Oktober 2022

Manifest
Bus Rapid Transit

Beste lezer,
Afgelopen jaren zijn we vanuit het Toekomstbeeld OV bezig
geweest met het verder ontwikkelen en aanjagen van het concept
Bus Rapid Transit (BRT): snelle, hoogfrequente en comfortabele
‘metrobussen’. Met trots presenteren wij nu het manifest Bus Rapid
Transit, dat moet prikkelen, inspireren en vooral een uitnodiging is
voor het voeren van een open gesprek.
We hebben een breed palet aan mobiliteitsoplossingen tot
onze beschikking om de grote opgaven in het land het hoofd te
bieden. BRT, in combinatie met mobiliteitshubs, is één van deze
oplossingen naast andere modaliteiten en de reguliere bus.
Succesvolle voorbeelden in Nederland en Europa laten zien dat
BRT een specifiek, adaptief, duurzaam en flexibel antwoord kan
bieden op de groeiende mobiliteitsvraag en missende schakels in
het netwerk. BRT blijkt echter alleen een succes als het concept
goed is neergezet: een minimale basiskwaliteit met een realistisch
groeipad.
Met het manifest willen we het gesprek starten om te bepalen waar,
wanneer en hoe BRT een bijdrage kan leveren aan de transitie naar
een schoon, veilig en bereikbaar Nederland. Hier ligt een mooie
uitdaging om de werelden van de weg en het openbaar vervoer
met elkaar te verbinden. Het manifest vormt de aanzet, concrete
projecten vormen de ‘proof of the pudding’. We willen met alle
partijen vooral in de praktijk aan de slag om die volgende stap voor
BRT samen verder te ontdekken. En samen concreet te worden.
Doet u mee?

1

BRT is een cruciaal onderdeel in het
mobiliteitssysteem van morgen

Nederland staat voor grote opgaven. De bevolking

In deze dynamiek zoeken overheden, bedrijfsleven,

groeit door. De autosnelwegen slibben langzaamaan

maatschappelijke organisaties én reizigers naar be-

weer dicht met een drukte als ten tijde van voor de

trouwbare, betaalbare en werkende oplossingen die

coronaperiode. Intussen kampt Nederland met een

gerichter inspelen op de problematiek van een dorp,

groot woningtekort en is de ambitie om 100.000

stad of regio en eenzelfde of hogere kwaliteit bieden

woningen per jaar te bouwen. En niet te vergeten de

dan de bestaande mobiliteitsoplossingen.

klimaatdoelstellingen: in 2030 moet de uitstoot van
broeikasgassen met meer dan de helft zijn vermin-

Bus Rapid Transit (BRT) is één van deze vernieuwen-

derd.

de oplossingen. BRT is een collectief vervoersysteem
waarbij met bussen in een hoge frequentie en met

Deze stapeling van opgaven levert kansen én beper-

een hoge gemiddelde snelheid over hiervoor ge-

kingen op in het mobiliteitssysteem. Het op de tradi-

schikte infrastructuur gereden wordt. Een systeem

tionele manier steeds weer verbreden van de snelwe-

dat betrouwbare reistijden combineert met een hoge

gen of het vergroten van de capaciteit van bestaande

vervoerscapaciteit, dat comfort biedt, goede aanslui-

OV-verbindingen is in elk geval geen bestendige op-

tingen biedt op andere vervoeropties en op al deze

lossing (meer) om de actuele vraagstukken te adres-

kenmerken door reizigers herkend wordt. Ook is BRT

seren. Steeds vaker is de beschikbare ruimte voor

duurzaam en stil, door het gebruik van elektrische

uitbreiding beperkt en het budget ontoereikend en

bussen. Vanuit een maatschappelijk perspectief, en

sluit meer van hetzelfde ook niet aan op de verande-

op basis van Nederlandse, Europese en enkele pas-

rende reizigersvraag. Nieuwe, fundamentele keuzes in

sende mondiale voorbeelden, zien we de volgende

het mobiliteitssysteem lijken noodzakelijk. Verschil-

bijdrage van BRT:

lende modaliteiten en netwerken - van de auto het
openbaar vervoer, deelmobiliteit en de fiets - dienen
beter aan elkaar gekoppeld worden, zodat een goede
aansluiting tussen dunne en dikke vervoersstromen
ontstaat en de auto plus OV-infrastructuur op een zo
optimaal mogelijke manier wordt gebruikt.

