Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 950 XIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds
2017

Nr. 19

VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 11 juli 2018
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft op
21 juni 2018 overleg gevoerd met mevrouw Schouten, Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President, over:
– de brief van de Minister van Economische Zaken en Klimaat
d.d. 16 mei 2018 inzake het Jaarverslag Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds 2017 (Kamerstuk 34 950 XIII, nr. 1);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 5 juni 2018 inzake
beantwoording vragen commissie over het Jaarverslag
Ministerie van Economische Zaken en Diergezondheidsfonds
2017 (Kamerstuk 34 950 XIII, nr. 10);
– de brief van de president van de Algemene Rekenkamer d.d.
16 mei 2018 inzake aanbieding van het rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2017 bij het Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds (XIII) (Kamerstuk 34 950 XIII, nr. 2);
– de brief van de president van de Algemene Rekenkamer d.d.
6 juni 2018 inzake beantwoording vragen commissie over het
rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017 bij het
Ministerie van Economische Zaken en Diergezondheidsfonds
(XIII) (Kamerstuk 34 950 XIII, nr. 7);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 13 juni 2018 inzake
beantwoording vragen commissie over het rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2017 bij het Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds (XIII) (Kamerstuk 34 950 XIII, nr. 12);
– het wetsvoorstel Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds 2017 (Kamerstuk 34 950 XIII);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 28 mei 2018 inzake
oprichting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en

kst-34950-XIII-19
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

1

–

–

–

Voedselkwaliteit en herinrichting van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (Kamerstuk 34 775 XIII,
nr. 138);
de brief van de Minister van Economische Zaken en Klimaat
d.d. 16 mei 2018 inzake de Monitor Brede Welvaart (Kamerstuk 34 298, nr. 23);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 11 juni 2018 inzake
antwoorden op vragen commissie van de V-100 bij het
jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken en
Diergezondheidsfonds 2017 (deel LNV) (Kamerstuk 34 950 XIII,
nr. 11);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 juni 2018 inzake
informatievoorziening LNV-begroting (Kamerstuk 34 775 XIII,
nr. 143 ).

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
De griffier van de commissie,
Haveman-Schüssel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

2

Voorzitter: Graus
Griffier: Haveman-Schüssel
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Bromet, Futselaar,
Geurts, Graus, De Groot, Madlener, Moorlag, Ouwehand en Weverling,
en mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President.
Aanvang 10.02 uur.
De voorzitter:
Ik open dit wetgevingsoverleg over de verantwoording van het Ministerie
van Economische Zaken en het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2017.
Het betreft specifiek het LNV-deel. Het EZK-deel is gisteren al aan de orde
geweest. Ik heet alle aanwezigen welkom: de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit, haar ondersteuning, de leden, de mensen op
de publieke tribune en de mensen die dit overleg via de digitale weg
volgen. Een wetgevingsoverleg verloopt altijd net iets anders dan een
algemeen overleg en daarom licht ik de gang van zaken even kort toe, als
u mij toestaat. Met de aanbieding van de jaarverslagen vragen de
bewindspersonen de Kamer om dechargeverlening over het in 2017
gevoerde financiële beheer. Dat wil zeggen dat de Minister van LNV wordt
ontheven van haar verantwoordelijkheid voor het gevoerde beleid en de
daaraan verbonden financiële consequenties waarover zij zich in het
jaarverslag heeft verantwoord. Ik verzoek de leden om tijdens dit overleg
te zeggen of zij vinden dat aan de Minister decharge kan worden verleend.
Als zij van mening zijn dat er niet zonder meer decharge kan worden
verleend, dan kunnen zij dat kenbaar maken door het indienen van een
motie in tweede termijn. De Kamer kan zich daar dan over uitspreken.
Ook over andere aspecten van de jaarverslagen kunnen al in dit wetgevingsoverleg moties worden ingediend. Er komt dus geen aparte plenaire
afronding, voor de duidelijkheid. De heren Weverling en De Groot zijn
namens de commissie als rapporteurs aangesteld voor de verantwoording. Zij krijgen zo dadelijk eerst het woord als rapporteur en spreken
dan namens de hele commissie. Ik zie een paar mensen verbaasd kijken,
maar zo gaat dat nu eenmaal. Zij zullen samen tien minuten spreektijd
daarvoor krijgen en het is goed gebruik dat zij daarbij niet door de overige
leden worden geïnterrumpeerd. Indien nodig zullen we daarna even kort
schorsen zodat de Minister kan reageren op de inbreng van de rapporteurs.
Daarna begint de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Aangezien het
een wetgevingsoverleg betreft, worden er indicatieve spreektijden van
drie minuten per fractie gehanteerd. Ik verzoek u vriendelijk om u daaraan
te houden, ook gelet op de tijd die daarvoor is ingepland.
Ik geef dan nu allereerst het woord aan de heer Weverling, het lid
Weverling, die spreekt als rapporteur van de commissie.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Inderdaad, ik sta hier voor u als rapporteur. Gisteren in
de procedurevergadering hebben wij al met elkaar over de bevindingen
gesproken. Toen is ook goedkeuring gegeven aan wat ik vandaag ga
zeggen. Het wordt dus breed gedragen. Ik verwacht dan ook dat die
interrupties ook niet nodig zijn. De vaste commissie voor LNV heeft ons
aangesteld als rapporteurs. Wij willen graag met u langs de bedrijfsvoering, het natuurbeleid, iets over de NVWA en dan de kwaliteit van de
begrotingsinformatie. Natuurbeleid doen we als laatste omdat de heer De
Groot dat doet. Voor het jaar 2017 geldt dat verantwoording wordt
afgelegd over de begroting van het Ministerie van EZ. Dat is zojuist ook al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

3

door de voorzitter gezegd. Vanaf volgend jaar zal de verantwoording van
de beide Ministers afzonderlijk gaan plaatsvinden. Dat mag duidelijk zijn.
We gaan naar de bedrijfsvoering toe. De ARK, de Algemene Rekenkamer,
constateert dat de uitgaven in het jaarverslag op totaalniveau en op
artikelniveau rechtmatig zijn. Dit betekent dat de uitgaven in lijn zijn met
de regels en de procedures die hiervoor gelden. Wel signaleert de
Rekenkamer een onvolkomenheid in de bedrijfsvoering. Volgens de
Rekenkamer beschikt het ministerie in 2017 niet over toereikende
processen om de informatiesystemen adequaat beveiligd te houden.
Daarom twee vragen aan de Minister daarover. Welke maatregelen heeft
de Minister genomen om de informatiebeveiliging van de agentschappen
op orde te krijgen? Daarover heeft de ARK een opmerking gemaakt. En
wat onderneemt de Minister om te garanderen dat de informatiebeveiliging over 2018 niet opnieuw, en in dat geval voor de derde keer, als
onvolkomenheid wordt aangemerkt door de Algemene Rekenkamer? Dat
over de bedrijfsvoering.
Dan het financieel bewustzijn. De Rekenkamer signaleert dat het financieel
bewustzijn bij beleidsdirecties versterking verdient. De interne financiële
procedures worden onvoldoende nageleefd. Dat betekent bijvoorbeeld dat
de afgesproken inkoopprocedures onvoldoende gevolgd worden of dat
verplichtingen of voorschotten te laat in de financiële administratie
verwerkt worden. De Rekenkamer denkt dat een cultuuromslag op het
departement nodig is. Nou is het nog een nieuw, jong departement, dus
dat moet helemaal goed komen. We hebben hierover één vraag aan de
Minister. Welke maatregelen heeft de Minister genomen om het financieel
bewustzijn in de verschillende beleidsdirecties van het departement LNV
te verbeteren? Ziet zij mogelijkheden om die cultuuromslag daadwerkelijk
te bewerkstelligen?
Over de NVWA is natuurlijk al veelvuldig gesproken, ook nog vorige week.
Laat ik daar nu niet uitputtend in zijn. Maar dit is wel een prioritair
kennisthema van de commissie LNV. De Rekenkamer is over het algemeen
positief gestemd over de ontwikkelingen bij de NVWA. Er wordt geconstateerd dat er flinke stappen gezet zijn om meer kennisgedreven en
risicogericht te gaan werken. De commissie heeft op 30 mei een
technische briefing gehad van de NVWA over de nieuw te introduceren
kritische prestatie-indicatoren die in de rapportages van de NVWA moeten
worden opgenomen. Die zijn geselecteerd om een zo reëel mogelijk beeld
te schetsen van de effectiviteit van de werkwijze van de NVWA. Het zou
dan ook logisch zijn deze KPI’s in het vervolg ook op te nemen in het
jaarverslag. We hebben twee vragen daarover aan de Minister. Kan de
Minister de kritische prestatie-indicatoren die de NVWA gaat hanteren, in
het vervolg ook opnemen in het jaarverslag van LNV? En kan de Minister
voor de NVWA een vergelijkbaar overzicht van directe en indirecte fte’s en
beschikbare uren opnemen als bijvoorbeeld het overzicht dat is
opgenomen bij het Agentschap Telecom? Die staan heel duidelijk in het
EZK-gedeelte.
Dan de kwaliteit van de begrotingsinformatie. De voormalige vaste
commissie voor EZK heeft op 28 juni vorig jaar een motie ingediend die
breed is aangenomen. De motie roept de regering op om verbeteringen
door te voeren in het overzicht en de sturingsinformatie, verbeterstappen
bij doelstellingen en indicatoren, en inzicht in effecten van het beleid:
wordt het geld ook daadwerkelijk goed besteed? Ik zal nu niet helemaal op
die motie ingaan. Op 15 juni is vanuit het ministerie een brief gestuurd
waarin een eerste aanzet wordt gegeven voor hoe het er vanuit het
ministerie aan toe zou moeten gaan. Er wordt geschetst dat het moeilijk is
om voor 2019 zaken doorgevoerd te krijgen, maar wij hebben uiteraard
hoop dat dat vanaf 2020 wel kan. De huidige begrotingsstaat voor 2018
kent maar twee beleidsartikelen bij LNV. De laatst gepubliceerde begroting
van het voormalige Ministerie van LNV, zoals dat tot 2010 bestond, kende
er zeven: duurzaam ondernemen; agrarische ruimte; natuur, landschap en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

4

recreatie; voedselkwaliteit en diergezondheid; kennis en innovatie; en
bodem, water en reconstructie zandgebieden. Die hoeven niet allemaal
terug te komen, maar ik heb wel de vraag aan de Minister of zij kan
toezeggen dat in de begroting voor 2020 – voor 2019 wordt het lastig,
blijkens de brief van 15 juni – aparte begrotingsartikelen kunnen worden
opgenomen voor meerdere beleidsterreinen. Te denken valt dan aan
landbouw, tuinbouw, natuur, voedsel, regio en bijvoorbeeld de visserij –
nee, niet bijvoorbeeld de visserij; zeker de visserij. Het is natuurlijk ook
geen keuze; dat snapt u wel.
Dan de indicatoren. De in het jaarverslag opgenomen indicatoren zeggen
idealiter niet alleen iets over de mate waarin de beleidsdoelen gerealiseerd zijn, maar ook iets over de mate waarin het beleid daaraan heeft
bijgedragen en hoe kosteneffectief het beleid daarmee was. In het
jaarverslag over 2017 voldoen de indicatoren niet aan deze criteria. In de
paragraaf natuurbeleid is de indicator «aantal leden van een natuurorganisatie» al aan de orde geweest. Dat zeg ik nu, maar dat gaat meneer De
Groot zo meteen natuurlijk nog eens op zijn manier toelichten. In
begrotingsartikel 6, de concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketen, staat bijvoorbeeld de reductie van CO2-emissie voor de
glastuinbouw weergegeven. Die informatie is relevant. Die is ook
voorhanden, maar die is er dus niet voor landbouw of veeteelt te vinden.
Zou de Minister de informatie over bijvoorbeeld CO2-reductie, zoals die is
opgenomen voor de glastuinbouw, ook kunnen weergeven voor de
landbouw en de veeteelt? Zijn daar ook concrete beleidsdoelstellingen
voor? Kan de Minister toezeggen dat in volgende jaarverslagen en
begrotingen alleen indicatoren worden opgenomen die gerelateerd zijn
aan het gevoerde beleid, en dat dus niet zozeer het aantal leden van
natuurorganisaties wordt benoemd? Kan de Minister toezeggen in het
vervolg indicatoren op te nemen in het jaarverslag voor alle onderdelen
van het beleid waarover Nederland relevante internationale afspraken
heeft gemaakt? Te denken valt dan aan het klimaatakkoord en andere
Europese doelen.
Tot slot nog iets over de beleidsinformatie. Wat betreft het antibioticagebruik, om maar een voorbeeld te noemen in de dierhouderij, staat
weergegeven hoe deze in 2016 verder gedaald is ten opzichte van het
referentiejaar 2009. Ook wordt er inzicht gegeven in het feit dat de
Minister komend jaar nieuwe doelstellingen vast zal stellen. Op basis van
het jaarverslag is echter onduidelijk wat de relatie is tussen de
doelstelling, de gerealiseerde reductiepercentages, en de inzet van het
beleid daarop. Kan de Minister dus uitleggen waarom deze informatie
over het meten van effecten van in dit geval het beleid ten aanzien van
antibioticagebruik niet is opgenomen, ondanks het expliciete verzoek
daartoe in de motie van ondergetekende?
Tot zover mijn bijdrage. Ik geef het woord graag aan de heer De Groot. Ik
hecht eraan om de mensen van de Griffie en met name mevrouw
Bouwman te danken voor de enorme betrokkenheid op dit mooie dossier
en voor al het werk.
De voorzitter:
Dank aan de heer Weverling. Nu komt de volgende rapporteur, de heer De
Groot. Officieel heeft u nog maar twee minuten, maar we zullen er in ieder
geval soepel mee omgaan.
De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. Dank ook aan de Griffie en mevrouw Bouwman voor de
voorbereiding. De heer Weverling heeft op zijn verzoek alle moeilijke
onderwerpen gedaan. Ik mag het mooie onderwerp natuur doen, als
vervanger van de heer Grashoff, die halverwege zijn rapporteurschap
helaas de Kamer heeft verlaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

5

De belangrijkste bevindingen in het natuurbeleid zijn de indicatoren voor
natuur en biodiversiteit in het jaarverslag, en in de tweede plaats de
uitgaven voor het natuurbeleid. Ik begin met de indicatoren. Bij het
begrotingsartikel natuur en biodiversiteit zijn twee indicatoren vastgesteld
om de voortgang van het beleid te toetsen. De eerste is het percentage
niet-bedreigde diersoorten. De tweede is het aantal leden van natuurbeschermingsorganisaties. Ik zie de Minister zelf al glimlachen. Het mag
duidelijk zijn dat deze twee indicatoren geen realistisch beeld geven van
de ontwikkeling van het natuur- en biodiversiteitsbeleid. Het ledental van
natuurbeschermingsorganisaties is mooi, maar zegt niet zo veel over de
effectiviteit van het hele natuurbeleid. Kan de Minister uitleggen waarom
het aantal leden van natuurbeschermingsorganisaties als indicator is
opgenomen in het jaarverslag? En is de Minister bereid in volgende
jaarverslagen op zoek te gaan naar een alternatief voor deze indicator?
De collega’s Ziengs en Van Veldhoven hebben in 2015 al aangegeven dat
het evaluatiekader van het Natuurpact een goede basis zou zijn voor de
monitoring van het natuurbeleid. Toch zijn deze indicatoren niet te zien in
het jaarverslag. Is de Minister bereid om de indicatoren die worden
gehanteerd bij de evaluatie van het Natuurpact in het vervolg te gebruiken
in het jaarverslag?
De Minister heeft daarnaast op 11 juni tijdens de V100 toegezegd om met
het CBS en het PBL op zoek te gaan naar een betere of aanvullende
indicator voor biodiversiteit. Dit is een stap in de goede richting en dat
moeten we vasthouden. Kan de Minister toezeggen dat in het vervolg de
indicatoren een goed beeld zullen geven van het gevoerde beleid?
Voorzitter. Tot slot een korte vraag over de uitgaven voor het natuurbeleid.
We zien dat er dit jaar bijna 30% van het totale budget voor opdrachten
voor natuur en biodiversiteit is blijven liggen. Deze onderbesteding wordt
alleen op hoofdlijnen toegelicht. Welke consequenties heeft deze
onderbesteding van bijna 30% voor de beleidsdoelen op het gebied van
natuur en biodiversiteit en welke consequenties zal deze onderbesteding
hebben voor de begroting voor volgend jaar? Graag een reactie.
De voorzitter:
Namens de hele commissie dank aan tweede rapporteur de heer De Groot
voor het werk dat hij samen met de heer Weverling heeft verricht. Zij
hebben zich dagenlang teruggetrokken, zij hebben hun privéleven
opgeofferd voor volk en vaderland. Dank daarvoor. De Minister vraagt om
een korte schorsing en dat gunnen wij haar.
De vergadering wordt van 10.16 uur tot 10.19 uur geschorst.
De voorzitter:
We gaan door het met wetgevingsoverleg. Aan het woord is de Minister
van LNV.
Minister Schouten:
Hartelijk dank, voorzitter. Uiteraard heel veel dank aan de rapporteurs en
aan de griffie. Dit is voor de Kamer. Het is goed als mensen met een blik
van buiten naar dit soort verslagen kijken. Ik denk dat de Kamer u daar
terecht zeer erkentelijk voor is. Ook de rapporteurs hebben zich goed
verdiept in de materie, zo heb ik meegekregen. Ze hebben een aantal
vragen gesteld. Ik loop die even op de volgorde van het stellen van vragen
af.
Eerst vraagt de heer Weverling naar de informatiebeveiliging, de
bedrijfsvoering. Hoe gaan we dat nou beter doen? Hij vraagt zelfs
garanties dat de beveiliging beter gaat worden. De Algemene Rekenkamer
concludeerde in 2016 dat er op centraal niveau geen zicht was op de
getroffen maatregelen voor de betrouwbaarheid van de informatievoorziening, omdat belangrijke delen van die maatregelen decentraal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

