtenaren, jeugdzorgorganisaties en gemeenten. De resultaten zijn telkens naast elkaar gepresenteerd, maar zijn
niet zonder meer met elkaar te vergelijken, omdat elke sector zijn eigen context kent. Ook is de
respons niet hoog genoeg om tot betrouwbare verschillen tussen sectoren te komen. De resultaten dienen als ondersteuning aan de kwalitatieve bevindingen en kunnen niet op zichzelf gelezen
worden. Omdat de respons bij de orthopedagogen dusdanig laag is (in vergelijking tot de totale
populatie), is dit in de tabellen door middel van een grijze kolom aangeduid.
De sector kinderopvang heeft voldoende respons behaald om betrouwbare uitspraken te doen
over de omgang met de meldcode in die sector, deze resultaten kunnen dus wél zelfstandig worden gelezen.

4.2 Cijfers met betrekking tot huiselijk geweld en kindermishandeling
Het WODC heeft in 2019 een prevalentieonderzoek uitgevoerd naar huiselijk geweld. In dit onderzoek is onderscheid gemaakt tussen huiselijk geweld onder volwassenen, kinderen198 en
ouderen199.
Vol wass enen
Uit het onderzoek van het WODC blijkt dat 5,5% van de volwassenen in een periode van vijf jaar
wel eens met een voorval van fysiek en/of seksueel geweld in huiselijk kring te maken heeft
gehad. Het gaat om 6,2% van de vrouwen en 4,7% van de mannen. Dit zijn in totaal circa 747.000
mensen van achttien jaar of ouder. Bijna 20% van de slachtoffers heeft structureel fysiek en/of
seksueel huiselijk geweld meegemaakt; dat wil zeggen geweld dat maandelijks, wekelijks of
dagelijks voorkwam.200 De onderzoekers van het WODC concluderen op basis van wetenschappe-

196 Hieronder vallen naast medewerkers bij de kinderopvang ook gastouders, peuterspeelzaalmedewerkers en medewerkers op
de buitenschoolse opvang.
197 Hieronder vallen naast kinderopvanglocaties, gastouderlocaties/-bureaus, peuterspeelzalen en de buitenschoolse opvang.
198 Het gaat hier om twee onderzoeken, een onderzoek onder scholieren van 12 tot en met 17 jaar die in de eerste vier jaar van
het voortgezet onderwijs zitten en een onderzoek naar kindermishandeling onder kinderen van 0 tot en met 17 jaar oud.
199 In het prevalentieonderzoek is geweld tegen ouderen gedeeltelijk buiten beeld gebleven. Waar ouderen mishandeld worden
door hun (ex-)partner of door anderen uit de huiselijke kring valt dit onder huiselijk geweld. Zie: Ten Boom & Wittebrood
2019, p. 24 (voetnoot 14) en p. 39 (voetnoot 28). Hiernaar is wel afzonderlijk in opdracht van het WODC onderzoek gedaan.
Zie daarvoor Bakker e.a. 2018.
200 Ten Boom & Wittebrood 2019, p. 50.

88

lijke literatuur, waaruit bekend is dat de slachtoffers van het meest ernstige geweld niet goed
bereikt worden met dit type onderzoek, dat de groep slachtoffers waarschijnlijk groter is.201
Kinderen
De schattingen van de jaarlijkse prevalentie van kindermishandeling in Nederland lopen uiteen.
Een zelfrapportage-onderzoek onder scholieren laat zien, dat naar schatting circa 12% van de
scholieren tussen de twaalf en zeventien jaar, in het afgelopen jaar weleens met kindermishandeling te maken heeft gehad (10% van de jongens en 15% van de meisjes). Het gaat om fysieke
mishandeling, dreigen met slaan door ouders/verzorgers en als kind getuige zijn van fysieke
confrontatie tussen de ouders en om seksueel misbruik – bij dit laatste kunnen ook plegers van
buiten het gezin betrokken zijn.202 Uit het in 2017 uitgevoerde prevalentie onderzoek van het
WODC onder professionals, blijkt dat jaarlijks naar schatting tussen de 90.000 en 127.000 kinderen van nul tot en met zeventien jaar het slachtoffer zijn van tenminste één vorm van kindermishandeling. Dit komt neer op ongeveer 3% van de nul tot en met zeventien jarigen en komt
overeen met studies uit 2005 en 2010, waarin werd uitgegaan van respectievelijk 109.000 en
117.000 gevallen.203 Naast fysieke en emotionele mishandeling vallen hieronder ook zaken van
ernstige verwaarlozing (het kind krijgt bijvoorbeeld niet de zorg en/of de verzorging die het nodig
heeft); dat is zelfs de grootste groep. Meisjes en jongens zijn vrijwel even vaak slachtoffer van
kindermishandeling, met uitzondering van seksueel misbruik en emotionele mishandeling. Daarvan zijn meisjes significant vaker het slachtoffer.204
Oudere n
De onderzoekers van de prevalentiestudie van het WODC schatten in dat in totaal 5,5% van de
ouderen sinds 65-jarige leeftijd is mishandeld en 2% van de ouderen ieder jaar. Uit een ander
onderzoek van het WODC over de aard en omvang van ouderenmishandeling volgt dat één op de
twintig thuiswonende ouderen (65+) ooit te maken krijgt met ouderenmishandeling en dat jaarlijks één op de vijftig ouderen te maken krijgt met ouderenmishandeling.205 Het ging in dit geval
vooral om psychische mishandeling, fysieke mishandeling en financiële benadeling.

4.3 ‘Geweld hoort nergens thuis’
In 2018 is in opdracht van het ministerie van VWS, het ministerie van JenV en de VNG het nationale meerjarenprogramma ‘Geweld hoort nergens thuis’ gepresenteerd.206 Dat programma is
201 Ten Boom & Wittebrood 2019, p. 89.
202 Schellingerhout & Ramakers 2017.
203 Ten Boom & Wittebrood 2019, p. 72.
204 Ten Boom & Wittebrood 2019, p. 70 e.v.
205 Bakker e.a. 2018, p. 59.
206 Bij het opstellen van het programma zijn verschillende partijen geconsulteerd, zoals de voormalige Taskforce kindermishandeling en seksueel misbruik, de Kring van Veiligheid, wethouders, burgemeesters, gemeenteambtenaren, het OM, politie,
AUGEO, de Raad voor de Kinderbescherming, Veilig Thuis, Reclassering, beroepsgroepen zoals de jeugdgezondheidszorg, de
vrouwenopvang en Humanitas. Zie: Geweld hoort nergens thuis 2018, p. 7.

89

opgesteld om regionale en lokale initiatieven te verbinden en te coördineren met als doel om
huiselijk geweld te stoppen, terug te dringen en de schade ervan te beperken. Daarnaast beoogt
het programma om de vicieuze cirkel van geweld (de overdracht van generatie op generatie) te
doorbreken. De bedoeling is dat dat landelijke en regionale partijen multidisciplinair en systeemgericht werken.
Het programma is opgebouwd langs drie actielijnen met elk verschillende activiteiten en deelprojecten.207 Bij de eerste actielijn ‘Eerder en beter in beeld’ wordt ingezet op het eerder en beter in
beeld krijgen van huiselijk geweld door onder meer werkgevers alert(er) te maken op signalen,
ervoor te zorgen dat professionals (meer) gaan werken met de meldcode en door Veilig Thuis en
lokale (wijk)teams te versterken. De tweede actielijn ‘Stoppen en duurzaam oplossen’ streeft naar
het stoppen en doorbreken van de cirkel van huiselijk geweld en daarbij te zorgen voor duurzame
oplossingen. Hierbij wordt ingezet op multidisciplinaire en systeemgerichte samenwerking, het
beschikbaar maken van traumascreening, het strenger aanpakken van plegers en het sneller
informeren van scholen. Bij de derde actielijn ‘Specifieke groepen’ wordt aan specifieke doelgroepen, waaronder slachtoffers van loverboys, seksueel geweld, ouderenmishandeling en eergerelateerd geweld, extra aandacht besteed.
In totaal worden er 28 regio’s onderscheiden. De meeste regio’s zijn georganiseerd naar de indeling van de Veilig Thuis-regio’s, andere regio’s zijn langs de lijnen van de centrumgemeenten
(vrouwenopvang/geweld in huiselijke kring) georganiseerd. De aanpak van huiselijk geweld en
kindermishandeling krijgt vorm in de samenwerking tussen professionals en organisaties in die
verschillende regio’s. De regio’s vormen samen een bestuurlijk en inhoudelijk netwerk waarin de
randvoorwaarden voor een multidisciplinaire, systeemgerichte en effectieve aanpak van huiselijk
geweld en kindermishandeling worden gecreëerd. Elke regio dient de inhoudelijke ambities uit
het programma, waaronder ook de hierboven beschreven actielijnen, te vertalen naar een eigen
actieplan. De regio’s kunnen daarvoor de regiovisies die zij moeten opstellen gebruiken. Elke regio
beschikt over een projectleider die er onder meer als taak heeft om ervoor te zorgen dat het
landelijke programma aansluit op wat er precies in zijn of haar regio gebeurt en nodig is.
Een landelijk kernteam monitort de voortgang en effectiviteit van deze aanpak. Ieder half jaar
verschijnt er een voortgangsrapportage. De commissie Onderzoeksprogramma ‘Geweld hoort
nergens thuis’ heeft in verband met de monitoring een impactmonitor ontwikkeld. De impactmonitor meet of er een wezenlijk verschil wordt gemaakt met de aanpak van huiselijk geweld en
kindermishandeling in de levens van mensen die het raakt. Vanaf het najaar van 2019 wordt ook
over de uitkomsten van deze monitor gerapporteerd.208

207 Zie: Geweld hoort nergens thuis 2018, p. 10 en 52.
208 Zie: Tweede voortgangsrapportage over het programma Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 9 en Derde voortgangsrapportage over het programma Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 11.

90

4.4 Implementatie
4.4.1

Invoering van de meldcode
Om organisaties te helpen de meldcode te implementeren heeft het ministerie van VWS een
basismodel voor de meldcode opgesteld. Het basismodel is bedoeld als handreiking voor organisaties en zelfstandige beroepsbeoefenaren bij het opstellen van een code voor de eigen organisatie of praktijk. De bedoeling is dat de meldcode voor de eigen organisatie of praktijk wordt geconcretiseerd. Dit kan door bijvoorbeeld de beroepskrachten en de doelgroep specifieker te omschrijven, door nauwkeurig aan te geven welke beroepskrachten geacht worden welke stappen te
zetten en wie binnen de organisatie of praktijk eindverantwoordelijk is.209 Het ministerie heeft bij
het ontwikkelen van het basismodel zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de meldcodes en
protocollen die in de jaren voor inwerkingtreding van de Wet verplichte meldcode al ontwikkeld
waren in de verschillende beroepsgroepen en domeinen.
Naast het basismodel van VWS is door het ministerie een checklist opgesteld voor bestuurders
van organisaties die de meldcode moeten implementeren.210 De checklist moet bestuurders
ondersteunen bij de invoering van de meldcode binnen de eigen organisatie en gaat in op drie
fasen (voorbereiding, implementatie en uitvoering). De checklist besteedt onder meer aandacht
aan het opzetten van een implementatiestructuur, het opstellen van een implementatieplan, het
aanpassen van procedures en werkprocessen, het aanpassen van het basismodel meldcode voor
de eigen organisatie en de borging van het gebruik van de meldcode in de organisatie. De checklist geeft aan dat het op maat maken van het basismodel meldcode voor de eigen organisatie een
belangrijk onderdeel is van de implementatie. Hierbij moet aangesloten worden bij een eventuele
meldcode van de beroepsgroep omdat deze als de professionele standaard geldt. Organisaties
worden aangespoord om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de termen die in de organisatie worden gebruikt (cliënt, patiënt, klant, deelnemer, leerling, etc.) en de rollen en verantwoordelijkheden te omschrijven van de verschillende (groepen) medewerkers.
In de praktijk is op drie verschillende manieren invulling gegeven aan de invoering van de meldcode. Ten eerste zijn door beroepsgroepen meldcodes opgesteld voor zelfstandige professionals.
Het gaat om de meldcodes die binnen de sector gezondheidszorg zijn opgesteld. Denk daarbij aan
de KNMG die een meldcode voor artsen heeft opgesteld. Deze meldcode bevat professionele
normen wanneer een arts geacht wordt een melding te doen bij Veilig Thuis. Andere voorbeelden
zijn de meldcode van de V&VN voor verpleegkundigen en de meldcode van de KNGF voor fysiotherapeuten.
Ten tweede hebben organisaties meldcodes vastgesteld die zijn gebaseerd op een modelmeldcode, opgesteld door de brancheorganisatie. Organisaties kunnen deze modelmeldcode gebruiken
en volledig overnemen. Zij zijn daartoe echter niet verplicht en kunnen er ook voor kiezen om het
model nader uit te werken en toe te schrijven naar hun eigen organisatie. Voorbeelden zijn de
meldcodes voor sociaal werkers (BPSW) en leerplichtambtenaren en RMC-consulenten (Ingrado).
209 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.
210 Zie: Checklist Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.

91

Binnen het onderwijs hebben de PO-raad en VO-raad algemene voorbeelden beschikbaar gesteld.
Schoolinstellingen worden vervolgens geacht zelf een meldcode op te stellen. In de sector kinderopvang is het Protocol ‘kindermishandeling en grensoverschrijdend gedrag’ opgesteld door
BOinK, Brancheorganisatie Kinderopvang, Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang en
Sociaal Werk Nederland. De meldcode inclusief afwegingskader, de meldplicht en hoe om te gaan
met seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen kinderen onderling, zijn hierin opgenomen.
Incidenteel is een meldcode uit een andere sector als input gebruikt; een onderwijsinstelling heeft
bijvoorbeeld de meldcode van de KNMG gebruikt en aangepast naar de eigen situatie.
Ten derde hebben grote organisaties ‘eigen’ meldcodes vastgesteld, bijvoorbeeld in de sector
justitie. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft een eigen meldcode opgesteld voor alle instellingen die onder de DJI vallen, waaronder penitentiaire en justitiële jeugdinrichtingen. Per 1
januari 2019 heeft de DJI tevens een ‘verbeterde meldcode’ inclusief afwegingskaders in gebruik
genomen. Het COA werkt ook met een eigen meldcode en heeft het afwegingskader opgenomen
in het aangepaste protocol van de ‘verbeterde meldcode’.211 De reclasseringsorganisaties (3RO:
Reclassering Nederland, Stichting Verslavingsreclassering GGZ en Leger des Heils Jeugdbescherming) hebben gezamenlijk een eigen meldcode vastgelegd in het handboek reclassering. Deze
meldcode is voorzien van een afwegingskader. Verder heeft Halt een meldcode ingevoerd. Of
deze aangepast is met een afwegingskader zoals bedoeld in de ‘verbeterde meldcode’ is niet
bekend.
Uit de enquêtes blijkt dat in de praktijk met name wordt aangesloten bij een door de brancheorganisatie opgestelde meldcode (zie tabel 1). Circa een vijfde van de respondenten geeft aan dat
gebruik wordt gemaakt van een door de eigen organisatie opgestelde meldcode. Het hebben van
meerdere meldcodes in één organisatie komt onder onze respondenten weinig voor. Alleen onder
de wijkverpleegkundigen en jeugdzorgorganisaties zijn respondenten die aangeven dat geen
meldcode is ingevoerd in de organisatie.

(n=46)

Jeugdzorgorganisaties

Kinderopvang-

organisaties (n=740)

Wijkverpleegkundigen

(n=145)

(n=71)

Jeugdverpleegkundigen

Orthopedagogen

(n=39)

opvang (n=650)

Medewerkers kinder-

Tabel 1: Welke meldcode wordt in uw organisatie gebruikt?

Eigen meldcode organisatie

18%

26%

25%

16%

14%

24%

Meldcode van brancheorganisatie

78%

72%

72%

50%

85%

63%

Meerdere meldcodes binnen organisatie

1%

3%

1%

2%

1%

2%

Geen meldcode

0%

0%

0%

8%

0%

2%

Weet ik niet

3%

0%

1%

23%

1%

9%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
211 Zorgvuldig handelen bij huiselijk geweld en kindermishandeling.

92

Aan respondenten bij organisaties is gevraagd of de professionals die de meldcode moeten gebruiken binnen de organisatie, betrokken zijn bij het opstellen van de meldcode. Bij de kinderopvangorganisaties geeft 61% van de organisaties (n=100) aan dat bij het opstellen van de meldcode inbreng van medewerkers is gevraagd. Bij jeugdzorgorganisaties geeft 81% (n=21) dat aan.
Onder de geïnterviewde personen waren weinig professionals die in een organisatie werken waar
meerdere meldcodes gelden, de personen waarvoor dat wel geldt ervaren geen problemen met
het bestaan van meerdere meldcodes. Een voorbeeld van een organisatie waar meerdere meldcodes bestaan is een ziekenhuis. Een ziekenhuis is als organisatie verplicht om een meldcode te
hebben.212 Daarnaast zijn de beroepsgroepen die in het ziekenhuis werken, zoals artsen en verpleegkundigen, via hun professionele norm gebonden aan de meldcodes van de beroepsgroep.
Deze professionals gebruiken over het algemeen de meldcode die door de achterliggende beroepsorganisatie is opgesteld.
Gemeenten dienen gezamenlijk een regiovisie op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling vast te stellen.213 Een regiovisie heeft als doel om in regionaal verband te komen tot
gezamenlijke beleidsuitgangspunten en afspraken over een integrale en gezamenlijke aanpak van
huiselijk geweld en kindermishandeling. Een gesprekspartner vanuit een gemeente – die samen
met zeventien andere gemeenten een dergelijke regiovisie heeft opgesteld – geeft bijvoorbeeld
aan dat alle betrokken gemeenten in het kader van de regiovisie gezamenlijk een handreiking/checklist ontwikkelen. De bedoeling hiervan is om de werkwijze rondom de implementatie
van de meldcode te stroomlijnen en te verduidelijken welke middelen beschikbaar zijn om de
implementatie te bevorderen. Het gaat bijvoorbeeld om tips omtrent het meenemen van de
meldcode in de inkoopvoorwaarden en subsidievoorwaarden van de gemeente. Gemeentelijke
organisaties zijn op zichzelf niet wettelijk verplicht om een eigen meldcode vast te stellen. Uit de
enquête onder beleidsmedewerkers van gemeenten komt naar voren dat (een deel van de) gemeenten ook voor de eigen organisatie een meldcode opstellen. Van de 114 gemeenten antwoordt 37% dat een meldcode voor de eigen gemeente was vastgesteld en 41% dat zij gebruik
maken van een regionaal opgestelde meldcode.214 Deze meldcodes zijn over het algemeen opgesteld ten behoeve van afdelingen waar veel contact is met burgers, zoals de afdeling werk en
inkomen of maatschappelijke ondersteuning.

212 Dit volgt uit artikel 8 Wkkgz. Daarnaast is de ‘Veldnorm kindermishandeling en huiselijk geweld voor ziekenhuizen’ in 2013 is
opgesteld (en in 2019 geactualiseerd) met behulp van experts uit de beroepsgroepen Nederlandse Vereniging voor Spoedeisende Hulp Verpleegkundigen, Nederlandse Vereniging voor Heelkunde, Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde en
de Vereniging Vertrouwensartsen inzake Kindermishandeling. De veldnorm beoogt te voorzien in een compact omschreven
set van eisen en afspraken waar elk ziekenhuis in Nederland minimaal aan moet voldoen. In de veldnorm is onder meer opgenomen dat in het ziekenhuisspecifieke beleid de werkwijze is omschreven bij vermoedens van kindermishandeling en huiselijk geweld conform de Wet verplichte meldcode, inclusief signaleringsinstrument en samenwerking met het multidisciplinair team kindermishandeling en huiselijk geweld.
213 Deze opdracht hebben gemeenten gekregen in de kamerbrief van de staatssecretaris van VWS van 14 december 2011.
Kamerstukken II, 2011-2012, 28 345, nr. 117.
214 Bij deze vraag waren meerdere antwoorden mogelijk, dus het kan niet worden uitgesloten dat een gemeente zowel een
eigen meldcode heeft opgesteld als dat gebruik wordt gemaakt van een regionaal opgestelde meldcode.

93

4.4.2

Wettelijk verplichte elementen in de meldcode
Volgens artikel 2, eerste lid van het Besluit verplichte meldcode dient elke meldcode in elk geval
een stappenplan, een afwegingskader, een toebedeling van verantwoordelijkheden aan diverse
groepen medewerkers en specifieke aandacht voor de wijze waarop professionals moeten omgaan met gegevens te bevatten. Daarnaast is er een aantal elementen die toegevoegd moet
worden indien deze van toepassing zijn, zoals bijzondere vormen van geweld, gebruik van de
verwijsindex en de kindcheck. We hebben de organisaties gevraagd of deze elementen in de door
de organisatie of professional gebruikte meldcode zijn opgenomen.215 In tabel 2 zijn de resultaten opgenomen.
Het algemene beeld uit de enquête is dat in alle meldcodes (met uitzondering van één gemeente)
een stappenplan is opgenomen. Ook het afwegingskader van de ‘verbeterde meldcode’ is in de
meeste meldcodes opgenomen, alsmede de toebedeling van verantwoordelijkheden en de omgang met vertrouwelijke gegevens. Het Protocol ‘kindermishandeling en grensoverschrijdend
gedrag’ van BOinK besteed aandacht aan de verwijsindex, maar slechts een kleine meerderheid
van de kinderopvangorganisaties geeft aan dat in de meldcode aandacht is voor de verwijsindex.
Daarnaast ontbreekt bij kinderopvangorganisaties de kindcheck in ruim een kwart van de gevallen. In een derde van de gemeenten is geen expliciete aandacht in de meldcode voor de omgang
met vertrouwelijke gegevens.
Tabel 2: Zijn de volgende onderdelen opgenomen in uw meldcode? (meerdere antwoorden mogelijk)
Kinderopvang-

Gemeenten

organisaties

(n=92)

(n=100)
Stappenplan

100%

99%

Afwegingskader

100%

95%

Toebedeling van verantwoordelijkheden binnen de organisatie

96%

76%

Omgang met vertrouwelijke gegevens

95%

70%

Aandacht voor specifieke vormen van geweld

91%

67%

Uitvoeren kindcheck

74%

82%

Aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik van de Verwijs-

54%

71%

index Risicojongeren (VIR)
Bron: enquête organisaties en gemeenten, Pro Facto

4.4.3

Implementatie onder de aandacht door de inspecties
De (voorloper van de) IGJ onderzocht meerdere malen de implementatie en het gebruik van de
meldcode. In 2013 onderzocht de IGJ de invoering van de meldcode in vijftien sectoren van de

215 Hoewel de mantelzorgverlenerscheck niet genoemd is in de wet, hebben we deze wel opgenomen als antwoordmogelijkheid
in de enquête.

94

gezondheidszorg. Conclusie was toen dat de invoering van de meldcode in de gezondheidszorg
varieerde, maar nog onvoldoende was. Medewerkers waren over het algemeen te weinig geschoold in het gebruik van de meldcode.216 De IGJ startte in 2016 opnieuw een onderzoek naar de
implementatie van de meldcode. De IGJ interviewde hiervoor ruim 2.300 zorgaanbieders en hulpverleners telefonisch. Uit dat onderzoek bleek dat ruim een kwart van de respondenten de meldcode niet gebruikte of niet bekend was met de meldcode.217 Ook concludeerde de IGJ dat het lage
gebruik van de meldcode bij de vrijgevestigden in de GGZ opmerkelijk was, gezien zowel het grote
aantal slachtoffers als daders van geweld in afhankelijkheid dat gedurende hun leven GGZ hulp
nodig heeft (zie ook hoofdstuk 3, paragraaf 3.2.3.5 over de rol van de IGJ bij huiselijk geweld en
kindermishandeling).
In 2018 schreef de IGJ in een vervolgonderzoek 65 GGZ-instellingen aan.218 Deze organisaties
kwamen op grond van de telefonische ronde in 2016 in beeld omdat bij hen de implementatie en
uitvoering van de meldcode onvoldoende op orde leek. Het doel van dit vervolgtoezicht was om te
onderzoeken of de grotere GGZ-instellingen die destijds de meldcode nog niet of deels geïmplementeerd hadden, het inmiddels op orde hebben. Het onderzoek liet zien dat het merendeel
(97%) ondertussen ver gevorderd is met het implementeren en borgen van de meldcode in het
zorgproces. Het duurde dus enkele jaren voordat bij de meeste grotere GGZ-instellingen de invoering van de meldcode gerealiseerd was.
Uit ZonMw onderzoek bleek verder dat psychiaters niet of onvoldoende bekend waren met de
kindcheck. Om deze reden is, na eerdere vergelijkbare trajecten op de SEH, ambulancediensten en
huisartsenposten, een implementatietraject gestart met als doel een succesvolle implementatie
van de kindcheck binnen de GGZ te faciliteren.219 In dit kader is een website ontwikkeld (kindcheck-ggz.nl) die in de informatiebehoefte van GGZ professionals moet voorzien, worden organisaties die de kindcheck (nog) niet of onvoldoende hebben geïmplementeerd ondersteund door
bijvoorbeeld persoonlijke begeleiding en worden belemmeringen bij de praktische uitvoering van
de kindcheck geïnventariseerd en gemonitord. De (voorlopige) resultaten van het implementatietraject laten zien dat bij steeds meer GGZ-instellingen de kindcheck is ingebed in het werkproces.
De Inspectie van het Onderwijs (IvhO) heeft in de afgelopen jaren geen thematisch onderzoek
naar de meldcode uitgevoerd, wel wordt het onderwerp tijdens het kwaliteitsonderzoek per
school meegenomen. In deze evaluatie zijn 114 van deze kwaliteitsrapporten bestudeerd.220
216 Invoering van meldcode(s) huiselijk geweld en kindermishandeling binnen een aantal gezondheidszorgsectoren nog onvoldoende 2013.
217 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2017.
218 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling in de ggz 2018.
219 ZonMw project ‘implementatie impuls toepassing kindcheck bij de GGZ’, 2015-2019; https://www.zonmw.nl/nl/onderzoekresultaten/jeugd/programmas/project-detail/effectief-werken-in-de-jeugdsector/implementatie-impuls-toepassingkindcheck-bij-ggz/.
220 Bij elke subsector zijn 20 inspectierapporten uit 2017-2018 bekeken, met uitzondering van de sector speciaal basisonderwijs
waar 14 inspectierapporten (alle online beschikbare in deze periode) zijn bekeken. Voor de periode 2017-2019 is gekozen,
omdat de inspectie vanaf 2017 de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling heeft meegenomen bij inspectiebezoeken.

95

Daaruit blijkt dat niet uit alle rapporten goed te herleiden is óf de inspectie gekeken heeft naar de
meldcode. Bij de scholen waar dit wel uit het rapport was af te leiden, bleek dat de meldcode
aanwezig was en voldeed aan de wettelijke vereisten. Slechts bij twee scholen (een vmbo en mboschool) is geconstateerd dat geen meldcode aanwezig was. Over het bevorderen van het gebruik
van de meldcode is niet in alle kwaliteitsrapporten informatie terug te vinden; bij vijftien van de
114 rapporten is hierover iets opgenomen. Zeven keer wordt gerapporteerd dat het gebruik van
de meldcode niet wordt bevorderd door het schoolbestuur. De IvhO constateert bijvoorbeeld: ‘[De
meldcode] is wel vastgesteld, maar niet bij iedereen bekend. [..] Met het bestuur spreken wij af
dat de school dit herstelt.’ De inspectie benoemt in één van de rapporten dat bevorderen kan
bestaan uit scholing,: ‘De school verzorgt geen scholing over het gebruik van de meldcode voor
docenten, teamleiders en overig personeel, zodat zij alert kunnen zijn op het voorkomen van
huiselijk geweld en kindermishandeling.’
De Inspectie V&J heeft in 2015 in de justitiële sector onderzoek gedaan naar de aanwezigheid en
het gebruik van de meldcode bij justitiële inrichtingen, reclasseringsorganisaties, Regionale Instellingen voor Beschermd Wonen (RIBW) en Halt. Uit het onderzoek van de inspectie V&J bleek dat
het per organisatie verschilt of de respondenten op de hoogte zijn dat de eigen organisatie over
een meldcode beschikt. Het onderzoek liet zien dat medewerkers van justitiële inrichtingen en
van de RIBW’s die wel over een meldcode beschikken, vaak niet bekend waren met de meldcode.
Van de medewerkers in justitiële inrichtingen wist slechts 35% dat de organisatie hierover beschikt. Bij de RIBW’s was dit 59%. Medewerkers van de reclasseringsorganisaties en Halt waren
daarentegen bijna allemaal op de hoogte van de meldcode.221

4.4.4

‘Verbeterde meldcode’
Vanaf 1 januari 2019 is de meldcode aangescherpt; het opnemen van een afwegingskader in de
meldcode is verplicht geworden en beroepskrachten zijn verplicht het afwegingskader in hun
praktijk te gebruiken. In opdracht van de ministeries van VWS en VenJ is ter ondersteuning een
basisdocument opgesteld.222 De beroepsgroepen uit de zes sectoren kunnen dat basisdocument
gebruiken. Daarbij hebben zij de ruimte gekregen om een afwegingskader ‘op maat’ te maken. In
het basisdocument is toegelicht waarom de meldcode is uitgebreid met een afwegingskader en
wat daar precies mee wordt bedoeld. Het basisdocument biedt daarnaast bouwstenen die beroepsgroepen kunnen gebruiken bij het opstellen van een afwegingskader.223
Uit de enquête blijkt dat bij vrijwel alle bevraagde kinderopvangorganisaties en gemeenten een
afwegingskader is opgenomen in de meldcode (zie tabel 2). Verschillende organisaties (en beroepsverenigingen) in andere sectoren, waaronder het onderwijs, waren ten tijde van dit evaluatieonderzoek nog bezig waren met het implementatieproces van de ‘verbeterde’ meldcode. Niet
elke organisatie neemt standaard het afwegingskader over van de beroepsorganisatie. Een reden
hiervoor is dat de organisatie het afwegingskader specifiek(er) willen afstemmen op hun werk-

221 Zie: Rapport Meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling 2015, p. 5 en 14.
222 Afwegingskader in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018.
223 Afwegingskader in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018.

96

zaamheden/organisatie. Een andere reden is dat organisaties zelf al aan de slag waren met een
‘eigen’ afwegingskader voordat het afwegingskader voor de gehele beroepsgroep gereed was.
De meerderheid van de respondenten is op de hoogte van invoering van de verbeterde meldcode
en de verplichting een afwegingskader te gebruiken. Alleen bij de wijkverpleegkundigen geeft een
lager percentage respondenten, namelijk 50%, aan van de wijzigingen op te hoogte te zijn.
Tabel 3: Bent u bekend met de wijziging van de meldcode per 1 januari 2019 en de verplichting
een afwegingskader te gebruiken in het stappenplan?
Bekend met verbeterde meldcode
Medewerkers kinderopvang (n=487)

91%

Orthopedagogen (n=26)

100%

Jeugdverpleegkundigen (n=48)

98%

Wijkverpleegkundigen (n=103)

50%

Leerplichtambtenaren (n=58)

72%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto

4.5 Bevorderen van kennis en gebruik van de meldcode
4.5.1

Algemeen
Organisaties, zelfstandige professionals en gemeenten zijn verplicht om het gebruik van en de
kennis over de meldcode te bevorderen. Dat kunnen zij op verschillende manieren doen. Voor
nieuwe medewerkers kan in een inwerkprogramma aandacht worden besteed aan de meldcode.
Medewerkers kunnen ook door middel van bijeenkomsten, e-learningmodulen, cursussen of
specifieke trainingen worden (bij)geschoold over (toepassing van) de meldcode. De kennis over en
het gebruik van de meldcode wordt in de praktijk ook bevorderd doordat er brochures worden
verstrekt, posters over het instrument worden opgehangen, intervisies worden gehouden en op
de website of het (registratie)systeem dat medewerkers gebruiken teksten en toelichtingen
worden geplaatst over (de stappen van) de meldcode. Ook het hebben van een gebruiksvriendelijk
systeem kan het gebruik van de meldcode bevorderen. Bij de reclassering is de meldcode bijvoorbeeld ingebouwd in het registratiesysteem, waardoor medewerkers automatisch aan de meldcode worden herinnerd. Het COA heeft ook een protocol opgesteld met betrekking tot de meldcode.
Het gebruik van de meldcode kan ook worden bevorderd door medewerkers gebruik te laten
maken van een app. Ter verdere ondersteuning van de implementatie van de (verbeterde) meldcode is in opdracht van het ministerie van VWS de Meldcode App ontwikkeld. De app bestaat
sinds 2011, is door de jaren heen geactualiseerd en is nu conform de ‘verbeterde’ meldcode afgestemd op de verschillende meldplichtige sectoren en de huidige werkwijze van Veilig Thuis. Het
idee achter de app is dat professionals altijd informatie over de vijf stappen van de meldcode en
de contactgegevens van Veilig Thuis bij de hand hebben. Geen van de voor dit evaluatieonderzoek
geïnterviewde gesprekspartners heeft verteld dat zij de meldcode-app gebruiken bij hun werkzaamheden.
97

De belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang (BOinK) heeft als projectleider ‘Verbeterde
Meldcode Kinderopvang’ in samenwerking met de Brancheorganisatie Kinderopvang, Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang en Sociaal Werk Nederland een eigen app voor de
kinderopvang ontwikkeld. De app is een digitale vertaling van het protocol ‘kindermishandeling
en grensoverschrijdend gedrag’ voor de kinderopvang van juni 2018. In de app is ook het afwegingskader opgenomen. De app is gericht op gebruik in de praktijk op het kinderdagverblijf, in de
buitenschoolse opvang en gastouderopvang. De app is ontwikkeld omdat pedagogisch medewerkers het soms lastig vinden om bij ‘niet pluis’ gevoelens de meldcode erbij te pakken. De app is
laagdrempelig opgezet; medewerkers kunnen ook eerst algemene informatie opzoeken. De ontwikkelaars hopen dat pedagogisch medewerkers en gastouders door het gebruiken van de app
signalen van kindermishandeling eerder herkennen, de meldcode toepassen en na afweging al
dan niet overgaan tot melding. De ambitie is dat op elke kinderopvanglocatie de app op minimaal
één tablet of telefoon van de organisatie is geïnstalleerd. In de eerste maand is de app 6.200
gedownload.224
In de enquête is gevraagd op welke manier het gebruik van de meldcode binnen de organisatie of
praktijk van de respondent wordt bevorderd. De resultaten zijn opgenomen in onderstaande
tabel. Daaruit blijkt dat variatie bestaat in de manieren waarop organisaties het gebruik van de
meldcode bevorderen; het aanwijzen van een aandachtsfunctionaris, het aanbieden van trainingen/cursussen en het bespreken van de meldcode tijdens reguliere overleggen zijn het meest
genoemd, maar ook bespreking bij evaluaties en het periodiek evalueren van de meldcode in de
organisatie komt voor. Weinig respondenten geven aan dat het gebruik in het geheel niet wordt
bevorderd.

224 Zie: Speciale app meldcode en kindermishandeling voor kinderopvang (online nieuwsbericht).

98

Tabel 4: Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode binnen de organisatie/praktijk

Er is een aanspreekpunt/ aan-

Gemeenten (n=114)

(n=45)

Jeugdzorgorganisaties

Kinderopvang-

organisaties (n=739)

(n=84)

Leerplichtambtenaren

(n=133)

Wijkverpleegkundigen

Jeugdverpleegkundigen

(n=71)

(n=39)

Orthopedagogen

kers (n=649)

Pedagogisch medewer-

waar u werkt bevorderd? (meerdere antwoorden mogelijk)

63%

77%

85%

47%

50%

67%

69%

64%

57%

46%

73%

20%

44%

65%

44%

64%

55%

56%

46%

27%

37%

73%

71%

48%

35%

23%

61%

15%

13%

50%

42%

26%

27%

38%

37%

14%

17%

30%

40%

31%

29%

15%

21%

9%

8%

41%

24%

22%

16%

5%

0%

0%

2%

16%

2%

1%

2%

5%

6%

16%

8%

1%

0%

3%

dachtsfunctionaris aangewezen bij
wie ik met vragen over het gebruik
van de meldcode terecht kan.
Er worden trainingen/cursussen
gevolgd waarbij dit aan bod komt.
Het gebruik komt aan de orde bij
reguliere overleggen.
De meldcode is opgenomen in het
inwerkprogramma van nieuwe
medewerkers.
Er vinden evaluaties plaats waarbij
ook naar de toepassing van de
meldcode wordt gekeken.
Het gebruik van de meldcode
wordt periodiek geëvalueerd.
Het komt aan de orde tijdens
beoordelingsgesprekken.
Voor zover ik weet wordt het
gebruik van de meldcode niet
bevorderd binnen mijn organisatie.
Weet ik niet.

1%

0%

1%

14%

14%

1%

4%

2%

Anders

3%

10%

3%

7%

10%

7%

18%

11%

Bron: enquête professionals, organisaties en gemeenten, Pro Facto

4.5.2

Aandachtsfunctionarissen
Het bevorderen van het gebruik van de meldcode kan een taak zijn van een aandachtsfunctionaris. Het is niet wettelijk verplicht om een aandachtsfunctionaris aan te wijzen, maar het wordt
wel gestimuleerd en expliciet in de voorlichting benoemd. In vrijwel alle sectoren zijn aandachtsfunctionarissen aangewezen die in de rol van voorlichter en aanjager meer bewustzijn voor de
meldcode en het onderwerp creëren. Verschillende aandachtsfunctionarissen geven aan dat het
aantal vragen dat zij krijgen van professionals over de meldcode toeneemt. Deze vragen gaan met

99

name over het herkennen en interpreteren van signalen, het doorlopen van het stappenplan en
het hanteren van het afwegingskader.
Binnen organisaties verschilt het welke medewerker de rol van aandachtsfunctionaris krijgt,
bijvoorbeeld een manager of een beleidsmedewerker. Binnen de sector onderwijs hebben de
meeste scholen een aandachtsfunctionaris. Gesprekspartners geven aan dat gemeenten meestal
geen eigen aandachtsfunctionarissen hebben; zij zijn (op enkele uitzonderingen na) ook niet
verplicht te werken met een meldcode. Wel blijkt uit de gesprekken dat verschillende gemeenten
een beleidsmedewerker met aandachtsgebied kindermishandeling en huiselijk geweld hebben
aangesteld, deze heeft bijvoorbeeld naast beleidsmatige taken vergelijkbare taken als de aandachtsfunctionaris.
Binnen de DJI hebben instellingen sinds 2019 een aandachtsfunctionaris; het verschilt per instelling aan wie deze rol is toegewezen, bijvoorbeeld het hoofd van de instelling of een gezinsfunctionaris. Net als in andere sectoren wordt de rol van aandachtsfunctionaris naast de reguliere
werkzaamheden vervuld. De aandachtsfunctionarissen hebben een driedaagse training gekregen
over de meldcode, waarin onder meer aandacht was voor het stappenplan en gespreksvoering.
Ook bij Reclassering Nederland is in 2019 geïnvesteerd in aandachtsfunctionarissen. In principe
informeren de aandachtsfunctionarissen en ‘unit managers huiselijk geweld en kindermishandeling’ de overige medewerkers binnen de reclassering over de meldcode.
Bij organisaties binnen de gezondheidszorg zijn meer verschillen; soms is een aandachtsfunctionaris aangesteld en soms niet. Ziekenhuizen zijn verplicht binnen het multidisciplinair team
kindermishandeling en huiselijk geweld minimaal één aandachtsfunctionaris te hebben.225 Binnen de gezondheidszorg heeft branchevereniging Actiz in 2019 bij enkele van haar leden navraag
gedaan naar de functie van aandachtfunctionaris op het gebied van ouderenmishandeling. Uit die
rondgang bleek dat deze functie verschillend werd belegd. Bij een relatief kleinere organisatie
was de functie onderdeel van het takenpakket van zowel een verpleegkundige als van een klachtenfunctionaris. Een andere kleine organisatie maakte gebruik van de expertise van een stedelijk/regionaal werkende aandachtsfunctionaris. Bij een grote organisatie was een groep aandachtsfunctionarissen aangesteld, bestaande uit verpleegkundigen, een manager, een maatschappelijk werker en een begeleider mantelzorg. En bij twee andere organisaties was de functie
belegd bij een ambtelijk secretaris en een specialist ouderengeneeskunde (SO).226

225 Deze verplichting volgt uit de ‘Veldnorm kindermishandeling en huiselijk geweld voor ziekenhuizen’. Naast een aandachtsfunctionaris moet het multidisciplinaire team o.a. de volgende leden hebben: coördinator, kinderarts, medisch specialist,
verpleegkundige en vertrouwensarts AMK.
226 Onderzoek inzet aandachtsfunctionarissen ouderenmishandeling (online nieuwsbericht).

100

Voorbeeld gezondheidszorg
Een organisatie in de gezondheidszorg streeft ernaar om voor elke afdeling waar met cliënten
wordt gewerkt een aandachtfunctionaris aan te stellen. De aandachtfunctionarissen worden
getraind via de ‘train de trainer’ methode, waarna zij de kennis over moeten dragen op hun collega’s. Voor de aandachtfunctionarissen wordt een à tweemaal per jaar een deskundigheidsmiddag
georganiseerd. Aan de aandachtfunctionarissen wordt ook informatie meegeven over de processen, het aanleggen van dossiers en het oefenen met de gespreksvoering.
In 2019 is door het ministerie van VWS een verkennend onderzoek gestart. Dit onderzoek brengt
per sector in beeld hoe organisaties de rol van aandachtsfunctionaris (of van een deskundig
collega) hebben vormgegeven bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling en
tegen welke uitdagingen organisaties daarbij aanlopen. In de onderzoeksrapportage worden
‘good practices’ opgenomen over hoe organisaties de meldcode implementeren. Op basis van dit
onderzoek wordt gekeken naar eventuele vervolgstappen om het gebruik van aandachtsfunctionarissen binnen organisaties te stimuleren.227
De IGJ heeft in haar rapportage over het vervolgtoezicht in de GGZ van 2018 een aantal actiepunten opgenomen ter borging van de meldcode in de GGZ.228 één van die actiepunten is het lid
maken van de aandachtsfunctionarissen van de Landelijke Vereniging Aandachtsfunctionaris
Kindermishandeling (LVAK). De LVAK is een vereniging die aandachtsfunctionarissen landelijk
vertegenwoordigt en trainingen organiseert. Het is niet verplicht om je als aandachtsfunctionaris
bij de LVAK aan te sluiten. De LVAK heeft in 2019 een taakprofiel vastgesteld voor aandachtsfunctionarissen. Volgens dit taakprofiel draagt de aandachtsfunctionaris zorg voor de implementatie,
het hanteren en borgen van de meldcode. Dit houdt onder meer in dat de aandachtsfunctionaris
de collega’s binnen de organisatie instrueert over de meldcode, adviseert en begeleidt bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling en de daarbij te nemen stappen. Ook adviseert en begeleidt de aandachtsfunctionaris uit het taakprofiel de directie en beleidsverantwoordelijke van de organisatie met betrekking tot de kennis van de meldcode en de implementatie
hiervan. Vaak heeft de aandachtsfunctionaris ook de taak om andere medewerkers binnen een
organisatie te trainen in het gebruik van de meldcode.
Een aandachtsfunctionaris moet voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen om in het register van de
LVAK te staan, zoals het beschikken over een certificaat ‘basistraining aandachtsfunctionaris
huiselijk geweld en kindermishandeling’. Hiertoe heeft de LVAK een driedaagse cursus ontwikkeld. Een andere kwaliteitseis is dat de aandachtsfunctionaris jaarlijks nascholing volgt (bij de
LVAK of elders) om op de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen.
Niet alleen de LVAK verzorgt trainingen. Aandachtsfunctionarissen worden ook geschoold door
andere organisaties. Daarnaast zijn er ook andere registers, zoals de stichting Registerplein.229 Dit
227 Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 15.
228 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling in de ggz 2018, p. 3.
229 De stichting Registerplein beheert en ontwikkelt in samenspraak met beroepsverenigingen beroepsregisters in zorg en
welzijn.