BRT zorgt voor een hoogwaardige
bereikbaarheid door een hoogfrequente, betrouwbare en comfortabele wijze van reizen aan te bieden
(voertuigen & hubs)

BRT zorgt voor een versnelling
van de duurzame transitie, mede
door het gebruik van elektrische
voertuigen

BRT zorgt voor een stimulans van
het economisch vestigingsklimaat
door woon- en werklocaties beter
met elkaar te verbinden

BRT zorgt voor leefbare en veilige
steden, door een hoge kwaliteit en
efficiënt gebruik van de schaarse
ruimte

2

2

BRT is een noodzakelijke schakel in een
toekomstvast netwerk

In de zoektocht naar verbeteringen in het mobiliteits-

Bovenstaande voorbeelden laten al zien dat BRT er

systeem, is het essentieel om over modaliteiten heen

in meerdere vormen is. Aan de hand van de praktijk

te kijken. We constateren dat een groot deel van de

zien we vier verschillende smaken, die ook in gemixte

reizigers op langere afstanden en in meer landelijk ge-

vorm voorkomen. Zo is er een grote potentie voor BRT

bied de auto pakt. Juist in en rondom de steden zien

in de stedelijke regio: de verbinding tussen de (bin-

we weer een groot aandeel voor langzaam verkeer (lo-

nen)steden en de overige kernen en bestemmingen

pen en fiets) en het openbaar vervoer. Dit aandeel zal

in de stedelijke regio, in een systeem van uitwaaie-

naar verwachting verder stijgen, omdat steeds meer

rende verbindingen, mobiliteitshubs en met gebruik

gemeenten inzetten op het autoluw maken van de

van vrije busbanen en/of doelgroepstroken op de

stad. Bus Rapid Transit is een aanvulling op het keu-

snelweg. In de stedelijke regio is de bereikbaarheids-

zepalet om de grote uitdagingen in de transitie naar

opgave groot en de ruimte doorgaans schaars. Dit

een bereikbare, schone en veilige leefomgeving het

vraagt om een succesvolle integratie van BRT binnen

hoofd te bieden.

een stedelijk en regionaal weg- en OV-systeem, met
de creatie van en een hoogwaardige aansluiting op

Bus Rapid Transit is een specifiek antwoord om op

stedelijke en mobiliteitsknooppunten.

corridors in te spelen op de verwachte reizigersgroei
of missende schakels in het (OV-)netwerk in te vul-

We willen benadrukken dat BRT niet altijd dé oplos-

len en/of tangentiele verbindingen te creëren om tot

sing is. Het is een systeem dat hoge volumes reizigers

één integraal netwerk te komen. Met name op verbin-

vervoert, met het oog op een gezonde financiële ex-

dingen waar de grenzen van de wegcapaciteit bereikt

ploitatie en het renderen van de investeringen in de

worden, of waar het huidige openbaar (bus)vervoer in

infrastructuur. Worden de reizigersaantallen of de af te

onvoldoende mate aanwezig dan wel in kwaliteit on-

leggen afstanden te groot, dan is BRT – voor de gehele

toereikend is. Zo vormt de recente hoogwaardige bus-

reis van A naar B - waarschijnlijk niet de beste keuze.

formule in de Parijse metropool, gemunt als ’T Zen’
een belangrijke specifieke aanvulling op het bestaande netwerk, terwijl Ligne 4 in Nantes als BHNS (bus à
haut niveau de service) samen met enkele tramlijnen
het dragende netwerk vormt dat het stedelijk gebied
en de regio met elkaar verbindt.

