Programma
Eems-Dollard 2050
Meerjarig adaptief programma voor 			
ecologische verbetering

Programma
Eems-Dollard 2050
Meerjarig adaptief programma voor 			
ecologische verbetering

Inhoud
			

Samenvatting

4

1		
1.1		
1.2		
1.3		

Inleiding
8
Aanleiding voor het programma
8
Doel en afbakening
9
Totstandkoming en draagvlak
11

2		

Leidende principes

3		

Ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard

4		
4.1		
4.2		
4.3		
4.4		
4.5		
4.6		

Uitvoeringsfase 2016-2020
21
Uitvoeringsfase 2016-2020 op hoofdlijnen
21
Spoor 1 Uitvoeringsprogramma Vitale Kust
23
Spoor 2 Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
Spoor 3 Hydromorfologische Verbetering
29
Evalueren en bijstellen
31
Doorkijk naar 2050
31

16

26

3

Adaptief (samen)werken
34
Adaptief sturen en bijsturen
34
Samenwerken met overheden, bedrijven, natuur- en milieuorganisaties
en kennisinstellingen
37
Samenwerken met Duitsland
37

6		

Organisatie

40

7		
7.1		
7.2		
7.3		

Financiering
44
Kosten
44
Strategie
45
Financieringswijze

Bijlage 1
Bijlage 2

Afspraken Bestuurlijk Overleg MIRT november 2015
47
Afspraken Bestuurlijk Overleg Eems-Dollard 2050 juli 2016

45

50

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

5		
5.1		
5.2		
			
5.3		

13

Samenvatting
Meerjarig Adaptief Programma Eems-Dollard
Rijk en regio gaan structureel werken aan ecologische verbetering van de Eems-Dollard, door
samenhangende inzet van middelen, maatregelen en onderzoeken op basis van een meerjarig adaptief
programma. Aanleiding vormen problemen zoals beschreven in het MIRT-onderzoek ‘Economie
en Ecologie Eems-Dollard in balans’. De bijzondere natuur van open zeearmen is wereldwijd heel
zeldzaam geworden en verbetering van de Eems-Dollard is noodzakelijk op grond van de Kaderrichtlijn
Water en Natura 2000. Door de natuur veerkrachtiger te maken, komen ecologie en economie
bovendien meer in balans. Zo blijft er ruimte voor economische ontwikkeling.
De ambitie is dat de Eems-Dollard in 2050 voldoet aan het ecologisch streefbeeld, door stapsgewijs te
werken en adaptief in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en inzichten. Maatregelen voor ecologische
verbetering worden zoveel mogelijk gecombineerd met andere ontwikkelingen in het gebied.
Streefbeeld
Het ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard in 2050 is een estuarium met passende dimensies
en een natuurlijke dynamiek. De insnoering van het estuarium komt tot stilstand en het oppervlakte
kwelders verdubbelt. Er is grote variatie aan leefgebieden van goede kwaliteit en er zijn geleidelijke
overgangen tussen land en water en tussen zoet en zout, ook in de zijwateren. Dat is onder meer
essentieel voor trekvissen. Daarnaast is de troebelheid op een natuurlijk niveau en mede daardoor
produceert het estuarium voldoende voedsel aan de basis van de voedselketen.

Spoor 1 Uitvoeringsprogramma Vitale Kust
Dit spoor omvat in de periode 2016-2020 zeven projecten die natuurlijke leefgebieden langs de randen
van de Eems-Dollard toevoegen of herstellen, deels in combinatie met urgente dijkversterkingen. Vier
projecten dragen ook (in beperkte mate) bij aan het verminderen van de hoeveelheid slib in het water
en dienen deels ook als pilot voor het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib.
Spoor 2 Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
De ambitie is uiterlijk vanaf 2022 ten minste 1 miljoen ton slib per jaar uit het estuarium te halen
(baggerslib uit havens) om de troebelheid te verminderen. Een nuttige toepassing voor dit slib vergroot
de haalbaarheid van deze ingreep. Spoor 2 bestaat uit onderzoeken naar dergelijke toepassingen
met aandacht voor de hele slibketen (onttrekking, bewerking, transport en toepassing). In de
periode 2016-2020 levert het spoor nieuwe combinaties in de slibketen en afspraken over bruikbare
concepten op.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Uitvoeringsfase 2016-2020
De eerste uitvoeringsfase richt zich op drie sporen:

4

Spoor 3 Hydromorfologische Verbetering
In dit spoor staat het hydromorfologisch systeem centraal: het samenspel van stroomsnelheden en
golven, zand en slib en de vorm van het estuarium. In de periode 2016-2020 levert dit spoor nieuwe
kennis over de hydromorfologische dynamiek in de Eems-Dollard op en een eerste selectie van
maatregelen om de randvoorwaarden voor de ecologie structureel te verbeteren. Met de nieuwe kennis
is ook het streefbeeld verder aan te scherpen.
Adaptief werken en evalueren
De werkzaamheden van dit programma strekken zich over een lange periode uit. In die periode komt
nieuwe kennis beschikbaar en vinden nieuwe ontwikkelingen plaats. Dat kan aanleiding geven om de
koers gaandeweg bij te stellen. Daarom is adaptief werken het uitgangspunt van dit programma.
Ieder jaar rond de zomer vindt een tussenevaluatie plaats, aan de hand van een korte
voortgangsrapportage. Voor het bijsturen van het programma heeft ieder spoor kantelmomenten
vastgesteld: inzichten of ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de oriëntatie van het programma en
een (bestuurlijk) besluit over bijstelling vereisen. In 2020 levert het programma een evaluatie op van
het ecologisch streefbeeld, het conceptueel model van het estuarium en de uitgevoerde maatregelen.
Die evaluatie is ook de basis voor een voorstel voor de volgende uitvoeringsfase.

Organisatie
Voor het adaptief meerjarig programma Eems-Dollard zijn Rijk en regio gezamenlijk verantwoordelijk.
De organisatie ziet er als volgt uit:

• De inhoudelijke aansturing van het totale programma wordt belegd bij de Stuurgroep

		
		

•

		
		

•
•

		
		

Economie en Ecologie in Balans (Stuurgroep E&E), waarin overheden, regionale
natuur- en milieuorganisaties en het bedrijfsleven vertegenwoordigd zijn.
Een opdrachtgeverscollectief van de provincie Groningen, het ministerie van 		
Economische Zaken en Rijkswaterstaat Noord-Nederland wordt verantwoordelijk
voor de procesmatige aansturing van het programma en de programmamanager.
Een programmabureau - bestaande uit een programmamanager, de trekkers van de
deelprogramma’s en ondersteuning - coördineert de uitvoering van het programma.
Platform Vitale Kust, Platform Slib en Platform Hydromorfologische Verbetering
sturen de drie deelprogramma’s inhoudelijk aan.

5
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Samenwerken met Duitsland
Het Eems-estuarium ligt deels in Duitsland en deels in Nederland. Grensoverschrijdende
samenwerking is dan ook een voorwaarde om tot een gezond Eems-estuarium te komen. De landen
willen daarom de samenwerking op inhoudelijk gebied intensiveren en hebben twee Duits-Nederlandse
werkgroepen ingesteld: de werkgroep Samenwerking verkent de mogelijkheden om de samenwerking
verder te versterken, zowel ambtelijk als bestuurlijk, en de werkgroep Kennisuitwisseling slib buigt
zich over kennisuitwisseling over het thema slib. Daarnaast zal waar nodig incidentele samenwerking
plaatsvinden.

Financiering
De investeringsomvang van het programma bedraagt circa € 73 miljoen voor de periode 20162020 en is opgebouwd uit de volgende onderdelen: Uitvoeringsprogramma Vitale Kust € 53 miljoen,
Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib € 13 miljoen, Hydromorfologische Verbetering € 5 miljoen
en programmamanagement € 1 miljoen.
Het meerjarig adaptief programma voor de Eems-Dollard is de gezamenlijke ambitie van het Rijk en de
regio. Rijk en regio stellen gezamenlijk ruim € 60 miljoen beschikbaar voor de eerste uitvoeringsfase,
inclusief subsidies uit bijvoorbeeld het Waddenfonds en het Hoogwaterbeschermingsprogramma
(HWBP). Ook de natuur- en milieuorganisaties en het bedrijfsleven in en rond de Eemshaven dragen
bij. In aanvulling op de financiële middelen zetten de partijen ook menskracht in. De financiering van
het vervolg van het programma is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van Rijk en regio.

6
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

7

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

1

Inleiding
Rijk en regio willen samen aan ecologische verbetering van de Eems-Dollard werken,
om zeldzame natuurwaarden veilig te stellen en de balans met economische
activiteiten te verbeteren. Zij stellen daarvoor samen een meerjarig adaptief
programma op: programma Eems-Dollard 2050.

1.1

Aanleiding voor het programma
Knelpunten én kansen voor de natuur
In de Eems-Dollard spelen ecologische knelpunten. Het MIRT-onderzoek ‘Economie en Ecologie
Eems-Dollard in balans,1 heeft de problemen in beeld gebracht. Zo is de troebelheid toegenomen en
de algenproductie afgenomen (waardoor de basis van de voedselketen is verzwakt). Overgangszones
tussen land en water en zoet en zout zijn verloren gegaan en de extreme troebelheid in de
benedenloop van de Eems vormt een onneembare barrière voor trekvissen.
Tegelijkertijd heeft de Eems-Dollard nog unieke kenmerken van een estuarium: hier is de verbinding
tussen rivier en zee nog intact en er is nog sprake van getijdenwerking. Juist die kenmerken zijn op
veel plaatsen verdwenen, in de voormalige estuaria in Nederland en elders in de wereld. In de EemsDollard is het daarom kansrijk de bijzondere estuariumnatuur te verbeteren.
Urgente redenen voor ecologische verbetering
Rijk en regio willen de natuur in de Eems-Dollard verbeteren, om vier redenen:

De wens voor een programma
Het MIRT-onderzoek heeft oplossingsrichtingen opgeleverd voor verbetering van de natuur in het
Nederlandse deel van het estuarium. Rijk en regio hebben nu behoefte aan een helder programma, om
op basis daarvan afspraken te maken over samenwerking, uitvoering en financiering.

1

Economie en Ecologie Eems-Dollard in
Balans, eindrapport MIRT-onderzoek,
november 2015

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

1 De natuur van dit soort open zeearmen is zeer zeldzaam geworden, terwijl deze
natuur typisch Nederlands en ook internationaal gezien heel waardevol is.
2 Als de natuur van de Eems-Dollard veerkrachtiger wordt, komen ecologie en
economie meer in balans en blijft economische ontwikkeling mogelijk.
3 Ecologische verbetering is urgent vanwege de doelstellingen van de Kaderrichtlijn
Water en Natura 2000 voor dit gebied.
4 Verbetermaatregelen zijn te combineren met andere opgaven die nu spelen, met
name dijkversterkingen en economische innovatie.

8

1.2

Doel en afbakening
Meerjarig Adaptief Programma Eems-Dollard
Rijk en regio gaan via een meerjarig adaptief programma structureel werken aan ecologische
verbetering van de Eems-Dollard, door samenhangende inzet van middelen, maatregelen en
onderzoeken op basis van een meerjarig adaptief programma. De inzet is stapsgewijs te werken en
adaptief in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en inzichten, met als richtpunt dat de ecologie in
2050 voldoet aan het streefbeeld. Adaptief werken is noodzakelijk omdat de werkzaamheden zich
over een lange periode uitstrekken: in die periode komt nieuwe kennis beschikbaar en vinden nieuwe
ontwikkelingen plaats. Zo kan aanleiding ontstaan om de koers gaandeweg bij te stellen.
Rijk en regio
Rijk en regio zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor dit programma. In dit document
verstaan we onder Rijk en regio de volgende partijen:
Rijk: ministerie van Infrastructuur en Milieu, ministerie van Economische Zaken,
Rijkswaterstaat Noord-Nederland;
Regio: de regionale partijen die deelnemen aan de Stuurgroep Economie en
Ecologie in Balans, te weten provincie Groningen, waterschappen Hunze en
Aa’s en Noorderzijlvest, gemeente Delfzijl (namens de DEAL-gemeenten en
Oldambt), Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE), Groningen Seaports (GSP),
Natuur- en Milieufederatie Groningen en Groninger Landschap (mede namens de
Waddenvereniging, Staasbosbeheer, Natuurmonumenten en Stichting Wad).

•
•

Uitvoeringsfase 2016-2020
Als eerste stap voorziet dit programma in een concrete programmering voor de
uitvoeringsfase 2016-2020 (hoofdstuk 4). Op dit moment is financiering beschikbaar
voor een deel van de geprogrammeerde activiteiten; de ambitie is de komende jaren ook
de financiering voor de overige onderdelen rond te krijgen (hoofdstuk 7). Na afronding
van alle geprogrammeerde activiteiten levert het programma in 2020 onder meer de
volgende resultaten op:
Langs de rand van het estuarium liggen nieuwe leefgebieden voor kenmerkende
soorten van de Eems-Dollard, aangelegd in combinatie met dijkversterkingen.
In verschillende pilots is ervaring opgedaan met innovatieve manieren om slib uit de
Eems-Dollard te onttrekken, te bewerken en een nieuwe toepassing te geven, zoals in
de Kleirijperij.
Er is inzicht in de kosten en baten van concepten voor rendabele slibketens, passend
bij de ambitie om jaarlijks 1 miljoen ton slib uit het estuarium te halen en een nuttige
toepassing te geven.