101

register heeft onder andere tot doel om te borgen dat de aandachtsfunctionaris over voldoende
(actuele) deskundigheid beschikt voor het hanteren van de meldcode. Om tot het register te
worden toegelaten moet de professional door zijn werkgever zijn aangewezen als aandachtsfunctionaris, de beschikking hebben over een actuele Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) en aantoonbaar tenminste hbo-werkniveau hebben.
Binnen sommige organisaties wordt onderscheid gemaakt tussen een indirecte en een directe
aandachtsfunctionaris. De indirecte aandachtsfunctionaris (iAF) richt zich specifiek op het implementeren, hanteren en borgen van de meldcode. Deze aandachtsfunctionaris adviseert en begeleidt de directie en beleidsverantwoordelijke van de organisatie in de te nemen stappen. De directe aandachtsfunctionaris (dAF) richt zich op het adviseren en begeleiden van collega’s bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling. De LVAK adviseert grotere organisaties om één
indirecte aandachtsfunctionaris in te stellen en één of meerdere directe aandachtsfunctionarissen. In kleinere organisaties wordt één aandachtsfunctionaris voldoende geacht.

4.5.3

Scholing
Basis o plei din g prof essio nals
In dit evaluatieonderzoek is bij een aantal wo en hbo-instellingen in de sectoren
(jeugd)gezondheidszorg, jeugdzorg, onderwijs, kinderopvang en maatschappelijke ondersteuning
gevraagd naar het geboden curriculum. Het beeld dat in de interviews naar voren kwam, namelijk
dat opleidingen slechts beperkt aandacht besteden aan het instrument meldcode, is in deze
gesprekken bevestigd. Het onderwerp huiselijk geweld en/of de meldcode is bij sommige opleidingen gekoppeld aan een minor of een specialisatie. Het verschilt verder per onderwijsinstelling
of (en in welke mate) bij een opleiding aandacht wordt besteed aan de meldcode. Bij verschillende
opleidingen wordt de onlinecursus ‘Leren Signaleren’ van AUGEO230 aangeboden, meestal als
keuzevak. Deze cursus besteedt aandacht aan de manier waarop kindermishandeling en huiselijk
geweld kan worden gesignaleerd en hoe hierop actie kan worden ondernomen door het toepassen van de meldcode. De curricula voor de basisopleiding voor artsen, maar ook voor de relevante
vervolgopleidingen tot geneeskundig specialist, bevatten de verplichting om aandacht te besteden aan kindermishandeling en huiselijk geweld. Voorts wordt door het programma ‘Geweld
hoort nergens thuis’ gekeken of een module kan worden toegevoegd in het reguliere curriculum
bij opleidingsinstellingen over vaardigheden rondom het herkennen en de aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld.231
Inwe rkpro gr a mma
De inhoudelijke invulling van het inwerkprogramma van professionals verschilt per sector, maar
ook per organisatie. De invulling van het inwerkprogramma varieert van het verstrekken van
230 AUGEO wil als particuliere stichting bevorderen dat kinderen veilig kunnen opgroeien. In dit kader brengt de stichting
thema’s als opgroeien met geweld, verwaarlozing of misbruik onder de aandacht bij maatschappelijke partners, politici en
beleidsmakers.
231 Geweld hoort nergens thuis 2018, p. 17.

102

informatie aan de hand van bijvoorbeeld brochures of het aanbieden van e-learning modules, tot
het bieden van trainingen over het toepassen van de meldcode.
Voorbeeld gezondheidszorg
Nieuwe medewerkers krijgen een informatiepakket over de meldcode. Voordat medewerkers
scholing over de meldcode krijgen, kunnen zij eerst een e-learning volgen. Er is ook een instructievideo ontwikkeld waarin aandacht wordt besteed aan de vijf stappen van de meldcode. Deze film
kan door de aandachtsfunctionarissen worden ingezet om collega’s te scholen. In de instructievideo wordt een casus nagespeeld die eindigt in een multidisciplinair overleg. Vervolgens wordt in
de trainingsgroep met dat multidisciplinair overleg geoefend met verschillende onderdelen en
vraagstukken; hoe maak je de afweging en hoe ga je het gesprek met de cliënt of de ouders aan?
Uit het onderzoek van de IGJ in 2016 kwam naar voren dat slechts een kwart van de respondenten aangeeft dat nieuwe collega’s die contact hebben met patiënten binnen drie maanden worden opgeleid om de meldcode te gebruiken.232 Uit onze enquête komt een vergelijkbaar beeld
naar voren; relatief weinig respondenten geven aan dat de meldcode is opgenomen in het inwerkprogramma van nieuwe medewerkers (zie tabel 4). Uitzondering zijn de kinderopvangorganisaties en jeugdzorgorganisaties, waar bijna de helft van de respondenten aangeeft dat de
meldcode in het inwerkprogramma is opgenomen en de jeugdverpleegkundigen, waar bijna
tweederde dat aangeeft.
Nas choling
De mate waarin eenmaal werkzame professionals trainingen en/of cursussen volgen verschilt
volgens gesprekspartners per sector, maar ook per organisatie binnen dezelfde sector. Uit de
enquêtes onder professionals, organisaties en gemeenten wordt dat beeld bevestigd; bij elke
bevraagde groep geeft een behoorlijk aantal respondenten aan dat geen trainingen/cursussen
worden gegeven, maar geeft ook een behoorlijk aantal aan dat deze wél worden gegeven. Zowel
binnen groepen als tussen groepen zijn verschillen waarneembaar (zie tabel 4).
Een aantal Veilig Thuis-regio’s geeft voorlichting en organiseert bijeenkomsten/trainingen voor
organisaties over (de implementatie van) de ‘verbeterde meldcode’.233 Ook beroepsverenigingen
en -organisaties in de gezondheidszorg versturen regelmatig informatie. Het gaat dan voornamelijk om ‘papieren informatie’, zoals nieuwsbrieven, mailingen en op de website gepubliceerde
informatie.
Voorbeeld Veilig Thuis-regio
Eén Veilig Thuis-regio geeft sinds medio 2018 bij gemeenten en andere organisaties voorlichting
over de ‘verbeterde meldcode’, de wijziging van de stappen en de nieuwe rol van Veilig Thuis (de
232 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2017.
233 Uit de tweede voortgangsrapportage (2019) van het programma ‘Geweld hoort nergens thuis’ blijkt dat 24 van de 28 Veilig
Thuis-regio’s bijeenkomsten organiseren of hebben georganiseerd.

103

‘radarfunctie’). In dit kader zijn 40-50 bijeenkomsten georganiseerd door twee vaste voorlichters.
Door gesprekspartners is aangegeven dat de opkomst bij (en de behoefte aan) deze bijeenkomsten groot was. De bijeenkomsten werden mede gefaciliteerd en gefinancierd door de provincie.
In het kader van het programma ‘‘Geweld hoort nergens thuis’ hebben zeventien van de 28 regio’s het afgelopen jaar ingezet op het geven van voorlichting en/of training aan organisaties en
professionals die werken met de meldcode. Dit is een ruime verdubbeling ten opzichte van de
eerste voortgangsrapportage ‘‘Geweld hoort nergens thuis’ (zeven van de 28 regio’s). Het bereik
van deze initiatieven verschilt van regio tot regio. Een voorbeeld is de zogenoemde ‘meldcodetour’, waarbij in afstemming met regionale projectleiders van Veilig Thuis-organisaties bijeenkomsten worden georganiseerd voor professionals uit verschillende sectoren (gezondheidszorg,
justitie, onderwijs, kinderopvang). Daarnaast blijkt dat alle regio’s sturen op het gebruik van de
meldcode. Van de 28 regio’s nemen 21 regio’s het gebruik van de meldcode als voorwaarde op in
de subsidie- en/of inkoopvoorwaarden. Drie van deze regio’s geven aan hier ook daadwerkelijk op
te handhaven. Verschillende andere regio’s geven aan te zoeken naar manieren om dit op een
effectieve en efficiënte manier te doen. Het programmateam informeert deze regio’s over de
bestaande goede voorbeelden.234
Praktijkvoorbeeld gemeentelijk toezicht op implementatie meldcode
De gemeenten in de regio West-Veluwe Vallei hebben een Manifest Meldcode opgesteld en ondertekend. Het manifest bestaat uit tien ‘regels’, waaronder de afspraak dat gemeenten zelf
werken met de meldcode en aandachtsfunctionarissen en dat de gemeenten toezien op een goed
gebruik van de meldcode bij partners. In dit kader hebben de verschillende wethouders in de regio
171 organisaties aangeschreven. Zij worden verzocht in beeld te brengen wat ze hebben gedaan
om de meldcode te implementeren en wat nodig is om het gebruik te bevorderen. De resultaten
hiervan worden vervolgens vertaald in concrete actie.235
Het verschilt per gemeente of ambtenaren scholing krijgen over de meldcode en voor welke
ambtenaren dat geldt. Uit de interviews komt naar voren dat bijvoorbeeld beleidsadviseurs binnen het sociaal domein en leerplichtambtenaren scholing krijgen. Sommige gemeenten hebben
specifiek budget beschikbaar gesteld voor scholing en training. Het opleidingsbudget wordt ook
gebruikt voor het trainen van professionals bij andere organisaties, zoals scholen, kinderopvangorganisaties en wijkteams. Ook zijn er gemeenten waar medewerkers van de wijkteams voorlichting geven over de meldcode bij andere organisaties, zoals scholen en kinderopvanglocaties.

234 Zie: Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 14.
235 Zie: Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 14.

104

Voorbeeld gemeente
In de gemeente is het uitgangspunt dat iedere ambtenaar die in zijn werk met kinderen te maken
krijgt wordt geschoold. Ambtenaren die niet ‘achter de voordeur’ komen worden geschoold door
middel van e-learning; de andere collega’s worden ook getraind in gespreksvaardigheden. Daarnaast verzorgt de gemeente symposia over de meldcode en geeft zij trainingen bij verschillende
partners die veel te maken hebben met kinderen, zoals sportverenigingen, scholen, kinderopvangverblijven en zorgboerderijen. In deze gemeente hebben alle scholen inmiddels een aandachtsfunctionaris; via netwerken overleggen deze functionarissen drie à vier maal per jaar over
ontwikkelingen en casuïstiek.
Aan de respondenten die in de enquête hebben aangegeven dat trainingen/cursussen worden
gevolgd waar de meldcode aan bod komt, is gevraagd aan welke aspecten van de meldcode aandacht wordt besteed. De antwoorden zijn opgenomen in tabel 5. Respondenten geven aan dat het
werken met het stappenplan in het algemeen en het herkennen van signalen aan bod komen bij
cursussen/trainingen. De implementatie van de meldcode in de eigen praktijk, de omgang met
vertrouwelijke gegevens en de omgang met het beroepsgeheim zijn ook aspecten die door relatief veel respondenten worden genoemd. De overweging om te registreren in de verwijsindex, de
inzet van de kindcheck en het omgaan met specifieke vormen van geweld zijn aspecten die respondenten relatief weinig noemen.

105

Tabel 5: Welke aspecten van het gebruik van de meldcode komen bij cursussen/trainingen aan

87%

92%

86%

96%

85%

86%

De implementatie van de meld-

54%

39%

73%

52%

49%

64%

60%

67%

59%

50%

60%

52%

38%

54%

60%

64%

37%

33%

58%

48%

11%

39%

70%

38%

14%

28%

46%

8%

49%

18%

40%

42%

De inzet van de kindcheck.

26%

39%

35%

4%

30%

29%

45%

51%

Het omgaan met specifieke vor-

38%

17%

21%

40%

11%

32%

35%

49%

4%

0%

8%

32%

3%

4%

0%

11%

Gemeenten (n=73)

83%

Jeugdzorgorganisaties

95%

(n=20)

Het herkennen van signalen.

Kinderopvangorg-

93%

anisaties (n=479)

100%

(n=37)

97%

Leerplichtambtenaren

92%

(n=25)

80%

Wijkverpleegkundigen

96%

(n=52)

Jeugdverpleegkundigen

94%

Het werken met het stappenplan

kers (n=369)

95%

Pedagogisch medewer-

Orthopedagogen (n=18)

bod? (meerdere antwoorden mogelijk)

in het algemeen.

code in de eigen praktijk.
De omgang met vertrouwelijke
gegevens
Hoe om te gaan met het beroepsgeheim.
De overweging om te registreren
in de Verwijsindex Risicojongeren

men van geweld.
De inzet van de mantelzorgverlenerscheck.
Bron: enquête professionals, organisaties en gemeenten, Pro Facto
Meerdere gesprekspartners geven aan dat bij scholen de intern begeleiders (IB’ers) zijn getraind
in de meldcode. Het is ook gebruikelijk dat zij zijn aangewezen als aandachtsfunctionaris. Gesprekspartners geven aan dat de rest van het personeel en met name leerkrachten geen of weinig
scholing hebben gehad. Dat laat onverlet dat leerkrachten wel weten dat ze signalen van huiselijk
geweld en kindermishandeling moeten bespreken, bijvoorbeeld met de intern begeleider. Een
aantal gesprekspartners meent dat het belangrijk is dat leerkrachten beter getraind worden in
het opvangen en interpreteren van deze signalen, omdat zij het meest in contact staan met de
leerlingen en daardoor een belangrijke rol kunnen spelen bij het opvangen van signalen. Als
belemmering voor het gebruiken van de meldcode wordt genoemd dat leerkrachten moeite
kunnen hebben met het doorgegeven van signalen, omdat ze de vertrouwensrelatie met een
leerling niet willen doorbreken. Bij sommige scholen wordt tijdens studiedagen voor leerkrachten
aandacht besteed aan de manier waarop signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling
kunnen worden waargenomen en geduid. Volgens gesprekspartners is het personeel binnen het
speciaal onderwijs in het algemeen beter geschoold in de meldcode dan het personeel binnen het
regulier onderwijs.

106

Bij de DJI is eenzelfde beeld te zien; medewerkers hebben over het algemeen (nog) geen scholing
gekregen, met uitzondering van de aandachtsfunctionaris. Uit gesprekken komt naar voren dat
hier met name een aandachtspunt is dat bij gesprekken over huiselijk geweld en kindermishandeling andere gesprekstechnieken nodig zijn dan de meeste medewerkers gewend zijn. Daardoor
blijkt vooral behoefte aan training over de manier(en) waarop deze gesprekken gevoerd kunnen
worden. Uit gesprekken blijkt dat ook organisaties in andere sectoren inzetten op het trainen van
gesprekstechnieken; zij bieden medewerkers een cursus/training aan waarbij gesprekstechnieken
worden aangeleerd. In enkele gevallen is het volgen van een dergelijke cursus/training door de
organisatie verplicht gesteld.
Vol do en de sch olin g
Verschillende gesprekspartners geven aan dat het van groot belang is dat niet eenmalig een
training of cursus wordt gevold, om te voorkomen dat de kennis over de meldcode weer vervaagt
en de aandacht voor (signalen van) huiselijk geweld en kindermishandeling vermindert. Een
gesprekspartner noemt als voorbeeld dat het zou helpen als periodieke cursus/opleiding in interne werkafspraken zou worden vastgelegd. Ook denken gesprekspartners dat professionals eerder
de meerwaarde zien van de meldcode als zij goed geschoold zijn. Daarnaast denken zij dat het de
beste manier is om het kennisniveau van professionals over de meldcode op peil te houden. Tegelijkertijd plaatsen andere gesprekspartners de kanttekening dat scholing nog geen garantie vormt
dat de meldcode ook daadwerkelijk wordt toegepast. Een andere belemmering wordt gezien in
het beperkte budget dat beschikbaar is voor scholing. Voorts geven gesprekspartners aan dat de
meeste kennis rondom de meldcode wordt opgedaan in de praktijk. Het toevoegen van praktijkvoorbeelden aan trainingen wordt als waardevol gezien. Als aandachtspunt wordt door gesprekspartners het trainen in het herkennen en duiden van signalen van huiselijk geweld genoemd.
De mate waarin professionals vinden dat zij voldoende getraind en/of geïnformeerd zijn over hoe
zij de meldcode moeten gebruiken, is wisselend (zie tabel 6). De meerderheid voelt zich voldoende
getraind of geïnformeerd, maar dat geldt niet voor iedereen.

107

Tabel 6: Ik voel mij voldoende getraind in of geïnformeerd over hoe ik de meldcode moet gebruiken (stelling)236
Voldoende getraind
Medewerkers kinderopvang (n=626)

81%

Orthopedagogen (n=38)

76%

Jeugdverpleegkundigen (n=71)

82%

Wijkverpleegkundigen (n=132)

40%

Leerplichtambtenaren (n=81)

62%

Kinderopvangorganisaties (n=730)

81%

Jeugdzorgorganisaties (n=45)

47%

Gemeenten (n=98)

54%

Bron: enquête professionals, organisaties en gemeenten, Pro Facto
Aan beleidsmedewerkers van gemeenten is ook de stelling voorgelegd in hoeverre zij vinden dat
medewerkers binnen andere organisatie(s) in de gemeente (zoals zorg- en onderwijsinstellingen)
voldoende zijn getraind in of geïnformeerd over hoe zij de meldcode moeten gebruiken. Slechts
een derde van hen vindt dat deze professionals voldoende getraind of geïnformeerd zijn.

4.6 Gebruik van de meldcode
4.6.1

Het stappenplan
Uit het Besluit verplichte meldcode volgt dat een meldcode ten minste vijf stappen moet bevatten. In stap 1 moeten signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling in kaart gebracht
worden. Stap 2 bestaat uit collegiale consultatie en zo nodig het raadplegen van Veilig Thuis of
een deskundige op het gebied van letselduiding. In stap 3 wordt gesproken met betrokkene(n).
Stap 4 bestond tot 1 januari 2019 uit het wegen van het risico op en de aard en de ernst van het
huiselijk geweld of de kindermishandeling en bij twijfel altijd raadplegen van het AMHK (Veilig
Thuis). Stap 5 bestond tot 1 januari 2019 uit de beslissing van de professional tussen zelf hulp
bieden of hulp organiseren dan wel het doen van een melding.
In de ‘verbeterde meldcode’ zijn stap 4 en 5 gewijzigd. Stap 4 bestaat vanaf 1 januari 2019 uit het
toepassen van een afwegingskader, aan de hand waarvan de professional het risico op, en de aard
en de ernst van, het huiselijk geweld of de kindermishandeling moet wegen. In stap 5 neemt de
professional een beslissing aan de hand van de uitkomsten van het afwegingskader; de professional moet beslissen over het al dan niet melden én het al dan niet inzetten van noodzakelijke hulp.
Het Besluit verplichte meldcode heeft de stappen van de meldcode gerangschikt, maar deze
volgorde is niet dwingend; een professionele afweging staat centraal. In sommige situaties ligt
het eerder overleggen met een collega of Veilig Thuis voor de hand. Er zijn ook situaties die zoda-

236 Aan organisaties en gemeenten is de stelling voorgelegd: ‘Medewerkers binnen de aangesloten organisatie(s) zijn voldoende
getraind in of geïnformeerd over hoe zij de meldcode moeten gebruiken’.

108

nig ernstig en duidelijk zijn, dat professionals besluiten om direct een melding bij Veilig Thuis te
doen en de voorliggende stappen over te slaan.
Bij de enquête is gevraagd hoe vaak in 2017 en 2018 één of meerdere stappen zijn doorlopen van
de meldcode. Eveneens is gevraagd hoe vaak respondenten een vermoeden van huiselijk geweld
of kindermishandeling hebben gehad. In de onderstaande tabel is te zien dat niet elke keer dat er
een vermoeden was, ook de stappen zijn doorlopen. In de kinderopvang blijkt dat de meldcode
slechts in een fractie van het aantal keren dat medewerkers een vermoeden van geweld hebben,
wordt gebruikt.
Tabel 7: Hoe vaak heeft u naar schatting één of meerdere van de stappen doorlopen in 2017 en
2018? (afgezet tegen de vraag: Heeft u in 2017 en 2018 wel eens vermoedens gehad van huiselijk
geweld en/of kindermishandeling in uw werk(praktijk), en zo ja, hoe vaak?)237
Stappen doorlopen elke keer Stappen niet elke keer dat er
dat er een vermoeden was

een vermoeden was doorlopen

Medewerkers kinderopvang (n=214)

14%

1%

Orthopedagogen (n=25)

80%

16%

Jeugdverpleegkundigen (n=47)

83%

17%

Wijkverpleegkundigen (n=70)

79%

17%

Leerplichtambtenaren (n=48)

79%

17%

Bron: enquête professionals, Pro Facto
Volgens de derde voortgangsrapportage ‘Geweld hoort negens thuis’ van december 2019 zijn
onderwijs (zeventien van de 28 regio’s), kinderopvang (tien van de 28 regio’s) en huisartsen (acht
van de 28 regio’s) de sectoren en beroepsgroep die nog extra aandacht vragen als het gaat om het
gebruik van de meldcode. In sommige regio’s is aangegeven dat in deze sectoren sinds 1 januari
2019 meer met de meldcode wordt gewerkt dan daarvoor. 238
Ook is in de enquête gevraagd welke stappen doorlopen worden als sprake is van vermoedens van
huiselijk geweld of kindermishandeling. In de tabel hieronder is te zien dat vooral de eerste twee
stappen worden doorlopen. Na de tweede of derde stap (afhankelijk van de categorie respondenten) wordt de meldcode minder gebruikt. Mogelijk komen professionals tijdens het doorlopen van
de stappen tot de conclusie dat het vermoeden onterecht was en stoppen zij daarom met het
doorlopen van het stappenplan. In de kinderopvang wordt het minst begonnen met het stappen-

237 In de tabel is een combinatie te zien van twee vragen, namelijk de vraag of de respondent in 2017 en 2018 minimaal één keer
een vermoeden hebben gehad van huiselijk geweld en/of kindermishandeling en de vraag hoe vaak de respondent één of
meerdere stappen van de meldcode heeft doorlopen in die periode. Als het aantal op de laatste vraag gelijk of groter is dan
het aantal keer dat zij bij de eerste vraag hebben aangegeven dat zijn een vermoeden hadden, dan is de respondent meegenomen in de linker kolom. Als het aantal keer dat men een of meerdere stappen heeft doorlopen lager is dan het aantal keer
dat er een vermoeden bestond, dan is de respondent meegenomen in de rechterkolom.
238 Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p. 14.

109

plan; bij vermoedens van huiselijk geweld of kindermishandeling doorloopt slechts de helft van
de medewerkers in de kinderopvang stap 1 van de meldcode, 44 procent overlegt met een collega,
deskundige of Veilig Thuis en slechts een derde gaat bij vermoedens uiteindelijk het gesprek aan
met de betrokkenen.
Tabel 8: Welke stappen past u toe als u vermoedens van huiselijk geweld of kindermishandeling

Stap 1: in kaart brengen van signa-

(n=44)

Jeugdzorgorganisaties

Kinderopvangorgani-

saties (n=686)

(n=70)

Leerplichtambtenaren

(n=107)

Wijkverpleegkundigen

gen (n=54)

Jeugdverpleegkundi-

(n=30)

Orthopedagogen

opvang (n=602)

Medewerkers kinder-

hebt? (meerdere antwoorden mogelijk)

50%

90%

98%

74%

67%

78%

95%

44%

90%

98%

71%

77%

73%

91%

35%

87%

93%

38%

53%

67%

93%

18%

80%

76%

31%

47%

51%

86%

17%

77%

78%

38%

54%

49%

89%

31%

7%

2%

22%

14%

17%

5%

len.
Stap 2: overleggen met Veilig Thuis
en/of met een collega en/of met
een deskundige.
Stap 3: gesprek met
kind/ouders/betrokkenen.
Stap 4: wegen van geweld of
kindermishandeling, bij twijfel
Veilig Thuis bellen.
Stap 5: beslissen: hulp organiseren
en/of melden.
Geen

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Respondenten geven over het algemeen aan de stappen uit de meldcode goed werkbaar te vinden. Bij vrijwel alle bevraagde groepen is de waardering van de werkbaarheid lager naarmate de
respondent verder komt in het stappenplan. Het percentage daalt van 70-90% bij stap 1 naar 4060% bij stap 4 en 5 (tabel niet opgenomen).239
Professionals kunnen verschillende redenen hebben om te stoppen met het doorlopen van de
meldcode. In de onderstaande tabel zijn de verschillende redenen weergegeven. Als voornaamste
reden is genoemd dat het doorlopen van de stappen niet meer nodig was. Andere redenen om te
stoppen zijn dat een andere persoon binnen de organisatie het doorlopen van de stappen van
hem of haar had overgenomen, zoals een leidinggevende, een collega of de aandachtsfunctionaris.

239 Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto.

110

Tabel 9: Waarom bent u gestopt met het doorlopen van de stappen? (meerdere antwoorden

(n=28)

Leerplichtambtenaren

(n=55)

Wijkverpleegkundigen

opvang (n=219)

Medewerkers kinder-

mogelijk)240

Het verder doorlopen van de stappen bleek niet (meer) nodig.

73%

56%

68%

Mijn leidinggevende heeft het doorlopen van de stappen van mij

13%

7%

0%

Een collega heeft het doorlopen van de stappen van mij overgenomen.

6%

11%

14%

De aandachtsfunctionaris heeft het doorlopen van de stappen van mij

15%

7%

0%

3%

5%

4%

15%

0%

29%

overgenomen.

overgenomen.
In mijn organisatie werd afgesproken de stappen niet verder te doorlopen.
Andere
Bron: enquête professionals, Pro Facto
Uit gesprekken komt naar voren dat professionals niet altijd bekend zijn met de meldcode en het
stappenplan. Dat wil niet zeggen dat zij niets (zouden) doen als zij vermoedens van huiselijk
geweld en/of kindermishandeling hebben. Sommige onderdelen van de meldcode zitten onbewust al in het werkproces en de werkroutines, er is altijd minimaal overleg met een collega of het
netwerk over signalen. Daarmee worden stap 1 en stap 2 van de meldcode soms onbewust doorlopen. Er zijn tijdens dit onderzoek geen professionals gesproken die niets doen als zij vermoedens
hebben van huiselijk geweld of kindermishandeling.
In de volgende subparagrafen wordt per stap nader ingegaan op het gebruik van de meldcode
door professionals.

4.6.2

Stap 1: het in kaart brengen van signalen
Stap 1 begint met het in kaart brengen van signalen, maar voordat dit kan gebeuren dienen eerst
signalen van huiselijk geweld en/of kindermishandeling te worden herkend. In algemene zin
komt uit het empirisch onderzoek naar voren dat professionals zich niet altijd bewust zijn dat het
melden aan Veilig Thuis niet voorop staat, maar het omgaan met signalen en vermoedens van
huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Wel geven de meeste gesprekspartners aan dat zij
zich door de meldcode meer bewust zijn van signalen. Niet-hulpverleners (waaronder professionals die werkzaam zijn in het onderwijs en de kinderopvang) hebben over het algemeen meer
moeite met het signaleren dan hulpverleners.

240 De respons van orthopedagogen en jeugdverpleegkundigen was te laag en is om die reden niet opgenomen in de tabel.

111

Tijdens interviews wordt onder meer de sector onderwijs genoemd als belangrijk; docenten en
mentoren staan volgens gesprekspartners doorgaans het meest in contact met leerlingen en
vervullen daarmee een belangrijke rol in het opvangen van signalen. Scholen passen de meldcode
op verschillende manieren toe. Er zijn scholen waar leerkrachten zelf of samen met de intern
begeleider en/of aandachtsfunctionaris signalen in kaart brengen en de stappen van de meldcode
verder doorlopen. Er zijn ook scholen waarbij leerkrachten niet zelfstandig signalen in kaart brengen; bij een signaal of vermoeden delen zij het signaal of vermoeden direct met de intern begeleider en/of aandachtfunctionaris en die persoon brengt vervolgens de signalen in kaart.
Het aantal meldingen van huiselijk geweld en kindermishandeling door het onderwijs is opvallend laag. In de eerste helft van 2018 ging het volgens CBS-cijfers om slechts twee procent van
alle meldingen.241 Medewerkers in het onderwijs geven aan dat zij niet het gevoel hebben dat
veel signalen over huiselijk geweld en kindermishandeling worden gemist. Uit gesprekken met
professionals blijkt dat bijeenkomsten en trainingen meerwaarde hebben omdat de medewerkers
aan het begin van de training aangeven dat zij niet of nauwelijks signalen van huiselijk geweld
en/of kindermishandeling tegen komen, terwijl na de training een meerderheid aangeeft dat zij
het vermoeden hebben dat er wel degelijk een kind bij hen in de klas zit dat met huiselijk geweld
of kindermishandeling te maken heeft. Ook is door medewerkers uit het onderwijs aangegeven
dat “wanneer wordt gekeken naar de statistieken, door onszelf in de praktijk wel signalen moeten
worden gemist”. Tijdens interviews is genoemd dat medewerkers die werkzaam zijn in het speciaal onderwijs – mede in verband met de verschillende beperkingen die kinderen in het speciaal
onderwijs hebben – relatief meer gericht lijken te zijn op het verlenen van zorg dan hun collega’s
in het regulier onderwijs. Tegelijkertijd is gezegd dat het voor hen niet direct makkelijker is om
bijvoorbeeld kindermishandeling te signaleren; zij werken immers met een doelgroep waarbij het
soms lastig te duiden is of bepaald gedrag komt door een stoornis/beperking of doordat het kind
(thuis) wordt mishandeld of verwaarloosd.
Hoogleraar Orthopedagogiek Hans Grietens leidde een internationaal onderzoek naar de aanpak
van kindermishandeling en –verwaarlozing in Nederland, Duitsland en Engeland. Uit dat onderzoek blijkt dat het aantal meldingen uit het onderwijs in Engeland en Duitsland veel hoger ligt; in
Engeland worden 25% meer meldingen en in Duitsland 21% meer meldingen van huiselijk geweld
en/of kindermishandeling gedaan.242
Voorbeeld jeugdige
Bij zes van de acht gesprekken met jeugdigen kwam de rol van de school in het interview aan de
orde. Hieronder is een voorbeeld genoemd waaruit blijkt hoe belangrijk het is dat signalen ook op
school vroegtijdig worden opgemerkt en in kaart gebracht.
Een jeugdige raakte in beeld bij de intern begeleider van een basisschool, omdat zij ernstig werd
gepest. De intern begeleider bracht andere leerkrachten hier ook van op de hoogte. Desondanks
vindt de jeugdige dat de intern begeleider haar niet serieus nam. Naar haar idee had de intern
241 Zie: Beleidsinformatie Veilig Thuis. Stand van zaken in het 1e halfjaar van 2018.
242 Zie: Grietens, Biehal & Walper 2015-2019.

112

begeleider contact moeten opnemen met de GGD, die haar dan had kunnen doorverwijzen naar
een psycholoog. Pas op de middelbare school kreeg ze via de huisarts, na aandringen van de
moeder, een verwijsbrief naar de (kinder)psycholoog. De jeugdige is ervan overtuigd dat veel
mensen op de basisschool haar eerder hadden kunnen helpen en dat haar veel pijn had kunnen
worden bespaard. Ze had het gevoel dat ze niet serieus werd genomen en dat ze zich aanstelde.
Ze denkt dat het daardoor voor haar moeilijker werd om volwassenen in vertrouwen te nemen.
Hierboven kwam de rol van het onderwijs bij het signalen aan de orde, maar uit de gesprekken
met jeugdigen komt voor meer sectoren naar voren dat het verschilt hoe snel signalen worden
opgevangen en op welke manier deze signalen worden geïnterpreteerd. Bij de ene jeugdige is
sneller actie ondernomen naar aanleiding van signalen, dan bij de andere jeugdige. Soms gaat de
professional wél het gesprek aan met de jeugdige, maar als de jeugdige daar niet op reageert, lijkt
niet gemonitord te worden of wordt niet op een later moment opnieuw geprobeerd een gesprek
te voeren. Volgens de jeugdigen moest het eerst een tijd niet goed gaan met hen voordat professionals waarnemen dat sprake is van een zorgelijke situatie. Verschillende jeugdigen vinden dat
zij wel relatief snel in beeld waren bij de hulpverlening. Dat heeft echter volgens de jeugdigen
niet tot tijdige hulpverlening geleid; volgens de jeugdigen werden er vooral veel gesprekken
gevoerd en werden de juiste maatregelen pas later genomen. Enkele jeugdigen geven daarbij ook
aan dat professionals niet tijdig in de gaten hadden dat de thuissituatie uit de hand liep of dat het
slechter ging met de jeugdige en dat ingegrepen moest worden.
Voorbeeld jeugdige
Een jeugdige vertelt dat de meeste professionals hebben gedaan wat op dat moment logisch voor
de professionals was. De mensen op school en de huisarts hebben hem doorverwezen naar de
juiste partijen, die hem konden helpen. Daar is hij dankbaar voor. Wel denkt hij (achteraf gezien)
dat enkele maatschappelijk werkers hadden kunnen realiseren dat hij eerder uit huis had moeten
worden geplaatst. Hij zegt: ‘Er hadden dingen voorkomen kunnen worden.’
Ook uit interviews met deskundigen en professionals blijkt dat het in meer sectoren voorkomt dat
professionals zich niet voldoende bewust zijn van de signaleringsmogelijkheden. Zo zijn professionals in de justitiële sector en paramedici zich niet altijd bewust dat zij in de positie zijn huiselijk
geweld en/of kindermishandeling te signaleren. In de enquêtes is gevraagd in hoeverre professionals weleens vermoedens hebben gehad van huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Slechts
39% van de medewerkers in de kinderopvang heeft vermoedens gehad. Opvallend is dat de percentages in de behandelsectoren hoger liggen (72%-93%).
Verschillende gesprekspartners geven aan dat het lastig is om signalen te herkennen; lichamelijk
geweld wordt door hen sneller herkend dan bijvoorbeeld psychisch geweld. Het onderzoek laat
zien dat bij de toepassing van de meldcode in de praktijk vooral wordt gedacht aan kindermishandeling. Andere vormen van geweld zoals ouderenmishandeling, financiële uitbuiting en eergerelateerd geweld zijn minder zichtbaar en daardoor moeilijker te signaleren. De enquêtes laten
zien dat respondenten in 2017 en 2018 de meldcode vooral hebben toegepast bij emotio-

113

neel/psychisch geweld, verwaarlozing en lichamelijk geweld. In tabel 10 zijn de enquêteresultaten opgenomen.
Tabel 10: Bij welke vorm(en) van huiselijk geweld en/of kindermishandeling heeft u in 2017 en

(n=42)

Jeugdzorgorganisaties

organisaties (n=572)

Kinderopvang-

(n=60)

Leerplichtambtenaren

(n=82)

Wijkverpleegkundigen

(n=51)

Jeugdverpleegkundigen

(n=28)

Orthopedagogen

Medewerkers kinder-

opvang (n=416)

2018 de meldcode toegepast? (meerdere antwoorden mogelijk)243

Emotioneel/psychisch geweld

30%

71%

84%

61%

48%

52%

81%

Verwaarlozing

37%

79%

71%

46%

52%

56%

81%

Lichamelijk geweld

19%

46%

35%

34%

18%

33%

83%

Getuige van geweld

8%

46%

39%

5%

8%

16%

71%

Seksueel geweld

3%

25%

8%

2%

5%

9%

69%

Eergerelateerd geweld

0%

0%

10%

2%

2%

2%

43%

Financieel geweld

1%

0%

4%

37%

3%

3%

5%

Andere

12%

0%

4%

7%

20%

9%

7%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Voor dit onderzoek is gesproken met vier vrouwen in een vrouwenopvang die te maken hadden
met partnergeweld. Eén van de vrouwen uit een vrouwenopvang met wie we gesproken hebben
was slachtoffer van eergerelateerd geweld en huwelijksdwang en merkt op dat deze vorm van
geweld een onderbelicht onderwerp is. Het zou volgens haar helpen wanneer meer voorlichting
plaatsvindt over eergerelateerd geweld zodat de vrouwen zien dat zij niet alleen zijn en sneller
zelf spreken over hun thuissituatie. Dat het geweld in afhankelijkheidsrelaties244 wordt gepleegd,
maakt het er niet makkelijker op het onderwerp te bespreken.
Voorbeelden vrouwen die met partnergeweld te maken hadden
In dit onderzoek is met vier volwassen vrouwen in een vrouwenopvang gesproken, zij hadden te
maken met partnergeweld. Bij de meeste vrouwen werd het partnergeweld over de tijd erger en
was de situatie al enige tijd gaande voordat de vrouw hulp kreeg. Twee vrouwen bespraken op
eigen initiatief hun situatie met een professional, namelijk de huisarts. Een van deze vrouwen
deed dit op aanraden van een professional die zag dat het niet goed ging met haar.

243 Aan organisaties is de vraag voorgelegd: ‘Bij welke vorm(en) van huiselijk geweld en/of kindermishandeling is in uw organisatie in 2017 en 2018 de meldcode toegepast?’.
244 Bij geweld in afhankelijkheidsrelaties gaat het om "geweld in huiselijke kring", geweld in instellingen/inrichtingen en geweld
door vrijwilligers of mantelzorgers.

114

Deze vrouw geeft aan dat na het krijgen van twee miskramen haar (ex)partner verbaal
steeds agressiever werd, veel ging drinken, blowen en medicatie ging misbruiken. Op een
gegeven moment zag haar verloskundige dat het niet goed ging met de vrouw en raadde
haar daarom aan om naar de huisarts te gaan. De huisarts vond dat naast haar
(ex)partner zijzelf ook hulpverlening nodig had en adviseerde om naar een maatschappelijk werker te gaan. Dit vond de vrouw aanvankelijk nog een brug te ver: ‘Ik wilde wel,
maar ik durfde niet’. Nadat het partnergeweld verergerde is ze toch gaan praten met de
maatschappelijk werker. Uiteindelijk escaleerde de thuissituatie, nadat de (ex)partner een
zelfmoordpoging deed met een vuurwapen. De vrouw heeft dit verteld aan de maatschappelijk werker, die vervolgens een melding heeft gedaan bij Veilig Thuis in verband
met de dreigende thuissituatie omdat de (ex)partner beschikte over een vuurwapen. Er is
contact opgenomen met de politie en daarna is de vrouw medegedeeld dat ze naar de
vrouwenopvang moest.
De andere twee vrouwen waarmee is gesproken kwamen pas in beeld bij de hulpverlening nadat
de situatie escaleerde en anderen signaleerden dat de vrouw te maken had met (huiselijk) geweld. Hieronder is het een deel van het verhaal van één van beiden opgenomen.
Een van deze vrouwen, afkomstig uit Turkije, werd als kind van veertien jaar uitgehuwelijkt aan haar neef. Zij kwam in beeld doordat ze na jarenlange fysieke mishandeling en
seksueel misbruik onder de blauwe plekken en met een scheef getrokken bekken en een
zelfmoordpoging in het ziekenhuis werd opgenomen. Ze werd onderzocht door een psycholoog. Destijds was ze de Nederlandse taal nog niet goed machtig en kon ze zich niet
goed uitdrukken, maar er was wel een tolk aanwezig bij het gesprek met de psycholoog.
De vrouw meent dat de psycholoog op dat moment gezien moest hebben dat ze geslagen
werd, omdat ze onder de blauwe plekken zat. De psycholoog vroeg echter niet door naar
haar thuissituatie. Door deze negatieve eerste ervaring met een hulpverlener dacht ze:
‘Oké, ik heb geen waarde’. Dit had grote gevolgen voor haar, ze durfde door deze situatie
ook niet meer aan andere professionals te vertellen wat er speelde. Pas jaren later is ze in
de vrouwenopvang terecht gekomen.
In stap 1 van de meldcode is het de bedoeling dat de professional de signalen die hij of zij heeft
opgevangen in kaart brengt. In de enquête is aan professionals gevraagd op welke wijze zij dat
doen. In tabel 11 zijn de resultaten opgenomen. Een grote meerderheid van de respondenten
geeft aan de signalen schriftelijk vast te leggen. Ook onderzoeken en het spreken van de cliënt of
betrokkene worden genoemd. Het bijhouden van hypotheses en veronderstellingen wordt door
minder professionals bijgehouden.

115

Tabel 11: Stap 1: Als u signalen opvangt die duiden op huiselijk geweld en/of kindermishande-

(n=70)

Leerplichtambtenaren

(n=75)

Wijkverpleegkundigen

(n=51)

Jeugdverpleegkundigen

(n=30)

Orthopedagogen

opvang (n=602)

Medewerkers kinder-

ling, hoe brengt u deze signalen dan in kaart? (meerdere antwoorden mogelijk)

Ik leg de signalen schriftelijk vast.

74%

80%

90%

92%

77%

Ik onderzoek en spreek de cliënt/betrokkene.

44%

73%

80%

81%

60%

Ik leg vast welke stappen ik zet en welke besluiten ik

47%

67%

80%

65%

61%

51%

63%

76%

63%

59%

Ik vermeld de bron van de informatie.

25%

57%

73%

41%

49%

Ik leg gegevens vast die de signalen tegenspreken.

26%

43%

49%

40%

37%

Ik houd de status van hypotheses en veronderstel-

9%

13%

12%

17%

16%

9%

13%

0%

4%

7%

neem.
Ik houd feiten en indrukken/meningen duidelijk uit
elkaar.

lingen bij.
Andere
Bron: enquête professionals, Pro Facto
Gesprekspartners geven aan dat het vastleggen van onderbuikgevoelens in een systeem of patientendossier in het algemeen gebeurt zodra er een duidelijk vermoeden is en/of de professional
zijn of haar zorgen met een collega heeft gedeeld. In het (digitale) registratiesysteem hoeven niet
per stap de signalen of ondernomen acties te worden vastgelegd. Het komt ook voor dat professionals (naast het patiëntendossier) in een apart onderdeel van het systeem de toepassing van de
meldcode registreren. Uit het patiëntendossier valt dan bijvoorbeeld wel af te leiden dat er signalen waren van kindermishandeling en dat daarover collegiaal overleg en/of overleg met de ouders
is geweest. Soms is de angst dat betrokkene via inzage in het dossier kan lezen over de vermoedens zonder dat hierover met hem/haar gesproken is reden om af te zien van het vastleggen van
vermoedens en intern overleg.
Kindche ck
De kindcheck is voor het eerste geïntroduceerd in 2007 in het Medisch Centrum Haaglanden (het
‘Haaglanden-protocol’) op de spoedeisende hulp (SEH). Volgens het Haaglanden-protocol meldt
de professional kinderen direct en ongezien bij Veilig Thuis wanneer zij ouders behandelen met
klachten als gevolg van huiselijk geweld, verslaving of ernstige psychiatrische problemen. Uit het
evaluatieonderzoek naar het Haaglanden-protocol bleek het protocol effectief; bij 91% van het
aantal ‘oudermeldingen’ bleek sprake van kindermishandeling en het aantal ‘oudermeldingen’

116

was bovendien fors toegenomen.245 De werkwijze van het Haaglanden-protocol is bij inwerkingtreding van de Wet verplichte meldcode onder de naam ‘kindcheck’ opgenomen in de wet.
De kindcheck geldt bij het in kaart brengen van signalen (stap 1 van de meldcode) voor alle professionals die onder de Wet verplichte meldcode vallen. Professionals die volwassen cliënten of
patiënten in behandeling nemen of hebben, moeten nagaan of die volwassenen de zorg hebben
voor minderjarige kinderen en of deze kinderen veilig kunnen opgroeien.
Uit onderzoek van de IGJ in 2017 onder zorgaanbieders en hulpverleners in de gezondheidszorg
blijkt dat de kindcheck nog niet overal gebruikt wordt. Onder geïnterviewde huisartsenposten en
thuiszorgorganisaties gaf respectievelijk 46% en 56% van de ondervraagden aan dat de kindcheck
geen onderdeel is van de risico-inventarisatie. Bij de SEH gaf 86% van de ondervraagden aan dat
de kindcheck wel onderdeel is van de risico-inventarisatie.246
Omdat de IGJ signalen had ontvangen over matig gebruik van de kindcheck in de GGZ, is in het
onderzoek binnen de GGZ sector een aantal verdiepende vragen gesteld. Uit de antwoorden bleek
dat bij een grote meerderheid van de zorgverleners (94% van de organisaties en 85% van de
solistisch werkende zorgverleners) de kindcheck in ieder geval een controle omvatte of het kind
zorg krijgt. Een relatief hoog percentage zorgverleners gaf aan dat de kindcheck niet periodiek (in
ieder geval minimaal één keer na 10 behandelingen, of bij crisissituaties) herhaald wordt.247 De
IGJ concludeert dat de kindcheck in de GGZ sector nog teveel wordt gezien als een ‘afvink’-item
dat verplicht aan het begin van een behandeling moet worden gedaan.
Uit de enquête komt naar voren dat de helft tot tweederde van respondenten de kindcheck kent,
met uitzondering van de wijkverpleegkundigen; slechts 8% geeft aan bekend te zijn met de kindcheck. Van de professionals die de kindcheck kennen, geeft ruim driekwart van de respondenten
aan dat zij deze soms of nooit gebruiken. Slechts een zeer kleine groep past de kindcheck altijd toe
(zie de tabellen 12 en 13). De kindcheck wordt in de kinderopvang voornamelijk toegepast bij
verwaarlozing. Bij de jeugdverpleegkundigen en leerplichtambtenaren wordt eveneens verwaarlozing en daarnaast ernstige psychische problemen als voorbeelden van situaties waarin de kincheck is toegepast (tabel niet opgenomen).248

245 Zie over de evaluatie van dit project: Diderich-Lolkes de Beer 2015.
246 Zie: Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2017, p. 4, figuur 5.
247 Zie: Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2017, p. 4, figuur 6.
248 Alleen bij deze drie groepen was voldoende respons behaald.