6

geïmplementeerd zijn. In 2016 zijn daar toen al maatregelen voor
genomen, zoals een jaarlijkse rapportage over de status van kritische
systemen aan de bestuursraad en een maandelijks overleg met de
plaatsvervangend secretaris-generaal en ook met de CIO-officer – dat is de
Chief Information Officer; het zijn allemaal heel dure woorden – over
informatiebeveiliging. Ook wordt er een halfjaarlijkse uitvraag gedaan bij
de dienstonderdelen, inclusief de agentschappen, naar de status van de
informatiebeveiliging. Verder zijn er aanvullende acties ondernomen om
de onvolkomenheid op te lossen. Er is nu een centraal vastgesteld logisch
toegangsbeleid. Alle apparaten beschikken over tweefactorauthenticatie
en het toezicht op de autorisaties van applicaties is verscherpt. Dus ik
denk dat we juist al heel veel stappen hebben gezet en dat die maatregelen echt afdoende zijn.
De Algemene Rekenkamer concludeert zelf dat er mede dankzij de inzet
van extra capaciteit vooruitgang is geboekt bij het sluitend krijgen van de
centrale aansturing van informatiebeveiliging. Alleen zegt de Algemene
Rekenkamer dat we in de praktijk nog wel moeten laten zien of de werking
daarvan daadwerkelijk zo is. Ik zal daar zelf ook scherp op blijven. Ik denk
dat we juist behoorlijk wat stappen hebben gezet en dat we nu moeten
laten zien dat het werkt in de praktijk.
Dan het tweede punt van de heer Weverling, de NVWA en de KPI’s. Er is
inderdaad een technische briefing geweest van de NVWA over de kritische
prestatie-indicatoren. De NVWA heeft er negen ontwikkeld die inzicht
geven in de effectiviteit, de efficiency en de kwaliteit van de werkzaamheden van de NVWA. Die zullen gefaseerd worden gepresenteerd in het
jaarplan, het jaarverslag van de NVWA. Wat de informatie in de begroting
en het jaarverslag van LNV betreft, geldt dat ik dat juist graag meeneem
bij de heroverweging van de begrotingsstructuur. Want we zijn inderdaad
een nieuw departement. We zijn nu zelf hard bezig om onze eigen
begroting vorm te geven. In de brief aan uw Kamer is meegedeeld dat dat
niet lukt voor de begroting 2019, omdat die eigenlijk nu al klaar moet zijn
en we nog hard in oprichting zijn. Maar dit wordt duidelijk meegenomen
in het definitief neerzetten van de begroting van LNV. Dat geldt ook voor
de informatie over bijvoorbeeld fte’s in de begroting in het algemeen. In
dat proces zullen we ook dit soort zaken meenemen.
De heer Weverling vraagt ook naar het financiële bewustzijn. Hij zegt:
welke maatregelen hebben we genomen om het financiële bewustzijn bij
de verschillende beleidsdirecties te vergroten? Hij vraagt ook naar de
cultuuromslag die daarvoor nodig is. We hebben een organisatie in
oprichting waarbij we heel goede mensen gaan aanstellen met een heel
goede cultuur. Dat begrijpt u! Nee, we weten dat daar inderdaad naar
gekeken moet worden. Het is ook goed dat de Algemene Rekenkamer
daar aandacht voor heeft. Er is in de ambtelijke top al een plan van aanpak
opgesteld. Dat plan voorziet onder andere in het periodiek informeren van
beleidsdirecties over fouten in de naleving van de procedures. Op die
manier kunnen er maatregelen genomen worden om die fouten te
voorkomen door medewerkers te wijzen op de juiste procedure en door
het geven van voorlichting, waar nodig, door betrokken stafdirecties, de
bedrijfsvoering en ook door de financiële directie. Daar wordt nu dus aan
gewerkt. Wat breder over indicatoren vroeg de heer Weverling ook naar
de CO2-reductie. Hij gaf aan dat daarover in de tuinbouw wordt gerapporteerd en hij vroeg of die gegevens ook in de landbouw en de veeteelt
voorhanden zijn en of zij dan ook in de jaarverslagen terug te lezen zullen
zijn.
Wij hebben in de schriftelijke beantwoording al aangegeven dat in 2011
een streefwaarde is afgesproken voor de overige broeikasgassen uit de
landbouw voor 2020. Deze is als kerngetal opgenomen in de begroting
van het Ministerie van IenM, nu IenW. Dat was toen nog IenM voor 2017.
Het is soms een beetje een puzzel waar informatie staat, omdat die meer
over emissies in het algemeen gaat. Er zijn door de rijksoverheid geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

7

andere reductiedoelen voor de broeikasgasemissie van andere landbouwen veehouderijsectoren vastgesteld, behalve de glastuinbouw. Daarom
staat de glastuinbouw er wel in.
We zijn nu natuurlijk aan het kijken naar de herziening van de begroting. Ik
kan me best voorstellen dat we, naar aanleiding van discussies over een
klimaatakkoord en dergelijke, nu wel gaan zeggen: wat zijn nu de
reductiedoelstellingen en hoe gaan we die vormgeven? Wij rapporteren
op basis van iets waarvoor streefwaardes zijn vastgesteld. Als we dingen
hebben vastgesteld, gaan we er niet op rapporteren. De koppeling ligt ook
een beetje bij uw Kamer zelf, wat u daarmee wilt. Daarmee staat er nu niet
iets in over landbouw en veeteelt, behalve dan bij het deel van IenW.
Ik kom bij de motie van de heer Weverling over de kwaliteit van de
begrotingsstukken. Hij zegt dat we echt de informatievoorziening moeten
verbeteren. Daarover is inderdaad een brief gestuurd. We nemen ook de
wensen van de Kamer ter harte bij het inrichten van de nieuwe begroting.
Daar zijn we nu al goed naar aan het kijken, maar dat lukt voor 2019 dus
niet helemaal meer. Maar we zullen goed bekijken hoe we ook in de
begroting kunnen opnemen wat de doelen zijn en hoe ze worden
gerealiseerd. De heer Weverling heeft er ook allerlei ideeën over hoe dan
precies welke onderdelen de begroting moeten vormen. Dank voor alle
suggesties. We gaan daar goed naar kijken. Dit zijn ook keuzes die wij
gaan maken voor hoe de begroting eruit gaat zien.
We zullen dat ook doen aan de hand van de beleidsprioriteiten die worden
gesteld. Daar zijn we nu mee bezig. Dat heeft ook een relatie met de visie
van LNV. In het inleidende gedeelte bij de begroting van 2020 hoop ik
daarin meer inzicht te geven en de vertaling daarvan, echt concreet in de
vormgeving van de begrotingsartikelen, vindt dan in de begroting voor
2020 plaats.
Ik wil nog wel even een kleine disclaimer maken bij alle informatie
waarvan in de motie wordt gevraagd om die in de begrotingsstukken
weer te geven. Wij rapporteren uiteraard niet alleen in het jaarverslag
over wat er gebeurt op het LNV-terrein. Bijvoorbeeld over het voedselbeleid rapporteren we periodiek, de NVWA kent zijn voortgangsrapportage. Daar vindt u natuurlijk ook allerlei informatie terug over wat daar
gebeurt, de verantwoording eigenlijk ook. En dat gebeurt natuurlijk ook
met evaluaties en doorlichtingen.
Wat ik kan doen is zorgen dat we in ieder geval goed in de begroting
aangeven waar die relevante begrotingsinformatie ook te vinden is, want
anders krijgt u echt een begroting van 80 pagina’s of meer. Wij hebben
juist de lijn afgesproken dat we echt proberen het lean and mean te
houden, zodat het ook juist voor de Kamer overzichtelijk blijft en ze kan
zien wat waar te vinden is. We zullen dus daar waar we het niet helemaal
uitgebreid zelf in de begroting of in het jaarverslag opnemen een goede
verwijzing geven waar die informatie wel te vinden is. Ik denk dat we het
op die manier wel kunnen oplossen. Dat waren de vragen van de heer
Weverling.
Dan de vragen van de heer De Groot over natuur, waarin aangegeven
wordt dat bij de prestatie-indicatoren die er nu in staan het percentage
leden van natuurbeschermingsorganisaties genoemd is. Misschien heeft
dit wel een relatie, in die zin dat als wij het niet zo goed doen met de
natuur, die aantallen leden heel erg omhoog gaan. Dat zou kunnen. Ik
weet niet precies wat het idee hierachter is geweest. De vraag is gesteld of
dit nou eigenlijk niet beter kan; ook omdat een vermaatschappelijking van
het natuurbeleid een van de beleidsdoelen is. Als het beleid wijzigt of als
zich betere kengetallen voordoen, worden hier ook de begrotingsindicatoren of de kengetallen op aangepast. We zijn er wel een beetje terughoudend in, zodat je niet elk jaar een ander kengetal krijgt, want de
vergelijkbaarheid wordt er daarmee ook niet groter op. Ik heb de Kamer
goed gehoord. We gaan kijken wat we kunnen doen met de verbeterde
indicatoren voor natuurbeleid. Ik heb gehoord dat de indicatoren die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

8

opgenomen zijn in de evaluatie van het Natuurpact, mogelijk handvatten
zouden kunnen bieden. Het zijn op zich geen indicatoren voor het eigen
rijksbeleid, want dit gaat echt ook over natuurbeleid van de provincies
omdat het gedecentraliseerd is. Het budget maakt daarbij geen onderdeel
meer uit van de rijksbegroting, maar ik ga kijken wat goede indicatoren
zijn voor het natuurbeleid en hoe we die zo kunnen toepassen dat we
daarmee wat meer zicht op de realisatie van de beleidsdoelen kunnen
gaan halen. Daar komen we op terug.
Bij het natuurbeleid is er een onderuitputting van bijna 30%. In het
jaarverslag is weergegeven dat de realisatie van het budget voor
opdrachten ten behoeve van natuur en biodiversiteit uitgekomen is op
een totaalbedrag van 17,5 miljoen. De begroting ging inderdaad uit van
een raming van 25,2 miljoen. De realisatie op dit onderdeel is daarom
bijna 8 miljoen lager dan de begroting. Dat wordt voor een groot deel
verklaard doordat er middelen zijn overgeboekt naar bijvoorbeeld het
Ministerie van IenW en naar het Provinciefonds. De realisatie daarvan
wordt dan op andere onderdelen verantwoord. In totaal gaat het om 5,4
miljoen voor het realiseren van de natuurdoelen. Daarom blijft nog een
lager deel over, namelijk 2,3 miljoen. Dat is ongeveer 9%. Dat wordt
veroorzaakt doordat een aantal vertragingen hebben plaatsgevonden in
de besteding ten opzichte van wat eerst is geraamd. Dit heeft voor de rest
geen consequenties voor de realisatie van de beleidsdoelen van natuur en
biodiversiteit en ook niet voor de begroting van volgend jaar. Dus een
deel is overgeboekt naar andere departementen of fondsen en een deel
heeft een vertraging in de besteding, maar daar staan wel de plannen
tegenover. Dit heeft verder geen consequentie voor volgend jaar.
Volgens mij heb ik daarmee de vragen over natuur en de vragen van de
heer Weverling beantwoord.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw de Minister. Ik check heel even bij de rapporteurs of
de vragen inderdaad voldoende zijn beantwoord.
De heer Weverling (VVD):
Voorzitter. Ik denk dat ik namens de commissie kan zeggen dat er blijk is
gegeven van goede beantwoording van de gestelde vragen en dat
gesignaleerde knelpunten zijn erkend. Fijn dat er ook over de begroting
voor 2020 wordt nagedacht over een andere begrotingsindeling. Volgens
mij is het ook goed om te weten hoe het nu met de onderuitputting zit. Ik
denk dat dit niet helemaal bij iedereen op het netvlies stond. Wat mij
betreft dank.
De voorzitter:
Meneer De Groot, heeft u nog iets toe te voegen? Mij blijkt dat dit niet het
geval is. Dank u wel, mevrouw de Minister, voor de beantwoording.
We gaan over naar de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Ik gaf net
al aan dat er drie minuten spreektijd per fractie is. De eerste drie minuten
zijn voor het lid Weverling van de VVD. Ik heb overigens nog het voorstel
om onderling maximaal twee interrupties toe te staan. Het zal misschien
niet eens nodig zijn, maar dat is in ieder geval de limiet. De heer
Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Er is zojuist al veel gezegd. Natuurlijk schaar ik me
volledig achter het goede werk van de rapporteurs. Namens de VVD zal ik
nog een aantal belangrijke punten benadrukken.
We zijn over het algemeen tevreden met de verantwoording, maar een
aantal dingen baren ons nog zorgen. De geconstateerde onvolkomenheid
op het gebied van de informatiebeveiliging blijft natuurlijk een zaak. De
aanvallen bij de Belastingdienst hebben ons laten zien dat goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

9

informatiebeveiliging van groot belang is, zeker voor zo’n belangrijk
instituut als een ministerie. In 2017 is er een verbetertraject ingesteld om
dit te borgen. Er is al iets over gezegd, maar misschien kan er nog wat
nader op het verbetertraject worden ingegaan. Welke aandachtspunten
formuleert de ARK? Zijn die hierin meegenomen? Wanneer zal het
volledig geïmplementeerd zijn? Ik neem aan – daar is net al blijk van
gegeven, denk ik – dat het voor de Minister ook een belangrijk onderwerp
is.
Dan het financiële bewustzijn. Aangegane verplichtingen worden niet of te
laat gemeld. Daar is zojuist iets over gezegd. Dat moet afgelopen zijn; laat
dat helder zijn. Dit schijnt al jaren te spelen. Er wordt bij dit nieuwe
ministerie, zoals zojuist is aangegeven, goed mee van start gegaan. Er
wordt ook veel samengewerkt met EZK en bepaalde directies. Ik hoop en
vertrouw erop dat de Minister met een frisse blik daarnaar zal kijken en de
cultuur van met name het financiële bewustzijn op het ministerie zal
bewaken.
Ik heb verder niks toe te voegen, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Weverling. Meneer De Groot, aan u is het woord,
voor drie minuten.
De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. Dank ook aan de Minister voor de beantwoording van
de vragen.
De Minister maakte één opmerking over wat je als nationale overheid kunt
rapporteren over het natuurbeleid. Deze discussie loopt al wat langer. We
hebben eerder met elkaar vastgesteld dat het erom gaat dat je als
nationale staat internationale verdragen sluit. Ik hecht eraan om te zeggen
dat in de afspraken met de provincies in het Natuurpact de monitoring
toch echt een beetje buiten de boot is gevallen. In de laatste landschapsbrief die de Minister heeft gestuurd, een brief over het Landschapsobservatorium, verwijst ze weliswaar naar een internationaal verdrag, maar in
het Natuurpact zijn geen afspraken gemaakt over monitoring van
landschappen. Dat internationale verdrag verplicht Nederland wel degelijk
om informatie te verzamelen. Dat is aan de lidstaten gericht.
Daarnaast heb ik eerder aandacht gevraagd voor de Nationale Databank
Flora en Fauna. Het OBN en andere netwerken houden zich bezig met het
verzamelen van informatie over biodiversiteit. De provincies hebben daar
zeker ook een rol in. Alleen, ook op dat punt heb ik de Minister gevraagd
om daar de monitoring opnieuw voor in de steigers te zetten. Zij heeft
toegezegd dat te gaan doen. Uiteindelijk vormt dat de basis voor de
verantwoording die je in een brief aan de Kamer kunt geven en de manier
waarop we hier in de Kamer ons werk kunnen doen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot van D66. Dan is het nu woord aan de
geachte afgevaardigde Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Laat ik met het spannendste beginnen. Wat de SP
betreft kan er decharge verleend worden aan de Minister – kijk haar eens
opgelucht kijken! – maar dit doen we niet zonder een paar opmerkingen
en vragen.
De hervorming van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit was een langgekoesterde wens van een aantal partijen voor de
verkiezingen. Die is nu gedaan. Ik heb daar geen bezwaar tegen, maar we
constateren wel dat de oprichting ervan tot en met 2021 bijna 200 miljoen
gaat kosten. Dat is wel een hoop geld voor een ministerie dat eigenlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