•
•
•

9
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Het meerjarig adaptief programma voor de Eems-Dollard vormt de koepel boven alle inzet voor
ecologische verbetering in het Nederlandse deel van de Eems-Dollard. Rijk en regio stemmen de
benodigde verbetermaatregelen via dit programma onderling af en komen zo tot een gezamenlijke
programmering. Iedere partij behoudt daarbij de eigen verantwoordelijkheden. Belangrijk onderdeel
van het programma is de samenwerking met Duitsland, omdat de Eems-Dollard onderdeel van een
grensoverschrijdend estuarium is.

• Er bestaat meer inzicht in de hydromorfologische processen die de troebelheid
•
•

veroorzaken en in mogelijke maatregelen om deze te beïnvloeden voor een
structurele aanpak van de ecologische problemen.
Er is zicht op maatregelen die bijdragen aan de doelstellingen van de Kaderrichtlijn
Water en Natura 2000.
Nederland en Duitsland hebben hun gezamenlijke kennisbasis verbeterd door
intensiever samen te werken aan inhoudelijke vraagstukken.

Het Eems-estuarium bestaat uit vier deelgebieden: I. de Getijdenrivier (Uterems, inclusief het Emder
Fahrwasser, II. de Dollard, III. het Middendeel en IV. het Mondingsgebied (Figuur 1). Het plangebied van
dit programma betreft het Nederlandse deel van het estuarium, in dit document aangeduid als EemsDollard: de deelgebieden 2, 3 en 4. Het studiegebied omvat naast het plangebied en ook de interactie
met de Getijdenrivier tot aan Hebrum.

10

IV

I
II

Figuur 1

De deelgebieden van het Eems-estuarium

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

III

Meerjarig en adaptief
Het programma voor de Eems-Dollard is een meerjarig programma: het geeft een
gedetailleerde invulling voor de periode 2016-2020 en biedt een doorkijk naar de
periode tot 2050. Die lange periode is nodig om tot het ecologisch streefbeeld te komen.
Gedurende die tijd komt meer kennis beschikbaar over het ecologisch streefbeeld, de
oorzaken van de ecologische knelpunten en de effectiviteit van maatregelen. Onderzoek,
de uitvoering van pilots en monitoring van effecten zullen die kennis genereren. Op basis
van nieuwe kennis en nieuwe ontwikkelingen stellen de partijen het programma in de
loop van de tijd voortdurend bij. Daarmee is het ook een adaptief programma.

1.3
Totstandkoming en draagvlak
Dit programma is het resultaat van de gezamenlijke inzet van landelijke en regionale partijen. Provincie
Groningen en het ministerie van Infrastructuur en Milieu hebben het programma opgesteld in
samenwerking met de Stuurgroep Ecologie en Economie in Balans (Stuurgroep E&E). De ambities en
plannen zijn samengebracht tot een concreet en realistisch programma voor ecologische verbetering,
waar Rijk en regio zich in kunnen vinden en met overtuiging aan willen werken. Ook Duitse partners zijn
geïnformeerd.

11
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Het richtpunt voor dit programma is het ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard, waar de doelen
voor de Kaderrichtlijn Water en Natura 2000 onderdeel van zijn. Deskundigen hebben het ecologisch
streefbeeld uit het MIRT-onderzoek verder aangescherpt, door de verschillende elementen te
bediscussiëren in een gezamenlijke sessie. Het aangescherpte beeld is gebaseerd op inzichten waar in
deze sessie overeenstemming over bestond.

12

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

2

Leidende principes
Vijf leidende principes vormen de basis van dit programma. Ze gaan over het doel van
het programma, de balans tussen economie en ecologie, de focus op natuurlijke
processen en over adaptief werken en samenwerken. De leidende principes werken
door in alle onderdelen van het programma.

Aan de basis van dit programma liggen de volgende leidende principes:
Ecologisch streefbeeld als richtpunt
Het hoofddoel van dit programma is ecologische verbetering van de Eems-Dollard, zodat op termijn
een gezond estuarium ontstaat en het estuarium voldoet aan de doelstellingen van de Kaderrichtlijn
Water en Natura 2000. Het ecologisch streefbeeld dient daarbij als stip op de horizon. Ieder onderdeel
van dit programma draagt eraan bij dat de ecologische toestand dichter bij die stip komt. Het
ecologisch streefbeeld zal in de loop van de tijd steeds concreter in te vullen zijn, doordat nieuwe
kennis en inzichten beschikbaar komen.

Focus op goede randvoorwaarden
Met dit programma willen de partijen gunstige randvoorwaarden voor ecologische verbetering creëren.
Denk aan gezonde en gevarieerde leefgebieden, voldoende voedsel aan de basis van de voedselketen
en passende dimensies van het estuarium. Daarom ligt de focus op verbeteringen die via natuurlijke
processen tot stand komen.
Adaptief werken
Ecologische verbetering van de Eems-Dollard is een proces van tientallen jaren. In die tijd veranderen
kennis en inzichten, technische mogelijkheden, het klimaat, de inrichting en het gebruik van het
estuarium en de financiële en sociaaleconomische wensen. Dit programma biedt de ruimte om
adaptief in te spelen op deze veranderende omstandigheden. De combinatie van ‘leren door doen’
in pilots en theoretische kennisontwikkeling maakt het mogelijk plannen bij te stellen in de goede
richting en pilots te vertalen in vervolgprojecten. Iedere vijf jaar vindt een evaluatie plaats van het
ecologisch streefbeeld, de oplossingsrichtingen en de effecten van uitgevoerde maatregelen. Op basis

13
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Ecologie en economie in balans, synergie waar het kan
De ambitie van dit programma is dat ecologie en economie in de Eems-Dollard in balans komen. Door
de natuur veerkrachtiger te maken, ontstaat meer ruimte voor economische ontwikkelingen. ‘Synergie
waar het kan’ is een van de uitgangspunten van het programma: maatregelen voor ecologische
verbetering zoveel mogelijk combineren met andere ontwikkelingen in het gebied en waar mogelijk
kiezen voor hergebruik. Zo zijn dijkversterkingen die op korte en langere termijn noodzakelijk zijn
mogelijk te combineren met de aanleg van nieuwe leefgebieden en het gebruik van slib uit de EemsDollard. Deze combinaties passen bij de ambitie van het Deltaprogramma om de kust mee te laten
groeien met de zeespiegelstijging en kansen voor meekoppelen te verzilveren waar het kan. Ook het
op diepte houden van havens, landbouw, innovatieve bedrijvigheid en recreatie bieden mogelijkheden
voor synergie, waarmee tevens kansen ontstaan om bij te dragen aan een circulaire economie. Het
programma zoekt deze mogelijkheden en kansen actief op.

daarvan stellen de partijen het programma en de financiering voor de daaropvolgende vijf jaar vast. In
aanvulling daarop vindt jaarlijks een tussentijdse evaluatie plaats.
Samenwerken, binnen de regio en met Duitsland
Het bereiken van een gezond ecosysteem, dat in balans is met economische ontwikkelingen, vraagt
een gezamenlijk ecologisch streefbeeld en een gezamenlijke aanpak van alle verantwoordelijke partijen
in Nederland: de verschillende overheden, het bedrijfsleven, de natuurorganisaties en wetenschappers.
Deze partijen hebben daarom samen dit programma opgesteld en gaan samen aan de uitvoering
werken. Alle partijen hebben zich uitgesproken voor ecologische verbetering van de Eems-Dollard.
De ecologische situatie in het Nederlandse deel van het Eems-estuarium hangt deels samen met
de situatie in het Duitse deel en andersom. Dat geldt ook voor het effect van maatregelen voor
ecologische verbetering. Daarom is samenwerken met Duitsland essentieel om het doel van dit
programma te bereiken.

14
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

15

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

3

Ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard
Het ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard in 2050 is de stip op de horizon voor
dit programma, met als krachtige motivatie de zeldzaamheid en grote ecologische
waarde voor het gebied zelf, de internationale Waddenzee (Unesco Werelderfgoed)
en leefgebieden ver daarbuiten. Het ecologisch streefbeeld maakt duidelijk in welke
richting verbeteringen te vinden zijn: passende dimensies, betere verbindingen,
minder troebel water. Dat maakt de natuur veerkrachtiger.

Het MIRT-onderzoek ‘Economie en Ecologie Eems-Dollard in balans’ heeft een ecologisch streefbeeld
voor de Eems-Dollard opgeleverd.2 Dit streefbeeld zal met nieuwe kennis en inzichten steeds beter in
te vullen zijn, als onderdeel van de adaptieve werkwijze. De eerste stap daarin is al gezet: in 2016 heeft
het ecologisch streefbeeld een concretere invulling gekregen in een discussie tussen deskundigen
met verschillende achtergronden.3 De deskundigen hebben zoveel mogelijk aangegeven waar en
in welke mate de in het MIRT-onderzoek beschreven verbeteringen moeten plaatsvinden voor een
gezonde ecologie. Dat heeft geleid tot de onderstaande elementen voor het ecologisch streefbeeld.
Voor het meerjarig programma Eems-Dollard is ook het bereiken van de doelen van Natura 2000 en de
Kaderrichtlijn Water onderdeel van het ecologisch streefbeeld.
Essenties voor het ecologisch streefbeeld
Aan de basis van dit ecologisch streefbeeld liggen de volgende inzichten:

Het aangepaste ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard in 2050 is: een estuarium met passende
dimensies en natuurlijke dynamiek, gezonde leefgebieden en geleidelijke overgangen, natuurlijke
troebelheid en voldoende voedsel aan de basis van de voedselketen. Typische estuariumsoorten als
fint, bot, zwarte ruiter en kluut voelen zich hier thuis.

2

Economie en Ecologie Eems-Dollard in

3

Workshop op 13 mei 2016. Deelnemende

Balans, eindrapport MIRT-onderzoek,

deskundigen: Martin Baptist, Bert

november 2015

Brinkman, Jelmer Cleveringa, Peter
Herman, Dick de Jong, Albert Oost, Lies van
Nieuwerburgh en Pier Vellinga.

16
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

1 Estuaria zijn van grote ecologische betekenis, niet alleen voor het gebied zelf
maar ook voor gebieden (ver) daarbuiten vanwege de essentiële rol als verblijf- en
doortrekgebied voor zeezoogdieren, vogels en vissen en als bron van voedsel voor
zowel de zee als de rivier.
2 In Nederland én wereldwijd zijn op grote schaal estuaria, met hun kenmerkende open
verbinding tussen rivier en zee, verloren gegaan.
3 In Nederland én wereldwijd zijn de overgebleven estuaria door menselijke activiteiten
sterk achteruit gegaan, in oppervlak en kwaliteit, vooral in de afgelopen twee eeuwen.
4 Behoud, kwaliteitsverbetering en zo mogelijk vergroting moeten daarom het
uitgangspunt zijn voor de overgebleven estuaria zoals de Eems-Dollard.

Hieronder volgt een verdere uitwerking van verschillende onderdelen van het streefbeeld.
Passende dimensies en natuurlijke dynamiek
In het ecologisch streefbeeld zijn er altijd genoeg leefgebieden van goede kwaliteit voor vogels,
vissen en andere soorten, maar de vorm en de ligging van deze leefgebieden veranderen voortdurend
door afslag en aanwas (met name geulen, platen en slikken). Die processen worden zo min mogelijk
belemmerd door menselijke ingrepen en constructies. Passende dimensies en natuurlijke dynamiek
zijn ook de voorwaarden voor gezonde leefgebieden, geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water
en tussen land en zee, natuurlijke troebelheid en voldoende primaire productie.
Gezonde leefgebieden
Het totale oppervlak van de Eems-Dollard is in het ecologisch streefbeeld ten minste gelijk aan
het huidige oppervlak. De eeuwenlange vernauwing van het estuarium door inpoldering, bedijking
en afdamming komt tot stilstand. Ook het natte oppervlak van zandplaten en slikken blijft in het
streefbeeld bij natuurlijke dynamiek gelijk aan het huidige oppervlak: ze beslaan circa 50% van het
totale oppervlak (circa 29.000 hectare).
De Dollard behoudt in het ecologisch streefbeeld zijn huidige waarde als groot brak en slibrijk
slikkengebied. Natuurlijke laagdynamische processen bepalen de ontwikkeling van dit karakteristieke
doorbraakgebied. De Dollard kent ook in het streefbeeld geen grote verscheidenheid aan soorten,
maar soorten die zich er thuis voelen zijn er in grote aantallen. Voorbeelden zijn schelpdieren als het
nonnetje, vissen als bot en steur en vogels als zwarte ruiter en kluut.