117

Tabel 12: Bent u bekend met de kindcheck?
Ja

Nee

Medewerkers kinderopvang (n=521)

49%

51%

Orthopedagogen (n=26)

65%

35%

Jeugdverpleegkundigen (n=51)

65%

35%

Wijkverpleegkundigen (n=104)

8%

92%

Leerplichtambtenaren (n=64)

44%

56%

Kinderopvangorganisaties (n=627)

54%

46%

Jeugdzorgorganisaties (n=43)

67%

33%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Tabel 13: Hoe vaak past u de kindcheck toe?249
Medewerkers kinderop-

Jeugdverpleegkundigen

Leerplichtambtenaren

vang (n=249)

(n=33)

(n=26)

Altijd

9%

15%

15%

Vaak

11%

33%

19%

Soms

43%

36%

38%

Nooit

37%

15%

27%

Bron: enquête professionals, Pro Facto
Bij de ambulante zorg wordt de kindcheck volgens gesprekspartners regelmatig toegepast. In
andere sectoren wordt de kindcheck volgens gesprekspartners niet of niet goed uitgevoerd; als de
kindcheck wordt uitgevoerd beperkt dat zich volgens gesprekspartners tot het stellen van de
vraag of de betrokkene kinderen heeft. Dit bevestigt de eerder genoemde conclusie van de IGJ dat
de kindcheck slechts een afvink-item is voor professionals. In meerdere sectoren is niet bekend
dat de kindcheck bedoeld is om (ook) in de volwassenzorg gebruikt te worden.
Man tel zo rgv erle nings ch eck
Sinds 2019 is naast de kindcheck in het gezondheidszorgdomein de mantelzorgverleningscheck
toegevoegd. De mantelzorgverleningscheck is afgeleid van de kindcheck en beoogt volwassenen/ouderenmishandeling (vroegtijdig) te signaleren en te stoppen. De check is opgenomen in de
KNMG meldcode.
De mantelzorgverleningscheck is ontleend aan de Richtlijn Vermoeden van oudermishandeling in
het medisch-specialistische zorgdomein.250 Deze richtlijn is bedoeld voor alle zorgprofessionals
werkzaam in het medisch-specialistisch zorgdomein die te maken krijgen met (een vermoeden
van) ouderenmishandeling en biedt aanknopingspunten voor lokale protocollen en/of transmura-

249 De respons van wijkverpleegkundigen en orthopedagogen was te laag en is om die reden niet opgenomen in de tabel.
250 Richtlijn Vermoeden van oudermishandeling in het medisch-specialistische zorgdomein 2018.

118

le zorgafspraken. De Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG) heeft het initiatief
genomen voor deze richtlijn.
De mantelzorgverleningscheck geldt voor artsen die werken met volwassen patiënten. De arts
dient na te gaan of er in de omgeving van zijn volwassen patiënt personen zijn die van deze patient afhankelijk zijn. In de enquête is de mantelzorgverleningscheck uitgevraagd aan specialisten
ouderengeneeskunde, maar deze enquête heeft te weinig respons behaald waardoor geen antwoord kan worden gegeven op de vraag in hoeverre deze mantelzorgverleningscheck al gebruikt
wordt. Ook tijdens de interviews zijn geen mensen gesproken die de mantelzorgverleningscheck
uitvoeren. Hoewel wel een aantal organisaties in de ouderenzorg gevraagd zijn medewerking te
verlenen, heeft dit niet geleid tot verdere informatie over deze mantelzorgverleningscheck.

4.6.3

Stap 2: overleg met deskundig collega
In stap 2 van de meldcode gaat het om overleg met een deskundig collega over de geconstateerde
signalen. Collegiale consultatie kan bijvoorbeeld plaatsvinden met een aandachtsfunctionaris
binnen de eigen organisatie, met de intern begeleider of het zorg- en adviesteam van een school.
Daarnaast kan Veilig Thuis worden geraadpleegd.251 Dit kan ook op basis van anonieme cliëntgegevens. In de situatie dat behoefte bestaat aan meer duidelijkheid over (aard en oorzaak van)
letsel kan de vertrouwensarts van Veilig Thuis of een forensisch geneeskundige om advies worden gevraagd.
Zowel in het basis- als in het voortgezet onderwijs geven gesprekspartners aan dat schoolinstellingen in overleggen aandacht besteden aan stappen van de meldcode. Het gaat in dat overleg
vooral om het in kaart brengen van signalen en het bepalen van eventuele vervolgstappen. Bij
sommige schoolinstellingen proberen intern begeleiders en/of aandachtfunctionarissen tijdens
(team)overleggen (gedrag van) bepaalde leerlingen standaard te bespreken, zodat signalen snel
boven tafel komen. Er zijn ook schoolinstellingen waar niet of nauwelijks aandacht wordt besteed
aan (het signaleren van) huiselijk geweld en kindermishandeling en het toepassen van de meldcode. Het komt daar tijdens (team)overleggen niet ter sprake.
In de onderstaande tabel is opgenomen met wie professionals signalen van huiselijk geweld of
kindermishandeling hebben besproken. Vrijwel alle respondenten passen deze stap toe. Professionals bespreken hun vermoedens doorgaans met een collega binnen hun organisatie, dat wordt
door veruit de meeste professionals genoemd. Daarnaast is aangegeven dat advies wordt gevraagd bij Veilig Thuis, al dan niet anoniem, en dat met sociaal team of maatschappelijk werker
wordt gesproken. Uit de interviews blijkt dat professionals die de meldcode gebruiken veel waarde hechten aan deze stap; gesprekken met collega’s werken verhelderend. Het gesprek vindt
zowel één op één als tijdens een teamoverleg plaats. Ook blijkt dat in de praktijk contact wordt
opgenomen met de politie, terwijl op grond van de Wet verplichte meldcode geen grondslag
bestaat voor deze gegevensdeling.

251 In sommige meldcodes is opgenomen dat altijd advies moet worden gevraagd bij Veilig Thuis, bijvoorbeeld in de KNMGmeldcode.

119

Tabel 14: Heeft u overleg of raadpleegt u bij signalen of vermoedens van huiselijk geweld en/of

(n=51)

Leerplichtambtenaren

(n=74)

Wijkverpleegkundigen

(n=52)

Jeugdverpleegkundigen

(n=26)

Orthopedagogen

opvang (n=251)

Medewerkers Kinder-

kindermishandeling en zo ja, met wie/bij wie? (meerdere antwoorden mogelijk)

Nee, ik heb geen overleg en raadpleeg niet.

1%

0%

2%

0%

0%

Ja, met/bij een collega binnen mijn organisatie.

92%

88%

94%

88%

86%

Ja, anoniem advies gevraagd bij Veilig Thuis (geen

25%

65%

71%

27%

61%

22%

54%

40%

27%

39%

16%

15%

38%

28%

53%

6%

12%

17%

3%

8%

Ja, met/bij een collega van een andere organisatie.

6%

35%

27%

22%

8%

Ja, met/bij een letseldeskundige of (huis)arts.

1%

8%

6%

50%

10%

Ja, met/bij de politie.

1%

19%

0%

14%

24%

Andere

14%

0%

10%

11%

16%

melding).
Ja, niet-anoniem advies gevraagd bij Veilig Thuis
(geen melding).
Ja, met/bij een sociaal team of maatschappelijk
werker.
Ja, met/bij een vertrouwensarts bij Veilig Thuis
(geen melding).

Bron: enquête professionals, Pro Facto
Uit de gesprekken blijkt dat het niet altijd bekend is bij professionals dat zij bij het toepassen van
stap 2 van de meldcode Veilig Thuis of een deskundige op het gebied van letselduiding (een forensisch arts) kunnen raadplegen op basis van anonieme cliëntgegevens. Professionals geven aan
dat zij soms van medewerkers, niet zijde de vertrouwensartsen, van Veilig Thuis bepaalde cliëntinformatie moesten aanleveren voorafgaand aan het verkrijgen van advies. Het raadplegen van
een deskundige op het gebied van letselduiding is in de praktijk meer uitzondering dan regelmaat. Het gebeurt vooral bij ernstige situaties. Voorts blijkt uit de gesprekken dat professionals
ook hun eigen netwerk raadplegen om te controleren of hun onderbuikgevoel klopt of om te
overleggen.
Bij het uitwisselen van informatie, met bijvoorbeeld Veilig Thuis of collega’s, wordt in privacy een
belemmering gevonden. Gesprekspartners geven aan dat ook bij het anoniem bespreken van
casussen, bepaalde kenmerken van een gezin ertoe leiden dat elke organisatie alsnog kan vaststellen om welk gezin het gaat. Volgens gesprekspartners is vooral door de inwerkingtreding van
de AVG meer onrust ontstaan; zij delen daardoor liever te weinig dan teveel informatie. Het
privacyvraagstuk en gegevensuitwisseling staat bij verschillende organisaties op de agenda. Uit
gesprekken blijkt dat een aantal scholen op dit moment onderzoekt of het mogelijk is om ouders

120

– voordat hun kind op school komt – al te laten tekenen voor toestemming om informatie te
delen met sociaal verpleegkundigen. Gesprekspartners van verschillende organisaties hebben
aangegeven dat zij nadere afspraken willen maken of hebben gemaakt met Veilig Thuis over
welke informatie bij contact met Veilig Thuis (en in een melding) wordt gedeeld.

Stap 3: het gesprek met de betrokkene(n)
Na het collegiaal overleg en eventueel het adviesgesprek met Veilig Thuis (stap 2), volgt in het
kader van stap 3 van de meldcode een gesprek met de betrokkene(n). Het gaat om het voeren van
een gesprek met de cliënt en bij een minderjarige tevens zijn ouder(s)/verzorger(s). In het gesprek
met de betrokkene geeft de professional uitleg over het doel van het gesprek, worden de signalen
besproken (de feiten die de professional heeft vastgesteld en de waarnemingen die zijn gedaan)
en wordt de betrokkene in de gelegenheid gesteld om daarop te reageren.
In tabel 15 is opgenomen welke belemmeringen professionals ervaren bij het voeren van een
gesprek met de betrokkene(n). Meer dan de helft van de respondenten geeft aan bij het voeren
van een gesprek soms of vaak belemmeringen te ervaren. Uit tabel 16 blijkt dat het met name
gaat om de vertrouwensrelatie en (de vrees dat) het contact met de cliënt kan worden geschaad
of verslechterd en dat professionals het moeilijk vinden om het onderwerp bij de betrokkene(n)
bespreekbaar te maken. Ook maakt een deel van de professionals zich zorgen over de veiligheid
van hulpverleners.

(n=51)

Leerplichtambtenaren

(n=40)

Wijkverpleegkundigen

Jeugdverpleegkundigen

(n=48)

(n=26)

Orthopedagogen

opvang (n=251)

Tabel 15: Ervaart u bij het gesprek met betrokkenen (cliënt/kind/ouders) belemmeringen?

Medewerkers kinder-

4.6.4

Nee

25%

19%

13%

18%

24%

Ja, soms

51%

58%

77%

68%

47%

Ja, vaak

5%

12%

10%

15%

0%

Bron: enquête professionals, Pro Facto

121

Tabel 16: Welke belemmeringen ervaart u bij het gesprek met de cliënt/kind/ouders? (meerdere

De vertrouwensrelatie of het contact met de cliënt kan geschaad

(n=33)

Wijkverpleegkundigen

Jeugdverpleegkundigen

(n=43)

opvang (n=138)

Medewerkers kinder-

antwoorden mogelijk)

73%

60%

82%

51%

53%

45%

De veiligheid van de cliënt of het kind kan in het geding komen.

45%

51%

61%

De veiligheid van mijzelf of van de medewerkers kan in het geding

30%

23%

52%

12%

19%

3%

worden/verslechteren.
Ik vind het moeilijk het onderwerp bij de cliënt/kind/ouders bespreekbaar te maken.

komen.
Andere
Bron: enquête professionals, Pro Facto
Uit de gesprekken blijkt dat het voeren van een gesprek met de betrokkene(n) in alle sectoren als
lastig wordt ervaren. De argumenten van gesprekspartners komen overeen met de enquêteresultaten. Met name speelt de vrees dat een melding zal leiden tot een vertrouwensbreuk met de
cliënt een rol. Daarnaast blijkt uit de gesprekken dat sommige professionals in de veronderstelling zijn dat het gesprek met de betrokkene ook tot doel heeft om toestemming te krijgen voor
het doen van een melding. Naar voren komt dat niet uitgesloten kan worden dat professionals
deze stap overslaan of stoppen met het toepassen van de meldcode, vanwege deze belemmeringen.
Professionals uit de sectoren onderwijs en kinderopvang (de niet-hulpverleners) en bepaalde
beroepsgroepen uit de sector gezondheidszorg (bijvoorbeeld tandartsen en fysiotherapeuten)
hebben relatief meer moeite moet het voeren van dergelijke gesprekken. Het voeren van een
gesprek met betrokkenen wordt door hen als lastig ervaren, omdat:
-

zij de vertrouwensband met hun cliënt of het kind niet te veel willen beschadigen;

-

cliënten of ouders boos of agressief kunnen worden;

-

zij niet over voldoende gespreksvaardigheden (denken te) beschikken en daardoor handelingsverlegen zijn;

-

zij de beleving hebben dat zij in het gesprek moeten aangeven dat zij de meldcode moeten
gebruiken;

-

zij het lastig vinden om het risico te moeten nemen dat de betrokkene(n) zich ten onrechte
van huiselijk geweld en/of kindermishandeling beschuldigd voelt;

-

het doel van het gesprek volgens hen het verkrijgen van toestemming voor een melding is.

122

Verschillende medewerkers in de sector jeugdzorg (jeugdhulpverlener, medewerkers van wijkteams) nemen ouders in elke stap van de meldcode mee en benadrukken waarom (toepassing
van) het instrument belangrijk is. Zij geven aan dat zij in het gesprek met de betrokkene(n) uitleg
geven over het doel van het gesprek, de signalen bespreken en de betrokkene(n) de gelegenheid
geven om te reageren. Deze gesprekspartners ervaren minder moeite met het voeren van gesprekken met betrokkenen.
Enkele van de gesproken vrouwen geven aan dat het makkelijker is om over de thuissituatie te
spreken wanneer zij een vertrouwensband hebben met de professional. Een dergelijke vertrouwensband kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer een professional zo nu en dan contact opneemt
om te informeren hoe het gaat. De vrouwen hechten grote waarde aan een professional die je in
vertrouwen kan nemen en waar je je verhaal kwijt kunt. Een vrouw had bijvoorbeeld regelmatig
gesprekken met haar maatschappelijk werker die niets anders deed dan luisteren. Dit werd als
prettig ervaren. Een andere vrouw kon haar verhaal kwijt bij een vertrouwenspersoon op school.
Hierdoor voelde ze zich gehoord.
Ter min olo gie
Door gesprekspartners (zowel hulpverleners, niet-hulpverleners als vertegenwoordigers van
organisaties) is aangegeven dat de wettelijke terminologie (de termen ‘wet verplichte meldcode’,
‘meldcode’ en ‘melden’) in het gesprek met de betrokkene voor verwarring zorgen. Gesprekspartners koppelden de term ‘verplicht’ aan het melden, terwijl organisaties en zelfstandige professionals alleen verplicht zijn om een meldcode te hebben en het gebruik te bevorderen. Voor de
gesprekspartners was onduidelijk of zij verplicht zijn te melden bij Veilig Thuis. Gesprekspartners
hadden verder het gevoel dat zij “als professional met 1-0 achter staan” als zij het woord ‘meldcode’ of ‘melden’ gebruiken in gesprek met betrokkenen. De ervaring van gesprekspartners die
signalen van kindermishandeling ontvangen, is dat ouders denken dat hun kind door middel van
de ‘meldcode’ of een ‘melding’ uit huis wordt geplaatst. Verschillende gesprekspartners geven
aan dat zij de termen ‘meldcode’ of ‘melding’ niet meer in gesprekken met ouders gebruiken en
dat zij het belang en doel van het instrument uitleggen.
Verw ijsin dex risi coj on ger en in sta p 3
Het Besluit verplichte meldcode bepaalt dat indien sprake is van een meldingsbevoegde instantie
of functionaris, in de eigen meldcode specifieke aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik
van de verwijsindex moet zijn. Daarom geeft het basismodel meldcode expliciet aan dat bij het
zetten van stap 3 overwogen moet worden of het noodzakelijk is om, gelet op de bedreiging van
de ontwikkeling van de jeugdige(n), ook een melding te doen in de verwijsindex.
Door 37% (n=1868) van de professionals van de verwijsindex is aangegeven dat zij de meldcode
altijd of vaak gebruiken naast het gebruik van de verwijsindex.252 Voor orthopedagogen, jeugdverpleegkundigen, leerplichtambtenaren en professionals van gemeenten geldt dat zij gemiddeld
in iets minder dan 40% (n=160) van de gevallen waarbij de meldcode wordt toegepast ook vaak
252 Zie: Woestenburg e.a. 2020.

123

tot altijd een melding doen in de verwijsindex. In de kinderopvang geeft slechts 3% (n=449) aan
dat zij in het geval van het toepassen van de meldcode, ook vaak tot altijd een melding doen in de
verwijsindex.
De respondenten die aangeven niet in alle gevallen, naast het doen van een melding in de meldcode, een melding te doen in de verwijsindex, hebben de vervolgvraag gekregen waarom niet. De
resultaten zijn in de onderstaande tabel opgenomen. Een deel van de respondenten geeft als
reden dat zij niet op de hoogte waren van het bestaan van de verwijsindex. Verder geven jeugdverpleegkundigen aan dat er al contact was met de betrokken hulpverleners en dat daarom geen
melding in de verwijsindex is gedaan.

(n=68)

Wijkverpleegkundigen

(n=21)

Jeugdverpleegkundigen

opvang (n=308)

Medewerkers kinder-

Tabel 17: Om welke reden(en) heeft u geen melding gedaan in de Verwijsindex risicojongeren?253

Dat was in die gevallen niet nodig.

49%

29%

51%

Ik was niet bekend met de Verwijsindex.

36%

19%

57%

Er was al contact met de betrokken hulpverleners.

8%

52%

1%

Ik was niet geautoriseerd om melding in de Verwijsindex te doen.

7%

19%

3%

De melding in de Verwijsindex levert niets op.

0%

19%

0%

De melding kan averechts werken.

0%

0%

0%

Bron: enquête professionals, Pro Facto
Bij beide wetten wordt door gesprekspartners en respondenten de privacy (wanneer mogen
gegevens wel/niet worden uitgewisseld) en het voeren van het gesprek met ouders/betrokkene
als belemmeringen ervaren. Ook bestaat onbekendheid met de doelen van de beide wetten en
hoe deze zich tot elkaar verhouden. Beide instrumenten worden gezien als een manier om tot
vroegsignalering van risico’s of geweld te komen. Door sommige professionals wordt het verschil
wel gezien en aangeduid als ‘het melden in de meldcode betreft uiteindelijk een laatste actie,
terwijl melden in de verwijsindex helemaal aan het begin van het traject is, als signalen worden
opgevangen’. In sommige organisaties wordt de verwijsindex als stap 0, stap 1 of stap 2 van de
meldcode beschouwd en gebruikt. Professionals voelen daardoor een (onlosmakelijk) verband
tussen beide instrumenten.

253 Deze vraag is alleen gesteld aan respondenten die aangegeven hebben soms niet of helemaal niet gebruik te maken van de
verwijsindex. Groepen waar de respons laag was zijn niet in het overzicht opgenomen.

124

Stap 4: wegen van het risico en de aard en ernst van het geweld
We gen on der de ou de meldc ode
De professional dient in stap 4 van de meldcode de verkregen informatie te wegen. De professional dient een inschatting te maken van het risico op huiselijk geweld en/of kindermishandeling
en de aard en de ernst van dit geweld. Wanneer een professional twijfelt hoe hij de informatie
moet wegen – bijvoorbeeld als hij op basis van de informatie twijfelt hoe groot het risico op
huiselijk geweld of kindermishandeling is – bestaat de mogelijkheid dat hij/of zij Veilig Thuis
raadpleegt. In de tabel hieronder is aangegeven in welke mate professionals zich voldoende
bekwaam achten om een dergelijke inschatting te maken. Een ruime meerderheid van de respondenten acht zichzelf in staat om een inschatting te maken over het risico op geweld of (kinder)mishandeling. Professionals zijn minder zeker over de mate waarin zij in staat zijn om zelf de
aard en de ernst van het geweld of de (kinder)mishandeling in te schatten.

(n=32)

Leerplichtambtenaren

(n=32)

Wijkverpleegkundigen

(n=41)

Jeugdverpleegkundigen

(n=22)

Orthopedagogen

opvang (n=106)

Tabel 18: Ik acht mij voldoende bekwaam om inschattingen te maken over (stelling):254

Medewerkers kinder-

4.6.5

Het risico op geweld of (kinder)mishandeling

78%

77%

63%

63%

81%

De aard van het geweld of de (kinder)mishandeling

63%

73%

44%

48%

72%

De ernst van het geweld of de (kinder)mishandeling

58%

64%

32%

45%

59%

Bron: enquête professionals, Pro Facto
We gen me t he t (ni euw e) afw egi ngsk a der
Sinds 1 januari 2019 moet bij het wegen van het risico en de aard en de ernst van het geweld
gebruik gemaakt worden van een afwegingskader. In stap 5 neemt de professional een beslissing
aan de hand van de uitkomsten van het afwegingskader. Uit de enquête blijkt dat in de kinderopvang (bijna) de helft van de professionals en de organisaties zegt door het nieuwe afwegingskader beter in staat te zijn het risico op en de aard en ernst van het huiselijk geweld of de kindermishandeling te wegen. Bij de andere groepen gaat het om circa een derde van de respondenten.

254 In de tabel zijn alleen de antwoordcategorieën eens en geheel eens opgenomen. Dat impliceert niet dat de overige respondenten ‘(helemaal) niet goed hebben geantwoord. Het is ook mogelijk dat zij ‘neutraal’ of ‘geen mening’ hebben geantwoord.
Aan organisaties is de stelling voorgelegd: ‘Door het nieuwe afwegingskader (vanaf 1 januari 2019) is mijn organisatie beter
in staat om het risico op en de aard en ernst van huiselijk geweld of kindermishandeling te wegen’.

125

Tabel 19: Door het nieuwe afwegingskader (vanaf 1 januari 2019) ben ik beter in staat om het
risico op en de aard en ernst van het huiselijk geweld of de kindermishandeling te wegen [stelling]255
(Geheel) eens
Kinderopvangorganisaties (n=558)

50%

Medewerkers kinderopvang (n=106)

47%

Jeugdverpleegkundigen (n=41)

37%

Wijkverpleegkundigen (n=73)

30%

Orthopedagogen (n=24)

29%

Leerplichtambtenaren (n=49)

29%

Jeugdzorgorganisaties (n=34)

26%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Gesprekspartners geven aan dat nog niet overal afwegingskaders worden gebruikt. Dat komt
mede doordat verschillende organisaties nog bezig zijn met de implementatie van het nieuwe
afwegingskader. Tegelijkertijd hebben voorlichtingsbijeenkomsten over het nieuwe afwegingskader – door bijvoorbeeld Veilig Thuis-organisaties – er wel toe geleid dat de meldcode bij meer
professionals scherper op het netvlies staat.
In de laatste rapportage van ‘Geweld hoort nergens thuis’ is aandacht voor het effect van de
verbeterde meldcode. 21 van de 28 regio’s geeft aan dat het aantal meldingen bij Veilig Thuis is
gestegen. In de tweede voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis waren dit er vijftien.
Zeventien van de 28 regio’s geven aan dat het aantal adviesvragen aan Veilig Thuis is gestegen. In
de tweede voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis waren dit er elf. Vijftien van de 28
regio’s geven aan dat zowel het aantal meldingen als het aantal adviesvragen is gestegen (tegenover acht van de 28 in de tweede voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis). Uit de
rondetafelgesprekken blijkt dat de meldingen en adviesvragen afkomstig zijn van een bredere
doelgroep van professionals dan voorheen. Ook komt naar voren dat Veilig Thuis niet alleen vaker
wordt benaderd door beroepsgroepen die onder de meldcode vallen, maar ook andere beroepsgroepen lijken de weg naar Veilig Thuis beter te vinden (dit varieert van medewerkers van Vluchtelingenwerk tot woningcorporaties tot gemeentelijke zwembaden). Dit laat zien dat de verbeterde meldcode en het hanteren van de bijbehorende afwegingskaders een forse bijdrage leveren
aan het eerder en beter in beeld krijgen van huiselijk geweld en kindermishandeling.256

255 In de tabel zijn alleen de antwoordcategorieën eens en geheel eens opgenomen. Dat impliceert niet dat de overige respondenten ‘(helemaal) niet goed hebben geantwoord. Het is ook mogelijk dat zij ‘neutraal’ of ‘geen mening’ hebben geantwoord.
256 Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p.15.

126

4.6.6

Stap 5: Het bieden of organiseren van hulp en doen van een
melding
Beslisse n ov er he t doen v an een me ldi ng en h et inz etten v an de no o dz akelijke hulp
Professionals dienen in stap 5 van de meldcode een beslissing te nemen of het verlenen of organiseren van hulp (ook) mogelijk is. Het afwegingskader ondersteunt de professional bij het maken
van die beslissing. 257 Tot 1 januari 2019 was de eerste afweging die de professionals moesten
maken of zij in staat waren effectieve hulp te bieden of organiseren om dreiging van (toekomstig)
huiselijk geweld en/of kindermishandeling af te wenden. Als dat niet het geval was diende de
professional een melding te doen bij Veilig Thuis. Vanaf 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’)
geldt dat de professional eerst een beslissing maakt over het doen van een melding bij Veilig
Thuis en daarna over het inzetten van de noodzakelijke hulp.
Nadat alle informatie is gewogen, moet de professional beslissingen nemen over het bieden of
organiseren van hulp en het doen van een melding. Uit de gesprekken blijkt dat er organisaties
zijn die de verantwoordelijkheid voor het melden hebben neergelegd bij één specifieke persoon.
In het onderwijs wordt de beslissing om te melden bijvoorbeeld gedaan door de intern begeleider
of aandachtsfunctionaris, in samenspraak met de leerkracht. Ook in andere sectoren, zoals de
gezondheidszorg, gebeurt dit. In de sectoren jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning hebben professionals die met volwassenen en/of kinderen werken doorgaans zelf de verantwoordelijkheid voor het nemen van de beslissing om al dan niet te melden bij Veilig Thuis. Bij Penitentiaire instellingen (PI’s) zijn de aandachtfunctionarissen in de regel verantwoordelijk voor de beslissing om te melden bij Veilig Thuis of niet. Medewerkers van de reclassering zijn zelf verantwoordelijk.258
Jeugdigen over het bieden van hulp door professionals
In de gesprekken met jeugdigen voor dit onderzoek is gevraagd in hoeverre de jeugdigen de
hulpverlening als adequaat hebben ervaren. Zij geven met name aan dat het belangrijk is dat er
een ‘klik’ is met de professional en dat hij/zij het gevoel heeft dat de professional daadwerkelijk
luistert naar zijn/haar verhaal. Daarnaast lijkt het erop dat de ervaring van de jeugdigen over
professionals en organisaties positiever is wanneer de behandeling of de gesprekken een effect
hebben gehad waarbij de jeugdige zich daadwerkelijk geholpen voelt. Ook zijn de jeugdigen
positiever over de hulpverlening wanneer een professional snel actie onderneemt nadat de jeugdige heeft aangegeven dat het niet goed met hem/haar gaat of dat de thuissituatie aan het
verergeren is. Een jeugdige vertelt bijvoorbeeld dat hij op een gegeven moment bij een maatschappelijk werker aangaf dat het echt niet goed meer ging thuis en dat hij graag uit huis geplaatst wilde worden. De maatschappelijk werker heeft toen snel actie ondernomen: ‘Binnen een

257 In het afwegingskader staat bijvoorbeeld wanneer, volgens de normen van de eigen beroepsgroep, een vermoeden van
huiselijk geweld en kindermishandeling in ieder geval bij Veilig Thuis moet worden gemeld.
258 3RO meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2019.

127

paar uur was het geregeld.’
In de gesprekken met jeugdigen noemen zij verschillende verbeterpunten voor betere hulpverlening. Door meerdere jeugdigen is aangegeven dat zij het als vervelend ervaren wanneer buiten
hen om dingen gebeuren die hen rechtstreeks raken. Met name wanneer professionals onderling
contact hebben over de jeugdige, zonder dat de jeugdige hierbij betrokken wordt. Voorbeelden
die genoemd zijn, is dat een jeugdige bijvoorbeeld niet werd verteld dat de professional contact
had met een andere professional of organisatie. Wat volgens jeugdigen zou helpen is wanneer er
door professionals daadwerkelijk naar hen wordt geluisterd en dat hun ‘stem ook meetelt’. Communicatie is daarmee een belangrijk verbeterpunt. Jeugdigen willen graag dat ze worden meegenomen in het proces, dat door de hulpverlening goed wordt uitgelegd welke professional wat
doet en waar die verantwoordelijk voor is. Een jeugdige vond het bijvoorbeeld erg fijn dat ze door
bepaalde professionals per e-mail op de hoogte werd gesteld van het contact tussen professionals: ‘Je weet dan dat er geen geheimen zijn en dat ze gewoon open zijn over wat ze over jou
bespreken. Het is ook prettig om dingen terug te kunnen lezen.’ Een andere jeugdige geeft aan
dat het belangrijk is dat professionals duidelijk uitleggen aan de jeugdige welke stappen worden
genomen en om welke reden(en) de stappen worden genomen: ‘Je moet ze [jeugdigen] meenemen in het proces dat ze ondergaan, dus leg stap voor stap voor stap uit wat je gaat doen. En doe
dat op een hele kinderlijke manier zodat ze het goed snappen.’
In de enquêtes is gevraagd of en zo ja hoe vaak professionals en organisaties in 2017 en 2018
casussen hebben gehad, waarbij zij een melding bij Veilig Thuis hebben gedaan of waarbij zij hulp
hebben ingeschakeld of hebben georganiseerd. De resultaten zijn in de onderstaande tabel opgenomen. Een groot deel van de respondenten heeft zowel casussen gehad waar melding is gedaan
bij Veilig Thuis als casussen gehad waarbij zelf hulp is ingeschakeld of georganiseerd.

128

Tabel 20: Heeft u in 2017 en 2018 casussen gehad, waarbij u een melding heeft gedaan bij Veilig
Thuis of waarbij u hulp heeft ingeschakeld of georganiseerd? En zo ja, hoe vaak? (meerdere ant-

hulp

Geen melding/geen

Hoe vaak (gemiddeld)

georganiseerd?

Hulp ingeschakeld of

Hoe vaak (gemiddeld)

Veilig Thuis?

Melding gedaan bij

woorden mogelijk)259

Orthopedagogen (n=21)

86%

3,7

57%

10,6

5%

Jeugdzorgorganisaties (n=39)

79%

52

62%

570

0%

Leerplichtambtenaren (n=35)

60%

2,1

60%

3,4

17%

Jeugdverpleegkundigen (n=42)

57%

1,7

81%

5,0

10%

Kinderopvangorganisaties (n=319)

51%

3

41%

7

24%

Wijkverpleegkundigen (n=39)

38%

0,6

38%

0,8

36%

Medewerkers kinderopvang (n=98)

35%

0,6

38%

0,9

39%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Ondanks dat geen sprake is van een wettelijke meldplicht blijkt dat gesprekspartners het gevoel
hebben dat door de wetswijziging van 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’) wel degelijk een
meldplicht is ontstaan. Gesprekspartners geven aan dat zij vóór de wijziging konden kiezen om
zelf hulp te organiseren en geen melding te doen. Het noodzakelijke melden (bij acute of structurele onveiligheid) voelt voor hen alsof zij nu geen keuzemogelijkheid meer hebben en verplicht
zijn om een melding te doen. Zij hebben het gevoel dat hun autonomie door de ‘verbeterde meldcode’ is beperkt.
Gesprekspartners in delen van de gezondheidszorg, de jeugdzorg en de justitiële sector geven aan
dat de ‘verbeterde meldcode’, in het bijzonder de professionele norm om bij acute en structurele
onveiligheid te melden, ervoor zorgt dat zij het gevoel hebben dat zij een hun hele dan wel een
groot deel van hun caseload moeten melden. Volgens hen is bij vrijwel al hun cliënten sprake van
acute of structurele onveiligheid, waardoor zij slechts een geringe afwegingsruimte ervaren. Ook
geven zij aan dat voor hun cliënten de hulpverlening reeds is gestart en een nader onderzoek door
Veilig Thuis geen meerwaarde heeft. In afstemming met VWS, VNG, Veilig Thuis, de gecertificeerde instellingen en de IGJ is een nadere duiding gemaakt in welke gevallen gecertificeerde instellingen wel en niet moeten melden bij Veilig Thuis. De nadere uitwerking ‘verbeterde meldcode
voor gecertificeerde instellingen’ is in juli 2019 vastgesteld en wordt na een jaar geëvalueerd.

259 Aan organisaties is de vraag voorgelegd: ‘Heeft uw organisatie in 2017 en 2018 casussen gehad, waarbij melding is gedaan
bij Veilig Thuis of waarbij u hulp heeft ingeschakeld of georganiseerd? En zo ja, hoe vaak?’.

129

Voorbeeld jeugdigen
Twee van de gesproken jeugdigen zijn bekend met de meldcode. Zij denken verschillend over
wanneer een professional een melding zou moeten doen. Een jeugdige geeft aan dat het verstandig is om ‘pas’ een melding te doen wanneer professionals zien dat een kind bijvoorbeeld dagelijks met blauwe plekken rondloopt. Professionals moeten dan wel eerst observeren en nader
onderzoeken wat er mogelijk aan hand is met het kind, en niet ‘als een kip zonder kop’ gaan
melden. De andere jeugdige geeft aan dat als er bij een ander kind dezelfde signalen waren geweest van geestelijke mishandeling als bij haar, het beter was geweest als wel een melding was
gedaan. Ze meent dat een melding door een professional snel serieus wordt genomen, vergeleken
met een ‘melding’ door de jeugdige zelf.
Gesprekspartners merken op dat voorlichtingsvideo’s van de Rijksoverheid over de meldcode het
beeld versterken dat sprake is van een meldplicht. In de informatie die wordt verstrekt wordt erop
gewezen dat melden bij een vermoeden van acute of structurele onveiligheid aangewezen is (de
‘professionele norm’). In een video over de ‘verbeterde meldcode’ wordt met dergelijke bewoordingen het belang van het doen van een melding in die situaties benadrukt.
Informatie rijksoverheid
“De meldcode wordt per 1 januari 2019 aangepast. Melden bij Veilig Thuis wordt bij vermoedens
van acute en structurele onveiligheid de professionele norm. (…) Als er een vermoeden is van acute
of structurele onveiligheid is melden bij Veilig Thuis nodig, omdat Veilig Thuis informatie uit verschillende meldingen kan combineren om de veiligheidssituatie beter in te schatten en omdat Veilig
Thuis beroepskrachten dan waar nodig kan ondersteunen bij het zorgen voor langdurige veiligheid
voor het slachtoffer.”
Het voorgaande volgt ook uit de uitleg van de Rijksoverheid over het stappenplan en hoe de
meldcode werkt. In de figuur van het stappenplan van de verbeterde meldcode staat bij de beslissing over of melden noodzakelijk is het volgende: “Melden is noodzakelijk als er sprake is van acute
onveiligheid of structurele onveiligheid.” 260
Mel din gen en adviez en Veili g Thuis
Sinds 2015 verzamelt het CBS gegevens voor de Beleidsinformatie Veilig Thuis.
Elke Veilig Thuisorganisatie levert halfjaarlijks aan het CBS gegevens over de afgegeven adviezen,
de afgesloten meldingen en de uitgevoerde onderzoeken naar huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Het Landelijk Netwerk Veilig Thuis (LNVT), waarin alle 26 Veilig Thuis-organisaties zijn
vertegenwoordigd, wilde een meer eenduidige kwaliteit beleidsinformatie realiseren en is daarom in 2017 van start gegaan met een Meerjaren Uitvoerings Programma. In dit Meerjaren Uitvoerings Programma heeft het LNVT zich uitgesproken voor een – bij het verwerken en registreren
van advies en melding – uniforme werkwijze voor alle Veilig Thuisorganisaties om zo landelijk
goed vergelijkbare beleidsinformatie te genereren. Sinds 2019 leveren alle 26 Veilig Thuis260 Meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling (Rijksoverheid).

130

organisaties op een vergelijkbare wijze beleidsinformatie over de (typen en de ernst van de)
meldingen en adviezen aan.261 Het CBS heeft vanwege de slechte onderlinge vergelijkbaarheid in
de cijfers tussen Veilig Thuisregio’s, tot 2019, geen landelijke cijfers opgenomen in haar rapportages. Een landelijk totaalcijfer kan volgens het CBS, tot 2019, op zichzelf niet op waarde geschat
worden.262
De Veilig Thuis-organisaties houden niet bij hoeveel meldingen en/of adviesaanvragen via een
meldcode worden gedaan. Deze cijfers zijn dan ook niet bekend. Ook in het nieuwe informatieprotocol 2.0, dat vanaf 2019 wordt gehanteerd, wordt niet bijgehouden hoeveel meldingen via de
meldcode bij Veilig Thuis binnen komen. Wel wordt door het CBS het aantal beroepsmatige adviesaanvragen en meldingen bij Veilig Thuis bijgehouden. Volgens de beleidsinformatie Veilig
Thuis van het CBS, zijn in de eerste helft van 2019 29.275 van de adviesaanvragen beroepsmatig
gedaan. Dit is ongeveer 55% van het totaal aantal adviezen in de betreffende periode. In de eerste
helft van 2019 zijn 52.170 van de meldingen beroepsmatig gedaan. Dit is ongeveer 80% van het
totaal aantal meldingen in de betreffende periode. In 2017 is in opdracht van de Ministeries VWS
en J&V en de VNG een impactanalyse uitgevoerd naar de gevolgen van de wijziging van de meldcode per 1 januari 2019; de verbeterde meldcode. Uitgegaan werd van een jaarlijkse groei van 5
tot 25% van het aantal adviesaanvragen en een jaarlijkse groei van 5 tot 10% van het aantal
meldingen bij Veilig Thuis vanwege de verbeterde meldcode.263
In de derde voortgangsrapportage ‘Geweld hoort nergens thuis’ is aangegeven dat het aantal
meldingen bij Veilig Thuis toeneemt. Om wachtlijsten bij Veilig Thuis zoveel mogelijk te voorkomen, investeren opdrachtgevende gemeenten extra in hun Veilig Thuis-organisatie. Tijdens rondetafelgesprekken kwam naar voren dat de investering op gespannen voet staat met de ambitie
van regio’s om in te zetten op het duurzaam oplossen van geweld (actielijn 2) door onder andere
het versterken van de lokale (wijk)teams. Een aantal regio’s geeft aan dat de toename van het
aantal meldingen bij Veilig Thuis ook effect heeft op de hoeveelheid werk bij onder andere de
lokale (wijk)teams. Dit beeld wordt bevestigd door de IGJ en de Inspectie Justitie en Veiligheid.
Naar aanleiding van deze en eerdere signalen over een sterke stijging van de meldingen en adviesvragen bij Veilig Thuis, laten het ministerie van VWS en de VNG onderzoek doen naar de
ontwikkeling van het aantal adviesvragen en meldingen bij Veilig Thuis, welke oorzaken bijdragen
aan die ontwikkeling en wat mogelijke oplossingsrichtingen zijn. Op basis van de resultaten van
261 Het gaat dan om beleidsinformatie over: - Aard van het geweld (type, ernst, geschatte duur); − Omvang van geweld in
afhankelijkheidsrelaties (o.b.v. gegevens over adviezen, meldingen en casussen, betrokkenen, adviesvragers en melders); −
Hoedanigheid van adviesvragers en melders (beroepsgroep en organisatie); − Interventies van Veilig Thuis (diensten: triage,
onderzoek, veiligheidsvoorwaarden); − Ingezette vervolghulp (overdracht), op persoonsniveau teneinde situaties van onveiligheid in samenwerking met de ketens van zorg en straf te kunnen keren.
262 Het CBS noemt een aantal algemene redenen waardoor de aangeleverd cijfers onderling niet goed vergelijkbaar zijn. Zo
wijken de werkprocessen en administraties van de Veilig Thuis-organisaties op onderdelen van elkaar af. De Veilig Thuisorganisaties maken in praktische uitwerking van het handelingsprotocol Veilig Thuis verschillende keuzes die afhankelijk zijn
van de afspraken met hun opdrachtgevers (de gemeenten in de regio). En de werkprocessen veranderen continu en zijn
steeds in ontwikkeling zijn binnen de Veilig Thuis-organisaties. Zie voor meer informatie: Beleidsinformatie Veilig Thuis.
Stand van zaken in het 1e halfjaar van 2018.
263 Sprokkereef 2017.