10

geen nieuwe taken heeft. Het ministerie is nieuw, maar wat het doet, lag
natuurlijk op andere plekken. Wat is de verklaring voor die kosten? Ik
begrijp dat je nieuw briefpapier nodig hebt als je een nieuw ministerie
hebt, en stropdassen en petjes voor kinderen die allemaal fan zijn van
LNV, maar dit is wel toch een hoop geld. Tegelijkertijd lees ik dat er is
gekozen om juridische diensten, bedrijfsvoering en dat soort zaken te
delen met EZ. Kan dat niet breder, om de kosten een beetje te drukken?
Ik heb begrepen dat binnen LNV gekozen is voor twee dg’s: een dg Agro
en een dg Natuur, visserij en landelijk gebied. Ik vraag mij af of die
combinatie wel logisch is. Ik geef het voorbeeld van het IJsselmeer. Daar
spelen bepaalde natuurissues en visserijissues; dat hoef ik de Minister
niet te vertellen. Ik kan mij voorstellen dat het in de praktijk ambtelijk
gezien lastig wordt om beide belangen in één dg te zetten. Ik wil niet op
de stoel van de Minister gaan zitten, maar ik vraag mij dit toch wel af.
De Rekenkamer is heel erg kritisch over met name financiële procedures
binnen het ministerie. Ik citeer: «Onderzoeken van de Auditdienst Rijk en
de stafdirectie van het ministerie hebben duidelijk gemaakt dat de
beleidsdirecties de interne procedures onvoldoende naleven. Zo worden
de afgesproken inkoopprocedures onvoldoende gevolgd, wat onrechtmatigheden tot gevolg heeft. Ook worden verplichtingen en voorschotten te
laat in de financiële administratie verwerkt, wat leidt tot onjuistheden in
de verantwoording.» De Rekenkamer spreekt van een cultuur waarin
onvoldoende aandacht bestaat voor naleving van de financiële procedures. Dat is nogal wat. Dat zijn harde woorden voor de Rekenkamer die
toch best vaak diplomatiek is. Een cultuur verander je niet zomaar. Dan zit
er een diep probleem. Ik lees zo tussen de regels door dat het zoiets is als:
we willen iets, het moet snel, we lossen het zo wel op buiten de procedures om. Wat gaan wij nou doen om dit onder controle te krijgen? Is er
een verband tussen die cultuur en de enorme overschrijdingen die wij
onlangs bij de NVWA hebben moeten constateren? Staan die met elkaar
in verband? Ik zie de Minister op een manier kijken die suggereert dat zijn
antwoord daarop nee gaat zijn.
Dan tot slot over de NVWA. Ik heb er een beetje over getwijfeld of ik dit
moet inbrengen omdat we net een debat gehad hebben over de NVWA en
er nog een debat komt over slachterijen. Maar toch, ik vraag mij af wat het
voor zin heeft om een verantwoordingsdebat hierover te voeren als een
nieuwsprogramma in een week met WOB-verzoeken meer interessante
informatie kan opleveren dan die welke wij krijgen als Kamer. Dat is niet
een verwijt aan deze Minister, want die rapporten stamden uit 2015 en
2016 en horen niet in deze jaarstukken thuis, maar ik ben gewoon
benieuwd naar het proces. Waarom is er informatie bij de NVWA die wij
willen hebben – iedereen was toch behoorlijk geschokt over dit nieuws –
en waarom bereikt die informatie de Kamer niet volgens de geëigende
procedures? Waar loopt dat vast? Is dat binnen de NVWA? Is het de
Minister die zegt: nou, dat hoeft de Kamer wat mij betreft niet te weten?
Hoe komt het dat die informatie ons niet bereikt?
Op het punt van de informatiebeveiliging sluit ik mij aan bij de vragen van
eerdere sprekers daarover. Het is een punt van zorg, helemaal gezien de
grote ICT-uitdagingen bij met name de NVWA.
De RVO valt onder én EZ én LNV. Welke bewindspersoon kan ik
aanspreken over de bedrijfsvoering en het functioneren van de RVO?
De voorzitter:
Dank aan de heer Futselaar van de Socialistische Partij, die het stokje
overdraagt aan mevrouw Bromet van GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Complimenten aan de rapporteurs en hun
ondersteuning. Zij hebben heel veel werk gedaan. Zeker als startend
Kamerlid vind ik dat ontzettend handig. Ik kan er meteen bij zeggen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

11

GroenLinks de decharge graag zal verlenen. Wel hebben we nog wat
opmerkingen.
In de Monitor Brede Welvaart lezen we dat Nederland de hoogste
veestapeldichtheid van alle Europese landen heeft en dat ons percentage
biologische landbouw het laagst is van alle Europese landen. Hoe
verhoudt zich dit tot het regeerakkoord waarin staat dat onze agrifoodsector een belangrijke bijdrage kan leveren een aan duurzame voedselvoorziening voor de groeiende wereldbevolking? Verder staat in het
regeerakkoord dat het beleid erop gericht is dit potentieel te benutten
binnen de geldende natuur- en milieunormen. Intensivering en bulkproductie voor de export lijken doelen op zich geworden te zijn in het
Nederlandse landbouwbeleid, terwijl de vraag naar voedsel wereldwijd
groeit, met alle gevolgen van dien, zoals de massale insectensterfte,
boeren die nauwelijks nog een boterham kunnen verdienen door te lage
marges en, last but not least, dierenleed. Hoe kijkt de Minister hier
tegenaan? Hoe wil zij de landbouwsector meer in overeenstemming gaan
brengen met de visie uit het regeerakkoord?
Ook uit de verantwoordingsstukken blijkt dat de schaalvergroting in de
afgelopen jaren onverminderd de trend was. De weidegang is opnieuw
afgenomen en bedraagt nog maar 65%. Welke mogelijkheden ziet de
Minister om de weidegang te verhogen in plaats van te verlagen? Het
aantal kleine en middelgrote bedrijven is afgenomen, terwijl het aantal
grote bedrijven juist is toegenomen. Dit is precies de trend die wij willen
omkeren. Het romantische beeld dat we in Boer zoekt vrouw zien, is allang
niet meer realiteit voor de boeren. Het is keihard werken met heel veel
onzekerheid om het hoofd boven water te houden, zoals ook uit de
rapportage van Trouw deze week blijkt. Een ratrace to the bottom en
gedwongen schaalvergroting om met steeds kleinere marges rond te
komen. Wij vinden het als GroenLinks heel positief dat de Minister de
marktmacht van boeren wil versterken. Echt een compliment voor de
Minister en steun van GroenLinks hiervoor. Maar er is meer nodig dan
dat. We hebben een systeemverandering nodig in de landbouw. Goed
boeren moet lonen, kwaliteit in plaats van kwantiteit. En dat vraagt om
overheidssturing.
Als het gaat over natuur dan is het beleid erop gericht dat we meer natuur
willen creëren, maar in werkelijkheid is de hoeveelheid beschermde
natuur afgenomen. In de Monitor Brede Welvaart lezen we dat het
percentage beschermd natuurgebied als aandeel van de totale landoppervlakte is gedaald en nu 13% bedraagt. En dat terwijl volgens het biodiversiteitsverdrag van de VN in 2020 17% van ons landoppervlak voor natuur
gereserveerd moet zijn. Nederland staat op de laatste plaats in Europa wat
betreft het percentage bos en natuur als aandeel van het totale landoppervlak.
Natuurbeleid is natuurlijk voor een groot deel aan de provincies, maar het
feit dat de provincies verantwoordelijk zijn voor de uitvoering, ontslaat het
kabinet en de Minister niet van de plicht om werk te maken van natuurbeleid. Dit kabinet heeft nota bene een apart ministerie ingesteld met
«natuur» in de naam. In de antwoorden op de feitelijke vragen schrijft de
Minister: «Provincies hebben in 2015 binnen het agrarisch natuurbeheer
23,3 miljoen uitgegeven aan weidevogelbeheer, waarvan 75% is vergoed
vanuit het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In 2016 was dit 22,4
miljoen en in 2017 28,6 miljoen. Daarnaast wordt door de provincies in
natuurgebieden subsidie verstrekt voor weidevogelbeheer. Deze natuurmiddelen worden verantwoord aan provinciale staten. Ik beschik niet over
deze verantwoording.» Dat bevestigt onze zorg dat er te weinig coördinatie is. De rapportages van de provincies lopen sterk uiteen. Bijvoorbeeld
de term «gerealiseerd» wordt verschillend uitgelegd in de verschillende
provincies. Daarom is het moeilijk om de cijfers te vergelijken en een
totaalbeeld van de stand van de natuur voor heel Nederland te krijgen. Ik
sluit mij daarom aan bij de opmerking van D66 dat het Rijk echt een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

12

coördinerende rol zou moeten houden bij het natuurbeleid. Een aanvullende vraag daarop aan de Minister is of zij wel informatie heeft over hoe
de provincies hun taken onder de Wet natuurbescherming uitvoeren.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bromet van GroenLinks. Dan is nu eindelijk het
woord aan het lid Geurts van het CDA. De fans lagen vanmorgen al in
slaapzakken op u te wachten hier voor de deur. Ga maar helemaal los.
De heer Geurts (CDA):
Dank, voorzitter. Allereerst dank aan de rapporteurs en de griffie voor de
werkzaamheden die zijn verricht. Ik gaf gisteren in de procedurevergadering al aan dat er heel veel vragen zouden worden gesteld door de
rapporteurs en dat ik mij daarom afvroeg of er voor ons nog wel wat over
zou blijven. Maar wees gerust, Minister, er blijft nog genoeg te vragen en
te controleren.
In dit wetgevingsoverleg kijken we terug op wat er is gebeurd en gedaan
op de ministeries. De historie herschrijven is niet mogelijk, maar ons
inzetten voor de toekomst is uiteraard wel mogelijk. De ontvlechting en
herinrichting van de ministeries van EZK en LNV hebben de afgelopen tijd
veel aandacht gevraagd. Het CDA wil de betrokken ambtenaren bedanken
voor hun inzet en neemt aan dat de Minister deze dankbaarheid wel wil
overbrengen.
Voorzitter. Vandaag wil ik een onderwerp agenderen waar ik het nog niet
over heb gehad met deze Minister, namelijk de opheffing van de productschappen. Het CDA is altijd tegen de opheffing geweest. Ook nu nog zien
we hoe lastig het is voor de verschillende sectoren om gezamenlijk te
opereren zonder de productschappen. Echter, nu kunnen we het alleen
nog maar hebben over het zo goed mogelijk afsluiten van de rekeningen
en over het adequaat inzetten van de overgebleven middelen. Daarom
allereerst de vraag hoe het er nu mee staat. Hoeveel middelen zijn er nog
nodig voor de vereffening en hoeveel bankmiddelen blijven er naar
verwachting over? Het gaat volgens mij om aanzienlijke bedragen, die
nog verdeeld moeten worden richting de sectoren. Kan de Minister een
inkijk geven om welke bedragen het precies gaat? Medio 2017 is aangekondigd dat dit najaar, het najaar van 2018, de middelen verdeeld gaan
worden die nog op de rekening staan van de vereffeningsorganisatie,
lees: het ministerie. Is de Minister al bezig met de voorbereidingen
daarvoor? Is zij in gesprek met de verschillende sectoren?
Voorzitter. In de tweede suppletoire begroting is opgenomen dat de
middelen uit de rentebaten van het cacaobufferstockfonds gestort zijn in
de begrotingsreserve Landbouw. Zijn deze middelen opgebracht door de
akkerbouwers, zo vroeg ik mij af. Die vraag leg ik aan de Minister voor. Als
dat het geval is, wordt er dan voor gezorgd dat deze middelen terechtkomen bij degenen die ze hebben opgebracht? Waarom worden deze
middelen bijvoorbeeld niet ingezet voor innovatie in de akkerbouw als
aanvulling van de middelen die bijeengebracht gaan worden door de
algemeenverbindendverklaring voor de akkerbouw?
Voorzitter, afrondend. Wat ons betreft kan decharge worden verleend,
maar ik heb wel een mondelinge kanttekening daarbij. Die is dat de
situatie bij de NVWA, de NVWA-ICT, me grote zorgen baart.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Geurts van het CDA. Dan volgt nu de inbreng van...
Nee, er is een interruptie van mevrouw Ouwehand, Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het CDA zei: we kunnen niet meer herstellen of veranderen wat in het
verleden is gebeurd, maar we kunnen wel naar de toekomst kijken. Trouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

13

heeft een groot onderzoek uitgevoerd naar de stand van de landbouw.
Daarin wordt verwoord wat de Partij voor de Dieren ook bij de begrotingsbehandelingen en al eerder heeft gezegd, namelijk dat het echt nodig is
om uit de impasse te komen; het beleid tot nu toe gaat ten koste van
kleine boeren en iemand moet het lef hebben om dat te veranderen.
Eigenlijk wordt de Minister opgeroepen om dat te doen en om voorbij de
coalitiebelangen te kijken. Ik vind dat het CDA een dure plicht heeft als het
gaat om het opkomen voor boeren.
De voorzitter:
Maar uw vraag is?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Gaat het CDA de Minister steunen als zij veranderingen durft door te
zetten? Of blijft het CDA de komende periode hangen in het oude,
conservatieve landbouwdenken en maakt het CDA het de Minister moeilijk
om de echte verandering door te zetten die nodig is?
De voorzitter:
Wat is daarop uw antwoord, meneer Geurts?
De heer Geurts (CDA):
In ieder geval geen «ja», voorzitter. De indruk die de Partij voor de Dieren
probeert te wekken... Ik kan hier een heel lang antwoord op geven, maar ik
probeer het kort te formuleren. Ik denk dat het verstandig is als mevrouw
Ouwehand het regeerakkoord nog eens goed leest en ook het verkiezingsprogramma van het CDA. Daar staan zaken in waar wij naar de toekomst
toe op sturen. Ik denk dat het heel belangrijk is om daarbij te beginnen
met aandacht en trots te hebben voor de landbouw die in Nederland op
dit moment functioneert. Dat is de basis. Kan het beter? Ja, het kan altijd
beter. Wat is daarvoor nodig? Heel veel inzet van de sectoren, maar ook
van de overheid. En daar gaat CDA graag de komende tijd met de
coalitiepartners aan werken. Het frame dat de Partij van de Dieren op het
CDA probeert te leggen is onzin.
De voorzitter:
Het is overigens Partij vóór de Dieren.
De heer Geurts (CDA):
Dat gaat bij mij weleens vaker fout, voorzitter.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is het ergste niet, als het CDA goed beleid zou voeren kon ik dat
makkelijk hebben. Ik concludeer dat we de komende jaren bij dit soort
debatten, begrotingen en jaarverslagen, dus moeten constateren dat het
met de landbouw heel slecht gaat en dat de kleine boeren blijven
verliezen omdat het CDA de Minister geen enkele ruimte wil geven om te
breken met het oude beleid. Dit is het verhaal van LTO. We kunnen lezen
dat boeren zeggen er niet meer in te geloven. Zes op de tien boeren
gelooft niet meer in het exportmodel en de schaalvergroting, maar het
CDA weigert daar afstand van te nemen om op die manier de Minister de
ruimte te geven om de veranderingen door te voeren die ten goede
komen aan iedereen, niet in de laatste plaats aan de boeren zelf.
De voorzitter:
En uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik roep het CDA op om de zomer in te gaan met een goede reflectie op het
landbouwbeleid van de afgelopen decennia en de koerswijziging die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

14

nodig is. Het CDA heeft de duurste plicht wat ons betreft. Ik hoop écht dat
die verandering er aankomt.
De voorzitter:
Meneer Geurts, wat gaat u doen deze zomer?
De heer Geurts (CDA):
Nou, laten we dat hier in het debat maar even achterwege laten, want om
uit te leggen wat er allemaal precies gaat gebeuren gunt u mij de tijd niet,
denk ik. Ik vind het heel jammer dat de Partij voor de Dieren hier de indruk
probeert te wekken dat het in de landbouw in Nederland en in al die
boerengezinnen, die boerenfamilies, bij al die boeren en boerinnen,
tuinders en vissers niet goed gaat. Met die indruk ben ik het absoluut niet
eens. Als je de rapportages van Trouw van de afgelopen week bekijkt, zie
je dat het in Nederland op heel veel plekken heel goed gaat. Dat het beter
kan: zeker. Maar het CDA gaat zéker niet mee in de richting die de Partij
voor de Dieren graag wil, namelijk minimaal 70% van de veehouderij in
Nederland wegjagen. We hebben gezien hoe u het voor elkaar gekregen
hebt bij de nertsenhouderij, hoe groot de problematiek daar nu is en hoe
groot de zorgen zijn om een nieuwe toekomst voor de nertsenhouders te
vinden. Dus ik ga absolúút niet mee in het frame dat de Partij voor de
Dieren hier op het CDA probeert neer te leggen.
De voorzitter:
Blijft u nog even staan, meneer Geurts, want er is ook een interruptie van
de heer Madlener van de PVV.
De heer Madlener (PVV):
Je merkt duidelijk dat er tussen deze twee partijen wat spanning zit. In dit
geval komt dat het debat niet helemaal ten goede. Dus ik ga toch een
poging doen om te kijken waar het CDA voor staat. Wij zitten misschien
een beetje tussen deze beide partijen in. Want de PVV wil ook dat juist de
kleine familiebedrijven een goede toekomst hebben. We zien inderdaad
dat de trend de verkeerde kant op gaat, daar heeft mevrouw Ouwehand
natuurlijk een punt.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Madlener (PVV):
De schaalvergroting gaat maar door. Ik kon niet helemaal uit het antwoord
van de heer Geurts halen of het CDA feitelijk iets gaat doen en gaat
vragen aan de Minister om die trend te stoppen om juist voor de kleinere
familiebedrijven in Nederland een betere toekomst te waarborgen.
De heer Geurts (CDA):
Dan moeten we spreken over de definitie van «klein» en «groot». Ik denk
dat we in Nederland een bepaalde omvang hebben, klein of groot, die
past bij de Nederlandse maat. Wat ik heel bijzonder vind, is dat de
PVV-fractie meent het CDA de maat te moeten nemen. Maar als ik dan zie
hoe de PVV afgelopen dinsdag over een aantal landbouwmoties stemde –
bijvoorbeeld over dat de luchtwassers in Nederland niet meer toegepast
mogen worden – dan zeg ik: juist de PVV jaagt de schaalvergroting aan.
Om al die investeringen te kunnen doen, heb je namelijk een bepaalde
omvang nodig. Als de PVV-fractie dan zo stemt over zo’n motie, dan jaagt
juist zij de schaalvergroting aan.
De heer Madlener (PVV):
Dat is helaas geen antwoord op mijn vraag. Ik zal de vraag herhalen. Dat
doe ik niet om hem te pesten. Ik wil hem juist helpen om aan Nederland te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