Het areaal natuurlijke kwelders (‘supralitoraal gebied’ dat niet overstroomt bij gemiddeld hoogwater)
neemt in het streefbeeld toe. Een verdubbeling van het kwelderareaal van circa 5% van het
totale estuariumoppervlak nu tot circa 10% in 2050 (circa 5600 hectare) lijkt redelijk, gezien het
kwelderareaal langs de Eems-Dollard in het verleden en langs vergelijkbare estuaria in NoordwestEuropa. De uitbreiding van het kwelderareaal gaat niet ten koste van het areaal slikken en platen. In
het streefbeeld liggen langs het hele estuarium meer kwelders, maar vanwege de zeldzaamheid van
brakke kwelders met name ten zuiden van Delfzijl, langs de Dollard en ook langs de benedenloop van
zijrivieren (zie hieronder). Op brakke kwelders groeien planten als riet, fioringras, zulte en zeebies.
De kwelders hebben een gevarieerde, natuurlijke begroeiing. Waar begrazing plaatsvindt, is deze
extensief.
Geleidelijke overgangen
Geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water en tussen land en water zijn essentieel in het
streefbeeld voor de Eems-Dollard. Ook bestaan in het streefbeeld natuurlijke overgangen tussen
de zijwateren en het estuarium, van de bron van de zijwateren tot de monding in het estuarium. In
Nederland gaat het met name om Westerwoldse Aa, Termunterzijldiep en Groote Tjariet. Zo komt in het
streefbeeld weer de karakteristieke reeks terug van veengebieden langs de bovenloop van de zijrivier
tot kwelders langs de benedenloop. Waar mogelijk meanderen deze wateren, zodat sprake is van een

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

In het streefbeeld komen zeegrasvelden en mosselbanken tot ontwikkeling in het middendeel (HondPaap) als natuurlijke hydromorfologische processen daar gunstige condities voor bieden.

17

geleidelijk verval, en er is een geleidelijke overgang van zoet naar zout water. Dergelijke doorgaande
geleidelijke verbindingen, tussen zoet en zout water en tussen land en water, zijn een voorwaarde
voor trekvissen als de fint, rivierprik en stekelbaars. Deze overgangsgebieden vormen ook een buffer
voor grote afvoeren van zoet rivierwater. Daardoor hebben schelpdieren en vissen in het ecologisch
streefbeeld geen last van onnatuurlijk sterke schommelingen in zoutgehalte.
Natuurlijk troebel
Ook in het ecologisch streefbeeld heeft de Eems-Dollard troebel water, dat is immers een kenmerk
van een estuarium. Het water is in het streefbeeld wel aanzienlijk helderder dan nu, met name in het
middendeel (tussen Hond-Paap en Dollard). Dat is onder meer van belang voor de algenproductie, de
basis van de voedselketen (zie hieronder).
Natuurlijk reset van het estuarium
In een natuurlijke situatie blijft de troebelheid onder meer beperkt doordat veel slib kan
bezinken op uitgestrekte slikken en kwelders langs de randen van het estuarium. In een
natuurlijke situatie vindt geleidelijke verlanding van een estuarium plaats, waarbij de
slikken en kwelders steeds hoger worden en de bezinkcapaciteit voor slib afneemt. Van
tijd tot tijd vindt echter een ‘reset’ plaats: een flinke storm slaat bestaande slikken en
kwelders weg en voegt door overstromingen gebieden langs de randen toe. Op die manier
ontstaan weer laaggelegen gebieden waar grote hoeveelheden slib kunnen bezinken.

Voldoende voedsel aan de basis
In het ecologisch streefbeeld zijn er voldoende algen om de motor van de voedselketen gaande te
houden. De hoeveelheid bodemalgen op de platen blijft min of meer gelijk, maar de productie van
zwevende algen in het water is in het streefbeeld groter. De toename vindt met name plaats in het
middendeel van het estuarium, globaal tussen Hond en Paap en de Dollard. Hier neemt de productie
van zwevende algen in het ecologisch streefbeeld toe met zo’n 20-50% doordat het water minder
troebel wordt. Zo komt er meer voedsel voor zoöplankton, schelpdieren en vislarven, waar uiteindelijk
grotere vissen, vogels en zeezoogdieren van profiteren. In de slibrijke Dollard is de productie van
zwevende algen vrijwel nihil en dat blijft ook zo in het ecologisch streefbeeld; hier vormen bodemalgen
een rijke voedselbron voor wormen en andere bodemorganismen. In het ecologisch streefbeeld
is de primaire productie van zwevende algen in het buitengebied beperkt door nutriënten, omdat
eutrofiëring van het estuarium onder controle is.

18
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Ook de hypertroebele zoetwatergetijdenrivier van de Eems is in het ecologisch streefbeeld aanzienlijk
minder troebel dan nu, zodat trekvissen daar voldoende zuurstof hebben om door te zwemmen naar
hun paaigebieden. In het minder troebele water vinden vissen ook meer zoöplankton en ander voedsel.
Dat is essentieel voor het ecosysteem van zowel het estuarium als de rivier. Natuurlijk processen
zorgen er in het streefbeeld voor dat geen sprake is van een hypertroebele zone. Doordat deze zone
niet langer hypertroebel is, is de bodem minder glad en trekt de vloedstroom minder snel de rivier
op. Dat ondersteunt een natuurlijke getijdendynamiek. Mogelijk neemt hierdoor ook de troebelheid
in de Eems-Dollard af. In het ecologisch streefbeeld doet zich een natuurlijke piek in de troebelheid
voor (het troebelheidsmaximum), maar deze piek is lager en minder langgerekt dan nu. Passende
dimensies van het estuarium en de getijdenrivier en het verdwijnen van de hypertroebele zone
bevorderen dit.

Adaptief verder werken
Het streefbeeld zal in de looptijd van dit programma op basis van nieuwe kennis en inzichten bijgesteld
en aangescherpt worden. Deze kennis of nieuwe inzichten kunnen binnen het programma ontstaan,
maar ook uit de omgeving komen.

19
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

20

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

4

Uitvoeringsfase 2016-2020
Het ecologisch streefbeeld voor de Eems-Dollard heeft een vertaling gekregen in een
concreet programma voor de eerste uitvoeringsfase, die van 2016 tot 2020 loopt. In
deze fase ontstaat voortgang via drie sporen. Aan het einde van deze periode vindt
een evaluatie plaats, als opmaat voor het vervolg.

4.1
Uitvoeringsfase 2016-2020 op hoofdlijnen
Uit het MIRT-onderzoek blijkt dat er twee cruciale problemen zijn die een gezonde, veerkrachtige
ecologie in de weg staan:

• te veel slib in het water: knelpunt voor de algenproductie aan de basis van de 		
		 voedselketen en de passeerbaarheid voor trekvis;
• te weinig geleidelijke overgangen zoet-zout en land-water: knelpunt voor de 		
		

kenmerkende variatie in leefgebieden en de passeerbaarheid voor trekvis.

De ambitie van dit programma is het ecosysteem van de Eems-Dollard gezond en veerkrachtig te
maken via natuurlijke processen. Het gaat hierbij met name om hydromorfologische processen:
het samenspel van water- en sedimentstromen. Welke ingrepen effectief en haalbaar zijn om
deze processen natuurlijker te maken, is nu nog niet bekend en goed zicht daarop vraagt gedegen
onderzoek. Dat onderzoek is noodzakelijk, maar de ecologische verbetering kan nu al beginnen met
andere, kleinschalige maatregelen.

De uitvoeringsfase 2016-2020 zet daarmee in op de volgende sporen (zie Figuur 1):
Spoor 1 Uitvoeringsprogramma Vitale Kust
Spoor 2 Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
Spoor 3 Hydromorfologische Verbetering

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Daarom bestaat deze uitvoeringsfase uit de voorbereiding en uitvoering van concrete
verbetermaatregelen die nú mogelijk zijn en die de Eems-Dollard op korte termijn dichter bij het
ecologisch streefbeeld brengen, ook als deze maatregelen de oorzaken niet altijd fundamenteel
aanpakken. Het gaat om twee typen maatregelen: 1) de kustzone vitaler maken door leefgebieden
op de overgangen van zoet naar zout en van land naar water toe te voegen of te herstellen en 2)
innovaties uitwerken om uiterlijk vanaf 2022 jaarlijks ten minste 1 miljoen ton slib aan het water te
onttrekken en een kostenefficiënte toepassing te geven. Tegelijkertijd zet het programma in op 3) het
verkrijgen van meer inzicht in de werking van de fundamentele hydromorfologische processen en de
mogelijke maatregelen om die processen te beïnvloeden.

21

Oplossingsrichtingen en sporen
Het MIRT-onderzoek heeft drie oplossingsrichtingen voor ecologische verbetering
opgeleverd. Deze hebben in dit programma een vertaling gekregen in sporen die ieder
bijdragen aan alle drie de oplossingsrichtingen. Het zwaartepunt is wel aan één van de
oplossingsrichtingen te koppelen:
Spoor

Oplossingsrichting (zwaartepunt):

-----------------------Uitvoeringsprogramma
Vitale Kust
-----------------------Innovatieprogramma
Nuttig Toepassing Slib
-----------------------Hydromorfologische
Verbetering

---------------------------------------------------Verbindingen land-water en zoet-zout verbeteren
---------------------------------------------------De basis van het voedselweb verbeteren
---------------------------------------------------Hydromorfologie verbeteren
Figuur 2

Aan het einde van deze periode vindt een evaluatie plaats van het ecologisch streefbeeld, de
oplossingsrichtingen en de maatregelen. Deze evaluatie vormt de opmaat voor de uitvoeringsfase
vanaf 2021. Essentieel voor alle sporen is samenwerking met Duitsland (zie paragraaf 5.3).

Figuur 3

Het programma werkt via drie sporen aan ecologische verbetering van de Eems-Dollard.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De inzet is de maatregelen voor ecologische verbetering zoveel mogelijk te combineren met andere
opgaven, zoals voor dijkversterkingen, verbeteringen en innovaties in de landbouw, economische
innovaties en recreatie.

22

4.2
Spoor 1 Uitvoeringsprogramma Vitale Kust
Met het uitvoeringsprogramma Vitale Kust gaan in de periode 2016-2020 zes projecten in uitvoering;
de uitvoering van een zevende project is al gestart (Marconi Buitendijks). De kern van de projecten
is dat ze natuurlijke leefgebieden langs de randen van de Eems-Dollard toevoegen of herstellen in
combinatie met urgente dijkversterkingen. Als de pilots succesvol blijken, is deze combinatie op veel
meer plaatsen kansrijk: langs de Eems-Dollard, in Nederland en elders in de wereld. Dat draagt bij aan
natuurlijke veiligheid, betere dimensionering van het estuarium en betere verbindingen tussen land en
water en tussen zoet en zout water. In de gebieden kan bovendien slib bezinken, waardoor vier van de
zeven projecten ook (in beperkte mate) bijdragen aan het verminderen van de hoeveelheid slib in het
water. Enkele projecten dienen daarom ook als pilot voor het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen
Slib (spoor 2).
Het Uitvoeringsprogramma Vitale Kust richt zich nu voornamelijk op uitvoeringsprojecten langs de
kust. Ook pilots en projecten in het gemeenschappelijk Nederlands-Duitse deel van het estuarium
kunnen onderdeel van het programma worden, zoals actief herstel van mosselbanken en versterking
van de broedfunctie op het ‘booreiland’ op Hond-Paap. In de toekomst kunnen ook projecten op zee
onderdeel van het programma zijn.

•
•
•
•

Figuur 4

De zeven projecten van Vitale Kust in de periode 2016-2020

23
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De belofte van dit spoor voor 2020:
uitbreiding van kenmerkend leefgebied op zeven plaatsen;
enige uitbreiding van bezinkgebied voor slib in de kustzone;
inzicht in kansrijke combinaties van nieuwe leef- en bezinkgebieden met 		
		 hoogwaterveiligheid, waardoor dijkversterkingen langs de Nederlandse kust mogelijk
		 goedkoper uit te voeren zijn;
nieuwe recreatieve voorzieningen langs de kust van de Eems-Dollard.

Omschrijving van het programma
Het Uitvoeringsprogramma Vitale Kust omvat in de fase 2016-2020 in ieder geval de volgende zeven
projecten (zie figuur 4).4
Broedeiland Eemshaven
Nabij de Eemshaven is behoefte aan duurzaam broedhabitat voor sterns en visdiefjes. Een
broedeiland van circa 2 hectare ter hoogte van Nieuwstad gaat daarin voorzien. Dit voorkomt
overlast van broedende vogels op het bedrijventerrein van de Eemshaven en vermindert het aantal
vogelslachtoffers van windmolens. Het gebied dient ook als hoogwatervluchtplaats voor steltlopers
zoals de bontbekplevier. Het broedeiland wordt onder meer gemaakt van materiaal dat vrijkomt bij de
vaargeulverruiming Eemshaven-Noordzee. Het project gaat gelijktijdig met de vaargeurverruiming in
uitvoering.

Waterschap Noorderzijlvest zal de dijkversterking medio 2016 aanbesteden als onderdeel van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma; uitvoering als Dubbele Dijk vraagt tijdige besluitvorming.