Stedelijk-Plus

Stedelijk-Landelijk gebied

Stedelijk-Regio

Interstedelijk

3

3

Zet BRT in één keer goed én consequent
neer vanuit de basisprincipes

Vaak wordt de flexibiliteit van BRT geroemd, waarbij de

het concept dienen vanaf het begin te kloppen om

vervoeroplossing kan meegroeien met de ruimtelijke

een minimale kwaliteit te waarborgen. Om BRT tot een

ontwikkeling en ook nog snel gerealiseerd kan worden.

succes te maken, zien wij enkele basisprincipes. Deze

Er zijn situaties waarin deze voordelen opgeld doen,

principes, die zowel technisch als functioneel zijn uit

maar té flexibel omgaan met BRT is een risico. De pro-

te drukken, bevatten een minimaal ambitieniveau. Aan

jecten in het buiten- en binnenland leren ons namelijk

de hand van de beschouwde voorbeelden in binnen-

één belangrijke les: het BRT-concept moet in één keer

en buitenland, de literatuur en expert judgement, ko-

goed worden neergezet. De harde en zachte kant van

men wij tot de volgende basisprincipes.

PRINCIPES VANUIT INFRASTRUCTUUR & VOERTUIGEN (hardware)
DUURZAAM: BRT maakt per definitie gebruik van zero-emissie-voertuigen, inclusief een ondersteunende laadinfrastructuur.
HERKENBAARHEID: BRT is onderscheidend ten opzichte van de bestaande bussystemen én goed
geïntegreerd in het mobiliteitssysteem waar het onderdeel van uitmaakt. Dit uit zich in een stijl van
de voertuigen, hubs, overige voorzieningen en beschikbare informatie voor de reiziger; die zowel
voldoende onderscheidend als aansluitend is.
SNELHEID: BRT rijdt bij voorkeur over eigen infrastructuur (busbanen of doelgroepstroken op de
snelweg) om snel van A naar B te reizen, met ongelijkvloerse infrastructuur of prioriteit bij kruisingen.
Dit vraagt om bestuurlijk commitment en investeringen. De halte-afstanden zijn relatief groot (minimaal
500 tot 800 meter) en de haltes worden goed ontsloten met voor- en natransportmiddelen (actieve en
deelmobiliteit). Het uitgangspunt moet een minimale gemiddelde snelheid van 35 km/h zijn, inclusief
haltering. Stedelijk-plus wijkt hier van af, vanwege de beperkingen in het centrum van steden. Hier moet
het basisprincipe zijn om een minimale snelheid van 20 km/h te bieden, met een streven naar 25 km/h.
CAPACITEIT: BRT kan in het algemeen relatief grote vervoersstromen aan. In tegenstelling tot de
Zuid-Amerikaanse metroachtige-vormen van BRT kenmerken onze vier Europees georiënteerde
smaken van BRT zich door andere volumes. Het basisprincipe is dat iedereen op elk moment een
plek heeft om te zitten in de bus, zodat het comfort gegarandeerd is (reistijd = werktijd of prettige
tijd).
BESCHIKBAARHEID: Start met het basisprincipe dat BRT nul hinder ervaart door ander verkeer
(100% doorstroming). BRT kan soms – en zeker bij routes over langere afstanden - gebruik maken
van reeds beschikbare en/of aangepaste (weg)infrastructuur. Het (anders) benutten van de beschikbare infrastructuur heeft als positief effect dat investeringskosten relatief lager kunnen zijn ten
opzichte van rail-oplossingen.

PRINCIPES VANUIT OPERATIE & ORGANISATIE (software)
FREQUENTIE: BRT rijdt met hoge frequenties, zodat reiziger nooit lang hoeft te wachten. De exacte
frequentie kan variëren per BRT-smaak, maar een frequentie lager dan 4x per uur is in ieder geval
geen BRT.
COMMUNICATIE: Als integraal onderdeel van de BRT-formule wordt de reiziger optimaal geïnformeerd en klantgericht benaderd.

BETROUWBAARHEID: Reizigers hebben een sterke behoefte te kunnen vertrouwen op de reistijd.
BRT rijdt altijd op tijd en met constante regelmaat.

