Monitor Sportakkoord
‘Sport verenigt Nederland’

Voortgangsrapportage juni 2020

Ine Pulles
Marieke Reitsma
Ad Hoogendam
Jeroen Brus
Remco Hoekman
Hugo van der Poel

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’
Voortgangsrapportage juni 2020

Met steun van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)

Ine Pulles
Marieke Reitsma
Ad Hoogendam
Jeroen Brus
Remco Hoekman
Hugo van der Poel

© Mulier Instituut
Utrecht, juli 2020

Mulier Instituut
sportonderzoek voor beleid en samenleving
Postbus 85445 | 3508 AK Utrecht
Herculesplein 269 | 3584 AA Utrecht
T +31 (0)30 721 02 20 | I www.mulierinstituut.nl
E info@mulierinstituut.nl | T @mulierinstituut

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

5

1.

Inleiding
Implementatie sportakkoord
Deelakkoord 6 ‘Topsport die inspireert’
Monitoring sportakkoord
Covid-19 en het sportakkoord
Leeswijzer

17
17
18
18
22
22

2.

Procesopbrengsten sportakkoord
Lokale lijn
Sportlijn
Nationale lijn

24
24
32
37

3.

Inclusief sporten en bewegen
Inleiding
Ambitie, doelen en indicatoren
Aanpak
Maatregelen
Samenvatting en beschouwing

40
40
40
45
48
61

4.

Duurzame sportinfrastructuur
Inleiding
Ambitie, doelen en indicatoren
Aanpak
Maatregelen
Samenvatting en beschouwing

65
65
65
68
70
82

5.

Vitale sport- en beweegaanbieders
Inleiding
Ambitie, doelen en indicatoren
Aanpak
Maatregelen
Samenvatting en beschouwing

85
85
85
90
91
101

6.

Positieve sportcultuur
Inleiding
Ambitie, doelen en indicatoren
Aanpak
Maatregelen
Samenvatting en beschouwing

105
105
105
107
110
124

7.

Van jongs af aan vaardig in bewegen
Inleiding
Ambitie, doelen en indicatoren
Aanpak
Maatregelen
Samenvatting en beschouwing

128
128
128
130
133
147

8.

Flankerend beleid
Nationaal Preventieakkoord
Versterken sportbonden
Nationale Agenda Fiets
Provinciaal sportbeleid

152
152
153
154
155

9.

Slotbeschouwing

157

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

3

Wat beoogt het sportakkoord, en welke voortgang wordt daarbij geboekt?
Monitoring van het proces

157
162

Bijlage 1. Ondersteuning Nationaal Sportakkoord
B1.1 Lokale lijn
B1.2 Sportlijn
B1.3 Nationale lijn

166
166
168
168

Bijlage 2. Procesopbrengsten lokale lijn
B2.1 Overzicht van deelnemende gemeenten
B2.2 Overzicht Living Labs

169
169
172

Bijlage 3. Procesopbrengsten sportlijn
B3.1 Netwerk Adviseurs Lokale Sport
B3.2 Diensten (services)
B3.3 Sport Professionals Netwerk (SPN)

175
175
178
184

Bijlage 4. Procesopbrengsten nationale lijn
B4.1 Overzicht activiteiten nationale lijn
B4.2 Challenges
B4.3 Kennis- en validatievraagstukken

187
187
188
193

Bijlage 5. Inclusief sporten en bewegen
B5.1 Overzicht alliantiepartners en projectsubsidies

196
196

Bijlage 6. Positieve sportcultuur
B6.1 Aandacht van sportverenigingen voor positieve sportcultuur
B6.2 Proeftuinen clubkadercoaching
B6.3 Discriminatie bij sportverenigingen
B6.4 Centrum Veilige Sport Nederland
B6.5 Instituut Sportrechtspraak
B6.6 Stichting De Stilte Verbroken
B6.7 Trainingen Sport en Gedrag – Stichting Halt
B6.8 Vechtsport Autoriteit

210
210
212
214
217
219
220
222
223

Bijlage 7. Van jongs af aan vaardig in bewegen
B7.1 Projectsubsidies van jongs af aan vaardig in bewegen
B7.2 Gebruik van meetinstrumenten voor motorische vaardigheden van kinderen 4-12 jaar
B7.3 Inzet van beweegprogramma's in het onderwijs (niet erkend)
B7.4 Percentage scholen in het primair onderwijs met een vakleerkracht
B7.5 Onderwijstijd voor sport en bewegen in het primair onderwijs

226
226
226
227
228
229

Bijlage 8. Flankerend beleid
B8.1 Gezonde sportomgeving sportlijn
B8.2 Versterken sportbonden

231
231
232

4

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Managementsamenvatting
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), NOC*NSF en Vereniging Sport en Gemeenten
(VSG) hebben 29 juni 2018 het Nationaal Sportakkoord ondertekend. De ambitie uitgesproken in het
akkoord is dat iedereen in Nederland nu en in de toekomst zonder belemmeringen in een veilige en
gezonde omgeving plezier in sport en bewegen kan hebben 1. De ambities van het sportakkoord zijn
uitgewerkt in zes thema’s: inclusief sporten en bewegen, duurzame sportinfrastructuur, vitale sport- en
beweegaanbieders, positieve sportcultuur, van jongs af aan vaardig in bewegen en topsport die inspireert.
Een consortium van beleidspartners en kennispartijen voert de monitoring van het sportakkoord uit. Met
inbreng van en in samenwerking met de consortiumpartners worden halfjaarlijkse voortgangsrapportages
opgesteld. Dit is de derde voortgangsrapportage 2.
In deze managementsamenvatting wordt eerst de opzet en werking van het sportakkoord gepresenteerd.
Daarna wordt de structuur van de voortgangsrapportage aangehouden. Allereerst worden de inspanningen
van de drie implementatielijnen beschreven (hoofdstuk 2). Vervolgens worden de belangrijkste resultaten
voor de eerste vijf thema’s van het sportakkoord opgesomd (hoofdstukken 3 t/m 7). In elk hoofdstuk is
aandacht voor de overkoepelde ambitie; de doelen en het doelbereik; de voortgang in de uitrol van de
aanpak en in de inzet van maatregelen; en een samenvattende en concluderende slotparagraaf. De
managementsamenvatting wordt afgesloten met een aantal bevindingen uit de slotbeschouwing (hoofdstuk
9). De voortgangsrapportage is daarnaast nog voorzien een hoofdstuk waarin flankerend beleid (hoofdstuk
8) wordt beschreven en inzicht gegeven wordt in de context waarin het sportakkoord wordt uitgevoerd.
Samenhang implementatielijnen en thema’s
De thema’s vormen het fundament van het sportakkoord. Ze zijn bij het sluiten van het Nationaal
Sportakkoord in 2018 gekozen als de inhoudelijke thema’s waarop het sportakkoord zich richt. Ieder
thema heeft een ambitie, met bijbehorende doelen en voorgenomen maatregelen om die doelen te
bereiken.
Na het vaststellen van de inhoudelijke thema’s is een plan gemaakt voor de uitvoering van het akkoord.
Dit plan houdt in dat de uitvoering van het akkoord via drie implementatielijnen verloopt: de lokale lijn,
de sportlijn en de nationale lijn. De implementatielijnen vormen als het ware de beschikbare
instrumenten van het sportakkoord, en die instrumenten worden ingezet om aan de thematische doelen te
werken. Binnen de lijnen is ook weer onderscheid te maken in verschillende ‘sublijnen’. De matrix in
figuur M1.1 geeft weer hoe de vijf thema’s en de implementatielijnen zich tot elkaar verhouden. Om de
matrix overzichtelijk te houden hebben we bij de implementatie de sublijnen beperkt tot twee per
implementatielijn. De kleuren in de matrix hebben geen inhoudelijke betekenis en dienen alleen om
verschillende lijnen makkelijk van elkaar te kunnen onderscheiden.
Niet elk instrument is geschikt voor elk thema. Een wit vlak in de matrix betekent dat (het instrument
van) een sublijn niet wordt ingezet op dit thema. Zo is zichtbaar dat geen van de projectsubsidies zich

1

VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

2

Zie voor de eerste voortgangsrapportage Reitsma, M. & Poel, H. van der (2019). Monitoring Sportakkoord:
start lokale akkoorden. Utrecht: Mulier Instituut, en de tweede voortgangsrapportage Reitsma, M., Pulles, I.
& Poel, H. van der (2019). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’. Voortgangsrapportage
november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

5

richt op het thema vitale sport- en beweegaanbieders, en dat de impuls versterken bonden niet wordt
ingezet op het thema inclusief sporten en bewegen.
Figuur M1.1 Samenhang inhoudelijke thema’s en implementatielijnen (instrumenten) van het
sportakkoord (2018-2021)
Inclusief
sporten en
bewegen

Duurzame
Sportinfrastructuur

Vitale sporten beweeg
aanbieders

Positieve
sportcultuur

Van jongs af
aan vaardig in
bewegen

Lokale akkoorden
Lokale
lijn
Buurtsportcoaches

Sportlijn

Sportlijn (diensten,
adviseurs, back
office, SPN)
Impuls versterken
bonden

Projectsubsidies
Nationale
lijn
Challenges

Procesopbrengsten implementatielijnen
Lokale lijn
Via de lokale lijn wordt aan de ambities van het sportakkoord gewerkt door lokale sportakkoorden te
sluiten. Het proces om tot een sportakkoord te komen, wordt begeleid door een sportformateur.
Daarnaast worden buurtsportcoaches veelvuldig ingezet in de processen van de lokale sportakkoorden, en
bij de uitvoering van verschillende maatregelen voor de inhoudelijke thema’s van het sportakkoord.
Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) is de trekker van de lokale lijn, maar werkt hierbij ook samen met
andere organisaties.
•
•
•

In 310 van de 355 gemeenten is een sportakkoord gesloten (of is er een living lab; peildatum 26
juni 2020).
In 33 gemeenten wordt nog gewerkt aan (de afronding van) een lokaal sportakkoord, deze worden
uiterlijk op 8 november 2020 opgeleverd.
Twaalf gemeenten doen na de eerste twee aanvraagrondes niet mee aan de regeling lokale
sportakkoorden. Dit betekent dat 343 gemeenten op peildatum 26 juni 2020 deelnemen aan de
regeling en bezig zijn met het maken of uitvoeren van een lokaal sportakkoord (of living lab).

Sportlijn
In de sportlijn werken de gezamenlijke sportpartijen (NOC*NSF, sportbonden en NL Actief) aan het
versterken van de lokale en landelijke samenwerking rond de sportaanbieder (in de sportlijn ‘club’
genoemd) en de ondersteuning van clubs en vrijwilligers. De sportlijn moet een impuls geven aan deze

6

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

processen en is daarmee een aanvulling op de activiteiten die de gezamenlijke sport al jarenlang uitvoert.
De belangrijkste ontwikkelingen:
Netwerk Adviseurs Lokale Sport
• Het netwerk Adviseurs Lokale Sport is gegroeid van 48 adviseurs in november 2019 naar 79
adviseurs in april 2020. Zij zijn ieder gekoppeld aan drie tot vijf gemeenten die bezig zijn met een
lokaal sportakkoord (in totaal 355 gemeenten), en richten zich op het versterken van de
sportaanbieders in die gemeente.
• Onder andere door intervisiebijeenkomsten is de aanpak van de adviseur veranderd; hij richt zich
minder op de sportaanbieder zelf, maar hij richt zich meer om het netwerk daaromheen, zoals de
buurtsportcoach of de lokale verenigingsondersteuner.
• Een aandachtspunt blijkt de overgang van de sluiting van een lokaal sportakkoord naar de
uitvoeringsfase, en de rol van de adviseur daarbij. De adviseur beperkt zich daarbij idealiter tot
adviseren. In gemeenten waar (nog) geen sterk lokaal netwerk bestaat, is dat lastiger.
Diensten
• Via het sportakkoord zijn in de periode tussen september 2019 en 31 maart 2020 in totaal 754
diensten (ook wel services genoemd) aangevraagd. Dit zijn ondersteuningsproducten voor
sportaanbieders, die vaak al langer bestaan en gebruikt worden, en via het sportakkoord gratis
beschikbaar zijn voor clubs.
• Het aantal aangevraagde diensten loopt iets achter bij de verwachting. De coronacrisis heeft
hierbij niet geholpen. De verwachting uit de sportlijn is dat de behoefte aan diensten groter wordt
naarmate de lokale sportakkoorden in de uitvoeringsfase komen. Vanuit de sportlijn wordt
voornamelijk ingezet op het ondersteunen van sportaanbieders met inspiratiesessies, om zo een
brede groep te bereiken.
• Vanuit de sportlijn wordt gewerkt aan selectiecriteria en kwaliteitscriteria voor de producten die
als dienst worden aangeboden. Vanaf juni 2020 worden de kwaliteitscriteria voor producten voor
bestuurders en voor trainers/coaches (september 2020) verwacht.
Sport professionals Netwerk (SPN)
• Inmiddels zijn circa 230 professionals aangesloten bij SPN, een netwerk voor professionals die
inzetbaar zijn voor verenigingsondersteuning op verschillende terreinen.
• Vanuit de sportlijn vindt verbreding naar type ondersteuningsfuncties plaats. Het netwerk richt
zich nog vooral op procesbegeleiding en bestuurscoaching, inmiddels zijn ongeveer tien
ondersteuners op sporttechnisch beleid en enkele ondersteuners op de gebieden accommodaties
of bouwkundig/juridisch aangesloten.
• Vanuit de sportlijn wordt aan een kwaliteitszorgsysteem voor de professionals gewerkt (in
aanvulling op kwaliteitscriteria voor diensten, zie hierboven). De ontwikkeling bevindt zich nog in
een fase van gesprekken met bonden en het onderzoeken van mogelijkheden.
Supportdesk en registratiesysteem (back office)
• In de periode tussen 1 september 2019 en 31 maart 2020 heeft de supportdesk 249 vragen
behandeld, voornamelijk van verenigingen (150) en van bonden (86). De vragen hadden vooral
betrekking op diensten, contactpersonen voor het sportakkoord, de Adviseur Lokale Sport en het
meedenken over de toekomst van de club.
Daarnaast wordt vanuit de gezamenlijke sportpartijen gewerkt aan de verschillende inhoudelijke thema’s
van het sportakkoord (zie daarvoor de themahoofdstukken).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

7

Nationale lijn
Het ministerie van VWS is trekker van de nationale implementatielijn van het sportakkoord en verleent
hierbinnen onder andere projectsubsidies en –opdrachten aan verschillende partijen. De nationale lijn
richt zich op kennisdeling, borging en validatie rondom de deelthema’s met als doel om vraagstukken te
beantwoorden en gedragsverandering teweeg te brengen.
Projectsubsidies
Via de nationale lijn heeft VWS projectsubsidies en -opdrachten verleend aan organisaties om aan één of
meerdere van de thema’s van het sportakkoord een bijdrage te leveren. Deze opdrachten lopen uiteen
van een projectsubsidie aan Stichting De Stilte Verbroken om meer aandacht te generen voor seksueel
misbruik in de sport en ondersteuning aan slachtoffers te bieden, tot aan ondersteuning voor
kennisproject NL Zwemveilig. De inzet van deze opdrachten en subsidies wordt behandeld bij de
betreffende themahoofdstukken.
Challenges
In de periode januari 2019 tot en met maart 2020 zijn zes challenges uitgezet, waarvan vier al met de
uitvoering zijn gestart. Het Topteam Sport en Sportinnovator bezig zijn om voor alle thema’s van het
sportakkoord in kaart te brengen welke vragen er spelen in de sector en wat er aan problematiek speelt
waar een innovatievraag relevant is. Op basis daarvan worden in de komende maanden
innovatiechallenges ontworpen die in de tweede helft van 2020 worden uitgezet .
Kennis- en validatievraagstukken
Via opdracht van de uitvoeringsalliantie sportakkoord worden de onderwerpen ‘menselijk kapitaal in de
sport’ en ‘organisatie en financiering van de sport’ verkend.
• Het traject menselijk kapitaal in de sport leidt tot een Human Capital Agenda Sport, die begin
2021 wordt verwacht. De agenda gaat in op de rol van verschillende stakeholders op het gebied
van arbeidsmarkt in de sport, competenties en vaardigheden van vrijwilligers en professionals in
de sport en aandacht hiervoor in opleidingen en bij werkgevers.
• Het traject organisatie en financiering van de sport heeft geleid tot de publicatie van het
Brancherapport Sport (KPMG) in november 2019, over de organisatie van en geldstromen in de
sportsector. In het voorjaar van 2020 werkt de NL Sportraad samen met stakeholders aan de
ontwikkeling van mogelijke toekomstscenario’s en bijbehorend advies voor de Nederlandse sport.
Dit traject wordt naar verwachting rond de zomer van 2020 afgerond.

Inclusief sporten en bewegen
De ambitie van het thema inclusief sporten en bewegen is dat iedere Nederlander een leven lang plezier
beleeft aan sporten en bewegen in een inclusieve sport- en beweegomgeving. Uitvoeringspartners VSG,
NOC*NSF en VWS leveren een bijdrage aan de aanpak en uitvoering van dit thema. Aanvullend daarop is de
landelijke alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ opgericht. De alliantie heeft de ambitie en doelen
voor dit thema verder uitgewerkt en draagt bij aan de uitvoering ervan. Om de ambitie te realiseren is
een drietal doelen opgesteld:
Doel 1. Inclusief sporten en bewegen wordt door iedereen als vanzelfsprekend ervaren
• Een campagne om bewustwording over ‘inclusief sporten en bewegen’ bij (potentiële) sporters en
het werkveld te genereren, is in voorbereiding en zal in 2020 door Zouka Media worden
uitgevoerd.
• Een vijfde van de sportverenigingen (19%) voert activiteiten uit voor kwetsbare doelgroepen zoals
mensen met een beperking of aandoening, lage inkomensgroepen en mensen met een
migratieachtergrond.
• Ongeveer acht op de tien gemeenten (87%) heeft sportbeleid gericht op specifieke doelgroepen.
8

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

Zeven op de tien de sportbonden (70%) en vier op tien de sportverenigingen (40%) heeft
diversiteitsbeleid op kaderfuncties.

