In veilige handen
met gratis VOG
Evaluatieonderzoek integriteitinstrumenten
ter voorkoming van seksueel overschrijdend
gedrag in het vrijwilligerswerk

Marian van der Klein
Vita Los
Rianne Verwijs

In veilige handen met gratis VOG
Evaluatieonderzoek integriteitinstrumenten ter voorkoming van seksueel overschrijdend gedrag in het
vrijwilligerswerk

Marian van der Klein
Vita Los
Rianne Verwijs
Met medewerking van
Niels Hermens
Katinka Lünnemann

Utrecht, juni 2013

2

Inhoud
Samenvatting 

7

1

Inleiding

11

2
2.1
2.2

Probleem- en doelstelling
Inleiding
Doelstelling van het evaluatie onderzoek

13
13
14

3

Literatuur over (de preventie van) seksueel grensoverschrijdend
gedrag en vrijwilligerswerk
Inleiding
Seksueel misbruik in vrijwilligerswerk
Wat is seksueel overschrijdend gedrag?
Risicosituaties
Instrumenten ter preventie 
Wat werkt? De effectiviteit van de instrumenten

17
17
17
19
19
20
24

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

De pilot bij Scouting
27
Inleiding
27
Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
scoutleiding30
Zicht op kwetsbare groepen en bewustzijn van risicosituaties 
31
Documentatie en registratie
33
Gebruik van ondersteunend instrumentarium
34
Deelname aan de pilot: argumenten, motieven, overwegingen
en aantallen
35
Verband tussen VOG- aanvragen en andere preventie van
seksueel overschrijdend gedrag
38
Scouting Nederland over het vervolg van de pilot en verwachtingen
voor de toekomst
40
Conclusies over de pilot bij Scouting
42
De pilot bij Steunpunt KinderVakanties 
Inleiding
Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
door vrijwilligers
Bewustzijn over kwetsbare groepen en risicosituaties 
Documentatie en registratie
Gebruik van ondersteunend instrumentarium 

43
43
44
47
49
50

3

5.6
5.7
5.8
5.9
6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10
7

Deelname aan de pilot: argumenten, motieven, overwegingen
en aantallen
52
Verband met implementatie ‘In veilige handen’56
Vervolg pilot en verwachtingen voor de toekomst
58
Conclusies over de pilot bij Kindervakanties
61
De pilot bij NOC*NSF en de sportbonden
63
Inleiding
63
Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend
gedrag door vrijwilligers
65
Zicht op kwetsbare groepen en risicosituaties in de sport
66
Documentatie en registratie 
69
Gebruik van ondersteunend instrumentarium:
de toolkit ‘Beleid Seksuele Intimidatie’70
Deelname aan de pilot: argumenten, motieven,
overwegingen en aantallen
72
Verband tussen VOG-aanvragen en de inzet van andere
instrumenten75
Vervolg pilot en verwachtingen voor de toekomst 
76
Vrijwilligers bij sportverenigingen aan het woord
77
Conclusies over de pilot bij sport 
81

7.4
7.5
7.6

In veilige handen met gratis VOG Onderzoeksresultaten
overkoepelend 
Inleiding
De literatuur over seksueel overschrijdend gedrag: aantallen,
risicosituaties en cultuur
Hoe gaan de pilotorganisaties om met integriteitrisico’s
en risicosituaties?
De uitvoering van de pilot
De impact van de pilot
Hoe nu verder?

8
8.1
8.2
8.3

Samenvatting en aanbevelingen
Inleiding
Conclusies
Aanbevelingen

7.1
7.2
7.3

85
85
85
87
89
92
97
101
101
101
104

Literatuur107
Bijlage I: Lijst van telefonisch geïnterviewden
110
Bijlage II: Panelbijeenkomsten

4

111

5

6

VerweyJonker
Instituut

Samenvatting

In veilige handen met gratis VOG
Evaluatieonderzoek integriteitinstrumenten ter voorkoming van
seksueel overschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk
Het Verwey-Jonker Instituut voerde een onderzoek uit naar veiligheid in het
vrijwilligerswerk rond jeugd en naar de pilot met de verstrekking van een
gratis VOG (Verklaring Omtrent het Gedrag). Het onderzoek vond plaats in
opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie, dat in 2011 de pilot
‘Gratis VOG voor vrijwilligers die met minderjarigen werken’ startte. Het gaat
in het bijzonder om de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag in
vrijwilligerswerk bij Scouting, sport en kindervakantieorganisaties.
Het instituut bekeek literatuur en documenten over de pilot en hield
interviews met de pilotkoepels Scouting Nederland, NOV, NOC*NSF en
Steunpunt KinderVakanties. Ook zijn sportbonden, kindervakantieorganisaties
en Scoutinggroepen geïnterviewd. Daarnaast hebben we de mening en
ervaringen gepeild bij lokale vrijwilligerspanels. Hierop volgde een bespreking
met meer dan twintig experts over de onderzoeksresultaten, en werd een
eerste aanzet tot aanbevelingen gemaakt. Hierna vatten we de belangrijkste
conclusies samen die tot die aanbevelingen (zie hoofdstuk 8) hebben geleid.
De pilot bij Scouting, NOC*NSF en Steunpunt KinderVakanties loopt van mei
2012 tot eind 2013. De evaluatie van de pilot over de periode mei 2012 - mei
2013 levert de volgende conclusies op.

Pilot is stimulans

De pilotorganisaties hebben de afgelopen periode geïnvesteerd in de preventie
van seksueel overschrijdend gedrag. Samen met NOV en MOVISIE denken zij
dat er de komende jaren met preventie nog een grote slag te maken valt in
het vrijwilligerswerk. Dit onderzoek bevestigt die aanname. Het zou onverstandig zijn om de pilot op 1 januari 2014 te stoppen. De aanbeveling is de
pilot voort te zetten als structurele regeling waar (in ieder geval) alle vrijwilligersorganisaties die met jeugd werken gebruik van kunnen maken. Nu vinden
vrijwilligers die over de schreef willen gaan of zijn gegaan nog te gemakkelijk

7

onderdak bij collega-organisaties die geen toegang hebben (gehad) tot de
pilot.
Er is alle aanleiding om te constateren dat de pilot als stimulans heeft
gewerkt voor het veld. Het verzoek om mee te doen met de VOG-aanvraag
blijkt in de praktijk vaak aanleiding tot een gesprek met individuele vrijwilligers over nut en noodzaak van preventie van seksueel misbruik in het
vrijwilligerswerk.
Uit de literatuur, de gesprekken met experts en de panels met ervaringsdeskundige vrijwilligers blijkt ook dat er genoeg redenen zijn om de pilot voort te
zetten als structurele regeling voor vrijwilligersorganisaties die mensen met
verstandelijke beperkingen begeleiden. Dit met het oog op het hoge risico dat
mensen met een verstandelijke beperking lopen op seksueel misbruik en
seksueel geweld.

Bevordering lokale betrokkenheid verdient meer aandacht

Uit het onderzoek is gebleken dat in de toekomst extra inspanning nodig is bij
de vertaling van het landelijk enthousiasme voor de pilot naar het lokale
niveau. Via Scouting Nederland is het goed gelukt om het lokale niveau aan te
spreken. Ook Steunpunt Kindervakanties heeft het lokale niveau bereikt, maar
NOC*NSF is niet bij machte geweest om veel sportclubs te bewegen tot
deelname aan de pilot. Via NOC*NSF hebben 211 van de meer dan 19.000
sportclubs gebruikgemaakt van de pilot, bij Scouting meer dan de helft van de
Scoutinggroepen en bij het Steunpunt Kindervakanties ongeveer een derde
van de aangesloten organisaties. Daarmee heeft de sportwereld tot op heden
onvoldoende geprofiteerd van de pilotmogelijkheden. Voor niet-gebruikers op
lokaal niveau moet meer aansporing komen om de mogelijkheden te benutten. In de wereld van de georganiseerde sport dienen de sportbonden aangesproken te worden als kanalen naar het lokale niveau. Zo kan de noodzaak van
preventie van seksueel overschrijdend gedrag beter doordringen in de haarvaten van het vrijwilligerswerk.

Betere verbinding tussen gratis VOG en achterliggend gedachtegoed is nodig

Op vele plaatsen in het vrijwilligerswerk rond jeugd is met de pilot de verbinding gemaakt tussen gratis VOG’s en andersoortige preventie van seksueel
overschrijdend gedrag. De verspreiding van vertrouwenscontactpersonen in de
sport, en het gebruik van gedragscodes bij Scouting Nederland en de kindervakantieorganisaties zijn daar voorbeelden van. Uit het onderzoek blijkt
evenwel ook dat een betere samenhang tussen de gratis verstrekking van
VOG’s en de implementatie van ander ondersteunend instrumentarium de
preventie ten goede komt. Bij veel clubs, verenigingen en lokale organisaties
behoeft die relatie versterking. Gedragscodes uit In veilige handen, de toolkit
Beleid Seksuele Intimidatie en de gedragscode van Scouting Nederland dienen
bekendheid te krijgen op grotere schaal.

8

Aanvraagsysteem is een hindernis

Uit de evaluatie blijkt dat het binnen de pilot gehanteerde systeem van de
digitale aanvraag bij de pilotorganisaties als omslachtig, tijdrovend en bureaucratisch is ervaren. In sommige gevallen is het aanvraagsysteem een hindernis
gebleken in de pilot. Ten dienste van het lokale niveau van het vrijwilligerswerk rond jeugd dient daar verandering in te komen. Het aanvraagsysteem
voor de VOG’s in het vrijwilligerswerk kan eenvoudiger. Vrijwilligers moeten
kunnen aangeven dat zij de VOG als vrijwilliger aanvragen en dienen bij de
digitale aanvraag in profiel 84 (werken met jeugd) zelf verschoond te blijven
van betalingsverplichting. De pilotorganisaties hebben laten weten dat zij
bereid zijn om over een minder bureaucratische manier mee te denken.

Organisatie van de registratie van VOG’s binnen het vrijwilligerswerk

Tijdens het onderzoek heeft het veel tijd gekost om te achterhalen hoeveel
VOG’s zijn aangevraagd binnen de pilot. Helaas kent de VOG-aanvraag geen
gesloten vraag die uitsluitsel geeft over de hoedanigheid waarin de aanvrager
een VOG aanvraagt. Organisaties kunnen zelf in eigen woorden formuleren
voor welke functie de aanvraag wordt gedaan. Dat levert veel functies op
waarvan niet altijd even duidelijk is of ze door een vrijwilliger worden
gedaan. De Dienst Justis van het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft
onder andere daardoor onvoldoende zicht op het aantal VOG’s dat binnen de
pilot is aangevraagd. Ook de pilotorganisaties zelf houden niet altijd even
optimaal bij welke lokaal aangesloten clubs, verenigingen en organisaties
hoeveel VOG’s aanvragen. De organisatie en registratie van VOG’s in het
vrijwilligerswerk rond jeugd kan dan ook beter georganiseerd worden.

Betrokkenheid van andere partijen kan beter

Vrijwilligersorganisaties en hun lokale afdelingen, verenigingen, clubs en
groepen die aan de pilot hebben deelgenomen, zijn en voelen zich verantwoordelijk voor een klimaat waarin de jeugd zich veilig kan voelen. Uit het
onderzoek blijkt dat de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
een belangrijk en integraal onderdeel is van zo’n veilig klimaat . Met de pilot
Gratis VOG voor vrijwilligers heeft het ministerie van Veiligheid en Justitie
vrijwilligersorganisaties gestimuleerd tot meer screening aan de poort en bij
het agenderen van het thema op landelijk en lokaal niveau.
Op basis van dit onderzoek verdient het aanbeveling ook andere partijen te
betrekken bij dit proces van screening en agendering. Daarbij valt in eerste
instantie te denken aan de sportbonden, de gemeenten, de clubs, verenigingen en vrijwilligersorganisaties op lokaal niveau, de gezamenlijke registratielijst onder beheer van NOV, de Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk en de
Sport Rechtspraak Instituut.

9

10

VerweyJonker
Instituut

1

Inleiding
In Nederland doen meer dan 6 miljoen mensen vrijwilligerswerk in sport -of
hobbyclubverband, bij school, in het buurthuiswerk, in de zorg, de amateurkunst, de natuur- of cultuureducatie en binnen de levensbeschouwelijke
organisaties. Ruim 2 miljoen van deze vrijwilligers werkt regelmatig met
kinderen. Deze vrijwilligers vormen een omvangrijke en vooral pluriforme
groep, waarvoor nog nauwelijks een eenduidig veiligheidsbeleid bestaat. Ook
zijn er voor het Nederlands vrijwilligerswerk landelijk geen specifieke (veiligheids)regels, evenmin zijn inspecties bevoegd. Na een aantal incidenten is
gebleken dat vrijwilligersorganisaties het lastig vinden om adequaat te
reageren op seksueel grensoverschrijdend gedrag door de (volwassen) vrijwilliger.2 Daarom heeft het ministerie van Veiligheid en Justitie de afgelopen
jaren diverse integriteitinstrumenten ontwikkeld, waarmee seksueel overschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk kan worden aangepakt. Een van die
instrumenten is de pilot met de gratis verstrekking van Verklaringen Omtrent
Gedrag (VOG): ‘Gratis VOG voor vrijwilligers die met minderjarigen werken’.
Deze pilot vindt plaats bij Scouting Nederland, bij sportbonden en sportclubs
die zijn aangesloten bij NOC*NSF en bij organisaties die zijn aangesloten bij
het Steunpunt KinderVakanties.
Een VOG wordt verstrekt door het ministerie van Veiligheid en Justitie
(Dienst Justis, afdeling Centraal Orgaan Verklaring Omtrent het Gedrag
- COVOG). Dit gebeurt op aanvraag en alleen nadat zorgvuldig is onderzocht of
de individuele aanvrager in het verleden veroordeeld is geweest, of andere
relevante justitiële antecedenten heeft binnen het profiel waarvoor de
aanvraag wordt gedaan. Binnen de pilot kunnen individuele vrijwilligers via
hun organisatie (Scoutinggroep, sportclub of kindervakantieorganisatie) een
VOG aanvragen binnen profiel 84: werken met jeugd. Iedereen die binnen dat
profiel zonder relevante justitiële antecedenten is, krijgt een VOG. De digitale
aanvraagprocedure en verstrekking van de VOG’s aan vrijwilligers van de
(organisaties bij de) pilotorganisaties is – tussen 26 april 2012 en 31 december
2013 - gratis. Dat wil zeggen dat de individuele vrijwilliger digitaal betaalt bij
aanvraag, maar dat hij/zij het geld bij de eigen club, vereniging, groep of
organisatie terugkrijgt. De pilot is vooral bedoeld om seksueel misbruik in het

2

Onder andere Kamervragen en berichten over trainers en begeleiders die ‘fout gedrag’
vertoonden en recent de uitkomsten van de commissie-Deetman.

11

vrijwilligerswerk rond jeugd te voorkomen. Bij de verstrekking van VOG’s
kijkt de Dienst Justis standaard vier jaar terug, maar bij zeden- en ernstige
geweldsdelicten hanteert de dienst een onbeperkte terugkijktermijn.
Er is voor de pilotorganisaties één belangrijke voorwaarde voor deelname
aan de pilot, en wel het actieve gebruik van een ondersteunend instrumentarium ter preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Een voorbeeld is
het stappenplan In veilige handen dat MOVISIE en de Nederlandse Organisatie
van Vrijwilligersorganisaties (NOV) in 2010 uitbrachten en de toolkit Beleid
seksuele intimidatie van NOC*NSF (2012). Scouting Nederland, het Steunpunt
KinderVakanties en NOC*NSF hebben zich als uitvoerende pilotorganisaties
gecommitteerd aan een actief gebruik van dit stappenplan. In hun communicatie over de pilot hebben zij gerefereerd aan deze producten, gedragscodes
en het bredere thema van seksueel overschrijdend gedrag.
De pilot is nog tijdens de looptijd geëvalueerd op verzoek van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Het Verwey-Jonker Instituut heeft dit
‘Evaluatieonderzoek integriteitinstrumenten ter voorkoming van seksueel
overschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk’ uitgevoerd. In dit rapport
presenteert het instituut de bevindingen.
Dit rapport is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 beschrijven we de
probleem- en doelstelling van het evaluatieonderzoek. De literatuur over
risicosituaties en preventie van seksueel overschrijdend gedrag komt in
hoofdstuk 3 aan de orde. In hoofdstuk 4, 5 en 6 zetten wij onze bevindingen
bij de pilotorganisaties uiteen. De overkoepelende conclusies over het gebruik
van de integriteitinstrumenten en het verloop van de pilot komen thematisch
aan bod in hoofdstuk 7. In hoofdstuk 8 leest u de samenvatting van de conclusies en de aanbevelingen die we op basis van dit evaluerende onderzoek
kunnen doen. De bijlagen geven informatie over de onderzoeksmethode en de
respondenten.

12

VerweyJonker
Instituut

2

Probleem- en doelstelling

2.1 Inleiding
Seksueel misbruik en seksuele intimidatie van minderjarigen is een maatschappelijk fenomeen dat ver teruggaat in de geschiedenis en overal voorkomt. De Commissies Deetman en Samson hebben het onderwerp weer scherp
op de politieke en maatschappelijke agenda gezet. Zowel jongens als meisjes
blijken slachtoffer, maar vooral mannen en jongens zijn plegers (zij bijvoorbeeld Timmerman et al., 2012).
Ook binnen het vrijwilligerswerk is het onderwerp de laatste jaren geagendeerd. In 2009 lanceerde NOV (in samenwerking met MOVISIE) het stappenplan In veilige handen omtrent het voorkomen en adequaat reageren op
incidenten van seksueel misbruik bij vrijwilligersorganisaties (NOV, 2010).
Daarnaast is screening aan de poort een integriteitinstrument aan het worden
door aan vrijwilligers een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) te vragen. Om
het aanvragen van een VOG te stimuleren is in 2012 de pilot begonnen ‘Gratis
VOG voor vrijwilligers die met minderjarigen werken’, in opdracht van het
ministerie van Veiligheid en Justitie. Voorwaarde voor deelname aan het
traject is het actief gebruikmaken van In veilige handen. Aan de pilot doen
drie grote vrijwilligerskoepels mee: het NOC*NSF, Scouting Nederland en
Steunpunt KinderVakanties.
Het doel van de pilot met gratis VOG’s voor vrijwilligers die met jeugd
werken, is om de veiligheid voor minderjarigen en kwetsbare groepen te
vergroten. Organisaties hebben een systematiek moeten ontwikkelen voor het
aanvragen, administreren en declareren van een VOG. Ook coördinatietaken
en voorlichting over het belang van de VOG in het bredere beleid van veiligheid behoren tot de taken van de organisaties die aan de pilot meedoen. Dit
betekent voor de landelijke organisaties dat zij een soort helpdeskfunctie
hebben voor de (bij hen aangesloten) lokale verenigingen en organisaties. Het
aanvragen van de VOG moet de vrijwilliger zelf doen, en de kosten voor de
VOG kunnen worden gedeclareerd. Dit vergt administratieve handelingen door
vrijwilliger, lokale organisatie, landelijke organisatie en de Dienst Justis.

13

2.2 Doelstelling van het evaluatie onderzoek
Het ministerie wil vooral weten of het gratis beschikbaar stellen van de VOG’s
heeft geleid tot een veiliger vrijwilligerswerk. De VOG en het actief gebruik
van In veilige handen zijn in de pilot aan elkaar gekoppeld. Het is dus zaak in
het onderzoek na te gaan:
1. of de pilot met de gratis VOG’s (volgens de betrokkenen en volgens de
beschikbare data) bij de pilotorganisaties daadwerkelijk heeft geleid tot
een veiliger vrijwilligerswerk rond jeugd; en;
2. hoe actief de deelnemende organisaties daarnaast zijn geweest in het
gebruik van In veilige handen (of instrumenten met een vergelijkbaar
doel).
Met dit evaluatieonderzoek worden de volgende drie doelen gediend:
●● Het inventariseren van de integriteitrisico’s voor jeugd en andere kwetsbare groepen in de vrijwilligerssector.
●● Het inventariseren van de meerwaarde van beproefde integriteitinstrumenten – te weten de pilot - bij het voorkomen van slachtofferschap van
minderjarigen en andere kwetsbare groepen die worden begeleid door
vrijwilligers.
●● Het formuleren van aanbevelingen voor de toekomstige inzet van
integriteitinstrumenten.
Het Verwey-Jonker Instituut heeft onderzocht hoe de implementatie van de
gratis VOG en het stappenplan In veilige handen/toolkit Beleid Seksuele
intimidatie voor de drie pilotorganisaties verloopt. Daarbij zij aangetekend
dat het onderzoek heeft plaats gevonden tussen februari 2013 en mei 2013 .
In korte tijd hebben de onderzoekers literatuur en documenten bekeken over
de pilot, interviews gehouden met de pilotkoepels (Scouting Nederland, NOV,
NOC*NSF en Steunpunt KinderVakanties), met sportbonden, met kindervakantieorganisaties, met Scouting-groepen en experts. Daarnaast zijn er in april
zes vrijwilligerspanels op lokaal niveau gepeildd over hun ervaringen met de
pilot en hun mening over de preventie van seksueel overschrijdend gedrag op
de club. De onderzoeksresultaten werden met meer dan twintig experts
besproken. De aanbevelingen volgen uit de onderzoeksresultaten en de
bespreking met de experts.
Het onderzoek heeft aandacht besteed aan de dynamiek tussen de eisen
vanuit de overheid in relatie tot de interne verantwoordelijkheid van lokale
organisaties en de verantwoordelijkheid van de koepelorganisaties. Ook is
nagegaan welke verschillen er zijn tussen de pilotorganisaties en wat dit
betekent voor de implementatie van de gratis VOG en het stappenplan. De
drie pilotorganisaties verschillen in doelgroep, grootte, organisatie van de
achterban, bekendheid met de problematiek en veiligheidsbeleid. Ook de

14

organisatie van de achterban verschilt: de bonden van NOC*NSF gaan doorgaans hun eigen weg, waar de lokale verenigingen van Scouting zich allemaal
verbonden voelen met die ene landelijke organisatie Scouting Nederland. Het
Steunpunt KinderVakanties heeft tijdens en vanwege het gratis VOG-traject
contact met 58 partners en ook nog met circa 180 nieuwe organisaties.
NOC*NSF heeft een klankbordgroep (en een Toolkit) Seksuele Intimidatie, de
andere twee hebben dat niet. Ook zijn er verschillen in de klachtregeling en
conflictbeslechting. Deze verschillen in bewustzijn en beleid binnen de
organisaties zijn meegenomen in de analyse van de onderzoeksresultaten.

15

16

3

Literatuur over (de preventie van) seksueel
grensoverschrijdend gedrag en vrijwilligerswerk

3.1 Inleiding
In dit hoofdstuk staan wij eerst kort stil bij wat er bekend is over seksueel
misbruik in het vrijwilligerswerk (paragraaf 3.2). De literatuur over dit thema
is beperkt. Uit onze inventarisatie blijkt dat relevante artikelen en boeken
over misbruik en seksueel geweld meestal over de sportwereld gaan; over
vrijwilligersorganisaties in het algemeen publiceerden alleen De Haas, Cense,
Van Ditzhuijzen en Van Berlo (2009).
In paragraaf 3.3. en 3.4 bespreken we wat de literatuur verstaat onder
seksueel grensoverschrijdend gedrag en welke situaties als risicosituaties te
boek staan. In paragraaf 3.5 volgt een overzicht van bestaand instrumentarium ter preventie van seksueel misbruik van jeugdigen, al dan niet in het
vrijwilligerswerk. De toolkit In veilige handen van NOV en MOVISIE en de
Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie van NOC*NSF komen daar aan bod. In de
volgende paragraaf (3.6) nemen we door wat er in de literatuur en in instrumentevaluaties bekend is over de effectiviteit van instrumentarium, zowel
nationaal als internationaal.

3.2 Seksueel misbruik in vrijwilligerswerk
In 2009 stelden De Haas et al. dat het aantal jongeren dat voor hun zestiende
levensjaar, op de sportclub of tijdens vrijetijdsbesteding, te maken krijgt met
‘seksueel misbruik door een volwassen bekende’ varieert tussen 3 op de 2.000
(jongens) en 10 op de 2.000 (meisjes) (De Haas et al., 2009).3
Daarmee steekt het vrijwilligerswerk gunstig af tegen de algemene cijfers
over misbruik en seksueel geweld. In zijn algemeenheid is de schatting dat
19% van de vrouwen en 4% van de mannen seksueel geweld heeft meegemaakt voor het 16e levensjaar (Bakker & Vanwesenbeeck, 2006). Het gaat dan
om meer dan alleen seksueel misbruik door een volwassen bekende. Het
betreft lichte en zware vormen van seksueel overschrijdend gedrag, fysieke
(aanraking, zoenen, aanranding en verkrachting) en niet-fysieke verschijningsvormen (bijvoorbeeld zogenaamde grapjes, opmerkingen, verspreiding van
foto’s en mails). Plegers van seksueel overschrijdend gedrag zijn vooral

3

In Nederland leven ongeveer 2 miljoen jongeren tussen de 6 en de 16 jaar; de meesten van hen
doen aan vrijetijdsbesteding. Met een prevalentie van 13 op de 2000 betekent dat 13.000 kinderen
tijdens vrijetijdsbesteding last hebben van seksueel misbruik door een volwassen bekende – in
welke vorm dan ook (dat is gemiddeld meer dan 30 kinderen in elke gemeente, uitgaande van 400
gemeenten).

17

mannen en jongens. De slachtoffers zijn jongens en meisjes, waarbij meisjes
in het vrijwilligerswerk op basis van de cijfers van De Haas et al. dus een
driemaal grotere kans lopen dan jongens. Seksueel grensoverschrijdend
gedrag vindt niet alleen plaats tussen volwassenen en jongeren. Ook tussen
jongeren onderling doen zich incidenten en gebeurtenissen voor. Veel van
deze voorvallen worden niet gemeld. Van de verschillende verschijningsvormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag komen ‘seksueel getinte
opmerkingen’ het vaakst voor.
Vooral buitenlands onderzoek laat zien dat seksueel misbruik in de topsport en amateursport regelmatig voorkomt. Zo beschrijven De Haas et al.
(2009, p. 4) het overzichtsartikel van Brackenridge (2003), waarin zij drie
internationale studies aanhaalt. Allereerst betreft het een onderzoek van
Kirby, Greaves en Hankivsky (2000), waarvoor 266 Canadese vrouwelijke
voormalig Olympische atleten werden geënquêteerd. Hieruit bleek dat bijna
9% gedwongen geslachtsgemeenschap of verkrachting had meegemaakt in hun
sportcarrière. Verder rapporteren De Haas et al. over het onderzoek van
Fasting et al. (2000) onder 660 vrouwelijke topsporters tussen de 15 en 39 jaar
in Noorwegen. Meer dan de helft van de respondenten liet weten een of
meerdere vormen van seksuele intimidatie te hebben meegemaakt. Ook een
Australisch onderzoek laat seksueel misbruik in de sport zien: Leahy, Pretty
en Tenenbaum (2002) deden onderzoek onder 370 mannelijke en vrouwelijke
top- en amateursporters; van hen rapporteerde 27% seksueel misbruik,
waarvan het merendeel vrouwen. In bijna de helft van de gevallen van
misbruik onder de topsporters was de dader een bekende uit de sportwereld.
Bij de amateursporters lag dit iets lager op ruim een kwart. Hieruit concluderen de auteurs dat vrouwelijke topsporters het hoogste risico lopen op
seksueel misbruik.
In Nederland deed Marianne Cense via interviews onderzoek naar seksueel
geweld in de sport. Zij maakte in 1997 een analyse van risicofactoren voor
seksuele intimidatie in de sport. Zij liet zien dat de almachtspositie en het
aanzien van een trainer risicovol is, omdat een trainer dan minder aangesproken wordt op zijn gedrag. Sporters die niet sterk in hun schoenen staan en
een geïsoleerde positie hebben binnen een team of de vereniging, zijn
kwetsbaar. Als een sporter dan ook nog weinig aandacht en steun krijgt van
ouders, worden signalen van kinderen minder gezien. Maar het is vooral de
cultuur van de sport – en de machtsverhoudingen daarbinnen - die een rol
spelen. Zo draait in de breedtesport de machtsrelatie tussen pleger en
slachtoffer vooral om een seksistische cultuur op de vereniging.

18

3.3 Wat is seksueel overschrijdend gedrag?
In de wetenschappelijke literatuur en in de werkpraktijk worden vaak verschillende definities en begrippen gehanteerd om (vormen van) seksueel grensoverschrijdend gedrag te omschrijven. Seksueel grensoverschrijdend gedrag
kent meerdere verschijningsvormen, zowel in de aard van de gedraging als in
de ernst van de situatie.
Zo wordt er soms ingezoomd op seksueel misbruik. Hiermee doelt men
doorgaans op seksuele grensoverschrijding in een afhankelijkheidsrelatie met
een relatief groot machts- of leeftijdsverschil, zoals het seksueel misbruiken
van kinderen. Intimidatie heeft betrekking op ongewenste seksuele aandacht
of ongewenste pogingen om seksueel contact aan te gaan, al dan niet gepaard
gaande met machtsmisbruik of chantage. Dit kan fysiek geweld inhouden,
maar ook niet-fysieke vormen (zie ook De Haas et al., 2009).
In dit onderzoek hanteren wij een ruime definitie van seksueel grensoverschrijdend gedrag, conform De Haas et al. Seksueel grensoverschrijdend
gedrag betreft een breed scala aan gedragingen van dubbelzinnige grappen,
ongewenste intimiteiten of gedwongen seksuele handelingen. De kern ervan is
dat er een machtsverschil of een afhankelijkheidsrelatie bestaat. Volwassen
vrijwilligers die werk met kinderen of andere kwetsbare groepen hebben door
het leeftijdsverschil en hun rol sowieso overmacht. Maar ook minderjarige
vrijwilligers (adolescenten) hebben bij een gering leeftijdsverschil door hun
functie overwicht. Dat neemt niet weg dat de grens tussen vrijwillige intimiteiten en seksueel grensoverschrijdend gedrag niet altijd duidelijk is. Bij de
aanpak van (preventie van) seksueel overschrijdend gedrag spelen deze
achtergronden een rol, ook voor vrijwilligers(organisaties) die actief zijn in
sport, Scouting, kindervakanties, jeugdwelzijn en jeugdzorg.

3.4 Risicosituaties
Wat maakt dat er risico is op seksueel grensoverschrijdend gedrag in het werk
met jeugdigen? Uit de literatuur leiden wij enkele risicosituaties en risicofactoren af. Zoals wel vaker, is er meer bekend over de risicosituaties dan over
de beschermende factoren bij seksueel overschrijdend gedrag.
Er zijn situaties aan te wijzen die het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag vergroten. Deze zijn in te delen in:
3. Persoonsgebonden factoren, bijvoorbeeld een jeugdige behoort tot een
kwetsbare groep, of een potentiële pleger heeft in zijn eigen jeugd te
maken gehad met seksueel geweld.
4. Gelegenheidsfactoren, bijvoorbeeld het werk vindt vooral plaats in
een-op-een vertrouwensrelaties, men is met elkaar op vakantie, er is veel
fysiek contact of sprake van overnachtingen.

19

5. Cultuur en sociale context: er heerst bijvoorbeeld een gesloten cultuur
waarin bepaalde grapjes en opmerkingen gebruikelijk zijn (seksistische
cultuur), er zijn weinig expliciete omgangsregels of er is weinig controle of
toezicht op de naleving van omgangsregels (gedoogcultuur).
6. Factoren die te maken hebben met de fysieke omgeving, zoals veel
locaties waar men zich terug kan trekken en ongezien van alles kan doen.
We behandelen eerst de persoonsgebonden factoren. Mensen met beperkingen lopen een grotere kans op seksueel misbruik; 61% van de vrouwen met
een verstandelijke beperking en 23% van de mannen uit die groep zegt ermee
te maken hebben gehad (Berlo et al., 2011). Kinderen met een verstandelijke
beperking zijn extra kwetsbaar. Maar ook kinderen uit multiprobleemgezinnen, of kinderen waarvan de ouders letterlijk of figuurlijk op afstand staan
(bijvoorbeeld bij sporttalent) lopen een groter risico op seksueel misbruik dan
andere kinderen.
Wat betreft de gelegenheidfactoren: Kirby & Greaves (1996) laten bijvoorbeeld zien dat voor topsporters de volgende locaties het hoogste risico op
misbruik hebben: nationale en internationale competities, massages door de
coach, alleen in een auto zijn met de coach en de coach thuis bezoeken.
Daarnaast gelden verschillende sociale contexten als risicovol: in een
gesloten sociaal klimaat waar de regels impliciet zijn (kerkelijke gemeenschap, jeugdzorginstellingen, kostscholen; Deetman et al., 2011, CommissieSamson, 2012) of waar een machocultuur heerst (Cense, 1997), kan seksueel
overschrijdend gedrag makkelijker en vaker onopgemerkt plaats vinden.
Enkele auteurs beschouwen een open, niet hiërarchisch georganiseerde
cultuur dan ook als preventief ten aanzien van seksueel misbruik (Timmerman
& Bajema, 2000; Ohlrichs & Wolf, 2003). Als die cultuur dan ook nog positief
staat tegenover emancipatie en in staat is seksualiteit en seksueel overschrijdend gedrag bespreekbaar te maken, daalt de kans op seksueel misbruik
overeenkomstig (Brackenridge, 1997). Onderzoek in de residentiële sector
naar seksueel misbruik heeft duidelijk gemaakt dat in een (hiërarchische)
sfeer waar veel dubbelzinnige grappen worden gemaakt en openheid ontbreekt om elkaar op (grensoverschrijdend) gedrag aan te spreken, de kans op
seksueel grensoverschrijdend gedrag groter is. Ook weinig controle of toezicht
op de naleving van omgangsregels is een factor die eraan kan bijdragen dat
bepaald grensoverschrijdend gedrag door kan gaan (een sfeer van gedogen)
(Timmerman et al., 2012; Lünnemann, Six & Smit, 2012).

3.5 Instrumenten ter preventie
Een beleid ter preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag kan goed
aansluiten bij een al bestaand beleid omtrent de omgang met

20

integriteitinbreuken, bij een sociaal veilig klimaat en een beleid ten aanzien
van intimidatie in het algemeen. Ook in de vrijwilligerssector wordt de
preventie van seksueel misbruik vaak in breder verband geplaatst. Het gaat
om het voorkomen van slachtoffers (misbruik door vrijwilligers), maar ook om
bescherming van vrijwilligers tegen onterechte beschuldigingen en de preventie van situaties die de schijn van inbreuken op de (seksuele) integriteit
kunnen wekken (Lünnemann et al., 2012). Bovendien hebben organisaties er
veel belang bij om incidenten en negatieve beeldvorming te verhinderen.

In veilige handen

In veilige handen (2009) is het standaardinstrument om seksueel misbruik in
het vrijwilligerswerk rond minderjarigen te voorkomen. Het is een uitgebreid,
praktisch te gebruiken, stappenplan dat MOVISIE en NOV ontwikkelden. Naast
een meldprotocol, een zorgvuldig aanstellingsbeleid (met het advies om te
vragen naar een VOG), een vertrouwenspersoon en registratiesystemen, raden
de auteurs een open cultuur, agendering van het thema, en heldere omgangsregels aan. Agendering van het thema misbruik en omgangsregels zijn zelfs de
eerste stappen uit In veilige handen. In de risicoanalyse die In veilige handen
aan de vrijwilligersorganisaties aanraadt te doen, worden ook cultuur en
bewustzijn binnen de organisatie nadrukkelijk meegenomen.

Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie

In de sportwereld geldt de Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie (2012) als het
standaardinstrument. De toolkit was er al enige tijd voordat het een officiële
publicatie werd bij NOC*NSF. NOC*NSF ontwikkelde de toolkit in samenwerking
met de sportbonden. Dit instrument ondersteunt het verenigingsbestuur in het
ontwikkelen en uitvoeren van een veiligheidsbeleid. De toolkit is opgebouwd
uit een stappenplan om sportverenigingen te ondersteunen in het creëren van
een sociaal veilige sportomgeving. Hoewel de Toolkit van NOC*NSF minder
stappen gebruikt dan In veilige handen (7 vs. 13), verschilt de gekozen constructie van NOC*NSF nauwelijks van het stappenplan dat NOV samen met
MOVISIE ontwikkelde. Opvallend is wel dat In veilige handen ingaat op het
begrip seksueel misbruik en de omvang ervan, terwijl in de Toolkit Seksuele
Intimidatie hoofdzakelijk het stappenplan is uitgewerkt. Naast de toolkit met
stappen als het agenderen van het onderwerp, de risicoanalyse en het
opstellen van gedragsregels, nam NOC*NSF de afgelopen jaren aanvullende
maatregelen om seksuele intimidatie in de sport zoveel mogelijk te voorkomen. Het instellen van een Vertrouwens Contactpersoon (VCP) en het registratiesysteem voor plegers van seksuele intimidatie zijn hier voorbeelden
van.
De risicoanalyse wordt in de Toolkit Seksuele Intimidatie voorgesteld als
nulmeting. Daarmee kan de sportvereniging zien hoe het gesteld is met
belangrijke indicatoren voor seksuele intimidatie: de sfeer en cultuur binnen
de sportvereniging (software), de fysieke omgeving, veiligheid en beveiliging

21

van het gebouw waarin men sport (hardware) en het huidige beleid ter
preventie van seksuele intimidatie.
De risicosituaties die in het document worden genoemd hebben vooral
betrekking op de relatie tussen trainer en sporter: een-op-een situaties
waarin een volwassene alleen is met een minderjarige. Kinderen met een
beperking of jeugdige met speciale sporttalenten die een-op-een getraind
worden zijn extra kwetsbaar. Een open cultuur met duidelijkheid over grenzen
binnen de sportvereniging beperkt het risico op seksuele intimidatie.

Vlaggensysteem

Ook bestaat de theoretisch goed onderbouwd verklaarde methodiek het
Vlaggensysteem (Frans & Franck, 2010). Een heel klein aantal vrijwilligersorganisaties werkt met dit systeem. Doel van het Vlaggensysteem is het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag onder en ten aanzien van
kinderen van 0 tot 18 jaar. De methode is gericht op het vergroten van
competenties van ouders, opvoeders, leerkrachten en anderen die met
kinderen en jongeren werken. Zij leren seksueel (grensoverschrijdend) gedrag
juist in te schatten en bespreekbaar te maken met kinderen. De methode
werkt aan het vergroten van competenties van ouders, opvoeders, leerkrachten en anderen die met kinderen en/of jongeren werken, zodat zij beter
kunnen omgaan met mogelijk seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het gaat
zowel om het juist inschatten van seksueel gedrag van kinderen en jongeren,
als het bespreekbaar maken van thema’s rondom seksueel gedrag en seksualiteit. Voor het inschatten van het gedrag wordt gebruikgemaakt van zes
criteria en (aanvullend) een normatieve lijst. De normatieve lijst is een tabel
waarin voorbeelden van seksuele activiteiten en gedragingen per leeftijdscategorie (0 tot 18 jaar) staan beschreven. Op basis van zes criteria staat daarbij
vermeld of het gedrag acceptabel is (groene vlag), licht grensoverschrijdend
(gele vlag), ernstig grensoverschrijdend (rode vlag) of zeer ernstig grensoverschrijdend (zwarte vlag). De zes criteria zijn: wederzijdse toestemming,
vrijwilligheid, gelijkwaardigheid, leeftijds- en ontwikkelingsadequaat, contextadequaat/passend bij de situatie en zelfrespect (Frans & Franck, 2010).

Het aanvragen van VOG’s

De VOG-aanvraag wordt in de vrijwilligerswereld gezien als een specifieke
vorm van screening aan de poort: slechts een klein aantal mensen wordt op
grond van juridisch relevante antecedenten een VOG geweigerd. Dus voor een
groot aantal vrijwilligers die bewust of onbewust zouden (kunnen) overgaan
tot seksueel overschrijdend gedrag – in welke vorm ook - is de VOG-aanvraag
irrelevant. Toch vragen diverse vrijwilligersorganisaties al sinds jaar en dag
voor bepaalde selecties van hun vrijwilligers een VOG aan. Humanitas doet
dat – op eigen kosten - voor kandidaten die bij Homestart, Doorstart of BOR
(Begeleide Omgangsregeling) actief willen worden en dus als maatje gaan
fungeren voor kwetsbare gezinnen. Een aantal kindervakantieorganisaties met

22

het (voormalige) Jantje Beton Vakantiekeurmerk doet dat, en Scouting is
actief op dit gebied. Bij deze organisaties functioneert het gesprek over de
VOG tegelijkertijd als de opening van een gesprek over preventie van seksueel
misbruik. Daarmee staat het instrument VOG voor veel meer dan het checken
van juridische antecedenten alleen.

Meldpunten bij vrijwilligersorganisaties, tuchtrecht en de landelijke
registratielijst

Diverse vrijwilligersorganisaties hebben landelijk een telefonische meldpunt
voor incidenten (meestal breder dan seksueel overschrijdend gedrag). Het
aantal incidenten dat daar gemeld wordt is vrij klein.
Sommige vrijwilligersorganisaties (enkele sportbonden bijvoorbeeld)
werken met tuchtrecht. Via de Nederlandse Organisatie van
Vrijwilligersorganisaties (NOV) is de Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk
opgericht (2013). Daarnaast wordt er dit jaar gewerkt aan een gezamenlijke
landelijke registratielijst van vrijwilligersorganisaties die met tuchtrecht
werken. Zij willen voorkomen dat personen die bij de tuchtrechter als pleger
zijn aangemerkt voor schending van de seksuele integriteit, opnieuw als
vrijwilliger aan de slag kunnen bij een andere organisatie. NOV zal deze
gezamenlijke landelijke lijst beheren.
Curatief beleid kan overigens ook een preventieve werking hebben, omdat
het duidelijk maakt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag niet getolereerd
wordt (De Haas et al., p.2)
In de praktijk blijkt dat lang niet alle organisaties die met vrijwilligers
werken een preventief beleid voeren op het gebied van seksueel grensoverschrijdend gedrag. In kerkelijke, recreatieve of educatieve organisaties en
jeugdwelzijnswerk waar veel vrijwilligers werken, schat bijvoorbeeld slechts
10% van de medewerkers in dat seksueel onwenselijk gedrag bij hen voorkomt
(Van den Berg & De Hart, 2008, in De Haas et al., 2009). In de sport wordt
seksuele grensoverschrijding vaak niet herkend: sport wordt gezien als moreel
goed en fair play staat hoog in het vaandel (Brackenridge, 1997). Redenen om
geen beleid te voeren zijn dat men denkt dat het niet voorkomt in hun
organisatie en dat er geen signalen over bekend zijn (Van Kalmthout &
Lucassen, 2003 in De Haas et al., 2009). De Haas et al. (2009) laten zien dat
het al dan niet hebben van preventief beleid sterk samenhangt met risicoperceptie: als men denkt ‘bij ons komt het niet voor’ ziet men geen aanleiding
om preventief beleid te formuleren. In veel gevallen is het pas bij incidenten
dat er alsnog beleid wordt geformuleerd. Wel signaleren de auteurs dat de
risicoperceptie in organisaties die met vrijwilligers werken lijkt toe te nemen.

23

3.6 Wat werkt? De effectiviteit van de instrumenten
In dit onderzoek staat het preventief beleid centraal: screening door het
aanvragen van een VOG, in combinatie met het bredere beleid ter preventie
van (herhaling van) seksueel grensoverschrijdend gedrag. Een gecombineerd
preventief beleid tegen seksuele intimidatie (smaller dan seksueel grensoverschrijdend gedrag) lijkt volgens de literatuur het effectiefst: het dient idealiter te bestaan uit geschreven beleid, preventief beleid gericht op het verbeteren van de organisatiecultuur, een klachtenprocedure, informatie en training
en vertrouwenspersonen (Timmerman & Bajema, 2000).
Het slagen van een preventief beleid valt of staat met heldere communicatie. Als betrokkenen zich niet bewust zijn van het bestaan of de ernst van een
probleem, is het erg moeilijk om draagvlak te creëren en preventief beleid op
te zetten (zie bijvoorbeeld Bell, Campbell Quick, & Cycyota, 2002). Verder kan
een goede communicatie de betrokkenheid van ouders vergroten, wat als
beschermende factor lijkt te werken.
RCT-designs of quasi-experimenten worden zelden gehanteerd om de
effectiviteit van bepaalde instrumenten ter preventie van seksueel overschrijdend gedrag te bepalen. Onder andere daarom weten we ook weinig over
wetenschappelijk aangetoonde werkzame bestanddelen van diverse preventieve methoden en integriteitinstrumenten4. De meeste ‘What Works’principes om interventies op effectiviteit te beoordelen gaan ervan uit dat
interventies alleen effectief zijn als deze zich richten op zogenaamde dynamische (dus: te veranderen) risicofactoren (zie bijv. Andrews & Bonta, 1990).
Cense heeft bijvoorbeeld voor de sport geconstateerd dat voorlichting aan
volwassenen en jongeren belangrijk is: ouders en kinderen moeten op de
hoogte zijn van het beleid tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. In een
open cultuur wordt het praten over seksueel grensoverschrijdend gedrag
minder moeilijk. Daarnaast was haar voorstel om gewenste omgangsvormen in
trainingsopleidingen aan de orde te stellen en ten slotte is het wenselijk dat
er in organisaties ongeveer evenveel mannen als vrouwen actief zijn (Cense,
1998).
Onder preventief beleid verstaan wij maatregelen in brede zin die de
organisatie neemt tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zoals ook in
het stappenplan In veilige handen is verwoord gaat het enerzijds om het
voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag door preventiemaatregelen (zoals het bespreekbaar maken van het onderwerp, creëren van een open
communicatie, omgangregels, vertrouwenspersonen en aannamebeleid).
Anderzijds gaat het om het adequaat reageren op signalen en incidenten.
Onder het screenen van vrijwilligers valt overigens het aanvragen van een

4

24

What Works in tackling childabuse and neglect? A manual for policymakers, managers &
profesionals, Daphne.

VOG, maar een sollicitatieprocedure met aandacht voor het risico van grensoverschrijdend gedrag behoort daar ook toe (Lünnemann et al., 2012:
Commissie Gunning, 2011).
Er is in de literatuur weinig bekend over de (mate van) implementatie van
de verschillende stappen uit In veilige handen. Ook over de implementatie en/
of effectiviteit van andere integriteitinstrumenten in Nederland is weinig
geschreven. Naast In veilige handen, zijn de Toolkit Beleid Seksuele
Intimidatie bekend, het Vlaggensysteem, en diverse projecten ter vergroting
van de (seksuele) weerbaarheid van kinderen. Maar een nadere duiding van de
(mogelijke) effecten van deze integriteitinstrumenten is niet gegeven. Het
Vlaggensysteem is een erkende interventie van het Nederlands Jeugdinstituut.
Dit houdt in dat de interventie als theoretisch goed onderbouwd is verklaard.
Echter, in Nederland is nog geen onderzoek beschikbaar naar de praktijkervaringen met deze methodiek. Wel is een training over het Vlaggensysteem in
België zeer positief geëvalueerd door professionals.

25

26

4

De pilot bij Scouting

4.1 Inleiding
Scouting Nederland is een van de grootste jeugd- en jongerenorganisaties van
Nederland. De organisatie bestaat uit bijna 1.100 aangesloten Scoutinggroepen
in 46 regio’s. Deze 1.100 groepen vormen samen de Vereniging Scouting
Nederland. Sinds haar start, meer dan honderd jaar geleden, organiseren de
aangesloten Scoutinggroepen vrijetijdsbesteding voor de jeugd van 5 tot en
met 21 jaar en leveren hiermee een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling
van kinderen en jongeren. De Scoutinggroepen bestaan uit Bevers (5 tot 7
jaar), Welpen (7 tot 11 jaar), Scouts (11 tot 15 jaar), Explorers (15 tot 18 jaar)
en Roverscouts (18 tot 21 jaar). Meer dan 4.000 kinderen met een beperking
nemen deel aan ‘het Scoutingspel’, zoals Scouting het noemt; sommigen in
een groep speciaal voor scouts met een beperking, anderen in de reguliere
Scoutinggroepen. Bij Scouting zijn ruim 25.000 vrijwilligers actief als direct
leidinggevende of in andere ondersteunende functies.
Bij Scouting ondernemen kinderen en jongeren uitdagende activiteiten in
de natuur. Naarmate de leden ouder worden, zijn ze verantwoordelijker voor
het zelf vorm geven van de activiteiten. Scouts zijn niet alleen actief op het
land, maar ook op het water. Een belangrijk onderdeel van het
Scoutingprogramma zijn de zomer- en weekendkampen, waarbij met name de
oudere leden regelmatig naar het buitenland gaan. Veel scouts blijven ook na
het jeugdlidmaatschap als vrijwilliger verbonden aan de groep of Scouting
Nederland in de rol van leiding, bestuurder of in een ondersteunende functie.

Structuur van de organisatie

Elke Scoutinggroep is een eigen rechtspersoon (vereniging) en kent een
groepsraad en een groepsbestuur. Het groepsbestuur is verantwoordelijk voor
de dagelijkse gang van zaken bij de Scoutinggroep. De groepsraad (vertegenwoordigers van ouders, groepsbestuur en groepsleiding), neemt de belangrijkste besluiten. Binnen de vastgestelde kaders hebben groepen veel vrijheid om
zelf invulling te geven aan het Scoutingprogramma. De Scoutingregio’s bieden
ondersteuning aan het bestuur en de leiding van de lokale groepen. Ook
verzorgt de regio trainingen voor vrijwilligers (vanaf circa 16 jaar) via de
Scouting Academy. Het landelijk niveau van Scouting heeft via regio’s goede
(en korte) lijntjes met de lokale Scoutinggroepen. De landelijke organisatie is
onder andere verantwoordelijk voor beleidsontwikkeling, ondersteunen van
groepen en regio’s, belangenbehartiging en (landelijke) communicatie. De
landelijke organisatie heeft ook besloten tot deelname aan de pilot. De

27

Scoutingwereld wordt vrij centraal aangestuurd en dat zien we terug in de
organisatie en uitvoering van de pilot; ongeveer de helft van de groepen blijkt
gebruik te hebben gemaakt van de mogelijkheden die de pilot biedt.
Via Scouting Academy kunnen vrijwilligers werken aan hun deskundigheid.
Dit kan onder andere door het volgen van cursussen. De landelijke raad, het
landelijk bestuur, landelijke vrijwilligersteams en het landelijk servicecentrum
vormen het landelijk niveau van Scouting Nederland. De landelijke raad neemt
de besluiten en het landelijk bestuur (bestaande uit vrijwilligers) bereidt
beleid voor en voert dat uit. De beroepskrachten en vrijwilligers op het
landelijk niveau ondersteunen het bestuur en zorgen ervoor dat de beleidskeuzes gerealiseerd worden. Een bijzonder landelijk team is het Landelijk
Opvangteam. Bij calamiteiten binnen de vereniging, onder andere op lokaal
niveau (ongelukken, brand, zelfmoord en incidenten rond seksueel overschrijdend gedrag) kunnen besturen van de Scoutinggroepen hun hulp inroepen. Dat
team bestaat uit negen vrijwilligers die de lokale besturen onmiddellijk komen
bijstaan.

Een voorloper

Met NOC*NSF, MOVISIE en NOV is Scouting Nederland een van de initiatiefnemers van gezamenlijk beleid rond de preventie van seksueel misbruik in de
vrijwilligerswereld. Naar aanleiding van een incident met een groepsleider van
een jeugdvereniging uit de omgeving van Nijmegen, rond 2006, heeft Scouting
deze thematiek breder aangekaart. De persoon in kwestie stond namelijk
inmiddels op een zwarte lijst bij Scouting, maar bleek na het incident een
eigen jeugdvereniging opgezet te hebben. Voor Scouting Nederland was dit
aanleiding om met andere voortrekkers vanaf 2007 te gaan werken aan wat
toen heette het project In veilige handen. Het voorkomen van misbruik (in het
vrijwilligerswerk rond jeugd) in de relatie tussen volwassen vrijwilliger en
pupil was het hoofddoel.5
Scouting Nederland heeft in zijn missie al langer aandacht voor een veilige
omgeving van kinderen. De vereniging wil ieder kind ‘een veilige en leerzame
speelomgeving’ bieden. In het huishoudelijk reglement zijn afspraken opgenomen om een veilige omgeving voor kinderen te bevorderen en om seksueel
overschrijdend gedrag te voorkomen. Sinds eind jaren ’80 kent Scouting
Nederland een zwarte lijst en sinds eind jaren ’90 een protocol ongewenst
gedrag. Al vanaf 2005 stelt Scouting voor nieuwe leiding - die niet in de eigen
vereniging jeugdlid geweest zijn - een VOG verplicht.
Toen het ministerie van Veiligheid en Justitie in 2011 besloot tot een pilot
met gratis VOG’s en daarvoor kandidaten met een ‘positieve grondhouding’
zocht, was Scouting een van de meest aangewezen kandidaten. Scouting heeft
vanaf het begin van de pilot (april 2012) landelijk en lokaal meegedaan aan de
5

28

Scouting is zich voor vrijwilligerswerk in den brede blijven inzetten. Anno 2013 is de adjunctdirecteur van Scouting Nederland, ook penningmeester van NOV.

pilot. Scoutinggroepen kunnen binnen de pilot de kosten gemaakt voor
Verklaringen Omtrent Gedrag van vrijwilligers vergoed krijgen via de landelijk
organisatie.

Dit hoofdstuk

In dit hoofdstuk bespreken we een aantal thema’s die verband houden met
het verloop van de pilot bij Scouting: de aandacht voor en het beleid rondom
seksueel grensoverschrijdend gedrag, de vertaling van het landelijk beleid
naar de lokale Scoutinggroepen, het zicht op risicosituaties en kwetsbare
groepen, de ervaringen met de pilot Gratis VOG en het gebruik en de implementatie van het gedachtegoed van In veilige handen.
Dit doen wij aan de hand van informatie, die is verzameld tijdens het
onderzoek via:
●● Semigestructureerde interviews met medewerkers van het landelijk
management.
●● Semigestructureerde interviews en bestuursleden van lokale
Scoutinggroepen.
●● Twee panelbijeenkomsten waaraan vrijwilligers van lokale Scoutinggroepen
hebben deelgenomen (20 april panel ‘Veiligheid van vrijwilligerswerk rond
jeugd bij Scouting’; 25 april panel ‘Veiligheid van vrijwilligerswerk rond
jeugd met beperkingen’).
●● De analyse van de verslaglegging van Scouting Nederland over het verloop
van de pilot (2012) en de meer algemene documentatie rond veiligheid
(onder meer via de website).
We hebben de volgende medewerkers en scouts gesproken:
●● Scouting Nederland, projectleider In veilige handen/adviseur.
●● Scouting Nederland, adjunct-directeur (tevens penningmeester NOV).
●● Vrijwilliger van Scoutinggroep Salwega (Utrecht, 130 scouts), de
groepssecretaris.
●● Vrijwilligers van Scoutinggroep Amerongen (150 scouts), de bestuursvoorzitter, bestuurslid en groepsleiding.
●● Vrijwilliger van Scoutingroep De Geuzen (Arnhem), de bestuursvoorzitter.
●● Scouting Nederland, Scouts met een beperking, de landelijke vrijwilliger.
●● Vrijwilliger groepsleiding Scoutinggroep Tiel.
●● Daarnaast is er contact geweest met een vrijwilliger van Scoutinggroep
Niftarlake in Breukelen (groepssecretaris).
Medewerkers van het landelijk management zijn vaak ook actief (geweest) als
vrijwilliger op lokaal niveau. De informatie die zij daarover gaven is ook
opgenomen in dit hoofdstuk. Al met al hebben we informatie in kunnen
winnen bij drie Scoutinggroepen die binnen de pilot veel VOG’s hebben
aangevraagd en bij drie Scoutinggroepen die tot op heden niet actief gebruik
hebben gemaakt van de pilot.

29

4.2 Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
scoutleiding
Al sinds de jaren tachtig heeft Scouting Nederland aandacht voor seksueel
misbruik. ‘Naar aanleiding van incidenten gooiden we toen een aantal mensen
uit Scouting die we nooit meer terug wilden zien. We zijn toen ook een zwarte
lijst gestart.’ Scouting Nederland concentreert zich op de preventie van
ernstig seksueel overschrijdend gedrag. Aanranding en verkrachting door
kwaadwillende volwassenen in de leiding hebben daarbij de speciale aandacht. Een van de geïnterviewden formuleert het zo: ‘Een notoire pedoseksueel zoekt zijn kansen en gelegenheid maakt de dief. Wij willen niet dat
Scouting daarvoor misbruikt wordt.’ Scouting neemt de preventie van seksueel overschrijdend gedrag al jaren serieus, maar de meeste scouts willen hun
medescouts (collega-vrijwilligers) natuurlijk kunnen vertrouwen. Nieuwe
vrijwilligers die zich melden van buiten Scouting kunnen wel op extra alertheid rekenen, ook op lokaal niveau. Sinds 2005 heeft Scouting Nederland een
Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) verplicht gesteld voor nieuwe leidinggevenden en bestuursleden. Als een vrijwilliger ten minste vier jaar direct
voorafgaand aan de benoeming jeugdlid is geweest bij de betreffende groep,
vervalt deze verplichting.
‘Elke groep heeft een andere cultuur. Daarom kunnen nooit precies
grenzen worden afgesproken die voor alle kinderen en in alle situaties gelden.
Maar er is wel één hele duidelijke grens: seksuele handelingen en contacten
tussen vrijwilligers en jeugdleden zijn ontoelaatbaar,’ aldus een geïnterviewde
van Scouting Nederland. Om zulke contacten te voorkomen heeft de landelijke raad een gedragscode opgesteld die vrijwilligers moeten onderschrijven
en waarnaar zij moeten handelen. De gedragscode is dezelfde code die via In
veilige handen wordt verspreid. Bij de Scouting Academy zijn modules te
volgen over intimiteit en grenzen in het contact met kinderen, over de
handelingsmogelijkheden bij signalen van grensoverschrijdend gedrag. Het zijn
aparte, aanvullende modules. Daarnaast wordt er ook in het algemene
deskundigheidsbevorderingtraject van Scouting Nederland aandacht aan het
onderwerp besteed. De meeste scouts volgen alleen deze algemene
cursussen.
De Scoutingleiding praat vaak informeel met elkaar over thema’s als ‘wat is
normaal, hoe werken we veilig met vuur en gereedschap, wat vinden wij op
de groep toelaatbaar op het gebied van relaties tussen jonge scouts, drugs,
drank, rock en roll’. Het is aan de groepsbesturen om eventueel themamiddagen over veiligheid, lichamelijkheid en integriteit te organiseren. Vaak krijgt
de preventie van seksueel overschrijdend gedrag op lokaal niveau pas werkelijk aandacht als er vermoedens zijn binnen de groep, als er een incident
plaatsvindt bij een naburige groep of een grote misbruikzaak prominent
aandacht krijgt in de media. ‘2011 was met Robert M. en de rapporten van

30

Samson en Deetman wat dat betreft een belangrijk jaar.’ Daarbuiten is
preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag geen echt gespreksonderwerp in het bestuur of tussen vrijwilligers onderling. ‘Het thema is bij ons
meer op de agenda gekomen door een incident bij een Scoutinggroep van een
aangrenzend dorp. Dat zorgde voor vragen van ouders richting het bestuur.’
Lokale Scoutinggroepen zijn dus eerder reactief dan proactief op dit gebied.

4.3 Zicht op kwetsbare groepen en bewustzijn van risicosituaties
Op landelijk niveau is het zicht op risicosituaties en kwetsbare groepen bij
Scouting vrij groot. Scouting is alert op kwaadwillende leiding met pedoseksuele neigingen. Scouting wil niet de plaats zijn waar deze personen relaties
kunnen opbouwen met jongeren. ‘Op voorhand kun je deze mensen niet
herkennen’. De geïnterviewden van Scouting Nederland wijzen in dat verband
ook op het gevaar van grooming. De betrokkene bouwt binnen en via Scouting
een relatie (met een jonge scout) op die hij/zij later bij zich thuis uitnodigt
bijvoorbeeld. ‘Op de Scouting opereert de leiding altijd in teamverband en in
samenwerking met andere kinderen, maar thuis is dat natuurlijk anders. Het
komt zelden vanuit het niets tot een aanranding. Daar gaat een traject aan
vooraf.’ Kwetsbare kinderen zijn gevoeliger voor dit soort grooming en
speciale aandacht. ‘Een vervelende thuissituatie, een ‘rugzakje’ … ouders die
niet of nauwelijks aanwezig zijn, dat maakt kinderen kwetsbaar.’6
Verder noemt het landelijk niveau overnachtingen, vakantiesetting, en
zwem- en douchemomenten als risicosituaties. ‘Kinderen zijn op Scoutingkamp
een week lang van huis, dat is natuurlijk anders dan zaterdagmiddag op de
groep. Op kampen heerst een huiselijke sfeer en zit je op elkaars lip. Dan zou
het fout kunnen gaan,’ aldus een geïnterviewde lokale vrijwilliger.
De grootste risicofactoren bevinden zich volgens de geïnterviewden in de
situatiefactoren (gelegenheid) en bij de samenstelling van de scoutleiding
(vrijwilligersfactoren). Het management weet dat vooral mannen en jongens
pleger van misbruik zijn, maar sluit vrouwen in die hoedanigheid niet uit.
Gevraagd naar voorbeelden van seksueel overschrijdend gedrag noemen de
geïnterviewden bij Scouting ook zogenaamde grapjes, sms’jes en te vaak of te
nabij fysiek contact. En dat is niet uitsluitend aan mannen voorbehouden. In
het huishoudelijk reglement van Scouting Nederland is opgenomen dat een
leidingteam altijd moet bestaan uit minstens één jongen en één meisje.
Daarin staat ook geschreven dat binnen ‘een niet gemengde speleenheid’ in
het team van leidinggevenden ten minste een meerderheid van dezelfde sekse
6

Scoutinggroepen krijgen de laatste jaren overigens steeds meer jongeren met complexere
problematiek binnen: jongeren met ADHD die extra beweging nodig hebben, jongeren die op
sportclubs problemen geven, et cetera. Scouting is geneigd deze kinderen en jongeren als gewone
scouts mee te nemen. Iedereen is welkom, men geeft de voorkeur aan een niet te aparte
behandeling van dit soort groepen.

31

aanwezig dient te zijn als de sekse van de jeugdleden. Het lokale niveau leeft
deze regels na.

Jonge groepsleiding en oudere jeugdleden

Bij jonge groepsleiding en wat oudere jeugdleden is de grens tussen uitdagen
en ongewenst gedrag niet altijd even duidelijk, zeggen de geïnterviewden.
Relaties tussen jeugdleden – ook tussen vrijwilligers en pupillen - kunnen niet
altijd voorkomen worden. Jeugdleden van 16, 17 jaar die voor het eerst
groepen gaan leiden krijgen een proefperiode, gaan op cursus en worden
extra gecoacht - niet speciaal op seksueel overschrijdend gedrag, maar er
wordt wel aandacht aan dat thema besteed: ‘Het ene moment ben je aan het
rollebollen als kind met de kinderen en het volgende moment kan dat opeens
niet meer omdat je in de leiding zit.’ De meeste groepen lossen verliefdheden
en relaties tussen jeugdigen pragmatisch op. In het geval van een jeugdlid (17)
en een groepsleider (19 jaar) die een relatie kregen, werd het jeugdlid ook
benoemd tot groepsleider. Als een van de jeugdleden met beperkingen
verliefd wordt op iemand uit de leiding, dan zal diegene hem/haar niet meer
verzorgen.
Sommige groepen waarschuwen de leiding expliciet voor (te) intensieve
banden met jongere scouts. ‘Ter bescherming van de leiding ontraden wij
mensen bijvoorbeeld om alleen met een jonge scout in de auto te gaan
zitten.’ Jonge mannelijke leidinggevenden die daar onzeker van worden
vertellen zij dat troosten en op schoot zitten nog wel moet kunnen, maar dat
je de ouders dat dan wel even moet vertellen als ze hun kinderen komen
halen. Andere groepen, zoals die van de leider van een groep met beperkingen, vinden dat dit soort een-op-een contacten er gewoon bij hoort: kinderen
met beperkingen wassen en dergelijke gebeurt allemaal door vrijwilligers/
medescouts. Daar bestaan op lokaal niveau verder aanvullende regels voor. Er
zijn ook groepen die hier op geen enkele manier mee bezig zijn.
Scouting maakt in de risicoanalyse geen onderscheid tussen jongens en
meisjespupillen, of tussen leeftijdscategorieën. Elke leeftijd kent z’n eigen
risicofactoren: ‘De kleinste kinderen kunnen zich mogelijk moeilijker verweren
tegen kwaadwillenden en zijn minder goed in staat aan te geven wat zij wel
en niet prettig vinden; pubers ontwikkelen soms zelf seksuele interesse in een
groepsleider. Deze jeugdleden kunnen zich dan aanbieden aan de leiding. Die
leiding moet dan wel weerstand kunnen bieden.’

Mate waarin achterban bewust is

Landelijke medewerkers van Scouting weten heel goed dat een kleine,
vertrouwde groepscultuur geen garantie is voor een veilige wereld. Maar
lokale groepen hechten eraan om elkaar te kunnen vertrouwen en zijn
desgevraagd vaak geneigd te denken dat de banden binnen Scouting zo hecht
zijn en de sociale controle zo groot is, dat overschrijdend gedrag niet voorkomt. Landelijk: ‘Een te groot aantal organisaties en groepen - ook bij ons

32

- denkt ‘bij ons gebeurt het niet’ en dat is zorgelijk, mensen die dader zijn
liggen namelijk vaak goed in de groep en hebben goed contact met ouders.’
De gemiddelde Scoutinggroep schat het risico hoger in bij nieuwe leidinggevenden en bestuursleden van buiten de groep, dan bij ‘eigen kweek’.
Vrijwilligers die voortkomen uit de eigen Scoutinggroep genieten bij het
bestuur een hoge mate van vertrouwen; men wil (voor) hen niet om een VOG
vragen. Op lokaal niveau verschilt de mate waarin Scoutinggroepen zich
bewust zijn van risico’s zeer. Sommige groepen zijn zeer actief, maar er zijn
ook groepen die ‘slapen of de andere kant op kijken.’
De belangrijkste belemmeringen om met het thema en de pilot aan de slag
te gaan binnen Scouting – maar niet alleen bij Scouting – is dat het de ver–van–
mijn–bedshow is. ‘Dat komt bij ons niet voor, het is een vervelend onderwerp,
en al die regeltjes…’
Opvallend is dat de geïnterviewden van Scoutinggroepen die geen gebruik
hebben gemaakt van de mogelijkheid om VOG’s aan te vragen, denken dat het
merendeel van de vrijwilligers op de hoogte is van mogelijke risicosituaties.

4.4 Documentatie en registratie
Registratie van incidenten

Scouting Nederland registreert allerlei zaken op het gebied van grensoverschrijdend gedrag. Als onderdeel van de afdeling juridische zaken wordt
bijgehouden wie er wanneer over de schreef gaat: van geweld tot een greep
uit de kas en seksueel overschrijdend gedrag. Bij het landelijk servicecentrum
van Scouting komen 80 tot 90 telefoontjes per jaar binnen. De helft gaat over
seksueel overschrijdend gedrag/zeden. Scouting Nederland meldt deze zaken
niet bij de politie; dat doen de lokale besturen zelf en het slachtoffer wordt
gestimuleerd om aangifte te doen. Aangifte door het slachtoffer gebeurt in
een enkel geval. ‘Ouders besluiten vaak na overleg met de politie daarvan af
te zien.’ Scouting Nederland heeft vijf à tien keer per jaar informatief overleg
met de zedenpolitie. Het aantal telefoontjes over zedenzaken is sinds 2005
constant: zo’n 40 à 45 per jaar. De pilot heeft daar geen verandering in
gebracht.
Jaarlijks zet Scouting circa vier mensen op de zwarte lijst: er staan
meestal mannen op, ‘maar ook een paar dames; als je financieel over de
schreef gaat, kom je er ook op.’ Niet alle incidenten komen Scouting
Nederland ter ore. ‘Krachtige bestuurders lossen het zelf op.’ Een van de
lokale groepen vertelde ons dat een vrijwilliger die ‘wat deed bij de kinderen’
in goed overleg is vertrokken. Toen de groep er later achter kwam dat deze
vrijwilliger bij een andere Scoutinggroep actief was, hebben zij de andere
groep daarvan op de hoogte gesteld. ‘De ongeschreven code binnen

33

Scoutingland is dat je een andere groep op de hoogte brengt van een eerder
voorval.’

Meest en minst erge incidenten

Niet elk grensoverschrijdend gedrag leidt tot de zwarte lijst: een scoutleider
van 22 die op kamp met iemand van 17 ‘de koffer in duikt’, is binnen Scouting
een stommiteit, maar niet ernstig genoeg voor de zwarte lijst. Een groepsleider van 19 die een relatie krijgt met een jeugdlid van 17 wordt niet gezien als
incident. ‘Wel is het een ongemakkelijke en lastige situatie door de
machtsongelijkheid.’
Wij hebben de geïnterviewden gevraagd naar het ernstigste en minst erge
incident bij Scouting: verkrachting en aanranding van een jeugdlid van 14 door
een leider van 28 kwam als ergste uit de bus en aanrakingen tussen een
jeugdlid van 17 en een leider van 19 als minst erge vorm van overschrijdend
gedrag. ‘Hoe erg het is, hangt ook heel erg af van hoe degene die het overkomt het ervaart. De behoefte aan lichamelijk contact en fysieke nabijheid is
bij elk kind anders en elke Scoutinggroep heeft een eigen cultuur daarin. Het
zijn net families, de ene is kleffer dan de andere.’ ‘Een hand op de schouder is
in het ene geval grensoverschrijdend in het andere geval niet.’ Het gevoel van
het slachtoffer is leidend.

