Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 123

Wijziging van het voorstel van wet tot wijziging
van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering, het Burgerlijk Wetboek en
enige andere wetten (tegengaan huwelijkse
gevangenschap en enige andere onderwerpen)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Aanleiding
Deze wijziging behelst het schrappen van een onderdeel van het bij
koninklijke boodschap van 25 november 2019 ingediende voorstel van wet
tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, het
Burgerlijk Wetboek en enige andere wetten (Huwelijkse gevangenschap
en enige andere onderwerpen) (Kamerstukken 35 348) (hierna: het
wetsvoorstel), te weten artikel IIIA. Dat artikel omvat een uitbreiding van
de strafbaarstelling van artikel 449 Sr. naar partijen die vrijwillig, vóórdat
hun huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand is
voltrokken, partij zijn bij een godsdienstige plechtigheid die op dat
huwelijk betrekking heeft. De uitbreiding omvat daarnaast een uitzondering op deze strafbaarstelling voor personen die de andere partij
hebben verzocht tot medewerking aan de ontbinding van dat religieuze
huwelijk, opgenomen in een nieuw derde lid bij artikel 449 Sr. Beide
elementen zijn eerder bij wijze van amendement aan het wetsvoorstel
Huwelijkse gevangenschap en enige andere onderwerpen toegevoegd.1
Daarnaast wordt artikel I, onderdeel B, geschrapt uit het wetsvoorstel. Dat
artikel bevat twee artikelen waarmee voor familierechtelijke procedures
wordt afgezien van het niet in werking getreden artikel 30j Wetboek van
Burgerlijke rechtsvordering. Nu artikel 30j niet meer in werking zal treden,
kunnen deze artikelen worden geschrapt.
2. Adviesronde op verzoek Eerste Kamer
In het voorlopig verslag van de vaste Commissie voor Justitie en
Veiligheid van de Eerste Kamer2 is verzocht om de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR),
Stichting Slachtofferhulp, het Openbaar Ministerie (OM) en eventueel
andere relevante en deskundige derden om advies te vragen over artikel
IIIa van het wetsvoorstel. In dit verzoek is bewilligd, waarbij tevens advies
is gevraagd aan Femmes For Freedom, Slachtofferhulp Nederland en de
Nationale Politie.
1
2

kst-36123-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstukken II 2020/21, 35 348, nrs. 11 en 12.
Kamerstukken I 2020/21, 35 348, nr. B.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 123, nr. 3