Doel 2. Regio’s in Nederland zijn versterkt op het gebied van inclusief sporten en bewegen door
intensieve samenwerking in regionale of lokale allianties
• Als vervolg op het beleidsprogramma Grenzeloos Actief worden regionale
samenwerkingsverbanden ondersteund door middel van stimuleringsbudgetten. NOC*NSF en
Sportkracht12 ondersteunen in totaal 25 regionale samenwerkingsverbanden.
• Sinds oktober 2019 zijn 114 aanvragen voor een stimuleringsbudget ten behoeve van het opzetten
of versterken van passend aanbod ingediend, waarvan 54 aanvragen in het vierde kwartaal van
2019 zijn toegekend. Per 1 mei 2020 worden aanvragen gericht op mensen met een beperking en
ouderen niet meer beoordeeld en toegekend. Reden daarvoor is om aanbieders die zich (willen
gaan) inzetten voor kwetsbare mensen, LHBTI+ én mensen met een laag inkomen, meer ruimte te
geven om gebruik te maken van dit budget.
• Om potentiële sporters naar passend sport- en beweegaanbod te begeleiden, worden
buurtsportcoaches ingezet. 95 procent van de buurtsportcoaches zeggen met hun werkzaamheden
bij te dragen aan de ambitie en doelen van het thema inclusief sporten en bewegen.
• De helft van de buurtsportcoaches (n=100) geeft aan op enige wijze bij de Gecombineerde
Leefstijl Interventie (GLI) betrokken te zijn.
Doel 3. De sociale, praktische, financiële toegankelijkheid van het sport- en beweegaanbod is vergroot
• Zeven op de tien de gemeenten (69%) is bij het Jeugdfonds Sport & Cultuur aangesloten, 68.946
kinderen hebben dankzij het fonds in 2019 gesport.
• Al langere tijd is er behoefte aan een vergelijkbaar fonds als het JFS&C, maar dan gericht op
volwassenen. De alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ heeft dan ook een verkenning
uitgevoerd naar een ‘algemeen fonds’. Dat heeft uiteindelijk geresulteerd in de oprichting van het
Volwassenenfonds dat door Team Sportservice is opgezet en wordt gefaciliteerd.
• Gemeenten en sportaanbieders worden bewust gemaakt van de subsidieregeling ‘Stimulering bouw
en onderhoud van sportaccommodaties’ (zie kopje Duurzame sportinfrastructuur).
• Daarnaast wordt eind 2021 een toolbox/handreiking ‘Sporthulpmiddelen’ aan gemeenten
beschikbaar gesteld waarin een actueel overzicht van hulpmiddelen en goede voorbeelden van
individueel maatwerk aangeboden worden. Het doel is om sporthulpmiddelen tegen een goede
prijs-kwaliteitverhouding beter beschikbaar en bereikbaar te maken om zo de sport- en
beweegdeelname van mensen met een beperking te stimuleren.
• Er wordt onderzocht hoe een vervoersvoorziening voor mensen met een beperking, mensen in
armoede en ouderen optimaal ingezet kan worden, zodat vervoer (daar waar mogelijk) geen
belemmering is voor mensen om te gaan sporten.

Duurzame sportinfrastructuur
De ambitie van het thema duurzame sportinfrastructuur is om Nederland te voorzien van een functionele,
goede en duurzame sportinfrastructuur. Daarbij gaat aandacht uit naar het verbeteren van de exploitatie
van sportaccommodaties, de beweegvriendelijkheid van de omgeving en duurzaamheid van
accommodaties. De aanpak van het thema kenmerkt zich door dat ieder doel eigenlijk een andere aanpak
kent. De meest opvallende is de Routekaart Verduurzaming Sport, waarin door betrokken partijen
(gemeenten, provincies, Rijksoverheid, NOC*NSF, platform ondernemende sportaanbieders en anderen)
afspraken zijn gemaakt om tot de gewenste resultaten te komen op de doelen verduurzaming en
milieuvriendelijk beheer. In de ambitie komen verschillende aspecten van de sportinfrastructuur terug,
die ook de basis zijn voor de geformuleerde doelen:

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

9

Doel 1. Verduurzaming van het sportvastgoed
De invulling hiervan is zo ingestoken dat het gelijk oploopt met de doelen van het klimaatakkoord. Het
doel krijgt vorm door de Routekaart Verduurzaming Sport, die in januari 2020 is ondertekend, en waarin
de afspraken over verduurzaming van sportvastgoed staan opgetekend. De eerste maatregelen en acties
zijn in gang gezet.
• De uitgangspositie is in beeld gebracht via een onderzoek naar energetische waarde van het
Nederlands Sportvastgoed, waaruit blijkt dat in de komende 30 jaar een extra financiële
inspanning van 3,5 miljard euro aan verduurzamingsmaatregelen nodig is.
• Verenigingen worden gestimuleerd te verduurzamen; 45 procent van de sportverenigingen,
voornamelijk die met eigen accommodatie en kantine, investeerden in 2019 of de jaren daarvoor
in duurzaamheidsmaatregelen.
• NOC*NSF heeft in maart 2020 in totaal circa 500 ondersteuningstrajecten voor verenigingen
gestart waarin energiescans worden afgenomen.
• Het opnemen van verduurzaming in het Kwaliteitszorgsysteem Sportaccommodaties staat op de
agenda voor komende jaren.
• Via de bosa (stimuleringsregeling) kunnen verenigingen extra subsidie aanvragen voor
energiebesparende maatregelen. In 2019 is voor 72 miljoen euro aan aanvragen goedgekeurd.
• Ook gemeenten spelen een rol: zeven op de tien gemeenten heeft energiebesparende
maatregelen doorgevoerd bij gemeentelijke sportaccommodaties, en vrijwel alle gemeenten
helpen verenigingen met verduurzaming van de accommodatie.
Doel 2. Sportvelden worden zo milieuvriendelijk mogelijk beheerd
• De huidige stand met betrekking tot milieuvriendelijk sportveldbeheer wordt in kaart gebracht via
een nulmeting in onderzoek van NOC*NSF en VSG (medio 2020). Op basis daarvan worden concrete
acties geformuleerd.
• De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft in opdracht van VWS een Small Business
Innovator Research (SBIR) oproep uitgezet waarin ondernemers werden opgeroepen nieuwe
producten voor milieuvriendelijke sportvelden te ontwikkelen. In januari 2020 zijn vijf winnaars
aangewezen.
Doel 3. Nederland wordt steeds beweegvriendelijker
• De huidige stand van zaken is grotendeels in beeld gebracht, door de doorontwikkeling van de
kernindicator beweegvriendelijke omgeving, die medio 2020 wordt gepresenteerd in het
‘Brancherapport Openbare Ruimte’.
• Met betrekking tot kennisontwikkeling is een studie uitgevoerd naar werkzame elementen van de
beweegvriendelijke omgeving en is lokaal beleid (omgevingsvisies) geëvalueerd.
• Via de doorlopende campagne buitenruimte wordt het belang van een beweegvriendelijke
omgeving onder de aandacht gebracht.
Doel 4. Exploitatietekorten van sportaccommodaties worden kleiner
• De huidige stand van zaken met betrekking tot exploitatietekorten wordt onderzocht. De komende
twee jaar gaan gemeenten eigendoms- en investeringsverhoudingen van sportaccommodaties in
beeld brengen. VWS ondersteunt door gemeentelijke uitgaven aan sport(accommodaties) via IV3
staten doorlopend te monitoren.
• De subsidieplafonds van de SPUK subsidie, voor investeringen in hardware en exploitatiekosten van
sportaccommodaties, zijn in 2019 en 2020 behaald.
Doel 5. Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
• Ook op dit doel wordt de huidige stand van zaken in beeld gebracht. Dit staat nog in de beginfase;
begin 2020 zijn gemeenten en verenigingen hierover bevraagd.

10

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vitale sport- en beweegaanbieders
De ambitie van het thema vitale sport- en beweegaanbieders is sport- en beweegaanbieders
toekomstbestendig te maken. Het streven is het aantal toekomstbestendige verenigingen te vergroten en
commerciële aanbieders uit te dagen meer maatschappelijk te gaan ondernemen. Vitale sportverenigingen
en ondernemende sportaanbieders zijn in staat in te spelen op de omgeving, en kunnen zo bijdragen aan
bijvoorbeeld het creëren van een positieve sportcultuur en een bijdrage leveren aan de maatschappelijke
opdracht vanuit het sportakkoord. Het deelakkoord vitale sport- en beweegaanbieders is, naast de
strategische partners (VWS, NOC*NSF en VSG), ondertekend door NLActief, Rabobank en de ministeries van
OCW en SZW. In de startperiode van het sportakkoord (najaar 2018) is het thema, samen met het thema
positieve sportcultuur vanwege de inhoudelijke raakvlakken, verder uitgewerkt door een uitwerkingsteam
met afgevaardigden van NOC*NSF, VSG en VWS. De aanpak kenmerkt zich door het feit dat de uitvoering
van de maatregelen grotendeels verloopt via bestaande structuren, ondersteuningsinstrumenten en de
implementatielijnen en dat voor het thema zelf geen aparte structuur is opgezet. De volgende doelen zijn
geformuleerd voor het thema vitale sport- en beweegaanbieders:
Doel 1. Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
• In de periode tussen 1 september 2019 en 31 maart 2020 zijn via de diensten (ook wel services
genoemd) van de sportlijn 105 trajecten aangevraagd. Onbekend is nog hoeveel daarvan zijn
gerealiseerd.
• 22 procent van de verenigingen heeft in 2018 gebruik gemaakt van verenigingsondersteuning. 2
procent heeft in 2018 gebruik gemaakt van procesbegeleiding.
• 80 procent van de buurtsportcoaches geeft aan zich in te zetten voor de ambitie en doelen van
het thema vitale sport- en beweegaanbieders. 87 procent van de gemeenten met
buurtsportcoaches zet buurtsportcoaches in voor vitale verenigingen.
• Aan de inzet van professionals bij sportverenigingen wordt gewerkt via het traject Human Capital
Agenda (gericht op de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in de sportsector) en op wat kortere
termijn via aandacht hiervoor bij opleidingen (zoals het uitstroomprofiel clubkadercoach voor
mbo+ studenten) en via opleidingen voor buurtsportcoaches.
Doel 2. Een groei van (geschoold) verenigingskader
• In de periode tussen 1 september 2019 en 31 maart 2020 zijn via de diensten van NOC*NSF 45
trainersopleidingen aangevraagd.
• Er wordt gewerkt aan een kwaliteitskader voor ondersteuningsproducten voor trainers/coaches en
voor bestuurders. Daarnaast wordt een behoefteonderzoek naar opleidingen onder
verenigingskader uitgevoerd.
• Clubkadercoaches zijn ingezet in 52 proeftuinen. De resultaten hiervan zijn nog niet bekend.
Doel 3. Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers
• Via het programma Maatschappelijke Diensttijd Sport wordt geprobeerd een bijdrage te leveren
aan zowel een groei van de diversiteit als de omvang van vrijwilligers in de sport. Het programma
Maatschappelijke Diensttijd in de sport bestaat uit zeven projecten en is gestart op 15 oktober
2019.
• Er zijn twee innovatiechallenges uitgezet rondom het thema vitale sport- en beweegaanbieders.
De eerste betrof een oproep om te komen met innovatieve oplossingen om het aantal vrijwilligers
structureel te vergroten, maar leidde niet tot winnaars. Daarop is de vraagstelling geëvalueerd en
opnieuw geformuleerd.
• De tweede challenge had betrekking op innovatieve instrumenten om de vrijwilligerscoördinator
te ondersteunen bij het werven van vrijwilligers. Hier waren twee winnaars (uit 47 inzendingen):
Sportservice Nederland met ‘Taakie’, een portal en platform om vrijwilligerstaken te
categoriseren en vrijwilligers te koppelen aan openstaande taken en WeMaron met ‘Hallo Vriend’,

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

11

•

een slimme sms-berichtenservice die zelfstandig gesprekken voert over de interesses en
voorkeuren van mensen voor het verrichten van vrijwilligerstaken.
De vrijwilligersvergoeding is in 2018 verhoogd van 1.500 naar 1.700 euro.

Doel 4. Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
• Buurtsportcoaches worden in grote mate ingezet voor het verbreden, verbeteren en meer
vraaggericht maken van het sport- en beweegaanbod (zie ook doel 1).
• Volgens de gemeenten worden de buurtsportcoaches binnen dit thema het meest ingezet op
verenigingsondersteuning (76%) en daarna op het verbeteren van lokale samenwerking (63%). De
buurtsportcoaches zelf geven aan dat hun werkzaamheden het meest gericht zijn op het
verbeteren van lokale samenwerking (83%).
• In bijna alle gemeenten worden lokale akkoorden gesloten of uitgevoerd, waarbinnen lokale
samenwerkingen ontstaan, waaronder tussen sportorganisaties en niet-sportorganisaties. Ook zijn
vrijwel overal Adviseurs Lokale Sport actief, die zich voornamelijk richten op het versterken van
interne samenwerkingsverbanden (tussen sportorganisaties).
Doel 5. Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
• De uitvoering van dit doel verloopt hoofdzakelijk via de inzet van de lokale lijn en de sportlijn. Via
de lokale akkoorden (en het uitvoeringsbudget) kunnen sportaanbieders die interesse hebben
hiermee aan de slag. Via de diensten van de sportlijn kunnen sportaanbieders gebruiken maken
van ondersteuning met betrekking tot innovatief aanbod.
Doel 6. Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning
• Aan dit doel wordt gewerkt via de sportlijn en via de impuls versterken bonden. Het Sport
Professionals Netwerk wordt verbreed naar andere sporten en andere typen
ondersteuningsfuncties.
• Het netwerk Adviseurs Lokale Sport bestaat uit 79 adviseurs die de verenigingsondersteuning
vooral op lokaal niveau een kwaliteitsimpuls geven.
Doel 7. De transitie bij bonden is versneld
• De maatregelen om te werken aan een versnelling van transitie bij bonden, worden uitgevoerd via
het programma impuls versterken sportbonden. Hierop vindt geen monitoring plaats.

Positieve sportcultuur
Overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos kunnen sporten is de centrale ambitie binnen het thema
positieve sportcultuur. Het creëren van een positieve sportcultuur vraagt om aandacht voor en
ondersteuning van bestuurders, sportclubs, trainers, ouders en verzorgers. Het thema positieve
sportcultuur is deels een voortzetting van thema’s uit het afgeronde beleidsprogramma Veilig
Sportklimaat, en legt deels nieuwe accenten. De aanpak van het thema kenmerkt zich doordat de te
nemen maatregelen zijn onderverdeeld in opdrachten, en dat aan iedere opdracht een coördinerende
partij is toegewezen. Bij het thema zijn voornamelijk partijen uit de gezamenlijke sport (NOC*NSF, NL
Actief en sportbonden) betrokken, en de uitvoering vindt plaats via de sportlijn, via samenwerking met en
tussen sportbonden, via Centrum Veilige Sport en via andere projectsubsidies. Via een werkgroep wordt
getracht verbinding te leggen met lokale sportakkoorden. Aan de volgende vier doelen wordt door de
partijen gewerkt:
Doel 1. Alle aanbieders hebben actief aandacht voor een positieve sportcultuur
• Vanuit de sportlijn is ondersteuning voor sportaanbieders beschikbaar. Dit betreft bestaand
aanbod, bijvoorbeeld vanuit het Veilig Sportklimaat -programma (VSK), en nieuw aanbod specifiek
gericht op positieve sportcultuur, zoals bestuurscoaching en procesbegeleiding positieve
12

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

sportcultuur. Een relatief nieuw onderdeel in de verenigingsondersteuning is de specifieke
aandacht voor technisch-pedagogisch beleid (ondersteuning voor bestuurders) en technischpedagogisch handelen van trainers (zie doel 2). Ook buurtsportcoaches spelen een rol in deze
ondersteuning.
Onderdeel van een positieve sportcultuur is ook het voeren van goed sportbestuur. Vanuit het
project Code Goed Sportbestuur wordt gewerkt aan het moderniseren van de code. Uit
beschikbare cijfers blijkt dat vrijwel alle bonden de richtlijnen van de code hebben
geïmplementeerd, en dat de toepassing bij verenigingen nog laag is. De gemoderniseerde code zal
zich meer richten op toepasbaarheid voor verenigingen.

Doel 2. Trainers en instructeurs stellen het welzijn van het kind boven de winst
• Vanuit dit doel zijn veel nieuwe inspanningen gericht op het stimuleren van een pedagogisch
klimaat op de sportvereniging. Het al langer bestaande coach-de-coach traject is beschikbaar via
het sportakkoord, maar wordt ook ingezet binnen het project clubkadercoaching. In dit project
wordt in proeftuinen geëxperimenteerd met de inzet van een buurtsportcoach bij een vereniging,
opgeleid als clubkadercoach, die zich zowel richt op het vergroten van de pedagogische
vaardigheden van trainers via trainersbegeleiding, als op het inbedden van goede
trainersbegeleiding binnen de vereniging. Inmiddels zijn 32 buurtsportcoaches opgeleid tot
clubkadercoach; het project krijgt vanaf 2021 een vervolg.
Doel 3. Meer sportieve regels, binnen en buiten het veld
• Het realiseren van meer sportieve regels gaat zowel om spelregels die kunnen worden aangepast
ter bevordering van spelplezier, als om regels buiten het veld, zoals gedrags- en omgangsregels
voor spelers, kaderleden en/of ouders.
• Zeventien sportbonden (maart 2020) werken vanuit het sportakkoord samen om dit doel te
bereiken. Hun activiteiten bevinden zich nog in de opstartfase, maar gaan onder andere over het
aanpassen van spelregels, het omvormen van arbitrerend kader tot spelleiders, het houden van
pilots met het loslaten van rangen en standen en het bewustmaken van ouders van hun rol en
bijdrage op plezierbeveling. Dit alles gericht op de jeugd.
Doel 4. Het tegengaan van grensoverschrijdend en ongewenst gedrag
• Een belangrijke (gerealiseerde) maatregel is de oprichting van Centrum Veilige Sport Nederland
(CVSN) als onderdeel van de uitvoering van de aanbevelingen van Commissie de Vries. Deze
aanbevelingen zijn uitgevoerd. CVSN fungeert als meldpunt maar ook voor preventie van allerlei
vormen van ongewenst gedrag in de Nederlandse sport.
• Naast het CVSN zetten ook andere organisaties zich in voor dit doel, via projectsubsidies van het
sportakkoord: John Blankenstein Foundation (LHTB acceptatie), Stichting De Stilte Verbroken
(seksueel misbruik), Stichting Halt (training Sport en Gedrag), Instituut Sportrechtspraak
(tuchtrecht), Vechtsport Autoriteit (regulering full contact vechtsporten) en het plan ‘Ons voetbal
is van iedereen - samen zetten we racisme en discriminatie buitenspel’ (KNVB en partners).
• Een werkgroep, met vertegenwoordigers vanuit zowel sportlijn als gemeentelijn, richten zich op
het betrekken van gemeenten en het kijken naar kader voor een ondergrens positieve
sportcultuur, iets wat zich nog in de opstartfase bevindt.

