Recht doen, kansen bieden
Naar effectievere gevangenisstraffen

Inhoudsopgave
1. Inleiding
2. Straf is straf
3. Gedrag telt
4. Werken aan veilige terugkeer
5. Organisatie en personeel op orde
6. Vervolg

1. Inleiding
Dit kabinet staat voor een veiliger en rechtvaardiger Nederland. Voor iedereen. Hoewel de
criminaliteit in ons land een dalende trend vertoont, werden drie op de twintig Nederlanders vorig
jaar geconfronteerd met zaken als geweld, diefstal of vandalisme.1 Dit soort criminaliteit heeft
vaak een enorme impact op slachtoffers, zowel psychisch als financieel. Het kabinet wil strafbare
feiten zo veel mogelijk voorkomen en zet op tal van fronten in op preventie. Honderd procent
veiligheid zal echter nooit mogelijk zijn. Het kabinet wil daarom aan de andere kant zichtbaar,
daadkrachtig en effectief optreden tegen daders. Door te straffen laten we als samenleving zien
dat we ongeoorloofd gedrag niet tolereren en dat misdaad niet loont.
Een veilige samenleving is geen opgave voor Justitie en Veiligheid alleen. In de zorg en het sociaal
domein staan zowel professionals als vrijwilligers klaar om te voorkomen dat iemand afglijdt naar
criminaliteit. Ze richten zich vaak op mensen met verschillende problemen: geen baan, schulden,
een verslaving, psychische problemen of een verstandelijke beperking. Vanuit gemeenten,
zorginstellingen of verslavingszorg en is er vaak al sprake van een vorm van hulp of ondersteuning
om betrokkenen tot scholing, werk en een gezonder leven te bewegen. Bij strafbare feiten komen
politie en justitie in actie. Dan rest het opleggen van een passende straf als een uiterst redmiddel.
Dit is nodig om recht te doen aan slachtoffers en de gehele samenleving. Maar het biedt ook
kansen om vanuit het gedwongen kader van justitie iemand te helpen zijn leven weer op de rails
te krijgen.
Jaarlijks worden vele straffen opgelegd, variërend van boetes en taakstraffen, tot specifieke
maatregelen, zoals terbeschikkingstelling (TBS) of plaatsing in een inrichting voor stelselmatige
daders (ISD). De zwaarste straf die we in Nederland kennen is de gevangenisstraf. Deze visie gaat
over de manier waarop we die straf uitvoeren.2 De tenuitvoerlegging van de straf vormt het
sluitstuk van de strafrechtketen. Deze visie is de uitwerking van een aantal voornemens uit het
regeerakkoord “Vertrouwen in de toekomst”.
De geloofwaardigheid en legitimiteit van ons hele strafrechtsysteem staat of valt met de
daadwerkelijke uitvoering van opgelegde straffen. De samenleving verlangt vergelding van
aangericht kwaad, genoegdoening voor het slachtoffer en de samenleving als geheel, en zo
weinig mogelijk herhaling. Door de recidive terug te dringen, beschermen we de maatschappij
tegen toekomstig onrecht en geven we daders de kans om in het vervolg van hun leven een
positieve bijdrage te leveren aan de samenleving. Effectieve gevangenisstraffen dienen dus een
dubbel doel: zowel vergelding als het verminderen van recidive. Met beide beschermen we ons
land en maken we Nederland veiliger.
Het kabinet heeft de overtuiging dat er op beide punten winst valt te boeken. De manier waarop
we nu gevangenisstraffen uitvoeren, kan niet altijd rekenen op maatschappelijk draagvlak en is
zeker niet altijd effectief. Wanneer veroordeelden voor ernstige strafbare feiten geruime tijd
voordat hun straf is uitgezeten vergaande vrijheden krijgen, doet dat afbreuk aan de
geloofwaardigheid van de straf. Het tast de kern van de gevangenisstraf als vrijheidsstraf aan.
Daarom wil het kabinet de manier waarop we gevangenisstraf uitvoeren aanscherpen, om meer
recht te doen aan het rechtvaardigheidsgevoel van slachtoffers, nabestaanden en de hele
samenleving. Tegelijkertijd valt nog bijna de helft van de ex-gedetineerden terug in oude
patronen. We slagen er onvoldoende in herhaling te voorkomen en daarmee de samenleving te
beschermen. Daarom gaan we het verblijf in de gevangenis zo inrichten, dat gedetineerden vanaf
dag één werken aan een veilige toekomst buiten de gevangenismuren. Zo doen we recht én
bieden we kansen. Het is aan gedetineerden om die kansen ook echt met beide handen aan te
pakken.

1
2

CBS, Veiligheidsmonitor 2017, 1 maart 2017. Via https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2018/09/veiligheidsmonitor-2017.
Deze visie ziet op de tenuitvoerlegging van aan volwassenen opgelegde gevangenisstraffen in penitentiaire inrichtingen.

1

Justitie en Veiligheid krijgt dit niet op eigen kracht voor elkaar. Tal van organisaties in de zorg,
maatschappelijke instellingen, gemeenten, onderwijsinstellingen en bedrijven hebben een bijdrage
te leveren. We mobiliseren de samenleving om een sterk netwerk in en om de gevangenis te
vormen, bijvoorbeeld door continuering van zorg en de mogelijkheid voor gedetineerden om na
detentie weer terug te keren naar werk. We werken samen aan een effectieve tenuitvoerlegging
van gevangenisstraffen die recht doet aan vergelding én bijdraagt aan een veiligere samenleving
door herhaald crimineel gedrag te voorkomen.
Drie uitgangspunten staan daarbij centraal:
Uitgangspunten
Straf is straf
Gevangenisstraffen moeten genoegdoening bieden aan de samenleving, en aan slachtoffers en
nabestaanden in het bijzonder. De kern van elke gevangenisstraf is dat de vrijheid van de
veroordeelde wordt ontnomen, waardoor hij gedurende een bepaalde termijn uit de samenleving
wordt verwijderd. Aan dit vergeldende kenmerk van de gevangenisstraf moet recht worden
gedaan bij de uitvoering van de straf. (Zie verder hoofdstuk 2)
Gedrag telt
Een gedetineerde is zelf verantwoordelijk voor het verloop van zijn detentie: goed gedrag wordt
beloond, slecht gedrag bestraft. Van een gedetineerde verwachten we, net als in de vrije
samenleving, goed burgerschap. Het gedrag van gedetineerden gaat sterker meewegen bij de
invulling van detentie. Uiteraard houden we daarbij rekening met iemands (geestelijke)
beperkingen en bieden we waar nodig de helpende hand. (Zie verder hoofdstuk 3)
Werken aan veilige terugkeer
Om de samenleving te beschermen tegen criminaliteit, moet zo veel mogelijk worden voorkomen
dat gedetineerden na detentie in herhaling vallen. Daarom is een gevangenisstraf meer dan alleen
het ontnemen van iemands vrijheid. De straf moet ook bijdragen aan een veilige terugkeer van
ex-gedetineerden in de samenleving. We bieden gedetineerden kansen om te werken aan een
beter leven na detentie. (Zie verder hoofdstuk 4)

Om de ambities voor effectievere gevangenisstraffen de komende jaren waar te maken, moet de
basis op orde zijn: een solide personeelsbeleid, een veilige omgeving voor personeel en
gedetineerden en een flexibel, wendbaar apparaat. Voldoende, goed geëquipeerd personeel en een
blijvende ontwikkeling van het vakmanschap zijn cruciaal. Een succesvol gevangeniswezen staat of
valt immers met de mensen die dagelijks met gedetineerden aan het werk zijn. Daarnaast is het
essentieel dat de uitvoering van gevangenisstraffen voor alle betrokkenen veilig verloopt. In
hoofdstuk 5 wordt beschreven welke stappen we nemen om ervoor te zorgen dat de organisatie op
orde is.

2

2. Straf is straf
Straffen moeten geloofwaardig worden uitgevoerd. Een dader moet ervaren dat de samenleving
zijn gedrag niet accepteert. Vrijheidsbeneming is de zwaarste straf die Nederland kent. Het is de
sanctie die wordt opgelegd als andere straffen, zoals een geldboete of een taakstraf, niet volstaan.
Het begane feit is in die gevallen van dien aard dat een dader naar het oordeel van de rechter voor
een bepaalde periode uit de samenleving moet worden verwijderd.
Momenteel kunnen gedetineerden aan wie een forse gevangenisstraf is opgelegd een groot deel
van hun straf buiten de muren doorbrengen in het kader van een voorwaardelijke invrijheidstelling
(v.i.). Binnen het huidige systeem ontstaat, op basis van een in de wet vastgelegd uitgangspunt
(‘voorwaardelijke invrijheidstelling, tenzij’), na twee derde van een straf van rechtswege
aanspraak op de v.i.3 Dit betekent dat gedetineerden voorwaardelijk in vrijheid worden gesteld,
tenzij de rechter, op vordering van het openbaar ministerie, anders bepaalt.
De huidige v.i.-regeling
De voorwaardelijke invrijheidstelling is oorspronkelijk in 1886 in het Wetboek van Strafrecht
opgenomen. Honderd jaar later, in 1987, werd dat voorwaardelijk systeem vervangen door een
systeem van (onvoorwaardelijke) vervroegde invrijheidstelling. De invoering van de vervroegde
invrijheidstelling betekende dat de door de rechter opgelegde gevangenisstraf vrijwel standaard
met een derde werd bekort. Belangrijke redenen hiervoor waren dat sinds de jaren zestig van de
twintigste eeuw nauwelijks gebruik meer werd gemaakt van het stellen van voorwaarden aan de
invrijheidstelling en de naleving ervan nauwelijks meer werd gecontroleerd. Vanwege kritiek op
deze ‘automatische’ vervroegde invrijheidstelling werd de vervroegde invrijheidstelling zonder
voorwaarden in 2008 vervangen door een vervroegde invrijheidstelling onder voorwaarden (de
huidige v.i.-regeling). Op jaarbasis wordt circa 90 procent van de gedetineerden met een v.i.waardige straf (gevangenisstraffen van één jaar of meer) van rechtswege in vrijheid gesteld.