4

Zie voor een gedetailleerde en volledige

5

Bron: ‘Economische en ecologische

beschrijving het plan van aanpak voor dit

perspectieven van een dubbele dijk langs

spoor: Deelprogrammaplan Vitale Kust.

de Eems-Dollard’, Alterra-rapport 2635;

Integrale verbetering van estuariene

Deltaresrapport 1209046.000.BGS.0009

overgangen langs de Eems-Dollard.

24
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Dubbele Dijk
Het deelproject Dubbele dijk voorziet in de aanleg van een tweede dijk achter de huidige primaire
zeedijk, in combinatie met de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl. De tweede dijk loopt van
Nieuwstad via Hoogwatum naar Laagwatum. Tussen de dijken ontstaat een nieuw brakwatergebied
van 25 hectare dat via een getijdenduiker in verbinding met de Eems-Dollard staat. Deze zone
wordt deels uitgegraven als slibvanggebied. Jaarlijks wordt hiermee naar verwachting 10.000
ton slib (drooggewicht) aan de Eems-Dollard onttrokken. Monitoring brengt in beeld welk effect
dat heeft op de lokale troebelheid. Een gebied van circa 30 hectare krijgt een inrichting voor
innovatieve zilte landbouw, zoals het binnendijks kweken van schelpdieren (kokkels), zeewier en zilte
gewassen. De verwachte grondopbrengst van deze teelten is veel groter dan de huidige opbrengst
(pootaardappelen).5

Rijke Dijk
Deze pilot bestaat uit drie maatregelen die op verschillende manieren bijdragen aan ecologische
verbetering:

• Palenbos: een palenbos voor de kolonisatie van mosselbanken. De palen zijn voorzien

		
		

•

		
		
		

•

		
		
		

van touwen waar mosselen zich makkelijk aan kunnen hechten. Hierdoor kunnen
mosselbanken weer terugkeren.
Hoogwatervluchtplaatsen: herinrichting van 5 strekdammen tussen de Eemshaven
en Delfzijl om verstoring van vogels te verminderen, door de strekdammen 		
te verlengen of te verleggen en los te koppelen van de kust. Hierdoor krijgen vogels
betere hoogwatervluchtplaatsen en mogelijkheden om ongestoord te broeden.
Getijdepoelen: aanleg van vijf getijdepoelen langs de dijk bij Delfzijl. Bij laagwater blijft
hier water staan, zodat wieren en schelp- en schaaldieren zich hier kunnen vestigen.
Deze soorten zijn een voedselbron voor vogels in de Eems-Dollard. De getijdepoelen
krijgen ook een educatieve en recreatieve functie.

De maatregelen van de Rijke Dijk zijn efficiënt te koppelen aan de dijkversterking die Waterschap
Noorderzijlvest medio 2016 zal aanbesteden.

De nieuwe multifunctionele dijk komt verder landwaarts te liggen. Daardoor wordt het zeestrand
groter en aantrekkelijker. De vogelkijkhut biedt zicht op een broedeiland van vier hectare voor
sterns en visdiefjes. Net als bij de Eemshaven moet dit eiland overlast van broedende vogels op het
bedrijventerrein voorkomen en vogelslachtoffers van windmolens op de Schermdijk verminderen.
Het broedeiland gaat gelijktijdig met de vaargeurverruiming Eemshaven-Delfzijl in uitvoering. Het
verwijderen van de Griesberg voor de kust van Delfzijl is onderdeel van dit project.
Herinrichting polders Termunten
De Groote en Kleine Polder nabij Termunterzijl bieden kansen voor inrichting als binnendijkse
brakwaterzones. Daarmee krijgen de polders een functie als foerageergebied, broedplaats en
hoogwatervluchtgebied voor wadvogels, zoals de lepelaar en de kluut. Ook kan in de polders slib
bezinken.
Naar verwachting zal de gemeente Delfzijl de polders binnenkort overdragen aan Het Groninger
Landschap. Het Groninger Landschap is al in gesprek met omwonenden over de beoogde inrichting.
Het is gewenst de plannen in 2016 nader uit te werken om het proces gaande te houden. De
voorbereiding van de uitvoering start in 2017.

25
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Marconi buitendijks
Dit project bestaat uit de aanleg van een kwelderlandschap van 55 hectare voor de kust bij Delfzijl. In
2017 zijn deze kwelders gereed. Hier ontstaan verschillende leefgebieden die kenmerkend zijn voor de
overgang van land naar water: schorren, zilte graslanden en zilte pionierbegroeiing. Het gebied draagt
ook bij aan het invangen van slib. De ‘stadskwelder’, het deel dat het dichtst bij het stadscentrum ligt,
krijgt vooral ook een recreatieve functie. Inwoners van Delfzijl en bezoekers kunnen de Waddenkust van
dichtbij ervaren via een knuppelpad door de kwelder en een vogelkijkhut.

Herstel polder Breebaart
De inrichting van de polder Breebaart wordt geoptimaliseerd voor natuur. Een deel van polder
Breebaart wordt ontgraven om de migratie van vissen te verbeteren en de slibvangcapaciteit te
vergroten. De uitgegraven klei krijgt een toepassing in het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen
Slib (pilot Kleirijperij) en in de Brede Groene Dijk (zie hieronder). Door het vogeleiland in de polder af
te plaggen, wordt het weer geschikt voor vogels die op kale grond broeden. De zoetwaterplas in het
noordelijk deel van polder Breebaart krijgt een open verbinding met de rest van de polder, zodat hier
getijdendynamiek komt. Voor bezoekers komen er nieuwe voorzieningen, zoals een fietsbrug en een
kijkscherm.
Slib dat uit de polder wordt gegraven, is te benutten in de pilot Brede Groene Dijk. Herstel polder
Breebaart moet daarvoor in 2017 in uitvoering gaan.
Brede Groene Dijk
In deze pilot voert Waterschap Hunze en Aa’s over een lengte van één kilometer een natuurlijke
vorm van dijkversterking uit met een flauw groen talud. Dit vraagt meer klei dan een gebruikelijke
dijkversterking. De klei komt ten dele beschikbaar door een kwelder langs de Dollard, ter hoogte van de
Carel Coenraadpolder, te verlagen en via een nieuwe slenk te verbinden met de Dollard. Een deel van
de kwelder behoudt de bestaande hoogte en fungeert als broedeiland voor kustvogels, met name voor
kluten. Slib uit de haven van Delfzijl en uit polder Breebaart krijgt een toepassing in de Brede Groene
Dijk, na rijping in de pilot Kleirijperij (zie spoor 2).

Toekomstige projecten Hond-Paap
In het verleden kwamen op het platengebied Hond-Paap mosselbanken voor die nu verdwenen zijn.
Nederland en Duitsland kunnen in een pilot ‘Herstel mosselbanken Hond-Paap’ onderzoeken of
herstel van mosselbanken te stimuleren is. Ook is de functie van het ‘booreiland’ op de Hond-Paap als
vogelbroedgebied met inrichtingsmaatregelen te versterken.
4.3
Spoor 2: Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
Het verwijderen van slib uit de Eems-Dollard is een belangrijke maatregel om het water minder troebel
te maken en daarmee de basis van het voedselketen te versterken. De ambitie is uiterlijk vanaf 2022
jaarlijks ten minste 1 miljoen ton slib per jaar uit het estuarium te halen (baggerslib uit havens) om
de troebelheid substantieel te verminderen. Als dit slib een nuttige toepassing kan krijgen, vergroot
dat de haalbaarheid en betaalbaarheid van deze ingreep. Op die manier draagt de verbetering van het
estuarium ook bij aan de ontwikkeling van een circulaire economie en wordt gebaggerd havenslib een
waardevolle grondstof. Het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib bestaat uit onderzoeken naar
dergelijke toepassingen met aandacht voor de hele de slibketen (onttrekking, bewerking, transport en
toepassing). Het programma gaat bedrijven en kennisinstellingen oproepen om innovatieve ideeën in
te brengen. Het programma leidt met die kennis tot nieuwe combinaties in de slibketen en afspraken
over bruikbare concepten. In aanvulling hierop geeft spoor 3 (Hydromorfologische Verbetering)
aandacht aan het optimaliseren van de bagger- en verspreidingsstrategie om de vertroebeling te
verminderen.

26
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De dijkversterking moet in 2020 klaar zijn. Daarom moeten ook de andere onderdelen van deze pilot
tijdig gereed zijn.

De belofte van dit spoor voor 2020:
inzicht in de toepassingsmogelijkheden van zout slib bij dijkversterkingen en andere
		 gebruiksfuncties die deels ook elders toepasbaar zijn;
afspraken over de uitvoering en financiering van bruikbare concepten voor nuttige
		 toepassingen van slib uit de Eems-Dollard;
nieuwe rijpingsprocedés voor zout slib.

•
•
•

Figuur 5

De verschillende stappen die het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib in de periode 2016-2020 doorloopt.

Nieuwe toepassingen identificeren
De kwartiermakersfase van het programma (de eerste helft van 2016) heeft al verschillende ideeën
opgeleverd die mogelijk interessant zijn als nuttige toepassing en deels ook al verkend zijn. De ideeën
betreffen vaak onderdelen (schakels) van de slibketen en meestal geen compleet concept. Het eerste
jaar wordt deze zoektocht verder voortgezet door verschillende partijen te benaderen voor mogelijke
toepassingen en deze zoveel mogelijk te combineren tot totaaloplossingen. Dit gebeurt onder meer
door een oproep te plaatsen in nieuwsbrieven van de Land- en tuinbouworganisatie (LTO) en de
Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE). Eind 2016 bepaalt het Platform Slib (zie paragraaf 6.1) of
er voldoende bruikbare informatie is voor de volgende stappen van het programma of dat een bredere
inventarisatie nodig is (bijvoorbeeld in de vorm van een prijsvraag). Ook de jaren daarna blijft het
programma steeds alert op nieuwe ideeën voor nuttige toepassingen.

6

Zie voor een gedetailleerde en volledige
beschrijving het plan van aanpak voor
dit spoor: Deelprogrammaplan Nuttig
Toepassen Slib.

27
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Omschrijving van het programma
Het Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib bestaat in de periode 2016-2020 uit de volgende
onderdelen (zie figuur 5):6

Ideeën, concepten en pilots beoordelen
Om vast te stellen of een idee, concept (combinatie van ideeën) of pilot kansrijk is, is een
beoordelingsinstrument nodig. Hiervoor wordt een instrument ontwikkeld dat ‘meegroeit’ met de
status van het initiatief. Daarmee is een eerste idee te toetsen aan de hand van globale criteria
zoals aansluiting bij de doelstelling, businessfilosofie en opschaalbaarheid. Voor het beoordelen van
verder uitgewerkte concepten gelden aangescherpte criteria, onder meer voor het businessmodel.
Wanneer het initiatief uitwerking krijgt in een pilot, gelden nog scherpere criteria tot op het niveau
van een businesscase. De Rijksuniversiteit Groningen werkt in opdracht van Rijkswaterstaat aan
zo’n beoordelingsinstrument dat inzetbaar is in de verschillende ontwikkelfasen. De eindbeoordeling
bestaat uit een muliticriteria kosten-batenanalyse (MCKBA).
Pilot Waddenslib voor zandgrondverbetering
Deze pilot geeft inzicht in de mogelijkheden om zout slib uit de Eems-Dollard toe te passen in de
landbouw op zandgronden, als bodemverbeteraar. De eerste fase van de pilot Waddenslib voor
zandgrondverbetering is afgerond. Het lijkt erop dat landbouwgewassen baat hebben bij het zoute slib
en de deelnemende agrariërs zijn positief. De tweede fase zal inzicht geven in de langjarige effecten
van zout baggerslib op de opbrengsten van zandgronden en de mogelijkheden om op een efficiënte
manier slib van specifieke kwaliteit (afgestemd op de toepassing) uit de haven te halen.

Pilot Slibvaren
De essentie van slibvaren is dat het baggerwerk in de haven kan verminderen door de vloeibare laag
slib op de bodem te laten liggen en schepen daar doorheen te laten varen. Uit simulaties en twee
praktijkproeven in de haven van Delfzijl blijkt dat slibvaren mogelijk is, maar dat dit wel beperkingen
stelt aan het manoeuvreren en de voortgang. Een pilot zal duidelijk maken in welke omstandigheden
slibvaren verantwoord is, wanneer baggeren alsnog nodig is om de bevaarbaarheid te waarborgen en
hoe dat kan met zo min mogelijk effect op de troebelheid. De laatste vraag heeft ook een relatie met
het spoor Hydromorfologische Verbetering. De pilot (een project van Building with Nature) richt zich op
het inwinnen van informatie en het opdoen van ervaring om slibvaren te operationaliseren in de haven
van Delfzijl.
Onderzoeksvragen beantwoorden
De basis van het innovatieprogramma zijn onderzoeksvragen over alle schakels van de slibketen. Bij
de beantwoording spelen de pilots een belangrijke rol. Daarnaast voorziet het programma in andere
onderzoeksmiddelen om de vragen goed te kunnen beantwoorden, zoals deskstudies, interviews en
berekeningen.