Van jongs af aan vaardig in bewegen
De ambitie van het thema van jongs of aan vaardig in bewegen is om meer kinderen aan de
beweegrichtlijnen te laten voldoen en om de neerwaartse spiraal van de motorische vaardigheid van
kinderen de komende jaren in positieve richting om te buigen. De aanpak kenmerkt zich doordat in een
vroeg stadium in het proces van uitwerking van het akkoord werd geconstateerd dat extra activiteiten
nodig waren, en daarom bepaalde accenten zijn aangebracht. Dit heeft geleid tot een aanpak volgens vier
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

13

lijnen: 1) jong beginnen (de Kleine Beweegagenda en impuls voor buitenspelen), 2) uitrollen
beweegvaardigheidsmonitor, 3) investeren in kwaliteit kader en 4) netwerkvorming en communicatie. Via
deze lijnen wordt gewerkt aan de vier doelen van thema van jongs af aan vaardig in bewegen:
Doel 1. Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van jeugd
• Voor het doel monitoren van motorische vaardigheden concludeerde de uitwerkingsgroep in een
vroegtijdig stadium dat er een groot aantal meetinstrumenten in gebruik is dat hiervoor wordt
ingezet. Het werd noodzakelijk geacht de meeteigenschappen en mogelijkheden van deze
systemen te vergelijken en beoordelen voorafgaand aan een advies over landelijke uitrol van een
beweegvaardigheidsmonitor en van leerlingvolgsystemen in het onderwijs. Hiertoe is een studie
uitgevoerd die een overzicht van de in Nederland veel gebruikte meetinstrumenten voor
motorische vaardigheden van kinderen van 4-12 jaar in Nederland geeft.
• Op twee derde (66%) van de basisscholen worden de vorderingen van de leerlingen voor
bewegingsonderwijs bijgehouden via een leerlingvolgsysteem. Een algemeen leerlingvolgsysteem
(zoals Parnassys) wordt het meest gebruikt.
• De mate van inzet van erkende interventies in het primair onderwijs uit de database sport- en
beweeginterventies wordt in kaart gebracht door het RIVM en in het najaar van 2020
gerapporteerd. Er is daarnaast veel informatie beschikbaar over de inzet van beweegprogramma’s,
zowel onder als buiten schooltijd.
• Er zijn werkdrukmiddelen beschikbaar voor scholen om desgewenst vakleerkrachten
bewegingsonderwijs in te zetten. Het aantal aangestelde vakleerkrachten bewegingsonderwijs via
is onbekend. Er zijn 897 aanvragen toegekend voor beurzen om groepsleerkrachten in het primair
onderwijs hun bevoegdheid bewegingsonderwijs te laten halen.
• Binnen het project Brede Motorische Ontwikkeling waarin sportbonden samenwerken, is een
meetlat ontwikkeld voor de beoordeling van de aandacht voor breed motorische ontwikkeling in
de beweegprogramma’s van sportbonden. Er is nog geen training gericht op verbetering van
motorische vaardigheden voor buurtsportcoaches en trainers ontwikkeld.
• De doorlopende leerlijn voor het leergebied sport en bewegen is uitgewerkt binnen de integrale
curriculumherziening.
Doel 2. Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm
• Vanuit de impuls buitenspelen is in het najaar van 2019 gestart met het uitvoeren van een stand
van zaken onderzoek wat betreft buitenspelen. Over de resultaten van deze analyse is inmiddels
verschillende keren gesproken met de op dit terrein actieve landelijke partners. De gezamenlijke
inzet is gericht op het vormen van een ‘buitenspelen coalitie’ en uitwerking van beleids- en
kennisimpulsen.
• De programma’s Gezonde School en Gezonde Kinderopvang worden beide ondersteund via een
projectsubsidie vanuit de nationale lijn van het sportakkoord. Deze programma’s richten zich op
een gezonde leefstijl op scholen en kinderopvang.
• Communicatie over de beweegrichtlijnen vindt plaats; Kenniscentrum Sport & Bewegen heeft de
beweegcirkel ontwikkeld en verschillende (communicatie)-activiteiten rond de beweegnorm
georganiseerd, zoals het evenement Beweeg het Door in mei 2019.
Doel 3. Stijging van de sportdeelname: verhogen van sportplezier in de leeftijd 0-12 jaar en tegengaan
van uitval van jeugd in de leeftijd 12-18 jaar
• Door het uitwerkingsteam is gekozen voor een focus op de leeftijdsgroep 0-12 jaar.
• Binnen het sportakkoord worden verschillende cursussen en trainingen aangeboden die zich
richten op beginnende trainers, zoals ouders of vrijwilligers. In totaal zijn er via het sportakkoord
45 cursussen jeugdtrainer voor ouders en vrijwilligers aangevraagd tussen 1 september 2019 en 31
maart 2020. Vrijwel alle gevolgde trainingen zijn afkomstig vanuit de sporten voetbal, hockey,
zwemmen of volleybal.
14

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

Kinderen in de leeftijd van 4-12 jaar vormen de belangrijkste doelgroep van de buurtsportcoaches;
iets meer dan de helft (54%) van de buurtsportcoaches richt zich op deze doelgroep. Ruim vier van
de vijf (84%) buurtsportcoaches geven te kennen met hun activiteiten en werkzaamheden bij te
dragen aan het thema van jongs af aan vaardig in bewegen. Dit doen ze het vaakst door het
organiseren en aanbieden van multisport (58%), het stimuleren van aandacht voor een brede
ontwikkeling van de beweegvaardigheid van kinderen (55%) en het verzorgen van lessen
bewegingsonderwijs (50%).

Doel 4. Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over het belang van bewegen en motorische
ontwikkeling van kinderen
• In het kader van de Kleine Beweegagenda is het initiatief genomen om de Gezondheidsraad te
verzoeken om het uitbrengen van een advies over een beweegrichtlijn voor 0-4 jarigen in haar
programma op te nemen. Dit verzoek is eind 2019 gehonoreerd.
• Er wordt in het kader van de Kleine Beweegagenda gewerkt aan een tweetal overzichtsstudies
(systematische reviews), waarin het Mulier Instituut in samenwerking met Maastricht University en
Amsterdam UMC (locatie VUmc) determinanten voor kwaliteit en kwantiteit van bewegen van
kinderen van 0-4 jaar identificeert. De resultaten van deze studies worden gelinkt aan de
interventies die opgenomen zijn in de database sport- en beweeginterventies.
• De erkende beweegprogramma’s die worden uitgevoerd in de kinderopvang en op
peuterspeelzalen zijn samengevoegd in de database sport- en beweeginterventies. Uit de
database blijkt dat er momenteel zes beweegprogramma’s zijn die geschikt zijn voor de
kinderopvang. In alle gevallen zijn pedagogisch medewerkers, soms samen met ouders, de
uitvoerders van de interventie. De interventies richten zich voor en groot deel op het vergroten
van kennis van pedagogisch medewerkers en ouders over gezond bewegen en gezonde voeding. De
mate van inzet van de interventies van erkende interventies in de kinderopvang en
peuterspeelzalen uit de database sport- en beweeginterventies wordt in kaart gebracht door het
RIVM en in de zomer van 2020 gerapporteerd.

Reflectie doel en voortgang sportakkoord
De bedoeling van een akkoord is om een aantal partijen bijeen te brengen rondom een maatschappelijke
opgave om zodoende een beweging in een beoogde richting te bewerkstelligen. In de slotbeschouwing
staan we stil bij de vraag of het sportakkoord een beweging in gang heeft gezet, en zo ja, of er in de
gewenste richting wordt bewogen. Wat is nu de meerwaarde van het sportakkoord? We zien dat er een
heleboel gebeurt en dat er veel partijen bij zijn betrokken. Maar was dat allemaal niet ook gebeurd
zonder een akkoord? Daarbij reflecteren we op wat het sportakkoord beoogt en in hoeverre de aanpak
bijdraagt aan het versterken van de sportsector. Zie voor (aanzetten tot) antwoorden op deze vragen de
slotbeschouwing op pagina 157.

Monitoring van het proces
In het kader van ‘lerend beleid’ is het belangrijk de monitoring niet alleen te richten op outcomeindicatoren of de voortgang van allerlei afzonderlijke maatregelen, maar ook op het proces van sturing.
De Raad voor het Openbaar Bestuur stelt een aantal voorwaarden aan het ‘besturen met akkoorden’. 3 Om
als akkoord bij te kunnen dragen aan het realiseren van publieke waarde(n) (‘publiek waardevol’) dient
aan de volgende voorwaarden voldaan te worden:

3

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

15

•

Borging: houden alle partijen zich aan gemaakte afspraken en voorziet het akkoord-(proces) in de
borging daarvan?
Met deze monitor valt te concluderen dat de borging bij de meeste thema’s redelijk tot goed is
geregeld. Bij vrijwel ieder thema is er wel sprake van enige vorm van regie op het proces,
bijvoorbeeld door de vorming van een begeleidingsgroep (Positieve sportcultuur en Vaardig in
bewegen) of alliantie (Inclusief sporten en bewegen). Bij het thema duurzame sportinfrastructuur
verschilt dit per onderdeel: twee onderdelen zijn geborgd, de regie op de uitvoering van de drie
andere onderdelen is in mindere mate of niet gestructureerd. Bij enkele thema’s is minder
duidelijk sprake van een centrale regie, of vindt de aansturing vooral plaats vanuit een van de
ondersteunende lijnen, zoals bij Vitale sport- en beweegaanbieders vanuit de Sportlijn.
Wat hierbij opvalt, is dat de regie in veel gevallen ligt bij de strategische partners NOC*NSF, VSG,
en VWS, in sommige gevallen ondersteund door een of meer kennisinstellingen (KCBS, MI, RIVM).

•

Presterend: faciliteert de procesarchitectuur het komen tot beoogde uitkomsten?
Over de mate waarin het proces ‘presterend’ is ingericht valt vaak nog niet veel met zekerheid te
zeggen. Daarvoor is het nog te vroeg. Duidelijk is dat er wel heel veel in gang is gezet, maar de
veelheid ontneemt ook nog wel eens het zicht op daadwerkelijke, duurzame ontwikkelingen in
proces en uitkomsten.

•

Veerkrachtig: zijn akkoordpartners in staat om te leren van nieuwe inzichten en zich aan te
passen aan veranderende omstandigheden?
Binnen de meeste thema’s lijkt er te worden geleerd en leiden nieuwe inzichten tot bijsturing. Zo
zijn met de alliantiepartners ‘Sport en bewegen voor iedereen’ (inclusief sporten en bewegen)
evaluatiegesprekken gevoerd en zijn hieruit zijn lessen getrokken. Daarnaast is voor de
beweegvriendelijke omgeving (duurzame sportinfrastructuur) een klankbordgroep ingericht waar
de voortgang wordt besproken en ruimte is voor kritische noten. Dat wijst op een zekere mate van
veerkrachtigheid. Bij enkele thema’s is dat minder duidelijk, of ontbreekt hierover informatie.

•

Verbindend: draagt het proces van het akkoord op zichzelf bij aan het dichter bij elkaar brengen
van partijen?
Deze voortgangsrapportage laat zien dat er zeer veel partijen bij het sportakkoord betrokken zijn,
zowel van binnen, als van buiten de sport, en dat er op allerlei fronten nauw wordt
samengewerkt, zowel landelijk binnen de verschillende lijnen en de afzonderlijke thema’s, als
lokaal. Het beeld is vooral dat veel partijen betrokken waren bij de opstart en uitwerking van het
thema. Bij de uitvoering lijken toch vooral de strategisch partners en kennisinstellingen betrokken
te zijn. De rol van overige partners is niet altijd duidelijk (of minder zichtbaar). Dat roept twijfel
op over de vraag of het akkoord erin slaagt ook op de langere termijn verbindend te zijn.

Afgaand op de stand van zaken met betrekking tot de vier randvoorwaarden waaraan volgens de ROB moet
worden voldaan om succesvol te kunnen besturen met een akkoord, lijkt het erop dat met het
sportakkoord in belangrijke mate aan die randvoorwaarden wordt voldaan. Daarmee is dan een proces
gaande dat moet kunnen leiden tot een succesvol sportakkoord.

16

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

1.

Inleiding
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), NOC*NSF en Vereniging Sport en Gemeenten
(VSG) hebben 29 juni 2018 het Nationaal Sportakkoord ondertekend. De ambitie uitgesproken in het
akkoord is dat iedereen in Nederland nu en in de toekomst zonder belemmeringen in een veilige en
gezonde omgeving plezier in sport en bewegen kan hebben.4
In het kader van het Nationaal Sportakkoord zijn zes thema’s onderscheiden waarvoor zes deelakkoorden
zijn opgesteld en ondertekend door VWS, NOC*NSF en VSG (strategische partners) en andere partijen, die
zich hebben gecommitteerd aan het leveren van inspanningen op het betreffende thema. Tussen haakjes
staat het aantal partijen dat naast de strategische partners heeft meegetekend:
1. Inclusief sporten en bewegen (8)
2. Duurzame sportinfrastructuur (9)
3. Vitale sport- en beweegaanbieders (4)
4. Positieve sportcultuur (5)
5. Van jongs af aan vaardig in bewegen (10)
6. Topsport inspireert (dit deelakkoord is ondertekend op 10 oktober 2019 en loopt mee met de
olympische cyclus, zie verder paragraaf 1.2)
Na ondertekening hebben de partijen in werkgroepen verdere invulling gegeven aan de thema’s en
nagedacht over de wijze van uitvoering. Het uitgangspunt hierbij is geweest ‘samenwerken, verbinden en
versterken’. De vernieuwing is vooral gezocht in de gezamenlijke, op de (lokale) vraag gerichte aanpak,
en daarbij zo min mogelijk nieuwe activiteiten opzetten en maximaal gebruik maken van wat er al is.
Een consortium van beleidspartners en kennispartijen voert de monitoring uit. Het consortium bestaat uit
de drie beleidspartners (NOC*NSF, VSG en VWS) en de kennisinstellingen RIVM, Kenniscentrum Sport &
Bewegen (KCSB) en Mulier Instituut. Het Mulier Instituut stelt de halfjaarlijkse voortgangsrapportages
samen, met inbreng van en in samenwerking met de consortiumpartners. Deze rapportage is de derde
voortgangsrapportage.5

Implementatie sportakkoord
Het Nationaal Sportakkoord en vijf van de onderliggende deelakkoorden zijn getekend voor een periode
van ruim drie jaar. De looptijd is van september 2018 tot en met het einde van 2021. De Rijksoverheid
(ministerie van VWS) trekt jaarlijks ruim 400 miljoen euro6 voor het sportakkoord uit, maar ook betrokken
partijen leveren een bijdrage, vaak in de vorm van cofinanciering.

4

VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

5

Zie voor de eerste voortgangsrapportage Reitsma, M. & Poel, H. van der (2019). Monitoring Sportakkoord:
start lokale akkoorden. Utrecht: Mulier Instituut, en de tweede voortgangsrapportage Reitsma, M., Pulles, I.
& Poel, H. van der (2019). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’. Voortgangsrapportage
november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

6

Hiervan is 240 miljoen bestemd voor twee subsidieregelingen (SPUK en BOSA), waarmee gemeenten en
sportorganisaties worden gecompenseerd in het kader van de verruiming van de btw-sportvrijstelling (zie
ook paragraaf 4.4). De resterende 160 miljoen is het ‘reguliere’ budget van VWS voor sport, waarvan
ongeveer 130 miljoen is bestemd voor topsport, de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) en
kennisbeleid/internationale zaken. Het ‘vrije’ budget voor de drie lijnen in het sportakkoord (zie hierna) is
ongeveer 30 miljoen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

17

De implementatie van het akkoord verloopt langs drie lijnen:
1. Lokale lijn
De lokale lijn focust op het breder verankeren en duurzaam versterken van sport en bewegen als doel en
middel in de samenleving. Met nieuwe samenwerkingsverbanden op lokaal (of regionaal) niveau moet met
gezamenlijke inzet, budgetten en energie aan gedeelde ambities worden gewerkt. Binnen de lokale lijn
worden met behulp van een sportformateur en een uitvoeringsbudget lokale sportakkoorden opgesteld en
uitgevoerd.
2. Sportlijn
De sportlijn richt zich op het verhogen van de kwaliteit en kwantiteit van (vrijwillig) kader en
ondersteuning en advisering van sportaanbieders. Het gaat hierbij zowel om sportverenigingen als om
andere ondernemende sportaanbieders, zoals een judoschool of een bootcampondernemer. Vanuit de
sportlijn worden hiervoor Adviseurs Lokale Sport aangesteld. Een belangrijk uitgangspunt bij de
implementatie van de sportlijn is dat er niet vanuit sporttakken wordt gedacht, maar overkoepelend
vanuit de gezamenlijke sport te werk wordt gegaan. Tot de gezamenlijke sport behoren de sportbonden,
NOC*NSF en NL Actief.
3. Nationale lijn
In de nationale lijn wordt ingezet op kennisdeling, borging en validatie rondom de thema’s. Een doel
vanuit de nationale lijn is het realiseren van doorbraken op vraagstukken waar op lokaal niveau behoefte
aan is. Dit gebeurt bijvoorbeeld via het uitzetten van challenges, waarbij partijen worden uitgedaagd om
innovatieve ideeën voor veelvoorkomende vraagstukken in de sport te ontwikkelen en uit te voeren.
Daarnaast wordt vanuit de nationale lijn gewerkt aan projecten die op landelijk niveau efficiënter zijn te
organiseren.
Voor meer informatie over de implementatie en ondersteuning van het sportakkoord, zie bijlage 1.

Deelakkoord 6 ‘Topsport die inspireert’
Het deelakkoord 6 ‘Topsport die inspireert’ is getekend op 10 oktober 2019.7 In de préambule wordt
gemeld dat het deelakkoord wordt uitgewerkt in een implementatiestrategie, die aansluit op de
olympische cyclus en de periode 2021 – 2024 bestrijkt. Daarbij wordt aangegeven dat er indicatoren zullen
worden benoemd die gemonitord moeten worden om de voortgang in de uitvoering te kunnen volgen.
Bij het opstellen van deze rapportage werd nog gewerkt aan de implementatiestrategie. Inmiddels is
bekend dat de Olympische Spelen die in 2020 in Tokio zouden worden gehouden, zijn verplaatst naar juli
en augustus 2021. De huidige ‘olympische cyclus’ wordt een jaar verlengd en daarmee een groot deel van
het Nederlandse topsportbeleid. In 2020 vindt er daarom geen monitoring plaats van deelakkoord 6.

Monitoring sportakkoord
Het tekenen van een Nationaal Sportakkoord en de hieruit voortvloeiende activiteiten zijn op het gebied
van sport een nieuwe vorm van overheidsbeleid. De sport lijkt hiermee aan te sluiten op een al langer

7

VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2019). Topsport die inspireert. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS).