Dit kabinet is voornemens de huidige regeling v.i. op twee punten aan te passen. Allereerst zal een
voorwaardelijke invrijheidstelling niet langer van rechtswege worden verleend. In de tweede plaats
wordt de termijn van de v.i.-periode gemaximeerd op twee jaar.
Het wettelijke systeem is nu zo dat gedetineerden van rechtswege voorwaardelijk vrijkomen.
Omdat dit volgt uit de wet is daarvoor dus geen beslissing nodig. Wel beslist het openbaar
ministerie of, en zo ja welke, bijzondere voorwaarden aan de v.i. moeten worden verbonden. Als
geen v.i. dient te worden verleend, het zogeheten uitstel of afstel van de v.i., moet actie worden
ondernomen. Het openbaar ministerie vordert dit dan bij de rechter, die de uiteindelijke beslissing
neemt. Om meerdere redenen ziet dit kabinet aanleiding de wet zo aan te passen dat de v.i. niet
langer door werking van de wet wordt verleend, maar door per gedetineerde een specifieke
afweging te maken over de verlening van v.i. In de praktijk is al sprake van een beweging naar
een steeds meer persoonsgerichte aanpak. Het percentage voorwaardelijk in vrijheid gestelden
aan wie bijzondere voorwaarden wordt opgelegd, is de afgelopen jaren (2012-2016) gestegen van
circa 60 naar ongeveer 70 procent. Het wettelijk systeem faciliteert deze persoonsgerichte
benadering echter nog onvoldoende doordat alleen het vorderen van uitstel of afstel en het stellen
van bijzondere voorwaarden beslismomenten zijn die actie behoeven. In de praktijk blijkt dat bijna
90 procent van de gedetineerden met een v.i.-waardige straf voorwaardelijk in vrijheid wordt
gesteld. Hoewel bijvoorbeeld het aantal gestelde bijzondere voorwaarden en toezicht toeneemt,
kan het systeem nog meer in dienst komen te staan van de door het kabinet voorgestane
persoonsgerichte benadering.

3
Na twee derde geldt voor gevangenisstraffen van twee jaar of meer. Bij gevangenisstraffen tussen één en twee jaar geldt dat
de gedetineerde in beginsel met v.i. kan gaan na één jaar en een derde van het restant van de straf.

3

Als in de wet niet langer wordt uitgegaan van een systeem waarbij aan de gedetineerden ‘vanzelf’
v.i. wordt verleend – tenzij er zwaarwegende gronden zijn op basis waarvan actie kan worden
ondernomen – wordt het toekennen van de v.i. een op zichzelf staand beslismoment. Zo wordt
beter verankerd dat per gedetineerde een beslissing wordt genomen ten aanzien van de
toekenning van v.i. en de daaraan te koppelen bijzondere voorwaarden. Deze benadering draagt
bij aan een betere aansluiting tussen de v.i. en de rest van de detentiefasering. Door ook bij de
v.i. uit te gaan van een beslissing ten aanzien van iedere gedetineerde (individuele beoordeling)
wordt het mogelijk om de persoonsgerichte aanpak consistenter
door te voeren in de v.i. en ook dezelfde criteria te gebruiken. Op
dit moment kan de v.i. alleen worden uit- of afgesteld op basis van
limitatief in de wet opgesomde gronden. Het gaat dan bijvoorbeeld
om gevallen waarin de gedetineerde een vluchtpoging heeft
gedaan of ernstig wangedrag heeft getoond, zoals het plegen van
een nieuw strafbaar feit of gedrag dat meermalen heeft geleid tot
oplegging van een disciplinaire straf tijdens de detentie. Door af te
stappen van deze opsomming en juist te kiezen voor een systeem
waarbij gebaseerd op enkele criteria een beslissing wordt
genomen, ontstaat meer ruimte voor (persoonsgericht) maatwerk.
Bij de beslissing van het openbaar ministerie tot toekenning van
de v.i. gelden daarmee straks de volgende drie criteria: 1)
Beoordelingscriteria
eventuele risico’s bij vrijlating, 2) gedrag van de gedetineerde
tijdens de gehele detentieperiode en 3) de belangen van slachtoffers. Dat laatste criterium houdt
kortgezegd in dat bij de vaststelling van de aan de v.i. te verbinden voorwaarden expliciet,
zwaarder dan nu, rekening wordt gehouden met belangen van slachtoffers door bijvoorbeeld
locatieverboden of contactverboden op te leggen. Van de toekenning van een v.i. kan worden
afgezien als er risico’s bij de terugkeer zijn geïdentificeerd gerelateerd aan slachtoffers die door
het stellen van voorwaarden onvoldoende kunnen worden beheerst. Binnen het kader van de
toepassing van de v.i. zal straks ook rekening worden gehouden met de door de veroordeelde
geleverde inspanningen om de door het delict veroorzaakte schade te vergoeden. Per individu
wordt de naar vermogen geleverde inzet meegewogen bij de verlening en invulling van de v.i.
Een belangrijke meerwaarde van deze aanpassing is bovendien dat niet slechts de afwezigheid van
wangedrag, maar ook de aanwezigheid van goed, constructief gedrag en het meewerken aan de
eigen re-integratie een belangrijke rol gaan spelen bij de verlening en invulling van een
voorwaardelijke invrijheidstelling. De nadruk verschuift hiermee van het zich onthouden van
onacceptabel gedrag naar het zichtbaar tonen van inzet om gedrag te veranderen en naar
vermogen verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen toekomst. Gedetineerden zullen hun v.i. in
de toekomst dus moeten verdienen. Zij moeten zich dus straks niet alleen onthouden van
agressief gedrag en geweld en de regels van de inrichting netjes naleven, maar ook wordt
verwacht dat zij zich inzetten tijdens activiteiten, meewerken aan screening, bereid zijn deel te
nemen aan interventies en aanwijzingen van het personeel opvolgen. Met de criteria wordt ook
recht gedaan aan de belangen van slachtoffers en wordt de veiligheid van de maatschappij straks
explicieter meegewogen.
Door deze aanpassing bestaat er geen noodzaak meer voor een regeling voor uitstel of achterwege
blijven van de v.i. Het openbaar ministerie beslist ten aanzien van iedere gedetineerde over
verlening van de v.i. Onderzocht wordt nog hoe het openbaar ministerie bij de beslissing over de
verlening van de v.i. kan worden ondersteund door een adviescollege (‘een parole board’),
samengesteld uit een aantal (gedrags)deskundigen. Het openbaar ministerie wordt niet alleen
belast met de beslissing over toekenning van de v.i., maar ook met de beslissing over herroeping
van de v.i. die tot gevolg heeft dat de veroordeelde weer wordt ingesloten in een inrichting. Als
beslisser over de verlening van de v.i. en steller van de bijzondere voorwaarden is het openbaar
ministerie bij uitstek in staat af te wegen of een veroordeelde zijn voorwaarden niet heeft
nageleefd en of zijn voorwaardelijke invrijheidstelling dient te worden herroepen. Door deze
wijziging kunnen reclassering en het openbaar ministerie sneller en slagvaardiger handelen als

4

iemand de aan hem opgelegde bijzondere voorwaarden overtreedt. Veroordeelden kunnen deze
beslissingen van het openbaar ministerie uiteraard altijd achteraf laten toetsen door een rechter.
Een tweede aanpassing betreft de duur van de v.i. Gedetineerden maken nu na twee derde van
hun straf aanspraak op de v.i. Dit betekent dat een veroordeelde aan wie 18 jaar celstraf is
opgelegd in beginsel maar slechts 12 jaar vastzit. Hoe langer een opgelegde staf is, hoe groter dat
‘gat’ wordt. Een periode van voorwaardelijke invrijheidstelling kan daarmee oplopen tot wel tien
jaar. Dit tast de geloofwaardigheid en inzichtelijkheid – van de tenuitvoerlegging – van een straf
aan, en ondermijnt het rechtvaardigheidsgevoel. Bovendien doen lange periodes die buiten de
inrichting kunnen worden doorgebracht af aan de kern van de gevangenisstraf, de fysieke
vrijheidsbeneming. Daarom vindt dit kabinet dat de tijd die daadwerkelijk in detentie wordt
doorgebracht en de opgelegde straf weer meer met elkaar overeen moeten komen. De wijziging
die strekt tot het maximeren van de periode van v.i. op twee jaar heeft gevolgen voor
gedetineerden die zijn bestraft met een gevangenisstraf van zes jaar of meer. Uit cijfers van de
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) blijkt dat jaarlijks bij benadering 100 personen bestraft worden
met een dergelijke straf. Hoewel dit ten opzichte van het totaal aan opgelegde onvoorwaardelijke
straffen een relatief kleine groep veroordeelden betreft, gaat het om personen die (zeer) ernstige
delicten hebben gepleegd. Dit soort zaken zorgt doorgaans voor (veel) onrust in de samenleving.
Het werken aan gedragsverandering tijdens de detentie en een goed voorbereide, geleidelijke en
begeleide terugkeer in de samenleving dragen onmiskenbaar bij aan recidivevermindering. Een
periode van twee jaar zal echter over het algemeen voldoende zijn om gedetineerden die buiten de
inrichting verblijven te begeleiden en onder toezicht te laten oefenen met herkregen vrijheden.
Deze termijn sluit aan bij de gemiddelde toezichtsduur met betrekking tot bijzondere voorwaarden
van 1,5 tot 2 jaar. Daar komt bij dat blijkt dat de toezichtintensiteit over het algemeen afneemt
tijdens de proeftijd. Dit kabinet ziet dat als een aanwijzing dat een langere proeftijd lang niet in
alle gevallen nodig is. Zeker nu er gedurende de detentieperiode, voorafgaande aan v.i., ook
geruime tijd is om bijvoorbeeld in het kader van detentiefasering aan gedragsverandering en reintegratie te werken (zie ook de hoofdstukken 3 en 4).
Daarbij komt dat de duur van de proeftijd (de periode waarin toezicht kan worden gehouden op de
aan v.i. gekoppelde voorwaarden) niet altijd één op één gelijk hoeft te zijn aan de periode van de
voorwaardelijke invrijheidstelling. Zo kan een proeftijd bijvoorbeeld worden verlengd als blijkt dat
langer toezicht nodig is. Als uitgangspunt kan een periode van maximaal twee jaar toezicht en
begeleiding dan ook volstaan. In het geval langdurig(er) toezicht, begeleiding en/of behandeling
vereist is, zijn er wettelijke mogelijkheden, zoals de verlenging van de proeftijd en de zogenoemde
gedragsbeïnvloedende vrijheidsbeperkende toezichtsmaatregel uit de Wet Langdurig Toezicht of
bijvoorbeeld een machtiging op basis van de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische
Ziekenhuizen (als sprake is van gevaar dat voortkomt uit een aanwezige geestesstoornis).
Om invulling te geven aan de hiervoor genoemde voornemens tref ik, samengevat, de volgende
maatregelen.
Maatregelen
•
De periode van v.i. wordt gemaximeerd op twee jaar.
•
V.i. wordt uitsluitend nog verleend op basis van een individuele afweging en beoordeling.
•
Bij de toekenning van v.i. wordt getoetst op: a) gedrag van de gedetineerde, b) een
risicobeoordeling en c) de belangen van slachtoffers en nabestaanden.
•
Het gevangeniswezen start een programma voor de ontwikkeling van risicotaxatie voor het
verlenen van externe vrijheden.
•
Niet-naleving van gestelde voorwaarden krijgt direct consequenties.