15

vertellen wat de visie van het CDA is. De vraag, die ik herhaal, is: gaat het
CDA deze Minister, zijn Minister, vragen om een trendbreuk te veroorzaken, waardoor het aantal kleinere familiebedrijven niet verder afneemt
en de schaalvergroting niet verder toeneemt in Nederland?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk dat het «onze» Minister is, om het even duidelijk te maken. Het is
«onze» regering. Dat even vooraf. Ik kan een heel aantal dingen aangeven
die het kabinet in de komende tijd gaat uitvoeren. U weet dat ik een aantal
jaar geleden een initiatiefnota heb ingediend over supermarkten, retail en
een eerlijke boterham. Ik denk dat dat de basis is, ook in Nederland, om
het voortbestaan van de agrarische sector te waarborgen. Het is ook
opgenomen in het regeerakkoord. Het zal ook worden uitgevoerd in de
komende tijd, om juist ook onze boeren en tuinders in Nederland te
beschermen tegen de macht van de retail. Die blijven onze boeren en
tuinders maar uitbuiten. Gisteren zag ik ook weer een krantenartikel over
hoe dat met buitenlandse boeren gaat. Wij als CDA willen, zoals we dat al
jaren doen, ons ervoor inzetten om de financiële positie van onze
boerengezinnen beter te maken.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Geurts. Er is nog een interruptie. Ik wil ook nog even
zeggen dat de Minister nog met haar visie komt. En na het zomerreces
volgen hier natuurlijk nog diverse debatten over. Er volgen ook nog de
nodige discussies. Dat komt dus allemaal goed.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik ben blij dat het CDA zegt: het gaat ons om een goede boterham voor de
boeren. Dat is namelijk ook precies het doel van GroenLinks. Het is alleen
jammer dat we het dan heel snel hebben over aantallen dieren en grootte
van bedrijven. Het zou kunnen dat ook bij kleine bedrijven, waarvan er nu
nog een heleboel zijn, een goede boterham verdiend kan worden. Mijn
vraag aan het CDA is: is dat niet de richting die we op moeten? We
moeten het dus niet hebben over grootte en aantallen dieren maar over
een goede boterham. Dat zou juist ook voor de kleinere bedrijven effectief
kunnen zijn.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb en had veel waardering voor de GroenLinksfractie. Als dit de lijn en
de inzet van de GroenLinksfractie wordt, dan gaan we elkaar volgens mij
op een heel aantal punten vinden. Maar tot op heden heb ik die lijn nog
niet ontdekt. Want wat was het geval? GroenLinks wilde de kosten voor de
land- en tuinbouw verhogen. Dat leidde tot schaalvergroting. Maar als er
nu de trendbreuk is om eerst goed te kijken of we een goed en eerlijk
inkomen voor onze boeren en tuinders kunnen genereren en dan te gaan
praten over wat er allemaal voor verduurzamingsstappen et cetera gezet
moeten worden, dan gaan we een heel mooie, bloeiende tijd tussen
GroenLinks en het CDA tegemoet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Naar ik hoop geldt dat ook voor de boeren, want het is ons te doen om
een duurzame landbouw en een landbouw waarmee boeren een goed
inkomen verdienen.
De heer Geurts (CDA):
Waarvan akte.
De voorzitter:
Dat gaan we zo doen.
Het woord is aan meneer Moorlag van de PvdA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

16

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst mijn complimenten voor het werk dat de
ambtenaren van het ministerie hebben verricht, voor het werk dat de
Minister heeft verricht en voor het werk van de rapporteurs. Er is heel
goed werk verricht en heel veel werk verzet.
De PvdA-fractie ziet geen beletselen om decharge te verlenen. We moeten
vaststellen dat de uitgaven, dat de besteding van de middelen binnen het
normenkader voor rechtmatigheid is gebleven en dat de verantwoording
op zich deugdelijk is.
Ten aanzien van de bedrijfsvoering heeft de PvdA wel een aantal
zorgpunten. In de eerste plaats: de Rekenkamer heeft kritische noten
gekraakt over de informatiebeveiliging. De PvdA-fractie vindt dat de
overheid daarin een voorbeeldfunctie heeft te vervullen, dus dat moet
echt op peil worden gebracht. Mijn vraag aan de Minister is of zij dat gaat
doen en, zo ja, hoe.
Het tweede punt is de financiële discipline. Daar kraakt de Rekenkamer
ook harde noten over. Er wordt gezegd dat dit echt op het niveau van de
DG’s aangepakt moet worden. Er moet een cultuurverandering komen. De
Rekenkamer heeft een aanbeveling gedaan. De reactie van de bewindslieden daarop vind ik eerlijk gezegd wat zwak, gelet op de formulering van
de aanbeveling van de Rekenkamer. Is de Minister bereid om die
aanbeveling ten volle over te nemen?
Het derde punt is de inhuur van externen. Die is 19% bij het toen nog
ongedeelde ministerie. De PvdA-fractie vindt dat veel te hoog. Hoe gaat
de Minister dit percentage terugbrengen? Er ligt een uitspraak van de
Kamer dat de norm maximaal 10% is. Aan de norm van 10% wordt niet
voldaan. Die wordt in hoge mate overschreden. De PvdA-fractie vindt dat
aan die norm voldaan moet worden. Hoe wil de Minister dat gaan doen?
Dan over de bedrijfsvoering. De werkelijke vraag is wat het effect is
geweest van het beleid, van de middelen en van de inspanningen van al
die mensen die hard hebben gewerkt. Wat is de impact geweest op de
samenleving? Op pagina 83 van het jaarverslag staat heel gedetailleerd
cijfermateriaal over de weidegang. 80,4% van de bedrijven kent
weidegang. Het mooiste woord dat ik in het jaarverslag aantrof was het
woord «deeltijdweidegang». Het blijkt dat 73,2% van de bedrijven
volledige weidegang kent en 7,2% deeltijdweidegang. Dat is niet de vraag
waar we voor staan. De vraag is meer wat de staat is van ons systeem van
voedselproductie en van de voedselkwaliteit. Wat is de kwaliteit van ons
natuursysteem en hoe houdbaar is dat?
De conclusie van de PvdA-fractie is dat het zo niet langer kan doorgaan.
Het CBS heeft onlangs de Monitor Brede Welvaart uitgebracht. Daarin zie
je dat de indicatoren voor allerlei aspecten van welvaart op groen staan,
maar het grote manco in welvaartsontwikkeling en in de welvaart hier en
nu in Nederland berust op aantasting van de natuur en natuurlijke
hulpbronnen in het buitenland. Wij nemen een zware hypotheek op de
toekomstige welvaart van generaties die na ons komen. Mijn vraag aan de
Minister is eigenlijk heel simpel. Wil zij zich de komende periode, in het
zomerreces, eens verdiepen in de CBS-publicaties over de Monitor Brede
Welvaart? Dan kunnen wij in het najaar goed de discussie voeren over de
vraag hoe wij echt een houdbaar systeem van voedselproductie in
Nederland kunnen ontwikkelen dat geen aanslag doet op de natuur, dat
geen aanslag doet op het milieu, dat helpt de CO2-reductiedoelstellingen
te realiseren en dat de roofbouw op toekomstige generaties en de
roofbouw op gebieden buiten Nederland stopt. Ik heb maar drie minuten
spreektijd, maar dat is in de kern mijn vraag.
De voorzitter:
Dank u meneer Moorlag van de PvdA. Dan gaan we luisteren naar de
inbreng van het lid Ouwehand van de Partij voor de Dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

17

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. De eerste vraag is: kunnen we decharge verlenen
voor het jaarverslag over 2017? Ja, maar of dat over 2018 gaat lukken,
weet ik niet, gelet op de enorme financiële problemen bij de NVWA. Daar
gaat heel veel geld heen en dat moet naar toezicht en handhaving en niet
naar onderschatte ICT-projecten.
Het onderzoek van Trouw komt net op tijd. De Partij voor de Dieren roept
eigenlijk iedere bewindspersoon op Landbouw op om zo moedig te zijn
om te erkennen dat de intensieve veehouderij in Nederland geen
toekomst heeft, zoals oud-CDA-minister Veerman tien jaar na zijn aftreden
inmiddels wel erkent. Ons lijkt het nu eens verstandig als een zittende
bewindspersoon durft te handelen op wat er al jarenlang duidelijk is. De
oproep in Trouw, het onderzoek in Trouw is wat ons betreft een aanmoediging voor deze Minister om door zure appels heen te bijten, knopen
door te hakken en een transitie in te zetten naar een landbouw waarin
boeren een normale boterham kunnen verdienen en we de natuur, het
milieu en de dieren sparen. Dat kan. Het enige wat daarvoor nodig is, is
politieke moed. Onze steun zou ze hebben. We hopen dat dé boerenpartij
met wat ons betreft de duurste plicht, het CDA, niet dwars gaat liggen.
Anders zullen wij ze wel op de huid zitten.
Als het gaat om dieren, zou je als kritische prestatie-indicator in een
begroting kunnen opnemen dat je gewoon de wet handhaaft. De wet zegt:
het is verboden om dieren pijn te doen zonder redelijk doel. Daar komt het
eigenlijk op neer. En de intrinsieke waarde van het dier wordt gerespecteerd. Als wij dan kijken wat er gebeurt, dan moeten we ieder jaar
opnieuw concluderen dat wij ons daar niet aan houden. Neem de
stalbranden. Ieder jaar is dat een drama. In 2017 zijn er 229.000 dieren
levend verbrand. Of zijn het er misschien meer omdat biggen tot een
bepaald gewicht niet eens worden meegeteld? Graag duidelijkheid
daarover. Ieder dier telt. Voor de zomer van 2017 zou er een hernieuwd
actieplan liggen. Dat was er toen niet. Er is een jaar lang niks gebeurd en
nu zou ook weer voor de zomer, die begint vandaag, een actieplan gereed
zijn. Er zijn dit jaar al weer 95.000 dieren levend verbrand of gestikt in de
rook. We kunnen niet achteroverleunen. Er moet nu iets gebeuren en we
moeten de problemen in de kern aanpakken om ervoor te zorgen dat
dieren niet opgesloten zijn en geen kant op kunnen in hun eigen onderkomen en dat met de dood moeten bekopen.
Voorzitter. Dan hebben we ook afgesproken dat we de nertsenhouderij in
Nederland gaan afbouwen. Wat we zien, is dat nertsenmoederdieren
worden getransporteerd naar Polen om daar zeker een nieuwe sector op
te bouwen. We hebben daar Kamervragen over gesteld. Daar hebben we
nog geen antwoord op gekregen. Maar dit kan toch niet? Als we afspreken
dat we het hier niet doen, moeten we minstens zorgen dat we niet elders
helpen een sector op te bouwen. Graag een reactie daarop.
Tot slot. Om te laten zien hoe het misgaat met het respecteren van de
intrinsieke waarde van dieren het volgende. Inspecteurs van Eyes on
Animals waren aanwezig op de paasveemarkt in Schagen. Daar gaat van
alles mis. Het gaat om het tentoonstellen van dieren, van dikbilrunderen.
Die zijn zo gefokt dat ze niet eens meer een normale voortplanting
kennen. Tot overmaat van ramp wordt, voordat de dieren worden
tentoongesteld, er de hogedrukspuit op gezet. Vindt de Minister dat dat
kan? Is het toegestaan om dieren schoon te spuiten met een hogedrukspuit? Dat doet pijn. Het was rond het vriespunt. De dieren stonden daar
te rillen van de kou. Als het is toegestaan, willen we een verbod. Als het
niet is toegestaan, moet er worden gehandhaafd.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Geurts.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

18

De heer Geurts (CDA):
Ik hoor het mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren weer doen:
een relatie leggen tussen een verschil van inzicht tussen oud-minister
Veerman van CDA-huize, Minister van Landbouw, en het CDA. De heer
Veerman heeft inderdaad gesproken – dat is in maart 2018 geweest – over
overbelaste gebieden van intensieve veehouderij. Hij heeft letterlijk erbij
gezegd: laat deze bedrijven niet in de steek. En zie hier een regeerakkoord.
Wat staat daarin? Dit kabinet heeft oog voor overbelaste gebieden en gaat
die problematiek ook aanpakken. Waarom blijft mevrouw Ouwehand dan
steeds hier beweren dat er licht zit tussen de opmerking van oud-minister
Veerman en wat ik hier in de Kamer al jaren betoog?
De voorzitter:
Het is overigens niet gebruikelijk, en het is ook niet netjes, om een
Minister bij de naam te noemen die zich hier niet meer kan verdedigen. Er
mag weleens gesproken worden over een oud-minister, maar het is een
beetje gebruik om dat niet bij naam te doen. Dat wil ik even meegeven.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nou, voorzitter, volgens mij blijven we keurig binnen de grenzen van wat
je hier wel en niet kan aanhalen. Een verantwoordelijk
oud-bewindspersoon op Landbouw die op een bijeenkomst een vraag uit
de zaal krijgt, geeft als antwoord: we moeten er eerlijk over zijn, er is geen
toekomst voor de intensieve veehouderij in Nederland. Dat klopt, daar
heeft de heer Geurts een punt. Dus moet je zorgen voor een sanering. Dat
is eigenlijk ook wat de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur zegt.
Begin nu. We weten wat er moet gebeuren. Hoe langer je wacht, hoe
moeilijker het wordt voor de boeren. Onze oproep is: handel daar nou
naar. Je doet niemand, helemaal niemand er een plezier mee als je dat
grote probleem uit de weg gaat. Wij hopen dus dat uitgerekend het CDA
de eerste is die zich hierbij aansluit. Het wordt moeilijk, het wordt een lang
proces, maar het is niet onmogelijk en we kunnen dat doen als we nu
beginnen.
De heer Geurts (CDA):
Ik zou bijna zeggen: nou doet ze het weer. Gewoon niet juist citeren, uit
een verband rukken, want het letterlijke citaat is: «laten we er eerlijk over
zijn, als het niet kan, kan het niet.» Dat is niet wat mevrouw Ouwehand
hier zegt, ook niet wat ze in het verleden heeft gezegd. Ik roep mevrouw
Ouwehand en de Partij voor de Dieren op om geen nepnieuws te
verspreiden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nepnieuws zou zijn dat het goed gaat met de Nederlandse boeren, want
dat is niet het geval. Boeren verliezen aan de lopende band de strijd op de
wereldmarkt in die enorme bulkproductie tegen lage kosten. Lees het
onderzoek in Trouw maar: zes op de tien boeren geloven niet meer in het
exportmodel gebaseerd op schaalvergroting. Het is onze dure plicht om
die boeren te helpen. Dat betekent dus ook keuzes maken die ervoor
zorgen dat de kleine boeren het volhouden, en niet het beleid richten op
de grote jongens, wat LTO, NZO en in navolging daarvan het CDA nog
steeds blijven doen. Je kan niet alles willen. Als je die exportpositie wil,
kies je ervoor dat de kleine boeren het afleggen tegen de grote jongens.
Als je dat niet verandert, kun je er nog zo veel beleid opzetten voor jonge
boeren en ondersteuning van kleine boeren, maar het gaat niet helpen.
Die keuze is nodig. Ik roep het CDA op om daar deze zomer heel hard en
indringend over na te denken.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

19

Dat was mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren. Tot slot in de
eerste termijn van de zijde van de Kamer meneer Madlener van de PVV.
De heer Madlener (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Wat de PVV betreft kan decharge verleend worden,
maar het ICT-project is wel zeer pijnlijk; daar wil ik ook op wijzen. We
hebben hierover een enquête had: ICT-projecten bij de overheid. Kennelijk
is daar geen lering uit getrokken. Ik vraag de Minister dan ook om de
grootste zorgvuldigheid en om hierop effectief te gaan toezien. Want dit is
gewoon belastinggeld dat verspild wordt na zo veel debacles met ICT bij
de overheid. Dit moet echt een keer stoppen. Lees die enquête nog eens
even, zou ik zeggen.
Dan wil ik graag mijn paar minuten gebruiken om nog eens even, ook als
nieuwe woordvoerder, de PVV-visie op de toekomst van de landbouw in
het kort te schetsen. Wat de PVV betreft moet de schaalvergroting stoppen
en moet de Nederlandse boer op een zo diervriendelijke en milieuvriendelijke manier produceren. Het goede nieuws is dat de boeren volgens het
laatste onderzoek dat zelf ook blijken te willen. Dat is dus de weg naar de
toekomst: diervriendelijk en milieuvriendelijk. We hebben het al over
insecten gehad, waar het niet goed mee gaat. We willen dat Nederland het
land is dat een soort kwaliteitsmerk is. «Made in Holland» moet staan
voor kwaliteit en kwaliteit moeten we in de brede zin zien. Het moeten
schone en goede producten zijn, niet ten koste van dieren, dus geen
dierenleed. Wat er nu in de slachthuizen gebeurt moet wat ons besproken
worden in de openheid, want zaken achterhouden, werkt niet. Dat is niet
in het belang van Nederland. Het is in het belang van Nederland om een
heel goed imago, een schoon imago te hebben. Alle voedselschandalen
van de laatste tijd zijn zeer schadelijk voor heel Nederland en ook voor het
verdienmodel, want onze producten staan in het buitenland bekend – kijk
naar de melkpoeder die in China zo gewild is – als kwaliteitsproducten.
Alles wat dat aantast, al die schandalen, moet gewoon stoppen. Daarom
willen we ook dat de NVWA erbovenop zit, nog meer dan nu. Want wat
hebben we met de fipronilcrisis gezien? Iedereen staat op scherp, maar er
is weer fipronil in eieren gevonden. En door wie is dat gevonden? Niet
door de NVWA, maar door de Duitsers! Dat kan natuurlijk niet. De NVWA
moet erbovenop zitten. Het moet niet zo zijn dat we straks van Duitse kant
moeten vernemen dat de Nederlandse eieren fipronil bevatten. Dus het
moet beter.
Dan het verdienmodel voor de boeren, dat al eerder is besproken. De PVV
staat aan de kant van het CDA: boeren moeten een goede toekomst
hebben in Nederland. We zien dat het verdienmodel onder druk staat. Er is
ook een motie van de PVV aangenomen om dit te verbeteren. Hier blijven
we ook de komende jaren aandacht voor vragen. De boeren hebben het
niet makkelijk. Het is een gigantisch overgereguleerde sector.
Nu ga ik verder met het mestbeleid. Mest wordt in Nederland zodanig
behandeld dat het wel lijkt op nucleair afval. Maar het is mest. De
regelgeving is zodanig streng en ingewikkeld dat we zelf een probleem
aan het veroorzaken zijn. We hebben veel contact met mestverwerkers.
Die worden enorm gehinderd door al die regels, die het buitenland
trouwens veel minder kent.
De voorzitter:
Meneer Madlener, zou u kunnen afronden?
De heer Madlener (PVV):
Ja, ik kan hier natuurlijk wel een uur over doorgaan.
De voorzitter:
Dat merkte ik. U ging helemaal los, vandaar dat ik even de teugels
aanhaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