4.5 Gebruik van ondersteunend instrumentarium
Bij Scouting worden vooral de eigen instrumenten gebruikt om de preventie
van seksueel overschrijdend gedrag vorm te geven. Deze instrumenten waren
al beschikbaar voor het gezamenlijke project In veilige handen. Het (trainings)
materiaal van Scouting Academy, het protocol Ongewenst Gedrag, het
Huishoudelijk Reglement en de gedragscode. Het landelijk niveau vraagt wel
aandacht voor In veilige handen en de pilot was hiervoor wederom een goede
aanleiding. Op de website van Scouting Nederland kunnen Scoutinggroepen
kennisnemen van het stappenplan en Scouting Nederland promoot het instrument om de Scoutinggroepen veilig te maken en seksueel misbruik te voorkomen. Maar een en ander heeft niet geleid tot lokale leessessies of workshops.
De pilot en het eigen instrumentarium bleven de afgelopen periode
enigszins gescheiden wegen waarbij de pilot vooral staat voor (en bedoeld was
voor) het aanvragen van gratis VOG’s. Hoewel de geïnterviewden van Scouting
Nederland stellen dat het gebruik van In veilige handen toeneemt binnen
Scouting – vooral door de berichtgeving in de media - geven vele lokale
groepen de voorkeur aan het Scouting instrumentarium dat een bredere
bandbreedte bespreekt van ongewenst gedrag dan enkel seksueel
overschrijdend gedrag. Op lokaal niveau is volgens de groepen die wij spraken
In veilige handen nauwelijks bekend. Als groepen de toolkit kennen, dan is dat

34

vooral van naam. De Scouting gedragscode, het Protocol ongewenst gedrag en
trainingen voor groepsleiding (onderdelen van het stappenplan) zijn bij
Scoutinggroepen soms wel bekend, maar bij veel groepsleiders liggen deze
papieren ongelezen in de kast.
De gedragscodes van Scouting en In veilige handen vertonen overigens wel
grote overeenkomsten. Dit is niet vreemd want Scouting Nederland participeert actief in het project en veel ervaringen van Scouting zijn verwerkt in In
veilige handen. In de Gedragscode van Scouting staat wat wel en niet
gewenst is in de omgang tussen vrijwilligers en jeugdleden. Ook verplicht de
gedragscode vrijwilligers melding te maken bij vermoedens dat andere
vrijwilligers deze gedragscode overtreden. De gedragscode werkt preventief:
met nieuwe leiding wordt de code besproken en zo wordt het onderwerp op
de kaart gezet. Naast de gedragscode moeten vrijwilligers hebben kennisgenomen van en handelen naar het Protocol ongewenst gedrag. Dit protocol
beschrijft de manier waarop vrijwilligers moeten omgaan met (vermoedens
van) ongewenst gedrag. Vrijwilligers met vermoedens zijn verplicht om dit te
melden. Bij vragen over of meldingen van vermoedens van ongewenst gedrag
door groepen bij de landelijke organisatie, blijken bestuurders de informatie
uit het protocol te kennen, zo stelt een medewerker van Scouting Nederland.
Scouting Nederland vindt alle instrumenten belangrijk, maar de VOG en de
gedragscodes hebben als handvatten voor het lokale niveau de laatste tijd een
grote meerwaarde.

4.6 Deelname aan de pilot: argumenten, motieven, overwegingen en
aantallen
Vanuit Scouting Nederland

Scouting Nederland beschouwt de VOG niet als wondermiddel om ongewenst
gedrag binnen Scouting te voorkomen, maar het zorgt er wel voor dat personen die eerder in de fout zijn gegaan met kinderen, en daardoor bij Justitie
bekend zijn, niet bij Scouting aan de slag kunnen. ‘Seksueel misbruik zullen
we nooit helemaal uit kunnen bannen. Wat we wel kunnen doen is het
bewustzijn vergroten waardoor er een openheid komt om hierover te communiceren. Dit zal een groeiproces zijn.’7
Al vanaf 2005 stelt Scouting Nederland het aanvragen van een VOG
verplicht voordat een vrijwilliger in een functie benoemd kan worden. De
kosten hiervoor werden door het organisatieonderdeel waarvoor de aanvraag
nodig was vergoed (bij een functie op lokaal niveau dus de groep, voor
landelijke functies de landelijke organisatie). ‘De VOG-aanvraag is een
7

http://www.aalsmeer.nl/Onderwijs_Jeugd_en_Welzijn/Centrum_voor_Jeugd_en_gezin/
In_veilige_handen

35

controle bij de deur. Het is weliswaar een momentopname, maar wel met
terugwerkende kracht. De Dienst Justis kijkt onbeperkt terug in de tijd
wanneer het gaat om zedendelicten en ernstige geweldsdelicten. Natuurlijk
hebben zich ook veel incidenten voorgedaan waarin de bewijslast ingewikkeld
was en waar het mogelijk niet tot een veroordeling is gekomen. In veel van
deze zaken komt het niet tot een veroordeling.’
Het VOG-beleid vanaf 2005 is voornamelijk ingezet om opnieuw het
hoppen van ‘foute’ vrijwilligers tegen te gaan en gaf in eerste instantie
aanleiding tot gemor: ‘is dat wel nodig, het kost geld en het is gedoe voor
scouts en groepen, terwijl… wat zegt het nu eigenlijk over de toekomst.’ ‘In
vrijwilligersland is het niet gebruikelijk om strakke sollicitatieprocedures en
referenties na te vragen. Dan is een VOG-aanvraag een extra hulpje’, aldus
een landelijke medewerker. Voordat de pilot begon waren er bij Scouting al
circa 6000 scouts met een VOG (aangevraagd tussen 2005 en 2012). De pilot
bracht daar tot op heden (mei 2013) in korte tijd (mei 2012 - mei 2013) nog
eens 7000 bij. Meer dan de helft van de groepsleiding en besturen heeft nu
VOG’s. Scouting is blij met de gratis verstrekking: ‘30 euro is een hoop geld,
zeker omdat een groep vaak meerdere vrijwilligers heeft en vrijwilligers
gemiddeld drie jaar een functie bekleden. Het is prettig als de overheid
daarin bij wil springen. En er wordt dus ook grif gebruik van gemaakt.’
In 2012 en 2013 zijn VOG’s aangevraagd door 599 organisatieonderdelen
(558 lokale groepen, 24 regio’s en steunpunten en Scouting Nederland). 421
van deze organisaties hebben in deze periode vijf of meer VOG’s geregistreerd. 676 organisatieonderdelen hebben nog geen VOG’s geregistreerd.
Deels komt dit omdat vrijwilligers binnen deze organisaties ook elders actief
zijn en hun aangevraagde VOG daar geregistreerd is (dit zal met name bij
regio’s en landelijk actieve teams zijn, dus onderdelen boven groepsniveau).
Onder deze 676 zitten 554 lokale Scoutinggroepen die nog geen VOG geregistreerd hebben.
De pilot met de gratis VOG’s is voor Scouting Nederland een goede
aanleiding om ook de nieuwe leiding van ‘eigen kweek’ om VOG’s te gaan
vragen. Scouting Nederland overweegt om in haar huishoudelijk reglement de
uitzondering te verwijderen en de VOG-plicht ook voor eigen kweek in te
stellen. Er komen nu tijdens de pilot toch twee niet-verstrekte VOG’s per jaar
uit en Scouting zet vier personen per jaar op de zwarte lijst. Daarmee zijn er
in ieder geval weer een klein aantal jongeren behoed voor nare ervaringen.
‘Wij zeggen nu al: ‘Doe het voor iedereen’. Daarmee laat je aan ouders zien
dat je veiligheid serieus neemt en maak je de organisatie minder kwetsbaar
voor verwijten van laksheid.’

Lokaal niveau: de Scoutinggroepen

Een aantal Scoutinggroepen vraagt nu al VOG’s aan voor eigen kweek binnen
de pilot; wijs geworden door incidenten, gealarmeerd door mediaberichten,

36

overtuigd door de regio’s en het landelijk niveau én niet te vergeten door de
gratis mogelijkheid die er nu is. Een van de groepen die wij spraken gebruikt
de pilot om ook op andere profielen dan werken met jeugd (bestuur, financiën) te laten screenen. De meeste groepen houden het echter op werken met
jeugd, voor nieuwe leiding.
De Scoutinggroepen die tot op heden (nog) geen gratis VOG’s hebben
aangevraagd motiveren dat met het is ‘nog niet nodig geweest’- dat wil
zeggen er zijn geen vrijwilligers van buiten gekomen - of door andere prioriteiten: ‘Er zijn meer dingen die je moet doen en we zijn allemaal vrijwilligers.’ De meeste groepen die aanvragen vragen ruim aan, maar bij een aantal
groepen gaat het om vijf VOG’s of minder.
Een flink aantal groepen is bij de aanvraagprocedure gestrand: ‘De aanvraag van een elektronische handtekening had nog heel wat voeten in de
aarde en maakte het zo lastig, dat de Scoutinggroep besloot er verder geen
energie in te steken.’ ‘We dachten met een paar klikken op de computer klaar
te zijn. Zo gemakkelijk was het echter niet. Daarom hebben we het op dit
moment even geparkeerd. We zijn al druk zat met andere dingen.’

Het aanvragen van VOG’s

Bijna alle Scoutinggroepen die een aanvraag deden binnen de pilot, deden dat
digitaal. Maar niet elke groep is even vertrouwd met de digitale wereld en ook
voor wie dat wel is blijkt bij de VOG-aanvragen enige handigheid en vooral
doorzettingsvermogen nodig: ‘130 keer hetzelfde formulier klaar zetten en
dan iedereen achter de broek gaan zitten of ze het zelf willen afmaken en
indienen… dat is niet per se waar een Scoutingsecretaris op zit te wachten.’
Ook bij de overtuigde/fervente aanvragers staat de procedure binnen de
pilot bekend als ‘bureaucratisch en administratief gedoe’. De organisatie zet
de aanvraag klaar, de individuele scout maakt ‘m af en dient ‘m in en betaalt
in het digitale systeem. Die betaling wordt in eerste instantie door de lokale
groep gecompenseerd. De groep krijgt dan het geld weer van het landelijk
niveau terug als de VOG geregistreerd wordt in de ledenadministratie. Als
alles goed gaat krijgt de betrokkene een VOG, die hij/zij afgeeft aan de lokale
Scoutingsecretaris, die VOG registratienummer en naam van de betrokkene in
de ledenadministratie registreert. ‘Vele partijen, zijn hier op vele momenten
bij betrokken. Dat moet makkelijker kunnen en eigenlijk zou de vrijwilliger
zelf niet meer hoeven te betalen als bekend is dat hij/zij via Scouting aanvraagt!’ Een van de geïnterviewden meldt dat voorheen ook nog van tevoren
voor elke aanvraag het burgerservicenummer moest worden uitgevraagd bij
de individuele vrijwilligers: ‘Gelukkig hoeft dat nu niet meer; mensen hadden
daar bezwaar tegen.’

37

4.7 Verband tussen VOG- aanvragen en andere preventie van seksueel
overschrijdend gedrag
In de communicatie over de pilot heeft de mogelijkheid om gratis VOG’s aan
te vragen en de manier waarop groepen dat kunnen doen centraal gestaan.
Scouting Nederland vermeldt bij de promotie van de regeling ook in een alinea
dat dit natuurlijk niet het enige instrument is om het vrijwilligerswerk veiliger
te maken en dat bredere aandacht voor de preventie van seksueel overschrijdend gedrag gewenst, nodig, en aan te raden is. De landelijke vereniging
plaatst die alinea onder de kop ‘Verantwoordelijkheid voor een veilige sociale
omgeving’ en noemt daarbij het bespreekbaar maken van het onderwerp
omgaan met intimiteiten, het afspreken van omgangsregels in de groep, het
elkaar aanspreken op gedrag en het volgen van modules binnen Scouting
Academy’(mail 28/6/2012; zie ook het persbericht over gedragscode 16 juni
2012 op de site).
Scouting Nederland heeft met de Scoutinggroepen over de pilot gecommuniceerd per website en verschillende mails naar regiovoorzitters en besturen
van Scoutinggroepen. Verder is er in de pilotperiode geen extra aandacht
geweest voor de preventie van seksueel overschrijdend gedrag. Scouting
communiceerde hier in de jaren hiervoor ook al over. Een medewerker van
het landelijk niveau: ‘Het is steeds dezelfde waterdruppel die de aandacht
erin moet slijpen en we hopen dat die druppels op een gegeven moment dan
aanleiding zijn voor groepen om de VOG’s en het onderwerp serieus te gaan
nemen.’ Scouting heeft geen gebruikgemaakt van workshops van MOVISIE en
dergelijke. Het is eerder zo dat betrokken, deskundige medewerkers van
Scouting zelf workshops geven over dit onderwerp, zoals bij
vrijwilligerscentrales.

Over de functie van de pilot: perspectieven landelijk management en lokaal
niveau

Op de vraag of de pilot het vrijwilligerswerk rond jeugd binnen Scouting
daadwerkelijk veiliger heeft gemaakt, antwoordt het landelijk niveau: ‘Elke
rotte appel die je eruit haalt, is er één.’ Over de functie van de pilot met de
gratis VOG’s voor het bespreekbaar maken van seksueel overschrijdend gedrag
zeggen de geïnterviewden van Scouting Nederland: ‘Het kost tijd en energie
om aandacht te hebben voor de boodschap van In veilige handen. Vaak is het
op lokaal niveau een sluitpost, een eng onderwerp dat je naar achter schuift.
Dat geldt niet alleen binnen Scouting. Je zoekt naar incentives waardoor
mensen ermee aan de slag gaan: een nare ervaring, media-aandacht voor
seksueel misbruik en de gratis VOG zijn zulke incentives. Hoe raar dat misschien ook klinkt.’
Tegelijkertijd relativeren het landelijk en lokaal niveau het belang van de
pilot bij Scouting. Men benadrukt dat Scouting hiervoor ook al aandacht had

38

voor seksueel overschrijdend gedrag, en dat dat in de toekomst ook zal
blijven, pilot of geen pilot. In feite - zeggen de geïnterviewden - hebben de
publicatie van In veilige handen (2009) en de pilot gratis VOG’s (2012) op
lokaal niveau (bij wel en niet aanvragende Scoutinggroepen) niet gezorgd voor
meer belangstelling voor preventie van seksueel overschrijdend gedrag. De
jaren 2005 (Scoutingbesluit) en 2011 (media-aandacht voor misbruik buiten
Scouting) zijn naar eigen zeggen veel belangrijker. Ook de lokale reactie op
vermoedens en eventuele incidenten is volgens de betrokkenen niet
veranderd.8
Deze relativeringen staan echter haaks op de andere geluiden die tijdens
ons onderzoek bij deze koepel naar voren kwamen: de pilot betekende wel
degelijk een impuls voor het aantal aangevraagde VOG’s binnen Scouting en
we hebben ook aanleiding om aan te nemen dat bij een groot aantal van deze
individuele VOG’s een gesprekje heeft plaats gevonden over nut en noodzaak
van deze aanvragen. ‘Doe het nou maar, we maken Scouting er veiliger mee!’.
Overigens hebben we deze functie van de pilot bij meerdere organisaties
teruggehoord: zowel deelnemers als niet-deelnemers aan de pilot stellen dat
communicatie over de VOG-aanvraag ook vaak aanleiding is tot een inhoudelijker gesprekje met individuele vrijwilligers.9
De pilot heeft het bewustzijn binnen Scouting allicht/aldus een nieuw
zetje gegeven. De Scoutinggroepen die wij hebben gesproken willen in de
toekomst meer aandacht gaan besteden aan een veilig klimaat voor kinderen
en het voorkomen van seksueel overschrijdend gedrag. Een (gratis) VOG heeft
een plaats binnen dit beleid. Ook de Scoutinggroepen die tot nu toe nog niet
zoveel gedaan hebben met de pilot, denken dat de aandacht voor preventie
van seksueel grensoverschrijdend gedrag blijvend is. Een niet aanvragende
Scoutinggroep: ‘Je moet als vrijwilligersorganisatie toetsen dat iemand van
onbesproken gedrag is.’ Een andere groep: Eeen VOG zegt niet altijd veel over
het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het gaat om het idee dat
je iets gedaan hebt dat kan je naar buiten toe verkopen.’ Belangrijk vindt een
Scoutinggroep dat de landelijke organisatie de verantwoordelijkheid blijft
nemen voor deskundigheidsbevordering van groepsleiders, blijvende aandacht
voor het thema en de ontwikkeling van tools voor het lokale niveau. Zoals al
eerder gezegd helpt agendering via schandalen in de media ook. Een
Scoutinggroep: ‘Als er geen incidenten aan de oppervlakte komen, kan het een
‘low profile item’ blijven.’

8

Zie de casebesprekingen in de panels.

9

Onder andere in expertmeetings te berde gebracht, maar ook bij kindervakanties en een aantal
sportbonden.

39

4.8 Scouting Nederland over het vervolg van de pilot en verwachtingen
voor de toekomst
Voortzetting en uitbreiding van de Pilot

Scouting Nederland wil graag dat de pilot met de gratis VOG’s wordt omgezet
naar een structurele regeling en dat die regeling wordt opengesteld voor
andere vrijwilligersorganisaties: ‘Het woord pilot weg en verder doorgaan,
graag! Niet alleen voor Scouting, maar voor alle andere verenigingen die met
jeugd werken zijn de VOG’s heel belangrijk.’ Als de pilot wegvalt is Scouting
Nederland bang dat kwaadwillenden hun prooi bij de organisaties gaan zoeken
die zich geen VOG’s kunnen permitteren. ‘Er komen voldoende voorbeelden
uit onze aanvraagpraktijk die bewijzen dat de aanvraag nut heeft. Daarmee
kunnen we niet alle misdrijven voorkomen, maar het herhalingsrisico is zo
groot bij zedenmisdrijven dat een eerdere veroordeling echt serieus genomen
moet worden. Veiligheid en Justitie kijkt niet voor niets langer dan twintig
jaar terug bij de verstrekking van VOG’s op dit profiel.’
Men is voor continuering van de digitale aanvraagmogelijkheid. ‘Digitaal
aanvragen is prettig, de kosten zijn minder hoog en je kunt het doen op je
eigen moment.’ Landelijk ziet men ook wel belemmeringen in de digitale
procedures, ‘maar door de ervaring, zal het steeds eenvoudiger worden’.
Scouting heeft graag dat de landelijke overheid verantwoordelijk blijft voor de
regeling. ‘Natuurlijk doet het vrijwilligerswerk zelf veel aan preventie van
seksueel misbruik, maar een gratis VOG hoort bij preventie in het vrijwilligerswerk. Als de overheid steeds meer van vrijwilligers vraagt en verwacht,
dan moet zij goede selectie aan de poort ook mogelijk maken. Met gratis
VOG’s is het belastinggeld goed besteed’, aldus Fedde Boersma van Scouting
Nederland en NOV.
De adjunct-directeur Scouting die wij ook als vertegenwoordiger van NOV
hebben geïnterviewd voegt hieraan toe: ‘Liever niet de compensaties via de
gemeenten regelen. Dan zouden we te maken krijgen met ruim vierhonderd
gemeenten. Veel gemeenten moeten bezuinigen en bovendien heeft de koepel
van gemeenten de VNG de afgelopen jaren niet veel enthousiasme uitgestraald op dit gebied.’10 Van slechts negen gemeenten in Nederland is bekend
dat zij VOG’s voor vrijwilligersorganisaties compenseren.11
Daarnaast benadrukt Scouting Nederland dat de koppeling met het bredere
project van In veilige handen moet blijven: ‘Niet alleen een gratis VOG en
verder geen maatregelen, maar alleen een gratis VOG als je ook andere
maatregelen treft als organisatie. Die koppeling en gedragscodes heb je nodig

10 De opmerkingen van de vertegenwoordiger van de VNG in onze expertmeeting (22 april) bevestigen
deze inschatting.
11

40

Den Haag, Heumen, Assen, Nijmegen, Schoonhoven, Brunssum, Amersfoort, Overbetuwe, Zuidplas.

voor bewustwording bij je achterban. Dus die voorwaarde moet er wel bij
blijven.’

Verwachting van de Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk 2013

Scouting Nederland juicht het initiatief van een gezamenlijke referentielijst en
de mogelijkheid tuchtrecht te laten spreken via Stichting Tuchtrecht
Vrijwilligerswerk die in maart 2013 werd opgericht toe. De stichting zal ervoor
zorgen dat er onafhankelijk tuchtrecht gesproken kan worden op basis van de
beschikbare blauwdruk (zie website In veilige handen). Overtreden van de
gedragscode is hierbij leidend. De gezamenlijke referentielijst wordt de
verantwoordelijkheid van Vereniging NOV. Organisaties mogen ook zelf
tuchtrecht spreken (als het volgens de blauwdruk gebeurt) en kunnen dan ook
aansluiten bij de registratielijst. NOV heeft een auditcommissie ingesteld die
checkt of aan de blauwdruk voldaan is.
Scouting zal zich in ieder geval aansluiten bij de gezamenlijke registratielijst. Het aansluiten bij Stichting STV om ook het tuchtrecht extern plaats te
laten vinden wordt nu overwogen. De gezamenlijke lijst biedt de mogelijkheid
vrijwilligers die bij de ene organisatie over de schreef gegaan zijn, bij een
andere te weren. Op dit moment is dat niet mogelijk. Een gezamenlijke en/of
eenduidige vorm van tuchtrecht voorkomt willekeur en rechtsongelijkheid. Via
inzage in de lijst van Vereniging NOV wordt het mogelijk om informatie over
vrijwilligers die de gedragscode hebben overtreden, maar bij wie het niet tot
een veroordeling is gekomen, met andere vrijwilligersorganisaties te delen.
Hoewel vrijwilligers geen relevante justitiële antecedenten hebben, kunnen
ze dan toch niet meer aan de slag met kinderen en jongeren in het vrijwilligerswerk. ‘Via het gezamenlijke tuchtrecht zullen incidenten nu netjes
beoordeeld worden. Daarmee komen we af van het informele netwerk dat
elkaar informeerde over allerlei – ook niet zo zorgvuldig beoordeelde
- incidenten.’
Scouting krijgt via politie en justitie weinig te horen over risicovrijwilligers. Dat maakt de behoefte aan eigen kanalen groter. ‘Het is natuurlijk een
heel ingewikkeld en privacygevoelig traject om informatie over vrijwilligers/
individuen te delen. Zo’n Stichting Tuchtrecht geeft daar handen en voeten
aan en stelt aanvaardbare kaders.’ De Stichting Tuchtrecht maakt zorgvuldiger
beoordeling mogelijk en het delen van de zwarte lijst met andere vrijwilligersorganisaties. ‘Dat laatste is heel belangrijk omdat mensen die je niet in
dit vrijwilligerswerk wilt hebben anders elders weer zo aan de slag zouden
kunnen.’

41

4.9 Conclusies over de pilot bij Scouting
Scouting is als pilotorganisatie zeer actief met de preventie van seksueel
overschrijdend gedrag. Maar of we dat aan de pilot kunnen toeschrijven is de
vraag. Scouting was al ver vóór de pilot een van de koplopers in de vrijwilligerswereld als het gaat om gedragscodes en de preventie van seksueel
misbruik. Scouting heeft vanaf de jaren tachtig een eigen zwarte lijst, geeft
cursussen (Scouting Academy), hanteert sinds 2011 een gedragscode en sinds
eind jaren ’90 een protocol ongewenst gedrag. Sinds 2005 worden binnen
Scouting, voor eigen rekening, al VOG’s aangevraagd.
Niettemin - of misschien wel daarom - is de pilot met de gratis VOG’s bij
Scouting zeer succesvol verlopen. Scouting Nederland heeft de pilot helder
uitgezet en er zijn inmiddels maar liefst meer dan 7000 extra VOG’s aangevraagd binnen de pilot. Daarmee komt Scouting op ongeveer 13.000 vrijwilligers met een VOG: iets meer dan de helft van het gehele bestand.
Als de pilot wordt voortgezet is Scouting van plan om de lokale groepen
ook om VOG’s voor ‘eigen kweek’ te gaan vragen.
Net als bij de andere pilotorganisaties blijft het doorzetten van dit thema
naar het lokale niveau ook voor Scouting lastig. Er zijn groepen die het
landelijk enthousiasme geheel hebben overgenomen, maar er zijn ook groepen die ‘de andere kant opkijken’. ‘Helaas hebben ook wij incidenten nodig,
soms, om het bewustzijn over het risico op seksueel misbruik te verhogen’,
aldus een Scouting medewerker.
De geïnterviewden bij Scouting willen graag dat de pilot doorgaat of
structureel wordt voor een groter aantal organisaties. Doordat kwaadwillenden nu nog aan de slag kunnen bij andere organisaties helpt de pilot te weinig
voor het vrijwilligerswerk in den brede. Als de pilot niet wordt voortgezet
denken sommigen bij Scouting zelfs dat het ‘makkelijker wordt om bij de
zwakke broeders binnen te komen.’

42

VerweyJonker
Instituut

5

De pilot bij Steunpunt KinderVakanties

5.1 Inleiding
Het Steunpunt KinderVakanties (SKV) is het samenwerkingsverband van
kindervakantieorganisaties in Nederland. Het Steunpunt is opgericht in 2011.
Samen met de aangesloten organisaties streeft het Steunpunt naar kindervakanties, waarbij zij streven naar positieve vakantie-ervaringen van kinderen
en jongeren. Aansluiting bij het Steunpunt geeft organisaties onder andere de
mogelijkheid gebruik te maken van vergoeding van Verklaringen Omtrent
Gedrag van vrijwilligers. Landelijke aangesloten organisaties declareren
rechtstreeks bij SKV; lokale organisaties declareren eerst bij hun landelijke
bureau die vervolgens weer bij SKV declareert.
Het Steunpunt is sinds maart 2012 aangesloten bij de Pilot Gratis VOG’s.
Sindsdien communiceert het Steunpunt actief (potentiële) deelnemers over de
pilot via hun website, nieuwsbrieven en via sociale media. Het Steunpunt
beheert daarnaast het onafhankelijke Keurmerk KinderVakanties, een keurmerk voor kwaliteit en veiligheid van kindervakanties. Dit Keurmerk was een
initiatief van Jantje Beton dat het in verband met een beleidswijzing heeft
afgestoten. Het Steunpunt KinderVakanties heeft dit KinderVakantieKeurmerk
in 2011 overgenomen.
De organisaties die aangesloten zijn bij het Steunpunt verschillen in
schaalgrootte (aantal vrijwilligers, aantal vakanties, aantal deelnemers) en
doelgroep. Zo zijn er organisaties die landelijk actief zijn, en kleinere of
familiebedrijven met een relatief kleine vaste groep medewerkers / bestuursleden. Het aantal vrijwilligers dat jaarlijks meegaat op de vakanties loopt
uiteen van circa 15 tot ruim 600. De kindervakanties richten zich meestal op
kinderen die om uiteenlopende redenen meestal niet met vakantie kunnen, al
bestaan er ook vakantiekampen die toegankelijk zijn voor alle kinderen.
Andere organisaties hebben specifieke doelgroepen voor sommige vakanties of
voor hun gehele aanbod, zoals kinderen met diabetes, kinderen met een
lichamelijke en/of verstandelijke beperking, kinderen die extra begeleiding
nodig hebben, op bepaalde leeftijdgroepen of (sociale) achtergronden.
Het landelijk uitvoeringsniveau van de kindervakantieorganisaties is in
kaart gebracht aan de hand van telefonische semi-gestructureerde interviews
en aan de hand van jaarverslagen (o.a. de tussenrapportage in 2012) en
documentatie van het SKV. In overleg met het Steunpunt hebben wij vier

43

organisaties telefonisch geïnterviewd, op directie-/managementniveau. De
organisaties zijn zowel landelijke organisaties als lokale, kleinere organisaties,
verspreid over het land. In totaal hebben vijf interviews plaatsgevonden:
●● Steunpunt KinderVakanties, projectleider/adviseur
●● YCamps, coördinator Vakantieweken
●● Stichting Heppie, directeur/bestuurder
●● Tweehek Recreatie, directeur
●● Stichting Kinderwerk, bestuurslid/leidster
Twee (landelijke) organisaties – Ycamps en Heppie – maken gebruik van de
Pilot en vragen VOG’s van hun vrijwilligers die zij vervolgens declareren bij
het SKV. Eén organisatie – Kinderwerk – vraagt nog geen VOG’s van vrijwilligers en een laatste – Tweehek – start in 2013 met het aanvragen van VOG’s.
Daarnaast zijn twee panelbijeenkomsten gehouden waar kindervakantieorganisaties (ook) vertegenwoordigd waren:
●● Panel ‘Veiligheid van het vrijwilligerswerk in kindervakantieorganisaties’,
met bestuursleden en vrijwilligers van Kindervakantieland Almere,
Stichting Ontspanning en recreatie Nijmegen en Okee Vakantiekampen
Leiden.
●● Panel ‘Veiligheid van het vrijwilligerswerk rond jeugd met beperkingen’,
waar naast vertegenwoordigers van Scouting en sport ook coördinatoren en
vrijwilligers van twee kindervakantieorganisaties vertegenwoordigd waren:
De Luchtballon Ossendrecht en De Wielewaal Hilversum.

5.2 Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
door vrijwilligers
Vanuit het SKV is veel aandacht voor de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk rond jeugdigen. In het bijzonder is
er veel aandacht voor deelname van lidorganisaties aan de pilot Gratis VOG’s.
Via de website12, via nieuwsbrieven/ nieuwsberichten en sociale media brengt
SKV het thema binnen het bredere thema van kinderveiligheid uitgebreid
onder de aandacht. Door het Keurmerk is er al langer aandacht voor de
preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag; kinderveiligheid is een
van de hoofddoelstellingen van het Keurmerk en omvat meer dan alleen
seksueel grensoverschrijdend gedrag.
De geïnterviewde organisaties verschillen in de mate waarin zij aandacht
hebben voor de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag in het
vrijwilligerswerk rond jeugdigen. Sommige organisaties stellen het thema
centraal, terwijl bij andere het thema een van de vele onderdelen van het
vrijwilligersbeleid is. Wanneer organisaties veel aandacht hebben voor
12

44

www.steunpuntkindervakanties.nl.

kinderveiligheid of specifiek de preventie van seksueel grensoverschrijdend
gedrag, bestond deze vrijwel altijd al eerder dan de pilot. Voor sommige
organisaties geldt dat zij het onderwerp sinds oprichting al hoog op de agenda
hebben staan. Dit geldt vooral voor organisaties die het Keurmerk hebben.
Zo heeft pilotdeelnemer Heppie een strikt kwaliteits- en screeningsbeleid
voor nieuwe vrijwilligers en brengt zij het thema periodiek onder de aandacht
op trainingsdagen verzorgd door MOVISIE en door workshops door eigen
coördinatoren: ‘zij zijn als het ware de ambassadeurs van deze thematiek’. De
organisatie: ‘Vrijwilligers krijgen een veiligheidsplan (verzameling van documenten rondom veiligheid, met daarin klachtenprocedure, vertrouwenspersoon, hoe te handelen bij signalen van grensoverschrijdend gedrag en seksueel
misbruik?) en een informatiemap mee.’
Ycamps en Kinderwerk adresseren het thema in meer of mindere mate in
het bredere veiligheidsbeleid van de organisatie. Het thema komt – al dan niet
expliciet - aan bod in de ‘huisregels’, bij de introductiedagen, bij workshops
gericht op activiteitenbegeleiding of omgaan met elkaar, en bij het veiligheidsbeleid van de organisatie. Het kan bijvoorbeeld aan de orde komen bij
thema’s als omgangsregels, grenzen, hoe om te gaan met kinderen die
weglopen, kinderen die extra begeleiding nodig hebben et cetera. Daarnaast
wijzen organisaties specifiek op instrumenten en documentatie waar vrijwilligers mee kunnen werken of die vrijwilligers eerst moeten ondertekenen,
zoals het Pedagogisch Plan of de gedragscode (zie ook verderop).
Tweehek stelt dat het thema tegengaan van seksueel misbruik geen
specifieke aandacht krijgt – ‘er zijn zoveel dingen die belangrijk zijn, het is
niet een heel groot punt in het beleid’ - wel is er veel aandacht voor relaties
tussen deelnemers onderling en relaties tussen (jonge) leiding en deelnemers.
De vaak jonge groepsleiding wijst men op de verantwoordelijkheden die zij
hebben als kampleiding en op het omgaan met elkaar.
Kinderwerk geeft aan geen veiligheidsbeleid te hebben specifiek op het
tegengaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag: ‘De vraag ‘wat doe je als
een kind bijvoorbeeld steeds op je schoot kruipt’, wordt wel besproken. Maar
om nu te spreken over een beleid op veiligheid, nee. En we stellen geen eisen
zoals het overleggen van een VOG.
Op lokaal niveau zien we dat kinderveiligheid in brede zin hoog in het
vaandel staat bij de kindervakantieorganisaties. Lokale organisaties benadrukken vooral het vermijden van 1-op-1 situaties en de aanwezigheid van voldoende, ervaren groepsleiders bij kampen. Ook besteden zij veel aandacht
aan bewustwording rondom kinderveiligheid in de trainingsweekenden voor
nieuwe vrijwilligers.
Uit het voorgaande valt te constateren dat er zowel op landelijk als op lokaal
niveau verschillen zijn in de wijze waarop het thema seksueel grensoverschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk rond jeugd wordt opgepakt.

45

De aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag door
vrijwilligers – of breder: voor kinderveiligheid – kan volgens de landelijke en
lokale kindervakantieorganisaties die wij spraken niet los gezien worden van
maatschappelijke ontwikkelingen en media-aandacht. Iedereen noemt dat bij
ouders meer bewustzijn is ontstaan voor risico’s voor hun kind en dat ouders
steeds vaker organisaties vragen welke veiligheidsmaatregelen zij nemen. De
coördinator van Ycamps geeft bijvoorbeeld aan: ‘Het thema veiligheid is
absoluut sterker geworden. Als ik het nu al vergelijk met 10 jaar geleden, is
dat heel erg veranderd. (…) Je moet er veel meer aandacht voor hebben. Je
deelnemers maar ook je vrijwilligers veel meer bewust van maken, en ook
stukje bescherming van zowel deelnemers als vrijwilligers bieden. Terwijl je
daar voorheen veel minder over nadacht. Ik denk dat daar de grenzen ook wel
in veranderd zijn. Dingen die 10, 15 jaar nog wel konden, nu niet meer
kunnen, of dat je daar in ieder geval nu bewuster mee omgaat.’
Op lokaal niveau merken de meeste organisaties geen verschillen in de
aandacht voor seksueel grensoverschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk
rond jeugd in de afgelopen tijd. Zij noemen bijvoorbeeld dat zij sinds oprichting oog hebben voor signalen en wanneer nodig hun beleid bijstellen. Voor
enkele lokale kindervakantieorganisaties geldt echter dat zij wél merken dat
er in vergelijking met enkele jaren geleden preventief beleid op papier staat
en er ook een gedragscode voor leiding is opgesteld. Deze ontwikkeling is
vooral het gevolg van toegenomen maatschappelijke aandacht en minder een
direct gevolg van de pilot.
Het SKV geeft aan dat lidorganisaties zelf de balans moeten vinden tussen
het enerzijds waarborgen van de veiligheid voor de kinderen en anderzijds het
bieden van een leuke vakantie waarbij er een warme band met kinderen
bestaat. Daar bestaat volgens de aangesloten organisaties soms een spanning
tussen. Het SKV merkt bij haar participanten: ‘Er is soms wel een angst dat je
door de hele veiligheidsdiscussie een hele steriele omgang met de kinderen
krijgt. Bij die kampen is het natuurlijk vaak zo, dat je een warme relatie
krijgt met een kind. Het gaat ook om kinderen die uit een moeilijke thuissituatie kunnen komen, je wil hen wel een ervaring geven waar ze positief
tegenaan kunnen kijken. De kinderveiligheid moet gewaarborgd zijn, maar
‘dat warme moet wel het uitgangspunt blijven’. Een kindervakantieorganisatie
die deelneemt aan de pilot beaamt dit: ‘We willen ook geen angst zaaien.
Vrijwilligers moeten nog wel een knuffel aan een kind kunnen geven of een
kind op schoot kunnen hebben.’ Ook op lokaal niveau merken organisaties dat
een sterkere focus op veiligheid op gespannen voet kan staan met de uitgangspunten van de organisatie.