5

3. Gedrag telt
Met het ondergaan van de straf in de gevangenis wordt recht gedaan het vergeldingsaspect van de
straf. Om recidive te voorkomen is het daarnaast van belang dat gedetineerden hun tijd in
detentie goed benutten om te werken aan het op orde krijgen van hun leven. Dat is een
belangrijke (rand)voorwaarde om later veilig en verantwoord te kunnen terugkeren in de
samenleving.
Detentie is dan ook meer dan zitten alleen. Niemand wordt beter van het passief uitzitten van zijn
straf – de gedetineerde niet en de samenleving evenmin. Daarom wil ik dat gedetineerden hun tijd
in detentie actief doorbrengen, verantwoordelijkheid nemen waar dat kan en hun laakbare gedrag
veranderen om zo de kans op een geslaagde terugkeer in de maatschappij zo groot mogelijk te
maken.
Om gedetineerden te stimuleren tot gedragsverandering, moeten zij, meer dan nu het geval is,
worden aangesproken op hun gedrag. Goed en constructief gedrag wordt beloond. Slecht gedrag
wordt bestraft.
Het kabinet houdt daarbij aandacht voor de
samenstelling van de gedetineerdenpopulatie.
Die is complex, en (mede) hierdoor in belangrijke mate
bepalend voor de eisen die aan het gedrag van
gedetineerden kunnen worden gesteld. Veel
gedetineerden hebben te maken met schulden, een
verslaving, werkloosheid, psychiatrische stoornissen
en/of een (licht) verstandelijke beperking (LVB). Deze
problematiek beperkt hun mogelijkheid om,
zelfstandig, tot de gewenste gedragsverandering te
komen. We moeten dus rekening houden met
eventuele beperkingen bij het stellen van (gedrags- en
re-integratie)doelen. Ook moeten gedetineerden de
hulp en begeleiding krijgen die zij nodig hebben om tot
Complexe doelgroep4
verandering te (kunnen) komen. Waar je meer van
gedetineerden verlangt, moet je ook de helpende hand bieden.
Gedetineerden die bewust niet meewerken aan hun resocialisatie komen niet in aanmerking voor
extra activiteiten. Hun vrijheden zijn dan zeer beperkt. Ter bescherming van de maatschappij kan
aan deze groep, mits op grond van een risicobeoordeling aanvaardbaar, aan het eind van de straf
uitsluitend kortdurend verlof worden verleend om praktische zaken te regelen. Deze praktische
voorbereiding van hun terugkeer vermindert het risico op recidive. Voor deze categorie is bovenal
inzet op toezicht en controle na de gevangenisstraf essentieel. Ook blijft voor bepaalde zwaardere
doelgroepen een specifieke strengere aanpak vereist. Dat geldt bijvoorbeeld voor gedetineerden
die vlucht- of beheersgevaarlijk zijn en voor terroristen.
Om de periode tijdens detentie minder vrijblijvend te laten zijn, ervoor te zorgen dat
gedetineerden zich vanaf het begin van hun detentie actief inzetten voor hun re-integratie én ze te
leren omgaan met herkregen vrijheid behoudt het kabinet de detentiefasering, en gaat het kabinet
de persoonsgerichte aanpak versterken door gedrag zwaarder mee te laten wegen voor het
detentieverloop. Dit betekent onder meer dat het verlofstelsel er anders uit komt te zien. De reeds
ervaren vrijblijvendheid gaat eraf doordat verlof veel sterker dan nu in het teken van het getoonde
gedrag en concrete persoonsgerichte re-integratiedoelen komt te staan.

4

Op de meeste terreinen is sprake van een stabilisatie of toename van de ernst van de problematiek, alleen op het gebied van
alcohol- en drugsgebruik lijkt sprake van iets minder ernstige problematiek. Zie: WODC, Psychosociale criminogene factoren en
neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden in Nederland. Via
https://www.wodc.nl/binaries/2708_Volledige_Tekst_tcm28-332492.pdf.

6

Het detentieverloop

Aanvang detentie: snelle en volledige screening (1)
Bij binnenkomst in detentie moet een gedetineerde zo snel en volledig mogelijk worden gescreend.
Alleen dan weet je wie je voor je hebt, wat de achtergrond is van zijn gedrag, wat je wel en niet
mag verwachten van de gedetineerde en welke interventies gepleegd moeten worden. Deze
screening van gedetineerden door DJI, gericht op realisatie van een veilig detentieklimaat en
praktische re-integratiezaken zoals zorg en schulden, ga ik verrijken. Dat doen we door relevante
informatie van andere partijen, zoals de reclassering, te betrekken. In aanvulling daarop streeft de
reclassering ernaar om bij zoveel mogelijk nieuwe gedetineerden na te gaan wat over (het gedrag
van) die persoon bij hen bekend is. Die informatie kan de reclassering inbrengen in het overleg
met casemanagers met als doel om een beter detentie- en re-integratieplan op te stellen.
Maatwerk staat hierbij centraal. Ook gedetineerden die maar kort in detentie zitten komen
hiervoor in aanmerking. Naast het betrekken van informatie van partners bij de screening, komt er
meer aandacht voor eventuele beperkingen. Dat leidt tot betere beoordelingen, bijvoorbeeld als
sprake is van een licht verstandelijke beperking. Bij vermoedens van problematiek zal een
beschikbaar instrumentarium worden toegepast om te kunnen bepalen welke interventies moeten
worden ingezet en welke gedrags- en re-integratiedoelen realistisch zijn, zodat deze kunnen
worden vastgesteld.
De samen met de gedetineerde vastgestelde doelen worden opgenomen in een persoonlijk
detentie- en re-integratieplan. Zo’n plan wordt na binnenkomst in detentie voor iedere
gedetineerde opgesteld en bevat concrete acties gericht op zowel een positief en actief
detentieverloop als op het werken aan het opbouwen van een maatschappelijk aanvaardbaar
bestaan na detentie. Het detentie- en re-integratieplan wordt scherper, concreter en activerender
dan het nu het geval is. De vrijblijvendheid bij de inzet van interventies en het realiseren van
acties uit het detentie- en re-integratieplan is verleden tijd. De verbeterde screening biedt hiervoor
een solide basis. Het personeel krijgt duidelijke handvatten hoe het getoonde gedrag te monitoren
en te beoordelen. Het plan vormt een leidraad voor de invulling van de detentie, de
detentiefasering, het verlenen van de v.i. en voor overdacht van informatie aan partners.
Basisprogramma en plusprogramma (2 en 3)
Binnen het gevangeniswezen wordt al onderscheid gemaakt tussen een basisprogramma en een
plusprogramma. In principe start een gedetineerde in het basisprogramma. Dit programma bevat
activiteiten waarop de gedetineerde recht heeft, zoals verblijf in de buitenlucht, bezoek, onderwijs
en geestelijke verzorging. De omvangrijkste activiteit in het basisprogramma is intramurale,
penitentiaire arbeid. Als gedetineerden een aaneengesloten periode goed gedrag laten zien,
kunnen zij promoveren naar het plusprogramma. Bij goed gedrag gaat het er om dat uit de
opstelling van de gedetineerde blijkt dat hij bereid is zich in te zetten voor verandering van zijn
gedrag en voor zijn re-integratie, door de in zijn detentie- en re-integratieplan opgenomen doelen
te behalen. Doordat gesignaleerde persoonlijke beperkingen en de in te zetten begeleiding
explicieter worden meegenomen, wordt aan alle gedetineerden een kans geboden het
basisprogramma te ontstijgen. Het plusprogramma bestaat voor een deel uit dezelfde activiteiten
als een basisprogramma, alleen worden deze activiteiten dan vaker aangeboden en gerichter