4

PRINCIPES VANUIT DE COMBINATIE
FLEXIBILITEIT: BRT is flexibel in exploitatie (bij verstoringen) en in de planning (gebruik bestaande
infra). Deze flexibiliteit van het systeem kent voor- en nadelen. Er zit spanning tussen adaptiviteit
en betrouwbaarheid. Zo biedt de flexibiliteit in infrastructuur ruimte voor aanpassingen in de route,
wat vervolgens ten koste kan gaan van de betrouw- en herkenbaarheid alsmede de ruimtelijk-structurerende effecten. Structuur is voor het BRT-systeem essentieel, waarvoor duidelijke BRT-kaders
nodig zijn.
COMFORTABEL: BRT biedt een comfortabele manier van reizen, waarbij de drempel om in te
stappen figuurlijk en letterlijk zo laag mogelijk is. We doelen zowel op comfortabel reizen als comfortabel wachten, inclusief het voor- en natransport. De beschikbare voorzieningen in de bus en op
de haltes en hubs dragen hieraan bij. Denk hierbij aan het rijcomfort, ticketing en een toegankelijke
in- en uitstroom van het systeem. De maatstaf is dat in een rijdend BRT-voertuig prettig gewerkt kan
worden (reistijd=werktijd=prettige tijd). Het streven is naar een klanttevredenheid hoger dan een 8.
VEILIGHEID: Als integraal onderdeel van de BRT-formule zijn de fysieke en sociale veiligheid van de
chauffeur, de reizigers en andere verkeersdeelnemers gewaarborgd: zowel tijdens de reis, en verblijf
op de haltes en binnen de stations en de hubs, als in de gehele omgeving van het BRT-systeem
(inpassing/kruising andere verkeersruimte en openbare ruimte). Denk ook aan de verkeersveiligheid
op de verbindingen die zorgen voor het voor- en natransport, zoals verlichting op de fietspaden naar
de hubs.

Dat betekent voor de hardware dat de infrastructuur

In het besluitvormingsproces zal daarnaast de blik

vanaf het begin moet zijn ingesteld op een

verruimd moeten worden naar de aspecten van

comfortabele, snelle en betrouwbare reis. Dit is

brede welvaart, daar waar een traditionele MKBA

grotendeels te bereiken met vrijliggende busbanen of

maar een beperkt beeld schetst van de effecten en

doelgroepstroken. Prioriteit geven via verkeerslichten

maatschappelijke opbrengsten.

of de bus over de vluchtstrook is vaak al te zeer een
compromis is. Mobiliteitshubs faciliteren de overstap

Uiteindelijk staat of valt een BRT-project met

van de reiziger, waarbij de infrastructuur ruimte

politiek commitment en maatschappelijk draagvlak.

biedt voor een mix en ontmoeting van meerdere

Het in één keer goed neerzetten van het BRT-

(BRT-) lijnen om de verschillen in vervoersvraag te

concept is een randvoorwaarde om langdurig

adresseren. Rijkswaterstaat heeft eerder onderzocht

commitment te verkrijgen én te houden, met

dat meerdere hubs op een corridor (‘corridorhubs’)

het integrale en langetermijnperspectief van het

gemakkelijker een goed alternatief kunnen bieden

OV-bureau

voor

een

Nederlands voorbeeld. Dat vraagt om het durven

BRT-systeem is te rechtvaardigen ten opzichte van

investeren in de infrastructuur, het systeem en de

traditionele mobiliteitsoplossingen (in dit geval op de

mensen. Betrokkenheid en kennis van overheden,

A27-corridor).

consumentenorganisaties

verschillende

doelgroepen,

waardoor

Groningen-Drenthe

en

als

succesvol

marktpartijen,

waaronder natuurlijk de vervoerders, is noodzakelijk.
Vanuit de software (zachte kant) is het van belang om

Waar mogelijk wordt de ambitie gecoördineerd

de goede randvoorwaarden te creëren. Flankerend

vanuit een organisatie met een lange termijn visie

beleid speelt hierin een essentiële rol. Een streng

en mandaat; als het even kan ook in de rol van

parkeerbeleid heeft doorgaans een positief effect

wegbeheerder. Zonder deze insteek is een BRT-project

op het gebruik van openbaar vervoeroplossingen.

kwetsbaar voor discussies over de haalbaarheid,

Ook zien we het belang van een betere voeding van

zowel op de tekentafel als tijdens de operatie.

verkeersmodellen om voor BRT, maar ook andere
BTM-projecten, tot een goed onderbouwde basis voor
investeringsbeslissingen te komen.