131

dit onderzoek formuleren de ministeries van VWS en JenV en de VNG en het LNVT vervolgacties,
inclusief mogelijke oplossingen voor de korte en langere termijn. 264
Het mel den
Het verschilt per Veilig Thuis-organisatie hoe professionals een melding moeten doen. Sommige
gesprekspartners geven aan langer dan een half uur bezig te zijn met het invullen van een formulier en het aanleveren van informatie. De gesprekspartners die hiermee te maken hebben ervaren
dit als onnodig complicerend en een (extra) administratieve last. Dit werpt mogelijk drempels op
voor het melden; enkele gesprekspartners geven aan dat zij pas melden als dat echt noodzakelijk
is; als zelf hulp verlenen of organiseren mogelijk is, wordt dat eerst geprobeerd. Bij andere Veilig
Thuis-organisaties kan via een bepaalde link het stappenplan worden doorlopen, hetgeen als
makkelijker wordt ervaren. Bij die organisatie ontvangt de medewerker een link. Via deze link
komt de medewerker op de site van de Veilig Thuis-organisatie waar de melding stap voor stap
kan worden doorlopen. Ook wordt door de Veilig Thuis-organisatie een aantal vragen gesteld.
Daarna is de melding gereed. Het doen van een melding via deze laatste manier duurt volgens de
gesprekspartner ongeveer een kwartier. Gesprekspartners zijn verbaasd dat bij melden zoveel
verschillen bestaan tussen de Veilig Thuis-organisaties.
Tijdens de gesprekken noemen professionals verschillende redenen om niet te melden bij Veilig
Thuis. Onbekendheid met de meldcode en de toepassing daarvan blijkt één van de redenen dat de
meldcode nog niet door alle professionals en organisaties wordt gebruikt. Onbekendheid met het
instrument doet zich in alle sectoren voor. Ook is een belangrijke reden om niet te melden het
niet willen schaden van de relatie/vertrouwensband met betrokkene(n). Dat speelt met name in
de sectoren gezondheidszorg, onderwijs en kinderopvang. Gesprekspartners in het onderwijs
geven aan dat leerkrachten daardoor terughoudend kunnen zijn bij het inschakelen van de aandachtsfunctionaris en het doen van een melding. Gesprekspartners denken dat signalen zonder
deze terughoudendheid mogelijk eerder kunnen worden gedeeld. Andere redenen om niet te
melden zijn volgens gesprekspartners de handelingsverlegenheid voortkomend uit het niet zijn
van hulpverlener en dat het doen van een melding weinig meerwaarde heeft omdat meldingen
voor de professional weinig opleveren. Dit argument hangt vaak samen met argumenten die
hierboven al zijn genoemd.
De ervaring met Veilig Thuis is ook genoemd als reden om niet (meer) te melden. Daarvoor zijn
grofweg twee redenen. Ten eerste geven gesprekspartners uit vrijwel alle sectoren aan dat het
proces rond (het afhandelen van) meldingen bij Veilig Thuis erg lang duurt. Dit draagt niet bij aan
het gevoel van professionals dat sprake is van adequate hulpverlening en maakt de drempel om
de meldcode te gebruiken hoger. Tijdens de gesprekken zijn voorbeelden genoemd van situaties
waarin door meerdere hulpverleners melding gedaan is, maar waarbij de casus pas na (extra)
aandringen door Veilig Thuis is opgepakt. Ten tweede ervaren gesprekspartners dat een goede
terugkoppeling nadat een melding bij Veilig Thuis is gedaan ontbreekt. Dit is een belemmerende
factor bij het gebruik van de meldcode. Een terugkoppeling van wat de melding heeft opgeleverd

264 Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019, p 16.

132

is voor professionals belangrijk; zij geven aan dat zonder terugkoppeling de bereidheid om bij
Veilig Thuis te melden steeds kleiner wordt.
Ook de (lange) wachtlijsten in bepaalde sectoren een rol. Het zorgt ervoor dat Veilig Thuis meldingen niet kan doorzetten. Gesprekspartners uit de sectoren jeugdzorg en maatschappelijke
ondersteuning geven aan dat zij soms direct de casus van Veilig Thuis terugkregen. Gesprekspartners uit de sectoren gezondheidszorg en onderwijs merkten op dat meldingen door Veilig
Thuis werden doorgezet naar het wijkteam, die vervolgens “met de handen in het haar zat”.
Hierdoor komt het voor dat lange tijd een melding niet (verder) kan worden opgepakt. Ook dit
draagt niet bij aan het melden en gebruiken van de meldcode. In sommige gevallen is de situatie
zodanig dat de gesprekspartner weinig andere hulp meer kan organiseren en is het wachten op
een crisissituatie dan wel zorgt een melding bij Veilig Thuis voor acute escalatie. De gesprekspartners voelen zich in die situaties machteloos; de bereidheid om te melden bij Veilig Thuis
neemt bij sommige van hen hierdoor af.
Tijdens de gesprekken is niet genoemd dat professionals ervaren dat het beroepsgeheim aan de
weg staat van een melding bij Veilig Thuis. Wel blijkt dat professionals een drempel ervaren om
een melding te doen over ouderenmishandeling of andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties waarbij sprake is van volwassenen, omdat volwassenen zelfbeschikkingsrecht hebben. Gesprekspartners wijzen erop dat als gevolg hiervan minder meldingen over ouderenmishandeling gedaan worden. Daarnaast speelt ook mee dat deze signalen minder snel herkend
worden door professionals.
Uit de enquête in de kinderopvang blijkt dat de voornaamste reden om geen melding te doen bij
Veilig Thuis was gelegen in het feit dat het volgens de professional/organisaties niet nodig was
om in die casus een melding te doen. Een kwart van de respondenten geeft aan dat geen melding
bij Veilig Thuis is gedaan omdat zij zelf in staat waren om hulp te organiseren.265 Daarnaast is als
reden om niet te melden door medewerkers aangegeven dat een andere professional al een
melding bij Veilig Thuis had gedaan. 25% van de medewerkers in de kinderopvang en 30% van de
kinderopvangorganisaties heeft bij het invullen van de enquête andere redenen opgegeven. De
meesten lichten daaronder toe dat een melding bij Veilig Thuis niet nodig was.

265 Een dergelijke handelswijze komt overeen met het stappenplan en het daarbij te hanteren afwegingskader.

133

Tabel 21: Kunt u aangeven waarom u geen melding heeft gedaan bij Veilig Thuis? (meerdere
antwoorden mogelijk)266
Medewerkers

Kinderopvang-

kinderopvang

organisaties

(n=36)

(n=73)

Het bleek in deze casus niet nodig.

64%

63%

Ik kon zelf hulp organiseren.

25%

29%

Ik krijg geen of weinig terugkoppeling van Veilig Thuis.

3%

1%

0%

4%

0%

3%

Veilig Thuis is niet deskundig genoeg.

0%

1%

Ik geef de voorkeur aan hulpverleners waar ik bekend mee ben.

0%

3%

Ik ben bang het contact/de vertrouwensrelatie met de cliënt/
betrokkene te verliezen.
Ik vind het lastig om de cliënt/betrokkene te informeren over
een melding.

Ik vind dat ik over te weinig informatie beschik.

6%

1%

Andere

25%

30%

Bron: enquête kinderopvang professionals en organisaties, Pro Facto
In 2015 is de Jeugdwet ingevoerd en in 2018 is deze wet voor het eerst geëvalueerd. Tijdens de
eerste evaluatie van de Jeugdwet zijn ook een aantal zaken met betrekking tot het bestaan van
wachtlijsten en de beschikbaarheid van tijdige hulp geconstateerd. In het rapport staat onder
meer opgenomen dat de toegang via Veilig Thuis (en de Raad voor de Kinderbescherming) goed
is. Het daadwerkelijk organiseren van tijdig passende hulp lukt nog onvoldoende en ook de route
via de lokale teams verloopt nog niet soepel. Dat heeft een aantal mogelijke oorzaken, waarvan
gebrek aan expertise en ervaring (handelingsverlegenheid) rondom veiligheid binnen de lokale
teams het meest genoemd wordt. Wat betreft de beschikbaarheid van passende hulp, geven de
respondenten bij de evaluatie Jeugdwet aan dat sprake is van wachtlijsten; om te bezuinigen is er
flink gesneden in budgetten van de specialistische jeugdhulp, waardoor bepaalde hulpvormen
niet of veel minder beschikbaar zijn. Ook is er meer bureaucratie dan voorheen waardoor het
langer duurt voordat cliënten daadwerkelijk de hulp krijgen die ze nodig hebben als de veiligheid
in het geding is. Daarnaast constateert de IGJ dat er te vaak wachtlijsten zijn bij de Veilig Thuisorganisaties en zijn er signalen over een toenemend aantal spoedverzoeken en crisisplaatsingen.267
De ‘ver beter de mel dc o de’ en de r a darf unc tie
De wetgever heeft door middel van de wetswijziging per 1 januari 2019 (de verbeterde meldcode)
onder andere willen bewerkstelligen dat Veilig Thuis een radarfunctie krijgt.268 De radarfunctie

266 Aan organisaties is de vraag voorgelegd: ‘Kunt u aangeven waarom uw organisatie geen melding heeft gedaan bij Veilig
Thuis?’.
267 Zie: Friele 2018.
268 Naast de al bestaande taken zoals het onderzoeken van meldingen en het direct herstellen van veiligheid waar nodig.

134

dient te waarborgen dat ernstige signalen bij Veilig Thuis op de radar komen, zodat Veilig Thuis
deze nu en in de toekomst kan combineren met andere signalen. Achterliggende reden is dat bij
huiselijk geweld en kindermishandeling sprake is van langdurige problematiek.
Radarfunctie Veilig Thuis
De radarfunctie bestaat grofweg uit twee onderdelen:
1

Maatregelen die erop gericht zijn dat signalen bij Veilig Thuis ‘op de radar’ komen
a

Vermoedens van ernstige mishandeling moeten altijd gemeld worden bij Veilig Thuis
(stap 5). Veilig Thuis-organisaties gaan de informatie onderling delen, zodat een landelijk
werkend radar tot stand komt.

b

Het is de bedoeling dat Veilig Thuis in de toekomst bij adviesaanvragen (stap 2) in het
systeem kan kijken of aanvullende informatie op de radar staat. Deze informatie wordt –
zonder dit te delen met de adviesvrager – betrokken bij de adviesvraag. Deze maatregel
raakt aan privacywetgeving en moet geborgd worden in nieuwe wetgeving.269

c
2

Signalen van burgers neemt Veilig Thuis op.

Monitoring van casuïstiek
a

Veilig Thuis monitort de resultaten van de door hen voorgeschreven interventies.

b

Bij casuïstiek die Veilig Thuis direct na triage overdraagt aan het lokaal veld, maar waar
sprake is van bemoeienis van Veilig Thuis, zal na overdracht het resultaat van de interventies worden gemonitord. Gemiddeld wordt een duur van anderhalf jaar als realistisch
gezien voor de monitorfunctie.270

Om de radarfunctie van Veilig Thuis te kunnen waarborgen, is het volgens gesprekspartners
belangrijk dat Veilig Thuis bekend is met de informatie omtrent alle casussen. Daar doet zich
volgens hen een complicatie voor, aangezien bij zelf hulp verlenen de informatie niet bij Veilig
Thuis terecht komt. Gesprekspartners denken dat het voor een goede werking van de radarfunctie
nodig is dat zij alle vermoedens melden, ook als zij zelf in staat zijn hulp te bieden en er geen
sprake is van acute en structurele onveiligheid. Zij gaan er vanuit dat Veilig Thuis wanneer een
melding wordt gedaan zich aan het handelingsprotocol houdt en dus een volledig triage-traject
moet inzetten, terwijl dat niet in alle situaties nodig is. De radarfunctie van Veilig Thuis leidt bij
professionals dan ook tot verwarring.

4.7 Samenwerking
4.7.1

Samenwerking met andere professionals
Verschillende gesprekspartners geven aan dat de samenwerking met andere professionals nog
niet overal optimaal verloopt. Zij geven onder meer aan dat meer multidisciplinair en systeemgericht moet worden samengewerkt dan nu gebeurt. Uit de gesprekken blijkt dat het in de praktijk
niet gemakkelijk is om een dergelijke samenwerking daadwerkelijk vorm te geven. Problematisch
is onder meer dat verschillende professionals bij een volwassene of gezin betrokken zijn en dat
269 Dit wetgevingstraject is nog niet begonnen.
270 Kamerstukken II 2017/18, 183.

135

die professionals ieder ten aanzien van een klein deel van de problematiek ondersteuning bieden.
Daardoor is het niet altijd duidelijk welke rol een bepaalde hulpverlener in het hulpverleningstraject heeft. Ook is het voor hen geregeld onduidelijk wat de achtergrond van die hulpverlener is en
is onduidelijk of de hulpverlener, ondanks de goede intentie, daadwerkelijk begrijpt wat binnen
het gezin de problemen/zorgen zijn. Verschillende gesprekspartners geven aan dat soms teveel
verschillende hulpverleners bij een casus zijn betrokken die de volledige situatie onvoldoende
kennen.
Gesprekspartners geven verder aan dat het hoge verloop van personeel in met name de sectoren
gezondheidszorg, jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning de samenwerking en onderlinge
afstemming moelijker maakt. Wisselingen in personeel en taakverschuivingen zorgen er volgens
hen voor dat samenwerking en het opbouwen van een vast netwerk door professionals lastig is.
Een praktische oplossing zou volgens gesprekspartners kunnen zijn dat bij iedere casus een duidelijke behandelingsverantwoordelijke/regievoerder wordt aan gesteld; hierdoor is in ieder geval
iemand van begin tot eind betrokken. De wetgever had met de decentralisatie in 2015 al één
gezin, één plan, één regisseur voor ogen; in de praktijk blijkt dat hiervan nog niet altijd sprake is.
Verschillende gesprekspartners geven aan dat de behoefte aan één regisseur/regievoerder sterk
aanwezig is. Voorts geven gesprekspartners aan dat het voor een goede samenwerking noodzakelijk is dat professionals elkaar vaker zien, zodat de lijntjes korter worden. Daarnaast zijn zij van
mening dat er tussen de verschillende sectoren ruimte is voor betere samenwerking.
Gesprekspartners uit het onderwijs geven aan dat vooral leerkrachten in het basisonderwijs een
belangrijke informatiebron zijn voor de bij het kind of gezin betrokken professionals. De leerkrachten beschikken over veel informatie doordat zij op alle schooldagen de kinderen zien. Wanneer er signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling zijn, gaat het wijkteam bij de scholen
langs. Gesprekspartners benadrukken dat in de praktijk nog niet iedere betrokken professional
contact opneemt met de leerkracht(en). Als voorbeeld noemen zij de voogddij-instellingen.

4.7.2

Samenwerking met Veilig Thuis
De meldcode gaat ervan uit dat professionals samenwerken met Veilig Thuis. In de tweede stap
van de meldcode kunnen professionals Veilig Thuis raadplegen. Ook wanneer professionals twijfelen hoe zij bepaalde informatie moeten wegen (stap 4 van de meldcode) vindt in de regel contact plaats tussen de professional en Veilig Thuis.
Gesprekspartners geven aan dat de Veilig Thuis-organisaties lange tijd een voorlichtende rol
hebben gehad. Deze rol is volgens hen de laatste tijd aan het veranderen, waardoor Veilig Thuis
meer als sparringpartner wordt gezien en om advies wordt gevraagd. Desondanks wordt Veilig
Thuis door gesprekspartners meer als een opschaling dan als samenwerking met een gelijkwaardige partner gezien. Gesprekspartners van Veilig Thuis geven aan dat zij vragen krijgen over hoe
de professional met bepaalde signalen om moeten gaan, maar ook of een professional een casus
bij Veilig Thuis moet melden.

136

De ervaringen van gesprekspartners met Veilig Thuis verschillen. Professionals die ontevreden zijn
over de samenwerking met Veilig Thuis geven aan dat zij het handelen van Veilig Thuis onvoorspelbaar vinden, bijvoorbeeld dat de ene keer wel wordt doorgevraagd door een medewerker en
de andere keer niet. Daarbij merken gesprekspartners op dat het ook voor Veilig Thuis soms
onduidelijk is of een zaak al dan niet moet worden gemeld. Gesprekspartners benadrukken dat zij
op zoek zijn naar duidelijkheid en dat zij juist daarom contact opnemen met Veilig Thuis; die
duidelijkheid ontbreekt volgens hen regelmatig. Zij ervaren het als prettig als zij merken dat een
medewerker goed thuis is in het onderwerp huiselijk geweld en kindermishandeling.
Er blijkt onduidelijkheid te bestaan over de rol van Veilig Thuis, professionals denken bijvoorbeeld
dat door Veilig Thuis de casus uit handen van de professional wordt genomen, terwijl dat later
niet blijkt te zijn gebeurt. Gesprekspartners geven aan dat lange tijd de verwachting was dat
medewerkers van Veilig Thuis deel zouden nemen aan het hulpverleningstraject. Als later blijkt
dat Veilig Thuis dat niet doet, ontstaat teleurstelling. Veilig Thuis heeft die onduidelijkheid voor
een deel weg kunnen nemen door met professionals en organisaties in gesprek te gaan. De onduidelijkheden zijn in de praktijk echter nog niet helemaal opgelost.
Uit gesprekken met wijkteams blijkt dat casusafhankelijk is in welke mate het wijkteam samenwerkt met Veilig Thuis. Indien Veilig Thuis een casus overdraagt aan het wijkteam, sluit Veilig
Thuis daarmee het onderzoek af. Af en toe is er na drie maanden nog contact over hoe de casus
loopt. Ook komt het volgens de gesprekspartners voor dat hulp door de cliënt (ineens) geweigerd
wordt, nadat Veilig Thuis de casus aan het wijkteam heeft overgedragen. Op dat moment kan het
wijkteam de casus niet terug overdragen en kan Veilig Thuis de casus ook niet zelf terughalen.
Het wijkteam moet dan opnieuw melding doen bij Veilig Thuis. Gesprekspartners merken op dat
dit niet goed past binnen de radarfunctie die Veilig Thuis heeft.
Gesprekspartners geven aan dat de vooroordelen over Veilig Thuis hardnekkig en soms onterecht
zijn. Daarnaast bereikt deze onvrede Veilig Thuis niet; professionals die hun onvrede hebben geuit
naar Veilig Thuis, geven aan dat de samenwerking daarna is verbeterd.
In een gemeente ervaren jeugd- en gezinscoaches problemen met Veilig Thuis over het te snel
doorzetten van casussen. Inmiddels vindt daarover structureel overleg tussen het CJG en de Veilig
Thuis-organisatie plaats. Gesprekspartners van de gemeente en de Veilig Thuis-organisatie geven
aan dat de samenwerking hierdoor is verbeterd. Beide organisaties zijn kritisch op elkaars functioneren; hierdoor ontstaan soms discussies, maar de gesprekspartners zijn het erover eens dat dit
beide organisaties en de werkzame professionals scherp houdt.
In de enquête ervaart een meerderheid van de professionals en organisaties meerwaarde van de
samenwerking met Veilig Thuis, zie daarvoor tabel 22. Bij de kinderopvanglocaties gaat het om
ruim driekwart van de respondenten.

137

Tabel 22: Samenwerking met Veilig Thuis heeft meerwaarde bij het in kaart brengen van signalen en het doorlopen van de gehele meldcode en het stappenplan [stelling]271
(Geheel) eens
Kinderopvangorganisaties (n=548)

75%

Medewerkers kinderopvang (n=411)

63%

Jeugdverpleegkundigen (n=41)

61%

Leerplichtambtenaren (n=50)

60%

Orthopedagogen (n=24)

58%

Jeugdzorgorganisaties (n=35)

54%

Wijkverpleegkundigen (n=75)

52%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Gesprekspartners geven aan dat professionals soms geen en soms een incomplete terugkoppeling
vanuit Veilig Thuis krijgen, als zij een melding hebben gedaan. Ook komt het voor dat gesprekspartners alleen als terugkoppeling krijgen dat reeds hulpverlening bij het gezin betrokken is. Een
terugkoppeling over wat de uitslag van het onderzoek is en/of wat het resultaat van de melding is
geweest mist in dat geval. Ook is niet helder of sprake is van een duidelijke en concrete opvolging
van de gemelde zorgen; de melder weet niet wat de vervolgstappen zijn. In tabel 23 is te zien dat
het ontvangen van voldoende terugkoppeling voor respondenten niet vanzelfsprekend is. Ook een
groot deel heeft overigens geen mening over deze stelling.
Tabel 23: Als ik een melding heb gedaan bij Veilig Thuis krijg ik voldoende terugkoppeling [stelling]
(Geheel) eens

(Geheel) oneens

Weet ik niet/geen
mening/neutraal

Kinderopvangorganisaties (n=460)

30%

19%

51%

Jeugdzorgorganisaties (n=35)

26%

23%

51%

Leerplichtambtenaren (n=48)

17%

31%

52%

Orthopedagogen (n=24)

17%

50%

33%

Medewerkers kinderopvang (n=319)

15%

12%

73%

Wijkverpleegkundigen (n=63)

13%

19%

68%

Jeugdverpleegkundigen (n=41)

12%

44%

44%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto

4.7.3

Samenwerking met de politie
De politie valt niet onder de werking van de Wet verplichte meldcode. Wel maakt de politie onderdeel uit van verschillende samenwerkingsverbanden die ook bij de aanpak van huiselijk ge271 In de tabel zijn alleen de antwoordcategorieën eens en geheel eens opgenomen. Dat impliceert niet dat de overige respondenten ‘(helemaal) niet goed hebben geantwoord. Het is ook mogelijk dat zij ‘neutraal’ of ‘geen mening’ hebben geantwoord.

138

weld en kindermishandeling betrokken zijn, zoals het OGGZ-netwerk, Veiligheidshuizen en de
Veiligheidsregio. De politie meldt ook bij Veilig Thuis. Eerder maakte de politie van huiselijk geweld en/of kindermishandeling ook melding bij het Meldpunt kindermishandeling en het Steunpunt huiselijk geweld. De manier van melden verschilde in het verleden per regio en er werd niet
altijd consequent gemeld. Sinds oktober 2017 wordt bij de politie met een meldingsstandaard
gewerkt.
De VNG, Nationale Politie en het Openbaar Ministerie (OM) hebben gezamenlijk een 'model
samenwerkingsafspraken tussen Veilig Thuis, politie en OM' vastgesteld. Het model bevat afspraken over informatie-uitwisseling tussen de organisaties. Doel is in een vroegtijdig stadium een zo
compleet mogelijk beeld van de gezinssituatie en de onderliggende problematiek, waardoor
interventies op elkaar kunnen worden afgestemd.
In de praktijk komt het voor dat de politie ter plaatse direct contact heeft met een medewerker
van de in die regio actieve Veilig Thuis-organisatie. Het gaat dan vaak om acute en/of ernstige
situaties. Er wordt onderling afgestemd wat in dat specifieke geval nodig is. Na contact met Veilig
Thuis wordt een melding gedaan, zodat in het systeem het totale beeld compleet is. Dit helpt
Veilig Thuis ook om haar radarfunctie uit te oefenen.
Gesprekspartners bij de politie en Veilig Thuis-organisaties hebben aangegeven dat de samenwerking goed verloopt; de lijntjes zijn kort en men weet elkaar gemakkelijk te vinden. Er wordt
soms wel spanning ervaren tussen ‘opsporing’ en ‘hulpverlening’. Niet alle informatie mag – in
het belang van het onderzoek – met Veilig Thuis worden gedeeld. Ook is het voor de politie op
grond van de Wet politiegegevens slechts mogelijk gegevens van maximaal vijf jaar oud te verstrekken, terwijl het voor Veilig Thuis-organisaties interessant zou kunnen zijn als zij ook informatie over een langere periode verkrijgen. Medewerkers van de politie kunnen Veilig Thuis wel
inlichten als zij ten aanzien van een bepaalde betrokkene zorgen hebben, zonder dat zij direct alle
informatie delen.
De politie krijgt nadat zij een melding hebben gedaan een terugkoppeling van Veilig Thuis. De
terugkoppeling van Veilig Thuis naar de politie heeft een technische component en is deels geïntegreerd in de werkprocessen. Met betrekking tot de terugkoppeling door Veilig Thuis zijn landelijk enige verschillen waar te nemen.
Jeugdigen over snelle en adequate hulpverlening
De meerderheid van de jeugdigen waarmee is gesproken, heeft het idee dat zij te laat hulpverlening hebben gekregen. Zij geven aan dat professionals wel met hen in contact komen, maar niet
snel genoeg actie ondernemen. Volgens de jeugdigen moest het eerst een tijd niet goed gaan met
hen voordat professionals waarnemen dat sprake is van een zorgelijke situatie.
Enkele jeugdigen hebben te maken gehad met verschillende professionals binnen dezelfde organisatie. Daarnaast hadden ze ook te maken met meerdere organisaties tegelijkertijd, variërend
van de politie en crisisopvang tot de GGZ en jeugdbescherming. Een jeugdige geeft aan dat ze in

139

totaal met 45 professionals te maken heeft gehad, waarbij eenmalige contacten en crisishulp niet
zijn meegeteld. Het kwam bij deze jeugdigen regelmatig voor dat ze een tijd in behandeling
waren en na verloop van tijd werden doorverwezen naar een andere professional, een andere
afdeling of een andere instelling. Een jeugdige zegt hierover dat hij het gevoel kreeg dat er ‘heel
veel heen en weer is geschoven, maar uiteindelijk niemand wat deed’.
Tijdens de gesprekken met de jeugdigen kwamen wachtlijsten, voornamelijk bij de GGZ, meerdere keren aan de orde. Bij één jeugdige liep de wachtlijst op tot twee jaar. In deze gevallen was wel
gesignaleerd dat een jeugdige hulp nodig had en was hulpverlening in gang gezet, maar moest de
jeugdige wachten voordat hij daadwerkelijk kon worden behandeld. De lange wachtlijsten kunnen bijgedragen hebben aan de ervaringen van jeugdigen dat zij pas laat geholpen zijn.
Resumerend is het beeld dat de meeste jeugdigen die we hebben gesproken vinden dat de hulpverlening niet tijdig op gang is gekomen. Dit heeft meerdere oorzaken; soms werden de signalen
niet juist geïnterpreteerd of werd na een gesprek geen actie ondernomen. Andere keren was wel
duidelijk dat de jeugdige hulpverlening nodig had, maar kon door wachtlijsten geen plek worden
gevonden. Een belangrijke factor die naar voren is gekomen tijdens de gesprekken, is dat jeugdigen aangeven dat ze niet altijd het gevoel hebben dat ze serieus worden genomen door professionals. Zij geven onder meer aan dat niet (goed) naar hen wordt geluisterd. Jeugdigen denken dat
het niet luisteren en niet serieus nemen van hun verhaal mede de oorzaak is dat niet op tijd stappen worden gezet.

4.8 De werking van de meldcode
4.8.1

Ondersteuning door het volgen van de meldcode
De meldcode is een stappenplan dat bedoeld is om professionals een handelswijze te bieden
wanneer zij signalen zien of vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling hebben.
Gesprekspartners geven aan dat de meldcode houvast biedt als zij signalen of vermoedens van
geweld constateren. Ook zijn gesprekspartners positief over de bijdrage van de meldcode aan het
meer uniform aanpakken van huiselijk geweld en kindermishandeling. Elke professional dient
dezelfde stappen te doorlopen en dat zorgt er volgens gesprekspartners voor dat de kans kleiner
is dat belangrijke onderdelen worden overgeslagen.
Ook respondenten bij de enquête ervaren dat het instrument hen ondersteunt. In tabel 24 is
weergegeven in hoeverre professionals het eens waren met de stelling dat de meldcode voldoende ondersteuning biedt bij vermoedens van huiselijk geweld en/of kindermishandeling.

140

Tabel 24: De meldcode biedt mij voldoende ondersteuning bij vermoedens van huiselijk geweld
en/of kindermishandeling [stelling] 272
(Geheel) eens
Orthopedagogen (n=24)

88%

Kinderopvangorganisaties (n=568)

83%

Medewerkers kinderopvang (n=444)

80%

Jeugdverpleegkundigen (n=43)

70%

Jeugdzorgorganisaties (n=36)

64%

Leerplichtambtenaren (n=52)

56%

Wijkverpleegkundigen (n=84)

37%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Volwassenen over de meldcode
Voor dit onderzoek is gesproken met vier vrouwen in een vrouwenopvang die te maken hadden
met partnergeweld. De meerderheid van de vrouwen vindt het een goed idee dat de meldcode
een stappenplan bevat, omdat dat volgens hen professionals houvast kan bieden in de situatie
dat ze vermoedens hebben van huiselijk geweld en dat ze dan beter weten hoe ze moeten handelen. Een vrouw zegt bijvoorbeeld dat zij opmerkte dat toen zij duidelijk blauwe plekken had, –
toen er nog geen meldcode bestond – een psycholoog niet wist hoe hij moest handelen. Ze denkt
dat de psycholoog met meldcode beter had geweten hoe te handelen, waardoor mogelijk wel
actie was ondernomen.
Een ervaringsdeskundige staat positief tegenover het instrument meldcode. Ook vindt ze het
goed dat het met de ‘verbeterde meldcode’ in het kader van stap 5 noodzakelijk is geworden om
in het geval van acute of structurele veiligheid te melden. Tegelijkertijd onderstreept deze vrouw
het belang van voorlichting over het onderwerp huiselijk geweld en kindermishandeling, zowel
onder professionals als onder burgers. Ze meent dat een goede bekendheid en bewustwording bij
professionals over de meldcode een belangrijke voorwaarde is voor het daadwerkelijke gebruik
van het instrument.
Volgens de vrouw is een andere belangrijke voorwaarde voor het effectief functioneren van de
meldcode dat wanneer gemeld wordt ook de juiste hulp voorhanden moet zijn. Wanneer immers
is gesignaleerd dat iemand te maken heeft met (huiselijk) geweld, zou ook direct passende
hulp(verlening) beschikbaar moeten zijn. Ze signaleert dat dit niet altijd het geval is, bijvoorbeeld
vanwege wachtlijsten in de gezondheidszorg. Deze signalering past bij het beeld dat we uit andere gesprekken met jeugdigen en vrouwen hebben gekregen.

272 In de tabel zijn alleen de antwoordcategorieën eens en geheel eens opgenomen. Dat impliceert niet dat de overige respondenten ‘(helemaal) niet goed hebben geantwoord. Het is ook mogelijk dat zij ‘neutraal’ of ‘geen mening’ hebben geantwoord.

141

Ondanks dat een meerderheid van de professionals heeft aangegeven dat zij door de meldcode
voldoende worden ondersteund, bestaat wel behoefte aan extra informatie over het gebruik. In
de onderstaande tabel is opgenomen om welke informatie het gaat. Aan welke informatie behoefte is, verschilt zowel tussen de groepen als binnen de groepen; elke respondent heeft andere
informatiebehoeften.
Tabel 25: Heeft u behoefte aan extra ondersteuning/informatie en zo ja, op wel gebied? (meer-

Gemeenten (n=32)

(n=52)

Leerplichtambtenaren

(n=86)

Wijkverpleegkundigen

Jeugdverpleegkundigen

(n=43)

(n=25)

Orthopedagogen

Medewerkers kinder-

opvang (n=479)

dere antwoorden mogelijk)

Nee, geen behoefte aan.

48%

24%

16%

23%

29%

47%

Ja, over het herkennen van huiselijk geweld en/of

11%

16%

12%

38%

19%

3%

23%

24%

37%

47%

35%

31%

10%

8%

14%

34%

13%

13%

21%

28%

28%

47%

12%

6%

16%

52%

33%

40%

23%

19%

13%

12%

26%

47%

23%

9%

16%

28%

21%

42%

17%

13%

kindermishandeling
Ja, over het gebruiken van de kindcheck of de mantelzorgverleningscheck
Ja, over het overleg met Veilig Thuis en/of collega's
en/of deskundigen
Ja, over hoe het gesprek aan te gaan met client/ouders/betrokkenen
Ja, over het wegen van de risico op en de aard en
ernst van het geweld of kindermishandeling
Ja, over het gebruik van het (sinds 2019 nieuwe)
afwegingskader
Ja, over de keuzemogelijkheid rondom hulp organiseren of het doen van een melding
Ja, over het doel van het werken met de meldcode.

4%

0%

0%

28%

4%

3%

Ja, over privacy/ gegevensuitwisse-

10%

20%

35%

40%

23%

0%

4%

4%

19%

2%

12%

9%

ling/beroepsgeheim.
Andere

Bron: enquête professionals, organisaties en gemeenten, Pro Facto

4.8.2

Opvattingen over doelbereik
Gesprekspartners merken op dat de meldcode bijdraagt aan het sneller bespreken van signalen
door professionals. Voor de invoering van de meldcode waren vermoedens van kindermishandeling volgens hen minder bespreekbaar. Door de invoering van de meldcode vindt door professionals sneller overleg plaats met collega’s en/of Veilig Thuis. De ‘verbeterde meldcode’ heeft er

142

volgens de gesprekspartners voor gezorgd dat het gebruik van de meldcode minder vrijblijvend is
geworden; dit kan volgens hen bijdragen aan het besef van de professional dat hij of zij verantwoordelijk is voor het welzijn van een volwassene of kind. Professionals worden door het instrument volgens gesprekspartners gestimuleerd over huiselijk geweld en kindermishandeling na te
denken. Ook geven zij aan dat het instrument behulpzaam is bij het vastleggen van informatie;
het doorlopen van het stappenplan zorgt ervoor dat professionals vastleggen wat zij signaleren,
welke contacten zijn gelegd en welke acties al dan niet worden ondernomen.
In de enquête is gevraagd of professionals door het bestaan van de meldcode eerder handelen
dan zij zonder een meldcode zouden hebben gedaan. In tabel 26 zijn de resultaten opgenomen.
Tabel 26: Bij vermoedens van huiselijk geweld en/of kindermishandeling handel ik eerder dan ik
zonder de meldcode zou hebben gedaan (stelling)273
(geheel) eens

(geheel) oneens

Gemeenten (n=92)

65%

5%

Orthopedagogen (n=24)

59%

30%

Kinderopvangorganisaties (n=556)

55%

18%

Medewerkers kinderopvang (n=445)

48%

19%

Jeugdverpleegkundigen (n=43)

37%

16%

Wijkverpleegkundigen (n=82)

30%

26%

Jeugdzorgorganisaties (n=36)

28%

42%

Leerplichtambtenaren (n=52)

19%

35%

Bron: enquête professionals en organisaties, Pro Facto
Sinds de inwerkingtreding van de meldcode is met name aandacht geweest voor de voorkant
(implementatie), maar weinig voor de achterkant (wat is het resultaat). Gesprekspartners hebben
geen inzicht wat het doen van een melding heeft bijgedragen aan het in samenhang aanpakken
van huiselijke geweld en/of kindermishandeling. Wel ervaren zij de meldcode als een instrument
dat hen scherp houdt; het dwingt volgens gesprekspartners tot kennisvergroting met een focus
op veiligheid. Uit het empirisch onderzoek blijkt dat professionals die het instrument gebruiken
en de achterliggende gedachte goed voor ogen hebben, positiever zijn over de meldcode dan
professionals die het instrument niet of veel minder gebruiken.

4.9 Samenvatting
Inlei din g
In dit hoofdstuk zijn de bevindingen van het empirisch onderzoek, bestaande uit een enquête
onder professionals, organisaties en gemeenten, interviews met experts, interviews met jeugdi-

273 Aan organisaties en gemeenten is de stelling voorgelegd: ‘Bij vermoedens van huiselijk geweld en/of kindermishandeling
handel(en) we eerder dan we zonder de meldcode zouden hebben gedaan.’

143

gen volwassenen en groepsgesprekken met professionals, opgenomen. Tevens is bestaand onderzoeksmateriaal en cijfers over huiselijk geweld meegenomen in dit hoofdstuk.
Imple men ta tie
Opstellen van de meld code
Het ministerie van VWS heeft een basismodel voor de meldcode opgesteld dat (branche)organisaties en zelfstandige beroepsbeoefenaren kunnen gebruiken bij het opstellen van een
eigen meldcode. In de praktijk is op drie verschillende manieren invulling gegeven aan de invoering van de meldcode. Ten eerste zijn door beroepsgroepen meldcodes opgesteld voor zelfstandige professionals. Het gaat om de meldcodes die binnen de sector gezondheidszorg zijn opgesteld.
Ten tweede hebben organisaties meldcodes vastgesteld die zijn gebaseerd op een modelmeldcode, opgesteld door de brancheorganisatie. Ten derde hebben grote organisaties ‘eigen’ meldcodes
vastgesteld, bijvoorbeeld in de sector justitie. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft een
eigen meldcode opgesteld voor alle instellingen die onder de DJI vallen, waaronder penitentiaire
en justitiële jeugdinrichtingen.
Iedere meldcode dient een aantal verplichte elementen te bevatten. In hoeverre elke meldcode
aan de minimumeisen voldoet, hebben we in dit evaluatieonderzoek niet kunnen vaststellen. Uit
de enquêtes en interviews komt naar voren dat het stappenplan in vrijwel alle meldcodes is opgenomen. Ook besteden de meldcodes aandacht aan de toebedeling van verantwoordelijkheden
en de omgang met vertrouwelijke gegevens. De afwegingskaders die sinds 1 januari 2019 verplicht zijn gesteld na de wijziging van de Wet verplichte meldcode, waren ten tijde van het uitvoeren van het onderzoek nog niet in alle instellingen ingevoerd.
Bevorderen van kennis en gebru ik
Uit het onderzoek blijkt dat er variatie bestaat in de manieren waarop organisaties het gebruik
van de meldcode bevorderen. Er worden aandachtsfunctionarissen aangewezen, trainingen
aangeboden en de meldcode wordt tijdens reguliere overleggen of periodieke evaluaties besproken. In vrijwel alle sectoren zijn aandachtfunctionarissen aangewezen die in de rol van voorlichter
en aanjager meer bewustzijn voor de meldcode en het onderwerp moeten creëren. Binnen organisaties verschilt het welke medewerker de rol van aandachtfunctionaris krijgt. Ook wordt binnen
sommige organisaties onderscheid gemaakt tussen een indirecte en directe aandachtfunctionaris. De indirecte aandachtfunctionaris adviseert en begeleidt de directie en beleidsverantwoordelijke in de bij de implementatie te hanteren stappen. De directe aandachtfunctionaris adviseert en
begeleidt collega’s bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling.
De mate waarin professionals trainingen en/of cursussen volgen verschilt per sector, maar ook
per organisatie binnen dezelfde sector. Professionals die aangeven dat trainingen en/of cursussen
worden gegeven geven aan dat hierbij het werken met het stappenplan en het herkennen van
signalen aan bod komt. Ook de implementatie van de meldcode in de eigen organisatie en de
omgang met vertrouwelijke gegevens en het beroepsgeheim komen aan bod tijdens trainingen

144

en/of cursussen. Professionals geven aan dat het van groot belang is dat een herhaling van trainingen of cursussen wordt gedaan, om te voorkomen dat de kennis over de meldcode weer vervaagt en de aandacht voor (signalen van) huiselijk geweld en kindermishandeling vermindert. De
mate waarin professionals vinden dat zij voldoende getraind en/of geïnformeerd zijn over hoe zij
de meldcode moeten gebruiken, is wisselend.
Ge bruik v an de me ldco de
Toepassing van de meld code
De meldcode bestaat uit vijf stappen. Deze vijf stappen zijn in een bepaalde volgorde gerangschikt, maar die volgorde is niet dwingend voorgeschreven. Bij vermoedens van huiselijk geweld
en/of kindermishandeling doorlopen professionals in de praktijk vooral in willekeurige volgorde
de eerste twee stappen van de meldcode (het in kaart brengen van signalen en het bespreken van
hun zorgen met collega’s). Daarna worden de stappen van de meldcode minder toegepast. Als
voornaamste reden om te stoppen met het doorlopen van de stappen geven professionals aan
dat het doorlopen van de stappen niet (meer) nodig was.
Het in kaart brengen van s ignalen (stap 1)
Stap 1 begint met het in kaart brengen van signalen, maar voordat dit kan gebeuren dienen eerst
signalen van huiselijk geweld en/of kindermishandeling te worden herkend. Bij het in kaart brengen van signalen valt op dat niet-hulpverleners meer moeite hebben met het signaleren van
huiselijk geweld en/of kindermishandeling dan hulpverleners. Lichamelijk geweld wordt door
professionals sneller herkend dan bijvoorbeeld psychisch geweld. Daarnaast wordt bij de toepassing van de meldcode vaak gedacht aan kindermishandeling. Andere vormen van geweld komen
voor, maar zijn veel minder zichtbaar en daardoor moeilijker te signaleren. Het gaat dan vooral
om bijzondere vormen van geweld zoals ouderenmishandeling en eergerelateerd geweld. In alle
sectoren komt het voor dat professionals zich onvoldoende bewust zijn van hun mogelijkheden.
Zo zijn professionals in de justitiële sector en paramedici zich niet altijd bewust dat zij in de positie zijn huiselijk geweld en/of kindermishandeling te signaleren.
De k indche ck en mante lzorgverlen ingsche ck
De meldcode bevat als verplicht onderdeel de uitvoering van een zogenaamde kindcheck. In de
praktijk is de bekendheid met de kindcheck laag. De kindcheck is vooral uitgevoerd in situaties
waarbij sprake was van (een vermoeden van) verwaarlozing of ernstige psychische problemen.
Ook het gebruik van de kindcheck is beperkt. In de sector gezondheidszorg is naar voorbeeld van
de kindcheck een mantelzorgverleningscheck ontwikkeld en opgenomen in de KNMG-meldcode.
Colleg ia le consultat ie en raadp leging Ve ilig Thuis of ee n deskundige (stap 2)
De tweede stap van de meldcode heeft betrekking op collegiale consultatie of het raadplegen van
Veilig Thuis of een deskundige op het gebied van letselaanduiding. Het onderzoek laat zien dat

145

professionals met name met collega’s overleggen. Een kwart wint advies in bij Veilig Thuis. Niet
altijd is bekend dat Veilig Thuis op basis van anonieme cliëntgegevens geraadpleegd kan worden.
De mogelijkheid om een deskundige op het gebied van letselaanduiding (forensisch arts) te raadplegen is niet altijd bekend. Bij het uitwisselen van informatie, met bijvoorbeeld Veilig Thuis of
collega’s, wordt in privacy een belemmering gevonden.
Het voeren van een gesprek met betrokkene(n) (stap 3)
Bij de derde stap van de meldcode dienen professionals overleg te voeren met de betrokkene(n).
In alle sectoren wordt deze stap door professionals als lastig ervaren. De vertrouwensrelatie en
(de vrees dat) het contact met de cliënt kan worden geschaad/verslechteren vormen een belangrijke drempel voor het voeren van een gesprek met de betrokkene(n). Daarnaast vinden professionals het voeren van een gesprek lastig omdat zij denken niet over voldoende gespreksvaardigheden te beschikken en omdat zij de beleving hebben dat zij in het gesprek moeten aangeven dat
zij de meldcode als instrument moeten gebruiken. Een misvatting van professionals is dat zij in de
veronderstelling zijn dat het gesprek met betrokkene(n) het verkrijgen van toestemming voor het
doen van een melding tot doel heeft. Ook zorgt de wettelijke terminologie voor verwarring.
Het a fwegen (sta p 4) en het bes lissen (stap)
Uit het onderzoek blijkt dat een groot deel van professionals zichzelf (in stap 4) in staat acht om
een inschatting te maken over het risico op geweld of (kinder)mishandeling. Professionals geven
aan dat de afwegingskaders die op 1 januari 2019 zijn ingevoerd (d.m.v. de ‘verbeterde meldcode’), in de praktijk nog niet overal worden gebruikt.
Het verschilt in de praktijk bij wie de verantwoordelijkheid voor het melden (in stap 5) is neergelegd. In sommige organisaties is de medewerker die geconfronteerd wordt met de casus zelf
verantwoordelijk. En in andere sectoren is de verantwoordelijkheid neergelegd bij één specifieke
persoon, zoals bijvoorbeeld de aandachtsfunctionaris.
Ook verschilt het in de praktijk per Veilig Thuis-organisatie hoe professionals een melding kunnen
doen. Bij de ene organisatie kost het meer tijd dan bij de andere. Ondanks dat de wetgever er
bewust voor heeft gekozen om geen meldplicht in te voeren, hebben professionals in de praktijk
het gevoel dat er door de verbeterde meldcode een meldplicht bestaat. Zij hebben het gevoel dat
hun autonomie wordt beperkt.
Tijdens de gesprekken noemen professionals verschillende redenen om niet te melden bij Veilig
Thuis. Onbekendheid met de meldcode en de toepassing daarvan blijkt één van de redenen dat de
meldcode nog niet door alle professionals en organisaties wordt gebruikt. Ook is een belangrijke
reden om niet te melden het niet willen schaden van de relatie/vertrouwensband met betrokkene(n). Andere redenen om niet te melden zijn volgens gesprekspartners de handelingsverlegenheid voortkomend uit het niet zijn van hulpverlener en dat het doen van een melding weinig
meerwaarde heeft omdat meldingen voor de professional weinig opleveren. Dit argument hangt
vaak samen met argumenten die hierboven al zijn genoemd.