7

ingevuld. Daarnaast kunnen gedetineerden in het plusprogramma deelnemen aan reintegratietrainingen en kunnen zij in aanmerking komen voor verlofverlening.
In de praktijk wordt het meewegen van gedrag van een gedetineerde en het verbinden van
gevolgen eraan dus bewerkstelligd door een systeem van promoveren en degraderen. Anders
gezegd: de getoonde inzet en het gedrag van een gedetineerde bepalen of hij meer of minder
vrijheden en activiteiten krijgt. Het kabinet zal dit systeem van een wettelijke grondslag voorzien,
en het beoordelingskader daarvoor aanscherpen.
Re-integratieverlof (4)
Verlofverlening draagt bij aan re-integratie en dus aan het voorkomen van recidive doordat
gedetineerden hierdoor onder controle geleidelijk kunnen wennen aan toegekende vrijheden. Het
is de bedoeling dat verlof gericht en nuttig wordt ingevuld. Op dit moment wordt het bestaande
algemeen en regimesgebonden verlof echter als ongericht en te vrijblijvend ervaren.5 Gedrag heeft
te weinig gevolgen voor het al dan niet verlenen van verlof. Ook staat het verlof nog te weinig in
het teken van concrete re-integratiedoelen. Het kabinet wil het verlof dan ook persoonsgerichter
maken door het gedrag van gedetineerden steeds de basis laten zijn voor besluitvorming over het
verlenen van verlof. Het mag namelijk niet zo zijn dat een gedetineerde zich jaren slecht gedraagt
en zich onvoldoende inzet voor zijn re-integratie en dan op basis van enkele weken of dagen goed
gedrag in aanmerking komt voor verlof. Slecht gedrag moet consequenties hebben, zoals het niet
verlenen of het verliezen van vrijheden, een disciplinaire straf of een strafrechtelijke maatregel.
Daarnaast vindt het kabinet dat verleend verlof altijd gekoppeld moet zijn aan een reintegratiedoel, zoals het voeren van een sollicitatiegesprek, het tekenen van een huurcontract,
deelname aan gedragsinterventies, zorg of werk buiten de muren van de inrichting. Een voorbeeld
van een erkende gedragsinterventie is “Betere Start” waarbij moeders in staat worden gesteld te
oefenen met het wonen in gezinsverband met hun kinderen. Dit leidt ertoe dat afscheid wordt
genomen van de bestaande modaliteiten van regimesgebonden verlof en algemeen verlof. Deze
verlofmodaliteiten worden vervangen door re-integratieverlof. Per gedetineerde wordt gekeken
voor welk re-integratieverlof hij in aanmerking komt: kortdurend verlof, langdurig verlof en/of
verlof voor extramurale arbeid. Zo kan verlof gericht bijdragen aan re-integratie en worden
gedetineerden meer gestimuleerd om daadwerkelijk aan een veilige terugkeer te werken.
Gedetineerden aan wie re-integratieverlof voor werk buiten de gevangenismuren (extramurale
arbeid) is toegekend, worden straks geplaatst in een zogeheten beperkt beveiligde afdeling (BBA).
Het kabinet zal een dekkend netwerk van BBA’s opzetten. Hier kunnen gedetineerden aan het
einde van de detentie met steeds meer vrijheden oefenen, vanuit een specifiek hierop toegeruste
setting. Iedere regio krijgt de beschikking over tenminste één BBA, waarmee de bestaande
regionale spreiding ten opzichte van de huidige zogeheten zeer beperkt beveiligde inrichting
(ZBBI)-regimes sterk wordt verbeterd. Voordeel daarvan is dat een gedetineerde bij plaatsing in
een BBA niet hoeft te worden overgeplaatst naar een inrichting die buiten de regio ligt waarin hij
uiteindelijk zal terugkeren.
Door meer regionaal te plaatsen bevorderen we ook de samenwerking met regionale en lokale
partners en borgen we de continuïteit in het (zorg)traject van de gedetineerde: het gehele reintegratietraject kan dan vanuit één regio worden vormgegeven. Daarbij faciliteert minstens één
BBA per regio de persoonsgerichte benadering beter. De drempel om gedetineerden te plaatsen in
de BBA, of in het geval hiervoor aanleiding is weer terug te plaatsen naar de gesloten setting in
een inrichting, wordt namelijk lager. Ook kan geëxperimenteerd worden met een beperkt
beveiligde afdeling buiten de inrichting, bijvoorbeeld daar waar binnen de inrichting niet zo’n
afdeling kan worden gerealiseerd.

5
WODC, Het tijdelijk verlaten van de inrichting. Een onderzoek naar besluitvorming bij het algemeen en regimesgebonden
verlof voor gedetineerden, uit Kamerstukken II 2006/2007, 24587, nr. 209, blg. 10955.

8

Penitentiair programma en voorwaardelijke invrijheidstelling (5 en 6)
Voor gedetineerden met een v.i.-waardige straf biedt de voorwaardelijke invrijheidstelling een
mogelijkheid onder toezicht buiten de inrichting te verblijven. Ook voor gedetineerden met een
niet v.i.-waardige straf is het van belang dat er een voorwaardelijk kader bestaat waarbinnen zij
onder toezicht geleidelijk kunnen terugkeren in de samenleving. Daarom is er binnen het kader
van de detentiefasering ruimte voor deze gedetineerden om enige tijd met een
activiteitenprogramma gericht op hun re-integratie buiten de inrichting te verblijven (het
zogeheten penitentiair programma).
Sancties
Om aan ongewenst gedrag ook daadwerkelijk consequenties te kunnen verbinden, maakt het
gevangeniswezen gebruik van disciplinaire straffen. Op ongewenst gedrag van gedetineerden moet
altijd een gepaste sanctie volgen, zodat zij worden gecorrigeerd en worden aangezet tot een
gedragsverandering. Op niet te tolereren gedragingen volgen disciplinaire straffen. Voorbeelden
van dergelijke gedragingen zijn het plegen van fysieke agressie, het handelen in verdovende
middelen en de invoer van contrabande. Agressie en geweld tegen personeel wordt nimmer
getolereerd. Hiervan doet de directeur altijd aangifte. Ook in andere gevallen waarin een
disciplinaire straf niet volstaat, kan de directeur aangifte doen. DJI treedt met de politie en het
openbaar ministerie in overleg om afspraken te maken over de gevallen waarin aangifte wordt
gedaan en het vervolg dat aan deze aangiften wordt gegeven. Daarnaast bestaat er binnen DJI
een richtlijn waarin per gedraging is aangegeven welke straf maximaal kan worden opgelegd. Ik
hecht eraan dat DJI de mogelijkheden om passende sancties op te leggen in de praktijk
consequenter benut met het oog op het handhaven van de orde en veiligheid in de inrichting en de
bescherming van het personeel. Uiteraard blijft er daarbij ruimte voor maatwerk, zodat rekening
kan worden gehouden met eventuele beperkingen van de gedetineerde.
Arbeid
Het kabinet wil meer dan nu het geval is, inzetten op het verrichten van arbeid in detentie. Arbeid,
scholing en het ontwikkelen van competenties in detentie vergroten de kansen van exgedetineerden op de arbeidsmarkt en verminderen de uitkeringsafhankelijkheid. Dat helpt de
recidive te verminderen. Overigens geldt ook hierbij dat gedrag bepalend is. Wanneer de
gedetineerde zich tijdens het werk niet aan de regels houdt, kan tijdelijke of permanente
uitsluiting van deelname aan arbeid volgen.
Samengevat komt het kabinet tot de volgende maatregelen.
Maatregelen
•
De screening van gedetineerden wordt verbeterd. Hiertoe worden eerst twee pilots ingericht.
•
Informatie van de reclassering wordt zo veel mogelijk betrokken bij het opstellen van het
detentie- en re-integratieplan.
•
Het detentie-en re-integratieplan wordt aangescherpt. Hierin komen voortaan ook concrete
gedragsdoelen en afspraken over werk na detentie, huisvesting, schuldsanering, het
beschikken over een identiteitsbewijs en een (zorg-) verzekering te staan.
•
Het systeem van detentiefasering blijft gehandhaafd en wordt persoonsgerichter ingevuld.
Goed gedrag van de gedetineerde zal de basis zijn voor verlening van vrijheden, en aan slecht
gedrag worden consequenties verbonden.
•
Algemeen verlof en regimesgebonden verlof worden vervangen door re-integratieverlof. Verlof
wordt voortaan steeds gekoppeld aan concrete persoonsgerichte re-integratiedoelen.
•
Elke regio krijgt de beschikking over een beperkt beveiligde afdeling voor gedetineerden die
in de laatste fase van hun straf buiten de gevangenismuren werk verrichten.
•
Het personeel krijgt duidelijker handvatten voor disciplinaire straffen.
•
DJI treedt in overleg met de politie en het openbaar ministerie om het aangiftebeleid te
intensiveren.
•
Gedetineerden gaan hun tijd in detentie actiever benutten. In drie penitentiaire inrichtingen
(PI’s) wordt gestart met de uitbreiding van het aantal uren arbeid.

9

4. Werken aan veilige terugkeer
Zo’n 60% van het totaal aantal delicten wordt gepleegd door personen die eerder in aanraking zijn
geweest met Justitie.6 De samenleving profiteert van een sanctie-uitvoering die niet alleen zorgt
voor vergelding, maar daders er ook van weerhoudt om terug te vallen in de criminaliteit.
De afgelopen 15 jaar is sterk geïnvesteerd in het terugdringen
van recidive. Dat dit beleid zijn vruchten heeft afgeworpen,
blijkt uit de jarenlange daling van de recidive onder volwassenen
en jeugdigen. Toch valt uit de meest recente recidivecijfers van
het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) te concluderen dat de daling van de recidive stokt.7
Alhoewel de algemene recidive onder ex-gedetineerden die in
2013 een sanctie hebben gekregen nog wel licht daalde ten
opzichte van de groep die in 2012 een sanctie hebben gekregen,
recidiveert nog steeds ruim 45% van de ex-gedetineerden. Dat
aantal moet omlaag.
Om een nieuwe impuls aan de recidivereductie te geven zijn
Recidive van ex-gedetineerden
maatregelen nodig langs twee lijnen: extra inzet op
randvoorwaarden voor een veilige terugkeer en een betere samenwerking met partners.
Randvoorwaarden voor een veilige terugkeer in de samenleving
Gedetineerden moeten zich vanaf het begin van hun detentie actief voorbereiden op hun terugkeer
in de samenleving. Het doel hierbij is om bij die terugkeer fundamentele zaken voor een stabiel
leven op orde te hebben. Op die manier kan crimineel gedrag worden voorkomen. In dit licht zijn
er vijf basisvoorwaarden die een succesvolle re-integratie kunnen bevorderen.
-

-

-

Het hebben van onderdak na ontslag uit detentie. Onderdak verkleint de kans op zwerfgedrag
en een beroep op oude criminele netwerken.
Inkomen uit werk of een (tijdelijke) uitkering om na ontslag uit detentie in het eerste
levensonderhoud te kunnen voorzien.
Inzicht in eventuele schulden en een plan om die af te lossen. Schulden kunnen een
aanleiding zijn voor crimineel gedrag. Het wegwerken van schuldenproblematiek kan deze
aanleiding wegnemen.
Een geldig identiteitsbewijs (identiteitskaart of paspoort). Dit is bijvoorbeeld nodig voor het
kunnen krijgen van werk of een woning. Het niet dragen van een geldig identiteitsbewijs is
bovendien op zichzelf strafbaar.
Het vaststellen van zorgbehoeften en (indien van toepassing) het zorgen voor een passende
indicatie en het realiseren van (continuïteit van) zorg. In dat kader is het ook van belang dat
gedetineerden beschikken over een zorgverzekering, zodat noodzakelijke zorg ontvangen kan
worden.