46

5.3 Bewustzijn over kwetsbare groepen en risicosituaties
Uit de interviews en de panels blijkt dat de kindervakantieorganisaties
doorgaans goed zicht hebben op kwetsbare groepen en risicosituaties.
Kinderen die beschadigd zijn, een hulpverleningsgeschiedenis hebben,
misbruikt of mishandeld zijn, worden door verschillende geïnterviewden
genoemd als mogelijke risicogroep. Omdat zij kwetsbaarder zijn, maar ook
omdat zij hun grenzen sneller (laten) overschrijden, of zelf risicosituaties
kunnen opzoeken. Maar ook kinderen die het moeilijk hebben thuis of op
school vormen volgens een respondent een kwetsbare groep.
De respondenten zien ook de risico’s die samenhangen met verschillende
leeftijden. Een jonge leeftijd ziet men als risico omdat jonge kinderen
afhankelijker zijn van hulp bij dagelijkse dingen als tanden poetsen, aankleden, douchen, et cetera. Ook zouden zij minder mondig zijn, minder snel aan
de bel trekken. Bij oudere kinderen – vanaf een jaar of 13 – geldt het risico op
onderlinge relaties of seksuele contacten. Wat betreft geslacht, noemen
verschillende organisaties dat zij bij meisjes voorzichtiger zijn dan bij jongens, bijvoorbeeld dat er geen mannelijke leiding aanwezig is bij het douchen
en aankleden van meisjes.
Verder noemt iedereen dat kinderen met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking kwetsbaarder zijn voor seksueel misbruik omdat zij afhankelijker zijn van hulp of begeleiding. Kinderen met diabetes zijn daarnaast ook
kwetsbaar omdat er (ook ’s nachts) bloed geprikt moet worden. Dit geldt
bijvoorbeeld ook voor kinderen met eczeem waar begeleiders op bepaalde
tijden zalf moeten aanbrengen bij de kinderen.

Risico’s bij de vrijwilligersgroep

Uit voorzorg brengen sommige organisaties mannelijke leiding doorgaans niet
in 1-op-1-situaties met vrouwelijke (puber)deelnemers. Daarnaast noemen
kindervakantieorganisaties een jonge groepsleiding, zeker wanneer zij zelf
eerst deelnemer waren, als belangrijke risicogroep.
Inherent aan de kindervakanties is dat kinderen uit hun vertrouwde
thuissituatie zijn en weg van hun ouders, dit ziet men als een meer algemeen
risico. De belangrijkste risicosituatie volgens de respondenten is de zogenaamde een-op-een situatie: wanneer de vrijwilliger alleen is met het kind. Toch
zijn deze situaties niet altijd te vermijden, zoals bij meervoudig complex
gehandicapte deelnemers die een vaste begeleider hebben: ‘Het is één
iemand die een deelnemer compleet verzorgt. Daar zit een stukje risico in.
Daar zit ook een stukje bewustzijn in: wat doe je als een kind jou wakker
maakt omdat het naar de wc moet? Moet je dan een tweede persoon wakker
maken? Dat gaat niet altijd. Dat maakt het ingewikkeld.’ Sommige organisaties hebben regels rond registratie van 1-op-1-situaties, zoals De Luchtballon
die onder andere kindervakanties aanbiedt voor kinderen met eczeem. In de

47

gedragscode is opgenomen dat begeleiders niet alleen mogen zijn met het
kind en zijn er afspraken over het smeren van zalf en het geven van medicatie. Maar ook over meer dagelijkse, spontane contactmomenten die een-opeen zijn en niet te vermijden, zoals kinderen die weglopen van het terrein,
kinderen die getroost willen worden, et cetera.
Een pilotdeelnemer geeft kernachtig de belangrijkste risico’s weer in haar
optiek: intensief contact en slaapmomenten. Daarnaast zijn zwemactiviteiten
en droppings risicovol, met name voor onderling grensoverschrijdend contact
tussen kinderen. Niet-deelnemer Kinderwerk noemt vrijwilligerswerk waarbij
machtsverhoudingen ontstaan risicovol: ‘Als er sprake is van afhankelijkheid
en iemand voor je bepaalt wat je mag.’
Een andere deelnemende organisatie merkt dat het voor kleine collegaorganisaties soms zo lastig is om vrijwilligers te vinden, dat zij hierdoor
minder streng selecteren: ze zijn al lang blij dat ze vrijwilligers krijgen. Maar
kinderen zijn kwetsbaar, dus het is zo belangrijk om met betrouwbare en
kwalitatieve vrijwilligers in zee te gaan. Wanneer er sprake is van een verenigingscultuur waarin mensen met elkaar bevriend zijn kan dit volgens de
deelnemende organisatie ook een risico zijn: ‘als je vrienden bent, ben je
minder kritisch op elkaar’. Tegelijkertijd geldt voor grotere vakantiekampen
dat er minder overzicht en structuur is.

Mate waarin achterban bewust is

Het Steunpunt verwacht dat vrijwilligers van kindervakantieorganisaties zich
sinds de pilot meer bewust zijn van risicosituaties. Het SKV merkt dat organisaties er meer aandacht aan geven en door grote incidenten uit de media van
de afgelopen jaren zijn ouders zich ook bewuster geworden, wat ook weer
terug komt bij de vrijwilligers.
Alle organisaties houden voorafgaand aan de vakantieweken introductieweken, waar het niet alleen gaat om kennismaking, maar ook training van
vrijwilligers, voorlichting en omgangs- en veiligheidsmaatregelen worden
besproken. De kindervakantieorganisatie speelt daaraan in op risico’s door de
voorselectie van vrijwilligers (minimumleeftijd van begeleiders, screening
vooraf) en door de samenstelling van de begeleidingsgroepen, vaak er is 1
(vaste) coördinator bij elke groep aanwezig.
Toch schatten organisaties – zowel deelnemers als niet-deelnemers aan de
pilot - in dat niet al hun vrijwilligers al voldoende bewust zijn van risico’s. Zij
noemen bepaalde groepen waar het bewustzijn aanwezig is of juist nog niet.
Een deelnemer aan de pilot: ‘Ik denk dat we ze steeds bewuster maken.
Mannen zijn zich er bewuster van dan vrouwen. Die komen vaker naar ons toe
met vragen. Dat heeft vooral te maken met beeldvorming in de media en
mannen zijn ook vaker pleger. Daarnaast heb je als man een uitzonderingspositie. Je bent vaak de enige man in een team met vrijwilligers. Ook

48

vrijwilligers met een pedagogische achtergrond zijn zich meer bewust van
risicosituaties.’
Een andere pilotdeelnemer noemt juist een groep waar het bewustzijn nog
wat achterblijft, de ervaren vrijwilligers: ‘Voor vrijwilligers die lang meedraaien is het lastig. Ze hebben een heel referentiekader van vroeger. Zij vinden
het lastig om nu zo na te moeten denken bij dingen die eerst vanzelfsprekend
waren. Nieuwe vrijwilligers hebben het daarin wat makkelijker. Zij zijn
doorgaans wat jonger, en in de maatschappij en in de opleidingen is daar nu
ook meer aandacht voor gekomen.’
Een niet-deelnemende organisatie aan de pilot denkt dat hun vrijwilligers
zich voldoende bewust zijn; een andere niet-deelnemer verwacht dat vrijwilligers voldoende weten van risico’s; het thema seksueel grensoverschrijdend
gedrag krijgt geen specifieke aandacht en over risico’s spreekt men doorgaans
niet inhoudelijk binnen de organisatie: ‘wij hebben het meer over verliefdheid
of bijvoorbeeld als een kind je meer claimt dan gemiddeld’. Sommige vormen
van seksueel grensoverschrijdend gedrag zijn volgens een respondent nog
onvoldoende bekend bij de eigen vrijwilligers, bijvoorbeeld grensoverschrijding tussen (jonge) kinderen onderling.

5.4 Documentatie en registratie
Registratie van incidenten

Vanuit het Steunpunt blijkt bij navraag geen zicht te zijn op het aantal
incidenten dat zich bij aangesloten organisaties heeft voorgedaan.
Lidorganisaties hebben ook geen meldplicht aan het Steunpunt; wel verwacht
het Steunpunt dat zij laagdrempelig kunnen worden ingeschakeld voor advies
als zich in de toekomst incidenten zouden voordoen. Tijdens de pilotperiode
zijn er geen incidenten gemeld door aangesloten organisaties.
Bij de geïnterviewde kindervakantieorganisaties zijn ofwel geen incidenten
bekend, ofwel gaat het om één of enkele incidenten. Wanneer er incidenten
bekend zijn, gaat het om onderling seksueel contact / relaties tussen puberdeelnemers, en in een enkel geval om (vermoedelijk) seksueel grensoverschrijdend gedrag van een volwassen vrijwilliger naar een deelnemer toe. Ook
noemen organisaties situaties die, voordat zij uit de hand konden lopen, zijn
geadresseerd, zoals een groepsleiding die een ander lid van leiding aanspreekt
op een te ‘vrije’ omgang met een kind.
Bij sommige kindervakantieorganisaties is een grote alertheid op het
adequaat handelen bij incidenten. Zo werkt een van de pilotdeelnemers met
incidentformulieren. Als een incident zich voordoet, vult de coördinator van
een kindervakantie deze digitaal in, en soms door de betrokken groepsleiding
zelf. Op het formulier beschrijft men het incident en de manier waarop het is

49

afgehandeld. Ook geeft men verbeteracties, die al genomen zijn of genomen
moeten worden, aan. Alle incidentenrapportages worden na afloop gelezen en
getekend door de hiervoor aangestelde coördinator en door het management
op kantoor.

Meest en minst erge incidenten

Wij hebben de kindervakantieorganisaties gevraagd om zowel het minst erge
incident als het meest erge incident waar hun organisatie mee te maken
kreeg, te beschrijven. Wat zij hebben ervaren aan incidenten loopt uiteen in
aard en ernst, en betreft enkele recente incidenten maar meestal incidenten
van meerdere jaren geleden, eerder dan de Pilot Gratis VOG’s.
Afhankelijk van wat organisaties aan incidenten hebben meegemaakt, zijn
er grote verschillen tussen wat als minst erg en meest erge incident wordt
aangewezen. Zo lopen de voorbeelden van de ergste voorvallen uiteen van
aanranding van een minderjarige tot een pubermeisje dat haar leidster laat
zien dat zij geen bh draagt. Een organisatie noemt als ergste incident een
situatie waarbij een volwassen vrijwilliger op non-actief is gesteld na sterke
vermoedens van mogelijk seksueel grensoverschrijdend gedrag bij een jong
meisje: andere leiding had sterke ‘onderbuikgevoelens’ bij de vrijwilliger. Een
andere organisatie noemt als minst erge incident dat er seksueel contact had
plaatsgevonden tussen puberdeelnemers aan een vakantiekamp, overigens
een incident van 15 jaar geleden.
Als minst erge incidenten die kindervakantieorganisaties hebben meegemaakt, noemen zij zaken als vrijwilligers die kinderen op schoot zetten en het
geven van een nachtkus aan alle kinderen (ook al willen enkele kinderen dit
niet). Maar ook noemen zij zaken die niet conform het reglement van de
kindervakantie zijn, zoals kinderen die bij elkaar proberen te kruipen in een
slaapzak. Verder noemt een kindervakantieorganisatie als minst erge incident
dat zij hebben meegemaakt dat zij via een collega-organisatie hoorden dat
een ‘foute’ vrijwilliger die bij hen vertrokken was, elders als vrijwilliger weer
aan de slag probeerde te komen.
Op lokaal niveau is er weinig tot geen ervaring met incidenten. Een
organisatie noemt seksueel wervend gedrag van een pubermeisje, waardoor
de leiding zorgen had over de veiligheid van de andere kinderen.

5.5 Gebruik van ondersteunend instrumentarium
Ervaringen met IVH

Het Steunpunt stimuleert actief het gebruik van de Toolkit In veilige handen.
Zo adviseert het Steunpunt organisaties om actief met (onderdelen van) In
veilige handen te werken, via informatie voor nieuwe leden op de website en
bij aansluiting bij het Steunpunt, het laten ondertekenen van een

50

intentieverklaring waarin nieuwe organisaties zich committeren aan het
gedachtegoed van In veilige handen en algemenere uitgangspunten van
kinderveiligheid. Ook zijn er op de website van het SKV diverse links geplaatst
waar organisaties meer informatie over de Pilot kunnen vinden. Het Steunpunt
kan dit overigens niet afdwingen of actief controleren; het Steunpunt probeert
zoveel mogelijk te stimuleren dat kindervakantieorganisaties bewust kennis
nemen van en zich committeren aan de uitgangspunten van In veilige handen
en de onderdelen kennen en gebruiken.
Daarnaast heeft het Steunpunt een folder opgesteld over het maken van
een Pedagogisch Plan13 voor haar lidorganisaties. De folder beschrijft het
belang van een helder beleid in het kindervakantiewerk en biedt concrete
handvatten voor organisaties om een eigen plan op te stellen, zoals het
formuleren van de doelstelling van de organisatie, de visie op de omgang met
kinderen, welke regels kunnen zij wel/niet opstellen, et cetera.
De praktische verbinding tussen gratis VOG’s en het actieve gebruik van In
veilige handen is vrij zwak georganiseerd, dit geldt zowel op landelijk als
lokaal niveau. De meerderheid van de lokale organisaties is niet bekend met In
veilige handen of kent het alleen van naam. Organisaties die wel bekend zijn
met In veilige handen, vooral de landelijke pilotdeelnemers, zien de gedragscode en de omgangsregels als belangrijkste onderdelen. Overigens zijn er ook
organisaties die wel aangeven de Toolkit te gebruiken, maar vervolgens weinig
specifieke onderdelen kunnen noemen.
Verder is het zo dat landelijke en lokale kindervakantieorganisaties vaak
een breder veiligheidsbeleid hanteren. Een voorbeeld is een pilotdeelnemer
die naar aanleiding van de Pilot onderdelen vanuit het Keurmerk
KinderVakanties heeft geactualiseerd en geconcretiseerd met enkele onderdelen van In veilige handen: ‘Veel dingen deden we al. Een vertrouwenspersoon,
een meldprotocol, de klachtenprocedure. Alleen de gedragscode was verouderd en niet expliciet.’ Voor deze organisaties werkt de Toolkit dus vooral
aanvullend.
Naast het Pedagogisch Plan, In veilige handen en bestaande regels rondom
veiligheid worden in beperkte mate overige instrumenten gebruikt. Zo gaat
één pilotdeelnemer in 2013 beginnen met het gebruik van het
Vlaggensysteem, een theoretisch onderbouwd instrument om seksueel gedrag
van kinderen en jongeren te sturen, en seksueel grensoverschrijdend gedrag
te voorkomen. Een kindervakantieorganisatie die niet deelneemt aan de pilot
werkt met een eigen variant van een risico-inventarisatie, vergelijkbaar aan
die van In veilige handen.

13

Steunpunt Kindervakanties (2012). Een pedagogisch plan voor je kamp.

51

5.6 Deelname aan de pilot: argumenten, motieven, overwegingen en
aantallen
Vanuit het Steunpunt

Het Steunpunt is betrekkelijk kort na oprichting betrokken bij de pilot Gratis
VOG’s. Een incident bij een kindervakantieorganisatie was samen met het feit
dat de kindervakantiesector zeer versnipperd is, de aanleiding om aan te
sluiten bij de pilot. De groep vrijwilligers die betrokken is bij kindervakanties
is dan ook zeer divers. Het Steunpunt: ‘Je moet 500 vrijwilligers werven uit
een brede groep die je niet kent. Dan is een VOG heel belangrijk, in combinatie met een goed aanname- en screeningsbeleid.’
Het verband tussen deelname aan de pilot en kwaliteit en veiligheid van
kindervakanties is bij het Steunpunt sterk. Kinderveiligheid – in brede zin
- stond en staat hoog in het vaandel, onder meer door het overnemen van
Keurmerk KinderVakanties dat eerst ondergebracht was bij Jantje Beton.
Aansluiting bij de pilot gaf de aangesloten organisaties de mogelijkheid om
aangevraagde VOG’s vergoed te krijgen via het Steunpunt.
Aan de start van de pilot leefde bij het Steunpunt wel de vraag of de VOG
teveel los zou komen te staan: ‘Er was een angst dat de VOG een op zichzelf
staand instrument zou worden. Dat de weg er naar toe - hoe zorg je er voor
dat het nu veiliger wordt, aanspreekvormen, kunnen bespreken met elkaar
- geen aandacht krijgt en dat het een op een zichzelf staand instrument
wordt.’ Deze zorg is inmiddels veel minder, het Steunpunt merkt: ‘nu zitten
we veel meer op de lijn van: het is onderdeel van’. Wel is het volgens hen
belangrijk om niet door te schieten in het teveel sturen op het ‘halen’ van het
maximum aantal aan te vragen VOG’s als doel op zich.

Vanuit organisaties

De twee organisaties die aan de pilot deelnemen, zijn vanaf de start – april
2012 – betrokken. Voor één organisatie geldt dat financiën de directe aanleiding was om mee te doen. De organisatie vroeg al VOG’s aan vóór de pilot,
dus zagen zij als voordeel dat deze gedeclareerd konden worden.
Verwachtingen bij aanvang van de pilot waren er niet.
De andere organisatie heeft in 2012 van alle vrijwilligers - zowel bestaande
als nieuwe - een VOG aangevraagd. In 2013 zullen zij alleen voor de nieuwe
vrijwilligers een VOG aanvragen. In 2012 is als beleid gesteld dat iedereen één
keer in de twee jaar een VOG moet aanvragen. De bestaande vrijwilligers die
in 2012 zijn meegenomen, moeten dus in 2014 weer een VOG aanvragen als zij
dan betrokken zijn bij vakantieweken.
Bij de invoering van de VOG’s reageerden de ervaren en nieuwe vrijwilligers positief. ‘Een uitzondering daargelaten, maar de tendens was: wat goed,
fijn dat het eindelijk gebeurt’. Deze organisatie heeft aan de pilot

52

deelgenomen, omdat zij het maximaal mogelijke aan maatregelen willen
nemen om overschrijdend gedrag te voorkomen. Daarnaast heeft deze
organisatie het gevoel dat men er in deze tijd bijna niet aan ontkomt. ‘Je kunt
het bijna niet verkopen als je het niet meer doet, naar ouders, naar
verzorgers’.
Redenen om (nog) niet deel te nemen aan de Pilot Gratis VOG’s lopen
uiteen. Zo signaleert één niet-deelnemende organisatie eveneens dat ouders
ernaar vragen; dit is voor hen een directe aanleiding om in 2013 te starten
met het vragen van VOG’s. De organisatie vindt zelf dat hun huidige manier
van werken voldoet: zij werken nu met een verklaring die vrijwilligers moeten
ondertekenen dat zij niet met justitie in aanraking zijn geweest. De waarde
van de VOG vindt deze organisatie beperkt, vooral omdat het een momentopname is. Hoewel zij de vraag van ouders begrijpen, is hun verwachting dat het
invoeren van de VOG’s een aantal problemen met zich meebrengt, zoals
administratieve rompslomp en drempels bij het werven van nieuwe vrijwilligers. Desondanks zijn de zorgen en vragen van ouders reden om deel te
nemen aan de pilot.
Een andere geïnterviewde niet-deelnemer noemt als reden dat de organisatie de noodzaak van de pilot niet inziet. Deze organisatie ziet de VOG dan
ook als een relatief ‘zwaar’ middel dat ook geen meerwaarde biedt in hun
selectiebeleid: ‘Wij selecteren als het ware de no-nonsense types. Dat doen
we ook via via. Iemand uit de groep kent altijd wel iemand. Daarbij letten we
op de verhouding senioriteit en ervaring. We zorgen voor een goede mix
tussen leeftijd en ervaring. En het moet klikken.’ Zij zien liever een laagdrempelige manier van het selecteren van goede vrijwilligers. Bij hen komt de
vrijwilligersgroep vooral tot stand doordat jongeren die zelf op kamp zijn
geweest zich als vrijwilliger aanmelden. Er zit dus ook leiding bij van 16 jaar
oud. Zij hebben nog geen DigiD en kunnen dus geen VOG aanvragen. Wanneer
de organisatie wel deel zou nemen aan de Pilot, dan zullen zij niet meer
VOG’s aanvragen. De VOG zorgt wellicht voor meer bewustzijn, maar de
leidinggroep zal er niet sterker of beter van worden. Deze niet-deelnemer
vindt de pilot overigens wel een goed initiatief. Wel tekent de organisatie aan
dat de pilot veel inzet van vrijwilligers vraagt en er grote kosten mee gemoeid
zijn. De organisatie ziet liever een eenvoudigere en goedkopere manier om
vrijwilligers ‘goed te keuren’ en tot hetzelfde resultaat te komen.
Op lokaal niveau wordt het vragen van een VOG vooral gezien als een van
de instrumenten voor het voeren van een preventief kinderveiligheidsbeleid.
Het Steunpunt wijst er daarnaast op dat veel organisaties (nog) niet deelnemen. Een belangrijke reden hier ligt in het feit dat er nog onvoldoende
duidelijkheid bij de organisaties is of de pilot gecontinueerd zal worden en of
VOG’s ook na beëindiging van de pilot worden vergoed. Ook schrikt de
verwachte administratieve rompslomp organisaties af. Zo noemt het Steunpunt

53

een concreet voorbeeld van een kindervakantieorganisatie14, die vanwege de
verwachte rompslomp geen VOG’s zal gaan vragen van de vrijwilligers. De
organisatie denkt dat het teveel tijd zal kosten, zeker gezien het feit dat
VOG’s na een jaar hernieuwd moeten worden. Daarnaast speelt het specifieke
karakter van de kindervakanties een rol, het gaat om korte vakantieweken of
weekends, niet om vrijwilligers die wekelijks kinderen begeleiden. In de
praktijk geven veel vrijwilligers zich pas enkele weken voor de start van een
vakantieweek op. Dit maakt het lastig om de VOG ‘rond’ te krijgen; ook
vinden sommige organisaties het een risico dat zij nieuwe vrijwilligers hiermee kunnen afschrikken.

Het aanvragen van VOG’s

Het Steunpunt constateert dat het aantal organisaties dat VOG’s aanvraagt en
het aantal aangevraagde VOG’s per organisatie stijgt. Per juni 2013 vragen
- voor zover bekend bij het Steunpunt - 45 van de 87 aangesloten organisaties
VOG’s van hun vrijwilligers. Van hen declareerden per juni 2013 31 organisaties reeds VOG’s; bij de overige 14 participanten ondersteunde het Steunpunt
het actief aanvragen en declareren. Het totaal aantal aangevraagde VOG’s per
juni ligt op 2.295. Van de overige organisaties is niet bekend of zij wel of niet
deelnemen aan de pilot; het aantal organisaties dat VOG’s wil vragen van hun
vrijwilligers kan dus hoger liggen dan 45.
De toename in aantallen aanvragen en in organisaties zien we duidelijk
terug in de cijfers van het Steunpunt. Zo waren in 2012 72 kindervakantieorganisaties aangesloten bij het SKV. Deze participanten organiseren in 2012 986
vakantiekampen voor 34.396 kinderen, 11.420 vrijwilligers leiden deze kampen. In 2012 declareerden 22 organisaties 1.564 VOG’s. Deze groep had in haar
bestand ruim 7.300 vrijwilligers.15
In maart 2013 was het aantal aangesloten participanten toegenomen tot 81
participanten. Van hen vroegen 26 organisaties VOG’s aan voor hun vrijwilligers, in totaal betrof het 1.654 VOG’s. In tabel 5.1 is een geanonimiseerd
overzicht opgenomen van de verdeling van deze aangevraagde VOG’s in maart
2013, per organisatie en in relatie tot het aantal vrijwilligers.

54

14

Niet geïnterviewd.

15

Bron: Steunpunt Kindervakanties (2012). ‘Er even tussen uit! Jaarbericht 2012’ en aanvullende
informatie van het SKV.

Tabel 5.1. Geanonimiseerd overzicht aangevraagde VOG’s en aantal vrijwilligers (bij
benadering), maart 2013
Organisatie

a.
b.
c.
d.
e.
f.
g.
h.
i.
j.
k.
l.
m.
n.
o.
p.
q.
r.
s.
t.
u.
v.
w.
x.
y.
z.
Totaal

Aantal
aangevraagde VOG’s

Aantal vrijwilligers
(bij benadering)

10
71
53
54
1
109
23
8
14
25
113
10
16
33
19
47
4
407
109
58
79
1
350
10
27
3

25
200
1450
1600
100
150
25
50
125
75
550
20
20
160
30
150
50
1200
400
85
501
30
390
30
75
500

1.654

7.991

Bron: Steunpunt KinderVakanties, april 2013, geanonimiseerd aangeleverd

Kanttekening bij de tabel is dat het een momentopname is: veel aangesloten
kindervakantieorganisaties waren tijdens het onderzoek bezig met het vragen
van (meer) VOG’s, waardoor het Steunpunt verwacht dat het aantal organisaties en het aantal VOG’s per organisatie in de loop van 2013 verder zal
toenemen.
De geïnterviewde organisaties vragen niet op dezelfde wijze VOG’s van hun
vrijwilligers. Er is een organisatie die aan alle vrijwilligers – nieuwe en
bestaande – een Verklaring vraagt; van bestaande vrijwilligers die al eerder
een Verklaring aanvroegen, maakt de organisatie elk jaar een selectie van
vrijwilligers die opnieuw een VOG moeten overleggen. Een andere organisatie
is in 2012 begonnen met het vragen van VOG’s van alle vrijwilligers, bestaande

55

en nieuwe; elke 2 jaar zal iedere bestaande vrijwilliger opnieuw een
Verklaring moeten kunnen overleggen. De organisatie die vanaf 2013 VOG’s zal
aanvragen, start met alle vrijwilligers van de zomerkampen van 2013. Het
gaat dan om vrijwilligers die al jaren meedraaien, maar ook om nieuwe
vrijwilligers.
De lokale organisaties die deelnamen aan de panels vragen allen VOG’s van
hun vrijwilligers, zowel nieuwe aanwas als oude kweek. Vrijwilligers die vaker
dan één jaar meegaan moeten na verloop van tijd (wisselend van 1 tot 3 jaar)
hun VOG opnieuw aanvragen.

5.7 Verband met implementatie In veilige handen
Vanuit het Steunpunt

De VOG is gratis voor organisaties die aangesloten zijn bij het Steunpunt
KinderVakanties en voldoen aan de door het Steunpunt gestelde voorwaarden.
Dit wil zeggen dat de organisatie valt onder de doelgroep van het Steunpunt
en zich inzet om de kinderveiligheid tijdens kindervakanties binnen de eigen
organisatie breder vorm te geven. De organisatie onderschrijft de doelstellingen van het project In veilige handen en stelt de veiligheid en het welzijn van
de kinderen voorop. Concreet betekent dit dat de organisaties de participatievoorwaarden en een intentieverklaring omtrent kinderveiligheid
ondertekenen.16
Voor het Steunpunt past de pilotregeling goed in een breed beleid rondom
kindveiligheid en kwaliteit van de kindervakantie, het stimuleert organisaties
om met de problematiek aan de slag te gaan: ‘Het Steunpunt kan de sector
met behulp van de pilotregeling meer bewust maken en ondersteunen. De
kwestie vraagt echter tijd, attitude verandering en bewustwording zijn
processen die tijd kosten, zeker bij vrijwilligersorganisaties. (…) Van belang is
wel op te passen dat organisaties niet té veel focussen op deze problematiek
alleen. Het gaat om een totaal aan inspanningen voor een kindervakantie,
zoals het Steunpunt in de criteria van het Keurmerk KinderVakanties heeft
vastgelegd. Dit geldt overigens niet alleen voor organisaties die voldoen aan
alle criteria van het keurmerk.’
Het Steunpunt merkt dat het aantal organisaties dat (alsnog) VOG’s gaat
vragen van de vrijwilligers stijgt door de verlenging van de pilotregeling naar
2013 en naar voorbeeld van collega-organisaties. Wel vraagt dit proces de
nodige tijd. Verder is het duidelijk dat aandacht in media en politiek ook bij
ouders een grotere bewustwording heeft gestimuleerd; zij vragen vaker of
organisaties ook met VOG’s werken. Organisaties worden daardoor mede
gestimuleerd hun beleid op sociale veiligheid aan te scherpen.
16

56

Zie ook www.steunpuntkindervakanties.nl.

Het Steunpunt constateert dat de pilot vooral het bewustzijn van participanten heeft vergroot. Deelname aan de pilot maakt dat het thema (opnieuw) op
de agenda komt: ‘Zonder die pilot – we hebben er natuurlijk heel veel over
gecommuniceerd naar onze participanten – denk ik dat het bewustzijn, het
denken hierover veel minder zou zijn. Dus die deelname aan de pilot kan net
het motortje zijn dat het net even prioriteit wordt.’

Vanuit de organisaties

Bij een van de deelnemers aan de pilot is het verband met het thema van In
veilige handen redelijk sterk, omdat de organisatie al veel deed aan de
preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag. De Toolkit is daarom niet
echt vernieuwend, maar heeft de organisatie wel aan het denken gezet.
Vrijwilligers merkten weinig van deelname aan de pilot, omdat het thema al
hoog op de agenda stond. De organisatie is vooral tevreden met de landelijke
aandacht voor de pilot: ‘Men is het belang gaan inzien van de veiligheid
rondom het vrijwilligerswerk’.
Voor de andere deelnemer aan de pilot is het verband er wel, maar staat
het bredere veiligheidsbeleid centraal. De preventie van seksueel misbruik is
één van de thema’s binnen veiligheid – een hele belangrijke -, maar het moet
wel in verhouding staan met de overige onderwerpen. De organisatie: ‘Het
gaat vooral om het bewustzijn dat je rekening moet houden met risico’s en
signalen van seksueel misbruik, ook in je deelnemers onderling en voor je
deelnemers. Hoe gaan we met elkaar om? Bewustzijn op alle vlakken.’
Bij de niet-deelnemers is het verband zwak of zelfs afwezig. De organisatie
die VOG’s gaat aanvragen, weet grotendeels wat de Toolkit inhoudt. Het
gebruik en het gedachtegoed ervan lijkt echter nog wat ver gezocht. De
andere niet-deelnemer maakt geen gebruik van de Toolkit, omdat er geen
behoefte aan is.
Op lokaal niveau zien kindervakantieorganisaties de pilot vooral in termen
van het kunnen declareren van hun VOG’s, en niet of in beperkte mate in
samenhang met het gedachtegoed van In veilige handen. Met name het
kostenaspect maakt dat de meeste organisaties het gebruik ervan toejuichen.
Een landelijke pilotdeelnemer vindt de meerwaarde van de VOG dat deze
drempelverhogend werkt voor de pleger, maar belangrijker is volgens hen dat
organisaties een goed aanstellingsbeleid hebben. Een VOG is hier slechts een
zeer klein onderdeel ervan. Dat het om ‘een best wel uitgebreid beleid’ gaat,
noemt deze organisatie als meerwaarde van het gebruiken van de Toolkit. De
organisatie ziet de Toolkit als een soort blauwdruk om op organisaties te
leggen.
Voor een andere deelnemer aan de pilot geldt dat de VOG het geheel aan
maatregelen ter preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag completer
maakt. Ook deze organisatie erkent het belang van de VOG, maar ziet het als
onderdeel van een breder veiligheidsbeleid: ‘Het werken met VOG’s voor alle

57

vrijwilligers helpt je ook in het beeld dat mensen hebben, voor iedereen is het
helder dat de VOG er ook gewoon ‘bij hoort’. Daarbij is het zo dat het je een
gemakkelijke ingang geeft om een gesprek in te gaan, zowel met ouders als
met vrijwilligers. Vanuit ouders krijg je regelmatig de vraag of je werkt met
een VOG. Dan kun je dit aangrijpen om te laten zien: Ja, maar daarnaast
doen we veel meer. Maar ook naar vrijwilligers: we vragen een VOG, maar dat
is niet het enige.’ Sommige kindervakantieorganisaties denken – overeenkomstig met de verwachting van het Steunpunt – dat met het aanvragen van VOG’s
er meer bewustzijn ontstaat.
De (nog) niet-deelnemende organisaties noemen vooral beperkingen van de
VOG. Een organisatie vindt de waarde van de VOG beperkt, omdat het een
momentopname is. Volgens de organisatie kan iemand tijdens een kinderkamp
ook voor het eerst iets doen dat grensoverschrijdend is. Deze organisatie
verwacht verder dat het invoeren van een VOG voor een aantal problemen kan
zorgen. Bijvoorbeeld de haalbaarheid: ‘Als je een week van tevoren merkt dat
je een persoon te weinig hebt bij de leiding, kun je dan nog snel een VOG
vragen van zo iemand?’ De andere niet-deelnemer ziet de VOG ook als een
momentopname. De organisatie vindt dat een VOG verlengd zou moeten
kunnen worden. Daarnaast schrikt de VOG mensen af, omdat het een officieel
formulier is. Volgens deze organisatie is seksueel grensoverschrijdend gedrag
nooit helemaal te voorkomen, ook niet met een VOG.

5.8 Vervolg pilot en verwachtingen voor de toekomst
Voortzetting en uitbreiding van de Pilot

De meeste van de geïnterviewde kindervakantieorganisaties zijn vóór voortzetting en uitbreiding van de pilot. Daarbij noemen de organisaties vooral
aandachtspunten voor de pilot. Het Steunpunt zou in de toekomst graag zien
dat organisaties rechtstreeks kunnen aanvragen bij het Centraal Orgaan
Verklaring Omtrent het Gedrag (COVOG van de Dienst Justis, in plaats van
achteraf de VOG gedeclareerd te krijgen. Het Steunpunt vindt het zonde om
bij verbreding van de pilot voor alle organisaties aparte systemen te moeten
bouwen. De pilot zou volgens het Steunpunt uitgebreid moeten worden naar
het totale jeugdwerk (welzijnsorganisaties, speeltuinverenigingen, vrijwillig
jeugd- en jongerenwerk, etc.), omdat risico’s niet alleen gelden bij sport,
kindervakanties en Scouting.
De deelnemende organisaties aan de pilot zien vooral een rol voor de
overheid. Één organisatie vindt dat alles rondom dit thema gekoppeld moet
worden en in handen moet zijn van één partij. Dat zou landelijk geïnitieerd
moeten worden, maar moet ook toegankelijk zijn voor de kleine organisaties.
Een andere deelnemer vindt dat kleine organisaties (financiële) ondersteuning

58

moeten krijgen bij de invoering van de VOG: ‘Wij zijn een relatief grote
organisatie, wij merken al dat het kostenaspect van de VOG er erg in meespeelt. Voor kleine organisaties is het helemaal niet haalbaar om zelfstandig
die VOG in te voeren. Daar ligt in mijn beleving een rol voor de overheid.’ Ook
vindt deze organisatie dat er landelijk beleid moet komen op de bredere
geldigheid van de VOG. Een niet-deelnemer is ook voor de voortzetting van de
VOG, maar ziet de ‘administratieve rompslomp’ graag afnemen.
Als de pilot zou stoppen, dan verwacht het Steunpunt dat de brede
aandacht voor het thema waarschijnlijk ook zal stoppen. De kwetsbaarheid
van de sector blijft volgens hen gelijk of neemt zelfs toe. Een deelnemer geeft
aan dat het een bedreiging zou zijn als de pilot stopt, maar dan kunnen
organisaties wel zorgen voor een goed aanstellingsbeleid.
Het Steunpunt geeft verder aan dat als er één totaalbudget zou zijn, dit
geld naar preventie in den brede moet gaan: ‘Altijd een combinatie, alleen
gratis VOG’s is absoluut te weinig. Werken met In veilige handen levert voor
organisaties, vrijwilligers, ouders en deelnemers meer op dan alleen het
screenen/ buiten houden van ‘foute’ vrijwilligers. Het gaat om de totale
kwaliteit van organisaties. Een eigen pedagogisch beleid is cruciaal, en een
goede sfeer, waarin vrijwilligers zaken bespreekbaar durven te maken.’
Het Steunpunt vindt het verder moeilijk aan te geven of het in kindervakantiekampen veiliger is geworden door de gratis VOG, bijvoorbeeld omdat er van
een VOG ook een preventieve werking uitgaat: ‘Het is in ieder geval een
motor geweest voor de discussie over dit aspect van veiligheid. Het is altijd
een onderdeel van een totaalbeleid… Het bespreekbaar maken van ongewenste situaties en gedragingen blijft de basis. Een VOG is geen garantie, maar een
hulpmiddel daarbij. In die zin helpt een VOG zeker bij het veiliger maken van
jeugdprojecten.’ Op lokaal en landelijk niveau vinden de kindervakantieorganisaties het eveneens lastig om aan te geven of het nu veiliger is geworden.
Zij geven aan dit niet te kunnen beantwoorden, of dat er altijd al aandacht
voor was. Sommige organisaties verwachten dat het veiliger is vanwege de
verwachte preventieve werking van het vragen van VOG’s.