28
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Pilot Kleirijperij
De pilot Kleirijperij bestaat uit experimenten om zout slib op verschillende manieren te laten indikken
tot klei (rijpen). Dit gebeurt met baggerslib uit de haven van Delfzijl en afgegraven grond uit de
projecten van het uitvoeringsprogramma Vitale Kust (spoor 1, met name Polder Breebaart). De
resultaten zijn van belang voor onder meer dijkversterkingen in het hele Nederlandse kustgebied.
Nieuwe kansrijke ideeën die de komende jaren in beeld komen, kunnen na een beoordeling van de
haalbaarheid tot nieuwe pilots leiden.

Eindafweging opstellen met varianten en bruikbare concepten
De pilots en onderzoeksresultaten krijgen hun beslag in een overzicht van verschillende
toepassingsmogelijkheden van slib, met een beeld van de kosten en baten van de complete slibketens.
Met de muliticriteria kosten-batenanalyse vindt een beoordeling plaats, aangevuld met ramingen voor
specifieke situaties. Deze informatie vormt de basis voor een eindafweging over de haalbaarheid van
verschillende ketens en afspraken tussen bedrijven en/of overheden over de uitvoering en financiering
van bruikbare concepten.

4.4		 Spoor 3 Hydromorfologische Verbetering
In dit spoor staat het hydromorfologisch systeem centraal: het samenspel van stroomsnelheden
en golven, zand en slib en de vorm van het estuarium. Het spoor levert nieuwe kennis over de
hydromorfologische dynamiek in de Eems-Dollard op en zicht op mogelijke maatregelen om die
dynamiek te beïnvloeden. De huidige hydromorfologische dynamiek heeft onder meer de toenemende
vertroebeling tot gevolg. Het kennisprogramma borduurt voort op het MIRT-onderzoek, met als doel
goed onderbouwde maatregelen te kunnen voorstellen om de processen in het estuarium structureel
te verbeteren. Door dit onderzoek kan Nederland ook de noodzakelijke kennis inbrengen in het
internationale overleg over bijvoorbeeld de Kaderrichtlijn Water, Natura 2000 en eventuele toekomstige
vaargeulaanpassingen.

•
•
•
•

Omschrijving van het programma
De hydromorfologische processen in de Eems-Dollard vormen samen een ingewikkelde puzzel. De
kracht van dit kennisprogramma zit in het combineren van verschillende onderzoeksmethoden:
fundamentele kennisontwikkeling (onder meer met modellering), toepassingsgerichte modellering
van water-, zand- en sedimentstromen in het estuarium en data-analyse. Voor dit kennisprogramma
bundelen bovendien verschillende partijen hun krachten: universiteiten, kennisinstellingen,
adviesbureaus en Rijkswaterstaat. Deze bundeling van methoden en instituten is noodzakelijk om grip
te krijgen op het complexe systeem van de Eems-Dollard.

29
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De belofte van dit spoor voor 2020:
beter inzicht in de grootschalige hydromorfologische processen die sturend zijn voor
		 het ecosysteem;
een eerste selectie van maatregelen om de randvoorwaarden voor de ecologie
		 structureel te verbeteren;
kennis om het ecologisch streefbeeld aan te scherpen;
nieuwe kennis over estuaria die Nederland ook in het buitenland kan inzetten.

De basis van het kennisprogramma is een conceptueel model van de belangrijkste mechanismen die
tot vertroebeling leiden en de maatregelen die de vertroebeling kunnen verminderen.
Het kennisprogramma bestaat in de periode 2016-2020 uit vier programmalijnen: evolutie van het
estuarium, kennisontwikkeling, maatregelen en monitoring.7
Toelichting op de programmalijnen
Evolutie van het estuarium
Deze programmalijn richt zich op het verkrijgen van inzicht in de hydromorfologische ontwikkeling van
het gebied op lange termijn (historisch en toekomstig), om met die kennis effecten van maatregelen
in perspectief te kunnen plaatsen. Onderwerpen die de komende vijf jaar aan de orde komen zijn: een
kwalitatieve analyse van historische ontwikkelingen en de effecten van ingrepen en veranderingen
in het verleden (zoals inpolderingen, baggeren, zeespiegelstijging) en een kwantitatieve analyse van
historische en toekomstige ontwikkelingen, rekening houdend met zeespiegelstijging en bodemdaling.
Kennisontwikkeling
Deze programmalijn bestaat uit fundamenteel onderzoek door universiteiten. Kennisinstituten
werken aan de verdere ontwikkeling van het bestaande Delft2D- en Delft3D-modelinstrumentarium,
waarmee ook langjarige effecten van maatregelen te verkennen zijn. Doordat fundamenteel onderzoek
en modelontwikkeling samen oplopen, zijn de resultaten van beide typen onderzoek efficiënt te
combineren. Dat levert betere kwaliteit en meer kennis op.

• bevorderen van slibsedimentatie buitendijks;
• natuurlijker verhoudingen tussen geulen, platen en kwelders creëren;
• fysieke onttrekking van slib uit havens en de rivier;
• binnendijks sedimentatiegebied toevoegen;
• bagger- en stortstrategie optimaliseren.
7

Zie voor een gedetailleerde en volledige
beschrijving het plan van aanpak
voor dit spoor: Hydromorfologische
integriteit Eems-Dollard, plan van aanpak
Kennisprogramma.

30
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Maatregelen
Deze programmalijn bestaat uit een globale verkenning van maatregelen om gunstige
randvoorwaarden voor ecologische verbetering te bereiken. In de komende vijf jaar richt de verkenning
zich met name op de volgende typen maatregelen:

Bij het verkennen van deze maatregelen wordt van grof naar fijn gewerkt. In eerste instantie vindt een
globale verkenning plaats van het effect op de hydromorfologische ontwikkeling, de troebelheid en
de arealen van relevante leefgebieden. Voor veelbelovende maatregelen vindt in een vervolgstap een
gedetailleerdere verkenning plaats met de modellen en inzichten die de programmalijn Evolutie van
het estuarium oplevert. Ook de resultaten van de andere sporen leveren kennis over maatregelen op.
Vanaf het begin krijgt ook het optimaliseren van het baggeren en verspreiden van slib de aandacht,
gericht op het verminderen van de troebelheid, in aanvulling op het onttrekken van slib (spoor 2).
Monitoring
Deze programmalijn voorziet via monitoring in de noodzakelijke veldgegevens voor bovenstaande
programmalijnen. Het monitoringspoor levert informatie over de troebelheid, het effect van stormen,
algenconcentraties en primaire productie op de platen en in het water en de ontwikkeling van het
plaatareaal. Met geautomatiseerde interpretatie van luchtfoto’s en veldmetingen komt informatie
beschikbaar over de ontwikkeling van ecotopen in de verschillende delen van het estuarium. Met
specifieke veldmetingen wordt informatie gegenereerd over de sedimentuitwisseling tussen de Eems
en de Eems-Dollard.

4.5
Evalueren en bijstellen
Evalueren en bijstellen is een onlosmakelijk onderdeel van adaptief werken: steeds de goede keuzes
maken op basis van alle kennis, inzichten en nieuwe ontwikkelingen. In de komende vijf jaar gebeurt dit
op de volgende momenten (zie ook paragraaf 5.1 onder Mijlpalen en kantelmomenten):

Jaarlijks
Jaarlijks stilstaan bij de koers op basis van de voortgang, nieuwe kennis en nieuwe
ontwikkelingen. Deze jaarlijkse evaluatie vindt rond de zomer plaats, aan de hand van een
korte voortgangsrapportage over de mijlpalen van het programma 2016-2020 en een
advies over eventuele bijstellingen aan de stuurgroep.
Eind 2020
Evaluatie van het ecologisch streefbeeld, het conceptueel model van het estuarium en de
uitgevoerde maatregelen en op basis daarvan een voorstel voor gewenste maatregelen,
pilots en onderzoeken in de periode 2021-2026.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Ad hoc
Het programma bijsturen zodra nieuwe inzichten of (externe) ontwikkelingen daar direct
aanleiding toe geven. Bijsturen is bijvoorbeeld gewenst als zich onverwacht een kans
voordoet om verbetering van het estuarium te combineren met een andere maatregel.

31

4.6
Doorkijk naar 2050
De inzet is dat de Eems-Dollard in 2050 ecologisch gezond is. De weg daar naartoe is het resultaat
van een adaptief proces en niet van een blauwdruk vooraf. Op grond van de huidige inzichten
is de volgende ontwikkeling van de drie sporen denkbaar, rekening houdend met de mogelijke
kantelmomenten (zie ook paragraaf 5.1 onder Mijlpalen en kantelmomenten):
Spoor 1: Uitvoeringsprogramma Vitale Kust
Dit programma zal naar verwachting doorlopen met pilots en grootschaliger maatregelen voor herstel
en uitbreiding van leefgebieden en zoet-zoutovergangen. Deze maatregelen zijn op tal van plaatsen
wenselijk. De programmering hangt sterk samen met kansen om de maatregelen te combineren met
andere gewenste ontwikkelingen en maatregelen en de beheerplannen voor Kaderrichtlijn Water en
Natura 2000. De pilots en projecten geven ook inzicht in de mogelijkheden om nieuwe binnendijkse
leefgebieden te combineren met economisch gebruik, zoals zilte landbouw en slibwinning. Als dat lukt,
ontstaat ruimte om een groot deel van de kustzone in te richten met meerwaarde voor het estuarium:
een dynamische kust met natuurlijke veiligheid, ruimte voor het bezinken van slib en leefgebieden voor
kenmerkende soorten.

Spoor 3: Kennisprogramma Hydromorfologische Verbetering
Het spoor levert in 2020 inzicht in kansrijke maatregelen voor structureel herstel van natuurlijke
processen. Op basis daarvan moet in 2020 besloten worden of en zo ja welke maatregelen een nadere
uitwerking krijgen in de tweede uitvoeringsfase (2021-2026). Als uit het onderzoek blijkt dat herstel
van de natuurlijke processen niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat geen effectieve maatregelen te
vinden zijn of noodzakelijke ingrepen te omvangrijk zijn, heeft dit consequenties voor de inzet op de
andere sporen.

32
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Spoor 2: Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
In 2020 is er naar verwachting een helder beeld over kansrijke concepten om slib uit het estuarium te
onttrekken en op een rendabele manier anders toe te passen. Op basis daarvan worden afspraken met
het bedrijfsleven gemaakt om de pilots op te schalen, zodat het onttrekken van minimaal 1 miljoen
ton slib per jaar binnen bereik komt. Als onverhoopt blijkt dat er geen kosteneffectieve toepassingen
voor het slib te vinden zijn of als uit het hydromorfologisch onderzoek of de monitoring blijkt dat slib
onttrekken niet het gewenste effect heeft, is bijstelling van de koers op dit punt noodzakelijk. Een
terugvaloptie kan dan zijn het storten van baggerspecie in de Noordzee, buiten het invloedsgebied van
het estuarium. Spoor 3 zal daar de onderbouwing voor geven.

33

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

5

Adaptief (samen)werken
Met dit programma ontstaat stap voor stap een gezonde en veerkrachtige natuur
in de Eems-Dollard, door adaptief in te spelen op nieuwe kansen, inzichten en
omstandigheden. Essentieel voor de verbetering is gezamenlijke inzet van overheden,
bedrijven, natuurorganisaties en kennisinstellingen én intensievere samenwerking
met Duitsland.

5.1
Adaptief sturen en bijsturen
Adaptief sturen en bijsturen is het uitgangspunt van dit programma. De keuze voor een programma
met een adaptief karakter heeft verschillende achtergronden. Ten eerste staat in dit programma een
opgave voor de lange termijn centraal (2050) en in die periode zullen de kennis en de omstandigheden
voortdurend en mogelijk ingrijpend veranderen. Ten tweede zijn er verschillende onzekerheden waar
het programma mee om moet gaan: denk bijvoorbeeld aan de nog onzekere uitkomsten van het
onderzoek naar hydromorfologische verbetering, de nog onbekende mogelijkheden om tot nuttige
toepassingen van slib te komen, nieuwe inzichten in klimaatverandering en onzekerheden over de wijze
waarop verbetering van het estuarium in Duitsland vorm krijgt.
Deze omstandigheden vragen om het alert bijhouden van nieuwe inzichten en ontwikkelingen en actief
bijsturen als dat nodig is (Figuur 6). Het einddoel blijft daarbij steeds een gezond estuarium in 2050.

34
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Figuur 6

Adaptief werken vereist continu monitoren en bijsturen

Onderzoeken én leren door doen
Met onzekerheden in de kennis gaat dit programma om door tegelijkertijd in te zetten op nader
onderzoek én de uitvoering en monitoring van pilots. Op die manier kunnen theorie en praktijk elkaar
versterken en verbeteren. Het werken met pilots geeft bovendien de kans om met kleine stapjes te
werken en steeds te optimaliseren.
Mijlpalen en kantelmomenten
Voor het bijsturen van het programma heeft ieder spoor mijlpalen en kantelmomenten vastgesteld.
Mijlpalen zijn belangrijke tussenresultaten die dienen voor de aansturing van het project. Over de
voortgang van de mijlpalen wordt jaarlijks gerapporteerd (zie paragraaf 4.5).