146

De ervaring met Veilig Thuis is ook genoemd als reden om niet (meer) te melden. Daarvoor zijn
twee redenen. Ten eerste geven gesprekspartners uit vrijwel alle sectoren aan dat het proces rond
(het afhandelen van) meldingen bij Veilig Thuis erg lang duurt. Ten tweede ervaren gesprekspartners dat een goede terugkoppeling nadat een melding bij Veilig Thuis is gedaan ontbreekt.
Sa men werkin g
De samenwerking tussen professionals verloopt nog niet overal optimaal; het blijkt niet gemakkelijk te zijn om een multidisciplinair en meer systeemgerichte samenwerking vorm te geven. Oorzaken zijn volgens gesprekspartners dat meerdere professionals bij een volwassene of gezin
betrokken zijn waardoor het niet altijd duidelijk is welke rol een bepaalde hulpverlener in het
hulpverleningstraject heeft. Ook zorgt een hoog verloop van personeel in verschillende organisaties er voor dat op casusniveau niet altijd duidelijk is waar de regie ligt.
Veilig Thuis-organisaties hebben lange tijd voorlichting gegeven aan professionals. De laatste tijd
is de rol van Veilig Thuis aan het veranderen in die zin dat zij vaker door professionals als sparringpartner wordt gevonden en om advies wordt gevraagd. Professionals ervaren de samenwerking met Veilig Thuis meer als opschalen dan als samenwerking met een gelijkwaardige partner.
Voorts blijkt onduidelijkheid bij professionals over de rol van Veilig Thuis. Professionals denken
bijvoorbeeld dat door Veilig Thuis de casus uit handen van de professional wordt genomen, terwijl dat later niet blijkt te zijn gebeurt.
De we rking v an de mel dc o de
Ondersteuning door he t vo lgen van de meld code
Professionals ervaren dat de meldcode hen ondersteunt. Het biedt hen houvast en draagt bij aan
het meer uniform aanpakken van huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Wel blijkt in de
praktijk behoefte te bestaan aan extra ondersteuning/informatie, het verschilt per professional
waaraan behoefte is. Het gaat bijvoorbeeld om informatie over het gebruiken van de kindcheck of
mantelzorgverleningscheck, het voeren van een gesprek met de betrokkene(n), het wegen van de
risico’s op en de aard en ernst van huiselijk geweld of kindermishandeling en het gebruiken van
het (nieuwe) afwegingskader.
Opvattingen over he t do elbere ik
Professionals geven aan dat de meldcode bijdraagt aan het sneller bespreken van signalen van
huiselijk geweld en kindermishandeling. Zo worden professionals door het instrument bijvoorbeeld gestimuleerd over huiselijk geweld en kindermishandeling na te denken en is het instrument behulpzaam bij het vastleggen wat zij signaleren, welke contacten zijn gelegd en welke
acties al dan niet worden ondernemen. Het verschilt per professional en organisatie of er door het
bestaan van de meldcode eerder wordt gehandeld dan dat zonder de meldcode zou worden
gedaan.

147

148

5
Conclusies en aanbevelingen

5.1 Inleiding
Het doel van de Wet verplichte meldcode (de wet) is dat sneller en adequater hulp kan worden
geboden bij signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt. In de
wet wordt onder geweld naast huiselijk geweld en kindermishandeling ook andere vormen van
geweld in afhankelijkheidsrelaties verstaan, waaronder ouderenmishandeling. Het doel van de
wet kan volgens de memorie van toelichting worden bereikt door het consequent toepassen van
een meldcode waardoor vroegsignalering van huiselijk geweld en kindermishandeling wordt
verhoogd. Met een meldcode weten organisaties en professionals welke stappen zij moeten
zetten als zij vermoedens hebben of signalen krijgen van huiselijk geweld en kindermishandeling.
In het Besluit verplichte meldcode is vastgelegd welke elementen minimaal in een meldcode
moeten worden opgenomen, waaronder een stappenplan van vijf stappen. Op die manier wordt
de uniformiteit van de verschillende meldcodes geborgd. De verplichte stappen dienen ertoe dat
een zorgvuldige afweging wordt gemaakt, voordat eventueel door een professional wordt overgegaan tot een melding, en dat voor professionals duidelijk is hoe met signalen van (mogelijk)
huiselijk geweld of kindermishandeling kan worden omgegaan.
De wijziging van het Besluit verplichte meldcode per 1 januari 2019, waarmee onder andere
afwegingskaders zijn ingevoerd, dient te bewerkstelligen dat gevallen van ernstig huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling dan wel vermoedens daarvan bij het Veilig Thuis worden
gemeld. Sinds de wijziging bepaalt Veilig Thuis in overleg met professional of bij een melding ook
handelen van Veilig Thuis nodig is naast de hulp die de professional mogelijk al in gang heeft
gezet. Informatie over de betrokkene wordt dan door Veilig Thuis vastgelegd. Hierdoor kan bij
nieuwe meldingen de voorgeschiedenis en andere bekende informatie worden meegewogen. Met
deze wijzigingen lijkt sprake te zijn van een verschuiving van het doel dat de formele wetgever
voor ogen had met de verplichte meldcode. Van professionals wordt nu immers verwacht dat zij,
naast het eventueel bieden of organiseren van hulp, deze situaties ook altijd melden bij Veilig
Thuis. In dit hoofdstuk wordt gereflecteerd op de bevindingen van de evaluatie zoals die in hoofdstuk 3 en 4 zijn besproken.
In dit hoofdstuk staan vier thema’s centraal: implementatie (paragraaf 5.2), gebruik (paragraaf
5.3), doelbereiking (paragraaf 5.4) en samenwerking (paragraaf 5.5). Deze evaluatie is gelijktijdig

149

met de evaluatie van de Wet verwijsindex risicojongeren uitgevoerd; in paragraaf 5.6 komt de
samenhang met deze wet aan de orde. Er wordt geëindigd met een slotbeschouwing in paragraaf
5.7.

5.2 Implementatie
We ttelijk e v er pli chti ng en
De wet legt bij organisaties en zelfstandige professionals de verplichting neer een meldcode te
hanteren en de kennis en het gebruik ervan te bevorderen. Medewerkers zijn verplicht om de door
instellingen geïmplementeerde meldcode toe te passen. De wet schept aldus een tweetal verplichtingen: één gericht tot de betreffende instelling en één tot de individuele beroepsbeoefenaren. De instellingen moeten een meldcode vaststellen (en de kennis en het gebruik ervan bevorderen); de individuele beroepsbeoefenaren zijn verplicht een meldcode te hanteren.
Vas tst ellen mel dco de
De wet creëert een verplichting voor instellingen om voor de binnen de organisatie werkzame
professionals (binnen de sectoren gezondheidszorg, jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning,
onderwijs, kinderopvang en justitie) een meldcode vast te stellen die stapsgewijs aangeeft hoe
met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs
aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden. De meldcode dient
toegespitst te zijn op de betreffende sector of organisatie. De wet schept een kader, de invulling
van de meldcode is nadrukkelijk aan de organisatie of de professional zelf overgelaten. In de
praktijk is zichtbaar dat door brancheorganisaties model-meldcodes beschikbaar zijn gesteld die
vervolgens door organisaties, al dan niet onverkort, zijn overgenomen. De invoering van de meldcode is daarmee verlopen zoals beoogd door de wetgever.
Niet alle door de wet geadresseerde instellingen hebben een meldcode ingevoerd. Zo zijn er nog
enkele onderwijsinstellingen die niet beschikken over een eigen meldcode. Het algemene beeld is
dat, uitzonderingen daargelaten, de meldcode in vrijwel alle organisaties is ingevoerd. In hoeverre
elke meldcode aan de minimumeisen voldoet, hebben we in dit evaluatieonderzoek niet kunnen
vaststellen. De afwegingskaders die sinds 1 januari 2019 verplicht zijn gesteld na de wijziging van
de Wet verplichte meldcode, waren ten tijde van het uitvoeren van het onderzoek nog niet in alle
instellingen ingevoerd. Opvallend is dat verschillende gemeenten de meldcode – naast het voor
hen al verplicht vaststellen van een meldcode voor onder andere leerplichtambtenaren – ook
vaststellen voor andere onderdelen van de eigen ambtelijke organisaties. Dit is een verbreding
van de werking van de meldcode.
Bev or der en va n ke nnis en g ebruik
Met alleen de invoering van een meldcode is de implementatie nog niet afgerond; de wet vereist
ook dat instellingen de kennis en het gebruik van de meldcode bevorderen. Uit het empirisch
onderzoek komt naar voren dat instellingen het gebruik van de meldcode bevorderen door bij-

150

voorbeeld het hebben van één aanspreekpunt binnen de organisatie, het bieden van trainingen of
cursussen of het gebruik van de meldcode aan de orde te stellen tijdens regulier werkoverleg. De
(verdere) implementatie vraagt nadrukkelijk om een doelgroepgericht implementatieproces per
beroepsgroep en/of instelling waarin aandacht is voor, de voorkomende vormen van afhankelijkheidsrelaties én vormen van geweld. In de gezondheidszorg is al een aantal van dergelijke implementatietrajecten succesvol geweest. Een voorbeeld hiervan is het project ‘implementatie impuls
toepassing kindcheck bij de GGZ’, waaruit blijkt dat meer aandacht voor het onderwerp ook tot
meer gebruik leidt. De hieruit blijkende meerwaarde van doelgroepgerichte voorlichting zou voor
meer sectoren kunnen worden ingezet. Zoals verderop in deze analyse naar voren komt is het bij
deze voorlichting van belang dat onder meer de volgende onderwerpen daarbij aan de orde komen: het herkennen van andere vormen van geweld dan fysiek geweld, gesprekstechnieken, het
voeren van een gesprek met het kind, en het met betrokkene(n) bespreekbaar maken van de
situatie, het doel van de gesprekken met betrokkene(n), de (al dan niet) toestemming bij het
melden en de kindcheck.
Aanbeveling 1

Wij bevelen de beroepsgroepen maar ook de instellingen aan over te gaan tot
doelgroepgerichte voorlichting aan professionals over de Wet verplichte meldcode.

Aan da ch tsfun cti on arisse n
De inzet van aandachtsfunctionarissen wordt door professionals positief gewaardeerd; het draagt
volgens hen bij aan het vergroten van het gebruik maar ook de kennis van professionals en instellingen. Het aanwijzen van een of meerdere werknemers als aandachtsfunctionaris is sinds de
invoering van de Wet verplichte meldcode een bekend fenomeen in alle sectoren. In ziekenhuizen
is de aanwezigheid van een dergelijke deskundige persoon al een veldnorm geworden. In sectoren
als justitie en onderwijs is de aanwezigheid van een deskundig persoon ook gebruikelijk. Soms
heeft deze functionaris alleen de meldcode in portefeuille, maar vaker houdt deze functionaris
zich breder bezig met het thema huiselijk geweld en kindermishandeling.
Aandachtsfunctionarissen dragen volgens professionals bij aan het verlagen van de drempel in
stap 2, wanneer met collega’s over vermoedens en signalen overlegd dient te worden. Het aanwijzen van een aandachtsfunctionaris zorgt volgens hen voor een toegankelijk meldpunt. Uit het
empirisch onderzoek komt verder naar voren dat de aanwezigheid van aandachtsfunctionarissen
niet alleen een positief effect heeft op vroegsignalering van huiselijk geweld en kindermishandeling maar ook op het daadwerkelijk melden bij Veilig Thuis. De reden hiervoor is dat de aandachtsfunctionaris behulpzaam is bij het doorlopen van het gehele stappenplan en meedenkt
over het te voeren gesprek, over de te maken afwegingen en de gevolgen daarvan. Ook draagt de
aandachtsfunctionaris volgens professionals bij aan het organiseren van trainingen voor professionals en dat blijkt in alle sectoren nodig. Gezien de positieve ervaringen met de aandachtsfunctionaris in de praktijk is het te overwegen wettelijk te verplichten om per instelling een aanspreekspunt op het gebied van sectorspecifieke geweldsvormen én de meldcode, zoals een aandachtsfunctionaris, aan te wijzen. Hierbij moeten de uitkomsten van het lopende onderzoek in
opdracht van het ministerie van VWS naar de rol van de aandachtsfunctionaris of van een deskundig collega in verschillende sectoren worden afgewacht.

151

Aanbeveling 2

Om het gebruik van de meldcode verder te bevorderen geven we de minister in
overweging de aanwijzing van een aanspreekpunt op het gebied van sectorspecifieke geweldsvormen én de meldcode verplicht te stellen voor alle instellingen die onder de Wet verplichte meldcode vallen.

Kind- en man telz or gv erleni ngs che ck
In de Wet verplichte meldcode is een kindcheck opgenomen waardoor professionals een controle
(op de aanwezigheid van kinderen in het gezin) moeten uitvoeren op het moment dat een volwassen cliënt in een situatie verkeert die mogelijk schade kan veroorzaken aan minderjarige
kinderen. Juist in de sectoren waar met volwassenen (en niet of in mindere mate met kinderen)
gewerkt wordt is de bekendheid van de kindcheck gering. Ook is het gebruik van de kindcheck, in
alle sectoren en ook bij professionals die wel bekend zijn met de kindcheck, wisselend. Niet alle
professionals weten wat van hen verwacht wordt als blijkt dat er een (tweede of derde) kind
betrokken is; de kindcheck werkt veelal nog als ‘afvink’- systeem. Om deze redenen is door
ZonMw, na het succesvol doorlopen traject bij ziekenhuizen, ambulancediensten en huisartsenposten, een traject gestart met als doel een succesvolle implementatie van de kindcheck binnen
de GGZ te faciliteren.
Op dit moment mist de kindcheck zijn juiste werking doordat het instrument door onbekendheid
een kleine rol speelt in het signaleren van huiselijk geweld en kindermishandeling. Het bestaansrecht van de kindcheck kan daarmee – op onjuiste gronden – ter discussie worden gesteld. Uit
het, aan de invoering van de kindcheck ten grondslag liggende, onderzoek over het op de spoedeisende hulp, ambulancediensten en huisartsenposten van toepassing zijnde Haaglanden protocol
bleek immers dat bepaalde kenmerken van ouders goede voorspellers zijn van kindermishandeling. Het aantal meldingen van kindermishandeling steeg toen de bekendheid van de kindcheck
bij de professionals toenam. Gezien het belang van de kindcheck en de geringe bekendheid van de
kindcheck ligt het voor de hand te investeren in het vergroten van die bekendheid. Naar verwachting leidt een grotere bekendheid tot een toename in gebruik.
De achterliggende gedachte van de kindcheck heeft in de ouderenzorg een afgeleide in de vorm
van een mantelzorgverleningscheck, welke is ingevoerd in de KNMG-meldcode. Met deze check
wordt van artsen gevraagd om bij patiënten met bepaalde problematiek na te gaan of zij zorgdragen voor een persoon (anders dan een minderjarig kind) die van hun zorg afhankelijk is. Ouderenmishandeling is een thema dat de afgelopen jaren mede door het Actieplan ouderen in veilige
handen weliswaar aandacht heeft gekregen maar toch achterblijft, vergeleken met kindermishandeling. De komende jaren neemt de vergrijzing toe, en blijven meer kwetsbare personen door
de komst van de Wet langdurige zorg langer thuis blijven wonen. Uit het empirisch onderzoek
blijkt dat professionals een drempel ervaren om bij Veilig Thuis een melding te doen over ouderenmishandeling (of andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties waarbij sprake is van
volwassenen), omdat zij zelfbeschikkingsrecht hebben. Een grotere zorgvuldigheid voordat gemeld wordt, wil echter niet zeggen dat in het geheel niet gemeld mag worden. Toename van de
bekendheid met het thema onder professionals is minimaal noodzakelijk.

152

Bre der e ch eck
De in 2015 ingevoerde Jeugdwet heeft als doel het in samenhang oppakken van problematiek bij
jeugdigen en gezinnen; gestreefd wordt naar één gezin, één plan, één regisseur. De uitgangspunten van integraal denken en werken worden breed gedragen binnen de hulpverlening. Dit vraagt
om een brede manier van kijken en aanpakken bij het gebruik van de meldcode. Het is daarom
sterk te overwegen de kindcheck uit te breiden naar een meer omvattende check, waaronder alle
kwetsbaren in afhankelijkheidsrelaties in de directe omgeving van de betrokkene vallen, zoals
(mantel)zorg afhankelijke personen. De invoering van deze uitgebreide check vraagt – gezien de
ervaringen met de kindcheck – om voldoende voorlichting. Voor succesvolle implementatie is
bekendheid van de check en voldoende draagvlak onder professionals van belang. Dit zou onderdeel moeten uitmaken van de sectorspecifieke voorlichting zoals in aanbeveling 1 genoemd.
Aanbeveling 3

We geven de minister in overweging om de kindcheck uit te breiden naar een check
voor alle kwetsbare personen in afhankelijkheidsrelaties in de directe omgeving van
de betrokkene(n).

5.3 Gebruik
Erv aren me er wa ar de
Niet in alle sectoren waar de meldcode gehanteerd moet worden is sprake van een behandelsituatie. Met name in de sectoren onderwijs, kinderopvang en justitie is hier geen sprake van. In het
parlementaire debat is onder andere ingegaan op de vraag of de meldcode wel geschikt is om te
gebruiken door professionals in deze sectoren. De toenmalige staatssecretaris veronderstelde dat
door de algemene formulering en de mogelijkheid om delen van de meldcode te vertalen naar de
eigen organisatie de meldcode ook daar geschikt zou zijn. Hij overwoog dat bepaalde stappen van
de meldcode door de organisatie ook overgelaten kunnen worden aan de zorgcoördinator of
schoolmaatschappelijk werker in plaats van aan de leerkracht. In de praktijk blijkt dat sectoren
met niet-hulpverleners (zoals justitiële inrichtingen, kinderopvang en scholen) en sectoren met
hulpverleners (jeugdzorg, gezondheidszorg etc.) inderdaad een andere uitwerking van de meldcode hebben gekozen. De verschillen zijn niet als negatief of positief te kwalificeren maar zijn
afhankelijk van de sector waarin met de meldcode gewerkt wordt. Wel vragen de implementatie
en het gebruik van de meldcode om een meer programmatische aanpak per specifieke sector (zie
ook aanbeveling 1).
Herkenne n v an si gn alen
De wetgever legt de verantwoordelijkheid te reageren op signalen van kindermishandeling of
huiselijk geweld bij degene die deze signalen ontvangt. Hier ligt de veronderstelling aan ten
grondslag dat professionals deze signalen opvangen én kunnen herkennen. Aan de vraag of
professionals hiertoe in staat zijn heeft de wetgever weinig aandacht besteed. Deze bekwaamheid werd kennelijk verondersteld, althans er werden weinig knelpunten verwacht. Tegelijkertijd
is in de parlementaire stukken wel terug te lezen dat organisaties een veilige omgeving moeten

153

bieden en randvoorwaarden moeten creëren voor de professional, zodat deze de ruimte krijgt om
te reageren en te handelen op signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld. Uit het empirisch onderzoek blijkt dat het herkennen van dergelijke signalen in de praktijk moeilijk is voor
professionals. Dat heeft mede zijn oorzaak in het feit dat, uitzonderingen daargelaten, het herkennen van signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld niet tot de primaire werkzaamheden behoort waarvoor de professionals (zelf ervaren te) zijn opgeleid. De vaardigheid om (dubbelzinnige) signalen te herkennen heeft volgens professionals ook te maken met basale vaardigheden zoals communicatievaardigheden, juridische basiskennis en de samenwerking met de
aandachtsfunctionaris in de organisatie. Dit probleem strekt zich niet alleen uit tot sectoren zoals
onderwijs, kinderopvang en justitie, maar ook tot deelsectoren binnen de gezondheidszorg en
maatschappelijke ondersteuning.
Kindermishandeling of huiselijk geweld herkennen is niet alleen gericht op zichtbare signalen,
zoals blauwe plekken, maar omvat ook het opvangen van signalen van andere, minstens zo belangrijke vormen van kindermishandeling, zoals verwaarlozing. Waar de zichtbare signalen voor
sommige professionals al lastig zijn waar te nemen, blijkt uit het empirisch onderzoek dat dit
zeker voor de minder zichtbare en moeilijker herkenbare signalen geldt, zoals psychische mishandeling en financiële uitbuiting. Deze bevinding sluit aan bij de strekking van het advies van Sprokkereef in 2015/2016 waarin hij stelt dat signaleren een vast element zou moeten zijn in de initiële
opleidingen, als onderdeel van de vaste professionele vorming, maar dat nu nog niet is.
Vanuit de overheid is niet dwingend opgelegd dat in basisopleidingen scholing over kindermishandeling of huiselijk geweld wordt geborgd. De overheid zet zich wel in voor het ontwikkelen
van verschillende scholingspakketten zoals de toolkit meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Investeren in scholing op het gebied van signaalherkenning is dan ook een voor de
hand liggende stap. Bij de inzet hierop zou meer focus moeten liggen op het daadwerkelijk kunnen herkennen van sectorspecifieke en moeilijk(er) herkenbare signalen, dan op het gebruik van
het stappenplan als zodanig. Het kunnen herkennen van signalen is immers voorwaardelijk voor
het gebruik van het stappenplan.
Vor me n v an ge wel d
De Wet verplichte meldcode richt zich op álle vormen van geweld. Hieronder worden ook – niet
uitputtend – eergerelateerd geweld, huwelijksdwang, vrouwelijke genitale verminking en ouderenmishandeling inclusief financiële uitbuiting verstaan. Deze evaluatie laat zien dat bij de toepassing van de meldcode vaak wordt gedacht aan kindermishandeling en in mindere mate aan de
andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Voor andere vormen van geweld is wel
informatiemateriaal beschikbaar, maar is in de praktijk minder aandacht. Die geringe aandacht
heeft eerder te maken met onbekendheid met deze vormen van geweld en de signalen die daarbij
horen, dan dat het onderwerp niet belangrijk wordt gevonden. De brede invalshoek rond geweld
in afhankelijkheidsrelaties blijft onverminderd belangrijk. Investeren in scholing op het gebied
van het herkennen van sectorspecifieke signalen draagt naar verwachting bij aan een grotere
bewustwording onder professionals over de reikwijdte van de meldcode (zie ook aanbeveling 1).

154

Doel v an he t g esprek me t be tr okken en
Uitgangspunt van de meldcode is openheid over het vermoeden van huiselijk geweld in de richting van de betreffende cliënt (of kinderen en/of ouders in geval van kindermishandeling). Het
gesprek met de betrokkene is om die reden opgenomen als een belangrijk onderdeel van de meldcode (stap 3). Het gesprek heeft als doel signalen in kaart te brengen en ouders en/of het kind de
gelegenheid te geven om op de vermoedens te reageren. In het licht van het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind is het belangrijk dat bij deze stap de participatie van het kind
niet wordt vergeten. Uit onderhavig onderzoek blijkt dat in de praktijk het idee bestaat dat het
gesprek, als bedoeld in stap 3 van de meldcode, tot doel heeft toestemming te verkrijgen voor het
doen van een melding bij Veilig Thuis. Deze veronderstelling belemmert vervolgens het te voeren
gesprek. In de praktijk wordt ook de vertrouwensrelatie met de cliënt genoemd als reden om niet
in gesprek te gaan met betrokkenen, waaronder de ouders en/of het kind. Echter bevestigt het
juridische kader, de parlementaire geschiedenis, de uitleg bij de meldcodes en de jurisprudentie
dat juist het niet in gesprek gaan met betrokkenen nadelig is voor de vertrouwensrelatie tussen
een professional en een betrokkene. Op het moment dat door professionals informatie wordt
gedeeld met derden, waaronder Veilig Thuis, zonder dat daarover met ouders en/of het kind is
gesproken komt de toegankelijkheid van de zorg onder druk te staan. Ouders en/of betrokkenen
zullen zich een volgende keer minder snel tot professionals wenden, omdat zij bang zijn dat
professionals (te) snel zullen overgaan tot het delen van informatie. Het is daarom van belang dat
professionals weten wat het doel van het te voeren gesprek is en wanneer zij wel/niet toestemming moeten (proberen te) krijgen voor het doen van een melding. De sectorspecifieke voorlichting genoemd in aanbeveling 1 kan hieraan een bijdrage leveren.
Gro ndsl a g vo or he t do en van e en mel din g
Het stappenplan van de meldcode gaat er sinds de wetswijziging van 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’) van uit dat melden bij Veilig Thuis noodzakelijk is als sprake is van acute of
structurele onveiligheid voor betrokkene(n). In de wetenschappelijke literatuur bestaat verschil
van opvatting over de juridische grondslag voor het doen van een melding. Deze discussie speelt
vooral in de gezondheidszorg omdat daar voor de meeste professionals sprake is van een (zelfstandig) beroepsgeheim op grond van de Wgbo en de Wet BIG. In het basismodel en de KNMGmeldcode wordt uitgebreid op de juridische grondslag voor het doen van een melding ingegaan.
Uit de analyse die is gedaan over het basismodel (en o.a. de KNMG-meldcode) blijkt dat de verwarring die in de literatuur, de jurisprudentie en wellicht ook de verschillende meldcodes wordt
gecreëerd er nog niet toe bijdragen dat in de praktijk voor professionals helder is wat de wettelijke grondslag is voor het doen van een melding van kindermishandeling of huiselijk geweld. De
verwarring welke juridische grondslag de basis vormt voor het doen van een melding heeft negatieve effecten op de afweging van professionals om wel of niet een melding bij Veilig Thuis te
doen. Ook bestaat bij professionals onduidelijkheid over het wel of niet van toepassing zijn van de
Europese privacyregelgeving (in het bijzonder de AVG). De invoering van de AVG heeft geen gevolgen gehad voor de criteria op basis waarvan informatie over signalen van huiselijk geweld en
kindermishandeling gedeeld moet worden, maar uit het empirisch onderzoek blijkt dat deze
(nieuwe focus op) privacyregelgeving wel voor onrust heeft gezorgd onder professionals, waar-

155

door zij eerder te weinig dan te veel informatie wensen te delen. De evaluatie bevat aanwijzingen
dat professionals de onzekerheid of zij überhaupt mógen melden of niet, laten meewegen in de
afweging om te melden bij Veilig Thuis. Onbegrijpelijk is dat vanuit juridisch oogpunt niet, zeker
niet wanneer de melding zonder toestemming van de jeugdige en/of zijn wettelijke vertegenwoordiger plaatsvindt. Van een professional wordt immers ook verwacht dat hij bij de afweging
om wel of niet een melding te doen, betrekt in hoeverre de melding noodzakelijk is om het daarmee beoogde doel te bereiken. Dat dit van invloed is op de werking van de meldcode, in de vorm
van een belemmering voor de professional om een melding te doen, mag duidelijk zijn.
De ‘verbeterde meldcode’ met het afwegingskader als onderdeel, biedt volgens sommige professionals weinig meerwaarde omdat zij hierdoor weinig tot geen ruimte overhouden om zelf te
beslissen of zij een melding doen. Het Besluit verplichte meldcode maakt immers de aan de hand
van het afwegingskader gemaakte afweging over de ernst van de onveiligheid (acute of structurele onveiligheid) tot de belangrijkste overweging rondom het al dan niet melden. Voor een autonome beslissing van de professional waarbij deze een afweging maakt over bijvoorbeeld de mate
waarin betrokkenen open staan voor het aanvaarden van hulp, de mogelijk schadelijke effecten
van een vertrouwensbreuk, nader onderzoek, de inmenging van Veilig Thuis of de beste oplossing
op de langere termijn etc., wordt nauwelijks tot geen ruimte (meer) ervaren. Hierbij wordt er door
de professionals aan voorbij gegaan dat het gehanteerde afwegingskader is opgesteld door de
eigen beroepsgroepen en brancheorganisaties. De ervaren inperking van de professionele afweging heeft daarmee dus, zoals beoogd met de invoering van de afwegingskaders, plaatsgevonden
binnen het eigen professionele domein.
In een aantal instellingen levert het bovenstaande wel degelijk een onwerkbare situatie op, doordat zij werken met cliënten die vrijwel allemaal te maken hebben met acute of structurele onveiligheid. Een voorbeeld hiervan is de vrouwenopvang. Voor hen leidt het afwegingskader tot de
vraag of zij iedere cliënt moeten melden bij Veilig Thuis en wat daarvan de toegevoegde waarde
is; de hulpverlening is immers al gestart en een nader onderzoek door Veilig Thuis heeft geen
meerwaarde. Daarom is in afstemming met VWS, VNG, Veilig Thuis, de Gecertificeerde Instellingen en de inspectie een nadere duiding gemaakt in welke gevallen Gecertificeerde Instellingen
wel en niet moeten melden bij Veilig Thuis. De ‘verbeterde meldcode’ voor Gecertificeerde Instellingen is in juli 2019 vastgesteld en wordt na een jaar geëvalueerd.
Ter min olo gie
Uit de evaluatie blijkt dat het verschil tussen het gebruiken van de meldcode (stap 1 tot en met 5)
en het daadwerkelijk melden bij Veilig Thuis (stap 5) voor professionals onvoldoende duidelijk is.
De meldcode en het melden lijken elkaars synoniemen. De terminologie suggereert dat melden
een doel op zich is, wat in de praktijk zijn weerslag heeft op professionals en de manier waarop zij
omgaan met het stappenplan. In gesprekken met ouders en/of betrokkenen wordt bijvoorbeeld
de nadruk gelegd op het melden en niet op het in kaart brengen van signalen. Dit zorgt voor
belemmeringen bij het gebruik van het instrument.

156

Een ander knelpunt is dat de term ‘verplichte meldcode’ zo opgevat wordt dat het verplicht is een
melding bij Veilig Thuis te doen, terwijl de verplichting ziet op het hebben van en het gebruiken
van de meldcode. Immers, de relevante wettelijke bepalingen (in de Wmo 2015 en het BW) creeren ten aanzien van het doen van een melding een bevoegdheid en geen plicht. De terminologie
alleen is niet de enige reden dat een ‘verplicht’ karakter van het melden wordt ervaren. Ook
communicatie rond de doelen van de invoering van de afwegingskaders (per 1 januari 2019) heeft
hieraan bijgedragen (zie daarvoor verder paragraaf 5.4).

5.4 Werking van de meldcode
Doel en en ui tg an gs pun ten
Het doel van de Wet verplichte meldcode is dat sneller en adequater hulp kan worden geboden bij
signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling, zodat het geweld stopt. Uit de wetsgeschiedenis blijkt dat het nadrukkelijk niet het doel van de formele wetgever was om professionals
aan te sporen tot het doen van meer meldingen, maar dat het stappenplan een hulpmiddel zou
zijn voor professionals waarbij een melding één van de mogelijkheden zou kunnen zijn. Het stoppen van het geweld door de inzet van snellere en adequate hulp was het uitgangspunt. Door de
wetswijziging van 1 januari 2019 (de ‘verbeterde meldcode’) lijkt het accent van de materiële
wetgever, ingeval van acute en structurele onveiligheid, juist wel op melden te liggen. Het is de
bedoeling dat een melding bij Veilig Thuis wordt gedaan als uit het afwegingskader blijkt dat
sprake is van (vermoedens van) ernstig huiselijk geweld of kindermishandeling. Naast de melding
kan vervolgens eveneens hulp worden georganiseerd. Het veranderde perspectief over melden in
combinatie met het onbegrip over de terminologie maakt dat de professionals onduidelijkheden
ervaren. Het is daarom van belang dat de wetgever helderheid creëert over de doelen en uitgangspunten van de Wet verplichte meldcode en het aanhangende Besluit.
Aanbeveling 4

We bevelen de wetgever aan om de doelen en uitgangspunten van de Wet verplichte meldcode en het Besluit verplichte meldcode met elkaar in overeenstemming te
brengen en te verduidelijken.

Het sto ppen v an g ew eld
Sinds de invoering van de Wet verplichte meldcode in 2013 stijgt het aantal meldingen bij Veilig
Thuis. Of deze stijging veroorzaakt is door de invoering van de meldcode en hernieuwde aandacht
voor de meldcode bij de invoering van afwegingskaders of door aandacht voor het onderwerp via
programma’s als ‘Geweld hoort nergens Thuis’, is niet bekend. Waarschijnlijk is het een combinatie van de verschillende maatregelen gezamenlijk die leidt tot meer bekendheid en aandacht, en
daardoor tot meer meldingen over geweld. Naar aanleiding van de signalen over een sterke stijging van de meldingen en adviesvragen bij Veilig Thuis, laten het ministerie van VWS en de VNG
onderzoek doen naar de ontwikkeling van deze aantallen, zodat duidelijk wordt welke oorzaken
bijdragen aan die ontwikkeling en wat mogelijke oplossingsrichtingen zijn.

157

Een stijging van het aantal meldingen leidt niet automatisch tot het behalen van de doelen van
de (formele) wetgever, namelijk het sneller en adequater bieden van hulp zodat het geweld stopt.
Dit evaluatieonderzoek geeft geen antwoord op de vraag of sprake is van het daadwerkelijk stoppen van geweld, maar legt de focus op de ondersteuning die professionals ervaren bij het gebruik
van het instrument. Om de vraag naar het behalen van het einddoel van de Wet verplichte meldcode volledig te kunnen beantwoorden is nader onderzoek nodig waarbij ook aandacht is voor
andere instrumenten bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling, dan alleen de
meldcode. Doordat andere instrumenten soortgelijke of aanverwante doelstellingen als de meldcode hebben is het lastig is het effect van één instrument te meten. Elke maatregel heeft immers
effect op de doelbereiking. Uit deze evaluatie blijkt dat professionals meerwaarde ervan van het
gebruiken van een instrument als de meldcode. Het instrument draagt daarmee bij aan het bieden van een handelingswijze aan professionals als zij vermoedens hebben of signalen krijgen van
huiselijk geweld of kindermishandeling.
Kinderre ch ten
Een belangrijk uitgangspunt van het IVRK is dat bij iedere beslissing die een kind raakt, het belang
van het kind de eerste overweging moet zijn. Elk kind heeft het recht om te participeren in aangelegenheden die hem aangaan; informeren, aanmoedigen, afwegen, terugkoppelen en mogelijkheid tot klacht of verzet. De ‘Handreiking Participatie van kinderen in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling’ uit 2018 is opgesteld omdat kinderen nog te vaak aangeven dat zij
onvoldoende worden betrokken in de stappen van de meldcode. Dit evaluatieonderzoek omvat
geen expliciet onderzoek naar de positie en rechten van kinderen. In de gevoerde gesprekken met
jeugdigen komt wel als een rode draad naar voren dat zij zich onvoldoende betrokken voelden bij
de hulpverlening. Verder komt uit gesprekken met professionals naar voren dat zij moeite hebben
met het voeren van het gesprek met betrokkene, en in het bijzonder kinderen. Gezien het belang
van de kinderrechten verdient het daarom aanbeveling hier nader onderzoek naar te (laten)
verrichten.
Aanbeveling 5

We bevelen de minister aan om nader onderzoek naar de positie, de betrokkenheid
en rechten van kinderen bij de meldcode en de aanpak van kindermishandeling uit
te (laten) voeren.

5.5 Samenwerking
Colle gi aal overl e g
Onderdeel van de Wet verplichte meldcode is samenwerking met andere professionals in de vorm
van collegiaal overleg (stap 2). Ook bij professionals waar de meldcode niet bekend is, blijkt het
overleggen met collega’s over signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling intuïtief
opgepakt te worden. Zeker binnen de sector gezondheidszorg is collegiaal overleg zo ingesleten
en juridisch ook toegestaan, dat professionals bij vermoedens van geweld een collega raadplegen
om de casus geanonimiseerd met elkaar te bespreken. In andere sectoren, zoals het onderwijs, is
invulling aan het collegiaal overleg gegeven door middel van een aandachtsfunctionaris of een

158

leidinggevende. In iedere sector is het collegiaal overleg anders ingevuld. In het empirisch onderzoek zijn met betrekking tot de collegiale samenwerking geen knelpunten geconstateerd. Ook
professionals die niet op de hoogte zijn van de wet- en regelgeving gaan voor overleg naar de
juiste plek als zij vermoedens hebben van huiselijk geweld of kindermishandeling. Aangezien de
meldcode een middel is en geen doel, hoeft dit gebrek aan bewustzijn niet als negatief gekwalificeerd te worden.
De mogelijkheid om op basis van anonieme cliëntgegevens advies te vragen aan de vertrouwensarts van Veilig Thuis of een forensisch geneeskundige, om zo meer duidelijkheid te verkrijgen over
(de aard en oorzaak van) letsel is niet tot nauwelijks bekend bij professionals. Dit zou kunnen
betekenen dat van deze mogelijkheid niet zo vaak gebruik gemaakt wordt als nuttig en wellicht
noodzakelijk zou kunnen zijn. Het risico bestaat immers dat (mogelijke) signalen niet of onjuist
geïnterpreteerd worden. Hoewel in het basismodel maar ook in bijvoorbeeld de KNMG-meldcode
voldoende houvast is gegeven om advies te mogen vragen aan Veilig Thuis, zonder dat toestemming nodig is van ouders en/of het kind, is deze stap lang niet altijd bekend. Het komt nog steeds
voor dat snel wordt gemeld, zonder dat eerst een moment van overzicht wordt gecreëerd voor
een zo compleet mogelijk beeld, alvorens een volgende stap wordt gezet.
Sa men werkin g me t Veili g Thuis
De wet benoemt Veilig Thuis (aangeduid als AMHK) expliciet als samenwerkingspartner voor
instellingen en professionals. Waar vanaf inwerkingtreding van de wet (in 2013) Veilig Thuis
vooral een voorlichtingsrol had is de organisatie tegenwoordig vaker sparringpartner en adviseur
voor professionals. Sinds 1 januari 2019 heeft de wetgever een radarfunctie toegevoegd aan de
Wet verplichte meldcode en deze bij Veilig Thuis neergelegd. De staatsecretaris vond het van
belang dat Veilig Thuis ook in gevallen waarin hulp door een professional werd ingezet op de
hoogte werd gebracht van deze hulp, zodat Veilig Thuis goed zou kunnen inschatten of deze hulp
afdoende zou zijn en bij een vervolgmelding de gegevens van een eerdere melding zou kunnen
koppelen. De meerwaarde van deze radarfunctie in relatie tot de al bestaande mogelijkheid om
een melding te doen in de verwijsindex, is volgens de staatssecretaris dat Veilig Thuis in ernstige
gevallen van kindermishandeling en huiselijk geweld ook inhoudelijke informatie kan uitwisselen
met andere betrokken instanties. Het ‘radarbeeld’ van Veilig Thuis zou in de praktijk, naast de
meldingen die op grond van stap 5 van de meldcode worden gedaan, ook worden gevuld door
burgermeldingen en met een extra check bij adviesvragen in stap 2 van de meldcode. De benodigde wetswijzigingen voor deze laatste extra check in stap 2 zijn tot op heden nog niet uitgevoerd. In de praktijk is voor professionals onduidelijk wat onder de radarfunctie verstaan wordt en
welk doel ermee beoogd is, hetgeen niet bijdraagt aan een goede werking van de radarfunctie.
Deze evaluatie laat zien dat in vrijwel alle sectoren professionals werkzaam zijn die weinig meerwaarde zien in het melden bij Veilig Thuis. Dat komt ten eerste door onduidelijkheden bij professionals over de rol en de taken van Veilig Thuis. Professionals denken geregeld dat Veilig Thuis de
casus en het onderzoek overneemt en dat hun verantwoordelijkheid daarmee ophoudt. Dit terwijl
het enkel de taak van Veilig Thuis is om na een melding te onderzoeken of sprake is van huiselijk
geweld of kindermishandeling en om, indien nodig, passende hulpverlening in te schakelen.

159

Doordat verwachtingspatronen niet matchen met de taak(opvatting) van Veilig Thuis wordt het
gevoel bij professionals dat na een melding niets gebeurt of onvoldoende actie wordt ondernomen versterkt. Ten tweede lijkt het niet altijd geven van een goede of complete terugkoppeling
door Veilig Thuis van invloed op de bereidheid van professionals om bij Veilig Thuis te melden.
Doordat professionals niet weten wat er na hun melding gebeurt, wordt de bereidheid om te
melden kleiner.
De vraag in hoeverre betrokkenen hulp krijgen na een melding bij Veilig Thuis is geen vraag die in
het onderhavige evaluatieonderzoek aan de orde was, maar het antwoord is wel relevant voor de
doelbereiking van de meldcode. De mate waarin Veilig Thuis opvolging geeft aan meldingen en
de snelheid waarmee dit wordt opgepakt beïnvloeden het gebruik van de meldcode in sterke
mate. Ook de lange wachtlijsten in de zorg (bijvoorbeeld bij uithuisplaatsingen en ondertoezichtstellingen) dragen niet bij aan het snel en adequaat hulp bieden aan betrokkenen. De voorwaarden om gebruik te kunnen maken van de meldcode zijn daarmee nog niet op orde.
Aanbeveling 6

Wij doen het Landelijk Netwerk Veilig Thuis de aanbeveling te investeren in voorlichting aan instellingen en professionals over de rol en taken van Veilig Thuis.
Daarnaast dient gezorgd te worden voor een uniforme en adequate werkwijze van
Veilig Thuis.