18

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

bestaande ontwikkeling naar ‘besturen met akkoorden’. In een recent advies van de Raad voor het
Openbaar Bestuur (ROB) heeft de Raad een centrale boodschap voor de Rijksoverheid, die begint als volgt:
‘De Rijksoverheid kan niet met gezag en resultaat besturen zonder een betekenisvolle inbreng van de
samenleving en mede-overheden. Modern besturen, in een context van maatschappelijke complexiteit, is
vooral ‘verbinden’ en gebruik maken van de energie, opvattingen, kennis, ervaringen en
beïnvloedingsmogelijkheden van alle geledingen in de samenleving. Brede maatschappelijke akkoorden als
sturingsarrangement zijn hierbij zeer welkom, ja zelfs noodzakelijk.’8
Er kunnen verschillende typen akkoorden worden onderscheiden. Met het hierboven aangehaalde
uitgangspunt van het sportakkoord: ‘samenwerken, verbinden en versterken’ en ‘hierin nieuwe vormen te
zoeken’, is volgens een indeling van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur het sportakkoord het
beste te typeren als een ‘acceleratieakkoord’. Die akkoorden ‘worden gesloten om een ontwikkeling nader
kracht bij te zetten, geslaagde experimenten op te schalen en te versnellen’. 9 Deze typering van het
sportakkoord en het citaat van de ROB in gedachten zal duidelijk zijn dat ‘besturen’ met een
(sport)akkoord niet kan worden begrepen als een vorm van blauwdrukplanning of uitvoering van beleid,
dat van bovenaf wordt aangestuurd door de Rijksoverheid. Besturen is in dit verband meer ‘meesturen’ of
begeleiden van maatschappelijke ontwikkelingen, gedragen door (de energie van) individuen,
maatschappelijke organisaties, bedrijven en/of andere overheden. Daarbij kan wel sprake zijn van
stimuleren en afremmen, van zorg voor procesarchitectuur en inbedding in wet- en regelgeving, enz.,
maar is hoe dan ook sprake van coproductie van beleid en gedeeld ‘eigenaarschap’ van de ontwikkeling
waarop het akkoord inzet. In geval van het sportakkoord zijn het ministerie van VWS, NOC*NSF en VSG
landelijk de strategische partners en vormen zij gezamenlijk de UitvoeringsAlliantie (UA) van het
sportakkoord. Tal van partijen, zoals provincies, maatschappelijke organisaties en bedrijven, hebben
meegetekend op een of meer van de deelakkoorden. Op lokaal niveau wordt in gelijkwaardige
samenwerkingsverbanden gewerkt aan het versterken van de sport. Binnen de ambitie en de doelen van
het landelijke sportakkoord zijn de lokale partijen relatief vrij in de keuze van doelen die ze lokaal willen
nastreven en de inspanningen die ze daartoe willen plegen. Dit biedt de mogelijkheid om vanuit de lokale
behoeften, ambities en mogelijkheden te werken.
Beleid op deze manier vormgegeven in een akkoord brengt uitdagingen met zich mee voor de monitoring
ervan. Monitoring richt zich op het volgen van het beleid in uitvoering, teneinde zicht te krijgen op de
mate waarin de beleidsdoelen worden gerealiseerd en waardoor dat wordt bepaald. In het ideale geval
wordt gewerkt vanuit een ‘beleidstheorie’, op grond waarvan bekend is hoe (op welke manier en in welke
mate) de beleidsmiddelen die worden ingezet bijdragen aan de realisatie van een gewenste eindsituatie
(doel). De monitoring maakt zichtbaar of die verwachtingen uitkomen en geeft een terugkoppeling op de
mate van doelbereik. Wanneer uit deze terugkoppeling blijkt dat gewenste en verwachte mate van
doelbereik niet wordt gehaald, maar achterblijft dan wel wordt overtroffen, is dit ‘sturingsinformatie’, op
grond waarvan kan worden besloten het beleid bij te stellen. Idealiter biedt de monitoring hier een
handreiking voor, door inzicht te geven in de achtergronden van het (in een bepaalde context) niet
uitkomen van het verwachte doelbereik. Beleid bijstellen is het zoeken naar een nieuwe ‘doel – middel’
verhouding, waarbij soms de doelen worden bijgesteld, maar meestal de aard en/of omvang en/of wijze
van inzet van de beleidsmiddelen.

8

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur, p.7.

9

Zie noot 8, p. 25.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

19

Bij een akkoord zoals het sportakkoord is er geen sprake van een duidelijke onderliggende beleidstheorie,
waarbij vooraf onderbouwde keuzes zijn gemaakt voor aard en omvang van de beleidsmiddelen die nodig
zijn voor de realisatie van de gestelde doelen. In verschillende contexten (in geval van het sportakkoord
de nationale, sport- en lokale lijn; de zes thema’s; en de lokale sportakkoorden) zijn en worden doelen
gesteld, die volgen uit de contextspecifieke wensen, ambities en mogelijkheden. In de lokale
sportakkoorden en het landelijke sportakkoord wordt gebruik gemaakt van de (lokale) ‘energie,
opvattingen, kennis, ervaringen en beïnvloedingsmogelijkheden’ (zie citaat van ROB hiervoor), worden
partijen hierin en hiermee verbonden en wordt gezocht door samenwerking goed lopende aanpakken en
processen te versnellen en op te schalen. Van alle ambities, doelen en maatregelen is dus geen logisch
onderbouwde en beredeneerde ‘doelenboom’ te maken, afgeleid van de overkoepelende ambitie van het
sportakkoord (en die kan dienen als kader voor (de klassieke vorm van) monitoring). In de verschillende
contexten zijn bovendien verschillende begrippen en verschillende doel-middelschema’s gebruikt. In de
ene context is sprake van een missie of een ambitie, in een andere van primaire, hoofd- of achterliggende
doelstelling. In de ene context spreekt men van instrumenten, in een ander van maatregelen, of acties, of
activiteiten, enzovoorts. Soms zijn aan doelen indicatoren gekoppeld, waarmee de mate van doelbereik
kan worden gemeten, soms ook niet. Tot slot maakt de wens om zoveel als mogelijk gebruik te maken van
de ‘lokale energie’, bereidheid tot samenwerken en bestaande instrumenten en aanpakken, de keuze voor
maatregelen en doelen in belangrijke mate is ingegeven door wat er beschikbaar is (aan organisatie,
aanpakken, maatregelen en interventies), en in mindere mate door wat nodig is om het gestelde doel te
bereiken.
Het succes van deze pragmatische vorm van beleid wordt voornamelijk bepaald door de mate waarin het
beleid reflexief is en leert in en van de uitvoering ervan. Met ‘lerend beleid’ wordt onderkend dat beleid
zich ‘werkende weg’ moet kunnen ontplooien, dat in het beleidsproces de onderliggende beleidstheorie
wordt ontwikkeld, bijgesteld en verdiept, en dat dit gepaard kan gaan met aanpassing van de doelen,
bijsturing op de inzet van beleidsmiddelen of beide. Daarmee vergt lerend beleid monitoring in de vorm
van kortcyclische terugkoppeling vanuit het beleidsproces in uitvoering, teneinde continu in staat te zijn
om beredeneerd bij te kunnen sturen in de uitvoering van het beleid. Dat geldt niet alleen voor het
beleid, maar ook voor de monitoring zelf. Die zal moeten meebewegen in de bijsturing van het beleid,
maar zal ook zelf-reflexief moeten zijn en alert op mogelijkheden tot verbetering. Dat wil zeggen,
mogelijkheden om adequater, effectiever en efficiënter de voortgang in het beleidsproces en mate van
doelbereik inzichtelijk te maken. In functie van het lerend beleid en monitoring hebben we in deze
rapportage drie bewerkingen uitgevoerd.
Ten eerste hebben we gekozen voor een beperkt aantal eenduidige begrippen, die we bij alle thema’s
gebruiken:
Ambitie: de overkoepelende doelstelling(en) (bijvoorbeeld van een deelakkoord). De ambitie geeft
richting, is gericht op de langere termijn (‘stip op de horizon’) en niet gekwantificeerd. Ambitie komt
overeen met wat in sommige thema’s wordt aangeduid als missie, hoofddoelstelling, primaire doelstelling,
of iets dergelijks.
Doelen: om de ambitie te realiseren moeten er verschillende doelen worden behaald. Hierbij kan worden
gedacht aan een ‘doelenboom’, waarbij subdoelen bijdragen aan de realisatie van een overkoepelend
doel. Bedoeld zijn hier inhoudelijke doelstellingen, die een gewenste situatie omschrijven, geen

20

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

inspanningsverplichtingen of implementatiedoelen. Doelen zullen verschillen naar de mate waarin ze
SMART10 zijn geformuleerd of geformuleerd kunnen worden.
Indicatoren11: indicatoren geven de stand van zaken op de doelen of ambitie weer en inzicht in de mate
van doelbereik. In deze rapportage is die stand van zaken de nulmeting/startsituatie.
Aanpak: hoe wordt de implementatie van het beleid, in het bijzonder de inzet van de maatregelen (zie
hierna), organisatorisch vormgegeven: wie zet de maatregelen in, hoe wordt die inzet georganiseerd? De
routekaart en het uitvoeringsteam buitenruimte bij duurzame sportinfrastructuur en de Alliantie ‘Sport en
bewegen voor iedereen’ bij inclusief sporten en bewegen zijn voorbeelden van de specifieke aanpak die
past bij de respectievelijke thema’s.
Maatregelen: wat wordt ingezet om het doel te bereiken? Er kan onderscheid worden gemaakt in soorten
maatregelen die worden ingezet, zoals acties (activiteiten/inspanningen) en instrumenten/middelen.
Acties zijn te herkennen aan werkwoorden als ‘ondersteunen van’, ‘ontwikkelen van’, ‘opzetten van’, et
cetera. Instrumenten bevatten de middelen (‘dingen’ en ‘diensten’) die worden ingezet
(verenigingsondersteuning, scholing, een Code Goed Bestuur, etc.).
Procesindicatoren: indicatoren die de stand van zaken aangeven qua aanpak (in hoeverre is de
uitvoeringsorganisatie/implementatie op orde) en indicatoren die de stand van zaken aangeven bij de
inzet van de maatregelen (de mate van inspanningen).
Vervolgens hebben we getracht met behulp van dit eenduidige begrippenkader en zoveel als mogelijk in
de geest van het voorgenomen beleid in de vijf uitgewerkte thema’s, dit beleid te formuleren in doel –
middelschema’s. We hebben uit de beschikbare informatie een overkoepelende ambitie gedestilleerd,
geïdentificeerd welke doelen zijn geformuleerd in functie van deze ambitie, en welke aanpak en
maatregelen worden ingezet (‘welke inspanningen worden gepleegd’) om deze doelen te halen. Wij
hebben daarbij de vrijheid genomen soms ambities, doelen en maatregelen iets te herformuleren, om ze
vergelijkbaar te maken en passend voor de doel – middelschema’s.
Als derde zijn we, om het bereik op de ambities en doelen en de voortgang in de uitrol van de aanpak en
inzet van maatregelen te meten, gestart met de indicatoren die genoemd zijn in het Monitorplan
Nationaal Sportakkoord. Daarbij is naar voren gekomen (‘lerende monitoring!’) dat soms bij ambities,
doelen en maatregelen bijpassende indicatoren ontbreken, en in een enkel geval zijn er indicatoren
benoemd waarvan niet helemaal duidelijk is wat daarmee wordt gevolgd in het kader van het thema

10

SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden.

11

De term ‘kernindicatoren’ uit het Monitorplan nationaal sportakkoord vervangen we door ‘indicatoren’,
omdat de toevoeging ‘kern’ in de context van de monitoring van het sportakkoord niet relevant is en voor
verwarring kan zorgen. De term ‘kernindicatoren’ komt uit de context van www.sportenbeweginincijfers.nl.
De kernindicatoren zijn bedoeld om de ontwikkelingen in de sport op hoofdlijnen te kunnen volgen. In het
Monitorplan is een (groot) aantal van die kernindicatoren aangewezen als indicatoren van de mate van
doelbereik binnen de verschillende thema’s van het sportakkoord. Dit is gebeurd op pragmatische gronden,
omdat die kernindicatoren toch al worden bijgehouden. Verder is bij het opstellen van het Monitorplan
Nationaal Spotakkoord en de uitvoering van de monitoring duidelijk geworden dat de aansluiting ‘doelen’
(of eventueel ‘ambities’) - ‘(kern)indicatoren’ niet altijd optimaal en soms zelfs niet aanwezig is. In het kader
van lerende monitoring wordt in deze rapportage hierop gereflecteerd en worden voorstellen gedaan voor
aanpassing, toevoegen of schrappen van indicatoren, waarmee het doelbereik kan worden gevolgd.
Naarmate hier stappen in worden gemaakt ontstaat er in de loop van de tijd een steeds groter verschil
tussen de indicatoren die worden gebruikt in de monitoring van het sportakkoord en de monitoring van de
ontwikkelingen in de sportwereld, via de kernindicatoren.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

21

waarbinnen ze zijn genoemd in het monitorplan. Daar waar de indicator iets zegt over ambitie, doel of
maatregel, is de informatie sturingsinformatie die kan worden gebruikt voor bijsturing van het beleid.
Waar een indicator ontbreekt, is waar mogelijk geprobeerd in kwalitatieve termen te berichten over de
mate van doelbereik. In een aantal gevallen ontbreekt ook daarvoor de informatie. Daar waar nuttig en
mogelijk doen we suggesties voor toevoegen of aanpassen van indicatoren.

Covid-19 en het sportakkoord
Midden maart 2020 zijn maatregelen getroffen om het coronavirus in te dammen. Deze maatregelen
hebben een groot deel van de sport stilgelegd, in elk geval het georganiseerde deel. In mei 2020 zijn
enkele maatregelen versoepeld en kan er bij verenigingen weer buiten gesport worden, met inachtneming
van hygiënemaatregelen, zonder competitiewedstijden en met gesloten kantines. Ook zwembaden kunnen
met de nodige beperkingen weer worden gebruikt. Tegelijkertijd gaf het kabinet aan dat
binnensportaccommodaties en sportscholen tot 1 september 2020 gesloten dienden te blijven, later is dit
1 juli 2020 geworden. Sportevenementen en wedstrijden met publiek werden evenmin mogelijk geacht
voor 1 september 2020, en mogelijk zelfs niet totdat er een vaccin beschikbaar is. De gevolgen voor de
sport zullen hoe dan ook groot zijn. Bij die gevolgen hoort ook de uitvoering van het sportakkoord.
Gemeenten melden dat het sluiten van lokale sportakkoorden vertraging oploopt, dat het moeilijker is
lokale bijeenkomsten te beleggen, afspraken te maken en voorgenomen activiteiten te ontplooien.12
Deze rapportage is enerzijds een nulmeting of ’foto’ van de startsituatie voor wat betreft de ambities en
doelen, die zijn vastgelegd in het Nationaal Sportakkoord en vijf van de onderliggende deelakkoorden. We
kunnen nu zeggen dat deze foto (landelijk) de situatie laat zien net voor het uitbreken van de
coronacrisis. In geen van de gebruikte indicatoren is al een effect te zien van de coronacrisis op de sport,
omdat alle metingen hebben plaatsgevonden voor half maart 2020. Anderzijds is dit de derde
voorgangsrapportage over de inspanningen die zijn en worden gedaan om de aanpak uit te rollen en
maatregelen in te zetten. Hierbij geldt wel dat een aantal indicatoren de stand van zaken weergeeft van
een tijdstip na half maart 2020, waarbij mogelijk een effect van de genomen maatregelen en stillegging
van de (georganiseerde) sport te bemerken is. Waar dit het geval is of zou kunnen zijn, geven we dat in
deze rapportage aan.
De drie beleidspartners (VWS. NOC*NSF en VSG) hebben in mei 2020 aan het Mulier Instituut en
Kenniscentrum Sport & Bewegen gevraagd een Kennisconsortium Sport en Corona in te richten en de
gevolgen van de maatregelen ter bestrijding van de coronacrisis voor de sport in kaart te brengen en te
volgen. Het Mulier Instituut draagt zorg voor de afstemming tussen de Monitor Sport en corona13 en de
monitoring van het sportakkoord.

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 schetst een beeld van de stand van zaken met betrekking tot de drie implementatielijnen: de
lokale lijn, de sportlijn en de nationale lijn. In een bijlage wordt de ondersteuningsstructuur uitgebreid
beschreven, hoofdstuk 2 focust op de inspanningen die binnen deze drie lijnen worden gepleegd. De
hoofdstukken 3 tot en met 7 zijn gewijd aan de eerste vijf thema’s van het sportakkoord. In elk hoofdstuk

12

Hoekman, R. (2020). Uitvoering van gemeentelijk sportbeleid na de eerste coronamaatregelen: stand van
zaken begin april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

13

Poel, H. van der & Pulles, I. (red.) (2020). Monitor Sport en corona. De gevolgen van coronamaatregelen voor
de sportsector. Utrecht: Mulier Instituut.

22

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

is aandacht voor de overkoepelde ambitie; de doelen en het doelbereik; de voortgang in de uitrol van de
aanpak en in de inzet van maatregelen; en een samenvattende en concluderende slotparagraaf. Hoofdstuk
8 gaat in op onderwerpen die raken aan het sportakkoord, en geven daarmee meer inzicht in de context
waarin het sportakkoord wordt uitgevoerd.
In het hiervoor aangehaalde advies formuleert de ROB een aantal voorwaarden waaraan voldaan moet
worden, wil ‘besturen met akkoorden’ succesvol zijn in het realiseren van publieke waarden. In de
slotbeschouwing van deze rapportage beschrijven we de voortgang bij het sportakkoord naar de mate
waarin aan deze voorwaarden (borging, prestatie, veerkracht/adaptatie- of lerend vermogen, verbindend)
wordt voldaan. Het Monitorplan voor het sportakkoord ziet vooral op de voorwaarden ‘prestatie’ (mate
van doelbereik) en ‘veerkracht/lerend vermogen’ (kunnen leren van nieuwe inzichten/aanpassen aan
veranderende omstandigheden). De voorwaarde ‘verbindend’ (brengt het proces van het akkoord partijen
dichten bij elkaar?) betreft het uitgangspunt van het sportakkoord: ‘samenwerken, verbinden en
versterken’. In de slotbeschouwing reflecteren we op de vraag hoe en in hoeverre dit uitgangspunt is
gehanteerd in de ontwikkeling en uitrol van het sportakkoord, en hoe en in hoeverre dit proces zelf weer
heeft gezorgd voor een ‘acceleratie’ van de samenwerking en versterking van de sportsector. Bij borging
gaat het om de vraag of partijen zich houden aan de gemaakte afspraken en hoe het toezicht daarop is
geregeld. Het is nu nog te vroeg in het proces om te kunnen bepalen of partijen zich aan de gemaakte
afspraken houden. We bezien wel of, en zo ja, wat is geregeld om continuïteit in de uitvoering te borgen,
zowel qua toedeling van verantwoordelijkheden in de uitvoering (is duidelijk wie wat doet in de
uitvoering?), als qua ‘eigenaarschap’ van de vastgelegde ambities (is duidelijk welke partijen zich voor de
lange termijn committeren aan de geformuleerde ambities?).
Behalve de bijdrage aan de realisatie van publieke waarde(n) heeft de ROB nog twee sets van criteria in
haar ‘normenkader voor goede maatschappelijke akkoorden’, te weten de mate waarin het akkoord scoort
op ‘democratische’ criteria en op criteria van ‘behoorlijkheid’ (transparantie, rechtmatigheid en
integriteit).14 Deze rapportage gaat niet in op deze criteria, maar beperkt zich tot de vraag of aan de
voorwaarden wordt voldaan of kan worden voldaan, om de ambitie en doelen van het sportakkoord (de
publieke waarde(n)) te realiseren, daarbij in acht nemend dat het hier om de nulmeting gaat.
Tot slot domineert in deze rapportage het landelijk perspectief, en is er slechts in globale zin aandacht
voor het lokale perspectief, terwijl daar het grootste deel van de uitvoering plaatsvindt. Er zijn aparte
rapportages die dieper ingaan op wat er in de lokale akkoorden is vastgelegd en in functie daarvan tot
uitvoer komt.15

14

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur, p. 20-21.

