Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

Versie: Definitief
Datum: 30 maart 2012
Colofon:
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Directie Voortgezet Onderwijs
W.T.H. Timmerman
T +31-70-412 4400
F +31-70-412 3450
w.t.h.timmerman@minocw.nl
Rijnstraat 50 | Den Haag
Postbus 16375 | 2500 BJ Den Haag

Inhoudsopgave
1.
Inleiding .......................................................................................... 4
2.
SLO ................................................................................................. 6
2.1
Taken SLO .................................................................................... 6
2.2
Integrale benadering ...................................................................... 6
2.3
Evaluatie SLO-activiteiten ............................................................... 7
2.4
Programmalijnen ........................................................................... 7
2.4.1 Curriculummonitoring- en evaluatie .............................................. 7
2.4.2 Vakvernieuwing.......................................................................... 7
2.4.3 Excellentie, talentontwikkeling en maatwerk .................................. 8
2.4.4 Curriculum en leraren ................................................................. 8
2.4.5 Leermiddelen en ICT ................................................................... 9
2.4.6 Doorlopende leerlijnen ................................................................ 9
2.4.7 Samenhang in het curriculum..................................................... 10
2.4.8 Curriculum en toetsing .............................................................. 10
3.
Cito ............................................................................................... 12
3.1
Expertisecentrum Cito .................................................................. 12
3.1.1 Onderzoek en ontwikkeling ........................................................ 12
3.1.2 Ondersteuning Caribisch Nederland, Aruba, Curaçao en St. Maarten 12
3.1.3 Toetsontwikkeling Olympiades ................................................... 13
3.2
Onderwijsondersteunende activiteiten primair onderwijs ................... 13
3.2.1 Peilingen voor het onderwijsniveau (PPON) .................................. 13
3.2.2 Centrale eindtoets .................................................................... 13
3.2.3 Leerling- en onderwijs volgsysteem speciaal basis onderwijs.......... 13
3.2.4 Leerling- en onderwijsvolgsysteem voortgezet speciaal onderwijs ... 13
3.3
Onderwijsondersteunende activiteiten voortgezet onderwijs .............. 14
3.3.1 Centrale examens..................................................................... 14
3.3.2 Toetsen rekenen VO ................................................................. 14
3.3.3 Gebruik van de computer bij de afname van digitale examens en
toetsen 14
3.3.4 Nieuwe examenprogramma’s tweede fase ................................... 15
3.3.5 Nieuwe examenprogramma’s vmbo ............................................ 15
3.3.6 Aandacht voor het verhogen van het niveau van het schrijven bij
voortgezet onderwijs............................................................................ 15
3.4
Onderwijsondersteunende activiteiten mbo ..................................... 15
3.5
Nulactiviteiten ............................................................................. 16
4.
Praktijkgericht onderzoek primair en voortgezet onderwijs (LPC) .......... 17
4.1
Programmalijn 1: Doorlopende leerlijnen taal en rekenen ................. 17
4.2
Programmalijn 2: De kwaliteit van de leraar .................................... 17
4.3
Programmalijn 3: Passend onderwijs en zorg................................... 17
4.4
Programmalijn 4: Het organiseren van leren en leerprocessen ........... 18
4.5
Programmalijn 5: School en omgeving ........................................... 18
4.6
Programmalijn 6: De rol van bestuur en management bij de het
realiseren van goede onderwijskwaliteit .................................................... 18
4.7
Aanpassing in programmalijn 3: Passend onderwijs.......................... 18
4.8
Uitgangspunten 2012-2013 gehandhaafd ........................................ 19
4.9
Beëindiging subsidie..................................................................... 19
5.
Praktijkgericht onderzoek middelbaar beroepsonderwijs (ecbo)............. 20
5.1
Programmalijn 1: Functies van het beroepsonderwijs ....................... 20
5.2
Programmalijn 2: Leven lang leren................................................. 21
5.3
Programmalijn 3: Pedagogisch-didactisch handelen opleiders ............ 21
5.4
Programmalijn 4: Beleid, bestuur en organisatie .............................. 21
5.5
Programmalijn 5: doorstroom in en rond het mbo ............................ 22
Bijlage 1: Overige onderwijsondersteunende activiteiten ................................ 23
Hoogbegaafden ...................................................................................... 23
Bèta-Olympiades .................................................................................... 23

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

2

Duurzame ontwikkeling ........................................................................... 24
Burgerschap .......................................................................................... 24
HVO en SOVO ........................................................................................ 24
Kortlopend veldonderzoek ....................................................................... 24
Nulactiviteiten........................................................................................ 24
Bijlage 2: Budgettair kader 2013-2014 ........................................................ 26
Bijlage 3: Bijlage 3 Procedure voor aanvragen 2012 ...................................... 27

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

3

1. Inleiding
De Hoofdlijnenbrief 2013-2014 bevat de uitgangspunten voor activiteiten die in
het kader van de Wet subsidiëring landelijk onderwijsondersteunende activiteiten
(Wet SLOA) worden uitgevoerd. Het gaat daarbij om onderwijs ondersteunende
activiteiten van de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO), Stichting Cito Instituut
voor Toetsontwikkeling (Cito), de drie Landelijke Pedagogische Centra (LPC):
Algemeen Pedagogisch Studiecentrum (APS), Christelijk Pedagogisch Centrum
(CPS) en KPC-Groep (KPC) voor primair onderwijs (po), voortgezet onderwijs (vo)
en het Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ecbo) voor beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie (bve). Het resultaat is tot stand gekomen met bijdragen van
SLO, Cito, de LPC, ecbo, de PO-raad, de VO-raad en de MBO raad.
Net als bij de Hoofdlijnenbrief SLOA 2012-2013 is een aantal thema’s uit het
regeerakkoord sturend geweest bij het opstellen van deze Hoofdlijnenbrief. Het
gaat daarbij voornamelijk om de komst van uniforme toetsen en examens en het
verbeteren van de doelmatigheid van de kennisinfrastructuur door besparing op
systeemkosten, tegengaan van het versnipperen en het bevorderen van
samenwerken.
SLO draagt door middel van leerplanontwikkeling bij aan de mogelijkheden van
leraren en schoolleiders om leerdoelen en -inhouden beter op elkaar te laten
aansluiten en af te stemmen. SLO ontwikkelt hiervoor de kerndoelen,
examenprogramma’s en andere leerplankaders die aan landelijke toetsen en
examens in po, vo en bve ten grondslag liggen. Dit perspectief is in hoofdstuk 2
(pagina 6 e.v.) terug te vinden.
Cito ontwikkelt de centrale examens van het voorgezet onderwijs. De verdere
ontwikkeling van de digitale centrale examens heeft momenteel bijzondere
aandacht. Daarnaast ontwikkelt Cito in het kader van de aandacht voor
doorlopende leerlijnen de centraal ontwikkelde toetsen en examens voor het
middelbaar beroepsonderwijs, de rekentoetsen voor het voortgezet onderwijs en
de centrale eindtoets voor het primair onderwijs. Dit perspectief is in hoofdstuk 3
(pagina 12 e.v.) terug te vinden.
De in het regeerakkoord genoemde noodzaak tot verbetering van de
doelmatigheid van de kennisinfrastructuur wordt bevestigd door het advies
"Nationaal Plan Onderwijs/Leerwetenschappen" (Vergaderjaar 2010-2011,
Kamerstuk 31288 nr. 151). In dit plan, opgesteld door een commissie o.l.v. de
heer Thom de Graaf, wordt onder andere voorgesteld om onderwijsonderzoek en
kennisverspreiding te concentreren onder één coördinatie- en regieorgaan, onder
auspiciën van NWO, waarbij open competitie het uitgangspunt is. Ik heb mede op
basis van dit advies besloten de kennisinfrastructuur te herstructureren. Deze
herstructurering betekent dat naar verwachting de subsidiering aan de LPC
eindigt na 2013; de LPC zijn vorig jaar hierover geïnformeerd. Het voornemen om
de kennisinfrastructuur te herstructureren, en daarmee ook de subsidie aan de
LPC te beëindigen, is tijdens het Algemeen Overleg over Onderwijsbegeleiding
met de Tweede Kamer op 5 oktober 2011 besproken en kon daar rekenen op
algemene instemming. De Tweede Kamer en de SLOA-instellingen worden dit
voorjaar nader geïnformeerd over mijn voornemens voor een vernieuwde
kennisinfrastructuur.
Slechts een deel van de periode van deze Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014 –
namelijk alleen 2013– wordt gebruikt voor praktijkgericht onderzoek. Dit
betekent concreet een beperking tot eenjarige projecten uit te voeren en af te
ronden in 2013. Deze projecten dienen in te zetten op verankering van de

