Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

982
Vragen van het lid Bontenbal (CDA) aan de Minister voor Klimaat en Energie
over speculatie op de gasbeurs (ingezonden 20 oktober 2022).
Antwoord van Minister Jetten (Klimaat en Energie) (ontvangen 9 december
2022)
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Nederlandse gasbeurs onder vuur vanwege
speculanten»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Welke signalen van speculatie op de gasmarkt heeft u ontvangen en wat is
daarop uw reactie geweest?
Antwoord 2
Op financiële markten worden derivaten(contracten), zoals futures en opties,
met als onderliggende waarde aardgas (gasderivaten) verhandeld.
Voor haar toezicht op de handel in TTF-gasderivaten maakt de AFM onder
meer gebruik van eigen data-analyses en meldingen van verdachte of
afwijkende transacties, die marktpartijen en exploitanten en handelsplatformen verplicht zijn om te melden bij de toezichthouder. De AFM onderzoekt
die meldingen, waaruit kan blijken of er al dan niet daadwerkelijk sprake is
van marktmanipulatie of een andere vorm van marktmisbruik. In dat geval
kan de AFM handhavend optreden. De AFM heeft vooralsnog geen indicaties
dat er bij de handel in gasderivaten recentelijk sprake is (geweest) van enige
vorm van marktmanipulatie of andere vormen van marktmisbruik.
Bij de handel in gasderivaten zijn naast energiebedrijven – die posities in
dergelijke derivaten aanhouden om hun bedrijfsrisico’s af te dekken –, ook
financiële ondernemingen betrokken. Tot die financiële ondernemingen
behoren zogenoemde market makers die op de handelsplatformen waarop
gasderivaten worden verhandeld voortdurend bied- en laatprijzen afgeven.

1

ah-tk-20222023-982
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

NRC, 18 oktober 2022, «De Nederlandse gasbeurs is de belangrijkste marktplaats voor gas in
Europa. Hoe werkt die beurs en waarom is er veel kritiek op?». (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/
10/18/nederlandse-gasbeurs-onder-vuur-vanwege-speculanten-a4145589).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Daarmee zorgen zij voor liquiditeit op die handelsplatformen, zodat energiebedrijven, maar ook financiële ondernemingen, hun risico’s kunnen beheren
door te handelen in die derivaten en de omvang van hun posities in
gasderivaten aan te passen. Door die liquiditeit kan de spread (het verschil
tussen de bied- en laatprijzen) worden verkleind, wat tot lagere transactiekosten leidt.
Naast market makers zijn op de handelsplatformen waarop gasderivaten
worden verhandeld ook financiële ondernemingen actief, die in opdracht van
hun klanten transacties in gasderivaten uitvoeren. Tot de klanten van
dergelijke brokers behoren zowel energiebedrijven als financiële ondernemingen. Market makers en brokers zijn altijd aanwezig op de markt, maar juist in
een situatie waarin een markt erg volatiel is, zoals recentelijk de markt voor
aardgas, is het van belang dat zij op deze handelsplatformen liquiditeit
verschaffen, zodat marktpartijen die posities in gasderivaten aanhouden hun
bedrijfsrisico’s kunnen afdekken.
Vraag 3
Heeft u in beeld in hoeverre de gasprijs op de Title Transfer Facility (TTF)
wordt beïnvloed door speculatie en wat daarvan de effecten zijn op de
gasprijzen voor bedrijven en huishoudens?
Antwoord 3
De TTF is een virtuele marktplaats waar gas in het Nederlandse gassysteem
door marktpartijen aan elkaar kan worden overgedragen. Partijen kunnen de
TTF voor dit doel gebruiken in bilaterale contracten, maar ook de handel op
verschillende gasbeurzen, zoals ICE Endex, vindt plaats via de TTF. De handel
via gasbeurzen betreft slechts een deel van het totaal aantal transacties via de
TTF. Bovendien zijn er verschillende korte- en lange termijn producten die via
de TTF verhandeld worden, zoals de daghandel en de termijnmarkt. Er is
bijgevolg geen sprake van één «TTF prijs». Vaak zit er bijvoorbeeld een
prijsverschil tussen de daghandel (spotmarkt) via de TTF en de termijnhandel
via de TTF.
Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 2, heeft de AFM, die toezicht houdt
op handel via de gasbeurzen, vooralsnog geen indicaties dat er bij deze
handel sprake is van enige mate van marktmanipulatie of andere vormen van
marktmisbruik. Op de financiële markten zijn financiële ondernemingen en
niet-financiële ondernemingen, zoals energiebedrijven, actief die transacties
in gasderivaten uitvoeren of laten uitvoeren. De TTF Futures derivatenmarkt
is een van de meest liquide financiële markten voor aardgas. Het meest
verhandelde gascontract is het maandcontract voor de volgende maand
(front-month). De prijs hiervan wordt veelal als referentieprijs gehanteerd.
Omdat de TTF gebaseerd is op gas dat daadwerkelijk in het fysieke netwerk
wordt geïnjecteerd (via gasvelden, LNG-terminals en pijpleidingen uit het
buitenland) is het de meest betrouwbare maatstaf voor vraag en aanbod
binnen het grootste marksegment van de EU (Noordwest-Europa). Om die
reden is de front-month TTF-prijs de belangrijkste referentieprijs in Europa en
zijn veel leveringscontracten voor de lange termijn gebaseerd op deze
referentieprijs, ook buiten Europa.
De laatste tijd is de prijs die op de TTF tot stand is gekomen erg volatiel, en
worden TTF-contracten tegen een relatief hoge prijs verhandeld in vergelijking met afgelopen jaren (figuur 1). Of huishoudens en bedrijven hiervan iets
merken is afhankelijk van het energiecontract dat een huishouden of bedrijf
heeft afgesloten, van het type contract waarmee de energieleverancier het
gas heeft ingekocht (via een gasbeurs of bijvoorbeeld bilateraal), het moment
waarop de energieleverancier zijn gas heeft ingekocht en tegen welke prijs.
De voornaamste oorzaak van de prijsstijging is de geopolitieke situatie en de
daaropvolgende afgenomen invoer van gas (met name uit Rusland) naar
Europa, terwijl gelijktijdig grote inspanningen zijn verricht om de Europese
gasvoorraden te vullen (waardoor de vraag toenam).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Figuur 1. TTF-gasprijs (van het meest liquide contract (fronth-month). Bron: AFM
Trendzicht 2023 (figuur 11).