15

Zie voor de eerste van die rapportages Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020).
Tussenstand lokale sportakkoorden: procesevaluatie en inhoudsanalyse. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

23

2.

Procesopbrengsten sportakkoord
In dit hoofdstuk worden de procesopbrengsten binnen de drie implementatielijnen van het sportakkoord
gepresenteerd. Zie bijlage 1 voor meer informatie over de opzet en implementatie van het sportakkoord.

Lokale lijn
2.1.1 Lokale sportakkoorden
Via de lokale lijn wordt aan de ambities van het sportakkoord gewerkt door lokale sportakkoorden te
sluiten. VSG is de trekker van de lokale lijn.
Aanvragen voor de regelingen sportformateur en uitvoeringsbudget
In november 2019 namen 339 gemeenten deel aan de regeling lokale sportakkoorden, 16 gemeenten
deden na de tweede circulaire nog niet mee.16 In totaal nemen in juni 2020 343 gemeenten deel aan de
regeling lokale sportakkoorden (tabel 2.1). Daarvan hebben 310 gemeenten een lokaal sportakkoord
gesloten en zijn of gaan bezig met de uitvoering ervan (hieronder vallen ook de gemeenten met een living
lab). De overige 33 gemeenten hebben een conceptakkoord op hoofdlijnen ingeleverd en moeten voor 8
november 2020 een definitief akkoord opleveren. Twaalf gemeenten nemen niet deel aan de regeling.
In tabel 2.1 staat een overzicht van de aanvragen voor de regeling sportformateur en de regeling
uitvoeringsbudget, waarin de voortgang tussen de aanvraagrondes in april 2019 en in juni 2020 zichtbaar
is. De deadline voor het aanvragen van het uitvoeringsbudget is wegens het uitbreken van het coronavirus
verplaatst naar 8 juni. De deadline voor het indienen van een lokaal sportakkoord is verplaatst van 8 april
naar 26 juni 2020 (zie voor meer informatie deze brief van VSG).

16

Reitsma, M., Pulles, I. & Poel, H. van der (2019). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’.
Voortgangsrapportage november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

24

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 2.1 Overzicht aanvragen voor regeling lokale sportakkoorden in 2020 (aantal
gemeenten, peildatum 26 juni)
1e ronde:

2e ronde:

April 2019

Aantal

Aanvraag

155

November 2019
Doorloop sportformateur 1e

3e ronde:
Aantal
110

Juni 2020

sportformateur

tranche (geen oplevering

tranche (geen oplevering

1e tranche

sportakkoord op 8 november)

sportakkoord op 26 juni)

Oplevering sportakkoord en

Aanvraag

19

uitvoeringsbudget

45

Oplevering sportakkoord en

aanvraag uitvoeringsbudget

aanvraag uitvoeringsbudget

1e tranche

1e tranche

Doorloop uitvoeringsbudget

19

0e tranche

Aantal

Doorloop sportformateur 1e

Doorloop uitvoeringsbudget

3

152

19

0e tranche

0e tranche*
Aanvraag uitvoeringsbudget

1

1e tranche**
Aanvraag sportformateur 2e

Doorloop uitvoeringsbudget

1

1e tranche
164

tranche

Doorloop sportformateur 2e

28

tranche
(geen oplevering
sportakkoord op 26 juni)
Oplevering sportakkoord en

136

aanvraag uitvoeringsbudget
2e tranche
Doorloop 3e tranche (geen

2

oplevering sportakkoord op
26 juni)***
Oplevering sportakkoord en

2

aanvraag uitvoeringsbudget
3e tranche***
Geen aanvraag

181

Geen aanvraag

16

Geen aanvraag

12

Totaal gemeenten

355

Totaal gemeenten

355

Totaal gemeenten

355

* 19 gemeenten sloegen de aanvraag voor een sportformateur bij het eerste aanvraagmoment in 2019 over,
zij vroegen direct een uitvoeringsbudget voor 2019 aan. Dit betrof de elf Zeeuwse gemeenten die al een
regionaal sportakkoord hadden gesloten, de G5-gemeenten (Utrecht, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en
Eindhoven) die zijn vrijgesteld van een lokaal sportakkoord en het uitvoeringsbudget gebruiken voor het
opzetten van een living lab (zie verderop in deze paragraaf) en de gemeenten Breda, Meierijstad en Kampen.
** Eén gemeente (Oegstgeest) heeft uitvoeringsbudget voor 2020 aangevraagd zonder een sportformateur te
hebben aangesteld, maar door op eigen wijze een lokaal sportakkoord op te stellen.
*** Vier gemeenten hebben in juni 2020 direct uitvoeringsbudget aangevraagd en stellen een lokaal
sportakkoord op (zonder sportformateur).
Bron: VSG, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

25

Van de 155 gemeenten die in april 2019 een sportformateur aanstelden (eerste tranche genoemd), hebben
inmiddels 152 gemeenten een lokaal sportakkoord opgeleverd en werken drie gemeenten nog verder aan
hun conceptakkoord (tabel 2.1). Deze 152 gemeenten hebben, tegelijk met de oplevering van het
sportakkoord, uitvoeringsbudget voor 2020 aangevraagd. Met dit uitvoeringsbudget hebben zij de
mogelijkheid het afgesloten lokale sportakkoord uit te gaan voeren. De hoogte van het uitvoeringsbudget
is afhankelijk van het inwonertal. De drie gemeenten die een conceptakkoord hebben ingediend, hebben
tot 8 november 2020 de tijd om aan een definitief lokaal sportakkoord te werken.
In november 2019 hebben 164 gemeenten een aanvraag voor een sportformateur ingediend (tweede
tranche genoemd). Van hen hebben 136 gemeenten inmiddels een sportakkoord opgeleverd en
uitvoeringsbudget aangevraagd (tabel 2.1). De resterende 28 gemeenten uit de tweede tranche werken
hun conceptakkoord verder uit en dienen uiterlijk 8 november 2020 een sportakkoord in.
Op dit moment (peildatum 26 juni) zijn nog 33 gemeenten bezig met het proces om een lokaal
sportakkoord te sluiten. In de meeste gevallen hebben de processen als gevolg van de coronamaatregelen
vertraging opgelopen. Daarom is besloten uitstel tot 8 november 2020 mogelijk te maken.
Zie voor een lijst van alle deelnemende gemeenten aan de regeling lokale sportakkoorden bijlage B2.1. In
een volgende tussenrapportage zal verder ingegaan worden op de achtergrondkenmerken van gemeenten
binnen de regeling lokale akkoorden.
Interactieve kaart van gemeenten (RIVM)
RIVM heeft een interactieve kaart ontwikkeld die de lokale inspanningen in het kader van het sportakkoord
weergeeft (afbeelding 2.1). RIVM en VSG zorgen dat de kaart wordt geactualiseerd en actief wordt
ontsloten na de sluitingsdata voor de aanvraagrondes voor sportformateur en uitvoeringsbudget.

26

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Kaart 2.1 Weergave van interactieve kaart* lokale en regionale sportakkoorden per 13 mei
2020

* De weergave in deze rapportage is niet interactief. De interactieve en actuele kaart is te vinden via
https://www.volksgezondheidenzorg.info/sport/sportopdekaart/beleid-gemeente-wijk-en-buurt#nodesportakkoord-gemeente/
Bron: RIVM 2020.

Procesevaluatie en inhoudsanalyse opgeleverde sportakkoorden eerste tranche
Begin 2020 is een procesevaluatie en inhoudsanalyse van de opgeleverde eerste tranche sportakkoorden
uitgevoerd.17 Het onderzoek is uitgevoerd met een vragenlijst onder de sportformateurs die een lokaal
sportakkoord hebben opgeleverd (peildatum 8 november 2019, n=34) en een documentanalyse van de
opgeleverde akkoorden (n=39).
De belangrijkste bevindingen uit deze analyse zijn:
• Sportformateurs die in de periode april tot en met november 2019 de eerste 39 lokale
sportakkoorden hebben begeleid, zien nieuwe samenwerking en contacten ontstaan tussen
sportpartijen onderling, maar ook tussen de sport en andere sectoren en beleidsterreinen.
• Gemiddeld is een lokaal sportakkoord ondertekend door 26,4 organisaties, waarbij de
sportverenigingen het best vertegenwoordigd zijn (gemiddeld 10 ondertekenaars).

17

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden.
Procesevaluatie en inhoudsanalyse. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

27

•
•
•

•
•
•
•
•

Over de betrokkenheid van verschillende sectoren bij het sportakkoord zijn de sportformateurs
redelijk tot zeer tevreden.
Een traject voor een lokaal sportakkoord duurde gemiddeld 24 weken, waarin gemiddeld zeven
groepsbijeenkomsten zijn georganiseerd door de sportformateur.
Aan de thema’s inclusief sporten en bewegen, vitale sport- en beweegaanbieders en van jongs af
aan vaardig in bewegen uit het Nationaal Sportakkoord is het vaakst invulling gegeven in de lokale
akkoorden.
De lokale allianties kiezen regelmatig voor een zelfgekozen focus (bijvoorbeeld ouderen) binnen
één van de thema’s of juist voor een onderwerp dat meerdere thema’s combineert.
Sportformateurs beoordelen het verloop van het proces minder goed naarmate er concretere
afspraken moesten worden gemaakt.
In de helft van de gesloten akkoorden zijn afspraken opgenomen over de financiering van
maatregelen, bijvoorbeeld over de besteding van het uitvoeringsbudget.
Succesfactoren in het proces zijn onder andere de betrokkenheid van deelnemende partijen en de
bereidheid tot samenwerking.
Knelpunten zijn onder andere het creëren van eigenaarschap voor concrete maatregelen, de
(verdeling van) financiën en het betrokken houden van sportverenigingen.

2.2.2 Ondersteuningsactiviteiten lokale lijn
De ondersteuningsactiviteiten van VSG richten zich op de sportformateurs en gemeenten die bezig zijn
met een lokaal sportakkoord. Voor de sportformateurs vindt de ondersteuning plaats via bijeenkomsten,
documenten en begeleiding (de helpdeskfunctie). Voor de beleidsambtenaren sport die betrokken zijn bij
een lokaal sportakkoord organiseert VSG informatiebijeenkomsten en bijeenkomsten over het gebruik van
lokale data. Aan deze bijeenkomsten leveren landelijke kennispartners zoals het Kenniscentrum Sport &
Bewegen, NOC*NSF, RIVM en Mulier Instituut een bijdrage. Als consortium hebben zij lokale data online
ontsloten.18
Zie tabel 2.2 voor een overzicht van de bijeenkomsten. De inhoud van deze bijeenkomsten is toegelicht in
de voortgangsrapportage van november 201919.

18

www.sportenbewegenincijfers.nl/sportakkoord.

19

Reitsma, M., Pulles, I. & Poel, H. van der (2019) Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’.
Voortgangsrapportage november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

28

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 2.2 Ondersteuningsactiviteiten VSG ten behoeve van de lokale sportakkoorden in 2019
en 2020 (aantal bijeenkomsten, peildatum 30 maart)
Onderwerp

Activiteit

Aantal

Toelichting

Ondersteuning

Startbijeenkomst (kick-off)

11

155 deelnemers

sportformateurs

Intervisie bijeenkomst

11

165 deelnemers

Evaluatiebijeenkomsten

1

12 deelnemers

Ondersteuning

Informatiebijeenkomsten over

21

400 deelnemers

beleidsambtenaren

sportakkoord

sport

Workshop werkconferentie VSG

4

80 deelnemers

Bijeenkomsten ‘werken met lokale

6

122 deelnemers

27

800 deelnemers

10

Thema’s: regionale samenwerking,

data’
Ondersteuning
buurtsportcoaches

Informatiebijeenkomsten over

Provinciale

Themabijeenkomsten sportakkoord

bijeenkomsten

sportakkoord

lerend beleid, borging, relatie met
beleid, inhoudelijke thema’s

Bron: VSG, 2020.

Documenten
Namens het consortium ‘werken met lokale data’ (Kenniscentrum Sport & Bewegen, Mulier Instituut,
NOC*NSF, RIVM en VSG) is in aanvulling op eerder gedeelde documenten (handreiking voor sportformateurs
en inspiratiesheets voor lokale sportakkoorden) de handreiking ‘werken met (lokale data) in de sport’
ontsloten en beschikbaar gesteld voor sportformateurs en (medewerkers van) gemeenten.
Begeleiding (helpdeskfunctie)
VSG heeft voor betrokkenen bij de lokale akkoorden de functie van helpdesk. Een projectteam bestaande
uit een aantal personen is telefonisch bereikbaar voor vragen. Vanaf de start van de regeling lokale
akkoorden in mei 2019 zijn via de helpdesk circa 4.500 vragen binnengekomen (zie tabel 2.3).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

29

Tabel 2.3 Kenmerken van de binnengekomen vragen bij de helpdesk van VSG in 2019 en
2020 (peildatum 30 maart)
Aantal vragen

Herkomst van de vragen

Aard van de vragen

Circa 4.500

Gemeenten (80%)

Techniek regeling

vragen

Sportformateurs (10%)

Matching gemeente en sportformateur

Bonden, NOC*NSF,

Borging sportakkoorden

sportservices (10%)

Besteding middelen
Profiel sportformateur
Inhoud sportakkoord
Sportakkoord planning
Relatie sportformateur en Adviseur Lokale Sport
Bijwonen bijeenkomsten
Consultancyvragen
Procesadvies
Financieel advies
Communicatie
Eisen sportakkoord
Evaluatie sportakkoord
Sportakkoord en corona
Eisen uitvoeringsbudget

Bron: VSG, 2020.

Overige ondersteuningsactiviteiten in het kader van het sportakkoord
Zie tabel 2.4 voor een overzicht van andere ondersteunende activiteiten voor gemeenten die VSG in het
kader van het sportakkoord heeft uitgevoerd of nog gaat uitvoeren.
Tabel 2.4 Activiteiten VSG in het kader van het sportakkoord in 2019 en 2020 (peildatum 30
maart 2020)
Aantal
Onderwerp

Activiteit

bijeenkomsten

Toelichting

Algemeen

Werkatelier

3

In totaal zijn 10 bijeenkomsten gepland

5

27 bijeenkomsten gepland; vanwege het

beleidsoverstijgend werken
Duurzaamheid

Duurzaamheidstour (op
diverse duurzame

coronavirus zijn de resterende

(sport)locaties)

bijeenkomsten uitgesteld naar najaar
2020 en voorjaar 2021

Duurzaamheid

Duurzaamheidskringen

Nog op te starten als vervolg op

sportaccommodaties

Duurzaamheidstour

Gouden Gids

Nog te ontwikkelen (inventarisatiefase)

verduurzaming
sportaccommodaties
Bron: VSG, 2020.

2.1.3 Communities of Practice lokale sportakkoorden
Als onderdeel van de monitoring van het sportakkoord en in functie van lerend beleid, dat binnen het
sportakkoord wordt beoogd, is in vier gemeenten die werken aan een lokaal sportakkoord een Community

30

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

of Practice (CoP) ingericht. De CoP wordt opgezet en begeleid door VSG en het Mulier Instituut. De CoP
heeft een tweeledig doel:
1. Het opbouwen van ervaringskennis over dit type proces.
2. Het bijsturen en versterken van het lokale proces door deelnemers.
Voor meer informatie over de vormgeving van de CoP’s, zie de voortgangsrapportage uit november 201920.
Vier gemeenten nemen deel aan deze CoP’s: Albrandswaard, Hoorn, Oss en Putten. De CoP in Oss is in
2019 afgerond (zie kader voor belangrijkste resultaten). In Albrandswaard zijn twee bijeenkomsten
geweest en de derde die in april gepland stond kon wegens het coronavirus niet doorgaan. Er zal een
digitaal overleg in juni gepland worden. In Hoorn en Putten hebben twee bijeenkomsten plaatsgevonden.
Zodra de CoP’s in deze vier gemeenten zijn afgerond, zal hierover worden gerapporteerd. Daarbij zal
voornamelijk aandacht uitgaan naar de leerpunten die op basis van de bijeenkomsten getrokken kunnen
worden.
Kader 2.1 CoP gemeente Oss
Community of Practice Oss
In de gemeente Oss is op 9 oktober 2019 het Osse Sportakkoord door ruim 40 samenwerkingspartners
ondertekend. Uit de CoP in de gemeente Oss kwamen een aantal aandachts- en leerpunten naar voren:
•

Het proces om tot een lokaal sportakkoord te komen is beïnvloed door het tijdspad en de daarbij
horende deadlines die vanuit het Rijk aan het lokale sportakkoord zijn gesteld. Er is sprake van
een spanningsveld tussen de complexiteit en aard van het proces dat voorzien werd en de (korte)
doorlooptijd en (strakke) deadlines. Bij het sluiten van het Osse sportakkoord is vastgehouden
aan deze deadlines omdat het behalen ervan noodzakelijk was om toegang te krijgen tot de
beschikbaar gestelde middelen.

•

Zorg dat de marketing en communicatie omtrent het landelijke sportakkoord op orde is en breng
het meer onder de aandacht. Zorg er daarmee voor dat ook juist de mensen bereikt worden die
niet (dagelijks) met sport en het -akkoord bezig zijn. Bijvoorbeeld door het delen van
(succes)verhalen in tijdschriften van andere sectoren.

•

Zorg als landelijke partners voor een prioritering van thema’s: je kunt niet alle thema’s goed
uitwerken en uitvoeren op lokaal niveau. Plan hoe deze thema’s de komende jaren geborgd
moeten worden. Bijvoorbeeld: komende vijf jaar inzetten op borging van bepaalde zaken binnen
het onderwijs of verenigingsleven.

•

Het is lastig om bij de betrokkenen van het akkoord eigenaarschap van de ambities en
bijbehorende maatregelen te creëren. Als je wil dat lokale partijen betrokken zijn en
verantwoordelijkheid dragen, dan moet daar vanuit het landelijke akkoord ook voor een langere
periode en vanuit verschillende invalshoeken aandacht naar uitgaan. Eigenaarschap creëren,
vooral bij (vrijwilligers)organisaties waarvoor sport geen core business is, kost meer tijd dan de
doorlooptijd waarin een lokaal akkoord gesloten moet worden.

•

Het is belangrijk dat er goed nagedacht gaat worden over de borging van het Nationaal
Sportakkoord na afloop in 2021. Maak een plan voor de komende vijftien jaar.

In een te verschijnen rapportage zal nader verslag worden gedaan van de uitkomsten van de CoP in de
gemeente Oss.