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

4

resultaten die bijdragen aan een succesvolle invoering van eerder ontwikkelde
interventies. Voor de drie LPC staat het uit te voeren praktijkgericht onderzoek
(Research and Development / R&D) van 2013 centraal naast de meerjarige
activiteiten die reeds van start zijn gegaan onder het regime van de
Hoofdlijnenbrieven 2011-2012 en 2012-2013. Het perspectief voor de LPC is in
hoofdstuk 4 (pagina 17 e.v.) terug te vinden.
Ten aanzien van bve gaat deze Hoofdlijnenbrief door op de in de afgelopen jaren
ingeslagen weg van het landelijk expertisecentrum beroepsonderwijs (ecbo). Ecbo
ontwikkelt vanuit een meerjarig perspectief - onder inhoudelijke aansturing van
een programmaraad - een jaarlijkse onderzoeksprogrammering. Echter, voor de
subsidiering van ecbo geldt hetzelfde als voor de LPC: ik ben voornemens de
subsidiëring van ecbo via de wet SLOA te beëindigen en deze Hoofdlijnenbrief
dient in dat kader geplaatst te worden. Het perspectief voor ecbo is in hoofdstuk
5 (pagina 20 e.v.) terug te vinden.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

5

2. SLO
De activiteiten van SLO in 2013 zullen grosso modo aansluiten op de in 2012
gestarte projecten. Ze passen binnen de in 2011 vastgestelde acht
programmalijnen. Vooralsnog is er geen aanleiding daarin wijzigingen aan te
brengen. Dit betekent dat voor de programmering van 2013 SLO de
programmalijnen als ordeningsprincipe zal hanteren. De projectvoorstellen
worden op eenzelfde aggregatieniveau ingediend als in 2011, daarna vindt
uitwerking plaats in concrete projecten waarover afstemming met de
opdrachtgever wordt gezocht. De veldprojecten zullen geheel indalen in de
reguliere taken. Met de te volgen procedure wordt geanticipeerd op de
voorgenomen meerjarige programmering zoals in de herziene wet SLOA wordt
voorzien.
De regierol van SLO zal in 2012 in belangrijke mate een rol spelen in de
programmering, alsmede de ook door OCW gewenste advisering en
ondersteuning door SLO aan OCW op het terrein van leerplanontwikkeling.

2.1

Taken SLO

De taken van SLO laten zich als volgt omschrijven:
• ontwerpen en valideren van landelijke leerplankaders (kerndoelen,
eindtermen, examenprogramma's, referentieniveaus, doorlopende leerlijnen);
• ontwikkelen en (in praktijkpilots) beproeven van voorbeeldmatige
leerplanvarianten (op school- en vakniveau) en voorbeeldlesmateriaal (op
klas- en lesniveau);
• kennisontwikkeling (door middel van onderzoek) en
deskundigheidsbevordering (onder andere via publicaties, advisering) op
curriculumterrein;
• wetenschappelijke onderbouwing en internationale oriëntatie van
leerplanontwikkeling;
• regievoering over activiteiten in de leerplanketen;
• advisering en ondersteuning van de overheid met betrekking tot
leerplanontwikkeling.

2.2

Integrale benadering

SLO streeft naar een integrale benadering van leerplanontwikkeling ten einde
relevante, consistente, bruikbare, effectieve en duurzame opbrengsten te
realiseren. SLO doet dat op de volgende wijze:
• feitelijk ontwikkelwerk wordt voorafgegaan door monitoring en trendanalyse
van informatie uit wetenschap, onderwijspraktijk en samenleving, bevindingen
daaruit leiden via debat en overleg tot agendering van verbeter- en
innovatieprojecten;
• het ontwikkeltraject wordt zoveel mogelijk ondersteund door onderzoek, met
veel aandacht voor tussentijdse evaluatie gericht op verbetering van
conceptproducten;
• van meet af aan wordt geanticipeerd op implementatie en opschaling van de
ontwikkelopbrengsten door samenwerking met ter zake relevante partners (in
met name opleiding, begeleiding en nascholing).

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

6

2.3

Evaluatie SLO-activiteiten

Evaluatie neemt een belangrijke plaats in van het begin tot aan het eind van een
ieder project. De evaluatieactiviteiten richten zich op het versterken van de
bruikbaarheid en effectiviteit van het werk van SLO. Formatieve evaluatie speelt
hierbij een belangrijke rol. Afhankelijk van de fase en invulling van het project
wordt gebruik gemaakt van:
• collegiale consultatie en feedback (binnen SLO-organisatie);
• vergelijking van het ontwikkelde materiaal met een checklist van gewenste
kenmerken van onderdelen van het ontwerp (screening);
• raadpleging over voorstellen en concepten bij SLO-externe deskundigen
(individueel of in groepsverband bijv. via focusgroepen). Daarin is vrijwel
altijd een belangrijke rol weggelegd voor leraren (en soms ook schoolleiders).
Daarnaast wordt een belangrijke inbreng verwacht van andere deskundigen
uit kringen van: vakverenigingen, lerarenopleiding en –nascholing,
(vakinhoudelijk, vakdidactisch en onderwijskundig) onderzoek,
onderwijsbegeleiding, expertisecentra op deelgebieden, inspectie, uitgevers;
examen- en toetsontwikkeling en organisaties van onderwijsbestuurders en
schoolleiders;
• try-outs met conceptproducten in school- en klaspraktijk;
• regelmatig bilateraal overleg met opdrachtgever (OCW).

2.4

Programmalijnen

2.4.1 Curriculummonitoring- en evaluatie
Binnen leerplanontwikkeling kan men grofweg drie fasen onderscheiden: (i)
analyse van trends; (ii) ontwikkeling van leerplanproducten; (iii) bevorderen van
implementatie en opschaling. Om te komen tot succesvolle leerplanvernieuwingen
is het van belang dat monitoring en evaluatie in alle drie fasen een rol spelen.
De trendanalyse is gericht op signalering en duiding van trends in beleid,
wetenschap, praktijk en opbrengsten van onderwijs met als doel te komen tot
programmeringsvoorstellen voor leerplanontwikkeling. Signalering van problemen
is een voorwerp van aanhoudende zorg (een kwestie van 'leerplankundige
voelsprieten uitgestoken houden'). Tot de uitvoering van een meer diepgaande
probleemanalyse wordt overgegaan indien tussentijdse signalen daartoe
aanleiding geven. Over de bevindingen van de trendanalyse wordt gerapporteerd
in de vorm van een tweejaarlijks, thematisch geordend 'Curriculumverslag'; in
2013 voorziet SLO de publicatie van het eerste Curriculumverslag.
Om te komen tot de ontwikkeling van hoogwaardige leerplanproducten is het van
belang dat er tijdens de leerplanontwikkeling zelf voldoende aandacht is voor
formatieve evaluatie van tussenproducten.
Het stimuleren en monitoren van implementatie en opschaling bestaat enerzijds
uit de evaluatie van (veelal in pilot ontwikkelde) leerplanvernieuwingen en
anderzijds uit het monitoren van de daadwerkelijke invoering van
leerplanvernieuwingen.

2.4.2 Vakvernieuwing
Bij vakvernieuwing kunnen diverse activiteiten voor het primair en voortgezet
onderwijs worden onderscheiden:
• In 2012 is gestart met de opzet en vulling van de zogenaamde digitale
vakportalen. Daarin wordt per vakkencluster de grote hoeveelheid aan
leerplankundige informatie (over beleid, schoolpraktijk en leeropbrengsten)
uit alle sectoren systematisch geordend en inzichtelijk gemaakt. De informatie

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

7

in de vakportalen wordt voor derden ontsloten en zal intern gebruikt worden
voor vakspecifieke trendanalyse. De opbouw en de vulling van vakportalen zal
tevens worden benut ter intensivering van de werkrelaties met verschillende
ketenpartners (vakverenigingen, lerarenopleidingen, CvE, Cito etc.). Vanaf
2013 zal gedurig onderhoud van de vakportalen plaatsvinden.
• Ten tweede worden ter actualisering van de inhoud van het onderwijs
ontwikkelactiviteiten uitgevoerd voor uiteenlopende vakken en vakgebieden,
een en ander na afstemming met het ministerie van OCW.
• Een derde belangrijke activiteit zal betrekking hebben op het ontwerpen en
valideren van kernprogramma's in doorlopende leerlijnen. Op basis van de
kernprogramma's worden ook voorbeeldmatige uitwerkingen op meso- en
microniveau (school en klas) ontwikkeld met scholen.
Voor alle sectoren zullen de nog te ontwikkelen kernprogramma's de basis
vormen voor de inhoudelijke metadatering van leermiddelen. Bij metadatering
worden leermiddelen van een label voorzien waarin de kenmerken van de inhoud
worden vastgelegd; hierdoor kunnen zoeksystemen worden gevoed. In nauwe
samenwerking met Kennisnet en de GEU levert SLO vanuit haar kerntaak hiertoe
een inhoudelijke bijdrage.