5

4

Bouw aan een groeipad voor BRT vanuit de
basis

Het BRT-concept in één keer goed neerzetten be-

Ook kan in eerste instantie in een lagere frequentie

tekent niet dat de ambities op dag één gerealiseerd

gereden worden (maar niet onder de 4x per uur). De

moeten zijn, met name als het gaat om de reizigers-

stedelijke ontwikkeling dient echter wel vanaf het be-

aantallen. We zien in Nantes dat de reizigersaantallen

gin optimaal afgestemd te worden op de verbinding

zijn verdubbeld sinds de start in 2006, onder meer

en voor de nieuwe bewoners moet ook 100% duide-

gefaciliteerd met de inzet van bussen met een hogere

lijk zijn dat hun woning of werkplek op afzienbare ter-

capaciteit. De Zuidtangent overtrof alle verwachtin-

mijn uitstekend bereikbaar zal zijn. Verhuizingen zijn

gen. Ook in de BRT-verkenningen voor de Brabantse

tenslotte bij uitstek een moment om in te spelen op

Meijerij is de verwachting dat het aantal reizigers in

een verandering in het reisgedrag. Het houden van

het openbaar vervoer gaandeweg met zo’n twintig tot

probeeracties en bewoners en bedrijven actief op-

dertig procent zal toenemen.

zoeken kan helpen om het groeipad naar een hogere
frequentie en meer voertuigen een extra zet in de rug

Deze hoge reizigersaantallen zijn nodig om de ge-

te geven; zeker zolang de branding en inpassing van

wenste bereikbaarheidsverbeteringen te realiseren

het product vanaf de start op orde is.

en BRT tevens financieel succesvol te laten zijn. Voor
het realiseren van BRT zijn in veel gevallen investe-

Uiteindelijk kan BRT ook het maximum van het groei-

ringen in nieuwe of bestaande infrastructuur vereist.

pad bereiken, waarna andere mobiliteitsoplossingen

Er moet vanaf de start van het project zicht zijn op

beter passend zijn. Op een gegeven moment is het

een acceptabel maatschappelijk en financieel rende-

zowel vanuit de exploitatiekosten als de betrouw-

ment. Zonder zicht op voldoende effecten en inkom-

baarheid niet verantwoord om met nog meer bussen

sten komt er geen BRT-verbinding.

te gaan rijden. Dan is het tijd voor een systeem met
voertuigen met een hogere capaciteit. Daarom kan

Er zijn voorbeelden dat een BRT-verbinding ontstaat

het wijsheid zijn, om al bij de aanleg van een BRT-ver-

vanuit de doorontwikkeling van een bestaande hoog-

binding na te denken over de mogelijkheid tot ‘ver-

frequente busverbinding. In het geval van nieuwe

railen’, zoals bij de Zuidtangent deze optie is open

verbindingen kan op de lengte van het tracé, de ca-

gehouden voor de toekomst.

paciteit en de frequentie een groeipad gehanteerd
worden, zolang dit samen gaat met het vanaf het be-

Door BRT op een weloverwogen wijze in te zetten,

gin hanteren van de overige basisprincipes. Anders

vanuit de basisprincipes en met een groeipad, kan

dan bijvoorbeeld een railoplossing, kan het tracé van

BRT een wezenlijke bijdrage leveren aan het succes-

een BRT-verbinding door een nieuwbouwwijk in aan-

vol adresseren van de verschillende maatschappelij-

bouw vrij eenvoudig meegroeien met de wijk.

ke opgaven en het vormgeven van het mobiliteitssysteem van de toekomst.

6

Dit manifest is een product van de werkstroom
Bus

Rapid

Transit

van

Toekomstbeeld

Openbaar

dit

hebben

manifest

het

Vervoer

programma
2040.

Aan

vertegenwoordigers

van

het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
Rijkswaterstaat, opdrachtgevers voor het regionaal
OV, Samenwerkingsverband DOVA, de Federatie
Mobiliteitsbedrijven Nederland en de G4 (de vier
grote steden) bijgedragen. Het manifest is geschreven
door een consortium van Berenschot, Arcadis,
Significance en PosadMaxwan, met medewerking van
Niels van Oort en Rob van der Bijl.