5.6 Samenhang met de Wet verwijsindex risicojongeren
De Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en de Wet verwijsindex
risicojongeren zijn voor dit onderzoek gelijktijdig geëvalueerd. Omdat deze wetten waar het gaat
om jeugdigen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn is in de evaluatie ook de relatie tussen
beide wetten onderzocht. De Wet verplichte meldcode heeft als doel om sneller en adequater
hulp te bieden bij signalen van geweld, de Wet VIR heeft als doel te bewerkstelligen dat vroegtijdige en onderlinge afstemming plaatsvindt tussen professionals zodat tijdig passende hulp, zorg
of bijsturing kan worden verleend.
In de parlementaire behandeling van de Wet VIR is de samenhang met de Wet verplichte meldcode als zodanig niet genoemd, enkel is vermeld dat beide instrumenten aanvullend zijn. In het
parlementaire debat bij de Wet verplichte meldcode gaf de staatssecretaris aan dat het bij beide
wetten om meldingen met verschillende doelen gaat. Hij duidde de relatie als volgt: “De melding
volgens de meldcode brengt de hulpverlening op gang. Als de hulpverlening op gang is gekomen,
worden de verschillende vormen van hulpverlening via de verwijsindex op elkaar afgestemd.” Het
Besluit verplichte meldcode bepaalt dat indien sprake is van een meldingsbevoegde instantie of
functionaris, in de eigen meldcode specifieke aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik van
de verwijsindex moet zijn. Daarom geeft het basismodel meldcode expliciet aan dat bij het zetten
van stap 3 overwogen moet worden of het noodzakelijk is om, gelet op de bedreiging van de
ontwikkeling van de jeugdige(n), ook een melding te doen in de verwijsindex. In de praktijk blijkt
aan deze verplichting wisselend invulling gegeven te worden. Zo wordt de verwijsindex soms als
stap 0, stap 1 of stap 2 van de meldcode beschouwd en gebruikt. Professionals voelen daardoor
een (onlosmakelijk) verband tussen beide instrumenten, terwijl beide instrumenten een ander

160

doel dienen. Bij het in kaart brengen van signalen is consultatie van andere, bij de cliënt betrokken, partijen een belangrijk middel. Het doen van een melding in, en daarmee raadplegen van, de
verwijsindex eerder dan in stap 3 van de meldcode kan daarmee een nuttige aanvulling zijn. Met
name op de mogelijkheden van het herkennen en vooral in bij het kaart brengen van signalen.
Het is dan wel van belang dat van de verwijsindex goed gebruik wordt gemaakt.
De beide wetten hebben door (in bepaalde gevallen) de plaatsing van de verwijsindex binnen de
verplichte meldcode een overlap, die vanuit het perspectief van de meldcode beschreven en
uitgedacht is. Er is geen reden om deze argumentatie af te wijzen. Uit het empirisch onderzoek
blijkt evenwel dat de raakvlakken tussen beide wetten nog niet zo inzichtelijk zijn voor alle professionals die ermee moeten werken; er zijn verschillen in opvattingen over de samenhang, verschillen en overeenkomsten tussen beide wetten. Sommige professionals vinden dat de samenhang er wel is, anderen vinden van niet. Er is evenwel geen onduidelijkheid bij professionals
wanneer het ene instrument dan wel het andere instrument gebruikt moet worden.
Vanuit de doelstelling van de Wet VIR geredeneerd – het bevorderen van vroegtijdige en onderling afgestemde verlening van hulp, zorg of bijsturing – en de focus op risico’s bij jeugdigen,
bestaat geen noodzakelijke samenhang met de Wet verplichte meldcode. De verwijsindex is een
op zichzelf staand instrument, waarbij het blootstaan van een jeugdige aan geestelijk, lichamelijk
of seksueel geweld of verwaarlozing een van de risico’s is die voor een professional aanleiding
kunnen zijn om tot melding in de verwijsindex over te gaan. Vanuit de doelstelling van de Wet
verplichte meldcode geredeneerd – het sneller en adequater hulp bieden bij signalen van geweld
– en de uitleg die daaraan gegeven is door de verwijsindex op te nemen in het stappenplan, zou
meer duidelijkheid over de plaats van de verwijsindex in het stappenplan wenselijk zijn. Omdat in
de evaluatie van de Wet VIR geconstateerd is dat de Wet VIR zijn doelen niet realiseert en de
rechtvaardiging/legitimiteit van de wet daarmee ter discussie staat, bestaat geen aanleiding het
gebruik van de verwijsindex dwingend te regelen in de meldcode.

5.7 Slotbeschouwing
Dit is de eerste evaluatie van de Wet verplichte meldcode. We concluderen dat met de invoering
van een meldcode de eerste stappen zijn gezet richting een ondersteuningsmodel voor professionals om signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling te herkennen en hen handvatten te
bieden om sneller en adequater hulp te bieden. Professionals ervaren meerwaarde van het instrument en zijn bereid het instrument te gebruiken. Tegelijkertijd is het herkennen van signalen
voorwaardelijk aan het gebruiken van het stappenplan van de meldcode en dus voorwaardelijk
aan het bereiken van de doelen die met de Wet verplichte meldcode worden beoogd. Doordat het
herkennen van signalen en dan met name de minder zichtbare en moeilijker herkenbare signalen
moeizaam verloopt komt een deel van de professionals niet (in alle gevallen van huiselijk geweld
en kindermishandeling) toe aan het doorlopen van het stappenplan van de meldcode. Niet alleen
professionals buiten de gezondheidszorg hebben daar moeite mee, maar ook binnen de gezondheidszorg. Ten slotte blijkt dat door de wijziging van het Besluit verplichte meldcode per 1 januari
2019 (de ‘verbeterde meldcode’) het accent meer op het melden is komen te liggen. Deze onduidelijkheid zorgt in de praktijk voor verwarring over het al dan niet moeten (en mogen) melden

161

van casuïstiek aan Veilig Thuis. De aanbevelingen die in het onderzoek zijn geformuleerd richten
zich daarom vooral op het wegnemen van onduidelijkheden door het geven van voorlichting,
informatievoorziening en een betere inbedding in werkprocessen maar ook op een nadere duiding van doelen van de wet. Daarnaast richten de aanbevelingen zich op verder onderzoek.

162

Literatuur

We tens ch a ppelijke li ter a tuur
Baeten 2001 P.A.C.M. Baeten, Niet bij melden alleen; achtergrond van de meldcode kindermishandeling voor beroepsgroepen, mei 2001.
Bakker e.a. 2018 L. Bakker e.a., Aard en omvang ouderenmishandeling, Den Haag: WODC 2018.
Bol & Dute 2014 C.A. Bol & J.C.J. Dute, ‘Melding van kindermishandeling: afscheid van het conflict
van plichten?‘, Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2014, vol. 38, afl. 1.
Bol & Kastelein 2018 C.A. Bol & W.R. Kastelein, ‘Kroniek Rechtspraak Tuchtrecht’, Tijdschrift voor
gezondheidsrecht, 2018, vol. 42, afl. 6, p. 565-601.
Bruning 2013 M.R. Bruning, ‘Zorg om het kind. Bescherming van minderjarigen en het gezondheidsrecht’, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2013, vol. 37, afl. 2.
De Roode 2013 R.P. de Roode, ‘Zorg om jonge kinderen. Een gezondheidsrechtelijke benadering’,
Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2013, vol. 37, afl. 2.
Diderich-Lolkes de Beer 2015 H. Diderich-Lolkes de Beer, Detection of child maltreatment based on
parental characteristics at the hospital Emergency Department, Leiden: Universiteit Leiden 4 november 2015.
Donkers 2015 M. Donkers, ‘MZo kan hulp aan mishandelde kinderen beter. Tien tips van jongeren’, Right! Tijdschrift voor de Rechten van het Kind, 25, 2.
Doeven 2008 I. Doeven, Meldcodes kindermishandeling. Beschikking, waardering, gebruik en scholing. Verslag van onderzoek naar de beschikking over, de waardering van en scholing in het gebruik van meldcodes kindermishandeling, uitgevoerd door Veldkamp
in opdracht van het ministerie voor Jeugd en Gezin, Amsterdam: Veldkamp 2008.
Friele 2018 R.D. Friele e.a., Eerste evaluatie Jeugdwet. Na de transitie nu de transformatie, Den
Haag: ZonMw januari 2018.
Grietens, Biehal & Walper 2015-2019 H.W.E. Grietens, N. Biehal & S. Walper, Policies and responses with regard to child abuse and neglect in England, Germany and the Netherlands, Hestia Research Project 2015-2019, meer informatie is te vinden via:
https://welfarestatefutures.wordpress.com/research-network/hestia-policiesand-responses-with-regard-to-child-abuse-and-neglect-in-england-germanyand-the-netherlands-a-comparative-multi-site-study/ (laatst geraadpleegd op 25
februari 2020).

163

Janssen 2015 L. Janssen, Analyse tuchtrechtspraak informatie-uitwisseling in verband met (vermoedens van) kindermishandeling, Amersfoort: april 2015.
Kastelein 2019 W. Kastelein, ‘Beroepsgeheim en verschoningsrecht, reikwijdte discussies’, Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2019, vol. 43, afl. 4.
Leenen et al. 2017 Leenen et al, Handboek gezondheidsrecht, 7e druk, Den Haag: Boom juridisch,
2017.
K. Lünneman e.a. 2009 K. Lünnemann, Zicht op de Rotterdamse meldcode, maart 2009.
Ploem & Sombroek-Van Doorm 2018 M.C. Ploem & M.C. Sombroek-Van Doorm, ‘Afwegingskader
voor melden van kindermishandeling: nog minder ruimte voor afwegen?’, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2018, vol. 42, afl. 3.
Pons e.a. 2015 A.G.A. Pons, Rapportage quickscan meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag: november
2015 (bijlage 1 bij Kamerstukken II 2015/16, 28345, 153).
Schellingerhout & Ramakers 2017 R. Schellingerhout en C. Ramakers, Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016, Nijmegen: Radboud Universiteit/ITS maart 2017.
Sombroek-Van Doorm 2019 M.P. Sombroek-Van Doorm, ‘Medisch beroepsgeheim en kindermishandeling – van ‘conflict van plichten’ naar zorgplicht’, Tijdschrift voor Familie en
Jeugdrecht 2019 (11).
Sombroek-Van Doorm, & Conway 2019 M.P. Sombroek-Van Doorm & D.M.A. Conway, ‘Hoe betekenisvol is het participatierecht van het kind in de KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld’, Tijdschrift voor Jeugdrecht, 2019-3.
Sprokkereef 2017 Sprokkereef, Programma aanscherping en verbetering Meldcode en werkwijze
Veilig Thuis. Impactanalyse Veilig Thuis, Juni 2017.
Ten Boom & Wittebrood 2019 A. ten Boom & K. Wittebrood, De prevalentie van huiselijk geweld
en kindermishandeling in Nederland, Den Haag: WODC 2019.
Van der Veen & Bogaerts 2010 H.C.J. van der Veen en S. Bogaerts, Huiselijk geweld in Nederland.
Overkoepelend syntheserapport, Den Haag: WODC 2010.
Willems 1998 J.C.M. Willems, Wie zal de opvoeders opvoeden, Maastricht: Universiteit van Maastricht december 1998.
Woestenburg e.a 2020. N.O.M. Woestenburg e.a., Evaluatie Wet Verwijsindex risicojongeren, Den
Haag: ZonMw 2020.
Ra ppor ten en no ti ties
Actieplan aanpak kindermishandeling 2007 Actieplan aanpak kindermishandeling, Kinderen Veilig
Thuis, juli 2007.
Actieplan ouderen in veilige handen 2011 Actieplan ouderen in veilige handen, Staatssecretaris
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag: maart 2011 (bijlage 4 bij Kamerstukken II 2010/11, 29389, 30).
Advies “We missen kinderen” 2015 Advies “We missen kinderen”. Brief van de Taskforce Kindermishandeling en Seksueel misbruik aan de vaste Kamercommissie Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, Taskforce Kindermishandeling en Seksueel Misbruik september
2015.

164

Beleidsinformatie Veilig Thuis. Stand van zaken in het 1e halfjaar van 2018 Beleidsinformatie
Veilig Thuis. Stand van zaken in het 1e halfjaar van 2018, CBS oktober 2018, te
downloaden via: https://www.cbs.nl/nlnl/publicatie/2018/44/beleidsinformatie-veilig-thuis-1e-halfjaar-2018 (laatst geraadpleegd op 25 februari 2020).
Derde voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019 Geweld hoort nergens thuis. Derde
voortgangsrapportage over het programma Geweld hoort nergens thuis, Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Spoort, Ministerie van Justitie en Veiligheid &
Vereniging Nederlandse Gemeenten, Den Haag: Rijksoverheid 2019.
3RO meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2019 3RO meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling, Reclassering Nederland, SVG verslavingsreclassering en Leger des Heils mei 2019.
Factsheet voor gemeenten. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018 Factsheet
voor gemeenten. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag: juli 2018.
General Comment No. 12 (2009) General Comment No. 12 (2009). The right of the child to be
heard, Committee on the Rights of the Child juli 2019.
Geweld hoort nergens thuis 2018 Geweld hoort nergens thuis. Aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Spoort, Ministerie van
Justitie en Veiligheid & Vereniging Nederlandse Gemeenten, Den Haag: 2018.
Invoering van meldcode(s) huiselijk geweld en kindermishandeling binnen een aantal gezondheidszorgsectoren nog onvoldoende 2013 Invoering van meldcode(s) huiselijk geweld en kindermishandeling binnen een aantal gezondheidszorgsectoren nog onvoldoende, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Utrecht: augustus 2013.
Kinderen Veilig. Actieplan aanpak kindermishandeling 2012-2016 Kinderen Veilig. Actieplan
aanpak kindermishandeling 2012-2016, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport en Ministerie van Justitie en Veiligheid, Den Haag: november 2011.
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling in de ggz 2018 Meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling in de ggz: stand van zaken, Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd 2018.
Meldplicht bij huiselijk geweld. Literatuurverkenning naar de ervaringen met de meldplicht in
het buitenland 2008 Meldplicht bij huiselijk geweld, literatuurverkenning naar de
ervaringen met de meldplicht in het buitenland, Ministerie van Justitie en Veiligheid, Den Haag: mei 2008.
Meldcode kindermishandeling 2002 Meldcode kindermishandeling. Richtlijnen voor het handelen
van beroepskrachten, Paul Baeten (NIZW Jeugd/ Expertisecentrum Kindermishandeling), december 2002.
Position paper GGZ Nederland 2016 Position paper GGZ Nederland T.b.v. rondetafelgesprek “Verbetering Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling”, GGZ Nederland, oktober 2016, raadpleegbaar via:
https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/
details?id=2016A03668 (laatst geraadpleegd op 27 februari 2020).

165

Rapport Meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling 2015 Rapport Inspectie V&J:
Meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling, Inspectie Veiligheid en Justitie, Den Haag: 2015.
Reactie artsencoalitie (KNMG) 2016 Position Paper. Rondetafelgesprek ‘Verbetering Meldcode
Huiselijk Geweld en Kindermishandeling’, Artsenfederatie KNMG oktober 2016,
raadpleegbaar via:
https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/
details?id=2016A03668 (laatste geraadpleegd op 25 februari 2020).
Reactie beroepsverenigingen op internetconsultatie wijzigingsbesluit meldcode 2016 Reactie
beroepsverenigingen op internetconsultatie wijzigingsbesluit meldcode, NVO,
NIP,VKJP,NVRG, NVP, NVGzP, VPeP, BPSW, VGCt, VEN en P3NL, 23 november
2016.
Reactie Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel geweld tegen kinderen 2016 Standpunt
Nationaal Rapporteur t.a.v. advies Aanscherping en verbetering Meldcode en
werkwijze Veilig Thuis, Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld
tegen kinderen oktober 2016, te raadplegen via:
https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/
details?id=2016A03668 (laatst geraadpleegd op 25 februari 2020).
Reactie op het advies “We missen kinderen” 2015 Reactie van de Kinderombudsman en Augeo
Foundation op het advies ‘We missen kinderen’ van de Taskforce kindermishandeling en seksueel misbruik, Kinderombudsman en AUGEO 13 november 2015.
Tweede voortgangsrapportage Geweld hoort nergens thuis 2019 Geweld hoort nergens thuis.
Tweede voortgangsrapportage over het programma Geweld hoort nergens thuis,
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Spoort, Ministerie van Justitie en Veiligheid & Vereniging Nederlandse Gemeenten, Den Haag: 2019.
Voortzetting Actieplan ‘Ouderen in veilige handen’ (2015-2017) Voortzetting Actieplan ‘Ouderen
in veilige handen’ (2015-2017 ), Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, Den Haag: 22 juni 2015.
Werkwijze Veilig Thuis: een quickscan 2014 Werkwijze Veilig Thuis: een quickscan. Kinderrechtelijke zorgpunten en aanbevelingen, Defence for Children december 2014.
Belei dsk a ders
Afwegingskader in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018 Afwegingskader in
de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Basisdocument, Augeo Foundation, Movisie en het Nederlands Jeugdinstituut (in opdracht van de ministeries
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Veiligheid en Justitie) 2018, te raadplegen via:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/richtlijnen/2017/07/28/afwegingska
der-in-de-meldcode-huiselijk-geweld-en-kindermishandeling (laatste geraadpleegd op 27 februari 2020).
Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2009 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, 2009.

166

Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2016 Basismodel meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Stappenplan voor het handelen bij signalen van
huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport 2016.
Calamiteitenonderzoek Amsterdam 2015 Calamiteitenonderzoek Amsterdam. Borgen van veiligheid in kwetsbare gezinnen, Samenwerkend Toezicht Jeugd/Sociaal Domein,
Utrecht: september 2015.
Casusonderzoek Zuid-Holland 2015 Casusonderzoek Zuid-Holland. Onderzoek naar aanleiding van
kindermishandeling, Inspectie Jeugdzorg & Inspectie voor de Gezondheidszorg,
Utrecht: november 2015.
Checklist Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2018 Checklist Meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling. Checklist voor managers bij de implementatie van
de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag: juli 2018.
Factsheet De meldcode bij (vermoedens van) eergerelateerd geweld 2014 Factsheet De meldcode
bij (vermoedens van) eergerelateerd geweld, Movisie (in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en in samenwerking met Stichting
LTAK) juni 2014.
Handreiking Participatie van kinderen in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
2018 Handreiking Participatie van kinderen in de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, i.o. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 2018.
KNMG-meldcode kindermishandeling 2004 KNMG-meldcode kindermishandeling 2004, KNMG
2004.
KNMG-meldcode kindermishandeling 2008 KNMG-meldcode kindermishandeling 2008, KNMG
2008.
KNMG-meldcode kindermishandeling 2012 KNMG-meldcode kindermishandeling 2012, KNMG
2012.
KNMG-meldcode 2018 KNMG-meldcode kindermishandeling en huiselijk geweld 2018, KNMG
2018.
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 2017 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling: het bewustzijn groeit, maar nog niet overal, Inspectie voor de Gezondheidszorg 2017.
Model Samenwerkingsafspraken Informatie-uitwisseling 2014 Model Samenwerkingsafspraken
Informatie-uitwisseling in verband met aanpak kindermishandeling tussen (geestelijke) gezondheidszorg en AMK, Bureau Jeugdzorg en Raad voor de Kinderbescherming. Handleiding, AMK, Bureau Jeugdzorg en Raad voor de Kinderbescherming
2014.
Richtlijn Vermoeden van oudermishandeling in het medisch-specialistische zorgdomein 2018
Vermoeden van oudermishandeling in het medisch-specialistische zorgdomein,
NVKG, november 2018.
Veldnorm kindermishandeling en huiselijk geweld voor ziekenhuizen 2019 Veldnorm kindermishandeling en huiselijk geweld voor ziekenhuizen, Nederlandse Vereniging voor
Spoedeisende Hulp Artsen, Nederlandse Vereniging Spoedeisende Hulp Verpleegkundigen, Nederlandse Vereniging voor Heelkunde, Nederlandse Vereniging

167

voor Kindergeneeskunde & Vereniging Vertrouwensartsen inzake Kindermishandeling 2019.
We bsi tes en onlin e ni eu wsberi ch ten
Meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling (website) Meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling, Rijksoverheid, te raadplegen via:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huiselijk-geweld/meldcode (laatste
geraadpleegd op 27 februari 2020).
Onderzoek inzet aandachtsfunctionarissen ouderenmishandeling (online nieuwsbericht) Onderzoek inzet aandachtsfunctionarissen ouderenmishandeling, Actiz 19 augustus
2019, te raadplegen via: https://www.actiz.nl/nieuws/onderzoek-inzetaandachtsfunctionarissen-ouderenmishandeling (laatst geraadpleegd op 25 februari 2020).
Speciale app meldcode kindermishandeling voor kinderopvang (online nieuwsbericht) Speciale
app meldcode kindermishandeling voor kinderopvang, BOINK 19 december 2018,
te raadplegen via: https://www.boink.info/nieuws/speciale-app-meldcodekindermishandeling-voor-kinderopvang (laatst geraadpleegd op 25 februari
2020).
Toolkit meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (website) Toolkit meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling, Rijksoverheid 28 februari 2019, te raadplegen via:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/07/01/toolkitmeldcode-huiselijk-geweld-en-kindermishandeling (laatst geraadpleegd op 25
februari 2020).
Wat zeggen meldcodes over gespreksvoering met kinderen? (website) Wat zeggen meldcodes
over gespreksvoering met kinderen?, AUGEO november 2016, te raadplegen via:
https://www.augeomagazine.nl/nl/magazine/11566/814193/protocollen_die_ki
nderen_negeren.html (laatst geraadpleegd op 25 februari 2020).
Werkwijze informatie delen bij mogelijke radicalisering (website) Werkwijze informatie delen bij
mogelijke radicalisering, Platform JEP, te raadplegen via:
https://www.platformjep.nl/werkwijze-informatie-delen/beroepsgeheim (laatste geraadpleegd op 27 februari 2020).
Zorgvuldig handelen bij huiselijk geweld en kindermishandeling (website) Zorgvuldig handelen
bij huiselijk geweld en kindermishandeling, Vreemdelingenvisie 18 (2019), te raadplegen via:
https://www.vreemdelingenvisie.nl/vreemdelingenvisie/2019/02/meldcode
(laatst geraadpleegd op 25 februari 2020).

168

Juris pru den tie
Rechtbank (R B)
Rechtbank Rotterdam 11 juni 2011, ECLI:NL:RBROT:2011:BQ6861.
Afdeling Bes tuursrechtspraak van de Raad van S tate (A BRvS)
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State 30 augustus 2017, ECLI:NL:RVS:2017:2319.
Regionaa l Tu cht college voor de Ge zondhe idszorg (RTG)
Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Eindhoven 23 november 2016,
ECLI:NL:RTGREIN:206:93.
Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Zwolle 7 juli 2017, ECLI:NL:TGZRZWO:2017:121.
Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Den Haag 9 januari 2018,
ECLI:NL:TGZRSGR:2018:12, Tijdschrift voor gezondheidsrecht 2018/3, m.nt. M.R.
Brunning en M.C. Sombroek-Van Doorm.
Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Amsterdam 23 november 2018,
ECLI:NL:TGZRAMS:2018:140.
Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Zwolle 1 maart 2019, ECLI:TGZRZWO:2019:41,
Tijdschrift voor de Gezondheidszorg 2019/43, m.nt. R.P. de Roode.
Centraal Tucht co llege voor d e Gezondhe idszorg (CTG)
Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 6 november 2012, ECLI:NL:TGZCTG:2012:YG2392.
Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 24 juli 2018, ECLI:NL:TGZCTG:2018:215.
Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 31 juli 2018, ECLI:NL:TGZCTG:2018:232.
Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 6 juni 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:155, Gezondheidsrecht Updates, m.nt. C.G. Versteeg (annotaties GZR_2019_0179).
Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg 13 augustus 2019, ECLI:NL:TGZCTG:2019:215.
College van Toez ich t Kwalite itsregis ter Jeugd (CvT KJ)
College van Toezicht Kwaliteitsregister Jeugd 11 januari 2019, 18.058Ta.
College van Toez ich t Neder lands Inst ituut van Psycho lo gen (CvT NIP)
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 5 november 2014, 14/03.
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 5 november 2014, 14/05.
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 10 juni 2015, 14/58.
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 8 juli 2015, 14/49.
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 12 april 2017, 16/46.
College van Toezicht Nederlands Instituut van Psychologen 12 december 2018, 18/27.

169

College van beroep Neder lands Inst ituut van Psycho loge n (CvB NIP)
College van beroep Nederlands Instituut van Psychologen 16 maart 2018, 2017/11.
College van toez icht Neder landse Verenig ing van Pedag ogen en Onderwijskundigen (CvT NVO)
College van toezicht Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen 3 augustus
2014, 14/01.
College van toezicht Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen 14 juli 2016,
16/01.
College van beroep Neder landse Verenig ing van Pedagog en en Onderwijskundigen (Cv B NVO)
College van beroep Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen 27 maart
2017, CvB16-03.
Geschillenco mmissie publieke gezondhe id (Gpg)
Geschillencommissie publieke gezondheid 1 juni 2017, 109978.
Geschi l lenco mmissie A mbu lance zorg ( GA)
Geschillencommissie Ambulancezorg 10 januari 2018, 112210.
Geschillenco mmissie K inderopvang ( GK)
Geschillencommissie Kinderopvang 11 december 2017, 2018-113334.
Landelijke K lach tenco mmissie Onderwijs (LKO)
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs 15 mei 2013, 105698.
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs 5 november 2013, 105668.
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs, sector Primair onderwijs 15 juni 2016, 107181.
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs, sector Primair onderwijs 10 juli 2019, 108722.
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs, sector Primair onderwijs 16 juli 2019, 108725.
Landelijke Klachtencommissie Onderwijs, sector Speciaal onderwijs/voortgezet speciaal onderwijs
20 september 2019, 108556.

170

Afkortingen

ABRvS

Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State

AMvB

Algemene maatregel van bestuur

AMHK

Advies- en Meldpunt Huiselijk geweld en Kindermishandeling274

AMK

Advies- en Meldpunt Kindermishandeling

AVG

Algemene verordening gegevensbescherming

(Wet) BIG

(Wet) Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg

BPSW

Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk

BSO

Buitenschoolse opvang

BW

Burgerlijk Wetboek

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

COA

Centraal Orgaan opvang Asielzoekers

College B&W

College van Burgemeester en Wethouders

CTG

Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg

CvB

College van Beroep

CvT

College van Toezicht

DJI

Dienst Justititiële Inrichtingen

EVRM

Europees Verdag voor de Rechten van de Mens

GA

Geschillencommissie Ambulancezorg

GGD

Gemeentelijke Gezondheidsdienst

GGZ

Geestelijke Gezondheidszorg

GK

Geschillencommissie Kinderopvang

Gpg

Geschillencomissie publike gezondheid

IGJ

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Inspectie JenV

Inspectie Justitie en Veiligheid

IvhO

Inspectie van het Onderwijs

IVRK

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind

JJI

Justitiële Jeugdinrichting

KNGF

Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie

KNMG

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst

KJ

Kwaliteitsregister Jeugd

LKO

Landelijke Klachten Commissie Onderwijs

274 Per 1 januari 2015: Veilig Thuis. In de wet wordt nog wel de naam AMHK aangehouden.

171

LNVT

Landelijk Netwerk Veilig Thuis

LPBO

Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling

LVAK

Landelijke Vereniging Aandachtsfunctionarissen huiselijk geweld en Kindermishandeling

Ministerie van BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van JenV Ministerie van Justitie en Veiligheid
Ministerie van OCW Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ministerie van SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Ministerie van VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
MvT

Memorie van Toelichting

NIP

Nederlands Instituut van Psychologen

NVAO

Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie

NVO

Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen

OM

Openbaar Ministerie

PI

Penitentiare inrichting

RB

Rechtbank

RAAK

Reflectie- en Actiegroep Aanpak Kindermishandeling

RIBW

Regionale Instelling voor Beschermd Wonen

RTG

Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg

RvdK

Raad voor de Kinderbescherming

SHG

Steunpunt Huiselijk Geweld

SKJ

Stichting Kwaliteitsregister Jeugd

TSD

Toezicht Sociaal Domein

V&VN

Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland

(Wet) VIR

(Wet) verwijsindex risicojongeren

VNG

Vereniging Nederlandse Gemeenten

VSO

Voortgezet speciaal onderwijs

VT

Veilig Thuis

Wgbo

Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst

Wkkgz

Wet kwaliteit, klachten en geschillen gezondheidszorg

Wmo (2015)

Wet maatschappelijke ondersteuning (2015)

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Wpg

Wet politiegegevens

ZAT

Zorg- en adviesteam

172

A
Begeleidingscommissie en Commissie evaluatie regelgeving

Sa mens telli ng be gel eidi ngs co mmiss ie
Voorzitter
de heer prof. dr. D.L. (Dick) Willems
Leden
mevrouw drs. M.I. (Mariëlle) Dekker
mevrouw N. (Naima) Dhawtal
de heer dr. C.C.J. (Cees) Hoefnagels
mevrouw drs. M. E. (Miriam) van Houten
mevrouw mr. L.N. (Lydia) Janssen
de heer ir. T. (Tanno) Klijn
mevrouw mr. dr. M.P. (Mirjam) Sombroek-van Doorm
mevrouw drs. J. (Jolande) Schoonenberg
mevrouw drs. F.E. (Femke) Welles
ZonMw
de heer mr. M. (Maarten) Slijper
Waarnemers
de heer dr. F.J.M. (Frank) van Leerdam (IGJ)
mevrouw R. (Rianne) Twijnstra (VWS)

173

Commissie ev alu atie re gel gev ing
Voorzitter
mevrouw prof. dr. D.D.M. Braat
Leden
mevrouw mr. W.K. Bischot
de heer prof. dr. A.A. de Roo
mevrouw mr. R.P. de Roode
de heer prof. mr. J.G. Sijmons
de heer drs. R. Thieme Groen
de heer prof. dr. R.A.E.M. Tollenaar
de heer dr. ir. C.M. Vos
mevrouw drs. F.E. Welles
de heer prof. dr. D.L. Willems
Waarnemer
mevrouw mr. S.M. van Weezel
ZonMw
de heer mr. M. Slijper

174

B
Wet- en regelgeving

We t ver pli ch te mel dc o de huis elijk g ew eld en kin d er mi shan delin g
Hoofdstuk 1. Ve ilighe id en Just it ie
ARTIKEL I
In de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen wordt na artikel 5 een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 5a
1

De directeur stelt voor zijn personeelsleden en medewerkers een meldcode vast
waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of
kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo
snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

De directeur bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL II
In de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden wordt na artikel 7a een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 7b

175

1

Het hoofd van de inrichting stelt voor personeelsleden en medewerkers een
meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan
bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het hoofd van de inrichting bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL III
In de Penitentiaire beginselenwet wordt in hoofdstuk II na artikel 5a een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 5b
1

De directeur stelt voor ambtenaren en medewerkers een meldcode vast waarin
stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel
en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

De directeur bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL IIIA
In de Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers wordt na artikel 9 een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 9a
1

Het bestuur stelt voor het personeel een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt
aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt
omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk
hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

176

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het bestuur bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

Hoofdstuk 2. Onderw ijs, Cu ltuur en Wetenscha p
ARTIKEL IV
Artikel 16 van de Leerplichtwet 1969 wordt als volgt gewijzigd:
1

Onder vervanging van de punt aan het slot van het vierde lid, onderdeel d, door
een puntkomma, wordt een onderdeel toegevoegd, luidende:
e

een meldcode waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe de ambtenaren bij
de uitvoering van hun taken omgaan met signalen van huiselijk geweld of
kindermishandeling en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Na het vijfde lid worden vier leden toegevoegd, luidende:
6

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel
1, eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

7

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld
in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

8

Het college van burgemeester en wethouders bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode onder deze ambtenaren.

9

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL V
De Wet educatie en beroepsonderwijs wordt als volgt gewijzigd:
A
Artikel 1.1.3 wordt als volgt gewijzigd:
1

In het eerste lid wordt na «de artikelen 1.3.6, 1.3.7, 1.3.8,» ingevoegd: 1.3.9,.

2

In het tweede lid wordt na «de artikelen 1.3.6, 1.3.8,» ingevoegd: 1.3.9,.

B
In titel 3 wordt na artikel 1.3.8. een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 1.3.9. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

177

1

Het bevoegd gezag stelt voor het personeel van zijn instelling een meldcode vast
waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of
kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo
snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het bevoegd gezag bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

C
Artikel 1.4.1, vijfde lid, komt als volgt te luiden:
5

De artikelen 1.3.8 en 1.3.9 zijn van overeenkomstige toepassing op instellingen
als bedoeld in het eerste lid.

D
Aan artikel 1.4a.1 wordt een tiende lid toegevoegd, luidende:
10 Artikel 1.3.9 is van overeenkomstige toepassing op instellingen als bedoeld in het
eerste lid.
ARTIKEL VI
In de Wet op de expertisecentra wordt na artikel 4a een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 5. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
1

Het bevoegd gezag stelt voor het personeel een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het bevoegd gezag bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

178

ARTIKEL VII
De Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek wordt als volgt gewijzigd:
Na artikel 1.20 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 1.21. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
1

Het instellingsbestuur stelt voor het personeel een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en
adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het instellingsbestuur bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL VIII
In de Wet op het primair onderwijs wordt na artikel 4a een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 4b. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
1

Het bevoegd gezag of de natuurlijke persoon dan wel de rechtspersoon die een
school in stand houdt die niet uit de openbare kas wordt bekostigd, stelt voor het
personeel een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het bevoegd gezag of de natuurlijke persoon dan wel de rechtspersoon die een
school in stand houdt die niet uit de openbare kas wordt bekostigd, bevordert de
kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

179

ARTIKEL IX
In de Wet op het voortgezet onderwijs wordt in titel I na artikel 3 een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 3a. Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
1

Het bevoegd gezag of de natuurlijke persoon dan wel de rechtspersoon die een
school in stand houdt die niet uit de openbare kas wordt bekostigd, stelt voor het
personeel een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het bevoegd gezag of de natuurlijke persoon dan wel de rechtspersoon die een
school in stand houdt die niet uit de openbare kas wordt bekostigd, bevordert de
kennis en het gebruik van de meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

Hoofdstuk 3. So c iale Zaken en Werkgelegenhe id
ARTIKEL X
De Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen wordt als volgt gewijzigd:
A
Na artikel 1.51 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 1.51a
1

De houder van een kindercentrum of een gastouderbureau stelt voor het personeel of de gastouders een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven
hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan
en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan
worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

De houder bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

180

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

B
Na artikel 2.9 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 2.9a
1

De houder van een peuterspeelzaal stelt voor het personeel een meldcode vast
waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of
kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo
snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

De houder van een peuterspeelzaal bevordert de kennis en het gebruik van de
meldcode.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

Hoofdstuk 4. Vo lksgezondhe id , Welzijn en Sport
ARTIKEL XI
De Kwaliteitswet zorginstellingen wordt als volgt gewijzigd:
A
Na artikel 3 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 3a
1

De zorgaanbieder stelt voor zijn medewerkers een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en
adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

De zorgaanbieder bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

181

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

B
In artikel 7, eerste lid, wordt «de artikelen 2, 3, 4, 4a, 4b, tweede lid, en 5» vervangen door: de
artikelen 2, 3, 3a, 4, 4a, 4b, tweede lid, en 5.
C
In artikel 8, eerste en tweede lid, wordt «artikel 2, 3 of 4» telkens vervangen door: artikel 2, 3, 3a
of 4.
ARTIKEL XII
De Wet maatschappelijke ondersteuning wordt als volgt gewijzigd:
A
Artikel 1, eerste lid, wordt als volgt gewijzigd:
1

Onder vervanging van de punt aan het slot door een puntkomma, worden de navolgende onderdelen toegevoegd, voorzien van een bij de voorgaande onderdelen aansluitende letteraanduiding:
huiselijk geweld: lichamelijk, geestelijk of seksueel geweld of bedreiging daarmee
door iemand uit de huiselijke kring;
kindermishandeling: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de
jeugdzorg;
steunpunt huiselijk geweld: Steunpunt Huiselijk Geweld als bedoeld in artikel 21b;
advies- en meldpunt kindermishandeling: stichting als bedoeld in artikel 1, eerste
lid, van de Wet op de jeugdzorg bij de uitvoering van de taak, bedoeld in artikel
10, eerste lid, onder e, van die wet;
persoonsgegevens, verwerking van persoonsgegevens, verantwoordelijke, onderscheidenlijk betrokkene: hetgeen daaronder wordt verstaan in artikel 1 van de
Wet bescherming persoonsgegevens.

B
Na artikel 10a wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 10b
1

Het college van burgemeester en wethouders ziet er op toe dat:

182

a

een derde die maatschappelijke ondersteuning verleent als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, onder g, onderdeel 2°, 3°, 5°, 6° of 7°, een meldcode vaststelt, waarin
stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel
en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden;

b

indien een derde als bedoeld in het eerste lid beschikt over personeel, hij de kennis en het gebruik van die meldcode onder het personeel bevordert.

2

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

C
Na artikel 21 wordt een paragraaf ingevoegd, luidende:
§ 8b. Steunpunt huiselijk geweld
Artikel 21b
1

Het college van burgemeester en wethouders van elk van de bij algemene maatregel van bestuur aangewezen gemeenten draagt zorg voor de organisatie van
een steunpunt huiselijk geweld, ten behoeve van die gemeente en de omliggende
regio.

2

Een steunpunt huiselijk geweld oefent de volgende taken uit:
a

het fungeren als meldpunt voor gevallen of vermoedens van huiselijk geweld;

b

het in kennis stellen van een instantie die passende professionele hulp kan
verlenen bij huiselijk geweld, van een melding van huiselijk geweld of een
vermoeden daarvan, indien het belang van de betrokkene dan wel de ernst
van de situatie waarop de melding betrekking heeft daartoe aanleiding geeft;

c

het in kennis stellen van de politie van een melding van huiselijk geweld of
een vermoeden daarvan, indien het belang van de betrokkene dan wel de
ernst van de situatie waarop de melding betrekking heeft daartoe aanleiding
geeft;

d

het in kennis stellen van het advies- en meldpunt kindermishandeling van
een melding van huiselijk geweld of een vermoeden daarvan, als er kinderen
in het gezin zijn;

e

het op de hoogte stellen van degene die een melding heeft gedaan, van de
stappen die naar aanleiding van de melding zijn ondernomen.

3

Het steunpunt huiselijk geweld verstrekt aan degene die een vermoeden van huiselijk geweld heeft, desgevraagd advies over de stappen die in verband daarmee
kunnen worden ondernomen en verleent daarbij zo nodig ondersteuning.

4

Het college van burgemeester en wethouders van elk van de bij algemene maatregel van bestuur aangewezen gemeenten bevordert een goede samenwerking

183

tussen het steunpunt huiselijk geweld en het advies- en meldpunt kindermishandeling, de hulpverlenende instanties en de politie.
5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden
gesteld over de werkwijze van een steunpunt huiselijk geweld bij de uitoefening
van de taken, bedoeld in het tweede en derde lid, en over de deskundigheid
waarover een steunpunt huiselijk geweld moet beschikken om een verantwoorde
uitvoering van zijn taken te kunnen realiseren.

Artikel 21c
Het steunpunt huiselijk geweld verwerkt persoonsgegevens ten behoeve van de goede vervulling van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede en derde lid. Het steunpunt
huiselijk geweld is de verantwoordelijke voor deze verwerking.
Artikel 21d
1

Een steunpunt huiselijk geweld kan zonder toestemming van degene die het betreft persoonsgegevens uitsluitend verwerken indien dit noodzakelijk is te achten
voor de uitoefening van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid.

2

Een steunpunt huiselijk geweld kan zonder toestemming van degene die het betreft bijzondere persoonsgegevens als bedoeld in artikel 16 van de Wet bescherming persoonsgegevens uitsluitend verwerken indien uit een melding redelijkerwijs een vermoeden van huiselijk geweld kan worden afgeleid en dit noodzakelijk
is te achten voor de uitoefening van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid.

3

Derden die op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van hun ambt of
beroep tot geheimhouding zijn verplicht kunnen, zonder toestemming van degene die het betreft, aan een steunpunt huiselijk geweld desgevraagd of uit eigen
beweging inlichtingen verstrekken waarover zij beroepshalve beschikken, indien
dit noodzakelijk kan worden geacht om een situatie van huiselijk geweld te beeindigen of een redelijk vermoeden van huiselijk geweld te onderzoeken.

Artikel 21e
1

Het college van burgemeester en wethouders verstrekt een steunpunt huiselijk
geweld op zijn verzoek terstond de algemene gegevens, bedoeld in artikel 34,
eerste lid, onder a, onderdelen 1 tot en met 6 van de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens, die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid.

2

In afwijking van artikel 103, eerste en tweede lid, van de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens doet het college van burgemeester en wethouders geen mededeling aan de betrokkene of degene die namens deze daarom
verzoekt, over de verstrekking van hem betreffende gegevens uit de gemeentelijke basisadministratie aan het steunpunt, voor zover dit noodzakelijk kan worden
geacht om een situatie van huiselijk geweld of een redelijk vermoeden daarvan te

184

onderzoeken. Voor wat betreft de toepassing van artikel 110 van de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens heeft het achterwege blijven
van een mededeling als hier bedoeld dezelfde gevolgen als het achterwege blijven van een mededeling ingevolge artikel 103, derde lid, van de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens.
Artikel 21f
1

Indien aan een steunpunt huiselijk geweld bij de uitoefening van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid, persoonsgegevens worden verstrekt door een
ander dan de betrokkene, brengt hij, in afwijking van artikel 34, eerste lid, van de
Wet bescherming persoonsgegevens, de betrokkene hiervan zo spoedig mogelijk,
doch in ieder geval binnen vier weken na het moment van vastlegging van de
hem betreffende gegevens, op de hoogte.

2

De in het eerste lid genoemde termijn kan door het steunpunt huiselijk geweld
telkens met ten hoogste twee weken worden verlengd, voor zover dit noodzakelijk is voor de uitoefening van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid, en dit
noodzakelijk kan worden geacht om een situatie van huiselijk geweld te beëindigen of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken.

3

In afwijking van artikel 35 van de Wet bescherming persoonsgegevens kan een
steunpunt huiselijk geweld de mededeling als bedoeld in dat artikel aan de betrokkene achterwege laten voor zover dit noodzakelijk kan worden geacht om
een situatie van huiselijk geweld te beëindigen of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken.

4

Bij algemene maatregel van bestuur kunnen regels worden gesteld omtrent de
gevallen waarin het bekendmaken van de identiteit van de persoon die het huiselijk geweld of het vermoeden daarvan heeft gemeld of van de persoon van wie informatie in het kader van het onderzoek is verkregen, achterwege kan blijven.

Artikel 21g
1

Het steunpunt huiselijk geweld verstrekt aan een betrokkene desgevraagd zo
spoedig mogelijk inzage in en afschrift van de bescheiden waarover deze met betrekking tot die betrokkene beschikt.

2

Inzage in of afschrift van de bescheiden wordt aan de betrokkene geweigerd, indien deze:
a

jonger dan twaalf jaren is, of

b

de leeftijd van twaalf jaren heeft bereikt en niet in staat kan worden geacht
tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake.

3

Indien de betrokkene jonger is dan zestien jaren, of de leeftijd van zestien jaar
heeft bereikt en niet in staat kan worden geacht tot een redelijke waardering van
zijn belangen ter zake, worden desgevraagd aan de wettelijke vertegenwoordiger
inlichtingen dan wel inzage in of afschrift van de bescheiden verstrekt, tenzij het
belang van de betrokkene zich daartegen verzet.

185

4

Inlichtingen over, inzage in of afschrift van bescheiden kan worden geweigerd,
voor zover de persoonlijke levenssfeer van een ander dan de betrokkene daardoor
zou worden geschaad dan wel dit noodzakelijk is voor de uitoefening van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid, of om een situatie van huiselijk geweld te
beëindigen dan wel een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken.

5

Voor de verstrekking van een afschrift kan een vergoeding worden gevraagd
overeenkomstig de krachtens artikel 39 van de Wet bescherming persoonsgegevens gestelde regels.

Artikel 21h
1

Onverminderd het bij of krachtens de wet bepaalde, verstrekt een steunpunt huiselijk geweld aan anderen dan de betrokkene geen inlichtingen over de betrokkene, dan wel inzage in of afschrift van de bescheiden dan met toestemming van de
betrokkene.

2

Indien de betrokkene minderjarig is, is in plaats van diens toestemming de toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger vereist, indien hij:
a

jonger is dan twaalf jaren, of

b

de leeftijd van twaalf jaren heeft bereikt en niet in staat kan worden geacht
tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake.

3

Onder anderen dan de betrokkene zijn niet begrepen degenen van wie beroepshalve de medewerking vereist is bij de uitvoering van de taken, bedoeld in artikel
21b, tweede lid, door het steunpunt huiselijk geweld.

Artikel 21i
Onverminderd artikel 21j bewaart het steunpunt huiselijk geweld bescheiden die deze met betrekking tot een betrokkene onder zich heeft gedurende vijftien jaren, te rekenen van het tijdstip van ontvangst of waarop zij door het steunpunt huiselijk geweld zijn vervaardigd, of zoveel langer als redelijkerwijs in verband met een zorgvuldige uitvoering van de taken, bedoeld in artikel 21b, tweede lid, noodzakelijk is.
Artikel 21j
1

Het steunpunt huiselijk geweld vernietigt de door hem bewaarde bescheiden
binnen drie maanden na een daartoe strekkend schriftelijk verzoek van degene
op wie de bescheiden betrekking hebben.