2.4.3 Excellentie, talentontwikkeling en maatwerk
Van scholen en leraren in het (speciaal) primair- en (speciaal) voortgezet
onderwijs wordt in toenemende mate aandacht gevraagd voor excellentie,
talentontwikkeling, maatwerk en zorgbreedte. Maatwerk is geboden om beter in
te kunnen spelen op verschillen tussen leerlingen, prestaties te verbeteren en
talenten optimaal te benutten. SLO wil een bijdrage leveren aan het versterken
van opbrengstgericht werken door het ontwikkelen van praktische handreikingen
en materialen voor scholen en leraren. Ook wordt gekeken hoe mogelijkheden
voor intensivering of uitbreiding van onderwijstijd benut kunnen worden voor
maatwerk. In de context van passend onderwijs werkt SLO aan versterking van
het onderwijszorgprofiel van scholen door hen te ondersteunen bij het vormgeven
van passende leerlijnen voor verschillende groepen zorgleerlingen.
Binnen het brede streven naar maatwerk bestaat momenteel een krachtige wens
naar voldoende uitdaging in het onderwijsaanbod voor de beter presterende
leerlingen. Om scholen te ondersteunen het aanbod voor alle excellente
leerlingen, waaronder hoogbegaafde leerlingen, te versterken, richt SLO zich op
het ontwikkelen van verrijkingslijnen en verrijkingsmaterialen en een
samenhangend lessenaanbod voor talentontwikkeling. Een opbrengstgerichte
aanpak van talentontwikkeling staat daarbij centraal, met aandacht voor
signalering van onderwijsbehoeften en gerichte monitoring van leeropbrengsten.
Ook de Olympiades (die door SLO gecoördineerd worden) en Acadin (het landelijk
digitale platform voor cognitief talent dat door SLO beheerd en ontwikkeld wordt,
in samenwerking met Kennisnet) dragen bij aan het inrichten van een rijke
leeromgeving voor excellente leerlingen. Daarnaast heeft SLO een taak in de
coördinatie van informatie en communicatie over hoogbegaafdheid en excellentie
in het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs. De activiteiten binnen deze
programmalijn worden afgestemd met de stimulering van excellentie vanuit het
Platform Bèta Techniek/School aan Zet.

2.4.4 Curriculum en leraren
Leraren vormen de spil bij de praktische uitwerking van beleidswensen (van
overheid en school) voor de onderwijspraktijk. Het is aan de school en leraren te
komen tot een samenhangend curriculum dat tegemoet komt aan wensen ten

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

8

aanzien van vakvernieuwing, maatwerk (inclusief talentontwikkeling en
zorgbreedte), inzet van (digitale) leermiddelen, doorlopende leerlijnen en
adequate toetsing. In de praktijk blijkt dit een complexe aangelegenheid: Wat
nemen we als school/leerjaar/sectie/etc. op in het onderwijsprogramma (en wat
niet)? Wie bepalen dat, en op welke wijze? Hoe ontwikkelen we een optimaal
programma voor alle leerlingen? Het gaat daarbij om een combinatie van
individuele bekwaamheden van leraren en het in teamverband kunnen werken
aan leerplanontwikkeling.
SLO beschikt door de uitvoering van haar kerntaken over veel kennis en
materialen die ook goed benut kunnen worden voor professionalisering gericht op
de toerusting van leraren, team- en schoolleiders die binnen hun school bezig zijn
met leerplankundige taken. Binnen deze programmalijn bewandelt SLO daartoe
twee wegen. De ene weg loopt via de ontwikkeling, beproeving en opschaling van
pilotmodules op het terrein van leerplankundige scholing van leraren. De andere
weg loopt via het inbrengen van actuele inzichten op curriculair gebied bij
lerarenopleidingen en -nascholing.
Samenwerking vindt plaats met relevante organisaties van leraren en
lerarenopleidingen, waaronder de Onderwijscoöperatie en School aan Zet.

2.4.5 Leermiddelen en ICT
Leermiddelen (zowel digitaal als niet-digitaal) vormen een belangrijke component
van het curriculaire krachtenveld. Zij zijn belangrijk bij het operationaliseren van
het beoogde leerplan en beïnvloeden het in de schoolpraktijk gerealiseerde
leerplan in hoge mate.
De programmalijn leermiddelen wordt geconcretiseerd vanuit het Kenniscentrum
Leermiddelen (KCL). SLO onderzoekt de ontwikkeling en het gebruik van
leermiddelen en het gebruik van ICT bij de realisatie van het leerplan. In 2012 is
onderzoek naar trends in de praktijk op het gebied van leermiddelen gedaan
('Leermiddelenmonitor'). In 2013 wordt op basis van dit onderzoek een bijdrage
geleverd aan de verbetering van de kwaliteit van leermiddelen en het gebruik
ervan.
Eind 2012 is de samenvoeging van Leermiddelenplein van SLO en Wikiwijs van
Kennisnet voorzien. Op dit moment is niet duidelijk hoe dat zal uitwerken in de
programmering voor SLO.

2.4.6 Doorlopende leerlijnen
SLO draagt door middel van leerplanontwikkeling bij aan de mogelijkheden van
leraren en schoolleiders om leerdoelen en -inhouden beter op elkaar te laten
aansluiten en afstemmen. Dat gebeurt door het analyseren, ontwikkelen en
aanpassen van leerdoelen en -inhouden die onderdeel uitmaken van de
programma's in de hele onderwijskolom, van voorschool via primair en voortgezet
onderwijs tot hoger onderwijs. Vaak gaat het om het ordenen en uitlijnen van
inhoudelijke eisen die aan het onderwijsprogramma worden gesteld, bijvoorbeeld
door middel van kerndoelen, tussendoelen en leerlijnen, eindtermen,
kwalificatiedossiers, referentieniveaus, of exameneisen.
Naast ordenen en uitlijnen gaat het om het ontwikkelen van voorbeeldmaterialen
en instrumenten om de inhoudelijke eisen handen en voeten te geven. Een
voorbeeld hiervan is de bijdrage die SLO levert aan de uitwerking en invoering
van de doorlopende leerlijnen voor taal en rekenen met behulp van het

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

9

referentiekader taal en rekenen. Rond dit thema draagt de SLO tevens zorg voor
coördinatie van de ondersteuningsactiviteiten van instellingen waar SLO nauw
mee samenwerkt.

2.4.7 Samenhang in het curriculum
Naast longitudinale samenhang (zie de programmalijn doorlopende leerlijnen) is
horizontale samenhang in het curriculum evenzeer van belang. Voorbeelden zijn
het zoeken naar samenhang via activiteiten als 'taal en rekenen in andere
vakken' of de inhoudelijke afstemming binnen de diverse bètavakken.
Een ander aspect van horizontale samenhang betreft het streven naar een brede
ontwikkeling van leerlingen ingebed in het leerplan. Om die reden besteedt SLO
aandacht aan socialiserende taken waaronder sociaal-emotionele ontwikkeling,
vorming en burgerschap. Het invulling geven aan deze domeinen is uiteraard
primair de verantwoordelijkheid van besturen en scholen. SLO ondersteunt
hierbij.
In 2012 is een start gemaakt met het ontwerpen van 'curriculumvensters' voor
het funderend onderwijs (po, vo-onderbouw en vmbo). Deze krijgen een verder
beslag in 2013. Hierbij staat de vraag centraal hoe scholen kunnen worden
ondersteund in het maken van bewuste, consistente inhoudskeuzes, uitgaande
van een eigen profiel, de kern van het onderwijs en toekomstige ontwikkelingen.
Ook internationaal opgang makende denkbeelden over 21st century skills (met
betrekking tot ICT, probleemoplossen, creativiteit, onderzoek en dergelijke)
kunnen daarbij aan de orde komen. Met de curriculumvensters wordt een
bijdrage geleverd aan zowel de interne samenhang van keuzes, aan transparante
en efficiënte benutting van onderwijstijd, aan externe profilering van scholen als
ook de interactie van scholen met hun omgeving.