Basisvoorwaarden voor re-integratie
6

CBS, Criminaliteit en rechtshandhaving 2013.
WODC, Recidive onder justitiabelen in Nederland – een verslag over de periode 2004 tot en met 2016. Via
https://www.wodc.nl/binaries/FS2017-5_2768_tcm28-299134.pdf
7

10

Om mensen na hun detentie zo goed mogelijk te laten terugkeren in de maatschappij en te
voorkomen dat zij opnieuw de fout in gaan, is het van belang dat zij tijdens detentie al actief
werken aan het op orde krijgen van de vijf basisvoorwaarden.
Gedetineerden zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor het voldoen aan de
basisvoorwaarden. Uiteraard krijgen ze daarbij wel hulp. In penitentiaire inrichtingen is hiervoor
een re-integratiecentrum (RIC) ingericht. Dit is een ruimte waar gedetineerden, ondersteund door
personeel en vrijwilligers, terecht kunnen om te werken aan de vijf basisvoorwaarden. Ze kunnen
daar bijvoorbeeld een CV of sollicitatiebrief schrijven, zich inschrijven voor opleidingen of zoeken
naar een woning.
Het gevangeniswezen en partners zoals gemeenten, de reclassering en zorginstellingen werken
samen om gedetineerden daarbij te ondersteunen. Dat betekent dat tijdens detentie snel duidelijk
moet zijn op welke basisvoorwaarden (gericht) actie moet worden ondernomen. Daarom wordt,
meteen bij het opstellen van het re-integratieplan bekeken of, en zo ja welke, basisvoorwaarden
ontbreken. Tijdens de detentie kan, ook door externe partners, worden gestart met activiteiten
gericht op het op orde krijgen van de basisvoorwaarden. De casemanagers in de inrichtingen
hebben een cruciale rol in de terugkeer naar gemeenten. Dit werk wordt versterkt. In drie
inrichtingen worden gedurende een periode extra (hoog gekwalificeerde) casemanagers ingezet
om de caseload van casemanagers te verlagen, waardoor er meer tijd en aandacht per
gedetineerde is. Daarbij wordt de kwaliteit van de voor gedetineerden uitgezette trajecten in het
detentie-en re-integratie plan verhoogd en wordt de samenwerking met gemeenten en
reclassering geïntensiveerd. Na dit jaar volgt een evaluatie om te zien of het beoogde effect is
bereikt.
Aandacht voor herstel en vaardigheden
Naast de vijf basisvoorwaarden is er aandacht voor andere zaken die een succesvolle re-integratie
kunnen bevorderen. Gedetineerden verrichten arbeid en kunnen trainingen of cursussen volgen,
zodat vaardigheden worden ontwikkeld die hen kunnen helpen bij hun terugkeer in de
samenleving. Te denken valt aan sociale of werknemersvaardigheden en het beheersen van de
Nederlandse taal. Gedetineerden worden daarnaast in toenemende mate gestimuleerd om inzicht
te krijgen in de gevolgen van hun daden en te werken aan herstel richting onder meer slachtoffers,
de samenleving en hun gezonde sociale netwerk (bijvoorbeeld familie). Op dit moment moeten alle
gedetineerden die in aanmerking willen komen voor het plusprogramma, de interventie ‘Kiezen
voor verandering’ volgen. Daarnaast kunnen gedetineerden deelnemen aan cursussen gericht op
herstel. Werken aan herstel zorgt voor verbeterde relaties en biedt meer perspectief op
succesvolle re-integratie. Daarom wil ik het werken aan herstel intensiveren. Prioriteit heeft het
versterken van slachtofferbewustzijn bij gedetineerden en personeel. Dat doen we door
slachtofferbelangen te laten meewegen bij het toekennen van externe vrijheden en v.i. en door
herstelbemiddeling te faciliteren.
Meer gedetineerden worden bereikt
Nog niet alle gedetineerden worden bereikt met dit beleid. Dat zal ook niet in alle gevallen lukken,
omdat sommige gedetineerden zeer kort vastzitten en omdat medewerking niet kan worden
afgedwongen. De inzet is om meer gedetineerden te bereiken door voor kortgedetineerden de
screening op het gebied van de vijf basisvoorwaarden te versnellen, zodat hulpvragen aan
gemeenten kunnen worden doorgegeven. Daarnaast worden gedetineerden die niet willen
meewerken aan hun re-integratie gemotiveerd om wel hun kansen te pakken om tijdens detentie
te werken aan een betere toekomst buiten de gevangenismuren.
Versterking samenwerking
De complexiteit van de problematiek van een groot deel van de gedetineerden maakt het
noodzakelijk dat er sterker dan tot nu toe het geval is wordt samengewerkt door het
gevangeniswezen en partners buiten het justitiedomein. De tenuitvoerlegging van een
gevangenisstraf is vaak een onderbreking van een reeks interventies die al voorafgaand aan de
veroordeling zijn ingezet. Deze interventies zijn vaak vanwege het langdurige karakter van de
problematiek tijdens en na detentie ook nog nodig. Denk daarbij aan verslavingszorg,
schuldhulpverlening, voorwaardelijk opgelegde sancties en taakstraffen.

11

Dit betekent dat het gevangeniswezen, nog sterker dan nu, de verbinding gaat zoeken met
partners, zoals de reclassering, gemeenten, zorgaanbieders en wijkteams. Zij moeten tijdens de
detentie alvast in actie kunnen komen om na de periode van gevangenschap ondersteuning te
kunnen bieden of trajecten voor een ex-gedetineerde voort te zetten of op te starten. In dat kader
zijn DJI en MEE NL onlangs een samenwerkingsverband aangegaan, om er voor te zorgen dat exgedetineerden met een beperking na detentie betaald werk vinden en houden.
Het programma Koers en Kansen verbindt verschillende partners. Binnen dit programma starten
we met projecten om nieuwe werkwijzen te ontwikkelen en te bezien wat werkt in de praktijk.
Goede ervaringen en werkwijzen kunnen vervolgens worden uitgerold.
Het kabinet is onder de indruk van de beweging die schuil gaat achter Koers en Kansen en heeft in
de praktijk gezien dat deze op brede steun kan rekenen. Naast de reeds betrokken partners spelen
ook andere sectoren een cruciale rol bij de begeleiding van ex-gedetineerden. Denk aan het
bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijk werk.

Koers en Kansen: innovatie in de sanctie-uitvoering
Justitie, het sociaal domein en de zorg werken in het programma Koers en Kansen gezamenlijk
aan het effectiever en toekomstbestendiger maken van de sanctie-uitvoering.
Drie uitgangspunten staan daarbij centraal:
1. De sanctie-uitvoering moet zo georganiseerd worden dat deze optimaal aansluit op de lokale
context (veilig dichtbij). Het doel is een sluitende aanpak voor re-integratie en het voorkomen
van onnodige maatschappelijke kosten.
2. Door inzichten in de dader die domeinoverstijgend zijn, onder meer door een
omgevingsadvies, kunnen sancties meer persoonsgericht worden vormgegeven en sluiten zij
beter aan bij de inspanningen van gemeenten en zorgpartners. Dit vraagt om een aanpak die
de levensloop centraal stelt, om de delinquent indien nodig met dwang en drang op het goede
pad te krijgen.
3. Ten slotte zijn betere resultaten alleen mogelijk indien professionals meer in staat worden
gesteld om te doen wat nodig is (vakmanschap voorop).
De komende jaren komt er ruimte voor projecten die bijdragen aan een effectievere en
toekomstbestendige sanctie-uitvoering. Daarbij is de praktijk aan zet. Samen met de bestuurders
van de betrokken organisaties gaan we projecten selecteren en faciliteren die aantoonbaar
bijdragen aan vermindering van herhaling van crimineel gedrag. Werkende mechanismen van die
projecten zullen we beschikbaar stellen en met oog voor de lokale context opschalen. Structurele
knelpunten willen we in gezamenlijkheid aanpakken. Uiteindelijk leidt dit tot structurele
verbeteringen in de sanctie-uitvoering.

Op basis van de eerste ronde projectvoorstellen zullen onder andere de volgende projecten van
start gaan:
•

In diverse gemeenten worden projecten gestart om de rol van de gemeente bij re-integratie
te versterken en de doorstroming naar het sociaal domein te verbeteren. Het gaat daarbij
onder andere om tijdelijke woonvoorzieningen met begeleiding en arbeidsmarkt begeleiding.
Een voorbeeld hiervan is een project in Breda. Daar start een gemeentelijk re-integratieteam
met maatwerkbudget en bijzondere bevoegdheden. Dit team bezoekt een gedetineerde in de
eerste week van zijn detentie om met hem een re-integratieplan te maken en, waar nodig,
ondersteuning te bieden bij het realiseren van de re-integratiedoelstellingen.