20

De heer Madlener (PVV):
Meneer Graus kent me.
Ten slotte wil ik nog aandacht vragen voor de kippenboeren die getroffen
zijn door de fipronilcrisis. We zijn natuurlijk in afwachting van het rapport
van de commissie die het onderzoekt, maar voor de PVV is van meet af
aan duidelijk dat de kippenboeren te goeder trouw gehandeld hebben en
zelf eigenlijk weinig of geen schuld hebben aan het hele debacle, maar nu
wel al heel lang in de financiële problemen zitten en failliet gaan. Ik vraag
om snel een compensatieregeling in het leven te roepen voor die
kippenboeren die op korte termijn failliet dreigen te gaan. Dan gaan we
het debat over de crisis uitgebreid voeren na het reces.
De heer Geurts (CDA):
Ik zat met aandacht te luisteren naar de bijdrage van de PVV-fractie. Die
begon met een mooie uitleg van waar de PVV voor staat op landbouwgebied. Het begon met «geen schaalvergroting» en het eindigde daar
eigenlijk ook mee. Daarom de volgende vraag – gewoon informatief: wat
vindt de heer Madlener nou een kleine of een grote boer? Hoeveel koeien
mag een melkveehouder bijvoorbeeld hebben om groot of klein te zijn in
de ogen van de PVV-fractie?
De heer Madlener (PVV):
Het gaat ons er niet zozeer om dat je dat moet benoemen. Het gaat ons
om de trend. Juist kleine, biologische boeren hebben de toekomst, want
de biologische boer heeft ook een prachtige opbrengst als hij het goed
doet. Heel veel boeren willen ook die kant op, en wij willen dat ook. Het
gaat erom dat de trend gekeerd moet worden. Daar hoor ik veel partijen
over. De trend is dat schaalvergroting kennelijk loont, terwijl een kleine
boer heel veel administratieve lasten heeft en terwijl de regelgeving soms
echt ingaat tegen de kleine boeren; neem de biologische veehouderij. Die
trend willen wij keren. Wat dan een grote of een kleine boer is, mag u zelf
bedenken.
De heer Geurts (CDA):
Het wordt er voor mij toch niet duidelijker op. Als je dus maar biologisch
gaat boeren, mag je in de ogen van de PVV-fractie dus wel 200 koeien
houden, maar doe je het iets minder biologisch, op de manier die de PVV
schetst, dan mag je er maar 50 houden. Hoe moet ik dit nou zien? De heer
Madlener spreekt wel over schaalvergroting. Waar ligt nou die grens? Wat
is nou groot en wat is nou klein in de ogen van de PVV-fractie?
De heer Madlener (PVV):
U schiet gelijk in een reactie van «u mag zoveel dieren en u mag dit en dat
niet», dus u bent heel erg van de regeltjes. Daar zijn wij wat minder van.
Wij willen graag dat de boeren een mooi product kunnen maken. Of ze dat
nou met 50 of met 200 koeien willen, maakt ons niet uit. Het gaat ons
erom dat het op een diervriendelijke en milieuvriendelijke manier gebeurt.
De boeren willen dat zelf ook. Het is natuurlijk wel heel wat om over te
stappen van regulier naar biologisch. Dat is niet makkelijk. Daar moeten
boeren misschien bij geholpen worden. Maar de wil is er en het kan. Ik
heb gezien dat de opbrengsten op een hectare biologisch beboerde akker,
als dat goed gebeurt, nagenoeg hetzelfde zijn als die van de reguliere
landbouw. De consument is ook nog bereid om daar iets meer voor te
betalen – niet wat de winkel daarvoor vraagt, want dat is te veel, maar iets
meer. Dus ja, de boeren willen die kant op. Het gaat ons erom dat we die
trend van de schaalvergroting keren. Wij willen naar een milieuvriendelijker, vriendelijk beleid voor kleine familiebedrijven.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Madlener.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

21

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik heb nog een kleine vraag aan de PVV, want ik deel dit betoog, maar in
de praktijk zien we dat de PVV regelmatig voorstellen steunt die zijn
ingegeven door CDA en VVD. Dan staat er natuurlijk niet op die wet dat
die voor schaalvergroting zorgt, maar is schaalvergroting wel het gevolg
van die wet. Is de PVV bereid om voortaan ietsje kritischer te kijken naar
voorstellen die uit de VVD- of CDA-koker komen? Want dat staat dus haaks
op wat de PVV mét de Partij voor de Dieren wil, namelijk dat we juist de
kleinschalige boeren ondersteunen en het makkelijker voor hen maken.
De heer Madlener (PVV):
Ik probeer hier een visie van de PVV, die we trouwens al jaren hebben, te
delen. Natuurlijk mag u mij erop aanspreken of we ook in die lijn
stemmen. Maar ik weet nu al dat we uw partij nooit aan onze kant zullen
vinden, want u wilt het liefst de hele veehouderij in Nederland afschaffen
en u vindt dat iedereen vegetarisch moet worden. Dat willen wij niet. In
deze discussie zullen wij misschien inderdaad wat meer aan de kant van
VVD en CDA staan, maar de trend moet de goede kant op zijn. En
natuurlijk ga ik ervan uit dat u mij aanspreekt op voorstellen die wij
steunen die niet de goede kant op gaan. Het is ook niet altijd makkelijk,
want het is makkelijk gezegd dat je de kant van schaalverkleining op wilt,
maar om dat in beleid te vertalen is niet makkelijk. Dat is gewoon zo, maar
we gaan het wel proberen en u mag mij daar zeker op aanspreken.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vind het fijn om zo’n open houding te horen. We wachten inderdaad
nog op de dag dat ook de PVV in het belang van de dieren durft te zeggen
dat ietsje minder vlees eten misschien wel fijn is voor iedereen, niet in de
laatste plaats voor de dieren. Maar goed, zodra dat gebeurt, krijgt u een
bloemetje van mij. In de tussentijd zou ik zeggen: wees zeer kritisch als
het CDA en de VVD er enthousiast over zijn, zolang die partijen nog niet
de Minister gaan steunen in wat zij echt moet doen. Zij moet namelijk de
transitie inzetten naar die trendbreuk die ook de PVV graag wil. Kritisch
zijn op CDA en VVD, oproepen tot vleesvermindering: dan komt het
helemaal goed met uw partij.
De heer Madlener (PVV):
En dat gaan we dus niet doen. De PVV wil geen vleesvermindering. Wij
willen dat de consument zelf kan bepalen hoeveel vlees hij eet. Maar we
willen wel graag dat het vlees dat de consument in de winkel kan kopen,
een diervriendelijk stuk vlees is waar we trots op kunnen zijn dat we dat in
Nederland produceren.
De voorzitter:
Dank aan de heer Madlener van de PVV. Dit is het einde van de eerste
termijn van de zijde van de Kamer. De Minister moet zich even kunnen
voorbereiden op de beantwoording, dus ik schors tot 11.30 uur.
De vergadering wordt van 11.20 uur tot 11.30 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ik stel voor dat we de Minister maximaal twee keer interrumperen.
Dan wordt de kwaliteit van de interrupties een stuk beter. Mevrouw de
Minister, aan u het woord.
Minister Schouten:
Ik hoop dat de kwaliteit daarmee beter wordt. Dank voor de inbreng van
uw leden in deze termijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

22

Voorzitter. We zitten best in een bijzondere situatie. We behandelen een
jaarverslag van de begroting van Economische Zaken, maar we hebben te
maken met een departement in oprichting, namelijk LNV. We gaan dus
weer naar een eigen begroting toe. We zitten er een beetje tussenin. De
begroting zal vanaf 2019 worden opgesplitst; we hebben het daar net al
over gehad. Het departement is in oprichting. Dat gaat stap voor stap. Dat
heb je ook niet zomaar over één nacht gerealiseerd, maar we zijn hard aan
het werk om dat allemaal goed neer te zetten. We zitten nu in een soort
transitiefase.
Tijdens die fase hebben we gezegd dat we nadrukkelijk de verbinding met
het Ministerie van EZK zoeken om ook juist te kijken waar we de dingen
gezamenlijk kunnen doen. Daar waren ook nog wat vragen over. In
technische termen heet dat «sharen». Ik heb de Kamer daar per brief over
geïnformeerd. We hebben een model gekozen waarin we echt hebben
gekeken welke zaken LNV-specifiek zijn. Wat zijn de zaken die je als
volwaardig departement – ik heb de opdracht meegekregen om een
volwaardig departement neer te zetten – in eigen huis moet hebben? Toen
we het ministerie gingen oprichten, heb ik ook nadrukkelijk de opdracht
gegeven om te kijken waar het zo efficiënt mogelijk kan. We moeten ook
zoeken naar wegen waarin we juist elkaar kunnen versterken en
verbinden. Daar is een best wel uniek model op gekomen, want ik ken
geen ander departement dat, om maar even een voorbeeld te noemen,
zijn juridische afdeling sharet. Dat is best een spannend element, want je
moet daar heel goede afspraken over maken om ervoor te zorgen dat niet
bijvoorbeeld een conflict ontstaat omdat de een alle juridische capaciteit
nodig heeft, terwijl de ander die ook nodig heeft. Dit vereist nog wel wat
van het management en dit vereist tegelijkertijd dat we in een cultuur van
goed overleg met elkaar samenwerken. Ik heb er alle vertrouwen in dat dit
goed gaat. We zijn nu in de organisatie de waarborgen daarvoor aan het
inbouwen, zodat die discussies niet over de hoofden van de medewerkers
gevoerd worden. Je wilt voorkomen dat de medewerkers voor de vraag
komen te staan voor wie ze aan de slag moeten, voor de een of voor de
ander. Tot nu toe zijn de ervaringen dat dit goed gaat. We zijn dit uiteraard
nog aan het vormgeven. We zijn er zeer alert op.
Kan het allemaal niet wat efficiënter en kan er niet meer geshared
worden? Dit was volgens mij een vraag van de heer Futselaar. Ik denk dat
we echt maximaal gezocht hebben waar we dat sharen kunnen doen.
Tegelijkertijd moet het een volwaardig ministerie zijn. Daar heb je
diensten voor nodig die echt bij je eigen ministerie zijn. Als ik naar andere
departementen kijk, zie ik niet dat ze dit soort dingen allemaal met elkaar
sharen. Misschien is het een model voor de toekomst waarin wij zelf dus
ook al richting kunnen geven op dit soort punten. Ik kom zo nog even op
de kosten terug.
De rapporteurs bedank ik wederom voor hun inzicht en vragen. Ik heb al
aangegeven dat de fase waarin we nu zitten, weinig tijd en ruimte biedt
om in 2019 nog grote wijzigingen in de structuur van de begroting aan te
brengen. Op het moment dat het departement echt staat en er een visie
ligt, waarvan ik aan de Kamer heb aangegeven dat die er gaat komen,
kunnen we dat samennemen om de begroting voor 2020 aan passen. Dat
doen we indachtig de motie die uit uw Kamer is gekomen, maar ook
indachtig de beleidsprioriteiten die we daarin gaan stellen. Voor 2019 zeg
ik wel toe dat ik uiteraard duidelijk inzicht ga geven in de besteding van de
regeerakkoordmiddelen, bijvoorbeeld voor regionale knelpunten. We
hebben gisteren een overleg gehad over de regio’s. Daarin heb ik al
aangegeven dat dit via ons ministerie zal lopen. De middelen voor de
regiodeals zullen via het Ministerie van Landbouw komen, zodat u daar
inzicht in heeft. Dat zullen we sowieso invoeren in 2019.
Ik denk dat we daarmee al wel een beetje aangegeven hebben welke
stappen we doorlopen om de begroting te gaan aanpassen op de nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

23

realiteit. Ik zal nu meer ingaan specifiek aangaan op een aantal vragen van
uw Kamer.
Ten eerste ga ik in op de vraag van de heer Futselaar over de kosten: moet
het allemaal zo veel geld kosten? Ik wist het ook niet allemaal, maar als je
een ministerie gaat oprichten, komen daar echt nog best nog wel wat
zaken bij kijken. Het is niet zo dat je even het bordje verhangt en dat je
nieuw briefpapier aanschaft, maar je zult ook bijvoorbeeld ten aanzien van
de verantwoording en de informatiestromen je eigen systemen goed
moeten inrichten. Dat moet uit elkaar gehaald worden. Er is heel veel
verweven met elkaar, in dit geval met EZK. Omdat we nu apart moeten
rapporteren, moeten we dit zelf goed inrichten. Het is best een klus om
dat allemaal uit elkaar te gaan halen. Er komen ook wat meer mensen bij,
onder andere omdat we een aantal eigenstandige functies die bij een
volwaardig departement horen, toch weer moeten gaan inrichten. Het is
bijvoorbeeld wel handig als ik een bureau bestuursondersteuning heb.
Hetzelfde geldt voor bepaalde communicatieachtige zaken. Volgens de
Comptabiliteitswet ben ik al verplicht om een directie FEZ in te richten.
Dat zijn allemaal zaken waar mensen voor nodig zijn. We hebben het in
het middendeel zo veel mogelijk geshared met elkaar.
Dan gaat het ook over de vraag: wie gaat waarover? Ik meen dat de heer
Futselaar vroeg: wie is nou waarop aanspreekbaar; waar is EZK op
aanspreekbaar en waar is LNV op aanspreekbaar? Ik zal daar gelijk wat
meer inzicht in geven. Even kijken. Ik zoek het even op, als u mij dat
toestaat, voorzitter.
De voorzitter:
Neem rustig de tijd daarvoor.
Minister Schouten:
Ik heb hier mijn overzichtje. Er zijn een aantal specifieke vragen gesteld
over RVO en over DICTU. De heer Futselaar vroeg met name naar RVO.
RVO en DICTU, dus de ICT-ondersteunende of -aanbiedende dienst – ik
weet niet meer precies hoe ik het moet formuleren – vallen echt onder
EZK, dus de verantwoording over die delen vindt ook plaats bij EZK. Aan
de Minister van EZK kunt u ook vragen stellen over de verantwoording
van de middelen.
De heer Futselaar (SP):
Het is goed om dit helder te hebben. Stel je voor dat er uitvoeringsproblemen zijn bij RVO als het gaat om landbouwzaken. Dingen komen niet
goed door et cetera. Betekent dat in de praktijk dat wij de Minister van
EZK daar dan op moeten aanspreken? Het wordt voor ons wat ingewikkelder, omdat wij de Minister van EZK niet iedere dag spreken. Deze
Minister spreken we ook niet iedere dag, maar u begrijpt wat ik bedoel.
Het is gewoon goed om te weten wie je waarvoor moet aanspreken. Ik
begrijp dat de Minister altijd voor het beleid aangesproken moet worden,
maar bij de uitvoering kan het wel ingewikkeld worden. Bij de NVWA zien
we ook weleens dat het ingewikkeld wordt.
Minister Schouten:
RVO voert natuurlijk breder taken uit. Het gaat dus niet alleen maar over
LNV, maar het klopt dat er ook LNV-delen bij zitten. Wij hebben de
volledige opdrachtgeversrol bij de onderdelen die van ons zijn. In die zin
is het beetje vergelijkbaar met de NVWA en VWS. VWS heeft natuurlijk
een opdrachtgeversrol richting de NVWA en is ook aanspreekbaar op hoe
die opdrachtgeversrol wordt ingevuld. Als het gaat om bedrijfsvoeringstechnische zaken, de agenda en dergelijke, kan EZK erop aangesproken
worden. Maar de Kamer mag uiteraard altijd alles vragen wat zij wil, want
daar is de Kamer voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