2.4.8 Curriculum en toetsing
Veranderingen in doelen en inhouden impliceren doorgaans ook aanpassingen in
toetsing en examinering. Sterker nog, voor het welslagen van
curriculumvernieuwingen is voldoende meebewegen van de toets- en
examenpraktijk een belangrijke voorwaarde. Succesvolle inhoudelijke
vernieuwing wordt nog te vaak belemmerd door onvoldoende aandacht voor een
naar inhoud en vorm passend en adequaat toetsinstrumentarium, evenals door
het gebrek aan daarop afgestemde ondersteuning en toerusting van leraren. Voor
SLO liggen er rond deze thematiek diverse taken, niet in de laatste plaats in de
context van het streven naar een meer opbrengstgerichte aanpak in het primair
en voortgezet onderwijs. Gegeven het belang van meer synergie tussen leerplanen toetsontwikkeling zullen die taken zoveel mogelijk in samenwerking met Cito
en CvE worden opgepakt.
In het kader van vakvernieuwing besteedt SLO daarom aandacht aan geschikte
en valide voorbeelden van toetsing en examinering, met voor wat betreft het
primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs een accent op
diagnostische toetsing. Tevens worden, bijvoorbeeld door het opstellen van
leerlijnen, inhoudelijke bouwstenen aangedragen voor leerlingvolgsystemen.
Binnen deze programmalijn passen ook de activiteiten op het terrein van de
inhoudelijke kwaliteitsborging van schoolexamens, inclusief het vervaardigen van
handreikingen voor het schoolexamen voor vakken waar dat aan de orde is.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

10

Ook vervult de SLO inhoudelijke secretarisrollen in diverse syllabus- en
toetswijzercommissies.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

11

3. Cito
3.1

Expertisecentrum Cito

3.1.1 Onderzoek en ontwikkeling
Cito beheert een expertisecentrum rond toetsing en evaluatie. Dit
expertisecentrum richt zich op onderzoek naar evaluatie van leerprestaties en op
psychometrische modelontwikkeling. Met dit onderzoek wordt de kwaliteit van
toetsen en examens bewaakt en op een hoger niveau gebracht.
Onderzoeksonderwerpen zijn: procedures voor zogeheten adaptieve toetsing
waarbij de moeilijkheidsgraad wordt aangepast aan het niveau van de leerling,
procedures voor een valide vergelijking van toetsresultaten over schooltypen,
modellen voor het meten van groei in vaardigheid, ontwikkelen van
randvoorwaarden voor het opzetten van gekalibreerde itembanken, procedures
voor automatische selectie van opgaven uit itembanken op basis van moderne
psychometrische schalingstechnieken, procedures voor het bepalen van
standaarden, modellen voor het vergelijken van toetsresultaten, meten van
complexe vaardigheden en het gebruik van multimedia in toetsen. Het
expertisecentrum is via dit onderzoek nauw betrokken bij het ontwikkelen van
innovatieve toetsing via digitale afnames en het ontwikkelen van een
kwaliteitsstandaard bij de digitale examens en toetsen. Het expertisecentrum
heeft ook een functie bij het ontsluiten en het in overzichtelijke kaders
beschikbaar stellen van informatie op het gebied van toetsing, examinering en
onderwijsevaluatie op Kennisnet. Cito verzorgt de portal Toetswijzer en Toetsgids,
een rubriek waarin de kwaliteit van bestaande toetsen beoordeeld wordt, en
dossiers waarin recente ontwikkelingen op het gebied van examens en toetsen
beschreven worden.
Verder wordt de opgedane algemene basiskennis gebruikt voor het geven van
adviezen aan CvE en overheid. Over de ontwikkelde procedures en
psychometrische modelontwikkeling wordt door medewerkers van het centrum
gepubliceerd in rapporten, op conferenties in binnen- en buitenland en in
nationale en internationale tijdschriften. Ook worden er regelmatig
onderzoeksrapporten gepubliceerd over de kwaliteit van het primair onderwijs in
Nederland, zoals onderzocht met het onderzoeksprogramma (PPON).
Stichting Cito stelt de resultaten van met publieke middelen vervaardigde
producten beschikbaar aan derden. Voor het beschikbaar stellen van data aan
derden werkt Stichting Cito met een protocol. Dit protocol legt zaken vast rond
geheimhouding, uitzonderingen daarop en eisen van privacy (de WBP).

3.1.2 Ondersteuning Caribisch Nederland, Aruba, Curaçao en St.
Maarten
In het kader van de vernieuwingen bij de eilanden in het Caribisch gebied
ondersteunt Cito de onderwijsgevenden en de exameninstanties daar bij het
verhogen van de kwaliteit van de onderwijsevaluatie. Daarbij worden de
ontwikkelingen op het terrein van het onderwijs in Caribisch Nederland en de
overgangsafspraken met Curaçao, Aruba en St-Maarten betrokken. De productie
en het beschikbaar stellen van centrale examens wordt afgestemd met het CvE.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

12

3.1.3 Toetsontwikkeling Olympiades
Voor de werkzaamheden die Cito verricht voor Olympiades in het voortgezet
onderwijs, worden middelen toegevoegd aan het budget voor het
expertisecentrum.

3.2

Onderwijsondersteunende activiteiten primair onderwijs

3.2.1 Peilingen voor het onderwijsniveau (PPON)
Er worden regelmatig onderzoeken gepubliceerd over de kwaliteit van het primair
onderwijs in Nederland. Peilingen vormen de basis van deze onderzoeken. Cito
voert peilingen uit van het onderwijsniveau (PPON), op de gebieden rekenenwiskunde, taal en wereldoriëntatie. In 2013 worden de peiling
lezen/woordenschat in het sbo en de peiling Engels in groep 8 van het
basisonderwijs gerapporteerd. Er worden peilingen rekenen-wiskunde en
luistervaardigheid in het sbo uitgevoerd. De peiling luistervaardigheid vindt ook
plaats in het basisonderwijs (groepen 5 en 8). Peilingen voor aardrijkskunde en
geschiedenis in 2014 worden voorbereid.

3.2.2 Centrale eindtoets
De centrale eindtoets taal en rekenen is bedoeld voor (nagenoeg) alle leerlingen
in het primair onderwijs en op termijn ook de leerlingen in het speciaal
(basis)onderwijs. De toets wordt volgens de planning voor het eerst landelijk
afgenomen bij alle leerlingen in groep 8 van het regulier primair onderwijs in het
voorjaar van 2013 (op centraal vastgestelde data in de derde of vierde volle week
van april). Daarna volgt jaarlijks een afname in dezelfde periode. De toets dient
de kennis en vaardigheden van leerlingen te meten op het gebied van de
Nederlandse taal en rekenen-wiskunde. Inhoudelijk sluit de toets aan bij de
bestaande Cito-eindtoets. Het College voor Toetsen en Examens (in oprichting) is
verantwoordelijk voor de totstandkoming, de vaststelling, het tijdstip van afname
en de uitvoering van de centrale eindtoets.
Voorbereidende constructiewerkzaamheden bij Cito zijn gestart in 2011. De
centrale eindtoets wordt in de periode 2013-2015 verder aangepast aan de
referentieniveaus voor Nederlandse taal en rekenen-wiskunde.

3.2.3 Leerling- en onderwijs volgsysteem speciaal basis onderwijs
Cito werkt aan vernieuwing van een (digitaal) leerling- en onderwijsvolgsysteem
gericht op het speciaal (basis) onderwijs, waarbij leerlingen binnen het
referentiekader van de doorlopende leerlijnen en vergelijkbaar met leerlingen in
het regulier basisonderwijs gevolgd kunnen worden. Daarnaast wordt veel
aandacht geschonken aan het feitelijk gebruik van de informatie in de lespraktijk
voor speciale leerlingen, zodat de leerkrachten de informatie uit het leerling- en
onderwijsvolgsystemen optimaal kunnen benutten voor het analyseren van de
progressie die leerlingen maken in relatie tot vooraf gestelde doelen.

3.2.4 Leerling- en onderwijsvolgsysteem voortgezet speciaal
onderwijs
Er wordt een leerling- en onderwijsvolgsysteem vso diplomagericht (LOVS)
opgezet waarmee speciale leerlingen in de uitstroomrichting diplomagericht van
het vso adequaat getoetst en gevolgd kunnen worden. Doel van deze toevoeging

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

13

is dat voor deze leerlingen een passend LOVS beschikbaar is voor het volgen en
plannen van het onderwijs.
Er is een ontwikkeling van een passend LOVS voor het vso arbeidsmarktgericht.
Dit LOVS bestaat uit twee type toetsen. Het eerste type betreft digitale toetsen
die op een functionele wijze de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen meten
binnen de doorgaande leerlijnen van het referentiekader. Deze eerste type
toetsen meten de vaardigheden begrijpend lezen, rekenen-wiskunde en
taalverzorging. Het tweede type betreft praktijktoetsen waarbij het gebruik van
taal- en rekenvaardigheden gemeten wordt door leerlingen praktijkopdrachten te
laten uitvoeren binnen de leefcontexten arbeid, wonen en vrije tijd.
Er wordt gewerkt aan een LOVS voor leerlingen in de uitstroombestemming
dagbesteding. Dit LOVS richt zich met name op leerlingen voor wie toetsen met
pen en papier te lastig zijn. Voor dit volgsysteem worden toetsactiviteiten
ontwikkeld om de ontwikkeling van de zelfredzaamheid van deze leerlingen in taal
en rekenen te volgen. De opdrachten sluiten aan bij de leefcontexten wonen en
vrije tijd.
Bij de oriëntatie op de toetsontwikkeling wordt met inhoudelijke deskundigen
evenals met pilotscholen en experts uit het veld gesproken en afgestemd.