Deelprogramma
Mijlpalen
---------------------------- ------------------------------------------------Uitvoeringsprogramma
vergunningverlening/start van geprogrammeerde
Vitale Kust
projecten
		
oplevering projecten, als eerste Marconi 		
			Buitendijks
---------------------------- ------------------------------------------------Innovatieprogramma
inzicht in mogelijke toepassingen (2017)
Nuttig Toepassen Slib
inzicht in kansrijke schakels (2018)
		
inzicht in kansrijke ketens (2019)
		
afspraken over het opschalen van pilots (2020)
---------------------------- ------------------------------------------------Hydromorfologische Verbetering
eerste globale verkenning van maatregelen (2017)
		
uitkomst van de kennisontwikkeling en de 		
			
vertaling daarvan in de programmering voor het
			
volgende jaar (jaarlijks))
---------------------------- -------------------------------------------------

•
•

Kantelmomenten zijn inzichten of ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de oriëntatie van
het programma en een (bestuurlijk) besluit over bijstelling vereisen. Voor alle deelprogramma’s
geldt dat onvoorziene ontwikkelingen, binnen en buiten het programma, aanleiding kunnen zijn
voor het bijstellen van de koers. Een kantelmoment kan bijvoorbeeld het ontbreken van voldoende
financieringsmogelijkheden zijn. Daarnaast kunnen zich per deelprogramma de volgende
kantelmomenten voordoen:

35
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

•
•
•
•
•
•

Deelprogramma
Kantelmomenten
---------------------------- ------------------------------------------------Uitvoeringsprogramma
Uit het onderzoek naar hydromorfologische
Vitale Kust		
verbetering blijkt dat andersoortige maatregelen
			
effectiever zijn voor structurele ecologische
			verbetering.
		
Uit monitoring blijkt dat pilots minder succesvol of
			
juist succesvoller zijn dan verwacht, bijvoorbeeld
			
voor behoud van de economische waarde van
			grond.
		
Uit de vierde toetsing van waterkeringen blijkt dat
			
op veel plaatsen dijkversterkingen nodig en urgent
			
zijn, waardoor op korte termijn veel nieuwe kansen
			ontstaan.
---------------------------- ------------------------------------------------Innovatieprogramma
De inventarisatie levert geen kansrijke, betaalbare
Nuttig Toepassen Slib		
toepassingen op.
		
Het lukt niet tot afspraken te komen over 		
			
opschaling van pilots.
		
Uit het onderzoek naar hydromorfologische
			
verbetering blijkt dat slib onttrekken niet het
			
gewenste effect heeft.
---------------------------- ------------------------------------------------Hydromorfologische Verbetering
De resultaten van de eerste globale verkenning
			
van maatregelen (2017) bepalen de inzet in de
			
jaren daarna.
		
De onderzoeken leveren onverwachte inzichten op
			
die bepalend zijn voor de koers.
		
In het Nederlandse of Duitse deel van het 		
			
estuarium vinden ingrijpende nieuwe 		
			
ontwikkelingen plaats die tot nieuwe prioriteiten in
			
het onderzoek leiden.
---------------------------- -------------------------------------------------

•

•
•

•
•
•

•
•

Periodieke programmering
Vanwege de onzekerheden en de nieuwe kennis en inzichten die zeker beschikbaar komen, werkt
dit programma met verschillende uitvoeringsfasen. Aan het eind van een uitvoeringsfase vindt
een evaluatie plaats die de basis voor de volgende uitvoeringsfase vormt. Zo is het mogelijk de
programmering steeds optimaal af te stemmen op de kennis, inzichten en nieuwe ontwikkelingen.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

•

36

Korte lijnen, daadkrachtig besluiten
Korte lijnen in de ambtelijke en bestuurlijke organisatie zijn een voorwaarde voor adaptief werken. Op
die manier kunnen besluiten over het bijstellen van het ecologisch streefbeeld, de programmering
of de werkwijze goed en vlot tot stand komen. Het waarborgen van korte lijnen stelt eisen aan de
organisatie (zie hoofdstuk 6).

5.2

Samenwerken met overheden, bedrijven, natuur- en milieuorganisaties
en kennisinstellingen
De verbetering van de ecologie komt tot stand door samenwerking tussen overheden, bedrijven,
natuur- en milieuorganisaties en kennisinstellingen. De betrokken regionale en landelijke overheden
hebben een rol bij de aansturing van het programma en bij de uitvoering van maatregelen (zie
hoofdstuk 6). Kennisinstellingen zijn betrokken bij het deelprogramma Hydromorfologische
Verbetering, monitoring en de verbetering van het streefbeeld (zie hoofdstuk 6).
Het bedrijfsleven en natuur- milieuorganisaties zijn vertegenwoordigd in de Stuurgroep E&E, die het
programma op hoofdlijnen aanstuurt (zie hoofdstuk 6). Een aantal bedrijven doet mee aan pilots, zoals
de Dubbele Dijk (vanwege de doelstelling voor zilte landbouw) en Kleirijperij (vanwege innovatieve
toepassingen). Daarnaast vindt in het innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib co-creatie met
bedrijven in de slibketen plaats. Bedrijven die een ‘ecologische plus’ willen bieden, kunnen bijdragen
aan projecten uit het uitvoeringsprogramma Vitale Kust. Natuur- en milieuorganisaties doen mee aan
verschillende projecten van het Uitvoeringsprogramma Vitale Kust, zoals Herstel polder Breebaart en
de Herinrichting polders Termunten.

Nederland en Duitsland werken al samen, via verschillende formele en informele overlegstructuren.
Het overleg kan nog effectiever worden met duidelijke gezamenlijke doelen, gezamenlijke
besluitvorming en bestuurlijk overleg op hoog (ministerieel) niveau. Een eerste stap daarnaartoe is een
gemeenschappelijke inhoudelijke basis. De landen willen daarom op korte termijn de samenwerking
op inhoudelijk gebied intensiveren en hebben twee Duits-Nederlandse werkgroepen ingesteld: de
werkgroep Samenwerking verkent de mogelijkheden om de samenwerking verder te versterken, zowel
ambtelijk als bestuurlijk, en de werkgroep Kennisuitwisseling slib buigt zich over kennisuitwisseling
over het thema slib. Daarnaast zal waar nodig incidentele samenwerking plaatsvinden.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

5.3
Samenwerken met Duitsland
Het Eems-estuarium ligt in het grensgebied van Duitsland en Nederland. Een deel van het estuarium
is zelfs zowel Nederlands als Duits grondgebied (gemeenschappelijke gebied). Maatregelen in het ene
land kunnen effecten hebben op de natuur in het andere land en in het gemeenschappelijk gebied.
Grensoverschrijdende samenwerking is dan ook een voorwaarde om tot een gezond Eems-estuarium
te komen.

37

Werkgroep Samenwerking
De werkgroep Samenwerking werkt voorstellen voor de verdere samenwerking uit en definieert
daarvoor concrete acties. De werkgroep borduurt daarbij voort op de voorstellen in het Integraal
Managementplan voor de Eems-Dollard (IMP), zoals de oprichting van een gezamenlijk Instituut voor
Estuarien Management in het Eems-Estuarium (IEMEE), gezamenlijke monitoring en een gezamenlijke
Duits-Nederlandse website. De insteek is de mogelijkheden van de bestaande structuur van
samenwerking optimaal te benutten. De werkgroep verkent ook of en hoe bestuurlijk overleg tussen
de landen te organiseren is. De inzet is dat Nederland en Duitsland de voorstellen van de werkgroep
formaliseren met een overeenkomst waarin de hoofdlijnen van de samenwerking voor de komende tijd
staan.
Werkgroep Kennisuitwisseling slib
Duitsland en Nederland hebben de afgelopen jaren verschillende studies en onderzoeken uitgevoerd
om meer kennis te verwerven over slib in het estuarium en de effecten daarvan op de natuur.
Nederland heeft met dit meerjarig adaptief programma de ambitie om uiterlijk vanaf 2022 actief slib
aan het estuarium te onttrekken. De beide landen willen de kennisuitwisseling over deze onderwerpen
versterken. De werkgroep Kennisuitwisseling slib gaat daarin voorzien. De werkgroep rapporteert
over de bevindingen aan de Eems-Dollardcommissie. In de werkgroep vindt geen politiek-bestuurlijke
besluitvorming plaats.

•
•
•

Incidentele samenwerking
Naast samenwerking in bovengenoemde werkgroepen is het ook wenselijk incidenteel, op
projectmatige basis, samen te werken. Incidentele samenwerking zou bijvoorbeeld tot stand kunnen
komen als Nederlandse maatregelen uit het programma Vitale kust te koppelen zijn aan maatregelen
die Duitsland wil treffen. Zo leren de betrokkenen elkaar en elkaars werkwijze kennen en kunnen zij
samenwerken aan gezamenlijke doelen. De Europese subsidieprogramma’s INTERREG en wellicht ook
LIFE bieden goede kansen om gezamenlijke projecten met financiële steun van de EU op te starten.

38
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De werkgroep begint op korte termijn met de volgende acties voor kennisuitwisseling:
Informatie bundelen
		 De werkgroep verzamelt relevante kennis en onderzoeken op een centrale plek om
		 goed overzicht te krijgen van de huidige stand van zaken, verschillen in inzichten en
		 eventuele hiaten in de kennis.
Workshop Hydromorfologisch systeem
		 Duitse deskundigen worden betrokken bij spoor 3: Hydromorfologische Verbetering.
Kennisuitwisseling Slib op land
		 De werkgroep organiseert een workshop met deskundigen uit beide landen om
		 praktijkervaringen uit te wisselen met het verwerken van slib, kleirijping en 		
		 toepassingsmogelijkheden van slib op het land.

39

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

6

Organisatie
De uitvoering van dit programma vraagt intensieve samenwerking tussen allerlei
partijen, in de regio, landelijk en in Duitsland. Het uitgangspunt voor de organisatie is
daarom zo goed mogelijk de bestaande netwerken te benutten en mensen in te zetten
die ook via andere trajecten werken aan een gezond en veerkrachtig estuarium.

Stuurgroep en opdrachtgeverscollectief
Voor het adaptief meerjarig programma Eems-Dollard zijn Rijk en regio gezamenlijk verantwoordelijk.
De inhoudelijke aansturing van het programma wordt belegd bij de Stuurgroep Economie en
Ecologie in Balans (Stuurgroep E&E), waarin overheden, regionale natuur- en milieuorganisaties
en het bedrijfsleven vertegenwoordigd zijn (zie Figuur 5).8 De stuurgroep stuurt het programma
op hoofdlijnen aan en richt zich specifiek op de strategie, de financiering, de mijlpalen en de
kantelmomenten die de oriëntatie van het programma beïnvloeden (zie paragraaf 5.1). De stuurgroep
borgt de gezamenlijke verantwoordelijkheid van Rijk en regio.
Uit de Stuurgroep E&E wordt een opdrachtgeverscollectief gevormd, bestaande uit de provincie
Groningen, het ministerie van Economische Zaken en Rijkswaterstaat Noord-Nederland. Dit
collectief is verantwoordelijk voor de procesmatige aansturing van het programma en stuurt de
programmamanager aan.

De deelnemers van de Stuurgroep E&E
zijn: provincie Groningen (voorzitter),
waterschappen Hunze en Aa’s en
Noorderzijlvest, Gemeente Delfzijl
mede namens de DEAL-gemeenten en
Oldambt, ministerie van Economische
Zaken, Rijkswaterstaat Noord-Nederland
namens het ministerie van Infrastructuur
en Milieu, Samenwerkende Bedrijven
Eemsdelta, Groningen Seaports,
Natuur- en Milieufederatie Groningen
en Groninger Landschap mede namens
de Waddenvereniging, Vereniging
Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en
Stichting Wad.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

8

40

Figuur 7 Organisatie van het programma

Programmabureau
Een zichtbaar programmabureau coördineert de uitvoering van het programma (zie Figuur 5). Het
programmabureau bestaat uit een programmamanager, de trekkers van de deelprogramma’s en
ondersteuning.

Het personele budget wordt gedekt door de betreffende organisaties. Daarnaast is een werkbudget
nodig, onder meer voor korte verkenningen, het organiseren van workshops, kennismontage en
projectontwikkeling.
Platform per deelprogramma
Drie platforms geven sturing aan de inhoud van de deelprogramma’s (zie Figuur 6). In het Platform
Vitale Kust krijgen de volgende partijen zitting: provincie Groningen, gemeente Eemsmond, Delfzijl
en Oldambt, waterschappen Noorderzijlvest en Hunze & Aa’s, Rijkswaterstaat Noord-Nederland,
ministerie van Economische Zaken, Groningen Seaports en het Groninger Landschap namens de
Waddenvereniging, Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en Stichting Wad. De verbinding
met kustontwikkeling en Waddengebied wordt geborgd via het Programma naar een Rijke Waddenzee.
Het Platform Slib richt zich in het eerste jaar op het innovatievraagstuk en het op gang brengen van de
activiteiten zoals benoemd in het deelprogrammaplan. Dit platform bestaat uit de volgende partijen:
provincie Groningen (voorzitter), Rijkswaterstaat Noord-Nederland, ministerie van Economische
Zaken, Groningen Seaports, Samenwerkende Bedrijven Eemshaven, Waterschap Hunze & Aa’s, LTO
Noord en Groninger Landschap. Op het moment dat het innovatieprogramma in uitvoering gaat, kan
het ondergebracht worden bij Vitale Kust.