20

Reitsma, M., Pulles, I. & Poel, H. van der (2019). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’.
Voortgangsrapportage november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

31

2.1.4 Living Labs
Living labs zijn leeromgevingen waar innovaties op het gebied van sport en bewegen in de ‘echte’ wereld
getest en verbeterd worden. In de labs wordt geëxperimenteerd met creatieve en innovatieve oplossingen
voor complexe maatschappelijke vraagstukken. In de G5-gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag,
Utrecht en Eindhoven) zijn living labs opgezet. Over de living labs van deze G5-gemeenten is in de
tussenrapportage van november 2019 gerapporteerd 21. Daarnaast worden sinds december 2019 met
subsidie van ZonMW in 16 gemeenten ‘kleine living labs’ uitgevoerd. Deze living labs lopen tot augustus
2020. Deze subsidieronde is geen onderdeel van het sportakkoord, maar sluit er wel goed op aan. Zie
bijlage B2.2 voor een overzicht van de living labs.
2.1.5 Brede Regeling Combinatiefuncties
In het sportakkoord wordt de inzet van buurtsportcoaches veelvuldig benoemd. Ten behoeve van het
sportakkoord zijn door het ministerie van VWS en VSG/VNG nieuwe bestuurlijke afspraken gemaakt over
de invulling van de buurtsportcoachregeling, ofwel de Brede Regeling Combinatiefuncties (zie dit
document voor meer informatie). Zo wordt met middelen vanuit het sportakkoord het aantal
formatieplaatsen (fte) buurtsportcoaches met 650 verhoogd.
In het najaar van 2019 zijn vragenlijsten uitgezet onder buurtsportcoaches, hun werkgevers en gemeenten
met vragen over het sportakkoord. Aan buurtsportcoaches is gevraagd of zij met hun werkzaamheden een
bijdrage leveren aan de ambities van de thema’s van het sportakkoord. Indien dat het geval is, is hen
gevraagd welke thema’s zij vooral oppakken. Aan werkgevers en gemeenten is gevraagd voor welke
ambities zij hun buurtsportcoaches inzetten. De resultaten van deze peilingen zijn gepresenteerd in een
factsheet22 en worden waar relevant toegelicht in de themahoofdstukken van deze rapportage.
Vanuit de nationale lijn is een CoP omtrent de Brede Regeling Combinatiefuncties ingericht, zie een
beschrijving hiervan in paragraaf 2.3.

Sportlijn
De opzet van de sportlijn worden in bijlage B1.2 toegelicht. Het uitgangspunt is dat bij de partijen van de
gezamenlijke sport (NOC*NSF, NL Actief en sportbonden) de wens bestaat om een systeemtransitie in te
zetten met betrekking tot lokale samenwerking, die als volgt wordt geformuleerd: ‘Gestalte geven aan
lokale samenwerking op het gebied van clubontwikkeling en clubkaderontwikkeling (in de volle breedte).’
De achterliggende gedachte hierbij is ‘dat sportclubs zich idealiter in de eigen lokale context optimaal
zouden moeten kunnen ontwikkelen’, waarbij het ontwikkelen gaat om ‘toekomstbestendigheid plus
zelfredzaamheid en maatschappelijke betrokkenheid’. Om de genoemde systeemtransitie in gang te
zetten, zien de partijen de noodzaak voor een impuls voor de gezamenlijke sport. De uitwerking van de
sportlijn richt zich op deze impuls voor de partijen van de gezamenlijke sport en tegelijkertijd op de
ondersteuning van sportclubs.23

21

Reitsma, M., Pulles, I. & Poel, H. van der (2019). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’.
Voortgangsrapportage november 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

22

Heijnen, E. & Stam, W. van (2020). De inzet van de buurtsportcoach voor het Nationaal Sportakkoord
(factsheet 11/2020). Utrecht: Mulier Instituut.

23

De beschrijving en citaten zijn overgenomen uit: Subsidieaanvraag sportlijn - voor de periode 1 mei 2019
tot en met 31 december 2021, 2019.

32

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

In deze paragraaf worden de belangrijkste ontwikkelingen en procesopbrengsten in de sportlijn besproken.
De gepresenteerde informatie is afkomstig van aangeleverde data door NOC*NSF en op basis van
gesprekken met betreffende projectleiders vanuit de gezamenlijke sportpartijen.
De activiteiten in de sportlijn dragen ieder in meer of mindere mate bij aan de uitvoering van doelen en
maatregelen van de inhoudelijke thema’s van het sportakkoord. In de betreffende hoofdstukken wordt
toegelicht in welke mate op deze inhoudelijke doelen en maatregelen voortgang is geboekt.
2.2.1 Netwerk Adviseurs Lokale Sport
Opzet en samenstelling
Met het doel om de positie van de sport in de lokale akkoorden te verstevigen, is de rol van Adviseur
Lokale Sport ontwikkeld. De Adviseur Lokale Sport wordt gekoppeld aan een gemeente die werkt aan een
lokaal sportakkoord, en heeft als belangrijkste taak het bijdragen aan het versterken van de
(samenwerking tussen) lokale sportaanbieders. Het is de bedoeling dat de adviseur betrokken blijft bij de
gemeente t/m 2021. Zie bijlage B3.1 voor een uitgebreidere beschrijving van de achtergrond en doelen
van het netwerk Adviseurs Lokale Sport.
Het netwerk bestaat in april 2020 uit 79 Adviseurs Lokale Sport (in november 2019 nog 48 adviseurs), die
zijn gekoppeld aan 355 Nederlandse gemeenten. De adviseurs zijn afkomstig van verschillende
organisaties. Van de 79 adviseurs zijn 39 adviseurs afkomstig van sportbonden (KNVB, KNGU, Nevobo,
KNKV, JBN, KNZB, NSKiV) en NOC*NSF, twee adviseurs vanuit NL Actief en 38 adviseurs vanuit provinciale
sportorganisaties (of Rotterdam Sportsupport). Het netwerk is verdeeld in twee teams.
In het kernteam zitten in april 2020 tien adviseurs (in november 2019 negen adviseurs), die door hun
organisatie worden uitgeleend aan de gezamenlijke sport. De adviseurs uit het kernteam zijn actief in
meerdere gemeenten, maar hebben daarnaast ook tijd en ruimte om breder actief te zijn. Ze wonen
bijvoorbeeld aan het sportakkoord gerelateerde bijeenkomsten bij en denken door middel van intervisie
en kennisuitwisseling mee over het ontwikkelen van het netwerk. Daarnaast hebben de leden van het
kernteam een coachende rol voor andere adviseurs (zie kopje ondersteuning). Het kernteam komt elke
drie weken bij elkaar voor een werksessie, onder leiding van het ondersteuningsteam vanuit de
gezamenlijke sport.
Het bredere team is gegroeid van 39 adviseurs in november 2019 naar 69 adviseurs in april 2020. Zij
hebben vanuit hun eigen organisatie een aanstelling voor de functie. Ze vervullen de rol van Adviseur
Lokale Sport bij meerdere gemeenten en hebben hiervoor zes dagdelen per gemeente per jaar
beschikbaar.
In de opzet van het netwerk heeft in de periode november 2019- april 2020 een aantal veranderingen
plaatsgevonden:
• Het aantal gemeenten dat bezig is met een lokaal sportakkoord is bijna verdubbeld, van 174 naar
339. In november 2019 bleek dat het huidige netwerk adviseurs niet voldoende was om alle
gemeenten te bedienen Daarnaast was het ook niet divers genoeg. Via een uitvraag onder
sportbonden (verenigingsadviseurs) is het gelukt het team uit te breiden met meer inbreng vanuit
de sportbonden, waardoor nu een meer 50/50 verdeling in het team bestaat tussen adviseurs van
provinciale sportorganisaties en sportbonden + NL Actief.
• Het aantal dagdelen dat een adviseur beschikbaar heeft per gemeente. De vier dagdelen die
daarvoor stonden bleken minimaal, dat is uitgebreid naar zes dagdelen per gemeente. De eerste
ervaring van het ondersteuningsteam is dat dit aantal dagdelen over het algemeen voldoende is.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

33

•

•

Een adviseur moet minstens drie tot vijf gemeenten bedienen. Er waren Adviseurs Lokale Sport die
maar één gemeente ondersteunden. Deze mogelijkheid is er nu niet meer. Redenen hiervoor zijn
dat de adviseur dan meer ervaringen kan opdoen en flexibeler kan omgaan met het aantal
dagdelen. Daarnaast liggen deze gemeenten vaak bij elkaar in één regio, waar ook de adviseur al
bekend is, en wordt het hierdoor makkelijker verbindingen tussen gemeenten te maken en
ondersteuningsproducten te combineren.
Adviseurs uit het kernteam hebben een coachende rol voor gemiddeld zes tot zeven andere
adviseurs in hun regio, met name voor nieuwe adviseurs is dit een manier om zo snel mogelijk
kennis en ervaringen te delen.

Zie bijlage B3.1 voor een overzicht van de activiteiten en ondersteuning vanuit het ondersteuningsteam
voor het netwerk.
Procesopbrengsten en ervaringen
In bijlage B3.1 zijn de procesopbrengsten en ervaringen van adviseurs uit de eerste maanden dat de
adviseurs actief waren (zomer 2019 tot april 2020) op basis van een interview met de projectleider
beschreven. Enkele opbrengsten en ervaringen zijn:
• De adviseur richt zich minder direct op de sportaanbieders in de betreffende gemeente, maar
meer op het netwerk om de sportaanbieder heen, zoals de buurtsportcoach of lokale
verenigingsondersteuner.
• Het ondersteuningsteam merkt een groot verschil in ervaringen tussen gemeenten. Met name in
grotere gemeenten is vaak al een sterk lokaal netwerk van verenigingsondersteuning. In kleinere
gemeenten is het voor de adviseur soms lastiger om zich tot adviseren te beperken.
• Het ondersteuningsteam merkt dat er lokaal relatief veel enthousiasme is voor het versterken van
lokale behartiging en samenwerking van sportpartijen, bijvoorbeeld in een lokaal sportplatform.
• De aanvraag van diensten (‘services’) via de adviseurs blijft volgens het ondersteuningsteam
enigszins achter bij de verwachting. Ze ervaren dat de vraag niet vanzelf komt en wellicht tijd
nodig heeft.
• Een aandachtspunt blijkt de overgang van de sluiting van een lokaal akkoord naar de uitvoering
van het akkoord, en de rol van de adviseur daarbij.
• De samenwerking tussen sportformateur en sportadviseur wordt als wisselend ervaren.
• Tot slot ziet het ondersteuningsteam dat het bestaan van het netwerk Adviseurs Lokale Sport tot
een extra opbrengst leidt, namelijk dat ontmoeting en overleg plaatsvindt tussen
verenigingsondersteuners van verschillende organisaties (sportservices, bonden, NL Actief) en dat
die verschillende achtergronden en minder toe doen dan voorheen.
2.2.2 Diensten (services)24
Diensten (‘services’) zijn ondersteuningsproducten of trajecten die door de Adviseur Lokale Sport kunnen
worden toegekend aan sportclubs. Het doel van de diensten is clubs te helpen om zichzelf te versterken,
zodat ze makkelijker bij kunnen dragen aan de ambities van het lokale sportakkoord. Een beschrijving van
de achtergrond, doelen en opzet van de diensten is te vinden in bijlage B3.2.

24

De diensten (ondersteuningsproducten voor sportaanbieders) worden in de sportlijn ook wel ‘services’
genoemd. In deze rapportage gebruiken we overal de term ‘diensten’.

34

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Registratie diensten
Alle afgenomen diensten via het sportakkoord worden geregistreerd door NOC*NSF. Bovendien laat
NOC*NSF iedere gebruiker van een dienst een evaluatieformulier invullen waarin wordt gevraagd naar
tevredenheid, succesfactoren en verbeterpunten van de afgenomen dienst. In tabel 2.5 staat een
overzicht van de aangevraagde diensten. In bijlage B3.2 is een totaaloverzicht met verschillende
uitsplitsingen van de aangevraagde diensten te zien. In de hoofdstukken per thema is aandacht voor de
diensten per thema. Het aantal ingevulde evaluatieformulieren is op de peildatum te laag om resultaten
over te kunnen presenteren.
Tabel 2.5 Aantal aangevraagde diensten via de sportlijn tussen 1 september 2019 en 31
maart 2020 (in aantallen)
Thema

Aanbieder

Inclusief sporten en bewegen

NOC*NSF Academie voor Sportkader

15

Duurzame sportinfrastructuur

De Groene Club

319

Sportstroom

33

Sportservice Noord-Brabant

91

Team Sportservice

63

Sport Drenthe

34

NOC*NSF Academie voor Sportkader

47

Sport Professionals Netwerk

54

KNVB

4

NOC*NSF Academie voor Sportkader

48

KNHB

1

Verschillende sportbonden

45

Vitale sport- en beweegaanbieders

Positieve sportcultuur

Van jongs af aan vaardig in bewegen
Totaal

Aantal

754

Bron: NOC*NSF, 2020.

Op basis van interviews met de betrokken projectleiders zijn de belangrijkste ontwikkelingen rond selectie
en kwaliteitsontwikkelingen van de diensten en de ervaringen met de inzet van de diensten, beschreven.
Deze zijn te lezen in bijlage B3.2.
2.2.3 Sport Professionals Netwerk
Achtergrond en doelen
Het Sport Professionals Netwerk (SPN) is een netwerk van sportbreed inzetbare professionals dat sinds juni
2019 bestaat. Het doel is dat SPN een platform wordt voor het matchen van de vraag van sportorganisaties
met gekwalificeerde professionals. Onder andere de volgende resultaten worden nagestreefd: uitbreiding
naar 450 aangesloten professionals (in diverse functie met verschillende expertises) en 25 opdrachtgevers
(zoals bonden en gemeenten die via het netwerk verenigingsondersteuning inzetten). De volgende
activiteiten worden hiertoe uitgevoerd:
Vanuit de versterken sportbonden- subsidie:
• De verbreding van het netwerk naar elf andere sportbonden naast de KNVB.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

35

Vanuit de sportlijn sportakkoord:
• Verbreden van het netwerk naar type ondersteuningsfunctie.
• Ontwikkeling van een kwaliteitszorgsysteem voor de professionals. Dit sluit aan bij de
kwaliteitsontwikkeling van de diensten, omdat de professionals vaak de dienst aanbieden.
Zie bijlage B3.3 voor een beschrijving van de voortgang op de activiteiten en ervaringen van de
projectleiders.
Volgens de projectleider lopen de ontwikkelingen in het SPN-traject goed. Zowel voor het doel om SPN uit
te breiden met 450 professionals als 25 opdrachtgevers geldt dat de helft is bereikt. Een uitdaging is om
een werkend businessmodel voor het netwerk te creëren. Hierover vinden gesprekken met bonden en
professionals plaats, waarbij verschillende opties met betrekking tot financiering worden bekeken. De
projectleider heeft vertrouwen in het voortbestaan van het netwerk. Het feit dat professionals vanuit
verschillende bonden, gemeenten, sportservices en Academie voor Sportkader zijn aangesloten geeft aan
dat de meerwaarde van het netwerk wordt gezien. Mede door de huidige coronacrisis ziet de projectleider
voor de korte termijn aandachtspunten in het goed betrokken houden van de professionals. Ook als er
minder opdrachten beschikbaar zijn, is het van belang om het netwerk levend te houden.
2.2.4 Supportdesk en informatiesysteem (CRM systeem)
In de uitvoering van de sportlijn wordt gewerkt aan de centralisering van de supportdesk en een
informatiesysteem (CRM-systeem). In dit systeem worden vragen vanuit de gezamenlijke sport verzameld
en afgehandeld. Ook worden verzamelde data over de afgenomen ondersteuning door sportclubs ontsloten
voor de betreffende bonden of gemeenten. Het CRM-systeem registreert alle afgenomen diensten, en zet
daarnaast verzoeken voor evaluatieformulieren uit onder afnemers van diensten. De ontwikkeling van de
centrale supportdesk en het CRM-systeem is nog niet gerealiseerd (april 2020).
Supportdesk
Bij de huidige supportdesk van NOC*NSF komen tijdens de looptijd van het sportakkoord vragen binnen. In
tabel 2.6 is zichtbaar dat in ruim negen maanden tijd in totaal 249 vragen zijn binnengekomen bij de
supportdesk. Alle vragen zijn direct door de supportdesk afgehandeld, door ofwel de vraag direct te
beantwoorden, ofwel na interne navraag de vraag te beantwoorden.

36

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 2.6 Vragen bij de supportdesk NOC*NSF in de periode 1 juli 2019 – 31 maart, naar
thema en herkomst (in aantallen)
T/m 9 oktober 2019

T/m 31 maart 2020

SportThema vraag

Clubs

bonden

SportOverig

Clubs

Meewerken en meedenken over toekomst club

22

33

Doet mijn gemeente mee aan het sportakkoord?

5

9

Is er een lokaal sportakkoord en wat betekent dit

2

16

bonden Overig

voor mijn club?
Wie is de sportformateur?

9

Wie is de Adviseur Lokale Sport?

3

Mogelijkheden sportakkoord

2

Informatie diensten (services)

1

9
7

21

7

7

1

4

2
1

4

Afnemen diensten (services)

4
48

Wat te doen als er geen sportakkoord in de

1

1

1

1

gemeente is?
Status verenigingen in diverse gemeenten
CRM-systeem/platform

2

2

Doorgeven contactpersoon sportakkoord

55

55

Wijzigen contactpersoon sportakkoord

3

Informatie servicelijst

6

Aanmelden nieuwsbrief sportakkoord

4

Brochures aanvragen

3

Overig
Totaal

44

Totaal aantal vragen

60

2

2

3

13

150

86

117

2
13
249

Bron: NOC*NSF, 2020.