3.3

Onderwijsondersteunende activiteiten voortgezet
onderwijs

3.3.1 Centrale examens
Cito produceert jaarlijks de opgaven voor de centrale examens voor vmbo, havo
en vwo. Het College voor Examens (CvE) stelt de opgaven vast. Cito rapporteert
over de afname en normering. Cito publiceert de publieke examens op internet.
Cito voert werkzaamheden voor de normhandhaving uit met het doel de
prestatie-eisen bij de centrale examens gelijk te houden.
In artikel 12, zevende lid, van de Wet SLOA is neergelegd dat Cito exclusief taken
heeft met betrekking tot toetsen en examens en de daarbij behorende
aanvullende activiteiten. Vanwege het grote belang van centrale examens in het
voortgezet onderwijs bij de handhaving van het niveau van het voortgezet
onderwijs zijn de middelen die hiervoor aan Cito worden toegekend niet
betrokken in het proces van vraagsturing door de VO-raad.

3.3.2 Toetsen rekenen VO
Cito produceert de toetsen rekenen VO als deel van het beleid rond verhoging
van het reken- en taalniveau van de leerlingen in het voortgezet onderwijs. Na
het pilotjaar 2013 zullen de toetsen in 2014 voor alle examenkandidaten in het
voortgezet onderwijs worden aangeboden.

3.3.3 Gebruik van de computer bij de afname van digitale examens
en toetsen
Het gebruik van de computer bij de centrale examen en toetsen is sterk in
ontwikkeling. Soms is daarbij de verhoging van het aantal centraal te toetsen
vaardigheden de drijfveer, soms maakt het gebruik van de computer een grotere
vrijheid mogelijk voor de scholen in het bepalen van de afnamemomenten. Van
Cito wordt verwacht dat het in 2013 en volgende jaren verder gaat met het

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

14

ontwikkelen van de digitale examens en toetsen en met het ondersteunen van
scholen, die deze toetsen en examens afnemen. Op basis van een aanbesteding
is een nieuwe organisatie en afnameomgeving voor de digitale examens en
toetsen in ontwikkeling in opdracht van het CvE. Cito zal zijn medewerking
verlenen bij het testen van de voor de inhoud van de digitale examens en toetsen
relevante softwaremodules van de nieuwe afnameomgeving. Cito zal zijn
ontwikkel- en evaluatiesysteem voor digitale examens verder aanpassen aan de
standaarden van de nieuwe afnameomgeving. Tot het moment dat de nieuwe
afnameomgeving gebruikt kan worden op alle scholen, zal Cito het gebruik van de
afnameomgeving ExamenTester blijven ondersteunen.

3.3.4 Nieuwe examenprogramma’s tweede fase
In de tweede fase van het voortgezet onderwijs worden voor enkele vakken
nieuwe, aan de tijd aangepaste examenprogramma’s gemaakt. Cito maakt ten
behoeve van de pilotscholen bij deze nieuwe examenprogramma’s centrale
examens die als voorbeeldexamens voor de andere scholen kunnen worden
gebruikt. Cito ondersteunt pilotscholen bij het maken van schoolexamens bij die
nieuwe programma’s.

3.3.5 Nieuwe examenprogramma’s vmbo
In het vmbo worden de beroepsgerichte examenprogramma’s herzien. Cito maakt
ten behoeve van de pilotscholen bij deze nieuwe examenprogramma’s de centrale
examens (cspe’s) die na gebruik op de pilotscholen als voorbeeldexamens door
de andere scholen kunnen worden gebruikt.

3.3.6 Aandacht voor het verhogen van het niveau van het
schrijven bij voortgezet onderwijs
Cito ontwikkelt in overleg met het CvE en scholen nieuwe typen centrale examens
Nederlands waarbij het beoordelen van schrijfvaardigheid een grote rol speelt. In
dat licht worden de pilots “gedocumenteerd schrijven Nederlands” bij havo en
vwo en de pilots “schrijven Nederlands” bij vmbo voortgezet.

3.4

Onderwijsondersteunende activiteiten mbo

Cito produceert jaarlijks de opgaven voor de centraal ontwikkelde examens
(coe’s) voor alle kandidaten van mbo niveau 2 t/m 4. Er worden examens voor
Nederlandse taal en rekenen voor referentieniveaus 2F en 3F samengesteld. De
examenafname is digitaal. Het CvE stelt de opgaven, de tijdstippen van de
afnames en de normering vast. Cito rapporteert over de resultaten van de
afname aan de scholen. De werkzaamheden vinden plaats in nauwe
samenwerking met OCW, MBO Raad, AOC Raad, CvE en vertegenwoordigers uit
het veld.
In het jaar 2013 worden bij mbo 4 de pilots afgerond en wordt gestart met voor
het diploma meetellende afnames. Bij mbo 2 en 3 zullen nog pilots worden
uitgevoerd ter voorbereiding op de verplichte afname. Met het oog op een
optimale uitvoeringssystematiek voor de mbo instellingen wordt in de komende
jaren gefaseerd toegewerkt naar een over het jaar verspreid systeem van
afnames van de coe’s.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

15

3.5

Nulactiviteiten

Om binnen het kader van internationale verdragen, overeenkomsten en
samenwerkingsrelaties tot een goed afgestemde inzet te komen bij diverse
activiteiten is voor de LPC, SLO en Cito subsidie beschikbaar in beperkte omvang.
Dit is een reservering voor een ‘nulproject’ buiten het innovatiedeel. Over de
subsidietoepassing wordt in nauw overleg met OCW besloten. Activiteiten kunnen
ook deel uitmaken van projecten in het kader van algemene subsidieaanvragen
op het terrein van internationalisering. Tevens wordt profilering van de
instellingen in het buitenland gestimuleerd.
Door de gewijzigde positie van Caribisch Nederland is het van belang dat de in
Nederland ontworpen projecten van de periode 2012-2013 ook uitgevoerd
kunnen worden in Caribisch Nederland. Dit vindt plaats in nauw overleg met het
ministerie van OCW.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

16

4. Praktijkgericht onderzoek primair en voortgezet
onderwijs (LPC)
Omdat het praktijkgericht onderzoek (“R&D-activiteiten” in de vorige
Hoofdlijnenbrief) als onderdeel van de Wet SLOA na 2013 anders zal worden
ingevuld, beperkt de Hoofdlijnenbrief 2013-2014 zich voor deze activiteiten tot
eenjarige projecten die uitgevoerd en afgerond worden in 2013. Om die reden
zullen er voor dit afrondende jaar geen nieuwe programmalijnen en strategische
kernen worden geformuleerd, zoals in de voorgaande jaren wel gebruikelijk was.
De programmalijnen en strategische kernen uit de Hoofdlijnenbrief 2012-2013
dienen dus niet alleen als basis voor de programmering van de projecten die in
2012 zijn gestart, maar ook voor de door de LPC in 2013 nieuw te entameren
activiteiten. Voor de meerjarige projecten die in 2011 zijn gestart, geldt dat
hieraan de programmalijnen en strategische kernen van de Hoofdlijnenbrief
2011-2012 ten grondslag liggen. De vragen die in de programmalijnen van de
vorige Hoofdlijnenbrief 2012-2013 vastgelegd zijn (en dus nog steeds leidend zijn
voor de projecten van de LPC) worden hieronder samengevat (voor een volledige
beschrijving verwijs ik naar de Hoofdlijnenbrieven 2012-2013 en 2011-2012).

4.1
-

-

Hoe kunnen leraren door het werken met aan de referentieniveaus
gekoppelde tussendoelen en leerlijnen de opbrengstgerichtheid van het
onderwijs verhogen?
Hoe kunnen leraren door het maken van adequaat onderbouwde,
beredeneerde keuzes in het onderwijsaanbod taal en rekenen optimaal
aansluiten bij de behoeften van specifieke doelgroepen?

4.2
-

-

-

Programmalijn 2: De kwaliteit van de leraar

Hoe kan in po het handelingsniveau en -repertoire van leraren op het gebied
van het interpreteren van data, van tussendoelen en leerlijnen (in relatie tot
de referentieniveaus), instructievaardigheid en klassenmanagement en
handelingsgericht werken op een effectieve manier versterkt worden?
Hoe kan in po en vo de kwaliteit en professionaliteit van leraren op effectieve
wijze worden versterkt?
Wat zijn effectieve manieren om leerkrachten te stimuleren zich professioneel
te blijven ontwikkelen (o.a. feedback geven)?
Wat zijn effectieve manieren om de onderzoekende houding van leraren te
stimuleren?