Vraag 4 en 5
Welke mate van volatiliteit op de TTF kan worden toegeschreven aan
speculanten? Is daar een inschatting van te maken?
In hoeverre is speculatie met de gasprijs op de TTF toegenomen tijdens de
huidige energiecrisis ten opzichte van de marktsituatie voor de energiecrisis?
Antwoord 4 en 5
Het aantal partijen dat actief is op de TTF en op het handelsplatform van ICE
Endex, waar TTF-futures en -opties worden verhandeld, is gelijk gebleven.
Het aandeel financiële partijen ten opzichte van niet-financiële partijen met
openstaande posities is eveneens stabiel.2 Tijdens de huidige energiecrisis is
de liquiditeit op de gasderivatenmarkt van ICE Endex echter afgenomen.
Waar in januari 2021 nog ongeveer 1,5 miljard MWh aan posities op de
futuresmarkt openstond is dit sinds het voorjaar met ruim 50% afgenomen en
sindsdien stabiel gebleven (figuur 2). Deze afname had volgens experts
vooral te maken met de hogere gasprijzen die eveneens tot hogere onderpandverplichtingen bij centrale tegenpartijen leidden (waardoor het simpelweg duurder is om grote posities aan te houden). De beperktere liquiditeit, in
combinatie met de spanningen op de gasmarkt, heeft geleid tot een hogere
volatiliteit.

2

AFM Trendzicht 2023, p. 60–61. https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/2022/november/
trendzicht-2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Figuur 2. Aantal openstaande contracten en het handelsvolume van
TTF-gascontracten. Bron: AFM Trendzicht 2023 (figuur 13).

Daarnaast kan ik opmerken dat op grond van Europese en nationale wet- en
regelgeving positiebeheercontroles en positielimieten zijn vastgesteld voor de
belangrijkste grondstoffenderivaten. Daaronder vallen ook de in Nederland
verhandelde TTF-gasderivaten. Deze positiebeheercontroles en positielimieten
moeten voorkomen dat een marktpartij een zodanig grote positie in het
TTF-gasderivaat kan aanhouden dat hij de prijs van de onderliggende waarde
van het contract (aardgas) kan beïnvloeden. De AFM stelt in Nederland deze
positielimieten vast en houdt toezicht op de naleving van de relevante
Europese en nationale wet – en regelgeving en kan handhavend optreden
indien die wet- en regelgeving niet wordt nageleefd. Tevens houdt de AFM
toezicht op de handel in TTF-gasderivaten om marktmanipulatie of andere
vormen van marktmisbruik te voorkomen. De AFM kan tevens handhavend
optreden indien zich bij de handel in TTF-gasderivaten een situatie voordoet
(of dreigt voor te doen) die als marktmanipulatie of een andere vorm van
marktmisbruik kunnen worden gekwalificeerd. In verband met de recente
volatiliteit op de markt voor aardgas heeft zich een dergelijke situatie niet
voorgedaan.
Vraag 6
Is het juist dat er afgelopen jaar bijna 113 keer meer gas op de TTF werd
verhandeld dan Nederland in een jaar gebruikt en dat er op de gasbeurs
meer dan 160 partijen actief zijn? Hoe verhouden deze aantallen qua volume
verhandeld gas en actieve partijen zich tot eerdere jaren?
Antwoord 6
De TTF is sinds de liberalisatie van de energiemarkten uitgegroeid tot de
grootste gasbeurs van Europa. Dit betekent dat bijna al het gas in NoordwestEuropa – en dus niet alleen gas dat voor Nederlands gebruik is bestemd – op
de TTF is of wordt verhandeld. Volgens het jaarverslag van Gasunie werd er
in 2021 voor 47.705 TWh aan gas verhandeld op de TTF en waren er
maximaal 175 partijen op één dag actief.3 Dit was een toename van
respectievelijk 5% en 3% ten opzichte van het vorige jaar.
In hetzelfde jaar werd in Nederland ongeveer 40 miljoen kubieke meter
aardgas gebruikt4, wat met het laagcalorische gas in Nederland overeenkomt
met 390 TWh. Op basis van deze indicatieve berekening kan worden
aangenomen dat het klopt dat er ruim honderd keer zoveel gas op de TTF