Verwachting van de registratielijst 2013

Over het algemeen is de registratielijst door het Steunpunt en de organisaties
positief ontvangen. De volgende voordelen van een dergelijke ‘zwarte lijst’
worden genoemd:
●● Het schrikt ‘foute’ vrijwilligers af en voorkomt shopgedrag.
●● Het leidt tot bredere bewustwording bij organisaties, vrijwilligers en
ouders.
●● Ouders/organisaties voelen zich sterker en ondersteund. Zij kunnen ergens
terecht bij twijfels.

59

●● Er is een bredere screening mogelijk in verband met ruimere mogelijkheden van straf en tuchtrecht.
●● De verwachting dat het werk uit handen neemt van de
kindervakantieorganisaties.
Hierbij tekent een respondent aan dat zorgvuldige beoordeling van groot
belang blijft.
Twee organisaties twijfelen over het nut van de registratielijst. Een deelnemer
verwacht dat de organisatie de eerste jaren weinig van de lijst zal merken,
omdat deze niet up to date is. Daarnaast vormt de gedeeltelijke subsidiëring
door de overheid een beperking: ‘De zwarte lijst is niet gekoppeld aan de
uitgave van de VOG: dat loopt naast elkaar. Je moet en een VOG aanvragen en
deze check doen. De overheid zal het gedeeltelijk subsidiëren. Dat is dan weer
een drempel voor een vrijwilligersorganisatie om aan te haken bij dit
veiligheidstraject.’

Verwachtingen en zorgen voor de toekomst

Voor het Steunpunt blijft het een uitdaging om een goed evenwicht te vinden
in de aandacht die uitgaat naar de veiligheid van kinderen. Men wil enerzijds
de veiligheid zoveel mogelijk garanderen en tegelijkertijd de ‘warme omgang’
met het kind niet naar de achtergrond laten verdwijnen.
De deelnemende organisaties zien vooral kansen. Één organisatie geeft aan
dat er voldoende geld en aandacht voor het thema is. Volgens deze deelnemer
zouden de organisaties die de zaken rondom het thema veiligheid goed op
orde hebben, beloond moeten worden (d.m.v. een keurmerk of stempel). De
andere deelnemer geeft aan dat door het aan de orde stellen van het thema
ook kansen in de organisatie worden gecreëerd: ‘Het biedt kansen om een
goede, veilige omgeving te creëren. Daarin kunnen organisaties zich onderscheiden’. In de toekomst ziet deze organisatie een bredere rol voor de
gemeente om landelijk beleid op de VOG in relatie tot het voorkomen van
seksueel misbruik te realiseren.
Een niet-deelnemer ziet vooral kansen in de registratielijst vanuit het
tuchtrecht. De organisatie ziet een rol voor de overheid in het verplichten dat
alle organisaties gebruik moeten maken van die registratielijst tuchtrecht. Een
andere organisatie geeft aan dat men niet te hoge eisen moet stellen aan (het
selecteren van) vrijwilligers. De organisatie vindt het belangrijk dat mensen
hun gezond verstand gebruiken en zo het vrijwilligerswerk in ere houden.
Verder wil men op het landelijke niveau graag duidelijkheid over of en hoe
de pilot wordt gecontinueerd. Sommige lokale clubs ‘staan al in de startblokken’ volgens hen, maar willen eerst weten of de VOG’s in de toekomst nog
steeds te declareren zijn.

60

5.9 Conclusies over de pilot bij Kindervakanties
Vanuit het Steunpunt is er veel aandacht voor de preventie van seksueel
grensoverschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk rond jeugd. Het Steunpunt
voert een actief beleid om deelname aan de Pilot Gratis VOG’s en daarmee
ook het gebruik van In veilige handen te stimuleren.
De praktische verbinding tussen gratis VOG’s en het actieve gebruik van In
veilige handen is vrij zwak georganiseerd, op landelijk maar vooral ook op
lokaal niveau.
Kindervakantieorganisaties doen al veel aan het thema - al dan niet in
bredere zin - vanuit het KindervakantieKeurmerk en hebben aandacht voor de
veiligheid van kinderen. Kindervakantieorganisaties hebben dan ook doorgaans
goed zicht op kwetsbare groepen en risicosituaties. Deels is deze aandacht
ook het gevolg van een toenemende maatschappelijke aandacht en daaruit
voortvloeiend toegenomen bewustzijn bij ouders. Wel zijn er verschillen in de
wijze waarop lokale en landelijke organisaties invulling geven aan het thema.
Op concrete incidenten is in alle lagen van de Kindervakanties - Steunpunt,
landelijk en lokaal - beperkt zicht op incidenten. Wanneer men incidenten
heeft ervaren in de organisatie, gaat het van sterke niet-pluisgevoelens tot
seksueel contact tussen deelnemers of door volwassen vrijwilligers.
Redenen om deel te nemen aan de pilot liggen vooral in financiële overwegingen, maar ook het belang van de VOG als een van de instrumenten om
preventief beleid te voeren. Kindervakantieorganisaties die (nog) niet deelnemen, noemen vooral de administratieve rompslomp en onzekerheid over de
continuering van de pilot. Ook voegt voor sommige deelnemers deelname
onvoldoende toe aan hun bestaande preventief beleid.
Het aantal VOG’s dat kindervakantieorganisaties aanvragen neemt toe en
zal naar verwachting nog verder toenemen. Organisaties die VOG’s vragen,
vragen meestal zowel nieuwe aanwas als bestaande vrijwilligers.
Kindervakantieorganisaties zijn vrijwel alleen vóór voortzetting en uitbreiding van de pilot. Ook zijn zij overwegend positief over de landelijke tuchtrechtlijst. Of het nu daadwerkelijk veiliger is geworden met de komst van de
pilot vindt men lastig te beoordelen; wel verwacht men dat er een preventieve werking uitgaat van de VOG’s.

61

62

6

De pilot bij NOC*NSF en de sportbonden

6.1 Inleiding
Nederlands Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie (NOC*NSF) is de
koepel van de georganiseerde sport in Nederland. De organisatie heeft als
doel de sport in Nederland op Olympisch niveau te brengen. Bij NOC*NSF zijn
zesenzeventig sportbonden aangesloten met in totaal ongeveer 27.000
sportverenigingen en ruim 4,7 miljoen sporters. Het is de federatie van
sportbonden die samen staan voor een open, gezonde en aantrekkelijke
sportbranche, die toegankelijk is voor iedereen in Nederland. Het verzorgen
van een sociaal veilige sportomgeving is een belangrijk onderdeel van het
beleid van de organisatie.
Samen met de aangesloten sportbonden heeft NOC*NSF een structuur
opgezet om seksuele intimidatie in de sport te voorkomen en waar nodig hulp
te kunnen bieden. De bonden zijn zelfstandig in hun beleid, maar NOC*NSF
speelt op het gebied van ‘SI’ een stimulerende, organiserende en ondersteunende rol. Zo ondertekenden in 1997 alle aangesloten sportbonden door
NOC*NSF opgestelde gedragsregels rondom dit thema en stelde de organisatie
een telefonische hulplijn en vertrouwenspersonen en adviseurs in.
Met Scouting, NOV en MOVISIE was NOC*NSF rond 2007 een van de
gesprekspartners van de overheid (i.e. de ministeries van V en J, Jeugd en
Gezin en VWS) over het project In veilige handen en begin 2012 werd NOC*NSF
pilotdeelnemer. Vanwege verschillende incidenten in de sport (bv. seksuele
intimidatie door trainers) en een toenemend aantal vragen van sportbonden
en sportverenigingen over seksuele intimidatie, heeft NOC*NSF het beleid op
dit gebied de afgelopen jaren versterkt en uitgebreid. Dit gebeurde onder
andere door alle sportbonden te verplichten een Vertrouwens Contact Persoon
(VCP) aan te stellen. Deze fungeert als eerste aanspreekpunt voor sportverenigingen die te maken hebben met seksuele intimidatie en/of ongewenst
gedrag. Daarnaast stelde NOC*NSF bij elke sportbond een op seksuele intimidatie toegesneden tuchtrecht in, verzorgt de organisatie opleiding en bijscholing voor Vertrouwenscontactpersonen, en kwam er een module ‘Seksuele
Intimidatie’ voor trainers en coaches. Verder stelde de organisatie een
klankbordgroep Seksuele Intimidatie en een registratiesysteem voor plegers
in, en staat op de website een toolkit Beleid Seksuele Intimidatie.17 NOC*NSF
gebruikt de term seksuele intimidatie, maar is bezig om de

17

http://www.nocnsf.nl/seksuele-intimidatie.

63

beleidsinstrumenten gericht op het voorkomen van seksuele intimidatie te
verbreden naar grensoverschrijdend gedrag.
In dit hoofdstuk bespreken we: de aandacht voor en het beleid rondom
seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sportwereld. Daarbij focussen we
op NOC*NSF en een aantal sportbonden. We gaan in op de vertaling van
NOC*NSF en bondsbeleid naar de lokale situatie (de sportverenigingen), het
zicht op kwetsbare groepen en risicosituaties in de sportwereld, de ervaringen
met de pilot Gratis VOG en het gebruik en de implementatie van de Toolkit
Beleid Seksuele Intimidatie. De informatie is verzameld via semigestructureerde interviews met de verantwoordelijke medewerkers van zes sportbonden en
met twee betrokkenen bij NOC*NSF.18 Daarnaast is gebruik gemaakt van
relevante documentatie van NOC*NSF, waaronder de voortgangsrapportage
omtrent het invoeren van gratis VOG’s (2012). Drie van de zes sportbonden die
we hebben gesproken nemen deel aan de pilot: de Nevobo ( de Nederlandse
Volleybalbond), de Koninklijke Nedelandse Zwembond (KNZB) en de KNVB
(allen ook met een vertegenwoordiging in de werkgroep SI van NOC*NSF). De
drie andere - De Nederlandse Boksbond, de Koninklijke Nederlandsche
Wielerunie (KNWU) en de Nederlandse Algemene Danssport Bond(NADB)19namen geen deel aan de pilot. Om inzicht te krijgen in hoe de (vrijwilligers in)
sportverenigingen op lokaal niveau omgaan met seksueel grensoverschrijdend
gedrag en hoe zij de pilot Gratis VOG ervaren, zijn daarnaast vier panelgesprekken gevoerd met vrijwilligers van verschillende sportverenigingen:
individuele sporten en teamsporten namen daaraan deel. Eén panelgesprek
betrof de veiligheid van jeugdtalent in de sport. Het andere themapanel waar
sportclubs aan deelnamen betrof veiligheid van vrijwilligerswerk rond jeugd
met beperkingen.
Dit hoofdstuk heeft dezelfde opbouw als de twee voorgaande hoofdstukken
over de pilot bij Scouting en het Steunpunt KinderVakanties. De sportwereld is
echter vele malen groter en anders georganiseerd: minder centraal dan
Scouting, bijvoorbeeld. De pilot met de gratis VOG’s is in de sportwereld
uitgezet via NOC*NSF: de koepel van landelijke sportbonden die ieder op hun
beurt verantwoordelijk zijn voor een specifieke sport, sportcultuur en veiligheidsbeleid. Daardoor rijst er een zeer gevarieerd beeld op, gevarieerder nog
dan uit het hoofdstuk over de kindervakanties. Tussen de sportbonden is op
landelijk niveau veel verschil in opvattingen over de pilot en de preventie van
seksueel overschrijdend gedrag te vinden. Die sportafhankelijke variatie krijgt
in dit hoofdstuk veel aandacht.

64

18

Programmamanager Veilig Sportklimaat (NOC*NSF), Projectleider VOG (NOC*NSF), Medewerker
Nationaal Servicepunt en VertrouwensContactPersoon Nevobo, Directeur KNZB, Coördinator
ondersteuning clubbesturen. KNVB district Oost, coördinator Kaderontwikkeling KNWU, Bestuurder/
penningmeester (Nederlandse Boksbond) en Bestuurslid/penningmeester (Nederlandse Algemene
Danssport Bond).

19

De NADB wil in de nabije toekomst wel gaan deelnemen.

6.2 Aandacht voor preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
door vrijwilligers
NOC*NSF hecht veel waarde aan de preventie van seksuele intimidatie. Alle
sportbonden zijn verplicht om een tuchtreglement toegesneden op seksuele
intimidatie te hebben, gebaseerd op een blauwdruk van NOC*NSF. Om sportverenigingen te helpen in het opzetten van preventief beleid is er daarnaast
de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie van NOC*NSF voor sportverenigingen.
Deze besteedt onder andere aandacht aan een risicoanalyse en het aannamebeleid van vrijwilligers. De toolkit geeft sportverenigingen ook tips over hoe
te handelen bij aanklachten of meldingen van seksuele intimidatie op de
sportvereniging.
Uit de interviews blijkt dat niet alle sportbonden even veel aandacht
hebben voor seksuele intimidatie. Daarbij is een duidelijk onderscheid tussen
de bonden die deelnemen aan de pilot Gratis VOG (veel aandacht) en de
bonden die hier niet aan deelnemen (weinig aandacht). Bij de KNZB is seksuele intimidatie een onderdeel van het algehele beleid, zodat verenigingsbesturen het thema op de agenda kunnen zetten en het onderwerp bespreekbaar is
bij trainers en begeleiders. Een van de doelstellingen van het
‘Meerjarenbeleidsplan 2013-2016’ van de KNZB is dat honderd zwemverenigingen deelnemen aan het programma ‘Samen naar een Veilig Sportklimaat20’,
inclusief het implementeren van de VOG bij verenigingen. De Nevobo heeft
een Vertrouwens Contact Persoon die zeer actief bezig is met het thema en
die op eigen initiatief verenigingen benadert om met hen over het onderwerp
te praten. De KNVB merkt dat de grootte van de bond het moeilijk maakt om
het onderwerp bij verenigingen op de agenda te krijgen. De geïnterviewde
van de KNVB vertelt: ‘Als je als KNVB, als koepel, iets wilt, duurt het jaren
voor het in de praktijk gebeurt.’
De aandacht voor seksuele intimidatie was er bij de sportbonden die
deelnemen aan de pilot Gratis VOG ook al voordat de pilot startte. Meestal
kreeg het thema prioriteit door een incident dat plaatsvond – en waarover in
de media in toenemende mate ophef ontstaat - en/of doordat een van de
medewerkers van de sportbond extra aandacht aan het thema wilde geven.
De sportbonden waar het niet of slechts beperkt op de agenda staat wijten dit
aan gebrek aan capaciteit en tijd, of het uitblijven van meldingen van incidenten (de Boksbond).
De sportwereld heeft regelmatig te maken met (geruchten over) seksuele
intimidatie van trainers en coaches. Als incidenten in de media komen,
ontstaat bij bestuurders en vrijwilligers van sportverenigingen een gevoel van
urgentie voor het thema, zo vertellen de geïnterviewden. Ook krijgen de
20 Zie: http://www.knzb.nl/knzbvoor/veilig_sportklimaat/. De KNZB zet zich hiermee de komende
jaren in om gewenst gedrag in en rond de sport te stimuleren en ongewenst gedrag te voorkomen
en aan te pakken.

65

sportbonden dan vragen van ouders van jeugdsporters. Een van de geïnterviewden vertelt in dit kader over een voorbeeld buiten de sport dat een
zelfde effect had: ‘seksueel grensoverschrijdend gedrag werd ineens een ‘hot
item’ door de Hofnar-affaire. Ouders voelen zich dan onveilig en komen met
vragen bij de vertrouwenscontactpersoon [van de bond] terecht’. Bij de KNVB
geldt hetzelfde. Door het incident met de grensrechter in Almere krijgt bij
deze bond het thema agressie op de velden nu veel aandacht.
Activiteiten van NOC*NSF lijken het bewustzijn van de sportbonden over
seksuele intimidatie, seksueel misbruik en de kwetsbaarheid van kinderen
voor misbruik door trainers en coaches te vergroten. Een bijscholingsbijeenkomst van NOC*NSF voor Vertrouwenscontactpersonen was voor de KNWU
aanleiding om in de nabije toekomst meer aandacht aan seksuele intimidatie
te besteden. De NADB wil, naar aanleiding van een brief van NOC*NSF over de
pilot Gratis VOG, seksueel overschrijdend gedrag een onderdeel van haar
beleid gaan maken.

6.3 Zicht op kwetsbare groepen en risicosituaties in de sport
De geïnterviewden zien jeugd, uiteenlopend van 10 tot 22 jaar, als de groep
waar het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag van vrijwilligers het
grootste is. Binnen deze groep zien zij pubers als een specifieke risicogroep,
want ‘vanaf 12 jaar zijn pupillen mogelijk iets gevoeliger voor seksuele
contacten’. Andere risicogroepen die door de verschillende bonden en door
NOC*NSF worden genoemd zijn geestelijk en lichamelijk gehandicapten, en
jeugdigen die (tijdelijk) niet lekker in hun vel zitten.
De geïnterviewden zijn het erover eens dat individueel contact tussen
trainer/begeleider en sporter leiden tot risicosituaties voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. Daarmee laten de geïnterviewden dus zien dat ze
vooral denken aan seksueel overschrijdend gedrag tussen trainer en pupil en
dat ze het grootste gevaar in trainers zien. Zij denken vooral aan risicosituaties tussen volwassen trainers (mannen) en puberjongens en –meisjes. Uit de
panelgesprekken met sportclubs blijkt dat men op lokaal niveau vooral bezig
is met preventie van misbruik door kwaadwillende of onbeheerste vrijwilligers
met pedoseksuele neigingen of die gevoelig zijn voor de aantrekkingskracht
van de jeugd. Uitzonderingen op deze regel vormen de zwemverenigingen en
een volleybalclub. Deze sportclubs zijn ook op andere manieren bezig te
zorgen voor een veilig sportklimaat waarin de risico’s op seksueel overschrijdend gedrag klein zijn. Zo zijn er op deze clubs vertrouwenscontactpersonen
aangesteld en worden in de zwemwereld omgangsregels – ook gericht op
seksueel overschrijdend gedrag - met vrijwilligers besproken. De volleybalvereniging streeft naar een open cultuur waarin risico’s worden benoemd en

66

signalen van een onveilig klimaat de vereniging bereiken: ‘Dat zorgt ervoor
dat we kunnen ingrijpen voordat de situatie verergert.’
Lokale sportclubs zien zowel de VOG als een gedegen aanstellingsbeleid als
maatregelen om vrijwilligers die kwaad willen buiten de sportclub te houden.
Het landelijke management van sportbonden heeft daarnaast ook oog voor
zich langzaam ontwikkelende seksuele relaties tussen trainer en pupil. Zij
noemen als risicogroepen: sporters die thuis komen bij trainers (KNVB en
Nevobo), contact tussen sporter en trainer via sociale media (KNVB) en
wedstrijden waarvoor sporter en trainer gezamenlijk moeten reizen in
binnen- en buitenland (KNWU, NADB en Boksbond). Alleen de Boksbond ziet
binnen de damessport een hoger risico dan in de herensport. Meiden die
boksen worden als kwetsbaar gezien vanwege de machocultuur binnen de
sport.
Bij individuele trainers of begeleiders die veel contact hebben met jonge
topsporters is het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag groter dan bij
andere vrijwilligers, zo stellen zowel de sportbonden als NOC*NSF. Dit wordt
vooral bij de individuele sporten als risico gezien, hoewel de Nevobo aangeeft
ook met deze risico’s bezig te zijn. Volgens de geïnterviewde van de Boksbond
is individuele begeleiding een risico, omdat het de afhankelijkheidsrelatie
tussen sporter en trainer vergroot. En de vertegenwoordiger van de Dansbond
beschrijft het als volgt: ‘Deze vrijwilligers [de zogenoemde ambassadeurs]
begeleiden minderjarige dansers tijdens internationale toernooien.
Ambassadeurs hebben direct contact met de jeugd. Zij lopen een hoger risico
dan bijvoorbeeld een vrijwilliger die de deur bewaakt’. Ook individuele
verzorging van masseurs of fysiotherapeuten is een risicosituatie, ‘omdat
daarbij sprake is van lichamelijk contact’, zo stellen de geïnterviewden.
Het risico op seksuele intimidatie is volgens verschillende geïnterviewden
bij (jeugdige) topsporters extra groot vanwege de emotionele betrokkenheid
van de trainers en begeleiders bij het team of de sporters. De druk tot
presteren zorgt er volgens de geïnterviewde VCP van de Nevobo bijvoorbeeld
voor dat trainer en sporter ook contact hebben over emoties. ‘Zij [trainers]
zetten alles op alles om kampioen te worden en ontfermen zich emotioneel
over de kinderen in het volleybalteam. Na een training vraagt de coach
bijvoorbeeld om te praten over een emotioneel probleem bij een kind vanwege familieomstandigheden’. Dit soort situaties maken kinderen volgens de
geïnterviewde kwetsbaar. En een vertegenwoordiger van de KNWU vertelt dat
jeugdige topsporters zo kunnen opgaan in de sport dat zij de werkelijkheid uit
het oog kunnen verliezen. ‘Op dat moment is een kind erg kwetsbaar, omdat
het intensief contact heeft met begeleiders en tegelijkertijd in een leeftijd is
dat zij wat meer los komen van hun ouders.’. Verder noemen enkele bonden
(de KNZB, NADB en Nevobo) de schaarse kleding (bijv. badkleding bij zwemmen en beachvolleybal) van jeugdigen als risicofactor. Volgens de Zwembond
‘roept dat van alles op en zorgt het voor problemen’.

67

Bewustzijn bij vrijwilligers

De geïnterviewden beschouwen vooral de structurele vrijwilligers, zoals
trainers, coaches, teambegeleiders en fysiotherapeuten als de vrijwilligers in
de sport. Zelden noemen zij de ouders die incidenteel iets binnen de sportvereniging doen, zoals het organiseren van trainingskampen of het verzorgen
van het vervoer naar uitwedstrijden.
Volgens de meeste sportbonden is slechts een deel van de vrijwilligers van
de verenigingen zich bewust van risicosituaties voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. De KNWU denkt bijvoorbeeld dat slechts een op de twintig
vrijwilligers zich hiervan bewust is. De geïnterviewde van de Boksbond
vertelt: ‘Ik weet niet of iedereen erover nadenkt. Voor sommige vrijwilligers
zal het vanzelfsprekend een ‘non issue’ zijn. Er zijn altijd mensen binnen de
Boksbond met een machoachtige houding. Voor hen is het onderwerp minder
bespreekbaar.’ De meeste voetbalverenigingen zijn zich volgens de VCP van de
KNVB wel bewust van mogelijke risicosituaties, maar zetten dat bewustzijn
slechts in beperkte mate om in een preventief beleid. En hoewel de ene bond
meer doet aan de preventie van seksuele intimidatie dan de andere, blijft
men in de sportwereld zeggen ‘dat een grapje moet kunnen en lichamelijk
contact nu eenmaal bij de sport hoort’.
Een van de verklaringen voor het beperkte bewustzijn bij vrijwilligers, is
de ontkenning van de kans op seksueel misbruik op de sportvereniging, zo
vertellen de geïnterviewden. Er zijn mensen bij sportbonden en vrijwilligers in
de sport die het risico onderschatten. Een geïnterviewde vertelt: ‘mensen
stoppen het weg en zeggen: dat gebeurt hier niet. Als er dan toch een ernstig
incident [misbruik] plaatsvindt, worden vrijwilligers hierdoor overvallen’. En
een ander: ‘Je hoort er nooit iemand over. (…) Het is een soort blinde vlek.’
De sportbonden proberen op verschillende manieren het bewustzijn van
risicosituaties van seksueel grensoverschrijdend gedrag te vergroten bij de
lokale vrijwilligers. Zo agenderen de verenigingscontactpersonen van de KNZB
het thema bij de zwemverenigingen. Zij doen dit tijdens regionale vergaderingen. De KNVB organiseert ook bijeenkomsten over het thema, maar merkt
dat een deel van de vrijwilligers deze bijeenkomsten als een extra last
ervaart: ‘Voetbalverenigingen zijn vaak al blij als ze voldoende vrijwilligers
hebben. Extra informatiebijeenkomsten over preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag ervaren vrijwilligers dan soms als te veel gevraagd… Je
kunt verenigingen ook niet dwingen, je kunt ze alleen proberen te overtuigen
van het belang ervan.’ Het is volgens de KNVB zaak de voetbalverenigingen
die echt iets willen met het thema preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag hierbij te ondersteunen. Daarnaast ziet de KNVB ook voor
zichzelf een belangrijke voorbeeldfunctie door voor de vrijwilligers die
betrokken zijn bij de districtenteams (talenten) een VOG aan te vragen.

68

6.4 Documentatie en registratie
Zowel bij de sportbonden die deelnemen aan de pilot Gratis VOG als bij de
sportbonden die hier niet aan deelnemen zijn weinig incidenten bekend.
Daarbij zij aangetekend dat men over het algemeen in de sport pas over
incidenten spreekt als de politie of de rechter er aan te pas gekomen is.
Hierbij gaat het vaak om ernstige incidenten als aanranding of verkrachting.
Bij NOC*NSF kwamen in 2009 per jaar tussen de 85 en 100 meldingen binnen
bij het telefonische meldpunt SI (In veilige handen, 2009). In ruim 40% van
deze meldingen ging het om misbruik van minderjarigen. Op de website van
NOC*NSF staat vermeld dat er jaarlijks tussen de 80 en 100 meldingen van
seksuele intimidatie worden geregistreerd. Het kan hierbij gaan om verbale
intimidatie alsook om ongewilde aanrakingen. Een derde van de meldingen
bestaat uit aanranding, verkrachting en langdurig seksueel misbruik.
Vijfennegentig procent van deze slachtoffers is jonger dan 20 jaar, 60 procent
zelfs jonger dan 16 jaar. De sportwereld gaat ervan uit dat de werkelijke
aantallen hoger liggen, doordat van veel incidenten geen melding wordt
gedaan (door de sporter en/of de sportvereniging).
Bij de Boksbond en de Dansbond zijn geen incidenten bekend, bij de KNWU
sinds 2002 ongeveer vijf. De bonden die aan de pilot Gratis VOG deelnemen,
dat zijn overigens ook de grotere bonden, hebben iets meer ervaring met
incidenten. Zo heeft de Nevobo sinds 2000 ongeveer tien incidenten geregistreerd. De Volleybalbond geeft aan dat ‘het om incidenten gaat waarvan
uitspraken door de rechter zijn gedaan, of waarvan de politie een procesverbaal heeft opgemaakt’. Bij de tuchtcommissie van de Zwembond zijn in de
afgelopen vijf jaar vier incidenten bekend waarbij het ook gaat om een
rechterlijke uitspraak of een proces-verbaal. Een vertegenwoordiger van de
Zwembond geeft aan dat de bond niet goed op de hoogte is van ‘wat er
allemaal heeft gespeeld of nog speelt op het gebied van excessen’. De tuchtcommissie van de KNZB wordt bij een proces-verbaal of een uitspraak door de
rechter niet automatisch geïnformeerd door de politie of het Openbaar
Ministerie. De Zwembond moet hier zelf naar informeren, maar geeft aan dat
‘het verzoek om informatie in de meeste gevallen wordt afgewezen en er
alleen informatie aan de direct betrokkenen wordt verstrekt’. De KNVB heeft
in het voetbalseizoen 2011/2012 voor heel Nederland 14 meldingen van
seksueel grensoverschrijdend gedrag ontvangen van voetbalverenigingen.
Bij twee sportbonden – de Nevobo en de KNVB - worden incidenten gerapporteerd door de vertrouwenscontactpersonen. Zij zijn contactpersoon voor 1 of
meerdere clubs en kunnen bij deze bonden voor de registratie gebruikmaken
van een door NOC*NSF ontwikkeld registratieformulier.21 De vertrouwenscontactpersoon van de Volleybalbond hanteert een eigen logboek. De
21

Zie: http://www.nocnsf.nl/cms/showpage.aspx?id=995

69

Volleybalbond heeft dat zo geregeld ‘omdat de informatie per incident vaak te
complex is voor het registratieformulier’.
De sportbonden registreren hoofdzakelijk incidenten waarbij sprake is van
seksueel geweld als aanranding en verkrachting. In de registraties van de
Nevobo zijn bijvoorbeeld aanrandingen bij topsportverenigingen en tijdens
een beachvolleybaltoernooi bekend. Ook bij de KNZB en de KNVB bestaan de
registraties voornamelijk uit seksueel misbuik.
Dat de registratie bij de sportbonden zich vooral richt op de ernstige
incidenten heeft ook te maken met het feit dat het voor sportclubs vaak lastig
is om seksueel grensoverschrijdend gedrag te herkennen. Met name de
Boksbond en de Voetbalbond hebben daarbij ook nog te maken met een
cultuur met een enigszins hoog machogehalte. De KNVB stelt dat zij ‘door het
grote ledenaantal te maken heeft met veel verschillende meningen over
seksueel grensoverschrijdend gedrag, verspreid over een groot aantal voetbalverenigingen’. Dat maakt het voeren van een algemeen beleid op dit thema
voor deze bond complex.
De Dansbond, de Zwembond en de Voetbalbond hebben ook melding
gekregen van onschuldiger klinkende incidenten. Zo was er een zwemvereniging die melding maakte van een jongen van 14 die om de hoek van de
kleedkamerdeur foto’s maakte van de meiden. De KNVB heeft het afgelopen
jaar een melding gekregen van een trainer die seksueel getinte opmerkingen
maakte naar een moeder van een van de jeugdspelers in het team dat hij
begeleidt.

6.5 Gebruik van ondersteunend instrumentarium: de toolkit Beleid
Seksuele Intimidatie
Bij NOC*NSF staat vanaf 1996 ‘de zorg voor een veilige omgeving voor iedereen, en in het bijzonder voor minderjarigen en kwetsbare groepen (gehandicapten, talenten, topsporters)’ hoog op de agenda. De VOG in de sport sloot
voor NOC*NSF goed aan bij het pakket aan maatregelen tegen seksuele
intimidatie. Invoering van de VOG wordt door NOC*NSF dan ook als breder
onderdeel van het beleid ‘SI’ ingezet: ‘effectief beleid tegen seksuele intimidatie is meer dan alleen het invoeren van de VOG’. NOC*NSF kwam met de
deelnemende bonden overeen dat in de communicatie over de VOG richting
de sportverenigingen ook de toolkit SI werd benoemd. De toolkit is opgenomen in een digitale informatiefolder voor verenigingen en wordt op de website
van NOC*NSF onder de aandacht gebracht en is daar online beschikbaar. En de
werkgroep SI blijft aandacht voor zowel de VOG als de toolkit vragen. De
geïnterviewden noemen de preventie van seksuele intimidatie vaak samen
met het beleid rondom een veilig sportklimaat.

70

De bonden die deelnemen aan de pilot met de gratis VOG’s zijn goed bekend
met de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie en met In veilige handen. De KNZB
heeft de instrumenten ter beschikking gesteld aan de zwemverenigingen in
het land. Verenigingen kunnen de instrumenten downloaden vanaf de website
van de KNZB. Beide toolkits helpen volgens de Zwembond om seksueel
grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar te maken, omdat het onderwerp op
de agenda wordt gezet. De Nevobo maakt sinds 2007 gebruik van de toolkit
Beleid Seksuele Intimidatie. De bond heeft de toolkit omgevormd voor
volleybalverenigingen, met de gedragsregels als belangrijkste onderdeel. De
KNVB laat het gebruik van de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie over aan de
voetbalverenigingen zelf.
De meeste vrijwilligers van de sportclubs die wij in de panels spraken
gaven aan nog nooit van deze instrumenten gehoord te hebben. Slechts enkele
vrijwilligers hebben er kennis van genomen: ‘Ja, via een sollicitatiegesprek bij
een volleybalclub kreeg ik het preventieplan seksuele intimidatie in handen.’
Van de sportverenigingen die we spraken, was er dan ook maar een volleybalvereniging die van de toolkit van NOC*NSF gebruik maakt. Een vertegenwoordiger van een lokale tennisclub gaf aan de instrumenten wel te willen ontvangen en bespreken met een jongerenteam dat activiteiten voor de jeugd
organiseert, onder andere om ‘een stukje bewustwording te creëren’.
De drie geïnterviewde bonden die niet deelnemen aan de pilot maken, op
een enkele uitzondering na, geen gebruik van In veilige handen en/of de
toolkit Seksuele Intimidatie. De Boksbond heeft zelfs nog niet eerder van deze
instrumenten gehoord. De KNWU en de NADB hebben wel kennis genomen van
In veilige handen, maar maken er geen gebruik van omdat ‘het thema bij hen
geen prioriteit heeft’. De NADB en de Boksbond zijn niet bekend met de
Toolkit SI. De KNWU gebruikt de toolkit zelf niet, maar verspreidt deze wel
onder de wielerverenigingen in het land. Bij vragen van een vereniging
rondom seksuele intimidatie, wijst de bond bijvoorbeeld op de toolkit. De
Wielerbond weet dat een aantal (grote) wielerverenigingen de toolkit wel
gebruikt. En via de vertrouwenscontactpersoon van de bond is de KNWU er
ook van op de hoogte dat enkele grote verenigingen daarnaast ook gebruikmaken van een vertrouwenscontactpersoon.
Volgens de bonden die ondersteunend instrumentarium onder de aandacht
brengen is het onmogelijk sportverenigingen te verplichten dit ook te gebruiken. ‘Het is zaak de sportverenigingen de mogelijkheid te bieden de instrumenten te gebruiken’. De KNVB geeft aan dat besturen van sportverenigingen
het als benauwend kunnen ervaren als zij worden verplicht tot gebruik van
een bepaald instrumentarium. Ook speelt de grote diversiteit aan voetbalclubs
een rol, zo vertelt de geïnterviewde van de KNVB: ‘iedere voetbalvereniging is
anders. Het is daarom belangrijk dat zij zelf kunnen bepalen welke regels ze
opstellen en wat past bij hun vereniging.’