41
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De opgave voor het programmabureau is de activiteiten van de deelprogramma’s in samenhang te
coördineren en te monitoren en de resultaten te vertalen in ambities, opgaven en eventuele nieuwe
projecten. Het programmabureau helpt projecten uitvoerbaar te krijgen, formuleert de kennisagenda
om tot goede maatregelen op korte en lange termijn te komen, initieert nieuwe projecten met
partners, monitort de resultaten van projecten en brengt nieuwe kennis in. De daadwerkelijke
uitvoering van projecten blijft bij de verantwoordelijke partij(en).

Het Platform Hydromorfologische Verbetering adviseert over de koers en de voortgang van spoor
3. Aan dit platform nemen de volgende partijen op ambtelijk niveau deel: Rijkswaterstaat NoordNederland (voorzitter), Programma naar een Rijke Waddenzee, ministerie van Economische Zaken,
provincie Groningen, de Waddenvereniging en de Waddenacademie. Strategische keuzen worden aan
de Stuurgroep E&E voorgelegd.

Kennisuitwisseling en monitoring
Leren door doen is een belangrijke basis van het programma. Daarom is samenwerking en afstemming
met kennisinstellingen van groot belang. Het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW)
wordt gevraagd het ecologisch streefbeeld verder uit te werken, in nauwe samenwerking met de
programmaorganisatie. Daarnaast vindt intensieve collegiale samenwerking en kennisuitwisseling met
PRW plaats, vanwege de inhoudelijke relatie tussen beide programma’s.
In het meerjarig adaptief programma vinden twee typen monitoring plaats: systeemmonitoring (spoor
3 Hydromorfologische Verbetering) en projectmonitoring (spoor 1 Vitale Kust en spoor 2 Nuttig
Toepassen Slib). Tijdens de eerste uitvoeringsfase (2016-2020) wordt de totale monitoringsopgave
in beeld gebracht en gestroomlijnd. Ook wordt bezien in hoeverre bestaande monitoring te gebruiken
is, zoals de monitoring van vis. Het programma zal de samenhang in het totale monitoringpakket
coördineren.

Communicatie en participatie
Communicatie over het adaptief meerjarig programma is van groot belang: om mensen te informeren
over activiteiten in ‘hun’ gebied en om de kennis en inzichten van mensen via co-creatie zo veel
mogelijk te benutten. De communicatie over afzonderlijke uitvoeringsprojecten vindt plaats door
de partij die verantwoordelijk voor de uitvoering is. Vaak is deze projectcommunicatie gericht op
omwonenden, ondernemers in de directe omgeving en lokale belangengroepen. De partijen hebben
afgesproken dat zij daarbij altijd het bredere kader van het meerjarig adaptief programma schetsen.
Voor de communicatie over het totale programma is het programmabureau verantwoordelijk.
Een communicatiedeskundige maakt daarvoor deel uit van het programmabureau. Ook andere
organisaties dan overheden zetten hun communicatiemogelijkheden in. Zo heeft het Groninger
Landschap aangeboden bij de start van het programma een tentoonstelling over de Eems-Dollard en
slib in de Reiderhoeve te organiseren.

42
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Bij de start van uitvoeringsfase 2016-2020 bespreekt het programmabureau de opzet van het
monitoringprogramma van het meerjarige adaptief programma met het kernteam basismonitoring
van de Samenwerkingsagenda Wadden. Het doel daarvan is te bespreken in hoeverre het
monitoringprogramma aansluit bij de blauwdruk van de Waddenacademie voor een overkoepelend
monitoringprogramma voor de Eems-Dollard en waar nog winst te boeken is. Op basis daarvan kan het
kernteam basismonitoring bezien of er nog wezenlijke lacunes zitten in de monitoring van de EemsDollard.

43

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

7

Financiering
Rijk en regio onderschrijven de ambitie voor de eerste uitvoeringsfase van het
programma voor ecologische verbetering van de Eems-Dollard. De uitvoering gaat in
2016 van starten met de onderdelen waarvoor de financiering nu al geregeld is en de
partijen zich in ook voor de overige onderdelen financiering te vinden.

7.1
Kosten
Rijk en regio onderschrijven de ambitie voor de eerste uitvoeringsfase zoals beschreven in hoofdstuk
4. Deze uitvoeringsfase 2016-2020 richt zich op het voorbereiden en uitvoeren van concrete
verbetermaatregelen die de Eems-Dollard op korte termijn dichter bij het streefbeeld brengen. Het
gaat hierbij specifiek om projecten langs de kustzone (Vitale Kust) en het uitwerken van innovaties
voor de toepassing van slib uit de havens (Nuttig Toepassen Slib). Daarnaast zet het programma in
deze periode in op het verkrijgen van meer inzicht in de werking van fundamentele hydromorfologische
processen en de mogelijke maatregelen om deze processen te beïnvloeden (Hydromorfologische
Verbetering).
De investeringsomvang van het totale programma bedraagt ruim € 73 miljoen voor de
periode 2016-2020 en is opgebouwd uit de volgende onderdelen: Vitale Kust € 53 miljoen9,
Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib € 13 miljoen, Hydromorfologische Verbetering € 5 miljoen
en programmamanagement € 1 miljoen.

9

In dit programmaonderdeel zijn alleen
de projecten opgenomen die binnen de
context van dit programma gefinancierd
worden. Andere projecten die benoemd zijn
in hoofdstuk 4 en waarvan de financiële
dekking al een feit is, zoals Marconi
Buitendijks en het verwijderen van de
Griesberg, zijn in het overzicht buiten
beschouwing gelaten.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

De financiële verdeling over de verschillende onderdelen van het programma is weergegeven in tabel 1.

44

Programma Eems-Dollard 2050
Periode
			
-- --------------------------------------------------- ------------I Uitvoering Vitale Kust fase I :
Dubbele dijk
2016-2020
Rijke dijk
2016-2020
Broedeiland Eemshaven
2016-2017
Grote en Kleine Polder Termunten
2018-2020
Herstel Polder Breebaart
2016-2020
Brede, groene dijk, pilot 1 km
2016-2020
-- --------------------------------------------------- ------------II Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib
2016-2020
Waddenslib voor zandgrondverb. (incl 21%btw)
2016-2019
Kleirijperij
2016-2020
-- --------------------------------------------------- ------------III Hydromorfologische Verbetering
2016-2020
-- --------------------------------------------------- ------------IV Programmamanagement
2016-2020
-- --------------------------------------------------- ------------Totaal 		
-- --------------------------------------------------- -------------

Investeringsomvang
(miljoen euro)
------------------32,2
0,6
1,5
10
2,9
6,2
------------------3,4
2,4
7,4
------------------5,9
------------------1,0
------------------€ 73.5
-------------------

Tabel 1 Investeringsomvang in de periode 2016-2020

7.3
Financieringswijze
De financiering van de verschillende onderdelen van de eerste uitvoeringsfase is in verschillende
stappen tot stand gekomen. In het Bestuurlijk Overleg MIRT Noord-Nederland van november 2015
hebben Rijk en regio financiële toezeggingen gedaan voor een aantal pilots langs de kust (zie Bijlage
1). Gedurende de kwartiermakersfase in de eerste helft van 2016 zijn deze pilots als onderdeel
van Vitale Kust verder uitgewerkt en hebben diverse regionale partijen een bijdrage toegezegd.
Een belangrijk onderdeel van deze financiering vormt de verleende subsidie uit het Waddenfonds.
Daarnaast hebben Rijk en regio in het Bestuurlijk Overleg Eems-Dollard 2050 van juli 2016 aanvullende
afspraken gemaakt over de financiering van onderdelen van het programma (zie Bijlage 2).

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

7.2
Strategie
Het meerjarig adaptief programma voor de Eems-Dollard is de gezamenlijke ambitie van het Rijk en de
regio. Rijk en regio stellen gezamenlijk ruim € 60 miljoen beschikbaar voor de eerste uitvoeringsfase,
inclusief subsidies uit bijvoorbeeld het Waddenfonds en het Hoogwaterbeschermingsprogramma
(HWBP). Ook de natuur- en milieuorganisaties en het bedrijfsleven in en rond de Eemshaven dragen
bij. In aanvulling op de financiële middelen zetten de partijen ook menskracht in. De financiering van
het vervolg van het programma is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van Rijk en regio.

45

Voor de start van de uitvoeringsfase 2016-2020 betekent dit het volgende voor het programma:
Vitale Kust
Partijen starten met de uitvoering van de projecten conform de gemaakte afspraken.
Nuttig Toepassen Slib
Rijk en Regio verlengen de kwartiermakersfase van dit deelspoor tot eind 2016, gericht op:
1
		
2
		
3
		

het opstarten van de pilot Kleirijperij met als doel de aanbesteding van de pilot eind
2016 in gang te zetten;
het verleiden van partijen tot het daadwerkelijk toepassen van innovatieve ideeën
rond het nuttig gebruik van slib;
het organiseren van dekking voor de financiering van dit deelprogramma voor de
periode 2017-2020.

46
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Hydromorfologische Verbetering
Het onderzoek start met een eerste, globale verkenning van mogelijke maatregelen in het licht
van langetermijnontwikkelingen. Vervolgens zal de focus liggen op het vergroten van inzicht in de
hydromorfologische werking door fundamentele kennisontwikkeling, veldonderzoek en simulaties.
De inzet is om op basis hiervan eind 2018 een besluit te nemen over het vervolg, waarbij de nadruk
zal liggen op het goed doorrekenen van geselecteerde maatregelen en het verkrijgen van grondiger
inzicht in de verwachte langetermijnontwikkelingen. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu zal zich
inspannen om voor de periode 2019-2021 middelen voor de Kaderrichtlijn Water te begroten voor dit
onderdeel.

Bijlage 1
Afspraken Bestuurlijk Overleg MIRT november 2015
Uit: BO MIRT Brief 2015, Bijlage 1 Afsprakenlijst Bestuurlijke Overleggen MIRT 2015
4

NOORD-NEDERLAND

1

MIRT-onderzoek ‘Economie en ecologie Eems-Dollard in balans’
MIRT-ONDERZOEK
Rijk en regio stellen de probleemanalyse van het MIRT-onderzoek ‘Economie en
Ecologie Eems-Dollard in balans’ vast (zoals vastgesteld in het Eindrapport MIRTonderzoek Eems-Dollard). Uit het MIRT-onderzoek blijkt dat de Eems-Dollard niet
optimaal functioneert. Er is een toename geconstateerd van vertroebeling. Deze
wordt veroorzaakt door een toenemende hoeveelheid slib in het water.
Vast wordt gesteld dat de oplossingen voor de geconstateerde problemen liggen in
drie oplossingsrichtingen:
1. Het herstellen van de hydromorfologische integriteit met passende dimensionering
van het estuarium en bijbehorende morfologische dynamiek;
2. Het herstellen van gezonde leefgebieden (land-water overgangen: kwelders en
polders) van voldoende areaal en kwaliteit, en estuariene gradiënten tussen het zoeten het zoutwatersysteem ter versterking van de connectiviteit;
3. Het verbeteren van de basis van het voedselweb (de primaire productie) door
voorkomen van verdere vertroebeling en terugdringen van de troebelheid.
In het kader van het MIRT-onderzoek is geïnventariseerd welke lopende maatregelen
en maatregelideeën passen binnen de drie oplossingsrichtingen. Rijk en regio
constateren dat er al diverse maatregelen, zowel door het Rijk als door de regio, lopen
dan wel in ontwikkeling zijn, maar dat de effecten van de voorgenomen maatregelen
op de Eems-Dollard niet altijd even bekend zijn.
De Eems-Dollard is onderdeel van de Waddenzee, een internationaal erkend
natuurgebied.
De complexiteit van de opgave vraagt om een samenhangende lange termijn aanpak
om het ecologisch streefbeeld 2050 te realiseren. Rijk en regio spreken af dat zij deze
aanpak gezamenlijk ontwikkelen en (doen) uitvoeren waar nodig in afstemming met
Duitsland. Het Rijk zal de noodzakelijke relaties met deelstaat Nedersaksen oppakken
met als doel te komen tot nadere afspraken over de aanpak van de Eems-Dollard
problematiek.

