Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

28 330

Herstructurering openbaar bibliotheekwerk

Nr. 52

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 maart 2012
In de «Hoofdlijnenbrief actualisering bibliotheekwetgeving» van
7 december 20111 heb ik toegezegd uw Kamer te informeren over een
onderzoek naar de financiële structuur van het openbaar bibliotheekwerk.
Het betreft een onderzoek dat voortkomt uit het Bibliotheekcharter
2010–2012.2 Daarin spraken IPO, VNG en OCW af onderzoek te verrichten
naar de «huidige en toekomstige financiële structuur». In mijn opdracht
heeft DSP-groep hiernaar een basismeting uitgevoerd op de drie
overheidsniveaus. Deze basismeting bestrijkt de periode 2001–2009, de
periode die lag tussen de start van de bibliotheekvernieuwing in 2001 en
het afsluiten van het charter eind 2009. De basismeting moet fungeren als
basis voor verder onderzoek. Bijgaand doe ik u de onderzoeksrapportage
toekomen3. De totstandkoming van het rapport is begeleid door een
adviescommissie met vertegenwoordigers van IPO, VNG, de Vereniging
van Openbare Bibliotheken (VOB), het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB), Stichting Bibliotheek.nl en het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS).
Voornaamste uitkomsten
In de periode 2001–2009 namen de totale uitgaven uit eigen middelen van
gemeenten, provincies en Rijk aan het bibliotheekwerk nominaal met 37%
toe van € 389 miljoen in 2001 naar € 533 miljoen in 2009.4 Na inflatiecorrectie bedraagt de reële stijging 18%. In 2009 namen de gemeenten 84%
van de financiering van openbare bibliotheken voor hun rekening, het Rijk
7% en de provincies 9%.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012,
28 330, nr. 51.
2
Staatscourant 2010, nr. 2 061, 12 februari
2010.
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
4
Inclusief «Gemeenschappelijke regelingen».

kst-28330-52
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

De uitgaven van Gemeenten uit eigen middelen aan openbare bibliotheken stegen van € 322 miljoen in 2001 tot € 446 miljoen in 2009
(nominaal). Daarmee is sprake van een stijging van 39%. Na inflatiecorrectie bedraagt de reële stijging 20%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 52

1

De uitgaven van Provincies uit eigen middelen liepen in de periode
2001–2009 op van € 34 miljoen (2001) tot € 49 miljoen (2009) en stegen
zodoende met 44%. Na inflatiecorrectie is sprake van een reële stijging
van 25%.
Het Rijk gaf in de onderzoeksperiode een oplopend bedrag uit aan het
openbaar bibliotheekwerk, van € 25 miljoen in 2001 naar € 38 miljoen in
2009. Dit komt neer op een nominale stijging van 52%. Na inflatiecorrectie
bedraagt de reële stijging 33%.
In het kader van de basismeting is – op basis van een kwalitatieve
verkenning onder een zeer beperkt aantal bibliotheken (zes) – een eerste
model ontwikkeld voor de toerekening van kosten aan kernfuncties en de
fysieke en digitale bibliotheek. Dit model moet de komende jaren verder
worden verfijnd. Uit de verkenning kan bij wijze van indicatie worden
opgemaakt dat deze bibliotheken in 2009 hun budget vooral hebben
besteed aan de kernfuncties Lezen en literatuur (38%) en Kennis en
informatie (33%), gevolgd door Ontwikkeling en educatie (11%), Ontmoeting en debat (6%) en Kunst en cultuur (5%). Gemiddeld genomen bestaat
er vrijwel geen verschil in kostenverdeling tussen de jaren 2007 en 2009.
Uit de verkenning kan verder worden geconcludeerd dat deze bibliotheken
in 2009 het grootste deel van hun budget hebben uitgegeven aan de
fysieke dienstverlening (83%) in of vanuit het bibliotheekgebouw of op
alternatieve locaties. Tussen 2007 en 2009 kan een lichte toename worden
geconstateerd in de relatieve kosten die bibliotheken besteden aan de
digitale infrastructuur en dienstverlening (van 13% naar 17%).
Het rapport als geheel bevat een schat aan financiële informatie over de
openbare bibliotheeksector. Hoofdstuk 7 biedt een heldere samenvatting
en conclusies. In paragraaf 1.7 van het rapport wordt nader ingegaan op
de kwaliteit en vergelijkbaarheid van beschikbare financiële gegevens.
Daaruit komt duidelijk naar voren dat het weerbarstige materie betreft en
dat de onderzoekuitkomsten om een genuanceerde interpretatie vragen.
Evident is in elk geval dat de financiële gegevens voor verbetering vatbaar
zijn.
Afspraken over kwaliteitsverbetering
Om tot kwaliteitsverbetering van de beschikbare gegevens te komen heb
ik met betrokken partijen de volgende afspraken gemaakt. Deze afspraken
hebben betrekking op de drie overheidsniveaus in het huidige bibliotheekstelsel.
Landelijk niveau
Op het landelijke niveau heb ik de volgende acties ondernomen. Het SIOB
heb ik gevraagd een stevige, coördinerende rol te vervullen op het
onderhavig terrein.
De Bibliotheekmonitor van het SIOB, die de voornaamste trends binnen
de sector in kaart brengt (uitleningen, aantal bezoekers ed.), zal daarbij
een belangrijk aanknopingspunt zijn en worden uitgebreid met een
financiële module. Op deze wijze komt via de Bibliotheekmonitor
periodiek een actualisering van de basismeting beschikbaar en wordt het
mogelijk beleidsinhoudelijke gegevens te koppelen aan financiële cijfers.
Het SIOB zal de komende jaren bovendien toewerken naar een landelijke
onderzoeksagenda voor de langere termijn. Ook zal het SIOB uniforme
definities voor het onderzoek binnen de sector ontwikkelen, zodat
uitkomsten beter vergelijkbaar worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 52