71

De drie geïnterviewde bonden die deelnemen aan de pilot proberen sportverenigingen vooral te verleiden om instrumenten als de toolkit Beleid Seksuele
Intimidatie te gebruiken. De KNVB laat de sportverenigingen zien wat zij aan
preventie kunnen doen. Op de website van de Zwembond kunnen zwemverenigingen de instrumenten downloaden. En de Nevobo probeert het gebruik
van de toolkit te stimuleren met workshops, informatiefolders en voorlichtingsbijeenkomsten over seksuele intimidatie.

6.6

Deelname aan de pilot: argumenten, motieven, overwegingen en
aantallen
NOC*NSF neemt om verschillende redenen deel aan de pilot Gratis VOG.
Allereerst om bij de sportverenigingen het bewustzijn over seksueel grensoverschrijvend gedrag te vergroten. Daarnaast is de gedachte dat de VOG
zorgt voor selectie aan de poort: ‘het voorkomt dat mensen die veroordeeld
zijn voor seksueel grensoverschrijdend gedrag vrijwilligerswerk kunnen doen
op een sportvereniging’. Verder is het voor het imago van sportverenigingen
goed als ze laten zien dat ze preventie van misbruik en geweld serieus nemen.
Dat de VOG’s gratis worden verstrekt is voor NOC*NSF ten slotte ook een
belangrijke meerwaarde van de pilot.
De KNZB, de Nevobo en de KNVB doen mee met de pilot omdat zij preventie van seksuele intimidatie belangrijk vinden of omdat zij het als een mogelijkheid zien het thema bij hun clubs op de agenda te zetten. De Zwembond
en de Volleybalbond besteden veel aandacht aan het thema en willen dat het
belang van de VOG in de sportwereld breed draagvlak krijgt. De Nevobo doet
daarnaast, net als de KNVB, mee omdat de gratis verstrekking een aanbod is
dat zij niet kunnen afslaan. De KNVB ziet het nadrukkelijk als een van de
middelen ter preventie van seksuele intimidatie.

Niet-deelnemers

De geïnterviewden van de sportbonden die niet deelnemen aan de pilot
noemen hier verschillende redenen voor. Het kan zijn dat zij hun achterban
niet willen ‘lastig vallen’ met initiatieven op thema’s die bij de achterban
geen prioriteit hebben (KNWU en Boksbond). Daarnaast kan het zijn dat een
sportbond het erg druk heeft met andere zaken of door de beperkte omvang
van de bond geen medewerkers vrij kan maken voor communicatie over de
pilot en het thema (NADB en Boksbond). En een van de geïnterviewde bonden
(de Boksbond) vindt VOG’s niet nodig.

Aantallen

Per september 2012 participeren 52 van de 76 (68 procent) sportbonden die
zijn aangesloten bij NOC*NSF in de pilot Gratis VOG. Vierentwintig bonden
nemen niet deel. De deelnemende sportbonden vertegenwoordigen bij elkaar

72

4.361.051 van de ongeveer 4,7 miljoen sporters en 19.540 van de circa 27.000
sportverenigingen.22
Sinds de start van de pilot in april 2012 zijn door 211 sportverenigingen
(0.01% van de 19.540 sportverenigingen die dit konden doen) 2.982 VOG’s
aangevraagd. Vóór de pilot vroeg echter nog bijna geen enkele sportvereniging
VOG’s aan, volgens NOC*NSF hoofdzakelijk door de kosten die hieraan verbonden waren en het feit dat het ongebruikelijk was in de sport. De koepel heeft
dan ook geen overzicht van het aantal VOG’s dat voor de pilot werd
aangevraagd.
De tabel hierna geeft een overzicht van het aantal aangevraagde VOG’s
per sportbond vanaf de start van de pilot tot eind april 2013 en het aantal
sportverenigingen dat per bond VOG’s heeft aangevraagd.

22

Bron: NOC*NSF ledenrapportage 2010.

73

Tabel 1 Aantal aangevraagde VOG’s per sportbond, in verhouding met het aantal
sportverenigingen per bond.
Aantal aangevraagde
VOG’s

Aantal verenigingen dat
VOG’s heeft
aangevraagd

Aantal
leden in
2011

Watersportverbond

8
305
66
73
43
12
56
27
90
6
1
286
1
17
38
837
158
121
61
106
8
20
85
154
49
1
160
37
131
25

2
20
11
4
2
3
3
1
9
1
1
22
1
4
9
31
8
9
8
4
1
1
8
15
9
1
14
1
5
3

3.523
137.617
55.924
11.261
53.239
9.286
97.629
118.679
23.038
32.452
5.238
245.987
231.025
668.811
23.510
1.205.808
139.683
54.130
49.327
196.380
33.652
360.645
9.132
15.479
32.901
50.597
125.147
2.787
24.937
89.831

TOTAAL

2982

211

2.901.847

Sportbond
Aikido Nederland
Atletiekunie
Badminton Nederland
Gehandicaptensport Nederland
Judo Bond Nederland
Karate-do Bond Nederland
Koninklijk Nederlands Korfbal Verbond
Koninklijke Nederlandsche Schaatsenrijders Bond
Koninklijke Nederlandse Baseball en Softball Bond
Koninklijke Nederlandse Biljart Bond
Koninklijke Nederlandse Cricket Bond
Koninklijke Nederlandse Gymnastiek Unie
Koninklijke Nederlandse Hockey Bond
Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis Bond
Koninklijke Nederlandse Schaakbond
Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond
Koninklijke Nederlandse Zwem Bond
Nederlands Handbal Verbond
Nederlandse Basketball Bond
Nederlandse Culturele Sportbond
Nederlandse Darts Bond
Nederlandse Golf Federatie
Nederlandse Handboog Bond
Nederlandse Onderwatersport Bond
Nederlandse Tafeltennis Bond
Nederlandse Toer Fiets Unie
Nederlandse Volleybal Bond
Nederlandse Waterski en Wakeboard Bond
Reddingsbrigade Nederland

Volgens een vertegenwoordiger van NOC*NSF zijn er in totaal ruim 1 miljoen
vrijwilligers actief in de sport. Van deze miljoen vrijwilligers die deze bonden
vertegenwoordigen hebben er circa 3.000 mensen een VOG aangevraagd
binnen de pilot. Met een totaal van circa 3.000 aangevraagde VOG’s op circa
(in totaal) 1 miljoen vrijwilligers, komt de sportwereld op 0,3% van de vrijwilligers die een VOG op zak heeft. Net relevant, het gaat alleen om vrijwilligers
die met jongeren in aanraking komen. Als we uitgaan van het aantal structurele vrijwilligers, wat er volgens de website van NOC*NSF ruim 50.000 zijn,

74

heeft 6% van de sportvrijwilligers een VOG. Hiermee is de sportwereld /
NOC*NSF de pilotorganisatie die relatief de minste VOG’s heeft aangevraagd.
We hebben via de sportbonden getracht te achterhalen hoeveel vrijwilligers er nu een VOG hebben, en hoeveel er daarvan binnen de pilot zijn
aangevraagd. Bij de KNZB is niet bekend hoeveel vrijwilligers en hoeveel
aangesloten leden een VOG hebben aangevraagd. Een vertegenwoordiger van
de Zwembond geeft aan dat zij alleen de aantallen die door verenigingen
worden gedeclareerd nu middels de declaratietool zien. De Nevobo gaat er
‘op basis van vertrouwen’ van uit dat de 160 VOG aanvragen die door 14
verenigingen zijn gedaan aanvragen van vrijwilligers betreffen. Deze 160
VOG’s zijn allen binnen de pilot aangevraagd. Volgens de KNVB zijn er medio
mei 2013 1.006 VOG aanvragen van vrijwilligers bekend. Dit aantal ligt een
stuk hoger dan de 837 aanvragen die bij NOC*NSF bekend zijn. Dit is te
verklaren doordat de KNVB zicht heeft op welke voetbalverenigingen VOG’s
aanvragen. NOC*NSF ziet dit pas op het moment dat declaraties daadwerkelijk
zijn ingediend. De aanvragen van de vrijwilligers van de KNVB zijn allen
binnen de pilot aangevraagd: voorafgaand aan de pilot waren er geen
aanvragen.
De drie deelnemende bonden die zijn geïnterviewd hebben geen of beperkt
zicht op het aantal geweigerde en niet aangevraagde VOG’s. Een vertegenwoordiger van de Zwembond geeft aan dat de bond deze informatie niet
krijgt: ‘De vereniging vraagt de VOG aan voor de vrijwilliger. Als deze dan
geen VOG ontvangt via de vrijwilliger, dan is dat het teken voor de vereniging
dat de VOG is geweigerd. Dit wordt niet naar de bond gecommuniceerd.’
Alleen de KNVB kan uitspraken doen over het aantal geweigerde VOG’s.
Volgens de vertegenwoordiger van de Voetbalbond is er tot op heden geen
enkele VOG geweigerd. Ook bij NOC*NSF is geen informatie bekend over het
aantal VOG’s dat is geweigerd.

6.7 Verband tussen VOG-aanvragen en de inzet van andere
instrumenten
Er lijkt bij de sportbonden geen, of hoogstens een beperkt, verband te zijn
tussen deelname aan de pilot Gratis VOG en de implementatie van het
gedachtegoed achter In veilige handen en de Toolkit SI. Alleen de Nevobo
spreekt over een verband tussen de pilot en het gedachtegoed. De pilot had
als gevolg dat binnen deze bond meerdere workshops over seksuele intimidatie en VOG’s werden georganiseerd. Maar zelfs de Nevobo geeft aan dat
incidenten een veel belangrijkere verklaring zijn voor aandacht voor seksuele
intimidatie dan de mogelijkheid om gratis VOG’s aan te vragen.
Daarnaast lijkt het eerder andersom te zijn: al bestaande aandacht voor
seksuele intimidatie bij een klein aantal actieve sportbonden (vaak ook

75

vertegenwoordigd in de werkgroep SI van NOC*NSF) is een verklaring voor
deelname aan de pilot Gratis VOG. De Nevobo ziet de pilot Gratis VOG als een
extra handvat binnen hun bestaande veiligheidsbeleid. Ook bij de KNZB stond
seksueel grensoverschrijdend gedrag al lang voor de pilot op de agenda en
heeft deze niet voor extra aandacht voor het thema gezorgd. Hier lijkt de wet
van de remmende voorsprong een rol te spelen. Voor de bonden die al actief
waren op dit gebied maakt de pilot, buiten dat er door de sportverenigingen
nu VOG’s worden aangevraagd, weinig verschil. Voor de bonden die nog niet
zo actief waren heeft de pilot misschien wel meer betekenis gehad.
Neem het verschil in bovenstaand schema tussen de KNHB en de KNVB. De
Hockeybond neemt preventie van seksueel overschrijdend gedrag al jaren
serieus en vat dat thema ook breed op. Binnen de pilot is er echter maar 1
club die VOG’s heeft aangevraagd. Voor de KNVB was deze thematiek nieuw.
Op de KNVB website zijn bij een search op KNVB en seksuele intimidatie
vooral korte nieuwsberichten over de pilot terug te vinden. Binnen de KNVB
hebben echter wel 31 clubs VOG’s aangevraagd voor vrijwilligers (zie tabel 1).

6.8 Vervolg pilot en verwachtingen voor de toekomst
Zowel NOC*NSF als de sportbonden zijn voor voortzetting van de pilot.
Hoofdzakelijk omdat het een manier is om vrijwilligers te blijven herinneren
aan het belang van preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag in de
sport en aan het belang van een veilig sportklimaat in algemene zin. Seksuele
intimidatie, grensoverschrijdend gedrag en een veiliger sportklimaat blijven
bij NOC* NSF en de sportbonden belangrijke aandachtspunten. De vertegenwoordiger van NOC*NSF merkt daarbij op dat het belangrijk is dat verenigingen van alle sporten, en niet alleen van sporten met ‘hoge risicosituaties’, de
kosten voor VOG’s kunnen declareren: ‘Je ziet namelijk vaak dat vrijwilligers
die seksueel normoverschrijdend gedrag vertonen ‘shoppen’ tussen verschillende sporten.’
Ook de geïnterviewden van de niet-deelnemende bonden zijn voor voortgang van de pilot. Zo is de KNWU van mening dat de bond dan meer tijd krijgt
om in te bedden bij de sportverenigingen. En de Boksbond vindt het belangrijk omdat er dan meer aandacht komt voor seksueel grensoverschrijdend
gedrag, al moet de pilot en het doel ervan dan wel meer publiciteit krijgen.
De pilot Gratis VOG is voor de sportbonden een manier om het thema
preventie van seksueel overschrijdend gedrag bij sportverenigingen op de
agenda te zetten. Zonder de pilot hadden een aantal sportverenigingen
bijvoorbeeld niet zo veel aandacht aan het thema besteed zoals ze dat nu
doen.
Voor de toekomst is vooral de complexiteit van de declaratieprocedure
een aandachtspunt. Er moeten veel stappen worden doorlopen en dat werkt

76

demotiverend voor het aanvragen van nieuwe VOG’s. De vrijwilligers van
sportverenigingen geven aan dat deze complexiteit als gevolg kan hebben dat
minder VOG’s worden aangevraagd. De geïnterviewde VCP van de KNVB geeft
zelfs aan dat dit belangrijker is dan of het wel of niet gratis is. Ook binnen de
KNZB is het declareren van VOG’s een aandachtspunt, zo geeft de geïnterviewde aan: ‘De massa van de vrijwilligers die nu een VOG aanvraagt, declareert deze niet’. Zowel de deelnemende als de niet-deelnemende bonden
geven daarnaast aan dat het nog vaak onduidelijk is voor welke vrijwilliger de
gratis VOG nu geldt. De sportbonden vinden dit een belangrijk aandachtspunt
bij continuering van de pilot.

Het Instituut Sportrechtspraak (ISR) en verwachtingen van de
registratielijst 2013

Binnen de aangesloten bonden in de sportwereld geldt het tuchtrecht van het
Instituut SportRechtspraak (ISR). Het is daarom niet waarschijnlijk dat de
sportwereld zal aansluiten bij Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk die in
maart 2013 is opgericht. De sportbonden hebben, met uitzondering van de
Boksbond, positieve verwachtingen van de gezamenlijke registratielijst die in
2013 voor het vrijwilligerswerk wordt geïntroduceerd en door NOV beheerd zal
worden. De eerste jaren wordt de lijst nog gevuld met namen van personen
die veroordeeld zijn voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. Op de lange
termijn zien de bonden het als een geschikt instrument om ‘shoppen’ door
vrijwilligers met foute bedoelingen te voorkomen. Men hoopt dat de namen
van de personen die geen VOG krijgen ook op de registratielijst komen.
De bonden vinden het bovendien positief dat sportverenigingen via de
gezamenlijke registratielijst in de toekomst op laagdrempelige wijze zelfstandig kunnen informeren over het verleden van vrijwilligers. De geïnterviewde
van de KNZB benadrukt dat de registratielijst nooit publiek mag worden: ‘Het
moet geen publieke schandpaal zijn’.

6.9 Vrijwilligers bij sportverenigingen aan het woord
Om een beeld te krijgen van wat de pilot Gratis VOG op lokaal niveau betekent, zijn drie panelgesprekken gevoerd met vrijwilligers van verschillende
sportverenigingen. Ook waren sportclubs aanwezig bij het themapanel rondom
jeugdigen met een beperking. In totaal hebben negentien vrijwilligers uit de
sportwereld deelgenomen aan de panelgesprekken. Aan een panelbijeenkomst
voor teamsportverenigingen in Houten namen zeven mensen deel verspreid
over drie sporten. De panelbijeenkomst voor individuele sporten vond plaats
met drie vrijwilligers van een zwemvereniging in Maarssen. Ten slotte hielden
we in Eindhoven een panelbijeenkomst met sportverenigingen die extra
aandacht besteden aan talenten. Hieraan namen vijf vrijwilligers deel verspreid over drie sportverenigingen.

77

De resultaten uit de panelbijeenkomsten bespreken we los van de telefonische
interviews met medewerkers van de landelijke koepelorganisaties, omdat de
sportbonden erg van elkaar verschillen in aard, werkwijze en omvang.
Daardoor is het niet mogelijk generaliseerbare uitspraken te doen over de
relatie tussen de aandacht van de bonden voor seksueel grensoverschrijdend
gedrag en de manier waarop vrijwilligers op sportverenigingen hiermee
omgaan.

Garanderen veilig klimaat voor jeugdleden

Volgens meerdere vrijwilligers is een veilig klimaat voor jeugdleden niet te
garanderen. Niettemin blijkt uit de panelgesprekken dat er drie factoren zijn
waarmee sportverenigingen in ieder geval de veiligheid voor de jeugdleden
kunnen vergroten. Ten eerste is dat het aannamebeleid voor vrijwilligers,
waarmee kan worden voorkomen dat mensen die kwaad willen op de vereniging terecht komen. Al snel noemen de vrijwilligers uit zichzelf de VOG als
een van de middelen hiervoor.
Ten tweede moet de sportvereniging er volgens de vrijwilligers voor zorgen
dat het thema seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar wordt
gemaakt. Dit gebeurt nog te weinig, zo blijkt uit de gesprekken, onder andere
doordat het een extra tijdsinvestering vraagt van de vrijwilligers. Daarnaast
komen op bijeenkomsten over dit thema juist de mensen die het al op hun
netvlies hebben staan. Overigens bestrijkt veiligheid voor jeugdleden veel
meer aspecten dan alleen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het gaat
volgens de vrijwilligers ook om pestgedrag binnen de teams en negatief dan
wel positief coachende trainers en begeleiders. Het bespreken van dergelijke
thema’s draagt bij aan het creëren van een open cultuur. Voor één van de
verenigingen is de VCP binnen de vereniging van belang om moeilijke onderwerpen aan de orde te stellen.
Ten derde vinden de geïnterviewden het belangrijk dat de veiligheid van
de kinderen op de sportvereniging een apart onderdeel is van het beleidsplan.
Dit betekent echter niet dat de trainers en vrijwilligers er ook echt aandacht
aan besteden, zo vertelt een bestuurder: ’Ons beleidsplan op dit thema is
prachtig, maar er kijkt verder niemand naar. Het moet meer bekendheid
krijgen binnen de verenigingen.’ Het aanvragen van een VOG is volgens enkele
geïnterviewden een manier om het verenigingsbeleid op het gebied van
veiligheid bij vrijwilligers op de agenda te zetten. Blijvende aandacht is
vervolgens van belang om het thema op de agenda te behouden. Volgens
enkele vrijwilligers heeft de VCP hierin een doorslaggevende rol.
Er zijn sporten waarin de sportverenigingen extra maatregelen nemen.
Beide zwemverenigingen die aan bod kwamen in de panelgesprekken zorgen
er bijvoorbeeld voor dat bij de trainingen en wedstrijden altijd twee trainers
of begeleiders aanwezig zijn. Daarnaast verplichten beide zwemverenigingen
al hun trainers – zowel de bestaande als nieuwe vrijwilligers - een VOG aan te

78

vragen. Ook de deelnemende voetbal- en volleybalvereniging zien de VOG als
een factor die het risico beperkt, al is het bij hen praktisch niet altijd mogelijk om vrijwilligers een VOG aan te laten vragen.
Bij de begeleiding van sporttalenten is geen extra aandacht voor seksueel
grensoverschrijdend gedrag, zo blijkt uit het panelgesprek met vrijwilligers
die te maken hebben met jeugdige sporttalenten. De vrijwilligers lijken geen
oog te hebben voor het extra risico dat intensief en emotioneel contact
tussen trainer en sporter met zich meebrengt.

De praktijk: casussen

Situaties als in de eerste casus waarin een puberjongen foto’s van meiden van
zijn sportvereniging in bikini op Facebook heeft gezet, komen volgens de
geïnterviewden regelmatig voor. Het heeft volgens een deel van hen ook te
maken met de leeftijd: het is spannend en vrij onschuldig. Tegelijkertijd
vinden zij het wel degelijk nodig de jongen hierop aan te spreken – door de
vrijwilliger zelf of het bestuur - en hem de foto’s van internet te laten verwijderen. Er zijn ook verenigingen die het zouden gebruiken als aanleiding om
het thema seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar te maken.
Binnen verschillende sporten wordt op dit soort incidenten overigens
verschillend gereageerd. Omdat tijdens beachvolley toernooien constant foto’s
verschijnen van sporters in badkleding zou een van de volleybalverenigingen
geen of weinig aandacht besteden aan een dergelijk voorval. Een van de
zwemverenigingen echter, heeft een strikt protocol voor welk type foto’s wel
en welke niet openbaar mogen worden gemaakt.
De tweede casus wordt door de geïnterviewde vrijwilligers als ernstiger
ervaren. De casus geeft aanleiding tot het verdenken van ernstig seksueel
grensoverschrijdend gedrag van een vrijwilliger. Alle geïnterviewden vinden
het belangrijk eerst uit te zoeken wat er precies is gebeurd, voordat zij
handelen, onder meer omdat zij niet iemand onterecht willen beschuldigen.
De meesten vinden de situatie echter wel zo ernstig dat zij het nodig achten
de vrijwilliger in ieder geval tijdelijk op non actief te stellen. Het is volgens
hen belangrijk om de jongen in veiligheid te brengen en te voorkomen dat de
situatie voortduurt. Ondanks de mogelijke ernst van het incident willen de
sportverenigingen de incidenten graag binnen de eigen geledingen oplossen,
bijvoorbeeld met het bestuur, de vertrouwenscontactpersoon en de tuchtcommissie van de vereniging. De procedure voor de afhandeling van dergelijke
zaken is hierbij belangrijk. Dit protocol is niet altijd aanwezig, maar zorgt er
volgens de vrijwilligers wel voor dat mensen blijven nadenken en snel
handelen.

Ondersteuningsbehoeften

De vrijwilligers van sportverenigingen noemen verschillende zaken die zij in
de praktijk nodig hebben om kinderen te beschermen tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Een aantal daarvan hebben betrekking op factoren op

79

het niveau van de sportvereniging zelf. Zo vinden vrijwilligers het belangrijk
dat het thema bespreekbaar is en dat het in de verschillende overlegstructuren wordt besproken. Dit kan vrijwilligers helpen om seksueel grensoverschrijdend gedrag bij andere mensen op de sportvereniging te herkennen, zo
vinden de geïnterviewden.
Uit de groepsgesprekken met mensen van sportverenigingen blijkt dat de
pilot Gratis VOG en het aanvragen van VOG’s ervoor zorgt dat op de sportverenigingen meer aandacht komt voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het
is een aanleiding om het thema te bespreken.
Verder is er bij de vrijwilligers behoefte aan ondersteuning op dit vlak.
Meer concreet bedoelen ze hiermee tips over hoe seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen en hoe te reageren als het voorkomt. Via In veilige
handen en de Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie is deze informatie wel voor
handen, maar dit is nog slechts beperkt bekend bij de sportverenigingen. Er
zijn geïnterviewden die aanbevelen om het voorkomen, signaleren en
bespreekbaar maken van seksueel grensoverschrijdend gedrag in te passen in
de trainerscursussen van de sportbonden.23
Ten slotte hebben de vertrouwenscontactpersonen van de sportverenigingen behoefte aan bijeenkomsten waarin zij met andere VCP’s ervaringen
kunnen uitwisselen. Zij vinden het jammer dat de opleiding die zij hebben
geen vervolg heeft gekregen.24 De ervaren VCP’s het als positief dat hun
contactpersonen bij NOC*NSF altijd goed bereikbaar zijn.

Ervaringen pilot Gratis VOG

Bijna alle vrijwilligers, op één na, die we hebben gesproken tijdens de
panelbijeenkomsten hebben tijdens de pilotperiode gehoord van of te maken
gehad met de mogelijkheid om gratis VOG’s aan te vragen. De meesten van
hen hebben dit via de bond vernomen en een deel via het bestuur of andere
vrijwilligers van de sportvereniging.
De sportverenigingen hebben weinig of geen ervaring met In veilige
handen en de Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie van NOC*NSF. Slechts op
twee sportverenigingen is het bestaan van deze instrumenten bekend en een
van deze sportverenigingen maakt er ook daadwerkelijk gebruik van. Vooral
de gedragsregels in de Toolkit zijn van waarde voor deze volleybalvereniging.
De Nevobo besteedt veel aandacht aan seksueel grensoverschrijdend gedrag,
waardoor het lijkt dat een sportbond invloed kan hebben op de manier
waarop sportverenigingen omgaan met dit thema.
Het is de vraag of het tijdens de pilot Gratis VOG op de sportverenigingen
veiliger is geworden voor kinderen en jongeren. De meeste sportverenigingen
zien geen verschillen met eerdere jaren. Op twee sportverenigingen – de

80

23

NOC*NSF biedt dit aan in de vorm van een module voor trainers en begeleiders.

24

Op 9 maart 2013 is er een landelijke terugkomdag georganiseerd voor Vertrouwenscontactpersonen.

zwem- en volleybalvereniging - waarvan de bonden deelnemen aan de pilot is
wel meer bewustzijn en aandacht voor het thema ontstaan.
De sportverenigingen zien de pilot Gratis VOG vooral als een extra (financieel aantrekkelijk) middel om seksuele intimidatie te voorkomen. Het wordt
gezien als een middel om mensen die kwaad willen buiten de sportvereniging
te houden. Een van de geïnterviewde vrijwilligers heeft hier concrete ervaring
mee en vertelt: ‘Toen we vertelden dat we een VOG gingen aanvragen hebben
we een potentiële nieuwe vrijwilliger niet meer terug gezien.’ Op deze manier
is het voor enkele sportverenigingen ook een middel om verantwoordelijkheid
te nemen en om te voorkomen dat ze verantwoordelijk worden gehouden als
er iets gebeurt. Zo vertelt een vrijwilliger: ‘Als we een VOG aanvragen voor
vrijwilligers en een van de zwemtrainers gaat over de schreef, dan kunnen wij
als bestuur van de vereniging in ieder geval laten zien dat we geen mensen
met verkeerde bedoelingen in huis hebben gehaald.’.
Een VOG sluit volgens de geïnterviewden van de sportverenigingen de kans op
seksuele intimidatie echter niet uit. Dat mensen in het verleden geen seksueel
misbruik hebben gepleegd, betekent volgens een deel van de vrijwilligers
namelijk niet dat ze dit in de toekomst ook niet doen. Een van de zwemverenigingen heeft dit aan den lijve ondervonden. Een zwemtrainer pleegde
ontucht terwijl deze vijf jaar eerder een VOG had ontvangen.
Ten slotte merken bijna alle geïnterviewde vrijwilligers op dat het aanvragen, en vooral de declaratie, van een Gratis VOG een ingewikkelde procedure
is. Een van de vrijwilligers zegt hierover: ‘de procedure is onhandig…. Hoe
houd je mensen aan het werk?! Dat is een belangrijke belemmering. Als je
hem gratis krijgt, waarom moeten de vrijwilligers het dan voorschieten?’
Er zijn sportverenigingen die het zinloos vinden om een VOG aan te vragen
voor vrijwilligers. Dit is vooral het geval bij sportverenigingen waar de
vrijwilligers al een verbinding hebben met de vereniging, als lid of als familie
van een lid. Zij hebben dan vertrouwen in deze mensen en gaan er bovendien
van uit dat er voldoende sociale controle is binnen de vereniging om seksueel
grensoverschrijdend gedrag te voorkomen.

6.10 Conclusies over de pilot bij sport
NOC*NSF heeft ten tijde van de pilot op verschillende manieren gecommuniceerd over preventie en repressie van seksuele intimidatie (website en
verzending van email, toolkit, folders naar de sportbonden). Uit de gesprekken die wij op landelijk en lokaal niveau voerden blijkt dat de gratis VOG een
middel is om seksueel grensoverschrijdend gedrag bij sportverenigingen en
sportbonden onder de aandacht te brengen.
De sportbonden en NOC*NSF zijn voor voortzetting van de gratis VOG. Zij
geven aan dat zij de VOG vooral waarderen als onderdeel van een groter

81

geheel van preventieve maatregelen. In relatie tot het aantal sportverenigingen – vertegenwoordigd door de bij NOC*NSF aangesloten sportbonden – zijn
er echter nog erg weinig VOG’s aangevraagd. Voor slechts 3000 vrijwilligers
binnen de pilot tot op heden; dat is 0,3 procent van het totaal aantal vrijwilligers en 6 procent van de structurele vrijwilligers.
Bij veel sportclubs (lokaal niveau) is de pilot niet aangekomen. En als de
sportclubs ervan gehoord hebben dan is er slechts bij een beperkt aantal
sportverenigingen animo om aan de pilot deel te nemen. Belangrijke uitzonderingen op deze regel zijn de Zwembond en de Volleybalbond. Zij zijn erin
geslaagd om het lokale niveau goed te bereiken en redelijk te overtuigen van
nut en noodzaak van preventie van seksueel overschrijdend gedrag. Dat het
deze bonden is gelukt, is te verklaren door de inzet van de VCP’s, maar het
heeft ook te maken met de overzichtelijkheid/grootte van de bond en de aard
van de sport. Het grote aantal voetbalverenigingen maakte de overdracht naar
het lokale niveau voor de KNVB soms lastig. Bij zwemverenigingen let men
vanwege het sporten in zwemkleding al meer op seksueel overschrijdend
gedrag, wat het voor de bond eenvoudiger maakt om op lokaal draagvlak voor
de pilot te organiseren.
Het is een beetje afhankelijk van de sport die men beoefent- sommige
bonden zijn veel actiever dan anderen in het seksuele intimidatie beleid,
Teveel regels over de omgang met elkaar halen de spontaniteit eruit. ‘Je moet
elkaar kunnen vertrouwen’. Als er een incident is, worden sportclubs daar
vaak door overvallen en het zijn dan ook vaak ernstige incidenten. Bij een
incident in de sport is de verontwaardiging over het gedrag van de pleger
groot. En pas dan wordt de noodzaak van preventieve maatregelen ingezien.
Bij veel andere sporten is men er op lokaal niveau niet aan begonnen, of
voelt men de noodzaak niet. Veel sportverenigingen kampen met een vrijwilligerstekort. Hierdoor hebben zij vaak weinig zin in extra bijeenkomsten en
inzet voor het aanvragen van gratis VOG’s. De orde van de dag is belangrijker
en vraagt meer aandacht. Daarnaast speelt bij sommige sporten, of verenigingen binnen die sporten psychologische weerstand: het is iets wat niet
gebeurt, of waar niet over wordt gepraat. Daarnaast wordt gezegd dat te veel
regels de spontaniteit en het onderlinge vertrouwen in de sport kunnen
schaden. En bij een groot deel van de sportclubs is het adagium toch vaak:
‘Fysiek contact en een dolletje horen erbij.’
Als er een incident is, worden sportclubs daar vaak door overvallen en het
zijn dan ook vaak ernstige incidenten. Bij een incident in de sport is de
verontwaardiging over het gedrag van de pleger groot. Vaak wordt pas dan de
noodzaak van preventieve maatregelen ingezien.
De vrijwilligers die wij spraken bij sportverenigingen geven aan dat meer
bekendheid rondom de pilot zou zorgen voor meer aanvragen. ‘Nu zingt het
nog wat rond op landelijk niveau’. NOC*NSF en de sportbonden verwachten
dat na verloop van tijd, mede door een toename in bekendheid, het aantal

82

aanvragen van VOG’s zal toenemen. Alle lagen (NOC*NSF, sportbonden en
sportverenigingen) geven aan dat de aanvraagprocedure dan wel moet worden
vereenvoudigd.
Vanwege de geringe belangstelling voor de pilot met de gratis VOG’s bij
sportverenigingen en gezien de grootte van de sportwereld, rijst in dat kader
de vraag of de preventie van seksuele intimidatie en het bereik van de pilot
VOG’s beter zou (zijn) verlopen wanneer de pilot was uitgezetop een lager
niveau dan NOC*NSF, bijvoorbeeld via de sportbonden. Aandacht voor de
preventie van seksuele intimidatie is in de sportwereld zo afhankelijk van de
sportbond en sportcultuur, dat dat ook het beste aangrijpingspunt lijkt te zijn.
Aan de andere kant is NOC*NSF qua preventie van seksueel overschrijdend
gedrag ook een aanjager in de sportwereld. NOC*NSF heeft het onderwerp
geagendeerd in de sportwereld en is nog steeds actief: als centrum van
kennis, als schepper van goede voorwaarden om SI aan de orde te stellen, bij
het stimuleren van het aanvragen van VOG’s door sportverenigingen, het
verzorgen van relevante opleidingen voor vrijwilligers en het stellen van
bepaalde eisen aan sportverenigingen. Bij de sportbonden die nog niets aan
preventie deden zijn de instrumenten in ieder geval goed onder de aandacht
gebracht. En de bonden die preventie wel serieus nemen waarderen de
samenwerking met NOC*NSF zeer. De uitvoering van de pilot via NOC*NSF is
hen zeer welkom.
NOC*NSF ziet voor gemeenten een aanvullende rol weggelegd bij de
preventie van seksueel overschrijdend gedrag op sportclubs. Gemeentelijke
sportservicebureaus hebben vaak goed zicht op de sportverenigingen waar het
risico op een onveilig sportklimaat en seksueel grensoverschrijdend gedrag
groot is. Gemeenten hebben via de bureaus niet de macht om sancties op te
leggen aan sportverenigingen, maar hebben met subsidies wel enige mogelijkheid tot sturen.

83

84

VerweyJonker
Instituut

7

In veilige handen met gratis VOG
Onderzoeksresultaten overkoepelend

7.1 Inleiding
Het Verwey-Jonker Instituut heeft voor dit onderzoek literatuur en documenten bekeken over de pilot ‘Gratis VOG voor vrijwilligers die met minderjarigen
werken’. Het instituut heeft interviews gehouden met de pilotkoepels
(Scouting Nederland, NOV, NOC*NSF en Steunpunt KinderVakanties), met
sportbonden, met kindervakantieorganisaties en met Scouting-groepen.
Daarnaast hebben we in april panelbijeenkomsten gehad met vrijwilligers op
lokaal niveau om hun mening en ervaringen te peilen. In april 2013 zijn de
onderzoeksresultaten met meer dan twintig experts besproken en is een
eerste aanzet tot aanbevelingen gemaakt.
We vatten in dit hoofdstuk de resultaten overkoepelend en thematisch
samen van het onderzoek bij de pilotorganisaties en de gesprekken met
panels en experts. Het onderzoek naar de pilot betreft:
●● de verstrekking van gratis VOG’s;
●● het gebruik van andere instrumenten, zoals In veilige handen;
●● de rol die deze instrumenten kunnen spelen in het veiliger maken van het
vrijwilligerswerk rond jeugd.

7.2 De literatuur over seksueel overschrijdend gedrag: aantallen,
risicosituaties en cultuur
In 2009 stelden De Haas et al. dat het aantal jongeren dat voor hun zestiende
levensjaar, op de sportclub of tijdens vrijetijdsbesteding, te maken krijgt met
‘seksueel misbruik door een volwassen bekende’ varieert tussen de 3 op de
2.000 (jongens) en 10 op de 2.000 (meisjes) (De Haas, et al., 2009).25 Daarmee
steekt het vrijwilligerswerk gunstig af tegen de algemene cijfers over misbruik
en seksueel geweld. In z’n algemeenheid is de schatting dat 19% van de
25 In Nederland leven ongeveer 2 miljoen jongeren tussen de 6 en de 16 jaar – de meesten daarvan
doen aan vrijetijdsbesteding: met een prevalentie van 13 op de 2000 betekent dit dat 13.000
kinderen tijdens vrijetijdsbesteding last hebben van seksueel misbruik door een volwassen bekende
– in welke vorm dan ook (dat is gemiddeld meer dan 30 kinderen in elke gemeente, uitgaande van
400 gemeenten).