2

Het eerste lid geldt niet voor zover het verzoek bescheiden betreft waarvan redelijkerwijs aannemelijk is dat de bewaring van aanmerkelijk belang is voor een ander dan de verzoeker alsmede voor zover het bepaalde bij of krachtens de wet
zich tegen vernietiging verzet.

3

Het verzoek wordt niet ingewilligd indien het gedaan is door iemand die:
a

jonger is dan twaalf jaren, of

186

b

minderjarig is en de leeftijd van twaalf jaren heeft bereikt en niet in staat kan
worden geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake.

4

In de gevallen, bedoeld in het derde lid, kan het verzoek door een wettelijke vertegenwoordiger worden gedaan.

ARTIKEL XIII
De Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg wordt als volgt gewijzigd:
A
Na artikel 40 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 40a
1

Degene die in een register als bedoeld in artikel 3 staat ingeschreven of die een
beroep uitoefent waarvan de opleiding krachtens artikel 34, eerste lid, is geregeld
of aangewezen en die zijn beroep uitoefent anders dan in het kader van een instelling als bedoeld in de Kwaliteitswet zorginstellingen, hanteert in voorkomende gevallen een meldcode waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe hij met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling omgaat en die er redelijkerwijs
aan bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

B
In artikel 86, eerste lid, wordt na «artikel 40, eerste, derde en vierde lid,» ingevoegd: en artikel
40a.
C
In artikel 87a wordt na «artikel 40, eerste tot en met derde lid, gestelde voorschriften,» ingevoegd: of artikel 40a.
ARTIKEL XIV
De Wet op de jeugdzorg wordt als volgt gewijzigd:

187

A
In artikel 1 wordt in de alfabetische rangschikking een onderdeel ingevoegd, luidende:
huiselijk geweld: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1, eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.
B
Aan artikel 11, eerste lid, wordt onder vervanging van de punt aan het slot van onderdeel e door
een puntkomma, een onderdeel toegevoegd, luidende:
f

het in kennis stellen van het steunpunt huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning van een melding van kindermishandeling gepleegd door iemand uit de huiselijke kring of een vermoeden
daarvan.

C
In artikel 13, zevende lid, tweede volzin, wordt na «de raad voor de kinderbescherming en» ingevoegd: met een steunpunt huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1, eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning, alsook omtrent.
D
Na artikel 13 worden twee artikelen ingevoegd, luidende:
Artikel 13a
1

De stichting vergewist zich ervan dat de wijze waarop de medewerkers van de
stichting in het verleden hebben gefunctioneerd, niet in de weg staat aan het inzetten van de medewerkers bij de uitvoering van de taken van de stichting.

2

De stichting is in het bezit van een verklaring omtrent het gedrag als bedoeld in
artikel 28 van de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens voor de medewerkers
van de stichting die in opdracht van hem beroepsmatig in contact kunnen komen
met jeugdigen of ouders, welke verklaring niet eerder dan drie maanden voor het
tijdstip waarop betrokkene voor de stichting ging werken, is afgegeven.

3

Indien de stichting of inspectie redelijkerwijs mag vermoeden dat een medewerker niet langer voldoet aan de eisen voor het afgeven van een verklaring als bedoeld in het tweede lid, verlangt de stichting of inspectie dat die medewerker
opnieuw een verklaring als bedoeld in het tweede lid overlegt, die niet ouder is
dan drie maanden. De desbetreffende medewerker legt de verklaring over binnen
een door de stichting of inspectie vast te stellen termijn.

188

Artikel 13b
1

De stichting stelt voor de medewerkers van de stichting een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo
snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

De stichting bevordert de kennis en het gebruik van die meldcode.

3

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

E
In artikel 25 worden, onder vernummering van het tweede en derde lid tot vijfde en zesde lid, drie
leden ingevoegd, luidende:
2

De zorgaanbieder vergewist zich ervan dat de wijze waarop zorgverleners die
zorg verlenen aan zijn cliënten in het verleden hebben gefunctioneerd, niet in de
weg staat aan het inzetten van de zorgverleners bij het verlenen van zorg.

3

De zorgaanbieder is in het bezit van een verklaring omtrent het gedrag als bedoeld in artikel 28 van de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens voor de personen die hij jeugdzorg waarop ingevolge deze wet aanspraak bestaat doet verlenen en voor andere personen die in opdracht van de zorgaanbieder beroepsmatig in contact kunnen komen met zijn cliënten, welke verklaring niet eerder dan
drie maanden voor het tijdstip waarop betrokkene voor de zorgaanbieder ging
werken, is afgegeven.

4

Indien de zorgaanbieder of de inspectie redelijkerwijs mag vermoeden dat een
persoon niet langer voldoet aan de eisen voor het afgeven van een verklaring als
bedoeld in het derde lid, verlangt de zorgaanbieder of de inspectie dat die persoon opnieuw een verklaring als bedoeld in het derde lid overlegt, die niet ouder
is dan drie maanden. De desbetreffende persoon legt de verklaring over binnen
een door de zorgaanbieder of de inspectie vast te stellen termijn.

F
Na artikel 25 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 25a
1

De zorgaanbieder stelt voor zijn medewerkers een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel en
adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

De zorgaanbieder bevordert de kennis en het gebruik van die meldcode.

189

3

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL XV
In de Wet publieke gezondheid wordt na artikel 15 een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 15a
1

Het college van burgemeester en wethouders draagt er zorg voor dat de gemeentelijke gezondheidsdienst voor zijn medewerkers een meldcode vaststelt waarin
stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel
en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

2

Onder huiselijk geweld wordt verstaan: huiselijk geweld als bedoeld in artikel 1,
eerste lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning.

3

Onder kindermishandeling wordt verstaan: kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.

4

Het college van burgemeester en wethouders draagt er zorg voor dat de gemeentelijke gezondheidsdienst de kennis en het gebruik van de meldcode bevordert.

5

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

Hoofdstuk 5. Sa men loop met andere we tten
ARTIKEL XVI
Indien het bij koninklijke boodschap van 18 juli 2009 ingediende voorstel van wet, houdende
wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
de Wet op de jeugdzorg en de Pleegkinderenwet in verband met herziening van de maatregelen
van kinderbescherming, Kamerstukken 2009–10, 32 015, tot wet is of wordt verheven en artikel III
van die wet eerder in werking is getreden of treedt dan artikel XII van deze wet, wordt artikel XII
van deze wet als volgt gewijzigd:
Onderdeel C wordt als volgt gewijzigd:
Artikel 21c, derde lid, komt te luiden:
3

Derden, die beroepshalve beschikken over inlichtingen die noodzakelijk kunnen
worden geacht om een situatie van huiselijk geweld te beëindigen of een redelijk
vermoeden van huiselijk geweld te onderzoeken, kunnen een steunpunt huiselijk
geweld deze inlichtingen desgevraagd of uit eigen beweging verstrekken zonder
toestemming van degene die het betreft en indien nodig met doorbreking van de

190

plicht tot geheimhouding op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van
hun ambt of beroep.
ARTIKEL XVII
Indien het bij koninklijke boodschap van 7 juni 2010 ingediende voorstel van wet, houdende de
Wet cliëntenrechten zorg, Kamerstukken II, 2009–10, 32 402, tot wet is of wordt verheven, wordt
die wet als volgt gewijzigd:
A
In artikel 1, eerste lid, worden na onderdeel h drie onderdelen ingevoegd, luidende:
h1 huiselijk geweld:
lichamelijk, geestelijk of seksueel geweld jegens de cliënt, of bedreiging daarmee,
door iemand uit de huiselijke kring van de cliënt;
h2 huiselijke kring:
de familie of (ex-)partner of mantelzorger van slachtoffers van huiselijk geweld
dan wel kindermishandeling;
h3 kindermishandeling:
kindermishandeling als bedoeld in artikel 1 van de Wet op de jeugdzorg.
B
Na artikel 9 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 9a
1

De zorgaanbieder stelt een meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven
hoe door degenen die werkzaam zijn voor de zorgaanbieder of voor een rechtspersoon die in opdracht van de zorgaanbieder zorg verleent, wordt omgegaan
met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling.

2

De meldcode is zodanig ingericht dat zij er redelijkerwijs aan bijdraagt dat zo snel
en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden.

3

De zorgaanbieder bevordert de kennis en het gebruik van de meldcode.

4

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld uit welke
elementen een meldcode in ieder geval bestaat.

ARTIKEL XVIII
Indien het bij koninklijke boodschap van 7 juni 2010 ingediende voorstel van wet, houdende de
Wet cliëntenrechten zorg, Kamerstukken II, 2009–10, 32 402, tot wet is of wordt verheven:
a

vervalt artikel 40a van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg;

191

b

vervalt artikel 86, eerste lid, van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
«en artikel 40a».

c

vervalt artikel 15a van de Wet publieke gezondheid.

ARTIKEL XIX
Indien het bij koninklijke boodschap van 4 juni 2010 ingediende voorstel van wet houdende
vaststelling van een Wet forensische zorg en daarmee verband houdende wijzigingen in diverse
andere wetten (Wet forensische zorg) (Kamerstukken 32 398), tot wet is of wordt verheven en
artikel 7.7, onderdeel C, van die wet in werking treedt, komt artikel II te luiden:
ARTIKEL II
In de Wet forensische zorg wordt na artikel 6.10 een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 6.10a
1

Het hoofd van de instelling stelt voor personeelsleden en medewerkers een
meldcode vast waarin stapsgewijs wordt aangegeven hoe met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling wordt omgegaan en die er redelijkerwijs aan
bijdraagt dat zo snel en adequaat mogelijk hulp kan worden geboden

Beslui t ver pli ch te mel dc o de huis elijk g ew eld en kin der mish an delin g
Artikel 1

In dit besluit wordt verstaan onder:
a

meldcode: meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling;

b

melding: melding aan het AMHK van huiselijk geweld of kindermishandeling of
van een vermoeden daarvan;

c

verwijsindex risicojongeren: verwijsindex risico-jongeren als bedoeld in artikel
7.1.2.1 van de Jeugdwet;

d

cliënt: vermoedelijk slachtoffer, pleger of getuige van huiselijk geweld of kindermishandeling met wie de professional beroepsmatig in contact staat;

e

betrokkene: betrokkene als bedoeld in artikel 4, onderdeel 1, van de Algemene
verordening gegevensbescherming;

f

kindcheck: gestandaardiseerde controle of een cliënt verantwoordelijk is voor de
verzorging en opvoeding van een of meer minderjarigen, met het oog op de veiligheid van die minderjarigen;

g

AMHK: advies- en meldpunt huiselijk geweld en kindermishandeling als bedoeld
in artikel 4.1.1 van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015.

Artikel 2

1

Een meldcode bevat ten minste de volgende elementen:
a

een stappenplan, inhoudende een omschrijving van de stappen voor het omgaan door professionals met signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling;

192

b

een afwegingskader op basis waarvan de professionals het risico op en de
aard en de ernst van het huiselijk geweld of de kindermishandeling wegen en
dat hen in staat stelt te beoordelen of sprake is van dusdanig ernstig huiselijk
geweld of ernstige kindermishandeling, dan wel van een vermoeden daarvan,
dat een melding is aangewezen;

c

een toebedeling van verantwoordelijkheden aan de diverse groepen medewerkers binnen de organisatie waar de meldcode wordt vastgesteld bij de
stappen, bedoeld onder a, inclusief vermelding van de functie van degene die
eindverantwoordelijk is voor de beslissing over het al dan niet doen van een
melding;

d

specifieke aandacht, indien van toepassing, voor bijzondere vormen van geweld, die speciale kennis en vaardigheden van personeel vereisen;

e

indien sprake is van een op grond van artikel 7.1.1.2 van de Jeugdwet meldingsbevoegde instantie of functionaris, specifieke aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik van de verwijsindex risicojongeren;

f

voor zover van toepassing instructies voor het uitvoeren van een kindcheck
bij cliënten;

g

specifieke aandacht voor de wijze waarop professionals moeten omgaan met
gegevens waarvan zij het vertrouwelijk karakter kennen of redelijkerwijs
moeten vermoeden.

2

Het in het eerste lid, onder a, bedoelde stappenplan, bevat ten minste de volgende stappen:
a

het in kaart brengen van de signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling;

b

collegiale consultatie en zo nodig raadplegen van het AMHK of een deskundige op het gebied van letselduiding;

c

een gesprek met de cliënt;

d

het toepassen van het afwegingskader, bedoeld in het eerste lid, onderdeel b;

e

het beslissen over:
1° het doen van een melding, en
2° het inzetten van de noodzakelijke hulp.

Sche matis ch w e ttelijk k a der
1

Wet van 14 maart 2013 tot wijziging van diverse wetten in verband met de invoering van de
verplichting voor bepaalde instanties waar professionals werken en voor bepaalde zelfstandige professionals om te beschikken over een meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling en de kennis en het gebruik daarvan te bevorderen, onderscheidenlijk die meldcode te hanteren (verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling), Stb. 2013, 142,
i.w.tr. 1-7-2013 (Stb. 2013, 247)

-

invoering van genoemde verplichting in diverse wetten;

-

regeling steunpunt huiselijk geweld in Wet maatschappelijke ondersteuning;

193

-

regeling verklaring omtrent gedrag in Wet op de jeugdzorg (blijft verder buiten beschouwing).

Gerelateerde dossiers: 32398, 32402, 33062 275, 32015
Grondslag van verplichting

Adressaat

Wijzigingen na invoering van
verplichting

Veilighe id en just it ie
Beginselenwet justitiële

5a

jeugdinrichtingen

‘directeur’ stelt voor perso- Geen inhoudelijke wijziginneelsleden en medewer-

gen

kers meldcode vast en bevordert kennis en gebruik
Beginselenwet verple-

7b

‘hoofd van de inrichting’

Geen inhoudelijke wijzigin-

ging ter beschikking ge-

stelt voor personeelsleden gen

stelden

en medewerkers meldcode
vast en bevordert kennis
en gebruik

Penitentiaire beginselen- 5b

‘directeur’ stelt voor amb- Geen inhoudelijke wijzigin-

wet

tenaren en medewerkers

gen

meldcode vast en bevordert kennis en gebruik
Wet Centraal Orgaan op- 9a

‘bestuur’ stelt voor perso-

vang asielzoekers

neel meldcode vast en be- gen

Geen inhoudelijke wijzigin-

vordert kennis en gebruik
Reclasseringsregeling

3

1995276 (AMvB)

‘reclasseringsinstelling’

Geen inhoudelijke wijzigin-

stelt voor personeelsleden gen
meldcode vast en bevordert kennis en gebruik

Regeling HALT 2013277

24 jo. 3

(ministeriele regeling)

‘Halt-bureau’ stelt meld-

Geen inhoudelijke wijzigin-

code vast en bevordert

gen

kennis en gebruik
Onderwijs, cu ltuur en wetens chap
Leerplichtwet 1969

16

‘burgemeester en wethou- Geen inhoudelijke wijzigin-

275 Zie Kamerstukken II 33062, 3 (MvT), p. 9 e.v. voor reikwijdte van de wet en achtergrond van keuze voor bepaalde sectoren.
276 Bij Besluit van 16 juli 2013 is de verplichting voor de reclassering om te beschikken over een meldcode, vanwege gebrek aan
een daartoe geschikte wet, opgenomen in de Reclasseringsregeling 1995.
277 Vooruitlopend op de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling is, vanwege het ontbreken van een
geschikte wet of algemene maatregel van bestuur voor de sector Halt, in de Regeling HALT 2013 bepaald dat een Haltbureau een meldcode moet vaststellen voor zijn medewerkers; in de sector Halt wordt al sinds januari 2011 gewerkt conform
de beginselen van een dergelijke meldcode.

194

Grondslag van verplichting

Adressaat

Wijzigingen na invoering van
verplichting

ders’ stellen instructie vast gen
voor leerplichtambtenaren
die onder meer meldcode
moet bevatten en college
van burgemeester en wethouders bevordert kennis
en gebruik onder deze
ambtenaren
Wet educatie en beroeps- 1.3.9

‘bevoegd gezag’ stelt voor Geen inhoudelijke wijzigin-

onderwijs

personeel van zijn instel-

gen

ling meldcode vast en bevordert kennis en gebruik
Wet op de expertise-

5

centra

‘bevoegd gezag’ stelt voor Geen inhoudelijke wijziginpersoneel meldcode vast

gen

en bevordert kennis en gebruik
Wet op het hoger onder- 1.21

‘instellingsbestuur’ stelt

Geen inhoudelijke wijzigin-

wijs en wetenschappelijk

voor personeel meldcode

gen

onderzoek

vast en bevordert kennis
en gebruik

Wet op het primair on-

4b

derwijs

‘bevoegd gezag of natuur- Geen inhoudelijke wijziginlijke persoon dan wel

gen

rechtspersoon die school
in stand houdt die niet uit
openbare kas wordt bekostigd’ stelt voor personeel
meldcode vast en bevordert kennis en gebruik
Wet op het voortgezet

3a

onderwijs

‘bevoegd gezag of natuur- Geen inhoudelijke wijziginlijke persoon dan wel

gen

rechtspersoon die school
in stand houdt die niet uit
openbare kas wordt bekostigd’ stelt voor personeel
meldcode vast en bevordert kennis en gebruik
Sociale zaken en werkgelegenhe id
Wet kinderopvang en

1.51a

‘houder van kindercen-

Omgedoopt tot Wet kinder-

kwaliteitseisen peuter-

trum of gastouderbureau’ opvang, art. 1.51a ongewij-

speelzalen

stelt voor personeel of
195

zigd en 2.9a vervallen per 1-

Grondslag van verplichting

Adressaat

Wijzigingen na invoering van
verplichting

gastouders meldcode vast 1-2018 i.v.m. Wet harmoni-

2.9a

en bevordert kennis en

satie kinderopvang en peu-

gebruik

terspeelzaalwerk

‘houder van peuterspeelzaal’ stelt voor personeel
meldcode vast en bevordert kennis en gebruik

Volksgezondhe id , we lz ijn en sport
Kwaliteitswet zorginstel- 3a

‘zorgaanbieder’ stelt voor

Vervangen door Wet kwali-

lingen

medewerkers meldcode

teit, klachten en geschillen

vast en bevordert kennis

zorg, art. 8: ‘zorgaanbieder’

en gebruik

stelt meldcode vast en bevordert kennis en gebruik

Wet maatschappelijke

10b

ondersteuning

college van burgemeester Vervangen door Wet maaten wethouders ziet erop

schappelijke ondersteuning

toe dat ‘derde die maat-

2015, art. 3.3: ‘aanbieder,

schappelijke ondersteu-

niet zijnde aanbieder die

ning verleent’ meldcode

hulpmiddelen of woning-

vaststelt en kennis en ge-

aanpassingen levert’ stelt

bruik bevordert

meldcode vast en bevordert
kennis en gebruik;

(21b-k: rege-

art. 4.1.1 e.v.: regeling amhk

ling shg, o.a.

(amk overgeheveld vanuit

contact met

Wet op de jeugdzorg en

amk)

samengevoegd met shg)
art. 5.2.6: meldrecht huiselijk geweld en kindermishandeling

Wet op de beroepen in de 40a

‘degene die in register als

Vervallen per 1-1-2016 i.v.m.

individuele gezondheids-

bedoeld in artikel 3 staat

inwerkingtreding Wkkgz

zorg

ingeschreven of die beroep
uitoefent waarvan opleiding krachtens artikel 34,
eerste lid, is geregeld of
aangewezen en die beroep
uitoefent anders dan in kader van instelling als bedoeld in Kwaliteitswet
zorginstellingen’ hanteert
meldcode
196

Grondslag van verplichting

Adressaat

Wijzigingen na invoering van
verplichting

Wet op de jeugdzorg

13b

‘stichting’ stelt voor mede- Vervangen door Jeugdwet,
werkers van stichting

art. 4.1.7: ‘jeugdhulpaanbie-

meldcode vast en bevor-

der en gecertificeerde instel-

dert kennis en gebruik

ling’ stellen meldcode vast

25a

‘zorgaanbieder’ stelt voor

en bevorderen kennis en

(11, 13 con-

medewerkers meldcode

gebruik

tact vanuit

vast en bevordert kennis

amk met shg) en gebruik
Wet publieke gezondheid 15a

college van burgemeester Vervallen per 1-1-2016 i.v.m.
en wethouders draagt er

inwerkingtreding Wkkgz

zorg voor dat ‘gemeentelijke gezondheidsdienst’
voor medewerkers een
meldcode vaststelt en kennis en gebruik bevordert

1.a Besluit van 16 juli 2013, houdende vaststelling van de minimumeisen voor de verplichte
meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling), Stb. 2013, 324, i.w.tr. 31-7-2013
-

gelet op de artikelen 5a, vijfde lid, van de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen, 7b, vijfde
lid, van de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden, 5b, vijfde lid, van de Penitentiaire beginselenwet, 9a, vijfde lid, van de Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers, artikel
16 van het Wetboek van Strafrecht, 16, negende lid, van de Leerplichtwet 1969, 1.3.9, vijfde lid,
van de Wet educatie en beroepsonderwijs, 5, vijfde lid, van de Wet op de expertisecentra,
1.21, vijfde lid, van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, 4b, vijfde
lid, van de Wet op het primair onderwijs, 3a, vijfde lid, van de Wet op het voortgezet onderwijs, 1.51a, vijfde lid en 2.9a, vijfde lid, van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen, 3a, vijfde lid, van de Kwaliteitswet zorginstellingen, 10b, tweede lid en 21f, vierde
lid, van de Wet maatschappelijke ondersteuning, 40a van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, 13b, derde lid en 25a, derde lid, van de Wet op de jeugdzorg en 15a,
vijfde lid, van de Wet publieke gezondheid;

-

regeling minimumeisen met betrekking tot meldcode;

-

regeling verstrekken van inlichtingen door steunpunt huiselijk geweld aan betrokkene;

-

wijziging Besluit kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzalen278;

278 Op basis van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen waren al sinds 6 juni 2012 eisen met betrekking tot
de meldcode opgenomen in het Besluit kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzalen en de Regeling kwaliteit kinderopvang en
peuterspeelzalen 2012; de sectoren kinderopvang, gastouderbureaus en peuterspeelzalen vormen daarmee de enige uitzondering op de regel dat de minimumeisen met betrekking tot de meldcode centraal voor alle sectoren worden voorgeschreven
in één algemene maatregel van bestuur zijnde het Besluit verplichte meldcode (Stcrt. 2015, 4915).

197

-

wijziging Reclasseringsregeling 1995 (AMvB o.b.v. art. 16 Sr) gericht op invoering van verplichting om over meldcode te beschikken en kennis en gebruik daarvan te bevorderen.

Gerelateerde dossiers: 33062, 33538
Grondslag van minimumeisen
Besluit verplichte meld-

Adressant

2 (6 eisen)

Wijzigingen na vaststelling
Besluit van 23 juni 2017, houden-

code huiselijk geweld en

de wijziging van het Besluit ver-

kindermishandeling

plichte meldcode huiselijk geweld
en kindermishandeling en het Besluit kwaliteit kinderopvang en
peuterspeelzalen om te bewerkstelligen dat gevallen van ernstig
huiselijk geweld of ernstige kindermishandeling dan wel vermoedens daarvan bij het adviesen meldpunt huiselijk geweld en
kindermishandeling worden gemeld, Stb. 2017, 291, i.w.tr. 1-12019 v.w.b. Besluit verplichte
meldcode (afwegingskader als
zevende eis)
Gerelateerde dossiers: 28345,
31015, 31839, 34597

Besluit kwaliteit kinder-

2a (4 eisen)

opvang en peuterspeel-

‘houder van kinder-

Omgedoopt tot Besluit kwaliteit

centrum’

gastouderbureaus, gastouders en

zalen

voorzieningen voor gastouderop8 (4 eisen)

‘houder van gast-

vang, art. 8 ongewijzigd en mini-

ouderbureau’

mumeisen voor kindercentra en
peuterspeelzalen opgenomen in

17a (4 eisen) ‘houder van peuterspeelzaal’

nieuw Besluit kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzaalwerk, art.
5 (dagopvang), 14 (buitenschoolse opvang), 19d (peuterspeelzaalwerk; inmiddels alweer ingetrokken i.v.m harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzaalwerk
waarbij peuterspeelzaalwerk is
omgevormd tot kinderopvang)

198

C
Beschrijving van de bronnen en documenten die gebruikt zijn
voor de thematische analyse van rechtspraak

1

Documenten/artikelen:
a

Kroniek Rechtspraak Tuchtrecht 2013-2018 (C.A. Bol en W.R. Kastelein, Kroniek Rechtspraak Tuchtrecht. Tijdschrift voor gezondheidsrecht, 2018 (42) 6, p. 565-601).

b

L. Janssen (2015). Analyse tuchtrechtspraak informatie-uitwisseling in verband met (vermoedens van) kindermishandeling. In opdracht van VWS.
Vanaf de invoering van de Wet Meldcode (2013) jurisprudentie bestudeerd

c

Landelijke Klachtencommissie Onderwijs (LKC) (vooral primair onderwijs)

d

Rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad

e

Tuchtcolleges voor de gezondheidszorg (Regionaal tuchtcollege en Centraal tuchtcollege)

f

Colleges van Toezicht en College van Beroep van het Nederlands Instituut van Psychologen

g

Colleges van Toezicht en College van Beroep van Nederlandse vereniging van pedagogen
en onderwijskundigen

h

SKJ kwaliteitsregister Jeugd (SKJ), college van toezicht en college van beroep (archief gaat
terug tot 2015)

i

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (geen uitspraken over de meldcode of aanverwante thema’s)

j

Geschillencommissie geestelijke gezondheidszorg, ambulancezorg, psychische en pedagogische zorg, ziekenhuizen en publieke gezondheid

k

Geschillencommissie kinderopvang:
De Geschillencommissie Kinderopvang behandelt klachten van consumenten en oudercommissies tegen ondernemers in de kinderopvang over dagopvang (kinderen van 0-4
jaar) en buitenschoolse opvang (kinderen van 4-12 jaar) in kindercentra, gastouderbureaus en peuteropvang

2

Zoektermen:
a

Meldcode kindermishandeling

b

Huiselijk geweld

c

AMK

199

3

d

Kindermishandeling

e

Ouderenmishandeling

f

Partnergeweld

g

Genitale verminking

h

Veilig Thuis

i

Raad voor de Kinderbescherming

j

Beroepsgeheim

k

Conflict van plichten

l

Zorgplicht

Vragen die centraal stonden bij het doornemen van de jurisprudentie:
a

Welke criteria gelden er voor het doen van een melding?

b

Afwegingskader te beperkend of juist ondersteunend?

c

Worden de stappen van de meldcode zorgvuldig gevolgd?

d

Worden ouders en/of kinderen van tevoren ingelicht over het doen van een melding?

e

Wordt het afwegingskader al gebruikt? In uitspraken van 2019?

f

Meldcode ruimer dan criteria in conflict van plichten?

g

Meldrecht versus meldplicht?

h

Ruimte die jurisprudentie creëert of juist niet?

i

Spreken de verschillende rechterlijke instanties elkaar tegen of juist sprake van versterking?

j

VIR genoemd in jurisprudentie?

k

Voor huiselijk geweld en kindermishandeling specifieke wettelijke grondslag creëren als
het gaat om het doorbreken van het beroepsgeheim?

l

Op welke grondslag vindt het delen van informatie op verzoek van Veilig Thuis en Raad
voor de Kinderbescherming plaats?

m Welke lijn wordt gevolgd als het gaat om ouderenmishandeling?
n

Welke overige knelpunten zijn terug te vinden in de jurisprudentie?

o

Informeren van kinderen, het betrekken van kinderen in de casus?

200

D
Gesprekspartners interviews

I. Andreé, aandachtsfunctionaris Kamerlingh Onnes College
C. van Appeldoorn e.a., Ouder- en Kindteam Amsterdam
M. van Beurden, projectleider, Veilig Thuis West-Brabant
M. Borhani, senior beleidsadviseur DJI
R. van den Bosch, relatiemanager SISA Rotterdam
L. Bosscher e.a., sociaal wijkteam Amersfoort
A. de Bree, coördinator servicepunt meldcode gemeente Rotterdam
H. ten Brinke, adviseur CMO STAMM
M. Bruins, inspecteur Voortgezet Onderwijs, Inspectie van het Onderwijs
E. Burgering, beleidsadviseur KNMG
R. Civi, relatiebeheerder verwijsindex Haaglanden
L. de Croes, inspecteur Speciaal (Voortgezet) Onderwijs, Inspectie van het Onderwijs
N. Flikweert, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
M. Groenewegen, Ministerie van Justitie en Veiligheid
M. Haks, inspecteur jeugd en jeugdstrafrechtketen, Inspectie Justitie en Veiligheid
I. Hartgers, domeinmedewerker Stad en Bestuur, Dienst OCW
I. Haxe, senior beleidsadviseur huiselijk geweld, Veilig Thuis en complexe gezinnen, Gemeente
Gouda
T. Hol, directeur LVAK
T. Honing, beleidsadviseur Veilig Thuis Flevoland
L. Hutten, manager Blijf Groep
N. Jansen, programma Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, Nationale Politie
G. Jellesma, directeur BOinK
W. Kastelein, advocaat gezondheidsrecht
M. van der Krans-Vlug, secretaris Landelijk Platform Ouderenmishandeling
F. van Leerdam, coördinerend specialistisch inspecteur jeugd en kindermishandeling, Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd
M. van Leeuwen, projectmedewerker Landelijk Centrum Toezicht Kinderopvang, GGD GHOR
E. Loykens, directeur GGZ Molendrift
K. Lünneman, senior onderzoeker Verwey Jonker Instituut
D. Maas, bestuurder Veilig Thuis Rotterdam Rijnmond en lid dagelijks bestuur Landelijk Netwerk
Veilig Thuis

201

M. Meter, aandachtsfunctionaris PI Leeuwarden
S. van Muijden, programmadirecteur Toezicht Sociaal Domein
B. Ortmans, beleidsmedewerker jeugdketen en projectleider Collectief tegen Kindermishandeling,
Gemeente Heerlen
S. Plaisier, beleidsmedewerker BOinK
J. Polders, beleidsadviseur Raad voor de Kinderbescherming
E. van der Putte, hoogleraar UMC Utrecht
H. Reuver, aandachtsfunctionaris huiselijk geweld en kindermishandeling, GGD Groningen
R. de Roode, jurist KNMG
L. Rutjes, directeur stichting Alexander
C. Scheurwater, medewerker Veilig Thuis Flevoland
J. Scholten, leerkracht cluster 2 Tinus Marcusschool Groningen
M. Sombroek-van Doorm, jurist, Universiteit Leiden
J. Stegeman, Reclassering Nederland
L. Stolmeijer e.a., sociaal wijkteam Groningen
J. Visser, inspecteur sector Middelbaar Beroeps Onderwijs, Inspectie van het Onderwijs
C. de Volder, senior beleidsadviseur Raad voor de Kinderbescherming
J. Weeda, functioneel beheerder verwijsindex Haaglanden
B. van Zeelen, beleidsmedewerker jeugdketen Parkstad en projectleider Jeugd en Gezin Gemeente
Heerlen

202

E
Functies gesprekspartners groepsinterviews

Regi o Dre nth e
Procesmanager en coördinator, CJG Noordenveld
Jeugdconsulent, CJG Midden-Drenthe
Proces coördinator, Veilig Thuis Drenthe
Regi o Heer len
Intern begeleider, scholengemeenschap regio Heerlen
Jeugdagent en schoolagent, politie regio Zuid-Limburg
Medewerker zorg en veiligheid, politie regio Zuid-Limburg
Operationeel specialist, politie eenheid Limburg
Huisarts, regio Zuid-Limburg
Regi o N oord-Holl an d N oord
Beleidsadviseur en aandachtsfunctionaris jeugdgezondheidszorg, GGD Hollands Noorden
Aandachtsfunctionaris, Noordwest ziekenhuisgroep
SEH-verpleegkundigen, Noordwest ziekenhuisgroep
Gedragswetenschapper CJG, gemeente Alkmaar
Beleidsadviseur en verzekeringsarts, UWV regio Noord-Holland Noord
Procescoach, Veilig Thuis Noord-Holland Noord
Verloskundigen, regio Alkmaar
Jeugd- en gezinscoaches, gemeente Alkmaar
Leerplichtambtenaar gemeente Alkmaar
Beleidsmedewerker gemeente Alkmaar
Beleidsmedewerker, samenwerkingsverband HAL-gemeenten
Coördinator afdeling schuldhulpverlening gemeente Alkmaar

203

Regi o N oord-Ne derland
Beleidsmedewerkers, GGZ Drenthe
Coördinator en aandachtsfunctionaris, GGD Groningen
Regiomanager, GKB Assen
Aandachtsfunctionaris, UMCG
Orthopedagoog, scholengemeenschap regio oost-Groningen
Intern begeleider, openbare basisschool regio Groningen
Kwaliteitsfunctionaris zorgverleningscoöperatie, regio Groningen
Wijkverpleegkundige ouderen- en sociale zorg, regio Groningen
Ervaringsdeskundige, kenniscentrum Veilig Thuis Groningen
Intern begeleider en leerkracht, openbare basisschool regio Groningen
Schoolcoördinator, openbare basisschool regio Groningen
Sociaal pedagogisch hulpverlener, regio Noord-Nederland
Coördinator kindzorg, regio Friesland
Adviseur afdeling leren en ontwikkelen, GGZ Drenthe
Fysiotherapeut, regio Noord-Drenthe
Adjunct directeur en intern begeleider, scholengemeenschap regio Groningen

204

F
Gesprekspartners expertmeeting

S. Abhou, PO Raad
M. van Beurden, Veilig Thuis West-Brabant
D. van Breugel, Gemeente Gouda
E. Burgering, KNMG
C. Ebbers, privacy jurist
I. Haxe, Gemeente Gouda
B. Poldervaart, Raad voor de Kinderbescherming
E. van der Putte, UMC Utrecht
R. de Roode, KNMG
M. van der Veldt, NJI

205

206

G
Vragenlijst enquête professionals

NB: Een vergelijkbare vragenlijst is voorgelegd aan organisaties. De meeste vragen – met uitzondering van vragen naar de ervaringen bij het gebruik (doorlopen stappen) zijn in aangepaste vorm aan
organisaties voorgelegd.
A. Alge meen
1

Wat is uw functie?
< Antwoordopties aangepast per groep >

2

3

In welke sector bent u werkzaam? (meerdere antwoorden mogelijk)
a.

Gezondheidszorg

b.

Jeugdhulp

c.

Maatschappelijke ondersteuning (Wmo)

d.

Justitie

e.

Onderwijs

f.

Kinderopvang

Hoeveel jaar werkervaring heeft u in uw huidige sector?
[open antwoord]

4

Binnen welke gemeente werkt u?
Als uw werkgebied binnen meerdere gemeenten valt, vul dan de gemeente in waar u de meeste
uren maakt.
[open antwoord]

5

Met welke doelgroep werkt u?
(meerdere antwoorden mogelijk)
a

Kinderen (0-12)

b

Kinderen (12-16)

c

Kinderen (16-18)

d

Jongvolwassenen (18-23)

e

Volwassenen (23-65)

207

f

Ouderen (65+)

B. Imple men ta tie
1

Welke meldcode wordt in uw organisatie gebruikt?
a

De organisatie heeft een eigen meldcode opgesteld.

b

De meldcode van de brancheorganisatie wordt gebruikt.

c

Elke professional kan gebruik maken van een andere meldcode, in onze organisatie wordt
gebruik gemaakt van meerdere meldcodes.

d

Er wordt geen meldcode gebruikt.

e

Weet ik niet

Indien antwoord 1a (eigen meldcode): (alleen voor organisaties)
2

Zijn gebruikers betrokken bij het opstellen van de meldcode?
a

Ja

b

Nee

c

Weet ik niet

Indien antwoord 1a (eigen meldcode): (alleen voor organisaties)
3

Zijn de volgende onderdelen opgenomen in uw meldcode:
(antwoordopties: ja/nee/weet ik niet, n.v.t.)
a

Stappenplan

b

Afwegingskader

c

Toebedeling van verantwoordelijkheden aan de verschillende groepen medewerkers binnen de organisatie (wie doet wat?)

4

d

Aandacht voor specifieke vormen van geweld

e

Aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik van de Verwijsindex Risicojongeren (VIR)

f

Uitvoeren kindcheck

g

Uitvoeren mantelzorgverlenerscheck

h

Omgang met vertrouwelijke gegevens

Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode binnen de organisatie/praktijk waar u
werkt bevorderd? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Voor zover ik weet wordt het gebruik van de meldcode niet bevorderd binnen mijn organisatie.

b

Het gebruik komt aan de orde tijdens reguliere overleggen.

c

Er worden trainingen/cursussen gevolgd waarbij dit aan bod komt.

d

Er vinden evaluaties van casussen plaats waarbij ook naar de toepassing van de meldcode
wordt gekeken.

e

Het komt aan de orde tijdens beoordelingsgesprekken.

f

De meldcode is opgenomen in het inwerkprogramma van nieuwe medewerkers

208

g

Er is een aanspreekpunt/aandachtsfunctionaris aangewezen bij wie ik met vragen over
gebruik van de meldcode terecht kan.

h

Het gebruik van de meldcode wordt periodiek geëvalueerd.

i

Weet ik niet.

j

Anders, namelijk ….

Indien antwoord 4c (trainingen en cursussen).
5

Welke aspecten van het gebruik van de meldcode komen bij de trainingen/cursussen aan
bod? (meerdere antwoorden mogelijk)

6

a

Het werken met het stappenplan in het algemeen.

b

Het herkennen van signalen.

c

De implementatie van de meldcode in de eigen praktijk.

d

De inzet van de kindcheck.

e

De inzet van de mantelzorgverlenerscheck.

f

Het omgaan met specifieke vormen van geweld.

g

De omgang met vertrouwelijke gegevens (in relatie tot de meldcode).

h

De overweging om te registreren in de Verwijsindex Risicojongeren (VIR).

i

Hoe om te gaan met het beroepsgeheim.

Stellingen: (antwoordopties helemaal oneens … helemaal eens, geen mening/n.v.t.)a Ik voel
mij voldoende getraind in of geïnformeerd over hoe ik de meldcode moet gebruiken.
b

Het is voor mij bekend wanneer ik de meldcode moet gebruiken.

Alleen voor organisaties
c

Medewerkers binnen de aangesloten organisatie(s) zijn voldoende getraind in of geïnformeerd over hoe zij de meldcode moeten gebruiken.

C. Ge bruik ( ge bruik ers)
De onderstaande vragen zijn geformuleerd voor gebruikers. De meeste vragen – met uitzondering
van vragen naar de ervaringen bij het gebruik (doorlopen stappen) – zijn in aangepaste vorm aan
organisaties voorgelegd.
Belangrijk: Deze enquête ziet op de ervaringen met het gebruik van de meldcode en het stappenplan in 2017 en 2018. Waar nodig wordt onderscheid gemaakt tussen de oude meldcode en de
per 1 januari 2019 gewijzigde meldcode (ook wel verbeterde meldcode genoemd) en wordt daar
specifiek naar gevraagd.
1

Heeft u in 2017 en 2018 wel eens vermoedens gehad van huiselijk geweld en/of kindermishandeling in uw werk(praktijk), en zo ja, hoe vaak?
a

Nee

b

Ja, [ .. aantal ]

209

(toelichting: U hoeft bij de optie 'ja' alleen één getal (dus niet '5 tot 15', maar '10') in te vullen. Een schatting is voldoende.)
2

Bent u bekend met de verplichting om te werken met een meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling?

3

a

Ja

b

Nee

Welke stappen past u toe als u vermoedens van huiselijk geweld of kindermishandeling hebt?
(Meerdere antwoorden mogelijk)

4

a

Stap 1: in kaart brengen van signalen.

b

Stap 2: overleggen met Veilig Thuis en/of met een collega en/of met een deskundige.

c

Stap 3: gesprek met kind/ouders/betrokkenen.

d

Stap 4: wegen van geweld of kindermishandeling, bij twijfel Veilig Thuis raadplegen.

e

Stap 5: beslissen: hulp organiseren en/of melden.

f

Geen.

Hoe vaak heeft u naar schatting één of meerdere van de stappen doorlopen in 2017 en 2018?
[open antwoord]
(toelichting: U hoeft bij de optie 'ja' alleen één getal (dus niet '5 tot 15', maar '10') in te vullen. Een schatting is voldoende.)

Indien antwoord 3a t/m 3d (stoppen voor stap 5)
5

Waarom bent u gestopt met het doorlopen van de stappen? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Het verder doorlopen van de stappen bleek niet meer nodig.

b

Mijn leidinggevende heeft het doorlopen van de stappen van mij overgenomen.

c

Een collega heeft het doorlopen van de stappen van mij overgenomen.

d

De aandachtsfunctionaris heeft het doorlopen van de stappen van mij overgenomen.

e

In mijn organisatie werd afgesproken de stappen niet verder te doorlopen.

f

Anders, namelijk: …

Indien antwoord 3a t/m 3e.
6

Bij welke vorm(en) van huiselijk geweld en/of kindermishandeling heeft u in 2017 en 2018 de
meldcode toegepast? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Lichamelijk geweld

b

Emotioneel/psychisch geweld

c

Seksueel geweld

d

Financieel geweld

e

Eergerelateerd geweld

f

Verwaarlozing

g

Getuige van geweld

h

Anders, namelijk:

210

Let op: de volgende vragen gaan over specifieke stappen uit het stappenplan van de meldcode in de
periode 2017 en 2018.
7

Stap 1: Als u signalen opvangt die duiden op huiselijk geweld en/of kindermishandeling, hoe
brengt u deze signalen dan in kaart? (meerdere antwoorden mogelijk)

8

a

Ik leg de signalen schriftelijk vast.

b

Ik onderzoek en spreek de cliënt/betrokkene.

c

Ik leg vast welke stappen ik zet en welke besluiten ik neem.

d

Ik leg gegevens vast als die de signalen tegenspreken.

e

Ik houd feiten en indrukken/meningen duidelijk uit elkaar.

f

Ik houd de status van hypotheses en veronderstellingen bij.

g

Ik vermeld de bron van de informatie.

h

Ik voer de kindcheck uit.

i

Ik voer de mantelzorgverlenerscheck uit.

j

Anders, namelijk…

Stap 2: Heeft u overleg of raadpleegt u bij signalen of vermoedens van huiselijk geweld en/of
kindermishandeling en zo ja met/bij wie?

9

a

Nee, ik heb geen overleg en raadpleeg niet.

b

Ja, niet-anoniem advies gevraagd bij Veilig Thuis (geen melding).

c

Ja, anoniem advies gevraagd bij Veilig Thuis (geen melding).

d

Ja, met/bij een vertrouwensarts bij Veilig Thuis (geen melding).

e

Ja, met/bij een collega binnen mijn organisatie.

f

Ja, met/bij een collega van een andere organisatie.

g

Ja, met/bij een letseldeskundige of (huis)arts.

h

Ja, met/bij een sociaal team of maatschappelijk werker.

i

Ja, met/bij de politie.

j

Ja, met/bij het Landelijk Expertise Centrum Kindermishandeling (LECK).

k

Anders, namelijk…

Stap 3: Ervaart u bij het gesprek met de betrokkenen (cliënt/kind/ouders) belemmeringen?
a

Nee

b

Ja, soms

c

Ja, vaak

Indien antwoord 9b (ja soms) of 9c (ja vaak)
10 Welke belemmeringen ervaart u bij het gesprek met de cliënt/kind/ouders?
a

Ik vind het moeilijk het onderwerp bij de cliënt/kind/ouders bespreekbaar te maken.

b

De vertrouwensrelatie of het contact met de cliënt kan geschaad worden/verslechteren.

c

De veiligheid van mijzelf of de medewerkers kan in het geding komen.

d

De veiligheid van de cliënt of het kind kan in het geding komen.

e

Anders, namelijk …

211

11 Stap 4: Stelling: ik acht mij voldoende bekwaam om inschattingen te maken over:
(antwoordopties: geheel oneens […] geheel eens)
a

Het risico op geweld of (kinder)mishandeling.

b

De aard van het geweld of de (kinder)mishandeling.

c

De ernst van het geweld of de (kinder)mishandeling.