•

Gemeenten in Noord-Nederland verbeteren de procesgang rond kortgestraften door

12

intensieve samenwerking met justitiële ketenpartners in de periode vóór detentie. Een
gedetineerde gaat met een door hemzelf opgesteld plan detentie in en begint al gedurende
zijn detentie te werken aan de doelen voor zijn re-integratie. Hulp en zorg van “binnen” en
“buiten” wordt zoveel mogelijk op elkaar afgestemd.
•

Het openbaar ministerie en de rechtspraak verkennen een nieuwe aanpak voor afdoening van
strafzaken voor de jaarlijks ongeveer 8000 volwassenen, verdacht van een relatief licht delict,
waarvan bekend is dat persoonlijkheids- of gedragsproblematiek speelt. Centraal staan op de
betrokkene toegesneden voorwaarden die snel kunnen worden uitgevoerd en opgepakt. Het
voorstel ziet ook op sneller optreden bij overtreding van de voorwaarden.

•

Pilots met lokale, kleinschalige voorzieningen op verschillende locaties in het land om samen
met gemeenten en zorgpartners tijdens de detentie te werken aan re-integratie.

Eind 2018 informeer ik uw Kamer uitgebreider over de tussenopbrengsten en het totaal aan
projecten dat van start is gegaan binnen Koers en Kansen.

Door deelname van het gevangeniswezen aan projecten van Koers en Kansen kan het
gevangeniswezen in aansluiting op het sociaal domein en de zorg bijdragen aan een veilige
terugkeer van de gedetineerde in de samenleving.
Daarnaast zal het kabinet ook op structurele wijze inzetten op het versterken van de
samenwerking met de partners ten behoeve van een veilige terugkeer van ex-gedetineerden in de
samenleving. Hieronder ga ik in op de rol van de belangrijkste partners en de te treffen
maatregelen.
Gemeenten
Gemeenten hebben een grote rol bij de succesvolle terugkeer van ex-gedetineerden in de
samenleving. Hiervoor werken zij samen met het gevangeniswezen en andere betrokken
organisaties zoals de reclassering en zorginstellingen. Gemeenten kunnen vanuit hun wettelijke
taken gedetineerden ondersteunen bij het op orde krijgen of houden van de basisvoorwaarden
(denk aan het verstrekken van identiteitsbewijzen of het verstrekken van uitkeringen). Om
effectieve ondersteuning te kunnen bieden is het van belang dat gemeenten beschikken over
bepaalde gegevens van gedetineerden. Gemeenten moeten bijvoorbeeld weten wanneer hun
ingezetenen gedetineerd zijn en welke hulp wordt gevraagd. Ook bij terugkeer is het van belang
gemeenten tijdig in te seinen.
Bij de gegevensdeling stuiten we thans op wettelijke grenzen. Om dat te ondervangen kom ik met
een wettelijke grondslag om de gegevensuitwisseling te verbeteren. In de eerste plaats wordt het
Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens gewijzigd, zodat gegevens over het begin en einde
van detentie van gedetineerde ingezetenen aan gemeenten kunnen worden verstrekt. In de
tweede plaats wordt er in het wetsvoorstel dat de regeling van de v.i. wijzigt een grondslag
opgenomen, die afstemming tussen PI’s en gemeenten mogelijk maakt, zodat hulpvragen van
gedetineerden op de verschillende basisvoorwaarden aan gemeenten kunnen worden verstrekt.
De gemeenten kunnen op basis van deze hulpvraag preciezer bepalen of ondersteuning van de
(ex-)gedetineerde nodig is en aangeboden kan worden.
Het is vaak gewenst dat gedetineerden dicht bij hun woonplaats in een inrichting verblijven, zodat
zorgtrajecten zo nodig kunnen worden gecontinueerd, er aansluiting blijft met het sociale netwerk
van de gedetineerde en de gemeente tijdens de detentie ondersteuning kan bieden. Indien het
openbaar ministerie aangeeft dat iemand juist niet moet worden gedetineerd in de buurt van de
eigen woonplaats, bijvoorbeeld omdat de belangen van slachtoffers of nabestaanden zich
daartegen verzetten, dan wordt hij elders geplaatst. Daarnaast worden
slachtofferbelangen meegewogen voordat een gedetineerde start met re-integratie activiteiten
buiten de inrichting (re-integratieverlof). Zo nodig kunnen voorwaarden worden verbonden aan

13

het verlof, zoals een locatie- of contactverbod. Als de belangen van slachtoffers zich verzetten
tegen re-integratieverlof in de desbetreffende plaats, kan de gedetineerde worden overgeplaatst
naar een andere inrichting waardoor hij elders met re-integratieverlof gaat.
Tot slot wordt in 2018 het convenant ‘Re-integratie (ex-)gedetineerden’ herzien. Hierbij wordt
extra aandacht geschonken aan de rol van gemeenten bij kortgedetineerden, de medewerking
van gemeenten om ex-gedetineerden op te vangen als deze niet naar hun oorspronkelijke
gemeente kunnen terugkeren, en de mogelijkheid om identiteitsbewijzen aan te vragen in de
gemeente waar de PI is gevestigd.

Reclassering
De reclassering heeft unieke kennis en expertise over de op- en afbouw van criminele carrières.
Hierdoor kan de reclassering een belangrijke bijdrage leveren aan een verantwoorde terugkeer
van gedetineerden naar de samenleving. In het regeerakkoord is aangekondigd dat de
reclassering steviger wordt gepositioneerd bij de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen.
Op meerdere plekken is geëxperimenteerd met de aanwezigheid van een of meerdere
reclasseringswerkers in de PI. Deze als zeer positief ervaren werkwijze wil ik voortzetten door het
aantal reclasseringswerkers dat fysiek aanwezig is in de PI’s de komende periode uit te breiden.
Daarbij krijgen de reclasseringswerkers de ruimte om te onderzoeken wat er nodig is om de
gedetineerde goed te laten re-integreren en hun professionaliteit te vergroten door van elkaars
ervaringen te leren.
De reclassering draagt op de volgende manier bij aan het re-integratietraject:
-

-

De reclasseringswerkers kijken of de betreffende gedetineerde eerder in beeld is geweest
van de reclassering en hoe hij zich toen heeft gedragen. Samen met casemanagers van
DJI worden kansen voor resocialisatie en re-integratie vroegtijdig in beeld gebracht.
Re-integratieplannen krijgen hierdoor sneller en beter vorm.
De reclassering kan hierdoor vaker gedragsinterventies aanbieden en/of doorgeleiden
naar zorg.
De reclasseringswerkers zetten tijdens de detentiefasering hun expertise in om de
recidiverisico’s van gedetineerden in kaart te brengen.

Het inzetten van de specifieke deskundigheid van de reclassering biedt trouwens niet voor elke
gedetineerde toegevoegde waarde. Het is bovendien voor de reclassering qua capaciteit niet
haalbaar om voor elke nieuwe gedetineerde na te gaan of hij eerder met de reclassering in
aanraking is geweest en wat er in dat geval over hem bekend is. De komende periode wordt met
de reclassering en DJI verkend voor welke groepen gedetineerden de meerwaarde van
betrokkenheid van de reclassering het grootst is.

Vrijwilligers
Vrijwilligers leveren sinds jaar en dag een belangrijke bijdrage aan een goede re-integratie van
ex-gedetineerden. Zij vervullen door hun onafhankelijke positie vaak een vertrouwensrol voor
gedetineerden en kunnen op basis van specifieke expertise van toegevoegde waarde zijn voor het
bevorderen van een veilig detentieklimaat en de re-integratie van gedetineerden. Zo
ondersteunen vrijwilligers gedetineerden in het re-integratiecentrum, waar gedetineerden
activiteiten kunnen uitvoeren met het oog op hun terugkeer in de samenleving, en geven ze SOScursussen gericht op de bewustwording van de gevolgen van criminaliteit voor het slachtoffer.
Het gevangeniswezen gaat het werken met vrijwilligers verder uitbreiden. Het jaarlijkse
subsidiebudget is onlangs verhoogd met €1 miljoen tot € 4,1 miljoen, waardoor met name meer
vrijwilligersactiviteiten ten behoeve van re-integratie gesubsidieerd kunnen worden. Meer dan nu

14

zal het vrijwilligerswerk aansluiten op de behoefte vanuit de inrichtingen. Hierdoor wordt meer
ingezet op een effectieve en kwalitatief hoogstaande begeleiding voor de versterking van de reintegratie en resocialisatie van de gedetineerde.

Zorg
Een gedetineerde heeft recht op medische zorg, waaronder psychiatrische zorg. Daarom wordt in
de inrichtingen basiszorg aangeboden en zijn penitentiaire psychiatrische centra ingericht ten
behoeve van klinische opname. Het kabinet zet zorgprofessionals in die organiseren dat de
gedetineerde de juiste zorg krijgt. De zorgprofessional legt daarvoor de juiste contacten met de
reguliere ggz-zorg en gemeenten zodat de gedetineerde ook na afloop van detentie de juiste zorg
krijgt. Momenteel vindt in zeven PI’s een proef plaats.
Sommige gedetineerden hadden voorafgaand aan de detentie al zorg nodig. Ook is soms na
afloop van detentie nog zorg nodig om te voorkomen dat zij terugvallen in crimineel gedrag. Mede
gelet op het feit dat de meeste gedetineerden maar kort in detentie verblijven, is van belang dat
zorgtrajecten die voor detentie zijn opgestart zo nodig tijdens en na detentie worden voortgezet.
Een persoonsgerichte aanpak die passende en tijdige zorg in aansluiting op de strafrechtelijke
zorgperiode faciliteert, was het onderwerp van het programma continuïteit van zorg dat in 2016
en 2017 met een aantal ketenpartners is uitgevoerd.
Om ervoor te zorgen dat zorgtrajecten zo veel mogelijk doorlopen tijdens detentie krijgen
behandelaren probleemloze toegang tot PI’s. Verder moeten zorgaanbieders (waaronder PI’s) op
grond van de wet forensische zorg, die op 1 januari 2019 in werking treedt, zes weken
voorafgaand aan het einde van de detentie voorbereidingen treffen om aansluitende zorg te
organiseren als dat nodig is. Zo kan de strafrechter bijvoorbeeld gevraagd worden een civiele
zorgmachtiging op te leggen. Op deze manier wordt voorkomen dat de zorgverlening automatisch
stopt indien de detentie eindigt. Uit onderzoek van AEF, uitgevoerd tijdens het programma
continuïteit van zorg, is gebleken dat er nog onvoldoende sprake is van een passend zorgaanbod
in de reguliere zorg voor mensen met gevaarlijk, agressief en ontwrichtend gedrag zonder een
justitiële titel.8 Daarom maken zorgverzekeraars en zorgaanbieders momenteel afspraken in
opdracht van het kabinet om te zorgen voor een betere beschikbaarheid van reguliere beveiligde
zorg. Dit biedt ook mogelijkheden voor personen waarbij de detentie eindigt, maar die nog wel
een hoge mate van beveiligde zorg nodig hebben. Ook werken gemeenten, veiligheidshuizen,
politie, openbaar ministerie en zorgaanbieders samen om zo lang als nodig zorg te bieden aan exgedetineerden. Tot slot zet het kabinet er op in dat elke gedetineerde na afloop van detentie
beschikt over een zorgverzekering. Samen met VWS ontwikkelen we mogelijke oplossingen voor
de problematiek van gedetineerden zonder zorgverzekering en de opschorting van de
zorgverzekering tijdens detentie.