85

vrouwen en 4% van de mannen seksueel geweld heeft meegemaakt voor het
16e levensjaar (Bakker & Vanwesenbeeck, 2006). Het gaat dan om lichte en
zware vormen van seksueel overschrijdend gedrag en om fysieke (aanraking,
zoenen, aanranding en verkrachting) en niet-fysieke verschijningsvormen
(zogenaamde grapjes, opmerkingen, verspreiding van foto’s en mails en
dergelijke). Plegers van seksueel overschrijdend gedrag zijn vooral mannen en
jongens; de slachtoffers zijn jongens en meisjes, waarbij meisjes in het
vrijwilligerswerk dus driemaal zoveel meer kans lopen dan jongens. Seksueel
grensoverschrijdend gedrag vindt niet alleen tussen volwassenen en jongeren
plaats. Ook tussen jongeren onderling komen incidenten en gebeurtenissen
voor.
Veel van deze incidenten worden niet gemeld. Van de verschillende
verschijningsvormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag komen ‘seksueel getinte opmerkingen’ het vaakst voor.
Zoals wel vaker, is er meer bekend over de risicosituaties dan over de
beschermende factoren bij seksueel overschrijdend gedrag. Mensen met
beperkingen lopen een grotere kans op seksueel misbruik; 61% van de vrouwen
met een verstandelijke beperking en 23% van de mannen uit die groep geeft
aan ermee te maken hebben gehad (Berlo et al., 2011). Kinderen met een
verstandelijke beperking zijn extra kwetsbaar. Maar ook kinderen uit multiprobleemgezinnen of kinderen waarvan de ouders letterlijk of figuurlijk op
afstand staan (bijv. bij sporttalent) lopen een groter risico op seksueel
misbruik dan andere kinderen.
Daarnaast gelden verschillende sociale contexten als risicovol: in een
gesloten sociaal klimaat waar de regels impliciet zijn (kerkelijke gemeenschap, jeugdzorginstellingen, kostscholen, zie ook de onderzoeken van de
commissies Deetman en Samson) of waar een machocultuur heerst, kan
seksueel overschrijdend gedrag makkelijker en vaker onopgemerkt plaatsvinden. Door een aantal auteurs wordt een open, niet hiërarchisch georganiseerde cultuur dan ook gezien als preventief ten aanzien van seksueel misbruik
(Timmerman & Bajema, 2000). Als die cultuur dan ook nog positief staat ten
opzichte van emancipatie en in staat is seksualiteit en seksueel overschrijdend
gedrag bespreekbaar te maken. daalt de kans op seksueel misbruik evenredig
(Brackenridge, 1997).

In veilige handen

In veilige handen (2009), door MOVISIE en NOV ontwikkeld om seksueel
misbruik in het vrijwilligerswerk rond minderjarigen te voorkomen, sluit in
meerdere opzichten aan bij deze inzichten: naast een meldprotocol, een
zorgvuldig aanstellingsbeleid (met het advies om te vragen naar een VOG),
een vertrouwenspersoon en registratiesystemen, raden de auteurs een open
cultuur aan, agendering van het thema, en heldere omgangsregels. Het zijn
zelfs de eerste stappen uit In veilige handen. In de risicoanalyse die In veilige

86

handen aan de vrijwilligersorganisaties adviseert te doen, zijn ook cultuur en
bewustzijn binnen de organisatie nadrukkelijk meegenomen.
In de literatuur is weinig bekend over de (mate van) implementatie van de
verschillende stappen uit In veilige handen. Ook over de implementatie en/of
effectiviteit van andere integriteitinstrumenten in Nederland is weinig
geschreven. Naast In veilige handen, zijn de toolkit Beleid Seksuele
Intimidatie (sport) bekend, het Vlaggensysteem, en diverse projecten ter
vergroting van de (seksuele) weerbaarheid van kinderen. Maar een nadere
duiding van de (mogelijke) effecten van deze integriteitinstrumenten is niet
gegeven. Ook in het buitenland is weinig bekend over wetenschappelijk
aangetoonde werkzame bestanddelen van diverse preventieve methoden en
integriteitinstrumenten.26

7.3 Hoe gaan de pilotorganisaties om met integriteitrisico’s
en risicosituaties?
Besef van risicosituaties en onderling vertrouwen

De pilotorganisaties zijn maar ten dele op de hoogte van risicosituaties. Als
risicosituaties noemen zowel landelijke als lokale respondenten een-op-een
situaties, vertrouwensrelaties, overnachtingen (met slapen en douchen en
dergelijke), een vakantiegevoel en gelegenheid tot fysiek contact. Gesloten
culturen en kwetsbare groepen kinderen worden in de interviews die wij
hielden niet vaak genoemd. Een uitzondering op deze regel vormen de
respondenten bij de kindervakanties: zij organiseren vaak juist vakanties voor
de kwetsbare kinderen en zijn zich terdege bewust van de risico’s. In de
sportwereld zijn degenen die zich bezig houden met sporttalent zich soms
bewust van de kwetsbare positie van jonge talenten.
De meeste organisaties achten pedoseksuele vrijwilligers die op zoek zijn
naar slachtoffers het grootste gevaar. Zij willen grooming, incidenten en het
geven van gelegenheid voorkomen en steken zowel landelijk als lokaal de
meeste energie in het weren van dergelijke personen. Eigen kweek vrijwilligers, zittende vrijwilligers en eigen cultuur worden over het algemeen met
groot vertrouwen tegemoet getreden (sport en Scouting).
Scouting neemt de preventie van seksueel overschrijdend gedrag al jaren
serieus, maar de meeste scouts op lokaal niveau willen hun eigen vrijwilligers
het liefst kunnen vertrouwen. Nieuwe vrijwilligers die zich melden van buiten
Scouting, kunnen op extra alertheid rekenen.
Sportclubs zijn over het algemeen niet intensief bezig met de preventie van
seksueel overschrijdend gedrag, noch met antecedentenonderzoek bij
26

Zie bijvoorbeeld What Works in tackling childabuse and neglect? A manual for policymakers,
managers & profesionals, Daphne.

87

vrijwilligers. Alle vrijwilligers zijn welkom. Sommige sportclubs verplichten
vrijwilligerswerk zelfs als wederdienst voor het lidmaatschap, zonder daarbij
naar antecedenten te vragen (Van der Klein et al., 2013). Het is een beetje
afhankelijk van de sport die men beoefent - sommige bonden zijn veel
actiever dan anderen in het beleid aangaande seksuele intimidatie. Maar bij
een groot deel van de sportclubs is het adagium toch vaak: ‘Fysiek contact en
een dolletje horen erbij. Te veel regels over de omgang met elkaar haalt de
spontaniteit eruit. Je moet elkaar kunnen vertrouwen.’ Als er een incident is,
worden sportclubs daar vaak door overvallen en het zijn dan ook vaak ernstige
incidenten. Bij een incident in de sport is de verontwaardiging over het gedrag
van de pleger groot. En pas dan wordt de noodzaak van preventieve maatregelen ingezien. Zowel Scouting als sportrespondenten hebben we horen
verzuchten: ‘Je hebt incidenten nu eenmaal nodig’.
Dat laatste geldt minder voor de organisaties die zijn aangesloten bij het
Steunpunt KinderVakanties. De organisaties die gebruik hebben gemaakt van
de mogelijkheid om mee te doen met de pilot stellen op voorhand veel regels.
Ook bespreken ze het thema expliciet met hun jaarlijks toetredende nieuwe
groepen vrijwilligers. Die organisaties nemen het zekere voor het onzekere,
onder andere omdat ouders het niet niks vinden om kinderen aan hen toe te
vertrouwen en omdat zij steeds nieuwe vrijwilligers in een verhoogde risicosituatie opnemen. Zorgvuldigheid staat dan voorop.
De komst van de pilot vond tegelijkertijd plaats met de media-aandacht
voor de zedenzaak van Robert M., met incidenten bij andere organisaties en
de rapporten van de commissies Deetman en Samson. Die media-aandacht
maakt ouders, jeugd en vrijwilligersorganisaties extra bewust van de kans op
aanranding en verkrachting (ook in hun eigen omgeving) - een ernstige vorm
van seksueel overschrijdend gedrag. De achterban van de pilotorganisaties
wordt door de berichtgeving bewuster van de noodzaak om dáár iets tegen te
doen.

Meldingen bij de pilotorganisaties

De meldingen die de pilotorganisaties op landelijk niveau binnen krijgen, gaan
meestal over ernstige incidenten zoals aanranding. Op landelijk niveau wordt
alleen het topje van de ijsberg gemeld. Bij NOC*NSF komen per jaar rond de
honderd meldingen binnen – op een totaal van ongeveer een miljoen jeugdleden (In veilige handen, 2009). Scouting Nederland ontvangt ongeveer 40 à 45
telefoontjes per jaar van groepen die op dit gebied iets naars meemaken. Het
Steunpunt KinderVakanties houdt geen landelijk registratie van meldingen bij.
Wij hebben alle respondenten in dit onderzoek gevraagd wat zij als
ernstige en minder ernstige gebeurtenissen beschouwen als het gaat om
seksueel overschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk rond jeugd. Op deze
vraag komt een ruime collectie aan voorbeelden terug: van seksueel getinte
opmerkingen en sm’-jes en douchefoto’s op Facebook (meestal als minder

88

ernstig gekwalificeerd) tot verkrachting van een minderjarige door een
ruimschoots meerderjarige vrijwilliger. Van vermoedens over vergaande
vrijwillige een-op-een relaties, tot bij de politie gemeld voyeurisme.
Voyeurisme, aanrandig en verkrachting worden buiten kijf door alle partijen
als zeer ernstig bestempeld. Over opmerkingen, foto’s en een-op-een relaties
zijn de meningen verdeeld.
In de sportwereld kijkt men over het algemeen veel relativerender aan
tegen vrijwillige een-op-een relaties tussen minder- en meerderjarigen dan bij
Scouting en de kindervakanties. Spontaniteit in fysiek contact staat in de
sport ook hoger in het vaandel - er zijn weinig regels daaromtrent. De
Zwembond en de Volleybalbond vormen in ons onderzoek een uitzondering op
deze regel. Daar is landelijk en lokaal veel aandacht voor wat wel en niet kan
in contacten met minderjarigen. Er is overigens veel literatuur over seksueel
grensoverschrijdend gedrag in de sport. Trainers en coaches die over de
schreef gaan halen regelmatig de pers. Dan gaat het vaak over amateursport,
maar ook seksueel misbruik in de topsport komt af en toe naar buiten.
Misbruik en geweld tegen vrouwen in de topsport wordt af en toe aan de orde
gesteld in wetenschappelijke publicaties.

7.4 De uitvoering van de pilot
Landelijk niveau

De pilot met gratis VOG’s sluit goed aan bij de behoefte van de pilotorganisaties om pedoseksuele vrijwilligers te weren die via het vrijwilligerswerk op
zoek zijn naar slachtoffers. Bij de VOG-aanvragen binnen de pilot gaat het in
de meeste gevallen om de controle van nieuwe vrijwilligers: selectie aan de
poort op basis van relevante justitiële antecedenten.
De pilot verloopt bij ieder van de drie koepels anders: dat geldt voor het
bereik, de aanpak en de verbinding met het gedachtegoed van In veilige
handen. Bij alle drie staat in de communicatie de mogelijkheid centraal om
gratis VOG’s aan te vragen en de manier waarop clubs, verenigingen en
organisaties dat kunnen doen of regelen. De koepels vermelden bij de promotie van de regeling ook in een alinea dat dit natuurlijk niet het enige instrument is om het vrijwilligerswerk veiliger te maken en dat bredere aandacht
voor de preventie van seksueel overschrijdend gedrag gewenst, nodig, en aan
te raden is.
Scouting Nederland plaatst die alinea onder de kop ‘Verantwoordelijkheid
voor een veilige sociale omgeving’ en noemt daarbij het bespreekbaar maken
van het onderwerp ‘omgaan met intimiteiten’, het afspreken van omgangsregels in de groep, het elkaar aanspreken op gedrag en het volgen van modules
binnen Scouting Academy. Steunpunt KinderVakanties zet de VOG in een

89

breder kader met de voorlichtingsbrochure over ‘pedagogisch beleid’ en het
Keurmerk KinderVakanties. NOC*NSF geeft als ‘Achtergrond van de VOG in de
sport’ de beleidsagenda die de koepel vanaf 1996 heeft ‘om seksuele intimidatie […] te voorkomen en waar nodig hulp te kunnen bieden’. Onder seksuele
intimidatie verstaat NOC*NSF ‘enige vorm van ongewenst verbaal, non-verbaal
of fysiek gedrag met een seksuele connotatie (duiding) dat als doel of gevolg
heeft dat de waardigheid van de persoon wordt aangetast, in het bijzonder
wanneer een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende
situatie wordt gecreëerd.’ De preventie van seksuele intimidatie brengen
respondenten in de sport vaak in verband met ‘een veilig sportbeleid’.

Vertaling van landelijk naar lokaal enthousiasme: een probleem

De daadwerkelijke praktische verbinding tussen gratis VOG’s en het actieve
gebruik van In veilige handen of, in het geval van sport, de toolkit Seksuele
Intimidatie en andere soortgelijke instrumenten is binnen de pilot over het
algemeen zwak georganiseerd. Dat geldt zowel op landelijk als op lokaal
niveau en voor alle drie de organisaties, zij het in meer of mindere mate.
Hoe de pilot wordt opgepakt binnen de koepels verschilt zeer per organisatie, groep, sportbond en sportclub. Bij alle drie de pilotorganisaties is de
vertaling naar het lokale niveau een punt dat verbetering en meer aandacht
behoeft. De pilot geeft de landelijke koepels de mogelijkheid om preventie
van seksueel overschrijdend gedrag onder de aandacht te brengen bij het
lokale niveau,maar deelname aan de pilot op dat niveau is niet vanzelfsprekend. Dat geldt zowel voor het aanvragen van VOG’s, als voor de verbinding
met andere preventie-instrumenten.

Administratieve hindernissen

De deelnemers aan de pilot ervaren bij het aanvragen van VOG’s een enorme
administratieve rompslomp. Het administratieve systeem blijkt een hoge
drempel op te werpen. Daarbij spelen verschillende elementen een rol:
●● Het is een omslachtige procedure waar vier entiteiten bij betrokken zijn:
de organisatie (of groep, club, vereniging) zet de elektronische aanvraag
klaar, de vrijwilliger dient de aanvraag bij de Dienst Justis in en betaalt de
aanvraag, de vrijwilliger declareert de aanvraag bij zijn organisatie, die
vervolgens het geld weer terugvraagt bij de koepel (Scouting Nederland,
NOC*NSF of Steunpunt KinderVakanties). De koepels houden lijsten bij van
de aantallen VOG’s die afgegeven zijn. Om één vrijwilliger een VOG te
laten aanvragen zijn acht handelingen vereist door vier verschillende
partijen.
●● Men vindt het omslachtig dat vrijwilligers eerst moeten betalen en dan pas
het geld kunnen terugvragen. De individuele vrijwilliger zou niet hoeven
moeten betalen.
●● Wie voor alle leden op locatie een VOG wil aanvragen, dient een groot
aantal keer hetzelfde formulier in te vullen en klaar te zetten. Dat is veel

90

gevraagd voor een vrijwilligersorganisatie die liever met andere dingen
bezig is. Meerdere clubs laten weten liever een groepslijst bij de Dienst
Justis te willen deponeren met het KvK-nummer van de groep/club of
vereniging. Dienst Justis zou dan voor de personen op die lijst na controle
VOG’s kunnen terugsturen.
●● Organisaties en vrijwilligers hebben moeite met het aanvragen van een
digitale handtekening en het delen van het (voorheen door de koepels
gevraagde) burgerservicenummer.
●● Enige handigheid is vereist om de VOG via de digitale weg te verkrijgen.
Niet bij alle vrijwilligersorganisaties is op lokaal niveau die expertise
aanwezig.

Het gebruik van instrumenten zoals In veilige handen

De verbinding met het gedachtegoed van In veilige handen is in de praktijk
niet stevig gewaarborgd. Het hangt vooral bij sport en Scouting nogal af van
individuen, meegemaakte incidenten (helaas) en lokale groepscultuur of
groepen en clubs op lokaal niveau iets doen aan de preventie van seksueel
overschrijdend gedrag (bewustwording, bespreekbaarheid, signalering,
aanpak, en eventuele melding bij landelijk niveau of politie).
Sommige sportbonden stimuleren het gebruik van het ondersteunende
instrumentarium enthousiast en expliciet. De Zwembond en de Volleybalbond
zijn koplopers wat dat betreft, maar anderen laten de clubs helemaal vrij en
besteden er nauwelijks aandacht aan. Het landelijk Steunpunt KinderVakanties
voert een actief beleid om deelnemers en niet-deelnemers aan de pilot te
overtuigen van het nut van andere instrumenten dan de gratis VOG.
Organisaties die de preventie van misbruik en seksueel overschrijdend
gedrag serieus nemen, noemen het actief gebruik van de volgende
instrumenten:
●● In de sport maken clubs gebruik van de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie
en de Vertrouwens Contactpersoon, die vaak op landelijk niveau is aangesteld (maar ook in enkele gevallen op lokaal niveau wordt genoemd). Of de
toolkit en de vertrouwenspersoon vaak geraadpleegd worden, is zeer
afhankelijk van de sportbond en clubcultuur. De koplopers in dit verband
zijn de Volleybalbond en de Zwembond. Minder actief is de achterban van
bijvoorbeeld de KNVB.
●● Bij Scouting gebruikt men vooral de algemene trainingen van de Scouting
Academy, de eigen gedragscode (die praktisch overeenkomt met de code
uit In veilige handen) en bij incidenten de sociale teams.
●● Kindervakantieorganisaties gebruiken de gedragsregels en maken af en toe
gebruik van workshops van MOVISIE. Wie aangesloten is bij het Keurmerk
KinderVakanties (voorheen vanuit Jantje Beton, of heden vanuit het
Steunpunt KinderVakanties) is vaak verder met de implementatie van het
thema dan andere organisaties.

91

De gedragsregels uit In veilige handen maken normstelling gemakkelijker bij
de vrijwilligersorganisaties op landelijk en op lokaal niveau. De gedragsregels
en de gratis VOG uit In veilige handen en de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie
worden het vaakst gebruikt, de andere instrumenten nauwelijks. In veilige
handen functioneert op lokaal niveau nauwelijks als aanzet om seksueel
overschrijdend gedrag bespreekbaar te maken. Daarin speelt media-aandacht
voor zedenzaken een veel grotere rol.
Dit alles neemt niet weg dat de uitgebreide collectie werkvormen van In
veilige handen de bespreking van incidenten (lichte en zware) in principe
kanvergemakkelijken. Scoutinggroepen en sportclubs vallen in zulke gevallen
echter terug op scouts van het landelijke opvangteam en op vertrouwenscontactpersonen van hun eigen bond/club.

Niet-deelnemers aan de pilot: verongelijktheid en weerstand

Bij organisaties die niet aan de pilot konden deelnemen zijn vanaf het begin
vraagtekens en verongelijktheid over de selectie van de pilotorganisaties:
‘Waarom zij wel en waarom wij niet?’, willen zij weten. Tijdens het onderzoek bevestigden onder andere Humanitas, Natuurmonumenten en Stichting
Federatie van Kinderhulporganisaties dit sentiment. Humanitas vraagt al sinds
jaar en dag van alle vrijwilligers bij Doorstart, Home start en BOR een VOG.
Natuurmonumenten en SFK doen dat niet, omdat het te kostbaar is. Dat geldt
voor het overgrote deel van de organisaties die vrijwilligers organiseren rond
jeugd of andere kwetsbare groepen. Een klein aantal vraagt (voor een selectie) van hun vrijwilligers wel een VOG (die worden nu dus niet gecompenseerd). Maar voor en door de meeste vrijwilligers buiten de pilotorganisaties
worden geen VOG’s aangevraagd.

7.5 De impact van de pilot
Tijdens het onderzoek is ons door diverse partijen gevraagd of de VOG-eis
afschrikwekkend heeft gewerkt ten aanzien van misbruikers die zich in het
vrijwilligerswerk willen begeven: pedoseksuelen met kwade bedoelingen. Op
die specifieke vraag kunnen wij geen antwoord geven, noch op basis van de
literatuur, noch op basis van de rest van het onderzoek. Ten eerste weten wij
op voorhand niet wie potentiële misbruikers zijn. Ten tweede hebben wij
geen onderzoek naar deze groep pedoseksuelen gedaan. Ten derde geven de
kindervakantieorganisaties, Scoutinggroepen en sportclubs aan dat de ‘afhakers’ er niet bij zeggen dat ze geen VOG willen aanvragen vanwege een
relevant justitieel verleden. Geïnterviewden zeggen dat nieuwe vrijwilligers
nog wel eens afhaken na een eerste gesprek, maar of de VOG-aanvraag in
combinatie met een misbruikwens daar de reden voor is, is niet te achterhalen. De afhakers geven een veelvoud van redenen (verhuizing, andere

92

interesse, ‘toch niet wat ik ervan verwacht had’), die overigens allemaal
legitiem kunnen zijn. In dit kader willen we benadrukken dat seksueel misbruik door veroordeelde pedoseksuelen getalsmatig slechts een klein deel
uitmaakt van al het seksueel overschrijdend gedrag in Nederland.
De pilotorganisaties zien een meerwaarde in de pilot. In principe zijn de
organisaties verantwoordelijk voor een veilig sport-, vakantie-, of Scoutingklimaat. De pilot biedt een waardevolle aanvulling om dat veilige klimaat te
(kunnen) realiseren. Garanties - voor de toekomst en voor een 100% veilig
klimaat - bieden de gratis VOG’s uit de pilot overigens niet, daar is men zich
van bewust. De pilot voldoet bij Scoutinggroepen en sportclubs die een VOG
aanvragen vooral in de behoefte veroordeelden te weren. Bij organisaties die
kindervakanties organiseren voldoet de pilot ook in een behoefte aan deskundigheidsbevordering en aan het gezamenlijk aanpakken van de bezorgdheid
van ouders van al dan niet kwetsbare kinderen.

Werken gratis VOG’s én het gebruik van ondersteunend instrumentarium
zoals In veilige handen preventief ?

Sommige sportclubs, Scoutinggroepen en kindervakantieorganisaties maken
intensief gebruik van relevante gedragscodes. Toch zegt het merendeel van de
vrijwilligers die wij gesproken hebben bij de pilotorganisaties daarmee
onbekend te zijn, weinig te weten of weinig te merken van ander ondersteunend instrumentarium. Een uitzondering op deze regel zijn de vrijwilligers bij
Scouting die meestal wel iets van de eigen gedragscode hebben gehoord.
De verbinding tussen VOG’s en ander ondersteunend instrumentarium is
tijdens de pilot voor vrijwilligers onvoldoende zichtbaar geweest. Dit hangt
samen met de rol van het landelijke niveau. Dat attendeert en nodigt uit tot
het gebruik van ondersteunend instrumentarium en probeert in sommige
gevallen te verleiden, enthousiasmeren of te verplichten (Scouting). Het
landelijk management van de pilotorganisaties kan (en wil) weinig afdwingen.
Bij NOC*NSF komt daar nog eens bij dat in feite niet NOC*NSF, maar de
afzonderlijke sportbonden bepalen of en hoe zij het preventief beleid rond
seksueel overschrijdend gedrag vormgeven. Het actieve gebruik van In veilige
handen was en is weliswaar een officiële voorwaarde om aan de pilot mee te
doen, maar de pilotorganisaties slagen er maar zeer ten dele in de bij hen
aangesloten organisaties te bewegen tot actief gebruik. Bij Scouting, deelnemende kindervakantieorganisaties, de Zwem- en de Volleybalbond is wat dit
betreft meer succes geboekt dan elders, maar landelijk kan men er eenvoudigweg niet op toezien dat het lokale niveau deze instrumenten ook daadwerkelijk gebruikt. Men vraagt zich overigens af of controle hier zou helpen, en
misschien zelfs eerder een averechts effect zou hebben.
‘Vrijwilligers(organisaties) dienen dit thema van harte te omarmen anders
wordt het niets. Als zij zich te veel gedwongen voelen haken ze af.’

93

De verstrekking van gratis VOG’s

De drie pilotorganisaties hebben samen in één jaar circa 14.000 VOG’s laten
aanvragen door vrijwilligers (mei 2012-mei 2013):
●● Scouting 8.000, op een totaal van 25.000 vrijwilligers.
●● Sport 3.000, op een totaal van meer dan 50.000 structurele vrijwilligers
(trainers, coaches, begeleiders, verzorgers) en op een totaal van meer dan
één miljoen vrijwilligers.
●● Kindervakanties circa 2.295, op een totaal van 11.000 vrijwilligers.
Daarmee komt Scouting Nederland op meer dan 50% van de vrijwilligers die in
het bezit zijn van een VOG, aangezien ongeveer 6000 VOG’s al vóór 2012
waren gevraagd. Bij het Steunpunt KinderVakanties is het onbekend welk deel
van de vrijwilligers bij de aangesloten organisaties inmiddels een VOG heeft.
Ook over de sport als geheel kunnen we deze cijfers niet geven, maar duidelijk is dat het daar om een fractie van het aantal vrijwilligers gaat. Slechts 211
van de meer dan 19.000 sportclubs die toegang hebben tot de pilot, hebben
tot nu toe een VOG laten aanvragen. Hoeveel mensen daarvoor al een VOG
hadden is ons niet bekend.
De verwachting is dat de pilotkoepels samen aan het eind van 2013 op
maximaal 20.000 VOG-aanvragen komen. Daarmee is het beschikbare budget
binnen de pilot onderbenut. Er is nog ruimte voor circa 60.000
VOG-aanvragen.
Bij de Dienst Justis van het ministerie van Veiligheid en Justitie kwamen in
2012 in totaal circa 87.000 aanvragen binnen waarbij het woord ‘vrijwillig’ of
‘vrijwilliger’ in de aanvraag is vermeld. Het betreft hier circa 31.000 verschillende organisaties of clubs (belanghebbenden).27 Daarin is geen onderscheid te
maken welke aanvragen of belanghebbenden onder de drie koepels vallen.
Ook is geen onderscheid te maken naar vrijwilligers die met minderjarigen
werken. Op de combinatie van ‘vrijwillig*’en profiel 84 (‘werken met jeugd’)
zijn in 2012 circa 9.000 VOG-aanvragen gedaan. Uit deze groep zijn 42 VOGaanvragen geweigerd (0,44%). In 2012 zijn ongeveer 104.000 aanvragen op
profiel 84 gedaan, waarvan in totaal 319 geweigerd zijn (0,3%). Die weigeringen zijn door het ministerie allemaal bekeken: er blijken zes weigeringen
gerelateerd aan de pilotorganisaties.

27

94

Bij de VOG-aanvraag is geen gesloten vraag die uitsluitsel geeft over de hoedanigheid waarin de
aanvrager een VOG aanvraagt. Organisaties kunnen zelf met eigen woorden aangeven voor welke
functie de aanvraag wordt gedaan. Dat levert veel functies op waarvan niet altijd even duidelijk is
of ze door een vrijwilliger worden gedaan. Vanuit dit onderzoek naar veiligheid in het
vrijwilligerswerk pleiten wij voor een goede gesloten vraag in de toekomst waaruit in elk geval
blijkt of de persoon in kwestie een vrijwilliger is of niet (bijvoorbeeld onbetaalde kracht, stagiair,
vrijwilliger, werkervaringsplaats- of betaalde medewerker).

De weerstand van niet-deelnemers binnen de pilotorganisaties

Binnen de pilotorganisaties deden verschillende bonden, organisaties en
groepen niet mee. Zij besloten in het geval van sportbonden en kindervakantieorganisaties expliciet niet deel te nemen:
●● 25 van de 75 bij NOC*NSF aangesloten sportbonden deden niet mee aan de
pilot.
●● Ongeveer 100 van de ongeveer 150 kindervakantieorganisaties deden niet
mee aan de pilot.
In het geval van sportclubs en Scoutinggroepen was eerder sprake van een
impliciet afwegingsproces:
●● Ongeveer de helft van de bijna 1.100 Scoutinggroepen maakte geen gebruik
van de mogelijkheid om gratis VOG’s aan te vragen.
●● Maar een fractie van de sportclubs deed mee.
De weerstand op lokaal, bonds- of organisatieniveau om actief mee te doen
aan de pilot heeft bij kindervakanties, sport én Scouting te maken met:
●● De administratieve rompslomp, die voor kleine en grote organisaties een
probleem vormt.
●● Onzekerheid over de continuïteit van de pilot (‘als we nu beginnen, wordt
het volgend jaar nog vergoed?’).
●● Gering risicobesef: ontkenning van het risico, ‘bij ons komt het niet voor?’
(wat niet? Misbruik!).
●● Organisatiecultuur die overschrijdende praktijken bagatelliseert.
●● Sociaal klimaat dat weinig bespreekt (omgang met elkaar, veiligheidsaanpak, lichte incidenten).
●● Psychologische weerstand: moeite om zittende vrijwilligers (eigen kweek,
oude garde) om een VOG te vragen.
●● Bij Scouting: geen nieuwe vrijwilligers (van buiten).
Voor de niet-deelnemers binnen de pilotorganisaties zou een extra inspanning
gemaakt kunnen worden: ofwel in de vorm van formulierenbrigades, die
helpen bij het invullen van de VOG-aanvraag, ofwel in de vorm van
bewustwordingsinitiatieven.

Is het veiliger geworden? Ja en nee!

De Dienst Justis van het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft zoals
gezegd zes geweigerde aanvragen uit 2012 op profiel 84 kunnen herleiden tot
aanvragen binnen de pilotorganisaties. Daarmee is dus in 6 van de toen circa
9.000 aanvragen voorkomen dat personen met relevante justitiële antecedenten actief konden worden in het vrijwilligerswerk in de pilotorganisaties. Is
daarmee het vrijwilligerswerk veiliger geworden wat betreft seksueel overschrijdend gedrag?
Scouting Nederland en NOV verklaren dat zij vermoeden dat een aantal
pedoseksuelen actief het vrijwilligerswerk opzoekt om misbruik te kunnen

95

plegen met minderjarigen. ‘Het zou naïef zijn om te veronderstellen dat dat
niet gebeurt.’ De respondenten bij Scouting zeggen dat af en toe een VOG
geweigerd wordt en dat maakt voor hun gevoel het vrijwilligerswerk rond
jeugd dus een klein beetje veiliger: een klein aantal zedendelinquenten kan
beargumenteerd geweerd kan worden uit het vrijwilligerswerk.
Wie ervan uitgaat dat elke veroordeelde telt die er via screening aan de
poort uit wordt gehaald, zal dus zeggen: ‘Ja, het is veiliger geworden’. Hoewel
de clubs, groepen en organisaties tegelijkertijd overigens melden dat zij niet
altijd terughoren van de kandidaat-vrijwilliger dat hij geen VOG krijgt en de
pilotorganisaties dus ook niet.
Maar wie kritischer is kan daar tegenin brengen dat deze VOG-geweigerde
mensen bij andere organisaties in het vrijwilligerswerk nog wel aan de slag
kunnen, omdat die organisaties geen VOG vragen. Ook wie zijn ambities hoger
heeft liggen en weet dat seksueel overschrijdend gedrag (en de preventie
ervan) meer omvat dan ervoor zorgen dat veroordeelden geen toegang krijgen
tot vrijwilligerswerk rond jeugd, zal de vraag of het veiliger is geworden niet
zonder meer bevestigend kunnen beantwoorden. Immers, veel incidenten
worden niet gemeld, laat staan dat aangifte gedaan wordt bij de politie of dat
een rechtszaak volgt. Naast aanranding, verkrachting en schending van
integriteit (en privacy) zijn er ook andere minder ernstige vormen van seksueel overschrijdend gedrag die zelden leiden tot een melding of aangifte, maar
wel deel uitmaken van een onveilig klimaat. Wat niet iedereen weet is dat
langzaam gegroeide vrijwillige seksuele relaties tussen meerderjarige vrijwilligers en oudere, maar minderjarige jeugdleden ook tot seksueel overschrijdend gedrag behoren. En dat seksueel getinte grappen en opmerkingen daar
ook onder kunnen vallen. In sommige gevallen zijn dat soort grappen zelfs
onderdeel van de cultuur op de vereniging. Preventie houdt in zo’n cultuur dus
nog heel wat meer in dan ‘alleen’ het controleren op VOG’s.
Daarnaast speelt bij de beantwoording van de vraag of het veiliger geworden is de kwestie van de bespreekbaarheid van seksueel overschrijdend
gedrag in de alledaagse praktijk van lokale verenigingen. Die bespreekbaarheid, zo hebben wij in dit onderzoek kunnen concluderen, verschilt nogal per
vereniging, evenals het bewustzijn van de regels omtrent seksueel overschrijdend gedrag in vrijwilligerswerk rond jeugd.
Deze overwegingen leiden ertoe dat wij het volgende antwoord geven op
de vraag of het veiliger geworden is door de pilot: binnen de pilotorganisaties
is het over het algemeen iets veiliger, maar niet per se binnen het vrijwilligerswerk rond jeugd als geheel. Om daar de gewenste veiligheid te creëren is
het nodig dat alle vrijwilligerswerk rond jeugd mee kan doen aan de regeling
met de gratis VOG’s en kennis kan nemen (en neemt) van In veilige handen en
andere stappenplannen en gedragscodes.

96

De functie van de pilot: stimulans, wederdienst/wisselgeld en gedoe

Over de functie van de pilot bij de pilotorganisaties kunnen we het volgende
zeggen. Bij het Steunpunt KinderVakanties is de pilot een goede stimulans
geweest om nieuwe organisaties bij de preventie van seksueel overschrijdend
gedrag te betrekken. Kindervakanties hadden een traditie met het Jantje
Beton-keurmerk. Door de pilot zijn ze erin geslaagd meer organisaties warm
te krijgen voor preventie. Bij de kindervakantieorganisaties krijgt de verbinding tussen VOG-aanvragen en ander ondersteunend instrumentarium het
duidelijkst vorm. Zij beoordelen de pilot als een praktisch goed inzetbaar
instrument.
Bij NOV en Scouting Nederland vinden we de pilot terug als een stimulans,
en ook als een vorm van ‘wisselgeld’, een wederdienst voor een prioriteit die
de overheid stelt. ‘Natuurlijk zijn wij zelf verantwoordelijk voor een sociaal
veilig klimaat – dat willen we ook zijn, maar de manier waarop we dat doen is
aan ons als vrijwilligersorganisaties. Als de overheid wil dat preventie van
seksueel overschrijdend gedrag een hoge prioriteit heeft dan is de vergoeding
voor VOG’s wel het minste dat daar tegenover kan staan. Het is niet meer
dan redelijk dat de overheid daar middelen voor ter beschikking stelt.’ Ook
Scouting had al voor de pilot een traditie in preventie van seksueel misbruik
en overschrijdend gedrag.
In de sportwereld heeft de pilot tot op heden het minst effect gesorteerd,
zowel in aantallen VOG’s als in de agendering van het thema. In de sport valt
ook vaak het woord ‘bureaucratisch gedoe’ als het over de pilot gaat. In de
sport treffen we de meeste scepsis aan over preventie via VOG’s. ‘Helpt dat
nu echt? Is dat nu echt nodig?’ Ondanks de inspanningen van NOC*NSF is nut
en noodzaak van de pilot niet echt doorgedrongen in de sportwereld, uitzonderingen daargelaten.