1

Advies is ontvangen van de Rvdr, de NVvR, het OM, Slachtofferhulp
Nederland en Femmes For Freedom3. De bevraagde partijen zijn unaniem
negatief over de strafbaarstelling van partijen bij een religieus huwelijk
dat aan een burgerlijk huwelijk vooraf gaat. Algemeen wordt opgemerkt
dat de strafbaarstelling ingaat tegen het doel van het wetsvoorstel en de
positie van een slachtoffer van huwelijkse gevangenschap verzwakt in
plaats van versterkt. De regering onderschrijft deze opmerkingen. Om de
positie van slachtoffers van huwelijke gevangenschap niet onnodig te
verzwakken daarmee wordt middels deze novelle voorgesteld de
strafbaarstelling te schrappen uit het wetsvoorstel. Hierna wordt kort
meer specifiek ingegaan op de inhoud van de gegeven adviezen.
De Rvdr heeft aangegeven dat de formulering van de strafbaarstelling niet
aansluit bij de doelstelling van het wetsvoorstel. De Raad merkt op dat het
onduidelijk is op welke wijze huwelijkse gevangenschap en/of huwelijksdwang bestreden wordt. Hierbij wordt opgemerkt dat het logischer zou
zijn om de persoon specifiek strafbaar te stellen die de ontbinding van het
huwelijk in de weg staat. Verder werpt de strafbaarstelling een onwenselijke drempel op voor personen die uit het religieuze huwelijk willen
stappen, aldus de Raad. De betrokkene zal daarvoor immers het begaan
van een mogelijk strafbaar feit onder de aandacht moeten brengen van de
autoriteiten. Dat dit feit onvrijwillig is begaan, zal voor de betrokkene
lastig aangetoond kunnen worden. Het voorgestelde derde lid bij artikel
449 Sr, dat de strafbaarheid van personen moet voorkomen die slachtoffer
zijn van huwelijkse gevangenschap, is daarbij te ongericht: een enkel
verzoek is voldoende, ongeacht wanneer dit wordt gedaan. Volgens de
Raad zijn er daardoor verschillende scenario’s denkbaar waarbij het de
vraag is of de strafbaarstelling dan wel de vrijstelling het beoogde doel,
tegengaan van huwelijkse gevangenschap, wel dient.
De Wetenschappelijke Commissie van de NVvR stelt dat nut en noodzaak
van de aanpassing van artikel 449 Sr onvoldoende is aangetoond.
Bovendien brengt het voorgestelde gewijzigde artikel 449 Sr tal van
problemen mee, aldus de NVvR. Het territoriaal bereik van de bepaling is
onduidelijk. En ook de term «vrijwillig» is niet eenduidig in een context
waar huwelijksdwang voorkomt. Als het bruidspaar of een van de
huwelijkspartner in spe niet veel heeft in te brengen, kan hen moeilijk een
verwijt worden gemaakt, terwijl onduidelijk blijft of het huwelijk in zo’n
geval als niet-vrijwillig zal gelden. Daarbij constateert ook de NVvR dat
voor de vervolging noodzakelijk is dat een van de partijen het begaan van
een mogelijk strafbaar feit onder de aandacht zal brengen van de
autoriteiten. Het voorgestelde artikel 449 Sr is volgens de NVvR voor de
strafrechter en het OM moeilijk uitvoerbaar en handhaafbaar en zal
daarom in de rechtspraktijk vooral een dode mus blijken.
Het OM stel dat artikel 449 Sr in de praktijk een slapend bestaan leidt. Dat
zal niet veranderen met de voorgestelde verruiming van dit artikel, aldus
het OM. Alles afwegende komt het OM tot het oordeel dat de strafbaarstelling geen rol van betekenis zal gaan spelen.
Slachtofferhulp Nederland merkt op dat zij geen voorstander is van het
voorgestelde Artikel IIIa. De voorgestelde strafbaarheid zal drempelverhogend werken voor slachtoffers van huwelijkse gevangenschap.
Onduidelijkheid over de vraag of een slachtoffer met succes een beroep
kan doen op een strafuitsluitingsgrond zal een drempel vormen voor
slachtoffers om een beroep te doen op hulpverlening. Essentiële
behoeften van slachtoffers zijn duidelijkheid en voorspelbaarheid, aldus
Slachtofferhulp Nederland. De organisatie vraagt zich af of deze strafbaar3