2

Met het CBS heb ik afgesproken samen de mogelijkheden te onderzoeken
tot nadere detaillering van de cijfers over overheidsuitgaven aan cultuur.
De uitgaven aan het openbaar bibliotheekwerk zullen als een van de
afzonderlijke posten van overheidsuitgaven aan cultuur onderwerp zijn
van onderzoek. De reikwijdte van het beschikbare bronmateriaal zal –
uiteraard naast de beschikbare onderzoekscapaciteit – medebepalend zijn
voor de mogelijkheden tot detaillering.
In mijn voorstel voor bibliotheekwetgeving zal ik bepalingen opnemen die
ertoe moeten leiden dat in de toekomst de gewenste financiële en
prestatiegegevens over de bibliotheeksector openbaar beschikbaar
komen. De toekomstige financiële structuur zal ook in de wetgeving een
plaats krijgen.
Provinciaal niveau
Voor het provinciale niveau is het volgende afgesproken. Provincies zijn
onder meer verantwoordelijk voor de ondersteuning van de basisbibliotheken. Deze taak wordt uitgevoerd door provinciale serviceorganisaties
(PSO’s) die hiervoor van provincies subsidie ontvangen. In het voorjaar
van 2012 stellen provincies in IPO-verband het basispakket van de PSO’s
vast, zoals overeengekomen in het Bibliotheekcharter 2012–2012. Hierbij
gaat het om een pakket van ondersteuningsdiensten die alle PSO’s aan
basisbibliotheken aanbieden, ongeacht de provincie waarin zij zijn
gevestigd. Dit basispakket zal (mede)sturend zijn in de opdrachtgever- en
opdrachtnemerrelatie tussen de individuele provincie en PSO. De
financiële cijfers van de PSO’s zullen hierdoor beter vergelijkbaar worden.
Lokaal niveau
Om tot betere data op het niveau van de lokale bibliotheken te komen zal
de VOB in 2012 met haar leden werken aan verfijning en actualisering van
het Branche Informatie Systeem (BIS) – de voornaamste monitoringsbron
van de bibliotheeksector. Deze aanpassing van het BIS zal leiden tot een
meer precieze toerekening van vooral de kosten aan de diverse kernfuncties, de fysieke en digitale bibliotheek en de afzonderlijke producten
en diensten. Het toerekeningmodel dat bij de basismeting in nauwe
samenwerking met zes bibliotheken is ontwikkeld, zal daarbij worden
betrokken. De BIS-aanpassing mag niet leiden tot een verzwaring van
administratieve lasten. Er zal zoveel mogelijk gebruik worden gemaakt
van gegevens uit het Datawarehouse van Stichting Bibliotheek.nl. Het
CBS, dat de BIS-cijfers valideert, wordt nauw bij de BIS-aanpassing
betrokken. In het kader van de BIS-aanpassing zal ook een systeem van
bedrijfseconomische benchmarking worden geïmplementeerd. De VOB
heeft de noodzakelijke gegevensverstrekking door haar leden al in de
statuten verankerd en zal bovendien het maatschappelijk ondernemerschap nadrukkelijker agenderen.
Tot slot
Ik acht het van groot belang om te kunnen beschikken over gegevens die
inzicht verschaffen in de inkomsten, uitgaven en prestaties van voorzieningen die met publieke middelen worden bekostigd. Nu de openbare
bibliotheeksector inhoudelijk en financieel sterk in beweging is, is het des
te meer van belang over precieze en actuele financiële gegevens te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 52

3

kunnen beschikken. Ik ben ervan overtuigd dat met bovenstaande
maatregelen de financiële monitoring van de bibliotheeksector structureel
verbeterd kan worden.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 52

4