24

Dan ga ik verder met de oprichting. Ik denk dat ik een aantal vragen
daarover al beantwoord heb. Er zijn ook wat meer specifieke vragen
gesteld, bijvoorbeeld over de externe inhuur. De heer Moorlag zei dat het
percentage veel te hoog is. Het is wat lastig om puur naar het LNV-deel te
kijken, want het zit natuurlijk bij elkaar in het jaarverslag; het is nu nog
geïntegreerd. Maar de verwachting is dat het voor het LNV-deel onder de
10% zal uitkomen. Dat is dan na de splitsing. RVO en DICTU vallen immers
onder EZK, en vooral daar heeft externe inhuur plaatsgevonden.
Er zijn ook nog wat vragen gesteld over de financiële discipline en de
cultuuromslag. Tijdens de bespreking van het rapport van de rapporteurs
hebben we er natuurlijk al over gesproken. De heer Moorlag vond mijn
reactie hierop zelfs wat zwak. Hij vroeg of ik bereid ben de aanbevelingen
over te nemen. Uiteraard. Ik hoop dat ik dat in antwoord op de rapporteurs ook duidelijk heb kunnen maken. Het is juist van heel groot belang
dat die financiële discipline er is. Een nieuw departement biedt ook wel de
mogelijkheden om daar nog een keer goed de aandacht op te vestigen en
erop te gaan sturen. Dat gaan we dus ook doen. Een nieuw departement
kan ook weer een nieuwe cultuur vestigen. Ik denk dat er juist op die
punten wel weer mogelijkheden liggen om er wat aan te gaan doen, maar
het staat buiten kijf dat er financiële discipline moet zijn. Daarover hebben
wij geen verschil van inzicht.
De heer Futselaar vroeg ook nog naar de splitsing van het dg Agro en het
dg Natuur, landelijk gebied en dergelijke. Met name over de visserij maakt
hij zich wat zorgen: kunnen we wel de goede counterveiling power, om
het zo maar even te noemen, organiseren binnen één directoraatgeneraal? Ik denk dat het sowieso goed is dat er nog een directoraatgeneraal bij komt, want het was een enorm groot directoraat-generaal, het
grootste in Den Haag. Ik denk dat we daarmee recht doen aan het belang
van het onderwerp. We hebben een goede land- en tuinbouw en visserij,
maar moeten tegelijkertijd zorgen dat alles voldoende aandacht krijgt en
dat we het beleid daar goed op kunnen richten. Ik denk dat er de
afgelopen jaren grote uitdagingen geweest zijn en dat er nog steeds heel
veel uitdagingen liggen. Ik heb uw Kamer ook al wat uitdagingen horen
noemen. Dat rechtvaardigt dat we daar voldoende organisatie op zetten
en dat we het op die manier goed kunnen stroomlijnen. De exacte inhoud
van de takenpakketten is nog in ontwikkeling, want het besluit is nog maar
onlangs genomen, maar we hopen de span of control op die manier goed
te kunnen weergeven. Ik ben er niet zo bang voor dat bepaalde zaken nu
weer ondergesneeuwd raken. Om maar even een beeld te schetsen: eerst
zaten ze allemaal bij elkaar, Agro en Natuur en Visserij. Op zich ging dat
nog wel ook, want het is niet zo dat er in zo’n departement geen kritische
geesten tegenover elkaar staan. Die discussies vinden uiteraard plaats, en
anders zal ik wel degene zijn die vraagt om dat tegen elkaar af te wegen.
Ik heb er dus alle vertrouwen in dat ze wel op deze manier kunnen
samengaan. Maar over de definitieve invulling wordt dus nog gesproken.
De heer Weverling vroeg nog naar de informatiebeveiliging. Wanneer kan
het verbetertraject dat we aangegaan zijn geïmplementeerd worden? De
informatiebeveiliging is van het hoogste belang; daar moet geen twijfel
over bestaan. Het verbetertraject is nu aanstaande. We zijn daarmee bezig.
We zullen er zelf op toezien dat het voldoende vaart houdt en dat daar de
goeie stappen worden gezet. Daar zijn we dus al mee bezig. Wanneer het
volledig geïmplementeerd is, denk ik dat we er continue aandacht voor
moeten blijven houden. Er waren ook anderen die hier nog wat vragen
over hadden; ik hoop dat ik die hiermee ook beantwoord heb.
Ik om bij het volgende blokje. Ik probeer nog wat blokjes te doen,
voorzitter. Dit was het blokje oprichting en bedrijfsvoering. Dat heb ik wat
algemeen gedaan, maar ik hoop dat de meeste vragen op dat gebied wel
beantwoord zijn.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

25

Hoeveel blokjes volgen er nog, mevrouw de Minister?
Minister Schouten:
We krijgen nog het blokje natuur – dat ga ik nu doen – het blokje NVWA,
het blokje dierenwelzijn en het blokje overig.
De voorzitter:
Ik stel voor dat we iedere keer tot het einde van een blokje wachten met
onze interrupties; vandaar dat ik het vroeg.
Minister Schouten:
Ja. Ik heb nu het blokje bedrijfsvoering en oprichting gehad. Ik weet niet
of daar nog vragen over zijn?
De voorzitter:
Nee, ik zie iedereen instemmend knikken, dus u kunt verdergaan met het
volgende blokje.
Minister Schouten:
Helemaal goed. Het blokje natuur. D66 en GroenLinks vragen hoe de
monitoring precies wordt vormgegeven. Ik heb hier al vaker met u
gesproken over de verantwoordelijkheidsverdeling op het gebied van
natuur tussen rijk en provincies. Dat is nog steeds een beetje een
zoektocht. Hoe kunnen we dat zo doen dat uw Kamer aan de ene kant de
informatie heeft die zij graag wil hebben, terwijl we aan de andere kant
recht doen aan de positie van de provincies, die een eigenstandige
bestuurslaag vormen waarin de Staten gewoon toezicht houden op wat
de provincies aan het doen zijn? Ik proef bij uw Kamer de vraag om meer
inzicht te krijgen in de realisatie van de doelen die we met elkaar gesteld
hebben. Daar zijn we mee bezig. Dat gesprek vindt nu plaats met de
provincies, omdat het goed is om dat overzicht meer op een geaggregeerd niveau te hebben. Ik moet wel even de verwachtingen managen,
want al die provincies hebben natuurlijk hun eigen verantwoordingssysteem en hun eigen manier om te rapporteren en dit vorm te geven.
Maar wij zijn in gesprek met die provincies aan het bekijken of we dat
uniform kunnen gaan doen, zodat we zelf die gegevens hebben en dit bij
uw Kamer kunnen gaan melden. We zijn dus echt bezig om hier stappen
in te zetten. Ik probeer daar in het najaar meer inzicht in te geven. Ik weet
niet of het dan helemaal gelukt is om dit compleet uniform te hebben,
maar we zijn hiermee aan de slag. We krijgen natuurlijk ook nog altijd de
evaluatie van het PBL. Dat is elke drie jaar, tot het einde van het
Natuurpact in 2027. Het PBL geeft ook de Balans van de Leefomgeving
elke twee jaar en de Natuurverkenning elke vier jaar. En we hebben de
internationale rapportage in het kader van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Er
wordt behoorlijk wat gerapporteerd en we zijn er dus mee bezig om te
zorgen dat u er ook wat beter inzicht in krijgt, in ieder geval ten aanzien
van de provincies in relatie tot het Rijk. Dat waren de meeste vragen over
natuur, geloof ik.
De voorzitter:
Zijn er nog interrupties aangaande het blokje natuur? Niemand. Dan kunt
u voortgaan met het volgende blokje.
Minister Schouten:
Dan kom ik bij het blokje NVWA. De heer Futselaar heeft een concrete
vraag over de rapportages naar aanleiding van de slachterijen: waarom
moeten we nou bij wijze van spreken een WOB-verzoek afwachten
voordat we die informatie hebben? De individuele inspectierapporten
worden niet naar de Tweede Kamer gestuurd, dat klopt. De NVWA
publiceert via de naleefmonitor wel informatie over wat de bevindingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

26

zijn. Deze zijn ook publiek. Vorige week heb ik ook weer met uw Kamer
gesproken over het openbaar maken van inspectiegegevens. Dat was
tijdens het debat over de NVWA. We zijn aan het kijken hoe we daar een
goede lijn kunnen vinden. Er waren vorige week ook vragen vanuit de
Kamer ten aanzien van de privacy. Dat is de ene kant van het geheel. De
andere kant is: wat kan je wel en niet openbaar maken? Daar zijn we nu
naar aan het zoeken. Daar zal ik uw Kamer ook nog nader over informeren. Dit was het blokje NVWA.
De voorzitter:
Het blokje NVWA, liefhebbers? Meneer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Niet specifiek over de casus van de slachterijen, want daar gaan we een
debat over hebben; het gaat mij meer om het principe. Natuurlijk, op een
gegeven moment komt er een verslag waarin bijvoorbeeld staat: de
NVWA heeft bij slachterijen 24 handhavingsdaden verricht of iets
dergelijks. Daar halen wij niet uit wat nu uiteindelijk openbaar is
geworden, dat er toch wel heel extreme voorbeelden zijn, dat het soms
geconcentreerd is in één bedrijf. Ik zoek een beetje naar hoe informatie die
dusdanig politiek schokkend is dat deze commissie die wil hebben, uit de
bijna dode cijfers in deze Kamer komt. Ik begrijp dat het ook niet makkelijk
is voor de Minister om daar een eenduidig antwoord op te geven, maar ik
vind het toch wel een van de meer fundamentele problemen hierachter.
Hoe krijgen wij de informatie die wij eigenlijk willen hebben? Ik denk dat
dat nu niet altijd gebeurt. Ik denk niet dat dat een bewuste verhullingstactiek of zo is, maar ergens blijven politiek gevoelige dingen hangen.
Vindt de Minister dat niet ook?
Minister Schouten:
Nee, het lijkt me wel ingewikkeld als ik dat zou vinden. Ik ga zelf niet over
de inspectie en de wijze waarop gehandhaafd wordt. Gelukkig niet, zou ik
zeggen, want dat mag geen politieke afweging zijn. Daar hebben we
gewoon een NVWA voor, die dat onafhankelijk vaststelt. In de rapportage,
in de naleefmonitor geef je een algemeen beeld over wat er speelt, maar
juist als het heel veel specifieker wordt, krijg je weer de discussie die ik
vorige week hier met de Kamer kreeg: wat maak je nou wel en niet
openbaar? Voor horeca is het bijvoorbeeld wel openbaar, omdat daar ook
heel direct keuzes van consumenten aan ten grondslag kunnen liggen. Als
het echt heel slecht gesteld is met een bepaald restaurant of etablissement, dan is het ook in het kader van de volksgezondheid goed om
gelijk duidelijk te hebben wat de staat daarvan is. Maar dit is een beetje de
zoektocht: wat is informatie die je kunt delen en wat niet? Ik zal hierop
terugkomen bij uw Kamer. Daar zullen we het gesprek ongetwijfeld ook
nog wel over voeren.
De heer Futselaar (SP):
Ik ben het eens met de Minister dat het gesprek hierover nog niet voorbij
is.
De heer Madlener (PVV):
De Minister zegt: ik ga niet direct over de controles van de NVWA. Maar
we moeten natuurlijk zorgen dat de NVWA haar werk goed doet. Nu zijn er
verwachtingen bij consumenten over onze voedselveiligheid, en er is een
realiteit. Ik had ook verwachtingen. Ik had heel veel vertrouwen in de
Nederlandse voedselveiligheid, maar door die laatste schandalen ben ik
daar toch wel iets op teruggekomen, helaas. Na de fipronilcrisis zien we
dat er opnieuw fipronil in eieren is gevonden. Dat wordt dan aangetroffen
door een Duits onderzoeksbureau. Dat vind ik zo vreemd. De NVWA weet
waar de risico’s zitten en dat er een risico van herhalende besmetting was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

27

Hoe kan het nou dat de Duitsers ons daarvan op de hoogte moeten stellen
en niet de NVWA zelf?
De voorzitter:
Ik wil wel even genoemd hebben dat er pas een AO heeft plaatsgevonden
en dat maandag aanstaande het rapport van Sorgdrager komt. Dat wilde
ik even als voorzitter gemeld hebben.
Minister Schouten:
Daar ga ik heel erg bij aansluiten, voorzitter. Aanstaande maandag komt
de commissie-Sorgdrager met de bevindingen van de rapportages over
de fipronilkwestie. Ik denk dat dat een goede aanleiding kan zijn om juist
dit soort dingen goed te bekijken en daar met elkaar het debat over te
voeren. In het algemeen wil ik wel stellen dat voedselveiligheid natuurlijk
niet alleen een verantwoordelijkheid van de NVWA, Skal of van wie dan
ook is. Het is uiteindelijk eerst de producent die moet zorgen dat de
veiligheid op orde is. Laten we dus ook niet alles op een overheidsinstantie afschuiven, waarbij iedereen uiteraard wel een rol heeft in dit
proces. We zullen naar aanleiding van de bevindingen van de commissieSorgdrager ongetwijfeld die discussie gaan voeren.
De heer Madlener (PVV):
Die discussie gaan we voeren. Dit was een actualiteit die ik even wilde
noemen en waar ik mijn verbazing over wilde uitspreken. Dat toont ook
aan wat u in de komende tijd van de PVV mag verwachten, namelijk dat
wij hoge verwachtingen hebben van die steekproeven. Ik hoop dat de
Minister die verwachtingen ook hoog stelt.
Minister Schouten:
Ik wil altijd hoge verwachtingen waarmaken; dat zal de heer Madlener
begrijpen. Maar ik zeg nogmaals dat we voor de vraag hoe we dat
concreet moeten vormgeven, even goed moeten kijken naar de bevindingen van de commissie-Sorgdrager.
De heer Geurts (CDA):
In aansluiting op de interruptie van de heer Futselaar stel ik de volgende
vraag. Is het niet zo dat de NVWA maximaal transparant is naar de
Kamer? Want als je de naleefmonitor goed leest, word je doorverwezen
naar een tabellenboek naleefmonitor waar je exact op kunt zien wat er
gebeurt. Ik noem het voorbeeld van de check naleving van de regels bij
aanvoer van de dieren. Je kunt per kwartaal precies het aantal slachthuizen, het aantal metingen en het gemiddeld nalevingspercentage zien.
Dus het is gewoon inzichtelijk, ook voor de Kamer. Je moet alleen even
wat diep de stukken in om te kunnen zien wat de naleving is, waar net om
gevraagd werd. Is het niet zo, Minister, dat de Kamer dat kan zien?
De voorzitter:
Spreekt u via de voorzitter, meneer Geurts.
Minister Schouten:
Nu moet ik een oordeel gaan vellen of de Kamer voldoende ziet en of de
leden onderling vinden of ze voldoende zien? Ik geef aan dat we
rapporteren.
De heer Geurts (CDA):
De Kamer zou het kúnnen zien.
Minister Schouten:
De vraag van de heer Futselaar ging veel meer over een niveau waarbij hij
precies wil weten bij welk slachthuis hoeveel keer welke overtreding is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

28

geconstateerd, en dergelijke. Dat was de discussie die ik vorige week
hierover met uw Kamer heb gevoerd. Daarbij heb ik aangegeven dat we
nog aan het bekijken zijn wat nou een goede lijn is om daarbij te gaan
hanteren. Daarover gaat volgens mij de discussie die we voeren. Maar ik
heb net ook al aangegeven dat er op de naleefmonitor gerapporteerd
wordt.
De voorzitter:
Meneer Geurts, u riep net iets door het antwoord van de Minister heen.
Dat gaan we niet doen; de Minister was aan het woord en het is geen
voetbalwedstrijd hier. Dus als de Minister aan het woord is, worden we
geacht ook even stil te zijn.
De heer Geurts (CDA):
Dank, scheidsrechter, eh, meneer de voorzitter. Het ging mij er meer om
dat we er ook voor moeten oppassen dat we niet nieuwe dingen gaan
optuigen waardoor de Kamer zo meteen bedolven wordt onder de
rapportages. Want dan zien we door de bomen het bos echt niet meer. Ik
heb vorige week in het debat ook aangegeven dat we bij de NVWA al
regelmatig tot het niveau van het managementoverleg zijn gekomen. Dat
moet de Kamer gewoon echt niet willen. Daar zijn een ministerie en een
Minister voor die zulke dingen uitvoeren. Ik wilde net ook betogen dat
voor de Kamer dingen van de NVWA al zó inzichtelijk zijn. Daarom vraag
ik me af of de Kamer echt behoefte heeft aan nóg meer details.
De voorzitter:
De Minister.
Minister Schouten:
Nou, voorzitter, volgens mij is dit niet echt een vraag aan mij, maar meer
een onderlinge discussie tussen de Kamerleden.
De voorzitter:
Meneer Futselaar heeft een belangrijke mededeling.
De heer Futselaar (SP):
Voorzitter, ik ben volgens mij eigenlijk door mijn interrupties heen, maar ik
wil toch iets zeggen omdat dit ook een beetje op mij gericht was. De heer
Geurts heeft gelijk; er staan harde cijfers in die monitor. Daarin staat
inderdaad: zoveel handhavingsacties zijn er verricht. Maar je ziet
bijvoorbeeld niet dat van de 24 er 13 bij hetzelfde bedrijf waren. Je ziet
niet de harde realiteit van wat voor overtredingen het nou uiteindelijk zijn.
Dat is natuurlijk de reden dat we deze week zo veel ophef hebben. Ik
begrijp ook wel dat de NVWA niet bij alle handhaving kan zeggen: dit is
heel erg en dit is een beetje erg, maar iets van een scherpere vertaling in
de rapportage naar de Kamer zou ik op prijs stellen; laat ik het zo zeggen.
En daarover gaan we volgens mij in de komende tijd het gesprek met de
Minister aan.
De voorzitter:
Dat klopt, maar er gaat ook nog een VAO NVWA komen. Daarin kunt u ook
nog moties indienen, ongerief uiten en zo. Dus dat is allemaal geen
probleem.
Mevrouw de Minister.
Minister Schouten:
Voorzitter, u moet ze niet allemaal op gedachten gaan brengen.
Voorzitter. Ik kom bij het blokje dierenwelzijn. Mevrouw Ouwehand heeft
gevraagd naar de nertsen en de transporten. Zij heeft daar Kamervragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