7.6 Hoe nu verder?
De vertegenwoordigers van de koepels en pilotorganisaties zijn blij met de
pilot, vooral de mogelijkheid om gratis VOG’s aan te vragen wordt gewaardeerd. De pilotorganisaties (koepels) zijn landelijk positief over de eventuele
voortzetting van de pilot en pleiten voor uitbreiding naar andere organisaties
in het vrijwilligerswerk rond jeugd. De meeste organisaties in het vrijwilligerswerk, zo stellen de geïnterviewden, doen bij de werving van vrijwilligers niet
zo veel aan screening aan de poort. Ook laat de agendering van preventie van
seksueel overschrijdend gedrag vaak te wensen over, uitzonderingen als
bijvoorbeeld Humanitas daargelaten. ‘Daardoor biedt het vrijwilligerswerk te
gemakkelijk onderdak aan kwaadwillenden en aan onbewust grensoverschrijdende praktijken.’

97

De pilotorganisaties zijn in 2011 gekozen grond van hun bestaande verbondenheid met het thema en de drijfveer om mee te doen, niet per se vanwege een
hoge score op risicosituaties. Voor een pilotfase is deze selectie te verantwoorden, maar voor een eventuele fase daarna niet. Net als de pilotorganisaties pleiten de meeste deelnemers aan de expertmeeting van 22 april voor
uitbreiding van de pilot. De pilot dient dan als structurele regeling voortgezet
te worden, liefst voor al het vrijwilligerswerk rond jeugd. Dat laatste zou
volgens de betrokkenen ook tegengaan dat kwaadwillende vrijwilligers hun
kans zoeken bij organisaties die vanwege de financiële lasten geen VOG’s
(kunnen) laten aanvragen.
De pilotorganisaties stellen dat als de pilot niet wordt uitgebreid, er een
kans is dat mensen zich als vrijwilliger juist bij die organisaties aan gaan
melden waarvan zij weten dat er weinig preventieve integriteitinstrumenten
worden ingezet. Daarbij willen wij als onderzoekers wel aantekenen dat dat
voor een zeer kleine groep plegers misschien zal gelden. Het overgrote deel
van seksueel overschrijdend gedrag in het vrijwilligerswerk rond jeugd vindt
niet met voorbedachte raden of uit kwaadwillendheid plaats.

Veiligheid in het vrijwilligerswerk rond jeugd: een gedeelde
verantwoordelijkheid

Vrijwilligersorganisaties en hun lokale afdelingen, verenigingen, clubs en
groepen zijn verantwoordelijk voor een klimaat waarin de jeugd zich veilig
kan voelen. De preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag is in
principe een belangrijk en integraal onderdeel van zo’n veilig klimaat. De
gratis verstrekking van VOG’s voor vrijwilligers door de Rijksoverheid helpt
vrijwilligersorganisaties bij screening aan de poort en bij agendering van het
thema op landelijk en lokaal niveau. Dat is niet alleen een zaak van het
ministerie van Veiligheid en Justitie. Ook het ministerie van VWS zou hierbij
opnieuw betrokkenheid moeten tonen, zo stellen een aantal experts en NOV.
Zoals in 2007 In veilige handen begon als een project werd geëntameerd door
drie ministeries (destijds was ook het ministerie van Jeugd en Gezin betrokken) zo moet nu de verbinding tussen VOG’s en implementatie van gedragscodes wederom een gezamenlijke aangelegenheid worden.
Er zijn ook geïnterviewden en experts die benadrukken dat ook gemeenten
een verantwoordelijkheid hebben in deze. Zij zouden stimulerend kunnen
optreden door lokaal bijeenkomsten te organiseren voor het vrijwilligerswerk
(Wmo prestatieveld 4) of in hun subsidiebeleid aan vrijwilligersorganisaties
specifieke voorwaarden opnemen die de preventie van seksueel overschrijdend gedrag zouden versterken. Tot op heden hebben nog maar weinig
gemeenten deze rol op zich genomen.

98

Inschatting toekomstige aanvragen gratis VOG’s bij de huidige
pilotorganisaties

Het landelijk niveau van de pilotorganisaties zegt dat het hun verwachting is
dat het aantal VOG-aanvragen in de toekomst zal stijgen. De pilotorganisaties
ervaren de afgelopen pilotperiode als een tijd waarin zij een begin hebben
kunnen maken met de preventie van seksueel overschrijdend gedrag via
VOG-screening en attendering op ander ondersteunend materiaal.
Wanneer de pilot ook na 2013 voortgezet zou worden met dezelfde
organisaties is onze voorzichtige inschatting op basis van het onderzoek dat
het gebruik van de mogelijkheid om gratis VOG’s aan te vragen als volgt zal
verlopen:
●● Scouting is van plan ook voor eigen kweek VOG’s aan te laten vragen. Het
blijft natuurlijk de vraag of de lokale groepen daar warm voor zullen
lopen, maar zeker is dat Scouting gestaag door zou gaan met aanvragen.
Scouting heeft nog ca. 12.000 vrijwilligers te gaan (3.000 per jaar), waarna
het gehele vrijwilligersbestand in zijn geheel is doorgelicht. Omdat er
weinig verloop is bij de scouts/vrijwilligers is er waarschijnlijk weinig
noodzaak om herhaalaanvragen te doen.
●● Voor de gezamenlijke sportbonden schatten wij in dat zij op een gemiddelde van 3.000 per jaar zullen blijven steken. Het animo binnen de
sportwereld is vooralsnog niet erg groot op lokaal niveau. Enkele gemeenten hebben pogingen gedaan om de sportclubs een governancecode te
laten ondertekenen waar de VOG-aanvraag een onderdeel van was, maar
de sportclubs voelen daar weinig voor.
Bij het Steunpunt KinderVakanties zal het aantal aanvragen flink oplopen. Er
zullen meer kindervakantieorganisaties gaan meedoen. En al die organisaties
hebben elk jaar te maken met veel nieuwe vrijwilligers. Bovendien hebben de
organisaties verklaard ook herhaalaanvragen te doen. Het is gebruikelijk om
eenmaal in de twee jaar voor dezelfde vrijwilliger aan te vragen. Gesteld dat
er elk jaar 2000 VOG-aanvragen bij komen, dan groeit dat exponentieel
(bijvoorbeeld in 2014: 4.000 aanvragen; in 2015: 6.000 aanvragen; in 2016
zullen dat 2x 6.000 circa 12.000 aanvragen zijn).
Onze beredeneerde inschatting voor de komende jaren komt neer op tussen
de 10.000 en de 18.000 aanvragen per jaar binnen de huidige
pilotorganisaties.28

28 Jaar 1 (2014) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 3.000 + 3.000 + 4.000= 10.000
Jaar 2 (2015) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 3.000 + 3.000 + 6.000= 12.000
Jaar 3 (2016) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 3.000 + 3.000 + 12.000= 18.000
Jaar 4 (2017) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 3.000 + 3.000 + 6.000= 12.000
Jaar 5 (2018) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 500 + 3.000 + 6.000= 9.500
Jaar 6 (2019) van voortzetting binnen pilotorganisaties: 500 + 3.000 + 6.000= 9.500
Et cetera.

99

Uitbreiding naar andere organisaties

Het is moeilijk om aan te geven wat uitbreiding van de pilot naar andere
vrijwilligersorganisaties betekent voor het te verwachten aantal VOGaanvragen. Wie daar een inschatting van wil maken moet rekening houden
met de volgende kerngegevens:
●● Er zijn in Nederland twee miljoen kinderen tussen de 6 en 16 jaar die
begeleid worden door vrijwilligers bij hun vrijetijdsbesteding.
●● Er zijn op dit moment 72 organisaties die de Intentieverklaring preventie
seksueel misbruik minderjarigen in vrijwilligerswerk hebben ondertekend
(http://www.inveiligehanden.nl/over-het-project/wie-doen-mee.) Die 72
organisaties vormen een mix van koepels, steunpunten en lokale
organisaties

Vrijwilligerswerk rond mensen met beperkingen

De literatuur geeft aanleiding om te concluderen dat mensen met een verstandelijke beperking veel vaker met seksueel overschrijdend gedrag te
maken krijgen dan andere groepen met en zonder beperkingen. Het onderzoeksrapport Beperkt weerbaar (2011) spreekt wat dat betreft boekdelen.
Ook vrijwilligersorganisaties werken met deze groepen. Bij Scouting, in de
sport en bij de kindervakanties is deze groep ook vertegenwoordigd in de
leden en deelnemersbestanden. Soms doen zij aan vrijetijdsbesteding in
aparte groepen, soms draaien zij mee met gewone programma. In het interview met MOVISIE, de panelgesprekken en de expertmeeting is het idee van
uitbreiding van de pilot naar vrijwilligerswerk met andere kwetsbare groepen
dan jeugd aan de orde geweest. Vanwege het hoge risico dat verstandelijk
beperkten lopen en vanwege hun meestal lagere geestesleeftijd ligt uitbreiding van de pilot naar vrijwilligersorganisaties die met deze groep werken
voor de hand

100

VerweyJonker
Instituut

8

Samenvatting en aanbevelingen

8.1 Inleiding
Het Verwey-Jonker Instituut voerde een onderzoek uit naar veiligheid in het
vrijwilligerswerk rond jeugd en naar de pilot met het verstrekken van een
gratis VOG (Verklaring Omtrent het Gedrag). Het onderzoek vond plaats in
opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie, die in 2011 de pilot
‘Gratis VOG voor vrijwilligers die met minderjarigen werken’ startte. Het gaat
in het bijzonder om de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag in
vrijwilligerswerk bij Scouting, sport en kindervakantieorganisaties.
Het instituut bekeek literatuur en documenten over de pilot en hield
interviews met de pilotkoepels Scouting Nederland, NOV, NOC*NSF en
Steunpunt KinderVakanties. Ook zijn sportbonden, kindervakantieorganisaties
en Scoutinggroepen geïnterviewd. Daarnaast hebben we de mening en
ervaringen gepeild bij lokale vrijwilligerspanels. Hierop volgde een bespreking
met meer dan twintig experts over de onderzoeksresultaten, en werd een
eerste aanzet tot aanbevelingen gemaakt. Hierna vatten we de aanbevelingen
samen, samen met de belangrijkste conclusies die tot die aanbevelingen
hebben geleid.

8.2 Conclusies
De pilot bij Scouting, NOC*NSF en Steunpunt KinderVakanties loopt van mei
2012 tot eind 2013. De evaluatie van de pilot over de periode mei 2012 - mei
2013 levert de volgende conclusies op.

Pilot is stimulans

De pilotorganisaties hebben de afgelopen periode geïnvesteerd in de preventie
van seksueel overschrijdend gedrag. Samen met NOV en MOVISIE denken zij
dat er de komende jaren met preventie nog een grote slag te maken valt in
het vrijwilligerswerk. Dit onderzoek bevestigt die aanname. Het zou onverstandig zijn om de pilot op 1 januari 2014 te stoppen. De aanbeveling is de
pilot voort te zetten als structurele regeling waar (in ieder geval) alle vrijwilligersorganisaties die met jeugd werken gebruik van kunnen maken. Nu vinden

101

vrijwilligers die over de schreef willen gaan of zijn gegaan nog te gemakkelijk
onderdak bij collega-organisaties die geen toegang hebben (gehad) tot de
pilot.
Er is alle aanleiding om te constateren dat de pilot als stimulans heeft
gewerkt voor het veld. Het verzoek om mee te doen met de VOG-aanvraag
blijkt in de praktijk vaak aanleiding tot een gesprek met individuele vrijwilligers over nut en noodzaak van preventie van seksueel misbruik in het
vrijwilligerswerk.
Uit de literatuur, de gesprekken met experts en de panels met ervaringsdeskundige vrijwilligers blijkt ook dat er genoeg redenen zijn om de pilot
voort te zetten als structurele regeling voor vrijwilligersorganisaties die
mensen met verstandelijke beperkingen begeleiden. Dit met het oog op het
hoge risico dat mensen met een verstandelijke beperking lopen op seksueel
misbruik en seksueel geweld.

Bevordering lokale betrokkenheid verdient meer aandacht

Uit het onderzoek is gebleken dat in de toekomst extra inspanning nodig is bij
de vertaling van het landelijke enthousiasme voor de pilot naar het lokale
niveau. Via Scouting Nederland is het goed gelukt om het lokale niveau aan te
spreken, ook Steunpunt KinderVakanties heeft het lokale niveau bereikt, maar
NOC*NSF is niet bij machte geweest om veel sportclubs te bewegen tot
deelname aan de pilot. Via NOC*NSF hebben 211 van de meer dan 19.000
sportclubs gebruik gemaakt van de pilot, bij Scouting meer dan de helft van
de Scoutinggroepen en bij het Steunpunt KinderVakanties ongeveer een derde
van de aangesloten organisaties. Daarmee heeft de sportwereld tot op heden
onvoldoende geprofiteerd van de pilotmogelijkheden. Voor niet-gebruikers op
lokaal niveau moet meer aansporing komen om de mogelijkheden te benutten. In de wereld van de georganiseerde sport dienen de sportbonden aangesproken te worden als kanalen naar het lokale niveau. Zo kan de noodzaak van
preventie van seksueel overschrijdend gedrag beter doordringen in de haarvaten van het vrijwilligerswerk.

Betere verbinding tussen gratis VOG en achterliggend gedachtegoed is nodig

Op vele plaatsen in het vrijwilligerswerk rond jeugd is met de pilot de verbinding gemaakt tussen gratis VOG’s en andersoortige preventie van seksueel
overschrijdend gedrag. De verspreiding van vertrouwenscontactpersonen in de
sport, en het gebruik van gedragscodes bij Scouting Nederland en de kindervakantieorganisaties zijn daar voorbeelden van. Uit het onderzoek blijkt
evenwel ook dat een betere samenhang tussen de gratis verstrekking van
VOG’s en de implementatie van ander ondersteunend instrumentarium de
preventie ten goede komt. Bij veel clubs, verenigingen en lokale organisaties
behoeft die relatie versterking. Gedragscodes uit In veilige handen, de toolkit
Beleid Seksuele Intimidatie en de gedragscode van Scouting Nederland dienen
bekendheid te krijgen op grotere schaal.

102

Aanvraagsysteem is een hindernis

Uit de evaluatie blijkt dat het binnen de pilot gehanteerde systeem van de
digitale aanvraag bij de pilotorganisaties als omslachtig, tijdrovend en bureaucratisch is ervaren. In sommige gevallen is het aanvraagsysteem een hindernis
gebleken in de pilot. Ten dienste van het lokale niveau van het vrijwilligerswerk rond jeugd dient daar verandering in te komen. Het aanvraagsysteem
voor de VOG’s in het vrijwilligerswerk kan eenvoudiger. Vrijwilligers moeten
kunnen aangeven dat zij de VOG als vrijwilliger aanvragen en dienen direct bij
digitale aanvraag in profiel 84 (werken met jeugd) verschoond te blijven van
betalingsverplichting. De pilotorganisaties hebben laten weten dat zij bereid
zijn om over een minder bureaucratische manier mee te denken.

Organisatie van de registratie van VOG’s binnen het vrijwilligerswerk

Tijdens het onderzoek heeft het veel tijd gekost om te achterhalen hoeveel
VOG’s zijn aangevraagd binnen de pilot. Helaas kent de VOG-aanvraag geen
gesloten vraag die uitsluitsel geeft over de hoedanigheid waarin de aanvrager
een VOG aanvraagt. Organisaties kunnen zelf in eigen woorden formuleren
voor welke functie de aanvraag wordt gedaan. Dat levert veel functies op
waarvan niet altijd even duidelijk is of ze door een vrijwilliger worden
gedaan. Bij de Dienst Justis van het ministerie van Veiligheid en Justitie is
onder andere daardoor onvoldoende zicht op het aantal VOG’s dat binnen de
pilot is aangevraagd. Ook de pilotorganisaties zelf houden niet altijd even
optimaal bij welke lokaal aangesloten clubs, verenigingen en organisatie
hoeveel VOG’s aanvragen. De organisatie en registratie van VOG’s in het
vrijwilligerswerk rond jeugd kan beter georganiseerd worden.

Betrokkenheid van andere partijen kan beter

Vrijwilligersorganisaties en hun lokale afdelingen, verenigingen, clubs en
groepen die aan de pilot hebben deelgenomen, zijn en voelen zich verantwoordelijk voor een klimaat waarin de jeugd zich veilig kan voelen. Uit het
onderzoek blijkt dat de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag
een belangrijk en integraal onderdeel is van zo’n veilig klimaat . Met de pilot
Gratis VOG voor vrijwilligers heeft het ministerie van Veiligheid en Justitie
vrijwilligersorganisaties gestimuleerd tot meer screening aan de poort en bij
het agenderen van het thema op landelijk en lokaal niveau.
Op basis van dit onderzoek verdient het aanbeveling ook andere partijen te
betrekken bij dit proces van screening en agendering. Daarbij valt in eerste
instantie te denken aan de sportbonden, de gemeenten, de clubs, verenigingen en vrijwilligersorganisaties op lokaal niveau, de gezamenlijke registratielijst onder beheer van NOV, de Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk en de
Sport Rechtspraak Instituut.

103

8.3 Aanbevelingen
Aanbevelingen voor het ministerie van Veiligheid en Justitie

Aan het ministerie van Justitie en Veiligheid doen wij op basis van de onderzoeksresultaten de volgende aanbevelingen:
1. Breid de pilot Gratis VOG uit naar een structurele regeling voor het
vrijwilligerswerk rond minderjarigen en mensen met een verstandelijke
beperking.
2. Stel bij deze structurele regeling de volgende voorwaarden aan de vrijwilligersorganisaties die er gebruik van willen maken:
a. Vraag elke vrijwilligersorganisatie die gebruik wil maken van de regeling – ook aan lokale clubs, organisaties, afdelingen en groepen – om
ondertekening van de Intentieverklaring preventie seksueel misbruik
minderjarigen in vrijwilligerswerk (van In veilige handen).
Vrijwilligersorganisaties die niet ondertekenen kunnen voor hun
vrijwilligers geen gebruikmaken van de mogelijkheid om gratis VOG’s
aan te vragen.
b. Vraag aan elke vrijwilligersorganisatie die gebruik wil maken van de
regeling of zij een vorm van tuchtrecht hanteren en of zij zich willen
aansluiten bij de gezamenlijke registratielijst die beheerd wordt door
de Nederlandse Organisatie van Vrijwilligersorganisaties (NOV).
3. Stel voor de structurele regeling een maximaal aantal beschikbare VOG’s
per jaar vast.
4. Verbeter het aanvraagsysteem binnen de structurele regeling voor gratis
VOG’s in het vrijwilligerswerk door de volgende maatregelen:
a. Neem in het aanvraagformulier voor de VOG een gesloten vraag op
waaruit blijkt of de aanvrager in kwestie een vrijwilliger is of niet.
b. Maak de compensatieprocedure voor de betaling van de aanvraag
minder bureaucratisch: de individuele vrijwilliger dient binnen de
structurele regeling niet langer te hoeven betalen voor de aanvraag.
c. Koppel aan elke VOG-aanvraag van een individuele vrijwilliger bij de
Dienst Justis een automatische attendering naar de website en de
gedragscode van In veilige handen.
5. Onderzoek de mogelijkheid om binnen de privacywetgeving de namen van
personen/vrijwilligers die een VOG op profiel 84 is geweigerd door te
geven aan/te registreren bij de Stichting Tuchtrecht Vrijwilligerswerk. Een

104

koppeling van de binnen de pilot/structurele regeling geweigerde VOG’s
met de uitgebreidere lijst van de Stichting Tuchtrecht ligt voor de hand.
6. Maak afspraken met de sportbonden over een goede aansluiting in de
structurele regeling tussen landelijk en lokaal niveau in de sportwereld.
Dat maakt deelname van sportclubs aan de regeling minder afhankelijk van
de tussenkomst van koepelorganisatie NOC*NSF.
7. Maak afspraken met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
over de implementatie van In veilige handen in combinatie met de structurele regeling voor gratis VOG’s in het vrijwilligerswerk.

Aanbevelingen voor het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport en
het ministerie van Veiligheid en Justitie

Aan het ministerie van Veiligheid en Justitie en het ministerie van
Volksgezondheid Welzijn en Sport doen wij op basis van de onderzoeksresultaten de volgende aanbevelingen:
8. Zorg dat op overheidswebsites die spreken over de pilot/structurele
regeling voor de gratis VOG’s in het vrijwilligerswerk ook het stappenplan
In veilige handen wordt genoemd, en vice versa.
9. Ga in gesprek met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) over
de verantwoordelijkheid van gemeenten om het gebruik van In veilige
handen en VOG’s bij vrijwilligersorganisaties te stimuleren.

Aanbevelingen voor gemeenten

Aan gemeenten doen wij op basis van de onderzoeksresultaten de volgende
aanbevelingen:
10. Neem als voorwaarde voor subsidie aan vrijwilligersorganisaties die werken
met minderjarigen of mensen met een verstandelijke beperking op dat
deze organisaties de Intentieverklaring preventie seksueel misbruik
minderjarigen in vrijwilligerswerk (van In veilige handen) ondertekenen.
Vraag bij hen om aandacht voor de preventie van seksueel overschrijdend
gedrag.
11. Organiseer lokaal bijeenkomsten voor het vrijwilligerswerk die nut en
noodzaak van preventie van seksueel overschrijdend gedrag centraal
stellen.
Aanbevelingen voor vrijwilligersorganisaties die werken met minderjarigen of
mensen met een beperking (landelijk en lokaal)
Aan vrijwilligersorganisatie op landelijk en lokaal niveau doen wij op basis
van de onderzoeksresultaten de volgende aanbevelingen:

105

12. Geef op alle websites die refereren aan de mogelijkheid om gratis VOG’s
aan te vragen een directe link naar het stappenplan en de gedragscode van
In veilige handen, en naar de website van de Stichting Tuchtrecht
Vrijwilligerswerk.
13. Presenteer de aandacht voor de preventie van seksueel overschrijdend
gedrag in uw vrijwilligersorganisatie als integraal onderdeel van een veilig
klimaat. Ga het gesprek daarover aan met uw vrijwilligers.
14. Maak gebruik van de mogelijkheden die (nu nog de pilot), later de structurele regeling biedt.

106

VerweyJonker
Instituut

Literatuur
Bakker, F., & Vanwesenbeeck, I. (Red.) (2006). Seksuele gezondheid in
Nederland 2006. (RNG-studies; nr. 9). Delft: Eburon.
Berlo, W. van, Haas, S. de, Oosten, N. van, Dijk, L. van, Brants, L., Tonnon, S.,
& Storms, O. (2011). Beperkt weerbaar. Een onderzoek naar seksueel geweld
bij mensen met een lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke beperking.
Utrecht: Rutgers WPF/MOVISIE.
Berg, M. van den, & Hart, J.J.M. de. (2008). Maatschappelijke organisaties in
beeld: Grote ledenorganisaties over actuele ontwikkelingen op het maatschappelijk middenveld. (SCP-Special; 27). Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Brackenridge, C. (1997). ‘He owned me basically…’ Women’s experience of
sexual abuse in sport. International review for the sociology of sport, 32(2),
115-130.
Brackenridge, C. (2003). Dangerous sports? Risk, responsibility, and sex
offending in sport. Journal of Sexual Aggression, 9, 3-12.
Cense, M. (1997). Rode kaart of carte blanche: risicofactoren voor seksuele
intimidatie en seksueel misbruik in de sport. Arnhem: NOC*NSF.
Cense, M. (1998). De andere kant van de medaille: Seksuele intimidatie in de
sport. Utrecht: Transact.
Commissie Gunning (2011). Rapport onafhankelijke Commissie Onderzoek
Zedenzaak Amsterdam.
Commissie-Samson (2012). Omringd door zorg, toch niet veilig: Seksueel
misbruik van door de overheid uit huis geplaatste kinderen, 1945 tot heden:
Rapport commissie-Samson, 8 oktober 2012. Amsterdam: Boom.
Deetman, W., Draaijer, N., Kalbfleisch, P., Merkelbach, H., Monteiro, M.E., &
Vries, G. de. (2011). Seksueel misbruik van minderjarige in de rooms-katholieke kerk. Amsterdam: Balans.
Farmer, E., & Pollock, S. (2003). Sexually abused and abusing children in
substitute care. Chichester: John Wiley & Sons.

107

Fasting, K., Brackenridge, C.H., & Sundgot-Borgen, J. (2000). Females, elite
sports and sexual harassment. The Norwegian Women Project 2000. Oslo
Norwegian Olympic Committee.
Frans, E., & Franck, T. (2010). Vlaggensysteem: Praten met kinderen en
jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Antwerpen /
Apeldoorn: Garant.
Haas, S. de, Cense, M., Ditzhuijzen, van J., & Berlo, W. van. (2009). Seksueel
grensoverschrijdend gedrag binnen vrijwilligersorganisaties. Utrecht: Rutgers
Nisso Groep.
Horwath, J. (2000). Childcare with gloves on: Protecting children and Young
people in residential care. British Journal of Social Work, 30, 179-191.
Kirby, S., & Greaves, L. (1996). Foul play: Sexual abuse and harassment in
sport. Paper presented to the Pre-Olympic Scientific Congress, Dallas, USA.
Kirby, S., Greaves, L., & Hankivsky, O. (2000). The dome of silence: Sexual
harassment and abuse in sport. London: Zed Books.
Klein, M. van der, & Oudenampsen, D. (2008). Verantwoorde vrijwilligerszorg.
Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Klein, M. van der, Mak, J., & Gaag, R. van der. (2011). Professionals en
vrijwilligers(organisaties) rond jeugd en gezin. Literatuur over samenwerken in
de pedagogische civil society. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Klein, M van der, Toorn, J. van den & Oudenampsen, D. (2013 te verschijnen),
Voor wat hoort wat? Ervaringen met vrijwilligerswerk als wederdienst in de
publieke dienstverlening. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Leahy, T., Pretty, G., & Tenenbaum, G. (2002). Prevalence of sexual abuse in
organised competitive sport in Australia. Journal of Sexual Aggression, 8,
16-36.
Lünnemann, K.D., Six, F.E., & Smit, W., (met medewerking van Goderie, M. &
Witlox, L.) (2012). Seksueel misbruik in de jeugdzorg: Governance vanuit het
kindperspectief (Deelonderzoek 2b bij rapport Commissie Samson: Omringd
door zorg, toch niet veilig: seksueel misbruik van door de overheid uit huis
geplaatste kinderen, 1945 tot heden). Verwey-Jonker Instituut & VU.
Amsterdam: Boom.
Meulmeester G., Rijsbosch, E., McDevitt-Pugh, L., Wieringa, S., Cense, M.,
Höing, M., & Vlugt, I. van der. (2008). Mapping van bestaande projecten en
initiatieven op het gebied van seksuele weerbaarheid en analyse van 17
projecten op randvoorwaarden en succesfactoren. Amsterdam/Utrecht: IIAV/
RNG.

108

Moget, P. & Weber, M. (2007). De twee kanten van sport. In E. Wieldraaijer, C.
van den Brink, P. Moget & M. Weber (Eds.) De weerbare sporter: Macht,
misbruik en kwetsbaarheid. Deventer: daM Uitgeverij.
NOC*NSF (2012). Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie. Voor sportverenigingen.
Seksuele intimidatie in de sport. NOC*NSF.
NOC*NSF (2012; niet gepubliceerd). Voortgangsrapportage Invoering gratis
VOG in de sport.
NOV (2010). Toolkit in veilige handen. Hoe maak ik mijn organisatie veilig?
Over preventie van seksueel misbruik van minderjarigen in het vrijwilligerswerk. Utrecht: Vereniging NOV.
Ohlrichs, Y., & Wolf, E. (2003). Seksualiteitsbeleid? Gewoon doen! Utrecht:
Rutgers Nisso groep.
Oosten, N. van & Hoing, M. (2004). Primaire preventie van seksueel geweld. In
L. Gijs, W. Gianotten, I. Vanwesenbeeck. & P. Weijenborg (red.), Seksuologie.
Houten: Bohn Stafleu Van Loghum.
Scouting Nederland. (2012 Niet gepubliceerd). Tussenrapportage gratis VOG
voor vrijwilligers die met kinderen werken.
Steunpunt KinderVakanties (2012 niet gepubliceerd). Tussenrapportage
Declaratie VOG voor participanten van het Steunpunt Kindervakanties.
Tiessen-Raaphorst, A., Lucassen, J., Dool, R., van den, Kalmthout, J., van.
(2008). Weinig over de schreef. Een onderzoek naar onwenselijk gedrag in de
breedtesport. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Timmerman, G., & Bajema, C. (2000). The impact of organizational culture on
perceptions and experiences of sexual harassment. Journal of Vocational
Behavior, 57, 188-205.
Timmerman, M.C., Schreuder, P.R., Harder, A.T., Dane, J., Van der Klein,. M. &
Walhout, E.C. (2012). Aard en omvang van seksueel misbruik in de residentiële
jeugdzorg en reacties op signalen van dit misbruik (1945-2008). Deelonderzoek
4 bij rapport Commissie Samson: Omringd door zorg, toch niet veilig: seksueel
misbruik van door de overheid uit huis geplaatste kinderen, 1945 tot heden).
Groningen: RUG.

109

Bijlage I: Lijst van telefonisch geïnterviewden
●● Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV),
penningmeester
●● MOVISIE, projectleider In veilige handen
●● NOC*NSF: Projectleider van de pilot
●● NOC*NSF: Programmamanager Veilig Sportklimaat, tevens KNVB vertegenwoordiger in de werkgroep SI van NOC*NSF
●● Scouting Nederland, projectleider In veilige handen /adviseur
●● Scouting Nederland, adjunct-directeur
●● Steunpunt KinderVakanties, projectleider van de pilot/adviseur
●● Scoutinggroep Amerongen, bestuursvoorzitter
●● Scoutinggroep De Geuzen (Arnhem), bestuursvoorzitter
●● Stichting Heppie, directeur/bestuurder
●● Stichting Kinderwerk, bestuurslid/leidster
●● Tweehek Recreatie, directeur
●● YCamps, coördinator Vakantieweken
●● Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB), coördinator ondersteuning
clubbesturen district oost
●● Koninklijke Nederlandsche Wielerunie (KNWU), coördinator
Kaderontwikkeling
●● Koninklijke Nederlandse Zwembond (KNZB), directeur
●● Nederlandse Algemene Danssport Bond (NADB), bestuurslid/penningmeester a.i.
●● Nederlandse Boksbond, penningmeester en bestuurder
●● Nederlandse Volleybal Bond (Nevobo), medewerker Nationaal Servicepunt
en Vertrouwens Contact Persoon (VCP)

110

Bijlage II: Panelbijeenkomsten
In dit onderzoek zijn zes panelbijeenkomsten gehouden met besturende en
uitvoerende vrijwilligers op lokaal niveau. Met de deelnemers van de panels
hebben wij een panelgesprek gehouden en twee businesscases besproken. De
deelnemers hebben ter plaatse ook een korte vragenlijst in gevuld. De
panelbijeenkomsten vonden plaats op de volgende data en locaties:
Panelbijeenkomst 1 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugd bij
Scouting
Datum: 20 april 2013
Locatie: Verwey-Jonker Instituut, Utrecht
Panelbijeenkomst 2 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugd in de
Kindervakantieorganisaties
Datum: 11 april 2013
Locatie: Verwey-Jonker Instituut, Utrecht
Panelbijeenkomst 3 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugd in
teamsporten
Datum: 10 april 2013
Locatie: Volleybalvereniging Taurus, Houten
Panelbijeenkomst 4 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugd in individuele sporten
Datum: 17 april 2013
Locatie: Zwembad Bisonsport, Maarssen
Panelbijeenkomst 5 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugdige
sporttalenten
Datum: 17 april 2013
Tijd: 19.00 – 20.30
Locatie: Voetbal Vereniging DBS, Eindhoven
Panel 6 VOG, veiligheid en vrijwilligerswerk met jeugdigen met een beperking
Datum: 25 april 2013
Locatie: Verwey-Jonker Instituut, Utrecht

111

De deelnemers aan de panels waren afkomstig van de volgende organisaties
●● Scouting Nederland, Nederland, landelijke vrijwilliger Scouts met een
beperking
●● Scoutinggroep Niftarlake, Breukelen
●● Scoutinggroep Salwega, Utrecht
●● Scoutinggroep Tiel
●● Scoutinggroep Zuylensteyn, Amerongen - Leersum
●● Kindervakantieland, Almere		
●● Okee Vakantiekampen, Leiden
●● Stichting De Luchtballon, Ossendrecht
●● Stichting Ontspanning en Recreatie, Nijmegen
●● Stichting Wielewaal, Hilversum
●●
●● Atletiek-, Triatlon- en Recreatiesportvereniging Hellas, Utrecht
●● Badminton Vereniging, Houten
●● Korfbalvereniging DSC, Eindhoven
●● Sportpunt Houten
●● Sportvereniging VSC, Utrecht
●● Voetbalvereniging DBS, Eindhoven
●● Voetbalvereniging Delta Sport ’95, Houten
●● Voetbalvereniging DVSU, Utrecht
●● Voetbalvereniging Delta Sport ’95, Houten
●● Volleybalvereniging Taurus, Houten
●● Zwemvereniging MZ&PC De Fuut, Maarssen
●● Zwemvereniging V.Z.V. Njord, Eindhoven

112

Colofon
Opdrachtgever		
Auteurs			
				
				

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Dr. M. van der Klein
V. Los, MSc
Drs. L.M. Verwijs

Met medewerking van		
Mr.dr. K.D. Lünnemann
				
N.J. Hermens, MSc
Omslag			Ontwerppartners, Breda
Uitgave			Verwey-Jonker Instituut
				
Kromme Nieuwegracht 6
				
3512 HG Utrecht
				
T (030) 230 07 99
				E secr@verwey-jonker.nl
				I www.verwey-jonker.nl
De publicatie kan gedownload en/of besteld worden via onze website:
http://www.verwey-jonker.nl.
ISBN 978-90-5830-587-9
© Verwey-Jonker Instituut, Utrecht 2012. Eerste druk.
Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het Verwey-Jonker Instituut.
Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld.
The copyright of this publication rests with the Verwey-Jonker Institute.
Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned.

113

Vanaf mei 2012 krijgen Scoutingverenigingen, kindervakantieorganisaties en sportclubs de mogelijkheid om
gratis een VOG (Verklaring Omtrent het Gedrag) voor
hun vrijwilligers aan te vragen. De pilot ‘Gratis VOG voor
vrijwilligers die met minderjarigen werken’ is ingesteld
door het ministerie van Veiligheid en Justitie en bedoeld
om seksueel misbruik in het vrijwilligerswerk rond jeugd
tegen te gaan. Het Verwey-Jonker Instituut evalueerde
de uitvoering en de impact van deze pilot in de praktijk.
Ook is het verband onderzocht tussen screening aan
de poort via VOG’s en andere instrumenten, zoals het
gebruik van het stappenplan In veilige handen (NOV) en
de toolkit Beleid Seksuele Intimidatie (NOC*NSF).