3

Jaarverslag 2021 Gasunie, https://www.gasuniereport2021.nl/onze-externe-economischewaardecreatie#waardecreatie-door-onze-deelnemingen
4
CBS StatLine StatLine – Aardgasbalans; aanbod en verbruik (cbs.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

werd verhandeld als in Nederland werd gebruikt in dat jaar. Een kanttekening
hierbij is dat de handel in TTF op basis van energie (in MWh) plaatsvindt en
niet volume in kubieke meters. De calorische waarde van het verhandelde gas
op de TTF ligt niet vast.
Vraag 7
Acht u het wenselijk dat partijen zoals zakenbanken, hedgefondsen, durfinvesteerders en private-equitybedrijven gas inkopen en doorverkopen met als
doel om daarmee zoveel mogelijk geld te verdienen, waardoor gas voor het
bij de eindverbruiker beland soms wel honderd keer van eigenaar wisselt?
Antwoord 7
Het kabinet staat voor de leveringszekerheid van gas en een goed werkende
gasmarkt. De markt is tot nu toe – ook in de ongewone omstandigheden van
dit jaar – in staat gebleken om voldoende gas aan te trekken om in de
leveringszekerheid te voorzien. Op de gasmarkt moeten alle deelnemers zich
aan regels houden, waar de AFM en de Autoriteit Consument en Markt (ACM)
als toezichthouders op toezien. Op het moment dat er signalen zijn dat er
partijen zijn die zich niet aan de regels houden, kunnen de toezichthouders
daarop acteren. Zoals ik in de antwoorden hierboven heb beschreven, is de
activiteit van financiële ondernemingen op de gasmarkt bevorderlijk voor de
marktwerking, doordat zij liquiditeit bieden en marktpartijen daarmee de
mogelijkheid bieden risico’s af te dekken.
Tevens is de TTF-termijnmarkt een fysieke markt. Alle partijen hebben door
deelname een leveringsverplichting richting Gasunie Transport Services en
zijn daarmee verplicht te leveren aan de infrastructuur na afloop van het
termijncontract. Dit weerhoudt in principe partijen met een puur speculatief
karakter van deelname, omdat zij niet in staat zijn daadwerkelijk aan een
potentiële leveringsverplichting te voldoen.
Vraag 8
Deelt u de mening dat de stelling dat meer handel efficiëntere prijzen
oplevert in de huidige situatie puur theoretisch is en dat speculatie en het
veelvoudig in- en doorverkopen van gas derhalve geen maatschappelijke
meerwaarde hebben? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Nee, zoals hierboven beschreven leidt een hoge liquiditeit op een termijnmarkt juist tot stabiele en betrouwbare prijsvorming. Mede daarom is de TTF
uitgegroeid tot de toonaangevende gasbeurs in Europa en zelfs in de wereld.
Handelaren in gas zullen alleen gebruik willen maken van een termijnmarkt
wanneer deze betrouwbaar en stabiel is en niet beïnvloed kan worden door
één of enkele partijen.
Vraag 9
Welke mogelijkheden ziet u om speculatie met de gasprijs op de TTF in te
perken, zodanig dat prijsopdrijvende effecten worden voorkomen? Bent u
bereid om hiervoor op korte termijn een aanpak uit te werken?
Antwoord 9
Het inperken van handel op de TTF evenals van de handel op financiële
markten waar gasderivaten(contracten) worden verhandeld, heeft op de
langere termijn negatieve gevolgen voor de prijsstabiliteit en leveringszekerheid van gas. In een normale marktsituatie zorgt de handel op de spotmarkt
voor efficiënte allocatie van gas in het TTF-pijpleidingennetwerk. Contracten
voor de langere termijn zorgen juist voor meer zekerheid en stabiliteit op de
markt.
Zoals in mijn antwoord op de vragen 4 en 5 beschreven, is er Europese en
nationale wet- en regelgeving om excessieve speculatie en marktmanipulatie
tegen te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5