Nationale lijn
2.3.1 Projectsubsidies en opdrachten
Vanuit de nationale lijn wordt gewerkt aan projecten die op landelijk niveau efficiënter zijn te
organiseren. Hiertoe heeft het ministerie van VWS projectsubsidies toegekend verdeeld over de vijf
thema’s. Zie bijlage B4.1 voor een overzicht van alle projectsubsidies en -opdrachten. De projecten
worden waar relevant toegelicht bij het hoofdstuk van het betreffende thema.
2.3.2 Challenges
Vanuit de nationale lijn worden challenges uitgezet, waarbij partijen worden uitgedaagd om innovatieve
ideeën voor veelvoorkomende vraagstukken in de sport te ontwikkelen en uit te voeren. Het uitzetten van
de challenges gaat via Starthubs, een online platform. In de periode januari 2019 tot en met maart 2020
zijn zes challenges uitgezet, waarvan vier al met de uitvoering zijn gestart. De challenges worden
beschreven in bijlage B4.2 en waar relevant per thema toegelicht in de hoofdstukken 3 tot en met 7. Het
Topteam Sport en Sportinnovator bezig zijn om voor alle thema’s van het sportakkoord in kaart te brengen
welke vragen er spelen in de sector en wat er aan problematiek speelt waar een innovatievraag relevant
is. Op basis daarvan worden in de komende maanden innovatiechallenges ontworpen die in de tweede
helft van 2020 worden uitgezet.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

37

2.3.3 Community of Practice buurtsportcoaches
De bijeenkomsten van de CoP zijn enerzijds ingericht op intervisie en het van elkaar leren door middel van
het bespreken van praktijkvoorbeelden. Anderzijds wordt er tijdens de bijeenkomsten nagedacht over de
brede vraagstukken rondom de Brede Regeling Combinatiefuncties zodat advies gegeven kan worden aan
de Rijksoverheid en gemeenten. Zij kunnen dan waar mogelijk bijsturen.
Tot nu toe zijn er twee bijeenkomsten georganiseerd. Enkele adviezen die hieruit zijn voortgekomen:
• Het landelijk beleid kan zich nog prominenter richten op haar focus ‘sport als middel voor
gezondheid, sociale zaken als inclusie en welzijn… ’ en dat ook goed onder de aandacht brengen
van andere beleidsterreinen (ook ministeries).
• Benoem een basisprofiel buurtsportcoaches, dit helpt ons ook om op andere beleidsterreinen
zichtbaar te worden.
• Het landelijk beleid kan de lokale samenwerkingen die daarvoor nodig zijn meer loslaten en aan
de lokale partijen overlaten.
• Visie over de inzet van buurtsportcoaches op gemeentelijk niveau blijft belangrijk.
Deze adviezen worden door het Rijk en gemeenten aangenomen en bezien wat er aangepast kan worden in
het beleid. Het opstellen van een basisprofiel voor de buurtsportcoach wordt nu uitgewerkt binnen het
programma ‘Landelijke Academy Buurtsportcoaches’.
De derde bijeenkomst ging niet door als gevolg van de coronamaatregelen. Bij de intrede van de
beperkende coronamaatregelen bleek de community een onverwachte waardevolle bijvangst. Het netwerk
ging digitaal verder en bleek als zodanig een laagdrempelige structuur voor alle betrokkenen op
verschillende beleidsniveaus om kennis uit te wisselen met betrekking tot sport, bewegen en corona. In
het bijzonder de rol van de buurtsportcoach in het begeleiden bij opstarten van de sport voor kinderen en
jongeren werd met veel onderlinge interactie besproken. Waarbij tegelijkertijd VWS en VSG deze
vraagarticulatie konden gebruiken voor het generieke beleid en het opstellen van protocollen.
2.3.4 Kennis- en validatievraagstukken
Binnen de nationale lijn van het sportakkoord worden vanuit de middelen voor kennis- en
validatievraagstukken twee trajecten uitgevoerd.
Het vraagstuk ‘menselijk kapitaal in de sport’ zal leiden tot een Human Capital Agenda Sport. De agenda
wordt samen met stakeholders opgesteld en heeft als doel: "Een gezonde sportsector met voldoende en
bekwame (betaalde en onbetaalde) mensen." De agenda zal ingaan op ieders rol in de sector en biedt aan
de hand van actiepunten handvaten voor de stakeholders. Voor het ministerie van VWS biedt de agenda
daarnaast input voor de doorontwikkeling van het beleid. De agenda wordt naar verwachting in het
voorjaar van 2021 gepresenteerd. Lees meer over de voortgang en activiteiten binnen het traject in
bijlage B4.3.
Het onderzoek naar organisatie en financiering van de sport komt voort uit vragen over de toekomst van
de sport in Nederland. Het doel is te onderzoeken in hoeverre de sportinfrastructuur in Nederland
toekomstbestendig is. Na het verschijnen van het Brancherapport Sport in november 201925 bevindt het
onderzoek zich nu in de tweede fase, waarin de NL Sportraad werkt aan het opstellen van een aantal
mogelijke scenario’s over de richting van de sportsector in de komende jaren. Naar verwachting worden

25

KPMG Advisory N.V. (2019). Brancherapport sport. Amstelveen: KPMG.

38

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

de scenario’s voor het zomerreces opgeleverd, en wordt daarmee het adviestraject afgerond 26. De
Directie Sport formuleert vervolgens een beleidsreactie die, afhankelijk van de inhoud van het advies, zal
leiden tot vervolgstappen en de doorontwikkeling van beleid. Zowel de beleidsreactie als vervolgstappen
worden ondernomen vanuit de bestuurlijke alliantie van het sportakkoord: VWS, NOC*NSF en VSG. Lees
meer over de voortgang binnen het onderzoek in bijlage B4.3.

26

Het eindadvies is na publicatie in te zien via de website van de NL Sportraad: https://www.nederlandsesportraad.nl/adviezen/organisatie-en-financiering-van-de-sport. Op deze pagina is ook informatie te vinden
over de voortgang van het traject.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

39

3.

Inclusief sporten en bewegen
Inleiding
In 2017 voldeed 47 procent van de Nederlandse bevolking van vier jaar en ouder aan de
beweegrichtlijnen27 en sportte de helft van hen wekelijks28. In 2019 bedragen de deelnamecijfers
respectievelijk 49 procent en 54 procent. Meedoen aan sport en plezier in sport is echter niet voor
iedereen vanzelfsprekend. Dit is ook terug te zien in de sport- en beweegdeelname van specifieke
groepen: ouderen, lager opgeleiden, mensen met een beperking en/of chronische aandoening en mensen
met een (niet-westerse) migratieachtergrond sporten en bewegen minder vaak. Redenen waarom deze
groepen achterblijven in hun sport en beweegdeelname variëren van gezondheidsaspecten, praktische
belemmeringen, financiële belemmeringen en het ontbreken van passend sport- en beweegaanbod tot het
niet thuis voelen bij een sport- en beweegaanbieder. Het uitgangspunt van het thema is dat
belemmeringen vanwege iemands leeftijd, fysieke of mentale gezondheid, etnische achtergrond, seksuele
geaardheid of sociale positie weggenomen worden.

Ambitie, doelen en indicatoren
3.2.1 Samenhang ambitie, doelen en indicatoren
De ambitie van het thema inclusief sporten en bewegen is dat iedere Nederlander een leven lang plezier
beleeft aan sporten en bewegen in een inclusieve sport- en beweegomgeving. Er wordt een omslag
gemaakt van aangepast sporten naar inclusief sporten en bewegen. Inclusief sporten en bewegen vormt in
feite het centrale uitgangspunt van het sportakkoord en heeft een verbindende rol richting de andere
thema’s.
Om deze ambitie te realiseren is een drietal doelen opgesteld. Om ervoor te zorgen dat sport en bewegen
voor iedereen (sporters, sport- en beweegaanbieders, sportbonden, gemeenten, overheden en andere
betrokkenen) vanzelfsprekend wordt, zetten partijen zich in om inclusiviteit te realiseren: zowel in de
sportdeelname als de vertegenwoordiging in sportbesturen, coach- trainers en vrijwilligersfuncties. Ten
tweede wordt ingezet op het versterken van regio’s door intensieve lokale of regionale samenwerking.
Hierbij wordt gestreefd naar borging van inclusief sporten en bewegen in de regionale en lokale
sportakkoorden. Tot slot is het doel om de sociale, praktische (van accommodaties, hulpmiddelen en
vervoer) en financiële toegankelijkheid en de vindbaarheid van regelingen op het gebied van inclusief
sporten en bewegen te vergroten.
Om de ambitie en doelen van het thema te kunnen monitoren, zijn in opdracht van het ministerie van VWS
indicatoren geformuleerd. De ambitie, doelen en indicatoren voor het thema inclusief sporten en bewegen
zijn weergegeven in tabel 3.1.

27

Zie: https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/beweegrichtlijnen.

28

Zie: https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

40

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 3.1 Ambitie, doelen en indicatoren inclusief sporten en bewegen
Ambitie: Iedere Nederlander ervaart een leven lang sport- en beweegplezier in een inclusieve sport- en
beweegomgeving
Indicator

Stand van zaken

Sportdeelname wekelijks

54% van de bevolking van 4 jaar en ouder doet in 2019
wekelijks aan sport

Voldoen aan de beweegrichtlijnen

49% van de bevolking van 4 jaar en ouder voldoet in 2019
aan de beweegrichtlijnen

Clublidmaatschap

28% van de bevolking van 6 jaar en ouder is in 2018 lid van
een sportvereniging

Doel 1: Inclusief sporten en bewegen wordt door iedereen als vanzelfsprekend ervaren
Diversiteit in sportverenigingskader

Verenigingsbestuur (2017)

(trainers, bestuur)

71% man
29% vrouw
14% jonger dan 36 jaar
21% 36 t/m 50 jaar
37% 50 t/m 65 jaar
29% 65 jaar en ouder
Hoofdtrainers (2018)
86% man
14% vrouw
5%

migratieachtergrond

Trainers (2018)
74% man
26% vrouw
12% migratieachtergrond
Diversiteit in bondbestuur en overig

Bondsbestuur (2017)

(top)kader incl. arbitrage

72% man
18% vrouw
28% bonden zonder vrouwen in bestuur
3%

jonger dan 30 jaar

35% 30 t/m 50 jaar
61% 51 jaar en ouder
(Bonds)trainers (2019)
85% man
15% vrouw
Doel 2: Regio’s in Nederland zijn versterkt op het gebied van inclusief sporten en bewegen door
intensieve samenwerking in regionale of lokale allianties
Doel 3: De sociale, praktische, financiële toegankelijkheid van het sport- en beweegaanbod is vergroot
Sportdeelname wekelijks

54% man
53% vrouw
60% 4 t/m 11 jaar
74% 12 t/m 19 jaar

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

41

Vervolg tabel 3.1 Ambitie, doelen en indicatoren inclusief sporten en bewegen
Indicator

Stand van zaken
63% 20 t/m 34 jaar
53% 35 t/m 54 jaar
45% 55 t/m 64 jaar
41% 65 t/m 79 jaar
22% 80 jaar en ouder
30% lager opleidingsniveau
48% middelbaar opleidingsniveau
66% hoger opleidingsniveau
38% inkomen kwintiel 1
40% inkomen kwintiel 2
51% inkomen kwintiel 3
60% inkomen kwintiel 4
67% inkomen kwintiel 5
60% geen lichamelijke beperking en chronische
aandoening
28% alleen een lichamelijke beperking
49% alleen een chronische aandoening
23% een lichamelijke beperking en een chronische
aandoening
55% Nederlandse nationaliteit
50% westerse migratieachtergrond
44% niet-westerse migratieachtergrond
53% heteroseksueel
54% lesbisch/homoseksueel/biseksueel

Voldoen aan beweegrichtlijnen

49% man
45% Vrouw
55% 4 t/m 11 jaar
40% 12 t/m 19 jaar
53% 20 t/m 34 jaar
48% 35 t/m 54 jaar
48% 55 t/m 64 jaar
41% 65 t/m 79 jaar
21% 80 jaar en ouder
34% lager opleidingsniveau
46% middelbaar opleidingsniveau
57% hoger opleidingsniveau
40% inkomen kwintiel 1
38% inkomen kwintiel 2
45% inkomen kwintiel 3
48% inkomen kwintiel 4
55% inkomen kwintiel 5
51% geen lichamelijke beperking en chronische
aandoening
27% alleen een lichamelijke beperking

42

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 3.1 Ambitie, doelen en indicatoren inclusief sporten en bewegen
Indicator

Stand van zaken
47% alleen een chronische aandoening
17% een lichamelijke beperking en een chronische
aandoening
48% Nederlandse nationaliteit
45% westerse migratieachtergrond
41% niet-westerse migratieachtergrond
48% heteroseksueel
53% lesbisch/homoseksueel/biseksueel

Diversiteit in clublidmaatschap

31% man
26% vrouw
80% 6-11 jaar
56% 12-19 jaar
27% 20-34 jaar
22% 35-54 jaar
18% 55-64 jaar
17% 65-79 jaar
7%

80 jaar en ouder

12% lager opleidingsniveau
20% middelbaar opleidingsniveau
27% hoger opleidingsniveau
18% inkomen kwintiel 1
24% inkomen kwintiel 2
33% inkomen kwintiel 3
31% inkomen kwintiel 4
35% inkomen kwintiel 5
32% geen lichamelijke beperking en chronische aandoening
17% alleen een lichamelijke beperking
18% alleen een chronische aandoening
13% een lichamelijke beperking en een chronische
aandoening
30% Nederlandse nationaliteit
25% westerse migratieachtergrond
23% niet-westerse migratieachtergrond
24% heteroseksueel
19% lesbisch/homoseksueel/biseksueel
Op gemak voelen bij sportaanbieder

8,6

sporters van 4 jaar en ouder geven de sportaanbieder
waarbij zij sporten een ruime voldoende (8,6) op de
vraag of zij zich op hun gemak voelden

Trendgegevens, uitsplitsingen naar achtergrondkenmerken en bronvermeldingen zijn te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/inclusief-sporten
Bron: VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Uitwerkingsplan alliantie ‘Sporten en bewegen
voor iedereen’, 2018.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

43

3.2.2 Reflectie op doelen en indicatoren
Aanvullend op de ambitie van het thema inclusief sporten en bewegen zijn drie doelen geformuleerd. De
voortgang op deze doelen wordt gevolgd middels indicatoren. Voor dit thema geldt dat de indicatoren niet
zozeer te relateren zijn aan de doelen, maar op een hoger niveau inzicht verschaffen in het realiseren van
de ambitie. De indicatoren sportdeelname, voldoen aan de beweegrichtlijnen en clublidmaatschap zeggen
uiteindelijk meer over het al dan niet realiseren van de overkoepelende ambitie dan over het realiseren
van de doelen. De ambitie is te koppelen aan de sport- en beweegdeelname van Nederlanders, met name
wanneer wordt uitgesplitst naar specifieke groepen Nederlanders. Want een uitsplitsing naar groepen
dient gemaakt te worden om uitspraken te kunnen doen over inclusiviteit in de sport. Ook kunnen de
motieven van mensen om te sporten en bewegen, bijvoorbeeld of mensen dat voor hun plezier doen, iets
zeggen over het al dan niet bereiken van de overkoepelende ambitie (hierover is geen indicator
geformuleerd). Uiteindelijk zullen alle inspanningen binnen dit thema moeten uitmonden in meer sporten
en bewegen, wat een relevante en bestaande indicator is die aansluit bij de ambitie.
Het eerste doel binnen het thema gaat over de bewustwording van inclusiviteit onder sporters en allerlei
belanghebbenden in de sport- en beweegsector. Of inclusief sporten en bewegen door iedereen als
vanzelfsprekend ervaren wordt, is voor een deel af te meten aan de diversiteit van bonds- en
verenigingsbesturen. Wanneer er in sterke mate sprake is van diversiteit binnen sportbesturen, dan kan
dat een indicatie zijn voor (toegenomen) bewustwording en vanzelfsprekendheid. Andersom geldt dat
wanneer er geen sprake is van diversiteit binnen sportbesturen, er ook geen sprake is van
vanzelfsprekendheid van inclusiviteit. Bij dit doel gaat het echter veel meer om zaken als in hoeverre
sporters zich welkom voelen, of sport- en beweegaanbieders openstaan voor iedereen en of zij inclusief
beleid voeren. Dit zijn geen indicatoren die op dit niveau benoemd zijn, maar indicatoren waarmee de
voortgang op de maatregelen gevolgd worden.
Doel 2 heeft betrekking op de versterking van lokale en regionale samenwerking. Dit is niet inzichtelijk te
maken middels een van de opgestelde indicatoren. Daarvoor moet gekeken worden in hoeverre op lokaal
en regionaal niveau wordt samengewerkt en tussen wie die samenwerkingsverbanden zijn ontstaan, maar
ook in hoeverre inclusief sporten en bewegen in de lokale en of regionale sportakkoorden is geland. Uit
een tussentijdse analyse bleek dat het thema in nagenoeg alle sportakkoorden wordt uitgewerkt.29 Het is
mogelijk en raadzaam om hier alsnog een indicator voor op te stellen. In 2020 staat een nieuwe
inhoudsanalyse van de sportakkoorden gepland, waarmee meer inzicht verkregen kan worden in hoeverre
het thema in de lokale sportakkoorden is geborgd.
Het derde doel richt zich op het verbeteren van de sociale, praktische en financiële toegankelijkheid van
sport en bewegen. De benoemde indicatoren ‘op gemak voelen bij de sportaanbieder’ en diversiteit in
clublidmaatschap geven enig beeld in hoeverre deze randvoorwaarden beter zijn ingevuld. Wanneer
sporters zich op hun gemak voelen bij de sportaanbieders, dan is dit een indicatie dat de sport sociaal
toegankelijk is. Daarbij moet wel gekeken worden naar diverse groepen en een ontwikkeling over de tijd.
Ook de mate waarin diverse groepen lid zijn van een sportvereniging kan een weergave zijn van de
toegankelijkheid van sport en bewegen. Bij dit doel is het echter ook wenselijk om te kijken naar de
inspanningen die zijn geleverd op het verbeteren van de toegankelijkheid en of de doelgroep zelf ook
daadwerkelijk verbeteringen merkt.