Tevens ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 123, nr. 3

2

stelling niet een averechts effect zal hebben in de gewenste voorlichting
en bewustwording over dit onderwerp. Een juridisch lastig uitlegbare
strafbepaling zal het niet makkelijker maken om slachtoffers met
bijvoorbeeld een niet-westerse achtergrond hier goed over voor te lichten.
Femmes For Freedom stelt dat de strafbaarstelling ingaat tegen het doel
van het wetsvoorstel. De wijziging is onvoldoende doordacht en laat veel
vragen open, aldus Femmes For Freedom. Ten onrechte wordt de nadruk
gelegd op illegale huwelijken, terwijl voor het beter tegengaan van
huwelijkse gevangenschap de voorstellen om artikel 1:68 BW en artikel
827 Rv te wijzigen voldoende zijn. Met de toevoeging van lid 2 aan artikel
449 Sr wordt de huwelijkse gevangenschap juist in stand gehouden en
verliest het voorstel voor de wijziging van artikel 1:68 aan betekenis.
Femmes For Freedom concludeert dat het de positie van slachtoffers
verslechtert.
3. Inhoud voorstel ten aanzien van artikel IIIA
De in de vorige paragraaf genoemde organisaties wijzen terecht op de
mogelijkheid dat de strafbaarstelling zoals geïntroduceerd met artikel IIIA
een drempel kan vormen voor de hulpvraag van slachtoffers. Dat
averechtse effect, samen met de uitgesproken verwachtingen over de
onuitvoerbaarheid en de verwachting dat het artikel voor de vervolging
geen rol van betekenis zal spelen, brengt de regering tot het oordeel dat
artikel IIIA, bij nadere beschouwing, niet wenselijk is. Met deze novelle
wordt dan ook voorgesteld dat artikel te schrappen uit het wetsvoorstel
tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, het
Burgerlijk Wetboek en enige andere wetten (Kamerstukken 35 348).
Voor de inwerkingtreding van deze novelle wordt aangesloten bij de
inwerkingtreding van het voornoemde wetsvoorstel.
4. Inhoud voorstel ten aanzien van artikel I, onderdeel B
Artikel I, onderdeel B, omvat twee bepalingen die zien op de mondelinge
behandeling in familierechtelijke zaken. Deze artikelen zijn opgenomen ter
afwijking van het nog niet in werking getreden artikel 30j van het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering. In het licht van de wet van 3 juli 2019 tot
verruiming van de mogelijkheden van de mondelinge behandeling in het
civiele procesrecht (Stb. 2018, 241) en het gegeven dat niet langer de
verwachting bestaat dat artikel 30j Rv in werking zal treden,4 kunnen deze
artikelen worden geschrapt. Daarmee wordt ook recht gedaan aan de
discussie over de briefprocedure rond het afzien van de mondelinge
behandeling bij onder andere de verlenging van een ondertoezichtstelling
en een machtiging uithuisplaatsing.5 In de TK brief van 11 mei jl.6 en het
debat over uithuisplaatsingen van 12 mei jl. is aangekondigd dat zal
worden onderzocht op welke wijze opvolging kan worden geven aan de
aanbevelingen genoemd in de factsheet. Het is niet opportuun dat
vooruitlopend hierop een wettelijke verankering van deze procedure
plaatsvindt.
5. Internetconsultatie
Van 13 december 2021 tot 10 januari 2022 kon het publiek reageren op het
ontwerp van deze novelle via de website internetconsultatie.nl. Dat heeft
geleid tot twee reacties, waarvan een in algemene zin steun uitsprak voor
4

Kamerstukken II 2021/21, 36 034, nr. 4, p. 6.
Zie ook de Wetenschappelijke factsheet uithuisplaatsing dd. 4 mei 2022, nr. 2022D17674.
6
TK brief 11 mei 2022, kenmerk 4006890 (Reactie op verzoek lid Omtzigt).
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 123, nr. 3

3

het wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap. De tweede reactie
sprak steun uit voor het uitgangspunt dat het burgerlijk huwelijk voorgaat
op een religieus huwelijk, en stelde dat strafbaarheid van het afwijken van
deze volgorde niet onredelijk is omdat betrokkenen weten of hadden
kunnen weten dat eerst het burgerlijk huwelijk plaats dient te vinden. De
beide reacties hebben niet geleid tot een andere afweging dan genoemd
in paragraaf 3. De regering acht het voorkomen van drempels voor een
hulpvraag van slachtoffers van doorslaggevend belang, mede gelet op de
beperkte betekenis die een strafbaarstelling in de vervolgingspraktijk zou
hebben.
6. Uitvoeringsaspecten
Gelet op de aard van het voorstel, leidt deze niet tot wijzigingen voor
burgers of uitvoeringsorganisaties. De novelle is toegezonden aan het
Adviescollege toetsing regeldruk (ATR). Het ATR heeft het dossier niet
geselecteerd voor een formeel advies, omdat het voorstel naar
verwachting geen directe (omvangrijke) gevolgen voor de regeldruk heeft.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 123, nr. 3

4