8

Kamerstukken II 2016/2017, 33628, nr. 19.

15

Als het gaat om het faciliteren van een veilige terugkeer van gedetineerden in de samenleving,
nemen we samengevat de volgende maatregelen.
Maatregelen
•
De fysieke aanwezigheid van de reclassering in de PI’s wordt verhoogd. Dit moet zorgen voor
betere samenwerking met de casemanagers van DJI.
•
Regionale plaatsing wordt verbeterd, zodat gemeenten, behandelaren en het sociale netwerk
makkelijk contact kunnen houden met gedetineerden.
•
Gemeenten worden voortaan standaard geïnformeerd over de datum van begin en einde
detentie van hun ingezetenen, zodat zij de terugkeer van gedetineerden beter kunnen
voorbereiden.
•
Er komt een wettelijke grondslag waardoor het gevangeniswezen meer gegevens kan delen
met gemeenten.
•
In 2018 wordt met gemeenten een nieuw convenant ‘Re-integratie (ex-)gedetineerden’
afgesloten.
•
Om tijdens detentie meer te kunnen werken aan de randvoorwaarden voor een veilige
terugkeer start een pilot met de inzet van extra casemanagers in drie inrichtingen.
•
We investeren 1 miljoen euro extra voor de inzet van vrijwilligers bij de re-integratie van
gedetineerden.
•
De reclassering start in de tweede helft van 2018 met pilots met vrijwilligers binnen het
reclasseringstoezicht.
•
Gedetineerden krijgen de zorg die zij nodig hebben. Zorgtrajecten die voor of in detentie zijn
opgestart worden zo nodig ook na detentie voortgezet.
•
In het kader van Koers en Kansen worden in diverse gemeenten projecten gestart om de rol
van gemeenten bij re-integratie te versterken.
•
De procesgang rond kortgestraften wordt verbeterd door de samenwerking met ketenpartners
voor detentie al te verbeteren.
•
Er komt een nieuwe aanpak voor het afdoen van strafzaken van relatief lichte delicten,
waarbij aandacht is voor persoonlijkheids- of gedragsproblematiek.
•
Lokale, kleinschalige voorzieningen worden ingericht, zodat gemeenten en zorgpartners
betrokken kunnen worden bij re-integratie.

16

5. Organisatie en personeel op orde
In deze visie is aangegeven op welke wijze de tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf in de
komende jaren wordt verbeterd. Samenwerking met lokale ketenpartners bij terugkeer van
(ex-)gedetineerden en bij kortgestraften én aandacht voor gedrag, risico’s en belangen van
slachtoffers bij detentiefasering en voorwaardelijke invrijheidstelling staan voorop. Daarnaast
wordt er stevig geëxperimenteerd om tot nieuwe effectieve maatregelen te komen.
Twee andere aspecten zijn van groot belang voor een veilige en ongestoorde tenuitvoerlegging: de
veiligheid in de inrichtingen en een solide personeelsbeleid.
Veiligheid
De samenleving moet kunnen vertrouwen op een veilige en ongestoorde tenuitvoerlegging.
Werken met gedetineerden is op de eerste plaats mensenwerk. Goed opgeleid personeel dat wordt
ondersteund met de juiste informatie en technologische middelen is essentieel. Informatiegestuurd werken ligt ten grondslag aan goede besluitvorming. In een veilig detentieklimaat
kunnen gedetineerden werken aan re-integratie, gefaciliteerd door ketenpartners en gestimuleerd
door medewerkers. Negatief gedrag wordt duidelijk en consequent gecorrigeerd. Geweld en
agressie zijn niet acceptabel en moeten altijd consequenties hebben.
Met inzicht in het doen en laten van de gedetineerde en kennis van zijn achtergrond en (sociale)
relaties, is het personeel beter in staat om hierop adequaat te reageren. De basis is relationele
veiligheid, waarbij het personeel alert is, contact heeft met de gedetineerde, signalen van
ongewenst gedrag herkent en daarnaar handelt. Veiligheid gaat over risicobeheersing, niet over
risico-uitsluiting. Risico’s zijn in het werk van het gevangeniswezen onvermijdelijk, maar moeten
zo goed als mogelijk beheerst worden.
Naast het aspect van ‘kennen en gekend worden’, worden risico’s beheerst door de inzet van
techniek. Het gaat dan om het toepassen van innovatieve controlemogelijkheden en de manier van
inrichting van de penitentiaire inrichtingen. Contrabande, zoals drugs, wapens en mobiele
telefoons, hoort niet in een inrichting thuis. Mobiele telefoons kunnen gebruikt worden voor
voortgezet crimineel handelen, smokkel van contrabande, slachtoffercontacten en andere illegale
praktijken. Om hier beter toezicht op te kunnen houden, wordt een aantal DJI-medewerkers
opgeleid als buitengewoon opsporingsambtenaar. Zij zijn daardoor bevoegd om telefoons uit te
lezen. DJI doet dit uit oogpunt van de orde en veiligheid in de inrichting, ook wanneer de politie op
voorhand geen reden voor strafrechtelijk onderzoek heeft. Uiteraard wordt informatie over
strafbare feiten altijd overgedragen aan de politie voor vervolgonderzoek. Verder is het
aanbrengen van een strikte scheiding tussen gedetineerden die wel en gedetineerden die geen
externe vrijheden krijgen is essentieel om de veiligheid in de PI te kunnen waarborgen.
Vermenging van beide groepen kan leiden tot het onder druk zetten van degenen die buiten
komen en/of een toename van contrabande in de inrichting.
Drugs zijn een belemmering voor het werken aan een succesvolle terugkeer in de samenleving en
voor de veiligheid in de inrichting. Een gesloten setting is een veilige, gestructureerde omgeving,
die voor gemotiveerde gedetineerden kansen biedt voor een nieuwe start en doorbreking van oude
patronen. Voortgezet crimineel handelen of ongewenst contact zoeken met slachtoffers zijn
tekenen dat iemand niet wil resocialiseren. Daar waar het sociale netwerk steunend is, zijn
contacten met buiten belangrijk om te onderhouden en te versterken. Daar waar sociale contacten
juist criminele contacten betreft, gericht op ontvluchting, smokkel, contrabande en crimineel
handelen, vraagt dit strak toezicht en monitoring.

17

Om de veiligheid te kunnen borgen en incidenten binnen het gevangeniswezen terug te dringen,
neemt het kabinet de volgende maatregelen.
Maatregelen
•
Het binnenbrengen van contrabande door bezoek en personeel wordt strafbaar gesteld.
Medio 2018 wordt hiertoe een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend.
•
Intramuraal verblijvende gedetineerden worden voortaan strikt fysiek gescheiden van
gedetineerden die buiten de muren arbeid mogen verrichten.
•
Er worden meer innovatieve middelen ingezet in om contrabande tegen te gaan. Gestart
wordt met een proef met een ‘GSM-paraplu’, waardoor gedetineerden in de gevangenis
geen verbinding kunnen maken met onbekende telefoons.
•
DJI-medewerkers worden opgeleid en geautoriseerd om in de gevangenis gevonden
telefoons uit te lezen.
•
Het gevangeniswezen voert een proef uit met een ‘gedetineerden relatiemonitor’. In deze
monitor wordt op gestructureerde wijze informatie over de gedetineerde vanuit de hele
inrichting samengebracht om beter zicht te krijgen op risicosignalen van gedetineerden,
zoals bijvoorbeeld een voorbereiding om te vluchten.
•
Samen met partners in de strafrechtketen worden vanaf eind 2018 risicoprofielen van
gedetineerden opgesteld. Dit geeft betere handvatten voor veilig vervoer en plaatsing van
gedetineerden.
Solide personeelsbeleid
DJI heeft voldoende goed opgeleide en gemotiveerde vakmensen nodig – nu en in de toekomst.
Een solide personeelsbeleid is daarvoor essentieel, zeker omdat werken met gedetineerden veel
van medewerkers vraagt. Een eerste fundamentele stap richting (het bestendigen van) een veilig
en stabiel werkklimaat is het convenant ‘Werken aan een solide personeelsbeleid’ dat de
vakbonden, Centrale Ondernemingsraad en de Hoofddirectie van DJI eind november 2017 sloten.9
Met het geld dat in het kader van het convenant wordt vrijgemaakt, wordt geïnvesteerd in het
verlichten van de werkdruk, het vergroten van de veiligheid en het vakmanschap van de
medewerkers. Investeren in het vakmanschap van medewerkers is nodig omdat het werk en de
kenmerken van de populatie veranderen. Daarnaast is er steeds meer samenwerking met
professionals uit andere disciplines – binnen de inrichting, maar ook daarbuiten. Dit alles maakt
een andere benadering en werkwijze nodig. Voor de komende vier jaar is voor deze investering in
totaal 100 miljoen euro vrijgemaakt.
Uit een door DJI uitgevoerd onderzoek en uit het rapport van de Inspectie Justitie en Veiligheid ‘Uit
Balans’ blijkt dat er knelpunten zijn in de bezetting van medewerkers.10 Dit heeft onder andere te
maken met het feit dat in de financiering en bij de roosterplanning van de individuele inrichtingen
onvoldoende rekening wordt gehouden met de vergrijzing van het personeelsbestand, het parttime
werken door medewerkers van 57 jaar en ouder, de mate waarin gebruik wordt gemaakt van
ouderschapsverlof en de benodigde tijd voor de vereiste opleidingen. Voor deze knelpunten in de
bezetting is een financiële oplossing gevonden en het roosterproces wordt verbeterd. Daarnaast
heeft DJI al enige tijd een grootscheepse wervingscampagne lopen voor nieuw personeel. Dat
heeft sinds 1 mei 2017 ruim 670 medewerkers opgeleverd. Door deze maatregelen komt
voldoende personeel beschikbaar.
Om medewerkers hiervoor voldoende toe te rusten, investeert DJI extra in hun vakmanschap door
middel van opleidingen en trainingen. Daarnaast investeert DJI in het verder ontwikkelen van
leiderschap en het beter toerusten van leidinggevenden in het gevangeniswezen om de organisatie
op adequate wijze te sturen bij het (blijven) vervullen van haar taken.