•

•

•
•

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA EEMS-DOLLARD
Rijk en regio spreken af om, onder gezamenlijke regie van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu en de provincie Groningen, een meerjarig adaptief
programma Eems-Dollard op te stellen. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu
en de provincie Groningen stellen elk € 200.000,- (incl. BTW) beschikbaar voor de

•

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

•

47

•
•
•

•

•

•

48
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

•

periode 2016-2017 onder voorbehoud van onderbouwing. Voor de eerste fase wordt
een kwartiermakersteam aangesteld.
Rijk en regio spreken af dat in het voorjaar 2016 nadere besluitvorming zal
plaatsvinden over het meerjarig adaptief programma, inclusief de verschillende
deelsporen, naar aanleiding van de kwartiermakersfase. Het programma wordt
vormgegeven aan de hand van de drie oplossingsrichtingen.
Onderdelen van het programma zijn een voorstel voor prioritering en financiering van
maatregelen, alsmede rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende bij de
Eems-Dollard betrokken partijen, waarbij de diverse gremia rondom de Waddenzee
en de partners aan Duitse zijde betrokken worden.
Het programma beoogt samenhang met lopende en toekomstige initiatieven zoals
het Integraal Managementplan Eems-estuarium, waarin Duitsland en Nederland
maatregelen benoemen die bij kunnen dragen aan de verbetering van de kwaliteit van
het estuarium, initiatieven vanuit het Platform Ecologie & Economie in balans (E&E),
het maatregelenprogramma KRW en het beheerplan Natura2000 (i.o.).
Als overkoepelend onderdeel van het meerjarig adaptief programma zal, onder regie
van Rijkswaterstaat Noord-Nederland een onderzoek- en monitoringprogramma
op worden gesteld, waarbij ook aandacht besteed wordt aan de modellering
die nodig is om maatregelen voor herstel van de hydromorfologische
integriteit (oplossingsrichting 1) te kunnen ontwikkelen. Dit onderzoeks- en
monitoringprogramma zal gebruik maken van de adviezen van onder meer het
Programma voor een Rijke Waddenzee en de Waddenacademie.
De regio spant zich in om, zo mogelijk samen met rijkspartners en als onderdeel van
het meerjarig adaptief programma, oplossingsrichting ‘Estuariene connectiviteit’,
de eerste tranche van het uitvoeringsprogramma Vitale Kust te realiseren. In dit
programma staan verbetering van verbindingen tussen land en water en tussen zoet
en zout water centraal.
Rijk en regio spreken af om, als onderdeel van de oplossingsrichting ‘Primaire
productie’, een Innovatieprogramma Slib uit te werken. Op initiatief van E&E zijn
de mogelijkheden van een dergelijk programma verkend. Onder de gezamenlijke
regie van Rijkswaterstaat, provincie Groningen, de ministeries van Infrastructuur
en Milieu en EZ, Groningen Seaports en Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta
en in samenwerking met de Coalitie Wadden Natuurlijk zal dit programma
verder uitgewerkt worden. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu en de
provincie Groningen stellen beide € 100.000,- (incl. BTW) beschikbaar voor de
kwartiermakersfase.
Onderdeel van het adaptief programma zijn ook de reeds lopende maatregelen.
Vanuit de Kaderrichtlijn Water gaat het om het verwijderen van de Griesberg (€ 13,5
miljoen incl. BTW) en een vervolg op het huidige KRW-slibonderzoek, namelijk KRWslibonderzoek periode 2016-2022 (€ 1 miljoen incl. BTW).

PILOTS
Rijk en regio spreken af om, vooruitlopend op de vorming en besluitvorming over het
adaptief programma en het innovatieprogramma de volgende pilots uit te voeren.
Hierover zijn de volgende (financiële) afspraken gemaakt.
Pilot Nuttig toepassen van Waddenslib
− De pilot richt zich op het nuttig en rendabel toepassen van Waddenslib voor onder
meer zandgrondverbetering in de Veenkoloniën en de aanleg van natuurkwelders in
en aan de rand van het Eems-estuarium. De pilot is een vervolg op de praktijkproef
uit 2015.
− Financiering: ministerie van Infrastructuur en Milieu € 100.000 (incl. BTW); EZ €
100.000 (incl. BTW); provincie Groningen circa € 300.000 (o.v.v. toetsing POP3regeling, excl. BTW); Groningen Seaports € 180.000 (excl. BTW) en Waddenfonds
(aanvraag) € 1.120.000 (excl. BTW).
Pilot Slibvang in kwelders - Brede Groene Dijk
− Pilot Brede Groene Dijk (BGD) is onderdeel van de POV Waddenzeedijken van het
HWBP (geraamde kosten € 6.524.552,-). Voorgesteld onderdeel binnen de pilot BGD
is het demonstratieproject ‘slibinvang op de kwelder’ (initiatiefnemer Waterschap
Hunze en Aa’s, geraamde kosten € 1.351.026,-).
− Financiering: HWBP (o.v.v. toetsing subsidieregeling) € 500.000 (incl. BTW) en LIFE
Nature (aanvraag) € 851.026 (excl. BTW).
Pilot Kleirijperij
− De pilot behelst het realiseren van twee voorzieningen in de buurt van de zeedijk, waar
waddenslib geconsolideerd zal worden om er klei voor de geplande dijkversterking
van te maken. Door meerdere varianten te onderzoeken ontstaat kennis over een
optimaal rijpingsproces, inclusief toepassingsmogelijkheden voor de slibfracties waar
geen klei van gemaakt kan worden.
− Rijk en regio spreken af de pilot verder uit te werken tot een voldragen voorstel,
waarover voorjaar 2016 een besluit genomen kan worden.
Pilot Dubbele Dijk
− Project Dijkversterking Eemshaven - Delfzijl is onderdeel van de POV
Waddenzeedijken van het HWBP (geraamde kosten ca. € 130 miljoen). Voorgesteld
onderdeel binnen het project Dijksversterking is de pilot Dubbele Dijkzone
(initiatiefnemer provincie Groningen, geraamde kosten ca € 18 miljoen).
− Financiering: HWBP (o.v.v. toetsing subsidieregeling) € 9 miljoen (incl. BTW); EZ €
200.000 (incl. BTW); provincie Groningen € 3,6 miljoen (excl. BTW); Waddenfonds
(aanvraag) € 3,4 miljoen (excl. BTW) en LIFE Nature (aanvraag) € 1 miljoen (excl.
BTW).

•
•

•

•

De bijdrage vanuit HWBP heeft betrekking op de kosten inzake waterveiligheid. Hierop is de
financieringsregeling HWBP (“Regeling subsidies hoogwaterbescherming 2014”, Staatscourant 2014
nr. 7049) van toepassing met de daarbij geldende afspraken en werkwijzen. Voor het HWBP geldt dat
deze voor 50% wordt gefinancierd door het ministerie van Infrastructuur en Milieu en voor 50% door
de waterschappen.
EZ is voornemens tot en met 2018 jaarlijks vergelijkbare bedragen, als hierboven vermeld voor EZ, voor
de uitvoering van ecologisch georiënteerde maatregelen beschikbaar te stellen.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

•

49

Bijlage 2
Afspraken Bestuurlijk Overleg Eems-Dollard 2050 juli 2016
PROGRAMMA EEMS-DOLLARD 2050
Rijk en regio stellen het meerjarig adaptief programma Eems-Dollard 2050 (ED2050) vast.
Het doel van ED2050 is om te komen tot een samenhangende inzet van middelen, maatregelen en
onderzoek ter verbetering van de kwaliteit van de Eems-Dollard.
Vanwege de onzekerheden en de nieuwe kennis en inzichten, werkt ED2050 met uitvoeringsfasen voor
de duur van vijf jaar. Aan het eind van een vijfjarige periode vindt een evaluatie plaats die de basis voor
de volgende uitvoeringsfase vormt.
Rijk en regio spreken af dat de uitvoering van ED2050 een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. Rijk
en regio spreken af dat de inhoudelijke aansturing van het programma wordt belegd bij de Stuurgroep
Ecologie en Economie in Balans (E&E), onder voorzitterschap van de provincie Groningen.
Rijk en regio spreken af dat uit de Stuurgroep E&E een opdrachtgeverscollectief wordt gevormd,
bestaande uit de provincie Groningen, het ministerie van Economische Zaken en Rijkswaterstaat
Noord-Nederland (namens het ministerie van Infrastructuur en Milieu).

•
•
•
•
•

FINANCIËLE AFSPRAKEN
Hydromorfologische Verbetering: het ministerie van Infrastructuur en Milieu stelt voor 2016 €
100.000,- beschikbaar uit het reeds gereserveerde budget voor het KRW-onderzoekprogramma à € 1
miljoen (2017-2021).
Nuttig Toepassen Slib: het ministerie van Infrastructuur en Milieu en de provincie Groningen stellen,
aanvullend op de eerder beschikbaar gestelde middelen, beide € 29.000,- (incl. BTW) beschikbaar voor
het vervolg van de kwartiermakersfase van het innovatieprogramma.

MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Rijk en regio spreken af dat er:
eind 2016 nadere besluitvorming plaatsvindt over het vervolg van het deelprogramma
Nuttig Toepassen Slib;
eind 2017 nadere besluitvorming plaatsvindt over de financiering van het
programmamanagement ED2050;
medio 2018 nadere besluitvorming plaatsvindt over het deelspoor
Hydromorfologische Verbetering;
ten behoeve van de bovenstaande besluitvorming een voorstel voor prioritering
en financiering van maatregelen, alsmede rollen en verantwoordelijkheden van de
verschillende bij de Eems-Dollard betrokken partijen, wordt opgesteld.
Rijk en regio spreken af dat de voortgang van ED2050 jaarlijks wordt besproken
tijdens het Bestuurlijk Overleg MIRT Noord-Nederland.

50

Pilot Kleirijperij:

• De pilot behelst het realiseren van twee voorzieningen in de buurt van de zeedijk, waar

waddenslib geconsolideerd zal worden om er klei voor de geplande dijkversterking
van te maken. Door meerdere varianten te onderzoeken ontstaat kennis over een
optimaal rijpingsproces, inclusief toepassingsmogelijkheden voor de slibfracties waar
geen klei van gemaakt kan worden.
Financiering: HWBP (o.v.v. toetsing subsidieregeling) € 1 miljoen (incl. BTW), het
ministerie van Infrastructuur en Milieu € 600.000,- (incl. BTW), het ministerie van
Economische Zaken € 100.000 (incl. BTW), provincie Groningen
€ 500.000,- (incl. BTW), Waddenfonds € 4,5 miljoen (incl. BTW), Ecoshape
€ 500.000,- (incl. BTW), Groningen Seaports € 50.000,- (incl. BTW).
De bijdrage vanuit HWBP heeft betrekking op de kosten inzake waterveiligheid. Hierop
is de financieringsregeling HWBP (“Regeling subsidies hoogwaterbescherming 2014”,
Staatscourant 2014 nr. 7049) van toepassing met de daarbij geldende afspraken
en werkwijzen. Voor het HWBP geldt dat deze voor 50% wordt gefinancierd door het
ministerie van Infrastructuur en Milieu en voor 50% door de waterschappen.

•

•

Pilot Rijke Dijk:

• De pilot is gericht op ecologische verbetering en bestaat uit een palenbos voor
•

Broedeiland Eemshaven:
Dit broedeiland nabij Nieuwstad biedt een duurzaam broedhabitat voor sterns en
visdiefjes.
Financiering: provincie Groningen € 1.500.000,- (incl. BTW).

•
•

Herstel polder Breebaart:
De inrichting van polder Breebaart wordt geoptimaliseerd voor natuur door het
vogeleiland af te plaggen en getijdendynamiek te stimuleren. Een deel van de polder
wordt uitgegraven en de klei wordt gebruikt in de Kleirijperij (zie hiervoor).
Financiering: Waddenfonds € 1,5 miljoen (incl. BTW), provincie Groningen
€ 900.000,- (incl. BTW), het Groninger Landschap € 290.000,- (incl. BTW), het ministerie
van Economische Zaken € 200.000,- (incl. BTW).

•
•

Herinrichting polders Termunten:
Door de Groote en Kleine Polder in te richten als binnendijkse brakwaterzones krijgen
zij een functie als foerageergebied, broedplaats en hoogwatervluchtgebied voor
wadvogels.
Rijk en regio spreken af de pilot verder uit te werken tot een voldragen voorstel,
waarover in het najaar van 2017 een besluit genomen kan worden.

•
•

51
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

de kolonisatie van mosselbanken, hoogwatervluchtplaatsen voor broedende en
overtijende vogels en getijdepoelen voor de vestiging van wieren en schelp- en
schaaldieren.
Financiering: Waddenfonds € 492.000,- (incl. BTW); provincie Groningen € 123.000,(incl. BTW).

Het ministerie van Economische Zaken heeft voor de periode 2015 tot en met 2018
€ 1 miljoen beschikbaar gesteld voor de uitvoering van ecologisch georiënteerde maatregelen. In
aanvulling op de afspraken die gemaakt zijn tijdens het BO MIRT 2015 en bovenstaande afspraken
gaat het om:
€ 400.000,- (incl. BTW) voor ecologische maatregelen in het gemeenschappelijk
gebied. Het gaat dan bijvoorbeeld om pilots ten behoeve van herstel mosselbanken
en zeegras.
Bovenstaande bedragen vormen samen met de reeds eerder toegezegde bedragen
vanuit het Rijk het financieel kader waarbinnen de start van ED 2050 moet worden
vormgegeven en uitgevoerd. Besluitvorming over toekomstige maatregelen zal
plaatsvinden gegeven het dan geldende financiële kader.

•
•

52
MEERJARIG ADAPTIEF PROGRAMMA VOOR ECOLOGISCHE VERBETERING

Colofon
Uitgave van de provincie Groningen en
het ministerie van Infrastructuur en Milieu

Tekst
Renske Postma www.dekrachtvantaal.nl
Ontwerp
Hermen Grasman ontwerp
Fotografie
Herman Verheij
Waddenvereniging