12 Stap 5: Heeft u in 2017 en 2018 casussen gehad, waarbij u een melding heeft gedaan bij
Veilig Thuis of waarbij u hulp heeft ingeschakeld of georganiseerd? En zo ja, hoe vaak? (Meerdere antwoorden mogelijk)
a

Ja, melding bij Veilig Thuis

b

Ja, hulp ingeschakeld of georganiseerd

c

Nee

Indien antwoord 12a (ja, melding)
13 Hoe vaak heeft u naar schatting melding gedaan bij Veilig Thuis?
[…] aantal keer
(toelichting: U hoeft bij de optie 'ja' alleen één getal (dus niet '5 tot 15', maar '10') in te vullen. Een schatting is voldoende.)
(indien antwoord 12b (ja, hulp)
14 Hoe vaak heeft u naar schatting zelf hulp ingeschakeld of georganiseerd?
[…] aantal keer
(toelichting: U hoeft bij de optie 'ja' alleen één getal (dus niet '5 tot 15', maar '10') in te vullen. Een schatting is voldoende.)
Indien antwoord 12c (nee)
15 Kunt u aangeven waarom u geen melding heeft gedaan bij Veilig Thuis? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Het bleek in deze casus niet nodig.

b

Ik kon zelf hulp organiseren.

c

Ik weet niet goed hoe ik een melding moet doen.

d

Ik kan geen goede inschatting maken van de consequenties die het doen van een melding
heeft.

e

De route via Veilig Thuis duurt te lang.

f

Ik moet te veel administratieve verplichtingen doorlopen om een melding te doen.

g

Ik krijg geen of weinig terugkoppeling van Veilig Thuis.

h

Ik ben bang het contact/de vertrouwensrelatie met de cliënt/betrokkene te verliezen.

i

Ik vind het lastig om cliënt/betrokkenen te informeren over een melding.

j

Veilig Thuis is niet deskundig genoeg.

k

Ik geef de voorkeur aan hulpverleners waar ik bekend mee ben.

212

l

Ik vind dat ik over te weinig informatie beschik.

m Anders, namelijk…
Kind check
16 Bent u bekend met de kindcheck?
a

Ja

b

Nee

Indien antwoord 16a (ja)
17 Hoe vaak past u de kindcheck toe?
a

Altijd

b

Vaak

c

Soms

d

Nooit

Indien antwoord 16a (ja).
18 In welke situaties heeft u de kindcheck uitgevoerd? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Bij ernstige psychische problemen

b

Na een suïcidepoging

c

Bij alcohol- en/of drugsverslaving

d

Bij agressie en/of (vuurwapen)bezit

e

Bij verwaarlozing

f

Bij een verstandelijke beperking

g

Na detentie door politie/justitie

h

Anders, namelijk…

Samenhang V IR
19 Heeft u in de gevallen dat u de meldcode heeft toegepast, ook een melding gedaan in de
verwijsindex risicojongeren (Wet VIR)?
a

Altijd

b

Vaak

c

Soms

d

Nooit

e

Weet ik niet

(Toelichting: De verwijsindex kan in uw regio een andere naam hebben. Voorbeelden: Zorg voor
Jeugd, SISA, ESAR of JeugdMATCH.)

213

Indien antwoord 19d (nooit).
20 Om welke reden(en) heeft u géén melding gedaan in de verwijsindex risicojongeren?
a

Ik was niet bekend met de verwijsindex.

b

Dat was in die gevallen niet nodig.

c

Ik was niet geautoriseerd om melding in de verwijsindex te doen.

d

De melding in de verwijsindex levert niets op.

e

Er was al contact met de betrokken hulpverleners.

f

De melding kan averechts werken.

21 Vindt u dat de meldcode en de verwijsindex elkaar aanvullen als het gaat om het bieden van
goede en tijdige hulp aan kinderen en jongvolwassenen?
a

Altijd

b

Vaak

c

Soms

d

Nooit

e

Geen mening

Indien antwoord 21c (soms) of 21d (nooit)
22 Waarom vindt u dat beide instrumenten elkaar (soms) niet aanvullen? (meerdere antwoorden
mogelijk)
a

Beide instrumenten hebben teveel overlap.

b

Ik weet niet wanneer ik de óf de meldcode óf de verwijsindex óf allebei moet gebruiken.

c

Ik vind het (te) veel werk om beide instrumenten te gebruiken.

d

Beide instrumenten hebben een ander doel.

e

De melding in de verwijsindex bevat geen inhoudelijke informatie, de melding op basis
van de meldcode wel.

f

Anders, namelijk:….

Indien antwoord 21a (altijd), 21b (vaak) of 21c (nooit)
23 Waarom vindt u dat beide instrumenten elkaar (soms) aanvullen?
a

Het zijn andersoortige meldingen, maar met een complementair doel.

b

De informatie die de verwijsindex oplevert is noodzakelijk voor mijn afwegingen en beoordeling in de meldcode.

c

Ik zie het gebruik van de verwijsindex als een onderdeel van de meldcode.

d

De meldcode wordt vooral gebruikt als instrument binnen mijn eigen organisatie, met de
verwijsindex wissel ik informatie uit met andere organisaties.

e

De melding in de verwijsindex bevat geen inhoudelijke informatie, de melding op basis
van de meldcode wel.

f

Een melding op basis van de meldcode gaat over huiselijk geweld en kindermishandeling,
een melding in de verwijsindex is breder (risico’s/problemen).

g

De verwijsindex brengt alleen signalen bij elkaar.

214

h

Met een melding in de verwijsindex blijft de professional altijd zelf verantwoordelijk voor
de vervolgactie, terwijl bij de meldcode de verantwoordelijkheid deels wordt overgedragen aan Veilig Thuis.

i

Als ik meld op basis van de meldcode, doet Veilig Thuis de melding in de verwijsindex en
ik niet.

j

Anders, namelijk:…

24 Bent u bekend met de wijziging van de meldcode per 1 januari 2019 en de verplichting een
afwegingskader te gebruiken in het stappenplan?
a

Ja

b

Nee

D. Erv arin gen
1

Kunt u aangeven hoe werkbaar u de volgende (elementen uit de) stappen van de meldcode
vindt?
(antwoordopties heel goed werkbaar … helemaal niet werkbaar, weet ik niet/n.v.t.)

2

a

Stap 1: het in kaart brengen van signalen.

b

Stap 1: het uitvoeren van de kindcheck.

c

Stap 1: het uitvoeren van de mantelzorgverlenerscheck.

d

Stap 2: het overleggen met Veilig Thuis en/of met een collega en/of deskundige.

e

Stap 3: het gesprek met kind/ouders/betrokkenen.

f

Stap 4: het wegen van geweld of kindermishandeling.

g

Stap 5 (2017 en 2018): beslissen; hulp organiseren en/of het doen van een melding.

h

Stap 5 (2019): beslissen; het doen van een melding.

i

Stap 5 (2019): beslissen; het inzetten van noodzakelijke hulp.

Heeft u behoefte aan extra ondersteuning/informatie en zo ja, op welk gebied? (meerdere
antwoorden mogelijk)
a

Nee, geen behoefte aan.

b

Ja, over het herkennen van huiselijk geweld of kindermishandeling (stap 1).

c

Ja, over het gebruiken van de kindcheck of mantelzorgerscheck (stap 1).

d

Ja, over het overleg met Veilig Thuis en/of collega’s en of deskundigen (stap 2).

e

Ja, over hoe het gesprek aan te gaan met cliënt/ouder/betrokkenen (stap 3).

f

Ja, over het wegen van de risico’s op, en de aard en ernst van, het geweld of de kindermishandeling (stap 4).

g

Ja, over het gebruik van het (sinds 2019 nieuwe) afwegingskader (stap 4).

h

Ja, over de keuzemogelijkheid rondom hulp organiseren of het doen van een melding
(stap 5).

i

Informatie over het doel van het werken met de meldcode.

j

Informatie over privacy/gegevensuitwisseling/beroepsgeheim.

k

Anders, namelijk …

215

3

Stellingen
(geheel oneens […] geheel eens, weet ik niet/geen mening)
a

De meldcode biedt mij voldoende ondersteuning bij vermoedens van huiselijk geweld
en/of kindermishandeling.

b

Bij vermoedens van huiselijk geweld en/of kindermishandeling handel ik eerder dan ik
zonder de meldcode zou hebben gedaan.

4

Ervaart u in de praktijk knelpunten bij het toepassen van de meldcode, zo ja welke? (meerdere
antwoorden mogelijk)
a

Ik ervaar geen knelpunten.

b

Er is onduidelijkheid over wie welke verantwoordelijkheid heeft.

c

Het volgen van de meldcode voelt (soms) in strijd met het beroepsgeheim.

d

Ouders/betrokkenen of cliënt willen niet dat ik meld.

e

Ik ervaar knelpunten rond het afwegingskader dat in januari 2019 is ingevoerd.

f

Andere, namelijk: …..

E. Sa men werkin g
1

Stellingen
(geheel oneens […] geheel eens, weet ik niet, n.v.t)
a

Samenwerking met Veilig Thuis heeft meerwaarde bij het in kaart brengen van signalen
en het doorlopen van de gehele meldcode en het stappenplan.

b

Door het nieuwe afwegingskader (vanaf 1 januari 2019) ben ik beter in staat om het risico
op en de aard en ernst van het huiselijk geweld of de kindermishandeling te wegen.

c

Als ik een melding heb gedaan bij Veilig Thuis krijg ik voldoende terugkoppeling.

216

H
Vragenlijst enquête gemeenten

A. Alge meen
1

2

Wat is uw functie? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

beleidsmedewerker Wmo/welzijn

b

beleidsmedewerker leerplicht

c

wethouder

d

aandachtsfunctionaris huiselijk geweld en kindermishandeling

e

anders, namelijk…

Binnen welke gemeente werkt u?
[open antwoord]

3

Participeert uw gemeente in een (boven)regionaal project waarin de aanpak van huiselijk
geweld en/of kindermishandeling centraal staat? Zo ja, welk project?

4

a

Ja, het programma Geweld hoor nergens thuis.

b

ja, de pilot ‘Handle with care’.

c

Ja, mijn gemeente deed mee aan de ‘Week van de meldcode’.

d

Ja, ander project(en) namelijk … […]

Heeft uw gemeente een centrumfunctie bij het gebruik van de meldcode (als onderdeel van
de aanpak van huiselijk geweld en/of kindermishandeling)?
a

Ja.

b

Nee.

B. Imple men ta tie
1

Welke meldcode wordt in uw eigen gemeente gebruikt?
a

De gemeente heeft een eigen meldcode opgesteld voor alle medewerkers binnen de gemeente.

b

Medewerkers van de gemeente maken gebruik van een meldcode die lokaal of regionaal
is opgesteld.

c

De gemeente heeft een eigen meldcode opgesteld voor alle leerplichtambtenaren.

217

d

Voor leerplichtambtenaren wordt gebruik gemaakt van de meldcode opgesteld door Ingrado.

e

Er wordt geen meldcode gebruikt.

f

Weet ik niet

Indien antwoord 1a of 1c:
2

3

Zijn gebruikers betrokken bij het opstellen van de meldcode?
a

ja

b

nee

c

Weet ik niet

Zijn de volgende onderdelen opgenomen in uw meldcode:
(antwoordopties: ja/nee/weet ik niet, n.v.t.)
a

stappenplan

b

afwegingskader

c

toebedeling van verantwoordelijkheden aan de verschillende groepen medewerkers binnen de organisatie (wie doet wat?)

d

aandacht voor specifieke vormen van geweld

e

aandacht voor de mogelijkheid van het gebruik van de verwijsindex risicojongeren (Wet
VIR)

4

5

f

uitvoeren kindcheck

g

uitvoeren mantelzorgverlenerscheck

h

omgang met vertrouwelijke gegevens

Welke medewerkers binnen uw gemeentelijke organisatie gebruiken de meldcode?
a

Leerplichtambtenaar

b

Medewerkers Wmo

c

Wijkteam

d

Baliemedewerkers

e

Weet ik niet

f

Anders, namelijk …

Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode binnen uw gemeentelijke organisatie
bevorderd? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Voor zover ik weet wordt het gebruik van de meldcode niet bevorderd binnen mijn organisatie.

b

Het gebruik komt aan de orde tijdens reguliere overleggen.

c

Er worden trainingen/cursussen gevolgd waarbij dit aan bod komt.

d

Er vinden evaluaties van casussen plaats waarbij ook naar de toepassing van de meldcode
wordt gekeken.

e

Het komt aan de orde tijdens beoordelingsgesprekken.

f

De meldcode is opgenomen in het inwerkprogramma van nieuwe medewerkers

218

g

Er is een aanspreekpunt/aandachtsfunctionaris aangewezen bij wie ik met vragen over
gebruik van de meldcode terecht kan.

h

Het gebruik van de meldcode wordt periodiek geëvalueerd.

i

Weet ik niet

j

Anders, namelijk ….

Indien antwoord 5c (trainingen en cursussen)
6

Welke aspecten van het gebruik van de meldcode komen bij de trainingen/cursussen aan
bod? (meerdere antwoorden mogelijk)

7

a

het werken met het stappenplan in het algemeen.

b

het herkennen van signalen.

c

de implementatie van de meldcode in de eigen praktijk.

d

de inzet van de kindcheck.

e

de inzet van de mantelzorgverlenerscheck.

f

het omgaan met specifieke vormen van geweld.

g

de omgang met vertrouwelijke gegevens (in relatie tot de meldcode).

h

de overweging om te registreren in de verwijsindex risicojongeren (Wet VIR).

i

hoe om te gaan met het beroepsgeheim

j

vanaf 1-1-2019: het werken met een afwegingskader.

Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode bij organisaties binnen de gemeentegrenzen (zoals zorginstellingen en scholen) bevorderd?
a

Voor zover ik weet wordt het gebruik van de meldcode niet bevorderd bij andere organisaties.

b

De gemeente informeert organisaties per e-mail of brief over de meldcode.

c

De gemeente organiseert bijeenkomsten waar de meldcode een onderwerp is.

d

De gemeente organiseert trainingen/cursussen waar de meldcode aan bod komt.

e

De gemeente biedt e-learning over dit onderwerp aan.

f

De gemeente verzorgt een gezamenlijke opleiding tot aandachtsfunctionaris huiselijk
geweld en kindermishandeling.

g

De gemeente stelt in de inkoopvoorwaarden de eis dat de organisatie over een meldcode
beschikt.

h

De gemeente stelt in haar subsidievoorwaarden de eis dat de organisatie over een meldcode beschikt.

i

Weet ik niet.

j

Anders, namelijk …

Indien antwoord 5d (trainingen en cursussen)
8

Welke aspecten van het gebruik van de meldcode komen bij de trainingen/cursussen aan
bod? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

het werken met het stappenplan in het algemeen.

b

het herkennen van signalen.

219

9

c

de implementatie van de meldcode in de eigen praktijk.

d

de inzet van de kindcheck.

e

de inzet van de mantelzorgverlenerscheck.

f

het omgaan met specifieke vormen van geweld.

g

de omgang met vertrouwelijke gegevens (in relatie tot de meldcode).

h

de overweging om te registreren in de verwijsindex risicojongeren (Wet VIR).

i

hoe om te gaan met het beroepsgeheim

j

vanaf 1-1-2019: de afwegingskaders.

Stellingen: (antwoordopties geheel oneens … geheel eens, weet niet/n.v.t.)
a

Medewerkers binnen de gemeentelijke organisatie zijn voldoende getraind in of geïnformeerd over hoe zij de meldcode moeten gebruiken.

b

Medewerkers binnen andere organisatie(s) in de gemeente (zoals zorg- en onderwijsinstellingen) zijn voldoende getraind in of geïnformeerd over hoe zij de meldcode moeten
gebruiken.

10 Bent u bekend met de wijziging van de meldcode per 1 januari 2019 en de verplichting een
afwegingskader te gebruiken in het stappenplan?
a

Ja

b

Nee

C. Erv arin gen
1

Kunt u aangeven hoe werkbaar u de volgende (elementen uit de) stappen van de meldcode
vindt? (antwoordopties heel goed werkbaar … helemaal niet werkbaar, weet ik niet/n.v.t.)
a

Stap 1:

in kaart brengen van signalen.

b

Stap 1:

het uitvoeren van de kindcheck.

c

Stap 1:

het uitvoeren van de mantelzorgverlenerscheck.

d

Stap 2:

overleggen met Veilig Thuis en/of met een collega en/of deskun-

e

Stap 3:

gesprek met kind/ouders/betrokkenen.

f

Stap 4:

wegen van geweld of kindermishandeling.

g

Stap 4/5:

de afwegingsvragen

h

Stap 5 (2017 en 2018): beslissen; hulp organiseren en/of het doen van een melding.

i

Stap 5 (2019):

beslissen; het doen van een melding.

j

Stap 5 (2019):

beslissen; het inzetten van noodzakelijke hulp.

dige.

2

Stellingen (geheel oneens […] geheel eens, weet ik niet/geen mening)
a

De meldcode biedt professionals voldoende ondersteuning bij vermoedens van huiselijk
geweld en/of kindermishandeling.

b

Bij vermoedens van huiselijk geweld en/of kindermishandeling handelen professionals
eerder dan zonder de meldcode.

220

3

Ervaren organisaties binnen uw gemeente in de praktijk knelpunten bij het toepassen van de
meldcode, zo ja welke? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Er worden voor zover ik weet geen knelpunten ervaren.

b

Er is onduidelijkheid over wie welke verantwoordelijkheid heeft.

c

Het volgen van de meldcode voelt voor sommige professionals (soms) in strijd met het
beroepsgeheim.

d

Ouders/betrokkenen of cliënt willen niet er melding wordt gedaan.

e

Er worden knelpunten ervaren rond het afwegingskader dat in januari 2019 is ingevoerd.

f

Andere knelpunten, namelijk: …..

D. Toezi ch t
De Wet verplichte meldcode is op twee manieren van belang voor gemeenten. Zij moeten voor
sommige ambtenaren een meldcode opstellen, daarnaast houden zij toezicht op de naleving van de
wet. Op deze pagina worden vragen gesteld over de wijze waarop dit toezicht is ingericht en op
welke sectoren dit toezicht is gericht.
1

Op welke wijze houdt de gemeente toezicht op organisaties in uw gemeente en in welke
sectoren?
Of organisaties voldoen
aan de minimumeisen die

Of organisa-

in de wet zijn

Of organisa-

ties de kennis

gesteld (stap-

ties de verbe-

over en het ge-

pen, verant-

terde meld-

bruik van de

Of organisa-

woordelijkhe- code hebben

meldcode bij

ties over een

den, omgang

meldcode be-

vertrouwelijke 1 januari

kers bevorde-

schikken.

gegevens etc). 2019).

ren.

ingevoerd (per hun medewer-

Onderwijs
Leerplicht
Kinderopvang
Gezondheidszorg
Jeugdhulp
Maatschappelijke
ondersteuning
Justitie
Centraal Orgaan
opvang asielzoekers

221

Geen

2

3

Op welke wijze wordt het toezicht op organisaties vormgegeven?
a

De gemeente maakt gebruik van een vragenlijst die aan organisaties wordt voorgelegd.

b

De gemeente vraagt de meldcodes op bij de organisaties en controleert deze.

c

De gemeente gaat langs bij organisaties en gaat in gesprek.

d

De gemeente verzorgt voorlichting en training over de meldcode.

e

Anders, namelijk …

Wat doet de GGD om het gebruik van de meldcode binnen de kinderopvang te bevorderen?
a

Voor zover ik weet wordt het gebruik van de meldcode niet bevorderd door de GGD.

b

De GGD informeert kinderopvangorganisaties per e-mail of brief over de meldcode.

c

De GGD organiseert bijeenkomsten waar de meldcode een onderwerp is.

d

De GGD organiseert trainingen/cursussen waar de meldcode aan bod komt.

e

De GGD biedt e-learning over dit onderwerp aan.

f

De GGD verzorgt trainingen voor g tot aandachtsfunctionarissen huiselijk geweld en kindermishandeling.

4

g

Weet ik niet.

h

Anders, namelijk …

Heeft de gemeente handhavingsinstrumenten ingezet om te zorgen dat organisaties voldoen
aan de Wet verplichte meldcode?
a

Nee.

b

Ja, aansporen om meldcode in te voeren/aan te passen (voorlichting/advies).

c

Ja, last onder dwangsom aangekondigd.

d

Ja, last onder dwangsom opgelegd.

E. S a menh an g me t de We t ver wijsi ndex r isic oj on gere n
De onderstaande vragen gaan in op de verwijsindex en daarna op de samenhang van de verwijsindex met de verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.
Voor de Wet verwijsindex risicojongeren is een aparte vragenlijst verstuurd. Het is dus mogelijk dat u
of een collega al een vragenlijst over de verwijsindex heeft ingevuld. Als u geen vragen wilt beantwoorden over de verwijsindex, kunt u dat hier aangeven. Invullen van deze vragen duurt circa 5
minuten extra.
1

Wilt/kunt u vragen over de Wet verwijsindex risicojongeren invullen?
a

Ja

b

Nee, ik heb al een vragenlijst over de verwijsindex ingevuld

c

Nee, ik ben binnen de gemeente niet betrokken bij de verwijsindex en kan ook niet direct
een naaste collega vragen.

222

2

Op welke manier bevordert u (of uw collega) het gebruik van de verwijsindex binnen uw
regio? (meerdere antwoorden mogelijk)
a

Er worden bijeenkomsten georganiseerd in de regio voor gebruikers (meldingsbevoegden) van de verwijsindex.

b

Er is structureel overleg met beleidsmedewerkers van de organisaties.

c

Er is structureel overleg met de coördinatoren per instelling.

d

Aangesloten organisaties worden geïnformeerd over het aantal meldingen en matches.

e

Er worden jaarlijks trainingen/cursussen geboden over de verwijsindex.

f

Er wordt een informatienieuwsbrief verstuurd over de (resultaten van de) verwijsindex.

g

Ik bewaak de matches die in de verwijsindex tot stand komen; ik zorg ervoor dat iemand
deze oppakt.

h

Ik treed actief in overleg met nieuwe organisaties zodat ze zich aansluiten bij de verwijsindex.

i

Weet ik niet

j

Anders, namelijk ….

Indien antwoord 1e (trainingen cursussen):
3

Welke aspecten van het gebruik van de verwijsindex komen bij de trainingen/cursussen aan
bod? (meerdere antwoorden mogelijk)

4

a

Het werken met de verwijsindex in het algemeen.

b

Het herkennen van risico’s.

c

De doelstellingen van de verwijsindex.

d

Het gebruik van de verwijsindex in de eigen praktijk.

e

De gezinsfunctionaliteit.

f

De leeftijdsgrenzen in de verwijsindex.

g

De terminologie die gebruikt wordt in de wet en/of lokale verwijsindex.

h

Hoe om te gaan met gegevensuitwisseling/privacy/beroepsgeheim.

Stellingen: (antwoordopties geheel oneens … geheel eens, weet niet/n.v.t.)
a

Medewerkers binnen de aangesloten organisatie(s) zijn voldoende getraind/geïnformeerd over hoe zij de verwijsindex moeten gebruiken.

b

De te signaleren risico’s en de afwegingen die gemaakt moeten worden voor een melding
zijn binnen mijn convenantgebied uitgewerkt in protocollen en werkwijzen.

c

Bij het opstellen van deze protocollen en werkwijzen was de meerderheid van alle aangesloten organisaties betrokken.

5

Wordt in de gevallen dat de meldcode wordt toegepast, ook een melding gedaan in de verwijsindex?
a

Altijd

b

Vaak

c

Soms

d

Nooit

e

Weet ik niet

223

Indien antwoord 5d (nooit).
6

Om welke reden(en) worden deze twee instrumenten niet gelijktijdig gebruikt?
a

Niet iedereen is bekend met de verwijsindex.

b

Het zijn twee verschillende instrumenten, waardoor tegelijk gebruiken niet nodig is.

c

Niet iedereen die met de meldcode werkt is ook geautoriseerd om een melding in de verwijsindex te doen.

d

De melding in de verwijsindex levert niets op.

e

Er was al contact met de betrokken hulpverleners waardoor een melding in de verwijsindex niet nodig was.

f
7

De melding in de verwijsindex kan averechts werken.

Vindt u dat de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en de verwijsindex elkaar
aanvullen als het gaat om het bieden van goede en tijdige hulp aan kinderen?
a

Altijd

b

Vaak

c

Soms

d

Nooit

e

Geen mening

Indien antwoord 7c (soms) of d (nooit)
8

Waarom vindt u dat beide instrumenten elkaar (soms) niet aanvullen? (meerdere antwoorden
mogelijk)
a

Beide instrumenten hebben teveel overlap.

b

Het is moeilijk te bepalen wanneer óf de meldcode óf de verwijsindex óf allebei gebruikt
moeten worden.

c

Het is (te) veel werk om beide instrumenten te gebruiken.

d

Beide instrumenten hebben een ander doel.

e

De verwijsindex brengt alleen signalen bij elkaar.

f

De melding in de verwijsindex bevat geen inhoudelijke informatie, de melding op basis
van de meldcode wel.

g

Anders, namelijk:….

Indien antwoord 7a (altijd), b (vaak) of c (soms)
9

Waarom vindt u dat beide instrumenten elkaar (soms) aanvullen?
a

Het zijn andersoortige meldingen, maar met een complementair doel.

b

De informatie die de verwijsindex oplevert is noodzakelijk voor mijn afwegingen en beoordeling in de meldcode.

c

Ik zie het gebruik van de verwijsindex als een onderdeel van de meldcode.

d

De meldcode wordt vooral gebruikt als instrument binnen mijn eigen organisatie, met de
verwijsindex wissel ik informatie uit met andere organisaties.

224

e

De melding in de verwijsindex bevat geen inhoudelijke informatie, de melding op basis
van de meldcode wel.

f

Een melding op basis van de meldcode gaat over huiselijk geweld en kindermishandeling,
een melding in de verwijsindex is breder (risico’s/problemen).

g

Met een melding in de verwijsindex blijft de professional altijd zelf verantwoordelijk voor
de vervolgactie, terwijl bij de meldcode de verantwoordelijkheid deels wordt overgedragen aan Veilig Thuis.

h

Als ik meld op basis van de meldcode, doet Veilig Thuis de melding in de verwijsindex en
ik niet.

i

Anders, namelijk:…

10 Stellingen: ( antwoordopties geheel oneens … geheel eens, weet niet/n.v.t.)
a

De verwijsindex ondersteunt professionals in hun werk.

b

Professionals binnen mijn gemeente voelen zich doorgaans voldoende bekwaam om te
beoordelen wanneer melding in de verwijsindex nodig is.

c

De gezinsfunctionaliteit (matches per gezin) in de verwijsindex heeft meerwaarde.

d

Door het gebruik van de verwijsindex worden bedreigingen van de noodzakelijke condities voor een gezonde en veilige ontwikkeling naar volwassenheid voorkomen, beperkt of
weggenomen.

e

De verwijsindex draagt bij aan het effectief in samenhang oppakken van de problematiek
bij jeugdigen en gezinnen.

225

226

I
Onderwerpenlijst interviews

Onderwerpenlijst Evaluatie Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en
Evaluatie van de Wet Verwijsindex risicojongeren
Dit is een basis-vragenlijst. De vragenlijst is bij elke gesprekspartner aangepast.
1

Intr o duc tie

-

Toelichting evaluatie

-

Toelichting gesprekspartner / betrokkenheid bij dit thema

2

We t ver pli ch te mel dc o de

A

Imple ment atie

-

Hoe is de meldcode geïmplementeerd?

-

Is de verbeterde meldcode (1 januari 2019) geïmplementeerd?

-

Welke aspecten zijn in de meldcode geregeld?

-

Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode bevorderd?

B

Bekendheid en gebruik van de mel dcode

-

Is bekend hoeveel professionals de meldcode gebruiken?

-

Op welke wijze ondersteunt de meldcode professionals?

-

Verschilt de bekendheid en het gebruik per vorm van geweld (kinderen, volwassenen, ouderen)?

-

Wordt de kindcheck uitgevoerd door professionals?

C

Werking van de me ld code

-

Op welke wijze wordt toezicht uitgevoerd?

-

Welke knelpunten worden geconstateerd in het gebruik van de meldcode?

227

-

Op welke manier draagt de meldcode bij aan vroegsignalering? Wordt de drempel verlaagd
voor professionals om actie te ondernemen?

-

Zorgt de meldcode voor het in samenhang aanpakken van huiselijk geweld en kindermishandeling?

D

Samenwerking

-

Hoe verloopt de samenwerking tussen professionals en Veilig Thuis?

-

Hoe verloopt andere samenwerking?

3

We t VIR

A

Imple ment atie

-

Op welke manier wordt het gebruik van de verwijsindex bevorderd?

-

Zijn risico’s en afwegingen (die de wet noemt als voorwaarde voor een melding in de verwijsindex) vastgesteld in protocollen en werkwijzen?

B

Bekendheid en gebruik van de verwijsinde x

-

Is bekend hoeveel de verwijsindex wordt gebruikt? Zijn gebruikers bekend met de risico’s en
afwegingen?

-

Op welke wijze ondersteunt de verwijsindex professionals?

C

Werking van de Wet V IR

-

Op welke wijze wordt toezicht uitgevoerd?

-

Welke knelpunten worden geconstateerd in het gebruik van de verwijsindex?

-

Op welke manier draagt de verwijsindex bij aan vroegtijdige en onderlinge afstemming
tussen professionals?

-

Draagt de Wet VIR bij aan het effectief en in samenhang oppakken van problematiek bij
jeugdigen en gezinnen? (Jeugdwet)

D

Samenwerking

-

Hoe verloopt de samenwerking?

4

Sa menh an g tuss en W et ve rp lich te mel d co d e en W et VI R

A

Samenhang

-

Wordt in de praktijk samenhang tussen beide instrumenten ervaren (of is bijv. sprake van een
keuzemoment: of de ene gebruiken, of de andere)?

228

B

Verschi llen en overeenkoms ten

-

Zijn de doelstellingen van beide instrumenten en hun verschillen duidelijk?

-

Is de terminologie van beide wetten duidelijk? Verhoudt de terminologie zich tot elkaar, zijn
er voldoende overeenkomsten of zijn er verschillen?

-

Zijn de leeftijdsgrenzen t.a.v. jeugd logisch voor de aanpak van de gesignaleerde risico’s?

5

Afsluite nd

-

Andere relevante zaken die nog niet aan de orde zijn gekomen

-

Knelpunten, best practices

-

Tips voor gesprekspartners

229

230

J
Onderwerpenlijst interviews gemeenten

Onderwerpenlijst Evaluatie Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling en
Evaluatie van de Wet Verwijsindex risicojongeren – Gemeenten
1

Intr o duc tie

-

Toelichting evaluatie

-

Functie gesprekspartner / toelichting betrokkenheid bij dit thema

2

De W et ve rplich te mel dco de

A

Imple ment atie

Gemeente:
-

Heeft u een meldcode/ambtsinstructie voor de eigen organisatie opgesteld?

-

Welke personen moeten met de meldcode werken?

-

Hoe bevordert de gemeente de kennis en het gebruik van de meldcode?

-

Is de verbeterde meldcode (1 januari 2019) geïmplementeerd?

-

Welke aspecten zijn in de meldcode geregeld?

Toezicht door de gemeente:
-

Hebben alle organisaties die maatschappelijke ondersteuning verlenen een meldcode opgesteld binnen uw gemeente?

-

Heeft de GGD een meldcode opgesteld binnen uw gemeente?

-

Welke andere organisaties binnen uw gemeente vallen onder uw toezicht?

B

Bekendheid en gebruik van de mel dcode

Gemeente:
-

Op welke manier wordt het gebruik van de meldcode bevorderd?

231

-

Wordt de kindcheck uitgevoerd?

-

Op welke wijze ondersteunt de meldcode professionals?

-

Merken de leerplichtambtenaren dat de meldcode wordt gebruikt bij scholen?

Toezicht door de gemeente:
-

Op welke wijze wordt door Wmo-organisaties en GGD de kennis over de meldcode bevorderd?

-

Wordt de kindcheck in de meldcodes van Wmo-organisaties en GGD standaard meegenomen?

-

Signalen over op welke wijze de meldcode professionals ondersteunt?

C

Werking van de me ld code

Gemeente:
-

Zijn er knelpunten ten aanzien van het gebruik van de meldcode? Doen zich wat dat betreft
verschillen voor tussen bijvoorbeeld onderwijs (leerplichtambtenaar) en zorg (sociaal domein)?

-

Op welke manier draagt de meldcode bij aan vroegsignalering? Wordt de drempel verlaagd
voor professionals om actie te ondernemen?

-

Zorgt de meldcode voor het in samenhang aanpakken van huiselijke geweld en kindermishandeling?

Toezicht door de gemeente:
-

Op welke wijze wordt toezicht uitgevoerd?

-

Welke signalen over knelpunten krijgt u binnen m.b.t. het gebruik van de meldcode?

-

Merkt u dat er meer scholing nodig is?

D

Samenwerking

-

Hoe verloopt de samenwerking tussen professionals/gemeente en Veilig Thuis?

-

Hoe verloopt de samenwerking tussen gemeente en meldingsbevoegde instellingen?

3

De Wet VIR

A

Imple ment atie

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Op welke manier bevordert de gemeente het gebruik van de verwijsindex?

-

Is er een convenant en zijn daarin nog extra instellingen/functionarissen dan de wettelijk
beschreven instanties/functionarissen meegenomen (extra meldingsbevoegden)?

232

-

Zijn risico’s en afwegingen (die de wet noemt als voorwaarde voor een melding in de verwijsindex) vastgesteld in protocollen en werkwijzen?

-

Merkt u dat er instellingen zijn die moeite hebben met de implementatie van de verwijsindex?

B

Bekendheid en gebruik van de verwijsinde x

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Op welke wijze wordt toezicht op het gebruik van de verwijsindex uitgevoerd?

-

Geeft de gemeente scholing over de verwijsindex?

-

Wordt de verwijsindex door de aangesloten instellingen in uw regio goed gebruikt?

-

Is bekend hoeveel de verwijsindex wordt gebruikt?

-

Zijn gebruikers bekend met de risico’s en afwegingen?

-

Op welke wijze ondersteunt de verwijsindex professionals?

C

Werking van de Wet V IR

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Op welke wijze draagt de gemeente er zorg voor dat wordt nagegaan of de meldingsbevoegden die een signaal hebben ontvangen, met elkaar contact opnemen?

-

Op welke manier draagt de verwijsindex bij aan vroegtijdige en onderlinge afstemming
tussen professionals?

-

Draagt de verwijsindex bij aan het effectief en in samenhang oppakken van problematiek bij
jeugdigen en gezinnen? (Jeugdwet):

-

Welke knelpunten in het werkveld worden volgens u geconstateerd in het gebruik van de
verwijsindex?

D

Samenwerking

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Hoe verloopt de samenwerking tussen de gemeente en aangesloten functionarissen/instellingen?

-

Hoe verloopt de samenwerking tussen de instellingen/meldingsbevoegden onderling?

4

Sa menh an g tuss en W et ve rp lich te mel d co d e en W et VI R

A

Samenhang

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Hoe presenteert de gemeente beide instrumenten – complementair of niet?

233

-

Wordt in de praktijk samenhang tussen beide instrumenten ervaren (of is bijv. sprake van een
keuzemoment: of de ene gebruiken, of de andere)?

B

Verschi llen en overeenkoms ten

Gemeente en signalen uit het werkveld:
-

Zijn de doelstellingen van beide instrumenten en hun verschillen duidelijk?

-

Is de terminologie van de wetten duidelijk? Verhoudt de terminologie zich tot elkaar, zijn er
voldoende overeenkomsten of zijn er verschillen?

-

Zijn de leeftijdsgrenzen t.a.v. jeugd logisch voor de aanpak van de gesignaleerde risico’s?

5

Afsluite nd

-

Andere relevante zaken die nog niet aan de orde zijn gekomen

-

Knelpunten, best practices

-

Tips voor gesprekspartners

234

K
Onderwerpenlijst interviews volwassenen

Onderwerpenlijst betrokkenen bij huiselijk geweld - volwassenen
Toeli ch tin g bij aa nva ng v an he t g esprek
We willen graag met je spreken over je ervaringen over de manier waarop hulpverleners omgingen met signalen van huiselijk geweld en of er snel en adequaat hulp werd geboden. Deze vragen
zijn onderdeel van de evaluatie van de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. We kijken met die evaluatie naar hoe de wet werkt en naar knelpunten.
Aan wijzin g v oor in te rvie we r/v oo r onsz elf
1

Vragen naar situaties/voorbeelden.

2

Doorvragen via waarom, hoe, wat vond je daarvan?

3

Neutraal reageren als het emotioneel wordt. Stilte laten vallen / na een tijdje vragen of het
gesprek door kan gaan.

Vorm(en) van hu isel ijk gewe ld
-

Met welke vorm(en) van huiselijk geweld kreeg je te maken?

-

Hoe oud was je toen je hier voor het eerste mee te maken kreeg?

-

Hoe lang was je slachtoffer van huiselijk geweld?

-

Heb je hier zelf ook weleens met iemand over gesproken (voordat je hulp kreeg)?
-

Familie, vrienden, collega’s, professional

-

Wat deed/zei men wanneer je hierover sprak?
•

Werd actie ondernomen/hulp ingeschakeld?

Tijdlijn hu lpverlening
-

Vanaf welk moment werd er hulp verleend?

-

Vanwege welke signalen werd uiteindelijk hulp verleend?

-

Met welke organisaties kreeg je op welk moment te maken?

-

Met welke hulpverleners kreeg je op welk moment te maken?

235

-

Bekendheid met meldcode/verwijsindex

Ervaringen
-

Kreeg je snel hulp en was de hulpverlening adequaat?

-

Wat ging goed?

-

Wat ging niet goed?

-

Wat zou beter kunnen?

-

Wat zou volgens jou helpen bij de aanpak van huiselijk geweld?

Analys e t. b.v. ra ppor ta ge
-

Inkleuring van problematiek (voorbeelden e.d.)

-

Inzicht in:
-

Signalen van huiselijk geweld

-

Ervaringen over tijdige/adequate hulpverlening

-

Ervaringen over knelpunten en mogelijke oplossingsrichtingen

236

L
Onderwerpenlijst interviews jeugdigen

Drie doe lgr oe pen
1

Jongeren die in aanraking zijn geweest met de Wet verplichte meldcode

2

Jongeren die in aanraking zijn geweest met de Wet Verwijsindex risicojongeren

3

Jongeren die met beide wetten in aanraking zijn geweest

Inlei din g
[Goed uitleggen wat we willen weten en waarvoor het gebruikt wordt, anonimiteit, wat het
oplevert etc. In principe is dit ook al voorbesproken met de jongere]
Ben o dig dh eden
-

Grote flipovervellen

-

Markeerstiften

-

Post-its (liefst in de vorm van poppetjes, of gezichtjes)

Werk wij ze
Laat de jongere zichzelf tekenen in het midden van de flapover. Door middel van onderstaande
vragen positioneer je relevante betrokkenen voor de jongeren om hem/ haar heen. Je brengt
middels post-its in de vorm van poppetjes in kaart wie dichtbij en wie verder weg stond, wat ze
deden/ zeiden (met oa tekstballonnetjes) en legt dwarsverbanden door onderlinge contacten
weer te geven met lijnen. Vraag continue wat de jongere hiervan vond, welke kennis hij/ zij op dat
moment had van het proces, welke invloed hij/ zij had/ ervoer, of het anders/ beter had gekund.
Onderstaande vragen zijn checkvragen die aan de orde moeten komen om inzicht te krijgen in
ervaringen met hulpverlening, ervaren knelpunten en verbeterpunten vanuit perspectief jongere.

237

Vra gen me t betrekkin g tot de mel dc o de
‘Ik wil met je teruggaan naar het moment waarop de hulpverlening naar aanleiding van het geweld
begon, en samen met jou in kaart brengen hoe het hele proces is verlopen, wie daarbij zijn betrokken, hoe dat voor jou heeft uitgepakt en wat je ervan vindt.’
-

Wat kan je vertellen over de personen die toen betrokken waren? [deze visueel weergeven in
een schema, d.m.v. poppetjes rondom de geïnterviewde)

-

Wie uit je persoonlijk netwerk?

-

Welke professionals?

-

Van welke organisaties?

-

Wat deden zij?

-

Ken jij de meldcode huiselijk geweld?

-

Weet jij wie een melding over geweld heeft gedaan?

-

Wat werd daarover aan jou verteld?

-

Werd er op andere manieren actie ondernomen?

-

Voelde je je geholpen?

-

Door wie?

-

Kwam de hulp na de melding snel op gang?

-

Kan je aangeven wie op welk moment heeft geholpen (in een tijdlijn)

-

Wat ging goed?

-

Wat ging niet goed?

-

Wat zou beter kunnen?

-

Wat zou volgens jou helpen bij de aanpak van huiselijk geweld?

Vra gen me t bet rekkin g t ot de ve rwi jsin dex
De verwijsindex is een digitaal systeem waarin professionals uit bijvoorbeeld de jeugdzorg of het
onderwijs kunnen aangeven, dat zij bij jou betrokken zijn. Op deze manier kunnen professionals met
elkaar afstemmen om jou zo goed mogelijk te helpen. Ik wil nu samen met jou in kaart brengen hoe
de verwijsindex in jouw geval heeft gewerkt.
-

Kan jij aangeven welke organisaties/ instanties/ professionals betrokken zijn bij jouw hulpverlening? (deze visueel weergeven d.m.v. poppetjes rondom de geïnterviewde)

-

Waar hielpen zij jou bij?

-

Weet jij of ze onderling contact hadden met elkaar?

-

Ben jij goed geïnformeerd over jouw registratie in de verwijsindex?

-

Weet je welke rechten je hebt als het gaat om jouw registratie in de verwijsindex?

-

Weet je wat je kan doen als je het er niet mee eens bent?

-

Wat weet je over het contact tussen de hulpverleners over jou?

-

Hoe word je daarover geïnformeerd?

-

Hoe word je betrokken/ ervaar je inspraak/ hoe zie je je eigen rol?

-

Hoe verliep het contact tussen de verschillende hulpverleners?

-

Wat ging er goed?

238

-

Wat ging er niet goed?

-

Hoe zouden de hulpverleners rondom jou beter kunnen samenwerken?

239

41 Evaluatie Wet Kinderombudsman

42 Derde evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
43 Eerste evaluatie Jeugdwet

44 Derde evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
45 Tweede evaluatie Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
46 Tweede evaluatie Wet verwijsindex risicojongeren

47 Evaluatie Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

		Deze rapporten zijn te downloaden en in de meeste gevallen ook te bestellen
via www.zonmw.nl/evaluatieregelgeving

Programma Evaluatie Regelgeving

ZonMw stimuleert

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

zorginnovatie

gezondheidsonderzoek en

Laan van Nieuw Oost-Indië 334
2593 CE Den Haag
Postbus 93245

2509 AE Den Haag

Telefoon 070 349 51 11
info@zonmw.nl

100/04/2020/Jeugd, ISBN 978-90-5763-159-7

www.zonmw.nl