4.3
-

Programmalijn 1: Doorlopende leerlijnen taal en rekenen

Programmalijn 3: Passend onderwijs en zorg

Hoe kan de betrokkenheid van ouders bij de ontwikkelingen rondom passend
onderwijs worden gestimuleerd?
Hoe kunnen er goede doorlopende zorglijnen worden gerealiseerd bij de
overgang tussen de verschillende onderwijssectoren (m.n. po-vo en vo-mbo)?
Op welke wijze kan de afstemming tussen scholen en jeugdzorg en
gemeenten op effectieve wijze worden vormgegeven?
Op welke manier kan onderwijsondersteuning effectief ingezet worden zodat
in de klas zoveel mogelijk passend onderwijs aan elke leerling geboden kan
worden?

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

17

4.4
-

Welke eisen stelt het opbrengstgericht werken aan de inrichting van het
onderwijs en de organisatie?
Hoe kunnen nieuwe wetenschappelijke inzichten in de leerprocessen van
leerlingen op een effectieve wijze in de praktijk worden benut?
Hoe kunnen nieuwe technologische ontwikkelingen (bijvoorbeeld sociale
media) op een zodanige wijze worden ingezet dat het onderwijs optimaal
aansluit bij de leefwereld van leerlingen en met hogere leeropbrengsten als
resultaat?

4.5
-

-

-

Programmalijn 5: School en omgeving

Op welke effectieve manieren kan binnen- en buitenschools leren beter op
elkaar worden afgestemd ter ondersteuning van het leer- en
ontwikkelingsproces van het kind?
Hoe kunnen partners van buiten het onderwijs (bijvoorbeeld wijkinstanties)
bijdragen aan de versterking van het onderwijs als het gaat om de bredere
opdracht van de school?

4.6
-

Programmalijn 4: Het organiseren van leren en
leerprocessen

Programmalijn 6: De rol van bestuur en management bij
de het realiseren van goede onderwijskwaliteit

Wat zijn effectieve wijzen waarop besturen kennisdeling en
kennisontwikkeling tussen scholen (binnen en buiten het eigen bestuur)
kunnen stimuleren?
Hoe kunnen besturen onder verschillende condities (onder meer de grootte en
de demografische context) effectief sturen op de onderwijskwaliteit?
Hoe kan vanuit de Code Goed Bestuur op effectieve wijze sturing worden
gegeven aan de schoolorganisatie?
Hoe kunnen partners van buiten het onderwijs (bijvoorbeeld bedrijven)
bijdragen aan de versterking van het bestuur en management (bijvoorbeeld
vergroten van financiële deskundigheid)?

4.7

Aanpassing in programmalijn 3: Passend onderwijs

Bij het uitwerken van de projectplannen is vorig jaar geconstateerd dat binnen
programmalijn 3, Passend onderwijs, een vraagstuk ontbreekt dat focust op het
primaire proces. Vandaar dat in deze programmalijn de volgende nieuwe focus
wordt opgenomen:
Op welke manier kan onderwijsondersteuning effectief ingezet worden zodat
in de klas zoveel mogelijk passend onderwijs aan elke leerling geboden kan
worden?
Aangezien er rondom dit onderwerp reeds een groot aantal interventies en
instrumenten is ontwikkeld, is het met betrekking tot deze focus uitdrukkelijk niet
de bedoeling om nieuwe interventies en instrumenten te ontwikkelen maar om de
kritische succesfactoren bij bestaande interventies en instrumenten te
identificeren, beschrijven en ontsluiten (zie hieronder). Eventueel kan ook
ingestoken worden op het voor de onderwijspraktijk bruikbaar maken van
bestaande en eerder ontwikkelde kennis op dit gebied.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

18

4.8

Uitgangspunten 2012-2013 gehandhaafd

In de vorige Hoofdlijnenbrief zijn ook vier uitgangspunten voor de inrichting van
de activiteiten van de LPC benoemd:
- Leraren, schoolleiders en besturen moeten meer dan voorheen betrokken
worden bij de activiteiten van de LPC. Zo wordt bevorderd dat scholen zelf in
staat zijn oplossingen te vinden voor vraagstukken waar zij in de dagelijkse
praktijk mee te maken hebben (Eigenaarschap).
- De projecten van de LPC dienen niet alleen nuttig te zijn voor de deelnemende
scholen, maar ook voor de po- en vo-sectoren als geheel (Belang voor scholen
en belang voor sectoren).
- Binnen de projecten van de LPC dient een balans te zijn tussen die brede
opdracht van scholen en de focus op de basisvaardigheden taal/lezen en
rekenen (Prioriteiten).
- Bij scholen (leraren, teams, schoolleiders en besturen), sectorraden en OCW
is behoefte aan kennis waarmee kwaliteitsverbetering,
implementatiestrategieën en beleidsinterventies worden onderbouwd. De
SLOA-instellingen leveren hieraan een bijdrage vanuit hun expertise. Deze
bijdrage wordt gekenmerkt door een brede kennis van de onderwijspraktijk,
een methodisch deugdelijke R&D aanpak en gebruik van lokale, regionale en
landelijke contacten. De activiteiten van de LPC sluiten per thema aan bij
relevante, actuele wetenschappelijke literatuur en er wordt nader ingegaan op
relevante beleidsontwikkelingen. Van doorlopende projecten wordt duidelijk
gemaakt wat de opbrengsten tot nu toe zijn, en hoe hierop voortgebouwd
wordt. Projecten dragen bij aan de daadwerkelijke verbetering van het
onderwijs aan leerlingen en aan de professionele ontwikkeling en daarmee
herwaardering van de positie van de leraar. Van elk project wordt duidelijk
gemaakt op welke wijze de resultaten voor scholen beschikbaar gesteld
worden. (Versterking R&D-expertise).
Voor meer informatie over de bovenstaande uitgangspunten verwijs ik
kortheidshalve naar de inleiding en de paragraven 4.1.1 t/m 4.1.4 van de
Hoofdlijnenbrief 2012-2013. Deze uitgangspunten worden echter wel onverkort
gehandhaafd.
Het wordt niet per definitie uitgesloten om nieuwe interventies te ontwikkelen,
zoals gesteld is in de Hoofdlijnenbrief 2012-2013. Omdat als onderdeel van de
R&D-projecten reeds een groot aantal interventies en instrumenten is ontwikkeld,
zou de primaire focus in de projecten echter wel moeten liggen op het
identificeren, beschrijven en ontsluiten van kritische succesfactoren bij reeds
bestaande interventies en instrumenten (wat werkt wanneer, waar en waarom en
welke aanvullende kennis is daar eventueel voor nodig in het onderwijsveld?).
Verder wordt naast de manier waarop de disseminatie plaatsvindt in de
projectplannen een duidelijke focus gelegd op valorisatie (kennisbenutting): op
welke manier wordt daar vorm aan gegeven en welke methodieken worden ten
behoeve hiervan als onderdeel van het project ingezet?

4.9

Beëindiging subsidie

Zoals in de inleiding van deze Hoofdlijnenbrief beschreven, ben ik voornemens
om de kennisinfrastructuur te herzien, waarbij ook het praktijkgericht onderzoek
zoals de LPC dat nu uitvoeren anders ingericht wordt. Dit betekent dat naar
verwachting de subsidie aan de LPC na 2013 wordt beëindigd. De LPC zijn al van
dit voornemen op de hoogte gebracht. De LPC dienen hier rekening mee te
houden bij hun subsidieverzoek voor 2013. In de subsidieaanvraag dient duidelijk
aangegeven te zijn hoe de projecten in 2013 afgerond worden en hoe de met
publiek geld ontwikkelde producten beschikbaar blijven.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

19

5. Praktijkgericht onderzoek middelbaar
beroepsonderwijs (ecbo)
Het ecbo ontwikkelt vanuit een meerjarig perspectief - onder inhoudelijke
aansturing van een programmaraad - een jaarlijkse onderzoeksprogrammering.
De tekst die nu voorligt, is het resultaat van intensief overleg binnen de
programmalijnen. Tevens is de programmering uitvoerig besproken met
verschillende respondenten in het veld. In de hierop volgende paragrafen wordt
het onderzoeksprogramma van het ecbo toegelicht.
Voor ecbo geldt, net als voor de LPC, dat naar verwachting de subsidiering via de
Wet SLOA beëindigd wordt na 2013. Ecbo dient in haar subsidieverzoek voor
2013, net als de LPC, hier rekening mee te houden bij het starten van nieuwe
projecten, evenals een antwoord te geven op de vraag hoe de met publiek geld
ontwikkelde producten beschikbaar blijven na 2013.