9

Kamerstukken II, 2017/2018, 24587, nr. 705.
Inspectie voor Veiligheid en Justitie, Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen
het gevangeniswezen, april 2018.

10

18

Deze extra investeringen bevorderen de kwaliteit en (verticale én horizontale) mobiliteit van de
individuele medewerkers. Ook dragen ze bij aan een uitgebalanceerd personeelsbestand: een
goede leeftijdsverdeling en afspiegeling van de maatschappij – de juiste mens, op de juiste plek,
op het juiste moment. Tot slot is het belangrijk een goede mix te hebben van vaste en tijdelijke,
interne en externe medewerkers. Dit maakt de organisatie operationeel wendbaar en beter in staat
met fluctuaties in het aanbod van justitiabelen mee te bewegen.
Om een solide personeelsbeleid te garanderen en vakmanschap te bevorderen, kom ik tot de
volgende maatregelen.
Maatregelen
•
Om ervoor te zorgen dat er voldoende personeel op de werkvloer komt, wordt het
roosterproces verbeterd en wordt de benodigde financiering van de inrichtingen jaarlijks
afgestemd op de feitelijke inzetbaarheid van het personeel.
•
Medewerkers van DJI gaan op grote schaal naar (MBO en HBO) opleidingen en behalen
certificaten middels EVC-trajecten (Eerder Verworven Competenties).
•
Naast de algemene startkwalificaties (diploma’s) worden specifieke competenties en
vaardigheden van medewerkers in de inrichtingen versterkt. In 2018 wordt extra ingezet op
vaardigheden om contrabande tegen te houden.
•
Medewerkers ontwikkelen in 2018 extra vaardigheden voor het omgaan met licht
verstandelijk beperkten.
•
Medewerkers versterken in 2018 hun competenties ten aanzien van het tegengaan van
radicalisering.
•
DJI versterkt vanaf 2018 het leiderschap van alle leidinggevenden. De managementteams
van alle inrichtingen stellen daarom voor 2018 en 2019 een ontwikkelplan op.
•
Tot 2022 is extra geld beschikbaar voor de vervanging van medewerkers die opleidingen
volgen.
Capaciteitsmaatregelen
Het gevangeniswezen moet in staat zijn om flexibel in te spelen op veranderingen in de omvang
en de aard van de doelgroep, die gevolgen hebben voor personeel en de benodigde
detentiecapaciteit. DJI, en het gevangeniswezen in het bijzonder, heeft al geruime tijd te maken
met leegstand. De structurele overcapaciteit wordt bevestigd door het meest recente
Prognosemodel Justitiële ketens (PMJ-ramingen) die onlangs aan uw Kamer is verzonden.11
Hoewel de geraamde overcapaciteit lager uitvalt dan een jaar geleden, betekent dit dat het bij
ongewijzigd beleid waarschijnlijk is dat ook in de komende jaren nog sprake is van leegstand.
Daarnaast zullen de beleidsintensiveringen ten aanzien van v.i. en detentiefasering die ik in deze
visie heb aangekondigd bij doorgang van invloed zijn op de benodigde celcapaciteit. Al deze zaken
vergen een zorgvuldige afweging. Over de capaciteitsmaatregelen die ik wil treffen zal ik uw
Kamer nog voor het zomerreces van 2018 informeren.

11

Kamerstukken II 2017/2018, 24587, nr. 723.

19

6. Vervolg
In deze brief heb ik uiteengezet hoe het kabinet kijkt naar de manier waarop we
gevangenisstraffen uitvoeren en welke veranderingen wenselijk zijn om Nederland veiliger te
maken.
Financiën
Niet alle maatregelen kosten geld. Vaak betreft het de introductie van een andere manier van
werken die binnen de bestaande middelen van de betrokken organisaties kan worden opgevangen.
Een aantal maatregelen wordt gefinancierd uit het budget dat het kabinet heeft vrijgemaakt voor
de aanpak van recidive met preventieve en repressieve middelen, oplopend tot structureel
20 miljoen euro in 2020. Het betreft de kosten voor de pilots met uitbreiding van het aantal uren
arbeid in drie inrichtingen, de proef met extra inzet van casemanagers, het programma voor de
ontwikkeling van risicotaxatie en de inzet van de reclassering bij een betere screening van
gedetineerden. Op het budget voor de aanpak van recidive kunnen ook andere organisaties, zoals
in de zorg en het sociaal domein, een beroep doen om binnen het programma Koers en Kansen
maatregelen te verkennen die er op zijn gericht herhaalde criminaliteit te voorkomen en
gevangenisstraffen duurzaam te maken. De eerste projectaanvragen in het kader van Koers en
Kansen zijn al beoordeeld en toegekend en een tweede ronde begint zeer binnenkort. Voor de
begeleiding van deze projecten is een bestuurlijke regiegroep opgericht met deelnemers uit de
zorgsector, het lokale domein en de justitieketen. Zij denken mee over de koers van dit
programma en voelen zich, binnen hun eigen organisatie, verantwoordelijk voor de veranderingen
die moeten worden doorgevoerd.
Om de maatregelen te kunnen doorvoeren binnen het gevangeniswezen moet de basis op orde
zijn. Voor het verlichten van de werkdruk, het vergroten van de veiligheid en het vakmanschap
van de medewerkers is voor de komende vier jaar in totaal 100 miljoen euro vrijgemaakt. De
kosten voor de aanscherping van de v.i. worden opgenomen in de ontwerpbegroting 2019 van het
Ministerie van Justitie en Veiligheid. De bredere inzet van vrijwilligers bij de sanctietoepassing
wordt uit het beschikbare subsidiebudget gedekt. Dit budget is met 1 miljoen verhoogd tot
4,1 miljoen euro.
Wetgeving
Voor meerdere van de in deze visie aangekondigde maatregelen is wijziging van wetgeving
noodzakelijk. De formele consultatie van het wetsvoorstel dat het systeem van de voorwaardelijke
invrijheidsstelling wijzigt, is inmiddels afgerond. Na de advisering door de Raad van State zal het
wetsvoorstel – na de zomer – worden ingediend bij de Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel bevat ook
een grondslag om de gegevensuitwisseling met gemeenten te verbeteren. Vooruitlopend daarop
zal dit jaar de wijziging van het Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens tot stand worden
gebracht. Dat besluit maakt het mogelijk de datum van begin en einde detentie aan de gemeente
van terugkeer te melden. Het wetsvoorstel dat het gewijzigde beleid in het kader van levenslang
verankert in de wet en de gratieregeling aanscherpt, wordt op korte termijn voor advies
voorgelegd aan de gebruikelijke adviesorganen. De strafbaarstelling van het binnenbrengen van
verboden voorwerpen (contrabande) in justitiële inrichtingen wordt nog voor het zomerreces
ingediend bij de Tweede Kamer.
Monitoring
Betrokken organisaties, zoals DJI en de reclassering, nemen verantwoordelijkheid voor hun eigen
deel van de aangekondigde maatregelen. Daarbij krijgen ze begeleiding van een stuurgroep waarin
deze organisaties zijn vertegenwoordigd. De stuurgroep zorgt ook voor de monitoring. Ik zal uw
Kamer jaarlijks een voortgangsrapportage sturen met daarin de stand van zaken. Daarbij zal ik
ingaan op de voortgang, de bereikte resultaten en de planning vanaf dat moment. Over de overige
aspecten (celcapaciteit en personeelscapaciteit) zal ik uw Kamer nog voor het zomerreces van
2018 berichten.

20

Tot slot
Het kabinet heeft niet voor niets bij de start zijn vertrouwen in de toekomst uitgesproken. Daar
was alle reden toe. Nederland staat er in veel opzichten goed voor. Onze welvaart groeit en onze
rechtsstaat staat op stevige benen. En dat is juist een goed moment om het nodige onderhoud
te plegen. Het is belangrijk om het brede vertrouwen in de rechtsstaat op peil te houden. Deze
visie levert daar een bijdrage aan door te laten zien hoe we in ons land met gevangenisstraffen
meer kunnen bereiken voor de hele samenleving. Dat doen we door een dubbelslag te maken.
Met straffen die enerzijds tegemoetkomen aan het rechtvaardigheidsgevoel van mensen en een
vorm van genoegdoening bieden. En straffen die anderzijds gericht zijn op betere re-integratie
van gedetineerden en de voorkoming van herhaald crimineel gedrag. Zo maken we samen
Nederland tot een nog sterker en veiliger land voor iedereen.

21