29

over gesteld. Die ga ik inderdaad heel snel beantwoorden. De antwoorden
op die vragen krijgt zij dus binnenkort, zeer binnenkort.
Zij heeft ook gevraagd naar de stalbranden. Zij zegt: de zomer is
begonnen. Vanochtend toen ik wegging, kreeg ik zelf niet helemaal het
gevoel dat het zomer was, dus waarschijnlijk is dat ook de reden dat mijn
definitie van «voor de zomer» net iets is opgerekt ten opzichte van die van
mevrouw Ouwehand. Maar het actieplan gaat komen, het komt voor het
zomerreces. Dus «voor het zomerreces» is mijn definitie, en het zomerreces komt eraan.
Mevrouw Ouwehand had het ook over de paasveemarkt in Schagen en de
hogedrukspuit die daar is gebruikt. Zij vroeg of dat wel of niet mag. Bij het
gebruik van een hogedrukspuit moet altijd opgepast worden dat het dier
daar niet te hard door wordt geraakt. Dat is de verantwoordelijkheid van
de houder. Hij moet er zelf natuurlijk op letten hoe hij zijn dier schoonmaakt. Het is niet zo dat dit wél, en dat níét mag. Maar je moet daarbij
natuurlijk altijd in het oog houden wat het dier aankan. De discussie over
heel specifiek verboden en dergelijke, hebben we al vaker gevoerd.
Organisatoren van evenementen kunnen dit ook onder de aandacht
brengen en zij zijn natuurlijk ook degenen die de vergunningen verlenen
voor dit soort zaken. Als de NVWA zaken ziet waarbij de wet overtreden
wordt, dan kan zij daarbij optreden. Maar het is natuurlijk in de eerste
plaats de houder die hiervoor verantwoordelijk is. En daarna zijn ook de
organisatoren van dit soort evenementen verantwoordelijk, die hier bij
hun vergunningverlening ook rekening mee kunnen houden. En bij echte,
daadwerkelijke overtreding van de wet treedt de NVWA op.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mij was het niet helemaal duidelijk, maar ik begrijp uit het antwoord van
de Minister dat een hogedrukspuit op een dier zetten op zich mag, als de
druk dan maar niet te hoog is. Dan zou ik het volgende aan de Minister
willen voorleggen. De NVWA heeft ontzettend veel te doen. Het is erg
lastig om na afloop te kijken hoe hoog die druk dan precies was. Wij
begrepen van de inspectie van Eyes on Animals dat er inderdaad is
gezegd: nee hoor, de druk was niet zo hoog. Zij hebben een foto gemaakt
en de druk was wel hoog. Volgens mij is dat een ontzettend handhavingsgedoe. Dat hoeven we de NVWA niet aan te doen als we gewoon
afspreken: een hogedrukspuit gebruik je niet op dieren, klaar! Dat is veel
makkelijker te handhaven, het is duidelijk voor iedereen en er is geen
risico op overtreding van dierenwelzijnsregels. De NVWA hoeft niet achter
de druk aan te rennen. Is dat niet een idee?
Minister Schouten:
Volgens mij is het zo dat een houder altijd moet opletten wat hij doet als
hij een dier schoonmaakt. Stel dat we die hogedrukspuit niet meer doen.
Dan gaat hij heel hard met een borstel schoonmaken. Bij alles wat je met
een dier doet geldt dat je moet nadenken hoe je dat doet en dat het goed
is voor het dier. Als wij het op dit soort punten heel specifiek moeten gaan
regelen, hebben we het de volgende keer over de vraag of een borstel
mag worden gebruikt. Uiteindelijk gaat het erom: ga gewoon goed met je
dieren om. Als je dan langsloopt en ziet dat iets helemaal niet goed is
voor een dier, kan je iemand daar gewoon op aanspreken. Om dit soort
kleine zaken helemaal in wet- en regelgeving vast te leggen... Het is ook
een beetje een zaak van je gezond verstand gebruiken en normaal
nadenken over hoe je met dit soort zaken omgaat.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Daar ben ik het normaal gesproken wel mee eens, maar de ellende is: als
we die ruimte laten, betalen de dieren dus de rekening. De NVWA heeft
veel te doen. Voor de NVWA is het makkelijker wanneer zij handhaaft op
zo’n veemarkt – het zou trouwens nog veel makkelijker zijn als die niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

30

meer mogen plaatsvinden – als zij kan zeggen dat een hogedrukspuit
gewoon niet mag. Het mag gewoon niet. In de handleiding van die
hogedrukspuiten staat ook: richt dit niet op een mens of een dier. Wat is er
nu moeilijk aan om de NVWA te kunnen meegeven: een hogedrukspuit is
altijd foute boel? Dan kunnen zij hun aandacht weer op iets anders
richten. Het zou prachtig zijn als het niet nodig was, maar helaas, de
dieren zijn wel altijd weer de dupe van regels die niet duidelijk, scherp,
afrekenbaar en handhaafbaar zijn.
Minister Schouten:
Hier gaat het echt om de vraag hoe je middelen gebruikt die op zichzelf
niet verkeerd zijn. Hoe ga je daar in de praktijk daadwerkelijk mee om? Dat
kun je met elk middel doen. Ik heb net het voorbeeld gegeven van een
borstel. Als je daar veel te hard mee gaat borstelen, is dat ook heel
vervelend voor het dier. Dan krijgen wij hier weer discussie over de vraag
of wij de borstels moeten verbieden. Uiteindelijk gaat het erom dat je met
elkaar ook een beetje normaal doet en dat je kijkt naar hoe je omgaat met
een middel dat op zichzelf niet verkeerd is, maar dat je wel goed moet
toepassen. Als ik daaraan begin, kan ik een hele lijst opnemen met
middelen die in potentie heel vervelend kunnen uitpakken voor dieren,
maar waarmee niets aan de hand is als je ze goed toepast.
De voorzitter:
U vervolgt uw verhaal. Bent u klaar met blokje dierenwelzijn?
Minister Schouten:
Ik heb nog een vraag van mevrouw Bromet over de weidegang. Die heb ik
ook onder het blokje dierenwelzijn meegenomen. Welke mogelijkheden
zie ik om de weidegang te stimuleren? Die wordt gestimuleerd door de
inzet van alle partijen in het Convenant Weidegang. Tot en met 2021 zijn
daarvoor financiële middelen gereserveerd. Het wordt dus op deze manier
gestimuleerd en ondersteund. Partijen bij het convenant hebben zelf
afspraken gemaakt over de manier waarop zij de weidegang willen gaan
stimuleren. Dus iedereen doet een beetje in dit geheel.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ondertussen is er wel een afname geweest.
Minister Schouten:
Wij hebben gewoon afspraken gemaakt over de manier waarop het
convenant wordt vormgegeven. Daar zal ik de partijen op aanspreken. Dat
ligt gewoon op koers.
De voorzitter:
Het volgende blokje.
Minister Schouten:
Ja. Ik kom op het blokje overig. Ik ga eerst in op de vraag van het CDA
over het opheffen van de productschappen. De CDA-fractie had daar een
wat meer concrete vraag over. De heer Geurts vroeg: hoe zit het er nu
mee? Hoeveel middelen zijn er nog over en hoe wordt het allemaal
afgewikkeld? De afronding van de vereffening van de vormgeving van de
productschappen vindt dit jaar plaats en zal doorlopen tot en met het
voorjaar van 2019. Voor een aantal schappen zal de vereffening iets langer
duren vanwege de uitvoering van sociale plannen, de afwikkeling van
projectsubsidies en de afwikkeling van juridische claims. Wij proberen het
allemaal netjes te doen en dan moeten wij soms wat meer tijd hebben.
Hoeveel middelen er nog zijn kan ik nu niet helemaal niet overzien, maar
er zitten ook wat privacyaspecten aan om dat precies vorm te geven op
een hoger niveau. Het is lastig om nu het hele inzicht te geven op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

31

totaalniveau. Ik kan ook nog niet zeggen hoeveel middelen er dan precies
overblijven, maar na de beëindiging van de vereffening komt het schap.
Als er eventueel een batig saldo is, zal dat ten goede komen van het
bedrijfsleven dat bij dat schap betrokken was.
De heer Geurts had ook een heel specifieke vraag over de middelen voor
het «bufferstockfonds» – ik leer een hoop hier – bij de cacao. Hij vroeg:
zijn de middelen opgebracht door akkerbouwers en kunnen die ook weer
bij hen terugkomen? De baten zijn niet opgebracht door de akkerbouwsector. De regeling is door het Hoofdproductschap Akkerbouw uitgevoerd
namens het Rijk. De middelen zijn volledig uit de cacaosector gekomen en
daar via een subsidieregeling voor verduurzaming weer aan teruggegeven. De rentebaten komen ook ten goede aan de verduurzaming van
deze sector.
Even kijken. Mevrouw Bromet vraagt naar de Monitor Brede Welvaart. Ze
zegt: Nederland scoort nu qua biologisch landbouwgebied het laagst,
maar we hebben de hoogste veedichtheid; hoe verhoudt zich dat tot het
regeerakkoord? De veehouderij in het algemeen zit qua duurzaamheid op
een hoog niveau ten opzichte van het buitenland. Tegelijkertijd zijn er ook
uitdagingen, vooral ook in de veedichte gebieden. De heer Geurts gaf
volgens mij zelf in een interruptie ook al antwoord op de vraag wat het
regeerakkoord daarover zegt. Wij hebben bijvoorbeeld afspraken gemaakt
over de warme sanering van de varkenssector in die gebieden. U krijgt
zeer binnenkort een brief over hoe ik dat vorm denk te geven. Ook in
andere sectoren ben ik volop in gesprek over hoe we die sectoren blijvend
verduurzamen. Het is namelijk niet alleen een uitdaging voor één deel van
een sector, maar de discussie over deze kwestie moet de hele sector
natuurlijk eigenlijk voeren. Ik heb ook al aangegeven dat ik met een visie
zal komen. Daarin zal ik ook wat meer inzicht meegeven in dit soort
aspecten.
De heer Moorlag heeft mij huiswerk meegegeven voor de zomer: ik moet
de bredewelvaartsrapportage, de Monitor Brede Welvaart, van het CBS tot
mij gaan nemen. Ik weet niet of ik de hele monitor helemaal exact zal
doornemen, maar het is een goed idee om die inderdaad even goed door
te bladeren. Dat wil ik tijdens het zomerreces echt wel doen. Zoals al
aangegeven komt er ook nog een visie op dit punt.
De heer Moorlag (PvdA):
Excuses dat ik de indruk heb gewekt dat de Minister dat zou móéten doen.
Het was een verzoek aan de Minister.
Maar gelet op de inhoud, zou ik de Minister wel in overweging willen
geven om het niet door te bladeren, maar ook wat grondiger te bestuderen. Naar de overtuiging van de PvdA-fractie is de situatie namelijk echt
wel zo in Nederland, met ons systeem van voedselproductie, dat er een
systeemsprong gemaakt moet worden. Mijn vraag aan de Minister is:
deelt zij de opvatting dat we het schip echt van koers moeten gaan
verleggen – misschien minder radicaal dan andere partijen hebben
voorgesteld – of is de Minister van oordeel dat er binnen het huidige
systeem de ruimte zit om de verduurzamingsdoelstellingen te realiseren?
Minister Schouten:
Ik denk dat het goed is om altijd na te blijven denken over hoe onze sector
er in de toekomst uit moet zien. Daarbij hoor ik hier in de Kamer ook wel
bepaalde opvattingen in de trant van «het moet één kant op». Ik denk dat
we inderdaad tijdig met elkaar moeten bezien wat nou de uitdagingen zijn
voor de toekomst, ook voor de landbouwsector. Ik zie ook wel dat we dat
langere tijd niet gedaan hebben. Daardoor werden we elke keer weer voor
bepaalde feiten gesteld en moest er een soort incidentenpolitiek gevoerd
worden om er toch weer voor te zorgen dat het goede kant opging.
Juist daarom ben ik al bijna een halfjaar bezig met allerlei gesprekken in
het land. Ik heb met heel veel partijen gesproken. We hebben ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

32

bijeenkomsten in het land georganiseerd, waar van alles en iedereen bij
was. Ik ben ook met allerlei ketenpartijen in gesprek om te horen wat nou
de ideeën zijn die leven over hoe de toekomst van onze sector eruit moet
zien. Die input gebruik ik dus allemaal om richting te geven aan hoe onze
landbouw eruit zou moeten gaan zien. Zoals gezegd: dat document gaat
nog naar de Kamer. Ik besef dat het een beetje lastig is, omdat u nu al
allerlei vragen heeft, maar ik denk dat dat het moment is waarop we echt
fundamenteel de discussie kunnen voeren met elkaar, aan de hand van
een visie die ik neerleg. Maar dat wij zaken moeten gaan inrichten voor de
toekomst en dat daar ook wel wat uitdagingen liggen, daar ben ik het wel
mee eens.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik zie met heel veel belangstelling uit naar dat document. In het regeerakkoord zijn twee stromingen zichtbaar, te weten de stroming van de heer
De Groot om wel te bewegen en de stroming van de heer Geurts om niet
van je plek te komen. Het schijnt zo te kunnen. Michael Jackson pleegde
de Moonwalk te doen en dat was ook bewegen zonder van je plek te
komen.
Minister Schouten:
Ik vind het bijzonder dat de heer Moorlag exact kan aanwijzen wat in het
regeerakkoord van de heer De Groot is en wat van de heer Geurts is. Het
regeerakkoord is van vier partijen. Daar hebben vier partijen hun
handtekening onder gezet. Het is dus niet van een iemand of van een
ander iemand. Ik heb er alle vertrouwen in dat we er in de toekomst goede
discussies over kunnen voeren, want het gaat inderdaad echt over de
toekomst van onze landbouw. Ik heb er ook alle vertrouwen in dat we
daarbij een richting in kunnen gaan slaan die duidelijkheid voor de sector
biedt. Ik denk dat het de verantwoordelijkheid is voor ons allemaal dat we
niet voor de komende twee jaar of iets dergelijks maar dat we langjarig
perspectief kunnen bieden voor waar we heengaan met de sector.
Daarmee heb ik volgens mij ook al een antwoord gegeven op de vraag
van mevrouw Bromet over hoe ik de landbouw in overeenstemming wil
brengen met de visie uit het regeerakkoord. Ik heb al een aantal zaken
genoemd, met name procesmatig. Daarnaast heb ik een aantal zaken
aangekondigd die ik ga doen en die al in het regeerakkoord staan. Zo zijn
we bezig met de warme sanering. Er komt een brief over de marktmacht
van de partijen, waarbij we ook kijken hoe we de marktmacht van de
boeren kunnen versterken om ook in de keten een sterkere positie te
hebben. Dus we zijn met allerlei zaken bezig uit het regeerakkoord.
Daarnaast zal ik nog een grotere visie neerleggen.
De PVV heeft nog een vraag gesteld over een compensatieregeling voor
de kippenboeren die zijn getroffen in verband met de fipronilcrisis.
De voorzitter:
Meneer Madlener, uw vraag wordt beantwoord. Het lijkt net alsof jullie nu
op een tupperwareparty zitten. Dus mogelijk kunt u even opletten. Dank u
wel.
De heer Madlener (PVV):
Sorry, voorzitter, ik was even afgeleid.
Minister Schouten:
De vraag ging over de compensatieregeling. Ook daarover heb ik al vaker
met de heer Madlener gedebatteerd en aangegeven dat wij niet
voornemens zijn een compensatieregeling te treffen. Het grotere
vraagstuk zal overigens vast wel weer besproken worden naar aanleiding
van het rapport van de commissie-Sorgdrager dat maandag aanstaande
gaat komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

33

Verder heeft de heer Madlener gezegd dat de mestwetgeving eenvoudiger
moet. We zijn er ook mee bezig om de mestwetgeving te vereenvoudigen,
waarbij ik ook steeds heb gezegd dat ik het niet binnen een jaar geregeld
heb, omdat dit echt een enorme klus is. Tegelijkertijd zie ik wel dat als we
het proberen te vereenvoudigen, er ook weer partijen zijn... Ik herinner mij
een motie die van de week is ingediend waarin gevraagd wordt om
bepaalde uitzonderingen toe te staan op de mestwetgeving. Dus ik zou de
Kamer dan ook willen aanmoedigen om daarin enige consistentie te
betrachten.
De heer De Groot (D66):
Ter toelichting op de motie waar de Minister aan refereert het volgende.
Het huidige beleid is heel sterk gefragmenteerd. Het gaat over fijnstof,
ammoniak, stikstof en fosfaat. We hebben voor alles maatregelen. Het
huidige mestbeleid is in die zin achterhaald dat er alleen maar wordt
gekeken naar de manier van het uitrijden van mest. Het is ongelofelijk
beperkt en alleen wat betreft het uitrijden van drijfmest heb je misschien
wat minder uitstoot als je dat doet op de huidige voorgeschreven wijze.
Dat je daarmee de grasmat molt en dat je een rot product uitrijdt, wordt
daarbij volledig genegeerd. Wat deze motie beoogt, is dat bedrijven
middels voermaatregelen heel goed kijken naar de kwaliteit van hun mest,
zodat ze een product uitrijden waarmee ze de bodem voeden en niet meer
het gewas. Dat wilde ik toch even gezegd hebben.
De voorzitter:
Het is heel goed en ook aardig dat u dat zegt, maar de Minister heeft haar
oordeel er al over gegeven. Dus we gaan dat nu niet overdoen, want
anders krijgen we een herhaling van zetten. De Minister hoeft hier dus
verder niet op te reageren want dat is al gebeurd. De Minister is klaar met
de blokjes?
Minister Schouten:
Ja, ik ben klaar met de blokjes.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik vind het wel interessant wat de heer De Groot hier zegt, want keurt hij
hiermee niet het beleid van de Minister af?
De voorzitter:
Nu gaan we een onderlinge discussie krijgen, maar ik sta toe dat meneer
De Groot hierop antwoordt. Hierna ga ik het wel heel vlug afkappen.
De heer De Groot (D66):
Het mestbeleid is zeker aan herziening toe. Dat is ook de reden dat de
Minister nu bezig is om dat mestbeleid te herzien.
De voorzitter:
Nee, meneer Moorlag. We stoppen hiermee. U kunt dadelijk samen een
gevulde koek gaan eten en het dan oplossen.
Ik dank de Minister voor de beantwoording van alle vragen. We gaan nu
beginnen met de tweede termijn.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Ik kies ervoor om even hiervandaan de inbreng voor de
tweede termijn te doen, omdat ik vrij kort kan zijn. We zijn natuurlijk
kritisch...
De voorzitter:
Dan ga ik u het woord geven. Het woord voor de tweede termijn is aan de
heer Weverling van de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