5.1

Programmalijn 1: Functies van het beroepsonderwijs

De kern van het initieel (middelbaar) beroepsonderwijs is het meervoudig
kwalificeren via multifunctionele instellingen. Dat kwalificeren is gericht op
beroep, burgerschap en ‘doorleren’. Daarnaast formuleert de Wet Educatie en
Beroepsonderwijs ook persoonlijke ontplooiing als expliciet doel en is door de
introductie van verplichte eisen voor rekenen en Nederlandse taal aan het
beroepsonderwijs tevens een onderhouds- en reparatiefunctie toebedacht. Tegen
dit geheel van aangeduide doelen kan op het stelselniveau van het
beroepsonderwijs vanuit twee perspectieven worden aangekeken: een
sociaaleconomisch perspectief en een sociaal-integratief perspectief.
Binnen het sociaaleconomisch perspectief gaat het om een drietal processen:
selectie in het onderwijs (plaatsing in passende opleidingstrajecten); kwalificering
voor beroep en/of arbeid, zich uitdrukkend in diploma’s met civiel effect als
gewenste, directe output van beroepsonderwijs; en om het proces van allocatie
waarbij posities op de arbeidsmarkt worden toegewezen (meer langetermijnoutcomes).
Binnen het sociaal-integratief perspectief gaat het om noties als maatschappelijke
voorbereiding en burgerschap. Participatie aan de samenleving via werk en
andere leefgebieden én gewenste sociale samenhang of cohesie zijn de
onderliggende publieke waarden. Binnen het middelbaar beroepsonderwijs krijgt
dit een specifieke lading, omdat de diversiteit van de te bereiken doelgroep groot
is: van ‘excellente’ mbo-leerlingen die doorleren in het hoger onderwijs tot
leerlingen die de grootste moeite hebben om een startkwalificatie te halen. In
deze programmalijn gaat het om antwoorden op de vraag hoe het
beroepsonderwijs dit sociaal-integratief perspectief op stelselniveau vorm geeft.
De afbakening met de andere programmalijnen volgt het patroon, zoals dat bij
het sociaaleconomisch perspectief is beschreven.
Naast deze twee stelselperspectieven is in deze programmalijn een
programmalijndoorsnijdend thema aan de orde. Dat thema heeft betrekking op
de wijze waarop kennisontwikkeling en kennisbenutting in en voor het middelbaar
beroepsonderwijs wordt georganiseerd. Daarbij gaat het zowel om kennis die
voor de uitoefening van functies in het beroepsonderwijs van betekenis zijn als
om kennis die richting geeft aan de inhoudelijke invulling van up-to-date
beroepsonderwijs.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

20

5.2

Programmalijn 2: Leven lang leren

De problematiek van programmalijn 2 betreft het brede vraagstuk van een leven
lang leren. Het gaat hier om het relateren van de om- en bijscholing van de
beroepsbevolking aan de (komende) veranderingen op de arbeidsmarkt. De
huidige arbeidsmarkt in Nederland ziet zich immers geplaatst voor een
merkwaardige paradox, waarin lange termijnontwikkelingen verwijzen naar
structurele krapte in sectoren als de techniek en de zorg, terwijl de korte
termijnontwikkelingen nog volop in het teken van crisis en werkloosheid staan.
Het beroepsonderwijs moeten daar op juiste wijze op inspelen. Uit de
veranderingen op de arbeidsmarkt komen immers de kwalificatievragen voor
(potentiële) werkenden voort. In deze programmalijn wordt daarom gekeken naar
de pogingen om de discrepanties tussen die kwalificatievragen en de kennis en
vaardigheden van de beroepsbevolking op te lossen. Het (middelbaar)
beroepsonderwijs vormt hierbij een centraal referentiepunt: als ‘producent’ van
vaardigheden voor een groot deel van de beroepsbevolking en (veel
bescheidener) als aanbieder van scholing om de vaardigheden van diezelfde
beroepsbevolking op peil te houden. Daarnaast bestaat er een omvangrijke
private markt, die we in 2012 voor het eerst in beeld willen gaan brengen. Naast
de activiteiten die zich direct richten op de vraag hoe om- en bijscholing te
bevorderen, zijn in deze programmalijn ook indirecte vraagstukken opgenomen,
met name met betrekking tot de beheersing van basisvaardigheden bij de
beroepbevolking.

5.3

Programmalijn 3: Pedagogisch-didactisch handelen
opleiders

Verwachtingen van bedrijfsleven en samenleving hebben impact op de manier
waarop in het beroepsonderwijs primaire onderwijsprocessen worden ingericht.
Actuele voorbeelden zijn de invoering van de beroepsgerichte
kwalificatiestructuur, de wettelijke niveaueisen op het terrein van taal en
rekenen, en sociaal-maatschappelijke ambities om sociale cohesie, participatie en
het kennispeil in de samenleving te versterken. In antwoord daarop
(her)ontwerpen opleidingen leeromgevingen, soms met ‘grensoverschrijdende’
integraties van beroepssectoren of kwalificatieniveaus in de beroepskolom vmbo,
mbo, hbo. Daarbij probeert men zoveel mogelijk aan te sluiten bij deelnemers die
variëren naar vooropleiding, werkervaring, sociaal-maatschappelijke achtergrond,
etnische achtergrond, leermogelijkheden, arbeidsmarktperspectief et cetera.
Resultaat is een variëteit aan leeromgevingen, waarin scholen en bedrijven meer
of minder intensief samen werken, de relatie schools- en werkplekleren
verschillend is en interactiesituaties anders zijn georganiseerd. Het is aan teams
van opleiders, met participatie vanuit school en bedrijf, om uitwerking te geven
aan de (her)inrichting van de primaire onderwijsprocessen. Dit levert
vraagstukken op voor het pedagogisch-didactisch handelen van opleiders die
gaan over het structureren van leerdoelen en inhouden, het ontwerpen van
leeromgevingen en over het begeleiden en beoordelen van deelnemers.

5.4

Programmalijn 4: Beleid, bestuur en organisatie

Het realiseren van de doelstellingen en ambities van de sector, kortweg van 'goed
mbo', vraagt om invulling van een aantal condities. Het vraagt van instellingen
om te voldoen aan de eisen van goed bestuur, onderwijskwaliteit te borgen in een
goed functionerend kwaliteitszorgsysteem, kwalitatief goed personeel aan te
trekken en te behouden, en het vraagt van de professionals gezamenlijk om
vanuit hun rollen en verantwoordelijkheid hun professionele organisatie en

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

21

onderwijs gestalte te geven. Daarmee vormt het onderzoek naar de condities
voor ‘goed mbo’ (onderwijskwaliteit) de kernopdracht in deze programmalijn.
De contouren voor de condities die ertoe doen worden geschetst in een aantal
recent uitgebrachte beleidsrapporten en beleidsonderzoeken. Het Actieplan
Werken aan Vakmanschap 2001-2015 (2011), het uitgebrachte Advies van de
Commissie Oudeman Focus in het mbo (2011), het Inspectieonderzoek Besturing
en onderwijskwaliteit in het mbo (2010)en niet in de laatste plaats het Convenant
Leerkracht (2008) ,waarin de minister van OCW, werkgevers en vakbonden
afspraken hebben gemaakt over de versterking van de positie van de docent. De
gemaakte afspraken in het Convenant Leerkracht hebben zijn beslag gekregen
met de wetswijziging WOR (Wet op de Ondernemingsraden) en het Professionele
Statuut.
Het actieplan Leraar 2020 beschrijft hoe de professionele kwaliteit van docenten
verbeterd kan worden, zodat de best mogelijke kwaliteit van onderwijs
gerealiseerd kan worden. Het HRM-beleid in relatie tot kwaliteitsbeleid is een
belangrijk aangrijpingspunt om de ambitie ‘professionele scholen met ruimte voor
goed onderwijspersoneel’ te realiseren.