34

De heer Weverling (VVD):
Sorry. Dit is bijna net zo goed als: bedankt voor het antwoord op de vraag
die nooit gesteld is.
Dank u, voorzitter. Ik denk dat ik namens de VVD kan concluderen dat wij
blij zijn met de beantwoording door de Minister van de gestelde vragen.
Wij zullen het natuurlijk kritisch blijven volgen, maar ook doordat het
ministerie nog in opbouw is, hebben we er alle vertrouwen in dat er strak
gestuurd zal gaan worden. Ik laat het graag hierbij. Succes! Uiteraard,
decharge. Ik had het nog niet gezegd, maar bij dezen.
De voorzitter:
Meneer De Groot, D66.
De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. En dank aan de Minister voor de goede beantwoording
van de vragen, misschien op de laatste opmerking na. Wij zijn ook van
mening dat er uiteraard decharge kan worden verleend aan de begroting.
Dank u wel.
De voorzitter:
Meneer Weverling nam net de vrijheid om te blijven zitten, maar eigenlijk
is het de bedoeling om in deze zaal naar het spreekgestoelte te lopen. Ik
zal het nu toestaan, maar officieel hoort dat niet. Meneer Futselaar, u mag
ook blijven zitten. Ik zal u niet discrimineren ten opzichte van uw
voorgangers. Ook al zie ik u daar graag staan, u mag rustig blijven zitten.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Meestal zoek ik ook graag het grootste platform op
voor mijn boodschap.
Dank aan de Minister. Over de bestedingen voor een nieuw ministerie zijn
we het niet helemaal eens. We zullen het de komende tijd kritisch volgen,
ook gezien de opmerkingen van de Rekenkamer.
Het enige wat ik nu nog kwijt wil, is meer aan mijn collega’s gericht. We
zitten bij een verantwoordingsdebat. Ik vind ideologische discussies
onderling altijd heel interessant en die moeten we vooral voeren, maar als
je dat bij dit debat doet, komt de Minister er misschien wel heel makkelijk
mee weg. Ik geeft het maar mee.
Dat was mijn bijdrage.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Futselaar. Mevrouw Bromet, GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter, vindt u het goed dat ik blijf zitten of zal ik maar gaan staan?
De voorzitter:
We gaan niet discrimineren! Nu mag iedereen blijven zitten.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik ben heel blij met de
toezegging van de Minister dat ze in de gesprekken met de provincies
gaat streven naar uniformiteit, zodat wij als Rijk ook grip kunnen houden
op de effecten van het totale natuurbeleid in Nederland.
Net als de heer Moorlag ben ik zeer benieuwd naar de visie op landbouw
die gaat verschijnen. Wij van GroenLinks willen graag vooraf iets
meegeven dat deels over het proces gaat en deels over de inhoud.
Daarvoor wil ik deze motie indienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

35

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat uit recent onderzoek in opdracht van Trouw blijkt dat
het overgrote deel van de boeren wil omschakelen naar natuur- en
milieuvriendelijkere landbouwmethodes, en dat 77,1% van de boeren zich
onvoldoende vertegenwoordigd voelt door belangenbehartigers;
constaterende dat de regering in haar verantwoordingsstukken wel
rapporteert over de CO2-reductie in de glastuinbouw, maar niet over de
reductie van broeikasgassen in bijvoorbeeld de landbouw en de veeteelt;
verzoekt de regering in het kader van de ontwikkeling van haar landbouwvisie in overleg te treden met een zo breed mogelijke vertegenwoordiging
van boeren om te komen tot een stappenplan voor de transitie naar een
duurzame, toekomstbestendige landbouwsector, inclusief ambitieuze
reductiedoelstellingen voor de uitstoot van broeikasgassen door de
landbouw en veeteelt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Bromet. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (34 950-XIII).
Meneer De Groot, een korte verduidelijkende vraag.
De heer De Groot (D66):
U bent net nieuw in de Kamer, maar ik neem toch aan dat u het regeerakkoord heeft gelezen?
De voorzitter:
«U» ben ik, want we spreken via de voorzitter.
De heer De Groot (D66):
Voorzitter, neem me niet kwalijk. Ik neem aan dat mevrouw Bromet het
regeerakkoord heeft gelezen. Als ze dat heeft gedaan, weet ze dat daar
bijna in staat wat ook in deze motie staat. Dus waarom dient u deze motie
in, vraag ik via de voorzitter.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Tja, je kan twee kanten op redeneren. Je kan nog even benadrukken dat
dit belangrijk is, steun geven voor de weg die ingeslagen wordt en
zekerheid vragen dat dit ook de weg is.
De voorzitter:
Meneer Geurts. Of meneer De Groot?
De heer De Groot (D66):
In de volksmond heet dat «overbodig», maar dat is uiteindelijk aan de
Minister.
De voorzitter:
Dat oordeel gaat de Minister inderdaad dadelijk geven, dat gaan wij nu
hier niet doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

36

Het woord is aan de heer Geurts.
De heer Geurts (CDA):
Dank, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik vind het
wel mooi om te constateren dat heel veel Kamerleden ook zeggen dat ze
de Minister kritisch volgen, met de nadruk op «volgen». Dat is een goede
zaak voor de Minister, zij heeft heel wat mensen in haar gevolg voor haar
beleid. En daar is het CDA dan weer blij mee.
Nog even in reactie op wat ik zojuist hoorde, dat kan ik nu doen. Ik vind
dat door de fractie van GroenLinks wel heel selectief geciteerd wordt uit
de Staat van de Boer, die gepubliceerd is in Trouw en waar de komende
tijd nog wel meer berichten over zullen komen. Ik roep die fractie op om
naar de verbanden te kijken. Dan werken dit soort overbodige moties niet.
De voorzitter:
Meneer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording van de vragen.
Dank ook dat zij toezegt dat de aanbevelingen van de Rekenkamer ten
volle overgenomen gaan worden.
Zoals ik in eerste termijn reeds heb gesteld, zie ik geen beletsel om
decharge te verlenen.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Ik ga staan hoor! Dat past wel bij opstaan voor de dieren. Ik heb
twee moties.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er jaarlijks honderdduizenden dieren omkomen bij
stalbranden;
constaterende dat het Actieplan Brandveiligere Veestallen op zich laat
wachten;
verzoekt de regering snel te komen met een deugdelijk plan van aanpak
ter vermindering van het aantal stalbranden, met daarin een beperking
van het maximale aantal dieren dat per stal mag worden gehouden, een
verplichte vrije uitloop voor dieren, een verbod op luchtwassers en
verplichte sprinklerinstallaties,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 15 (34 950-XIII).
Mevrouw Ouwehand (PvdD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

37

Dank, voorzitter. De tweede en laatste motie gaat over de hogedrukspuit.
In de toelichting in de bijsluiter van zo’n hogedrukspuit staat: richt hem
niet op mens of dier. De Minister zegt: je kan met alle voorwerpen dieren
wel schade aandoen. Dat klopt wel, maar als ze de ruimte wil laten om
een hogedrukspuit te gebruiken, zeg ik het volgende tegen haar. Ik hoor
altijd dat we niet achter iedere boom een handhaver kunnen zetten. De
NVWA zou grote moeite moeten doen om te kijken hoe die spuit gebruikt
is, wat de afstand tot het dier was, wat de druk was, of het niet te koud
was. Volgens mij heeft de NVWA daar geen ruimte voor. Als dat wel zo is,
wil ik gegarandeerd hebben dat het nooit misgaat met het gebruik van
zo’n hogedrukspuit. Het lijkt mij beter om gewoon af te spreken dat we het
niet doen. Dat is voor de NVWA makkelijker en voor de dieren is dan een
groot risico weggenomen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat kalfjes en runderen op veemarkten worden schoongespoten met een hogedrukspuit;
overwegende dat dit ernstig en vermijdbaar dierenleed met zich
meebrengt;
verzoekt de regering het schoonspuiten van dieren met een hogedrukspuit
te verbieden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (34 950-XIII).
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ouwehand. Voordat ik het woord geef aan de heer
Madlener is er nog een vraag van de heer De Groot.
De heer De Groot (D66):
Toch even over de stalbranden. In de eerste plaats is er een motie geweest
van D66 en de Partij voor de Dieren die het vorige kabinet opriep tot een
actieplan. Het vorige kabinet is toen gekomen met de aankondiging van
een actieplan en de uitwerking daarvan. Dus op basis van die motie. In het
regeerakkoord is dit vervolgens verwerkt en geconcretiseerd. De Minister
heeft ook nog toegezegd dat ze dan nu deze zomer komt. Voor de zomer,
hoor ik nu. We hebben het hier een paar keer over gehad. Wat is de Partij
voor de Dieren hier aan het doen?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ten eerste benadrukken dat iedere keer een nieuw actieplan aankondigen
en in de tussentijd niks doen, vele duizenden dieren een gruwelijke dood
oplevert. Ten tweede zijn we niet heel erg enthousiast over wat er in het
regeerakkoord staat. Gaan we echt naar de knáágdieren kijken om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

38

stalbranden op te lossen? Er moeten veel ingrijpender dingen gebeuren.
Dus ons ene punt is «doe het nou snel» en ons andere punt is «zorg dat in
dat actieplan maatregelen staan die echt zorgen voor een vermindering
van het aantal branden en zeker een vermindering van het aantal dieren
dat omkomt bij zo’n brand».
De heer De Groot (D66):
Dat is exact wat er gaat gebeuren en dat is exact waardoor je precies moet
kijken naar de oorzaak van de stalbranden. Die zit onder andere bij die
knaagdieren. De suggestie alsof de Partij voor de Dieren het hier doet, die
ook de vorige keer werd gewekt, ook in het stemgedrag, werp ik verre van
mij. Dit komt uit de coalitie. Dit hebben we met elkaar afgesproken en
gaan we ook doen. Dit is geen oppositie. Dit is... Ik heb er nog geen woord
voor. Ik hoor buiten de microfoon «obstructie», maar ik vind dit gewoon
geen constructieve manier. Dit is precies wat de regering aan het doen is,
maar u wekt een andere indruk.
De voorzitter:
Ik heb geen vraag gehoord, dus we gaan hier een einde aan breien.
Meneer Madlener.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nou, voorzitter, als het precies is wat de regering aan het doen is,
verwacht ik een positief oordeel van de Minister over deze motie. Dat zou
nieuws zijn, want tot nu toe heeft deze coalitie dankzij een stevige lobby
vanuit de gevestigde organisatie gekozen voor het lafhartige «we gaan
naar de knaagdieren kijken», terwijl we weten, ook vanuit de brandweer
en andere experts, dat dat niet het probleem gaat oplossen. Dus het is
prachtig als de heer De Groot samen met de Partij voor de Dieren de
stalbranden wel wil aanpakken, maar dan moet er meer gebeuren dan
waar tot nu toe deze coalitie in het regeerakkoord toe bereid is geweest.
De voorzitter:
Meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Dank u, meneer de voorzitter. Wat de PVV betreft kan er decharge worden
verleend, zoals ik net al heb gezegd in mijn eerste termijn. Verder dank ik
de rapporteurs voor hun degelijke werk. Ik heb geen moties.
Ik ben blij dat de Minister aangeeft dat zij heel serieus met de landbouwvisie bezig is op een aantal terreinen. Het mestbeleid is ons echt een
doorn in het oog. Dat is zo overgereguleerd dat het eerder tot fraude leidt
dan dat het fraude beperkt. Dat moet echt anders. De Minister geeft aan
dat zij dat gaat doen. Ik ben benieuwd.
De NVWA wordt natuurlijk een discussie. Die gaan we afwachten. Fipronil
komt eraan. Wat dat betreft liggen er spannende tijden in het verschiet. Ik
wens de Minister veel succes.
De voorzitter:
Dank u wel. Dit was meteen het einde van de tweede termijn van de
Kamer. Het woord is aan de Minister. De moties worden nu rondgedeeld.
Mevrouw de Minister.
Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Uiteraard ook dank voor de dechargeverlening; dat
is het formele ding dat we hier moeten doen, geloof ik. Ook naar de
mensen van de organisatie toe die alle verslagen opstellen en dat soort
zaken, is dat toch altijd weer een compliment. Dat doe ik even via uw
Kamer naar onze mensen toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

39

Ik heb drie moties. De motie-Bromet op stuk nr. 14 vraagt om in overleg te
treden met een zo breed mogelijke vertegenwoordiging van boeren.
Volgens mij heb ik net precies betoogd dat ik dit heb gedaan in de
afgelopen periode en dat ik nog met een visie ga komen. Wat deze motie
vraagt, gebeurt al of is al gebeurd. Daarom vind ik de motie overbodig en
ontraad ik deze.
De motie-Ouwehand op stuk nr. 15 gaat over het aanpakken van de
stalbranden. Ik krijg allemaal moties voor dingen die nog gaan komen. Ik
heb net aangegeven dat mijn zomer net wat later begint dan die van
mevrouw Ouwehand, maar binnen twee weken – tweeënhalve week
hebben we geloof ik nog – komt er een actieplan. Nu deze motie indienen
vind ik een beetje bijzonder, dus ik ontraad haar.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Belangrijker dan de timing – die ik echt een belangrijk punt vind, want
iedere dag dat we niks doen, lopen de dieren risico – is dat ik in deze
motie schets wat er in dat plan moet staan. Zou de Minister daar ook nog
op kunnen reageren?
Minister Schouten:
U gaat zien wat er in dat plan staat, binnen tweeënhalve week.
De voorzitter:
Wat gaat er gebeuren? Gaat u de motie aanhouden, mevrouw Ouwehand?
De Minister spreekt over tweeënhalve week. Wat gaat er nu gebeuren?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat denk ik niet, want we gaan de zomer in, dus dat plan komt als de
Kamer nét met reces is. Dan moeten we zeker deze zomer weer aankijken
hoe een mogelijk niet-ambitieus actieplan – dat zou zomaar kunnen – de
hele zomer overgaat en dat we daarna een debat daarover kunnen hebben
waarin we moeten constateren dat het onvoldoende heeft gewerkt. Dat
risico zou ik liever niet lopen voor de dieren.
De voorzitter:
Het is niet mogelijk, mevrouw de Minister, dat het rapport nog komt voor
het zomerreces?
Minister Schouten:
Het rapport komt voor de zomer, heb ik aangegeven. Het lijkt mij een heel
korte tijd om dat nog te realiseren.
De voorzitter:
Nee, dat is goed. Prima. Gaat u rustig verder met de volgende motie.
Minister Schouten:
Voorzitter. Dan de motie-Ouwehand op stuk nr. 16, die gaat over de
hogedrukspuiten. Ik denk dat ik daarnet al omstandig heb proberen te
betogen waarom ik er niet voor ben om dat te gaan verbieden, dus ik
ontraad deze motie.
De voorzitter:
Hiermee is een einde gekomen aan de beraadslaging. De Minister heeft
diverse toezeggingen al eerder gedaan, dus ik ga die niet oplezen. Er is
één nieuwe toezegging gedaan.
De Minister informeert de Kamer in het najaar van 2018 over de stand van
zaken van het overleg met de provincies over uniforme verantwoording
over natuurbeleid.
Ik merk op dat er met betrekking tot de dechargeverlening geen
bijzondere aandachtspunten zijn gemeld die dechargeverlening op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

40

jaarverslagen in de weg staan. Enkele aandachtspunten zijn gemeld; dat is
gebeurd tijdens de beraadslaging. De stemming over de moties zal
plaatsvinden op dinsdag 26 juni aanstaande. Over de slotwetten wordt
donderdag 5 juli gestemd. Dat is de laatste dag voor het reces.
De Minister wil nog een opmerking maken.
Minister Schouten:
Ja, over de toezegging. Ik heb aangegeven dat we dan de voortgangsrapportage sturen. Daarin wordt dat meegenomen. Er komt geen separate
brief naar de Kamer, als dat de suggestie mocht zijn.
De voorzitter:
Dat is duidelijk en dat staat genoteerd. Ik dank eenieder die heeft
geluisterd en heeft gekeken. Ik dank ook de Kamerleden, de Minister en
haar gevolg. Komende nacht is de kortste nacht, dus ik wens iedereen een
passievolle kortste nacht.
Sluiting 12.30 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 19

41