5.5

Programmalijn 5: doorstroom in en rond het mbo

Het doorstroomprogramma heeft zich in de afgelopen jaren langs evolutionaire
weg ontwikkeld. Begonnen is met onderzoek naar de ontwikkelingen op de
scharnierpunten vmbo - havo en vmbo – mbo. Daaraan is onderzoek naar andere
scharnierpunten toegevoegd. De oorspronkelijke gedachte was om de kern van
de programmalijn te definiëren als het in kaart brengen van de doorstroom op
alle scharnieren in en om het mbo en vervolgens de ontwikkeling in de
doorstroom op deze scharnierpunten te volgen. Hoewel het onderzoek naar
doorstroom op scharnierpunten nog steeds een belangrijk onderdeel van het
programma is, is de gedachte om de programmalijn tot dit onderzoek te
beperken losgelaten. Enerzijds omdat door afspraken met DUO de doorstroom op
scharnierpunten veel kosteneffectiever in kaart kan worden gebracht (waardoor
ruimte voor ander onderzoek ontstaat) en anderzijds om te voorkomen dat het
programma beperkt blijft tot het beschrijven van trends.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

22

Bijlage 1: Overige onderwijsondersteunende
activiteiten
De afspraken over de versterking van de marktwerking gaan in budgettair opzicht
over de middelen die destijds voor de mantels innovatie en denktank ter
beschikking zijn gesteld. Enkele van de in deze bijlage genoemde
onderwijsondersteunende activiteiten zijn hiervan uitgezonderd omdat zij
activiteiten regelen die niet op een andere wijze tot stand kunnen worden
gebracht.

Hoogbegaafden
Bijzondere aandacht in het onderwijs voor hoogbegaafde en cognitief
getalenteerde leerlingen is van belang om de ontwikkeling van (top)talenten te
stimuleren, prestaties te verbeteren en onderpresteren van deze leerlingen te
voorkomen. Dat is zowel in het belang van hun persoonlijk welbevinden als van
hun potentiële bijdrage aan de kenniseconomie en is tevens van invloed op de
internationale concurrentiepositie van Nederland.
Naast tijd voor ‘het beste uit alle leerlingen halen’ is het tijd om ook uit alle
leerlingen de besten te halen. Dit vereist per sector een specifieke aanpak zonder
de noodzakelijke samenhang uit het oog te verliezen.
Zowel in het po als in het vo vindt een groot aantal initiatieven plaats op het
gebied van excellentiebevordering. De komende periode zal de nadruk komen te
liggen op de effectiviteit van de verschillende initiatieven, de overdracht van
kennis en vaardigheden op het gebied van de signalering en begeleiding van
hoogbegaafde leerlingen, de aansluiting tussen de po, vo en doorstroom naar ho.
Maatwerk voor de leerling, regionale samenwerking en
deskundigheidsbevordering zijn hierbij sleutelwoorden.

Bèta-Olympiades
De Olympiades zijn bedoeld om deelname van leerlingen aan de exacte vakken te
stimuleren: biologie, wiskunde, natuurkunde, scheikunde, informatica,
aardrijkskunde en science (EUSO en IJSO). Ze komen tegemoet aan specifieke
behoeften van (hoog)begaafde leerlingen en bieden hen een extra uitdaging. Een
bijkomende opbrengst is dat Nederland in de internationale Olympiades van
exacte vakken en leergebieden wordt vertegenwoordigd. De Olympiades dragen
op die manier bij aan het internationaliseren van het bètaonderwijs.
De SLO coördineert de organisatie van de Olympiades en de ontwikkeling van het
voorlichtingsmateriaal. De afzonderlijke organisaties voor de vakken overleggen
een door de SLO in te dienen gezamenlijk projectplan, waarin streefcijfers voor
deelnemende scholen en leerlingen zijn opgenomen, evenals verspreiding van de
ontwikkelde opgaven. Ook organiseren zij onderlinge uitwisseling van ideeën en
afstemming. Het budget komt ten goede aan de afzonderlijke Olympiades,
inclusief voorbereiding en vertegenwoordiging van Nederland in de internationale
Olympiades. Voor de coördinatie van de Olympiades ontvangt de SLO maximaal
10% van het beschikbare budget. Voor de werkzaamheden die Cito verricht voor
Olympiades zijn middelen toegevoegd aan het budget voor het Expertisecentrum.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

23

Duurzame ontwikkeling
Een met het primair onderwijs gecombineerd subsidievoorstel voor voortzetting
van de curriculum- en leerplanontwikkeling in afstemming met het Programma
Leren voor Duurzame Ontwikkeling. De ontwikkeling van een regiefunctie (onder
supervisie van de Stuurgroep Duurzame Ontwikkeling) voor de
implementatiekant van dit subsidievoorstel mag onderdeel hiervan zijn. Het gaat
daarbij vooral om dat ‘duurzame ontwikkeling’ als (vanzelfsprekend) aspect wordt
meegenomen in de activiteiten van de onderwijs ondersteunende instellingen.

Burgerschap
SLO ziet het als haar taak maatschappelijke trends en ontwikkelingen te duiden,
te identificeren en in een breder onderwijsbeleidskader te plaatsen. SLO
ondersteunt het Scholennetwerk Burgerschapsvorming en ontwikkelt handvatten
voor scholen om te komen tot een eigen visieontwikkeling.

HVO en SOVO
Het APS treedt op als gastheer voor het Humanistisch Vormingsonderwijs (HVO)
en draagt in die hoedanigheid zorg voor de totstandkoming van een
subsidieaanvraag waarmee de activiteiten op dit terrein kunnen worden
uitgevoerd. Vanaf 2002 vervult het APS deze rol ook voor het
Samenwerkingsverband Organisaties Voor Onderwijsvernieuwing (SOVO). Met de
herziening van de kennisinfrastructuur vervalt de subsidiegrondslag voor APS na
2013. Om deze reden voert het ministerie van OCW met deze partijen gesprek
over de toekomst van de subsidiering van deze activiteiten.

Kortlopend veldonderzoek
Voor het Kortlopend Veldonderzoek voeren (allianties van) onderzoeksinstellingen
op aanvraag van scholen voor primair, voortgezet of middelbaar
beroepsonderwijs, of daaraan gelieerde organisaties of instellingen onderzoek uit
om antwoord te verkrijgen op specifieke vragen die bij deze instellingen leven. De
vragen hebben betrekking op onderzoek en moeten passen bij de opgestelde
ontwikkellijnen. Het onderzoek wordt uitgevoerd onder regie van de VSLPC. Het
uitvoerend secretariaat ligt bij het KPC. Dit secretariaat rapporteert onder meer
over gehonoreerde aanvragen en voert klantensatisfactie-onderzoek uit. Het
kortlopend veldonderzoek is een onderdeel van de huidige kennisinfrastructuur en
zal bij de herziening daarvan betrokken worden. 2013 is dus naar verwachting
het laatste jaar dat deze activiteiten onder de Wet SLOA gesubsidieerd worden.

Nulactiviteiten
Om binnen het kader van internationale verdragen, overeenkomsten en
samenwerkingsrelaties tot een goed afgestemde inzet te komen bij diverse
activiteiten is voor de LPC, SLO en Cito subsidie beschikbaar in beperkte omvang.
Dit is een soort reservering in de vorm van een zogeheten ‘nulproject’ buiten het
innovatiedeel. Over de subsidietoepassing wordt in nauw overleg met OCW
besloten. Activiteiten kunnen ook deel uitmaken van projecten in het kader van
algemene subsidieaanvragen op het terrein van internationalisering. Tevens
wordt profilering van de instellingen in het buitenland gestimuleerd.
Door de gewijzigde positie van Caribisch Nederland is het van belang dat de in
Nederland ontworpen projecten van de periode 2013-2014 ook uitgevoerd

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

24

kunnen worden in Caribisch Nederland. Dit vindt plaats in nauw overleg met het
ministerie van OCW.

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

25

Bijlage 2: Budgettair kader 2013-2014

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

26

Bijlage 3: Procedure voor aanvragen 2013
eind februari
begin maart

Afstemming OCW met PO/VO-Raad over eerste concept HLB
vanuit sectorraden/LPC
Concepttekst HLB naar OCW
SLO, Cito en CINOP leveren conceptteksten van de
respectievelijke hoofdstukken aan. PO/VO-Raad leveren
concepttekst voor hoofdstuk LPC.

begin april
18 april
half mei
29 mei
31 augustus
juli augustus
17 september
1 oktober
eind
november
november
december
17 december

OCW overlegt indien nodig met PO/VO-Raad, LPC, SLO, Cito
en/of CINOP en stelt tekst HLB vast
HLB naar TK verzonden
Prioriteringsdag met OCW, PO/VO-Raad, LPC
Uitwerking projectschetsen LPC naar OCW, PO/VO-raad
Bespreking projectschetsen en doorloopprojecten LPC met
PO/VO-raad en OCW
SLO en Cito dienen conceptverzoeken in
LPC werken projectschetsen uit tot projectplannen
LPC sturen projectplannen op aan sectorraden en OCW
SLO, Cito en CINOP dienen definitieve projectvoorstellen in
Gesprekken LPC, OCW en PO/VO-raad over projectplannen LPC
Beschikking Cito, CINOP en SLO
OCW stelt definitieve projectvoorstellen van de LPC vast
Beschikking LPC

Hoofdlijnenbrief SLOA 2013-2014

27