29

44

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Aanpak
3.3.1 Beschrijving aanpak
Uitvoeringspartners VSG, NOC*NSF en VWS leveren langs de drie implementatielijnen (lokale-, sport- en
nationale lijn) een bijdrage aan de aanpak en uitvoering van dit thema. Aanvullend daarop is de landelijke
alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ opgericht. De alliantie heeft de ambitie en doelen voor dit
thema verder uitgewerkt en zal bijdragen aan de uitvoering ervan.
Alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’
De landelijke Alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ werkt aan de ambitie om sport en bewegen
voor iedereen toegankelijk te maken, met aandacht voor specifieke doelgroepen. De alliantiepartners zijn
de strategische partners (VWS, VSG en NOC*NSF) en daarnaast MEE NL, Bas van de Goor Foundation,
Stichting Life Goals, John Blankenstein Foundation, Sportkracht12, Fonds Gehandicaptensport, Jeugdfonds
Sport & Cultuur en het Ouderenfonds. De alliantie richt zich specifiek op mensen die een achterstand
hebben tot het sporten en bewegen of die zich minder welkom voelen bij de sport- en beweegaanbieders.
Het doel van de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ is het werkveld bewust te maken van de
mogelijkheden en belemmeringen die er vanwege iemands leeftijd, fysieke of mentale gezondheid,
etnische achtergrond, seksuele geaardheid of sociale positie zijn om te gaan sporten en bewegen.
De alliantie werkt gezamenlijk aan:
1. Bewustwording van het werkveld en de (potentiële) sporters vergroten.
De alliantie draagt bij aan de verspreiding van de boodschap van inclusief sporten en bewegen en
alliantiepartners voeren campagnes gericht op de doelgroep waarvoor zij werkzaam zijn.
2. De lokale en of regionale samenwerking en borging te versterken of te bereiken.
De alliantiepartners agenderen thema’s van inclusief sporten en bewegen binnen hun eigen
netwerk en nieuwe netwerken. De alliantie organiseert jaarlijks een landelijk congres en lokale
en/of regionale bijeenkomsten worden georganiseerd.
3. Wegnemen belemmeringen, opzetten versterken en uitbreiden van passend sport- en
beweegaanbod.
De alliantie zet in op het bevorderen van sport- en beweegparticipatie door sport- en
beweegaanbieders te versterken en het delen van kennis. Ze ondersteunen het werkveld met
kennis die praktisch toepasbaar is.
Bij het realiseren van deze doelen wordt gebruik gemaakt van bestaande samenwerkingen. De alliantie
komt gemiddeld drie keer per jaar bijeen. Tot nu toe hebben in januari, september en december 2019
bijeenkomsten plaatsgevonden. Voor een overzicht van de inspanningen per alliantiepartner zie bijlage
B5.1.
3.3.2 Proces aanpak
In het monitoringsplan van het sportakkoord zijn geen procesindicatoren benoemd om de uitrol van de
aanpak van inclusief sporten en bewegen te volgen. Niettemin kunnen we een aantal relevante zaken over
de stand van zaken met betrekking tot de aanpak vermelden, namelijk de projectsubsidies en challenges
die VWS via de nationale lijn voor het thema uitzet, de diensten die NOC*NSF via de sportlijn aanbiedt om
inclusiviteit in de sport te bevorderen, de aandacht van het thema in de lokale sportakkoorden (lokale
lijn) en een tussentijdse evaluatie van de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’.
Projectsubsidies en innovatiechallenges inclusief sporten en bewegen
Binnen het thema inclusief sporten en bewegen worden door VWS projectsubsidies verleend die zich
richten op inclusief sporten en bewegen (zie tabel 3.2). In bijlage B5.1 worden de projectsubsidies en de
actuele stand van zaken nader beschreven.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

45

Tabel 3.2 Projectsubsidies inclusief sporten en bewegen in 2020 (peildatum 31 maart 2020)
Projectsubsidie

Looptijd activiteiten

Special Olympics Healthy Athletes

1-1-2019 t/m 31-12-2021***

Special Olympics Play Unified

1-9-2019 t/m 31-12-2023

Stichting Gouden dagen (Vitality games)

11-9-2019 t/m 01-11-2020***

Voetbal voor iedereen (KNVB)*

1-10-2019 t/m 31-03-2022

Sporthulpmiddelen

1-10-2018 t/m 31-12-2021*** (vervolg op bestaand
traject)

Vervoersvoorziening

1-1-2020 t/m 31-12-2020

Ongehoord Sportief

1-1-2020 t/m 31-12-2021

Subsidieregeling stimulering bouw en onderhoud

-

sportaccommodaties**
Alliantie Sporten en bewegen voor iedereen
Voorzitter

1-7-2019 t/m 31-12-2021

Bas van de Goor Foundation

1-1-2020 t/m 31-12-2021

Fonds Gehandicaptensport

1-6-2019 t/m 31-12-2021

Jeugdfonds Sport & Cultuur

1-9-2018 t/m 31-8-2022

John Blankenstein Foundation

1-1-2019 t/m 31-12-2021

MEE NL

1-6-2019 t/m 31-12-2021

NOC*NSF

1-5-2019 t/m 31-12-2021

Ouderenfonds

1-5-2019 t/m 31-12-2021

Sportkracht12

1-6-2019 t/m 31-12-2021

Stichting Life Goals

1-7-2019 t/m 31-12-2021

VSG

1-1-2019 t/m 31-12-2022

* Dit project valt zowel binnen het thema inclusief sporten en bewegen als onder de Alliantie Gelijkspelen (zie
hoofdstuk 6 positieve sportcultuur).
** Deze projectsubsidie valt zowel binnen het thema inclusief sporten en bewegen als onder duurzame
sportinfrastructuur. De subsidieregeling wordt in hoofdstuk 4 nader toegelicht.
*** Deze projectsubsidies zijn inmiddels verlengd tot de genoemde datum.

Via de nationale lijn zijn twee innovatiechallenges uitgezet voor het thema inclusief sporten en bewegen:
de bewustwordingscampagne inclusief sporten en bewegen en samen spelen met een beperking. Zie
bijlage B4.2 voor een beschrijving van deze challenges.
Diensten NOC*NSF voor het thema inclusief sporten en bewegen
In de periode 1 september 2019 (start sportlijn) t/m 31 maart 2020 zijn vijftien diensten aangevraagd
waarin ondersteuning van sportverenigingen op het thema inclusief sporten en bewegen plaatsvindt. De
meeste aangevraagde producten voor dit thema richten zich op beginnende trainers en zijn allemaal van
het type informeren en inspireren. De diensten zijn gericht op specifieke doelgroepen, wat aansluit op de
ambitie van het thema inclusief sporten en bewegen. Zie voor meer informatie een beschrijving van de
diensten in paragraaf 2.2 en registratiedata van de diensten in bijlage 3.2.
Lokale sportakkoorden en het thema inclusief sporten en bewegen
Het thema inclusief sporten en bewegen is in 35 van de eerste 39 lokale sportakkoorden benoemd en
uitgewerkt. Dit blijkt uit de analyse van deze eerste groep akkoorden, die in november 2019 zijn

46

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

opgeleverd30. Uit analyse van de tot nu toe opgeleverde lokale sportakkoorden blijkt dat meerdere
doelgroepen aandacht krijgen bij het uitwerken van het thema inclusief sporten en bewegen. De
zoektermen jongeren/jeugd, ouderen/senioren en beperking/handicap staan in de top vijf van meest
gebruikte termen. Er is daarnaast vooral veel aandacht voor termen als belemmering, kwetsbaar of
meedoen en voor inkomen, armoede en/of lage sociaal economische status als belemmeringen op
wijkniveau. Dat sluit aan bij de landelijke ambitie om sport en bewegen voor iedereen toegankelijk te
maken, ook voor degenen die nu nog belemmeringen ervaren. Overeenkomstig de accenten binnen het
landelijk thema inclusief sporten en bewegen, gaat de aandacht binnen de lokale akkoorden vooral uit
naar het vergroten van de sportdeelname onder specifieke doelgroepen (ouderen, mensen met een
lichamelijke beperking of aandoening en mensen in armoede) en minder naar belemmerende sportcultuur
(o.a. racisme, homonegativiteit) en diversiteit in kaderfuncties.
Ten opzichte van de tussenrapportage in november 2019 zijn 62 nieuwe lokale sportakkoorden opgeleverd.
Hiervan is de inhoudsanalyse nog niet gereed, deze resultaten worden later in 2020 verwacht.
Evaluatie alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’
VWS heeft met alle alliantiepartners evaluatiegesprekken gevoerd waarbij werd teruggeblikt op het
afgelopen jaar en vooruitgeblikt op het jaar 2020. Volgens de partners moet de nadruk van de alliantie
liggen op het positief beïnvloeden van beleid en het gebruikmaken van elkaars netwerk, kennis en
middelen. In het begin was het voor diverse partijen binnen de alliantie nog zoeken naar de te varen koers
en de wijze waarop partners elkaar kunnen versterken. Dit is inmiddels helder en er vloeien concrete
actiepunten en doelstellingen uit de alliantie. Uitkomst van de evaluatie is dat de alliantie goed
functioneert. Voorbeelden hiervan zijn:
• De voorzitter heeft een ondersteunende rol gehad in de ontwikkeling van de brochure ‘Met
sport en bewegen naar en energiek en gezond Nederland’ die door NOC*NSF als input voor de
verkiezingsprogramma’s naar de programmacommissies en woordvoerders sport verstuurd is.
Ook hebben meerdere partners mee gedacht.
• Groepen die bij meerdere organisaties tot de doelgroep behoren worden door de partners
gezamenlijk bediend en de partners verwijzen naar elkaar, of maken ruimte voor andere
partijen.
• Bas van de Goor Foundation die via regionale partijen (bijv. via MEENL het Ouderenfonds of
Stichting Life Goals) de Diabetes Challenge bij verschillende doelgroepen kan gaan uitrollen.
• Het Volwassenfonds is opgericht door Sportkracht 12 en wordt ondersteund door de hele
alliantie.
Uit de evaluatie blijkt dat het essentieel is dat in 2020 de nadruk gelegd wordt op verbinding, zowel
tussen de partners, als tussen de activiteiten van de alliantiepartners en de lokale en regionale
activiteiten om de alliantie tot een succes te maken. Daarnaast is het belangrijk dat knopen snel kunnen
worden doorgehakt. De alliantie zou een katalysator moeten zijn van initiatieven. In het eerste jaar was
het erg zoeken naar onderlinge posities en het concreet maken van acties. De uitkomsten van deze
evaluatie zijn een goed voorbeeld van lerend evalueren.
In 2020 zal door de alliantie gewerkt worden aan de zichtbaarheid en de vindbaarheid van regelingen en
ondersteuning. In 2020 kan de samenwerking nog nadrukkelijker worden gezocht en kan de alliantie
breder worden uitgedragen door bijvoorbeeld het aangaan van samenwerkingen en uitdagingen. Een

30

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

47

voorbeeld daarvan is dat MEE NL een doelgroep bereikt die bij meerdere partners in aanmerking kan
komen voor de lopende programma’s (Ouderenfonds, Bas van de Goor Foundation, Stichting Life Goals).
3.3.3. Samenvatting
Het thema inclusief sporten en bewegen heeft een overkoepelende ambitie die door middel van drie
doelen verder is uitgewerkt. De aanpak van het thema is uitgewerkt door een alliantie, zij dragen mede
zorg voor de uitvoering ervan. De alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ werkt gezamenlijk aan
bewustwording rond inclusief sporten en bewegen, het versterken en borgen van lokale en regionale
samenwerking en het wegnemen van belemmeringen en opzetten en versterken van passend aanbod. De
organisatie rondom dit thema staat en de betrokken partijen zijn bezig met de uitvoering van het thema
inclusief sporten en bewegen (zie paragraaf 3.4). Zo wordt via een aantal projectsubsidies van VWS aan de
doelen van thema inclusief sporten en bewegen gewerkt en is het thema opgenomen in nagenoeg alle
lokale sportakkoorden.

Maatregelen
3.4.1 Samenhang doelen, maatregelen en procesindicatoren
Om de drie doelen van het thema inclusief sporten en bewegen te realiseren zijn voor elk doel een aantal
maatregelen uitgewerkt. De voortgang op deze maatregelen worden gevolgd middels een aantal
procesindicatoren. In tabel 3.3. staat per doel een overzicht van deze maatregelen en
procesindicatoren31.
Tabel 3.3 Doelen, maatregelen en procesindicatoren inclusief sporten en bewegen
Maatregelen

Procesindicatoren

Doel 1: Inclusief sporten en bewegen wordt door iedereen als vanzelfsprekend ervaren
1.1 De uitvoering van een campagne om

1.1.1 Bewustwordingscampagne inclusief sporten en

bewustwording over ‘inclusief sporten en

bewegen

bewegen’ bij (potentiële) sporters en het werkveld
te genereren
1.2 Het agenderen van de thema’s inclusief

1.2.1 Activiteiten bij sportaanbieders voor mensen die

sporten, sociale toegankelijkheid en diversiteit in

belemmeringen ervaren om te (gaan) sporten en

het werkveld

bewegen
1.2.2 Aandacht in beleid bij sportverenigingen voor
mensen die belemmeringen ervaren
1.2.3 Gemeentelijk beleid voor toegang tot sport voor
kwetsbare groepen
1.2.4 Diversiteitsbeleid op kaderfuncties bij
sportbonden
1.2.5 Diversiteitsbeleid op kaderfuncties bij
sportverenigingen

31

48

De stand van zaken op een aantal van deze indicatoren is ook te raadplegen op:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/inclusief-sporten

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 3.3 Doelen, maatregelen en procesindicatoren inclusief sporten en bewegen
Maatregelen

Procesindicatoren

1.3 Het stimuleren en faciliteren van

1.3.1 Monitoren online platforms (gebruik en

kennisuitwisseling over ‘inclusief sporten en

tevredenheid)

bewegen’ in samenwerking met en voor het

1.3.2 Monitoren bijeenkomsten (registratie en

werkveld

tevredenheid deelnemers)

Doel 2: Regio’s in Nederland zijn versterkt op het gebied van inclusief sporten en bewegen door
intensieve samenwerking in regionale of lokale allianties
2.1 Opzetten, versterken en uitbreiden van lokale

2.1.1 Aanvragen en gebruikers stimuleringsbudget

en/of regionale samenwerkingen
2.2 Opzetten, versterken en uitbreiden van

2.2.1 Aanvragen en gebruikers microbudget

passend sport- en beweegaanbod
2.3 Het verleiden en begeleiden van potentiële

2.3.1 Inzet buurtsportcoaches voor inclusief sporten en

sporters naar het sport- en beweegaanbod

bewegen
2.3.2 Inzet buurtsportcoaches voor specifieke
doelgroepen
2.3.3 Gemeenten met buurtsportcoaches die zich
inzetten voor deze groepen
2.3.4 Inzet buurtsportcoaches voor begeleiding vanuit
de GLI
2.3.5 Aantal modules in MBO en HBO sportopleidingen
gericht op inclusief sporten en bewegen

Doel 3: De sociale, praktische en financiële toegankelijkheid van het sport en beweegaanbod is
vergroot
3.1 Het verlagen van financiële drempels voor

3.1.1 Aanvragen Jeugdfonds Sport & Cultuur

(potentiële) sporters

(deelnemende gemeenten, gebruikersgroepen,
aanvrager, uitputting budgetten) en oprekken
leeftijdsgrens

3.2 Het verbeteren van de praktische

3.2.1 Gebruik en tevredenheid subsidieregeling

toegankelijkheid voor (potentiële) sporters

Stimulering bouw en onderhoud sportaccommodaties
3.2.2 Gebruik en tevredenheid Toolbox
Sporthulpmiddelen
3.2.3 Gebruik en tevredenheid vervoersregeling

3.3 Het vergroten van de vindbaarheid van
landelijke en lokale regelingen
Bron: Uitwerkingsplan alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’, 2018.

3.4.2 Procesindicatoren maatregelen
In deze paragraaf wordt de stand van zaken voor de verschillende maatregelen aan de hand van de
procesindicatoren geschetst.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

49

Doel 1: Inclusief sporten en bewegen wordt door iedereen als vanzelfsprekend ervaren
1.1 Bewustwordingscampagne inclusief sporten en bewegen
Het creëren van bewustwording bij het werkveld is geen eenvoudig doel en leent zich daardoor uitstekend
voor een meer innovatieve aanpak. Om die reden is er een innovatiechallenge uitgezet met als vraag:
‘Bedenk een creatieve en spraakmakende bewustwordingscampagne: hoe zorgen we ervoor dat iedereen
zich welkom voelt in de sport?’. De campagne moet zich richten op de aanbieders van sport- en
beweegactiviteiten (verenigingen, sportscholen, ongeorganiseerde sport, openbare ruimte, etc.), en de
mensen binnen die organisaties (medewerkers, trainers, vrijwilligers, coaches, bestuurders, etc.) of
sportondersteuners, zoals buurtsportcoaches. De campagne moet zorgen voor bewustwording en zo
bijdrage aan een inclusievere sportwereld.
Van de 41 inzendingen zijn acht partijen uitgenodigd om hun idee aan de jury te presenteren. De alliantie
‘Sporten en bewegen voor iedereen’ heeft de drie beste ideeën geselecteerd. De partijen Zouka Media,
Social Brothers en Willem van Rooij kregen ieder € 5.000,- ontwikkelbudget om hun idee door te
ontwikkelen tot een volledig uitvoerbaar campagneplan. Uiteindelijk is het campagneplan van Zouka
Media als beste beoordeeld door de alliantiepartners en krijgen zij € 75.000,- om een campagne voor
inclusief sporten en bewegen te ontwikkelen. Deze campagne heeft als werktitel ‘Iedereen welkom in de
sport’ en zal tot een beeldcampagne met foto’s (posters) en filmpjes uitgewerkt worden. Doelstelling van
de campagne is het op gang brengen van gesprekken over de waarde van een inclusieve en gastvrije
sportomgeving. De bewustwordingscampagne wordt momenteel uitgewerkt en zal in 2020 worden
gelanceerd met een looptijd tot en met 2021. Na afloop zal de campagne worden geëvalueerd (indicator
1.1.1).
1.2 Agenderen thema’s inclusief sporten, sociale toegankelijkheid en diversiteit
Met betrekking tot het agenderen van de thema’s zijn een aantal streefwaarden voor 2021 geformuleerd
(zie tabel 3.4). Per ambitie zal op basis van meest recente data worden toegelicht wat de stand van
zaken32 voor de betreffende ambitie is.
Tabel 3.4 Agenderen inclusief sporten, sociale toegankelijkheid en diversiteit, streefwaarden
2021 en stand van zaken
Streven 2021

Stand van zaken

Minimaal 25% van de sportverenigingen voert activiteiten uit voor

19% voert activiteiten uit, voor 6% is

mensen die belemmeringen ervaren om te (gaan) sporten en

dat op korte termijn een

bewegen

aandachtspunt (2018)

Minimaal 50% van de sportverenigingen heeft aandacht voor

wordt in 2020 uitgevraagd

mensen die belemmeringen ervaren om te (gaan) sporten en
bewegen in het beleid
Minimaal 70% van de sportbonden heeft diversiteitsbeleid op

65% van sportbonden voert

kaderfuncties

diversiteitsbeleid (2018)

Verbreden van diversiteitsbeleid binnen bonden tot alle

-

kaderfuncties (niet alleen bestuur)
Minimaal 40% van de sportverenigingen heeft diversiteitsbeleid op

19% van sportverenigingen voert

kaderfuncties

diversiteitsbeleid (2018)

32

De actuele stand van zaken voor een aantal indicatoren wordt ontsloten via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/inclusief-sporten.

50

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Activiteiten voor mensen die belemmeringen ervaren
In 2018 voerde één op de vijf verenigingen activiteiten uit voor kwetsbare doelgroepen zoals mensen met
een beperking of aandoening, lage inkomensgroepen en mensen met een migratieachtergrond (indicator
1.2.1; figuur 3.1). Dit is een toename ten opzichte van 2016. Het lijkt er op dat verenigingen deze ambitie
gedeeltelijk hebben gerealiseerd. In 2018 wil 6 procent van de verenigingen op de korte termijn
activiteiten aan deze doelgroepen aanbieden, dat zou betekenen dat de ambitie van 25 procent in 2021
haalbaar is.
Figuur 3.1 Het uitvoeren van activiteiten voor kwetsbare doelgroepen door verenigingen in
2016 (n=501) en 2018 (n=442; in procenten)

2016

14

2018

9

19

0

26

6

20

30

27

40

21

28

60

20

80

Voeren activiteiten uit op dit thema

Aandachtspunt voor de korte termijn

Aandachts-punt voor de lange termijn

Geen belangstelling

100

N.v.t.

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, voorjaar 2016 en najaar 2018.

In 2019 biedt 66 procent van de ondernemende sportaanbieders sport- en beweegactiviteiten of
openingstijden voor speciale doelgroepen aan (figuur 3.2). Doelgroepen waar zij zich hiermee het meest
op richten zijn kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar (44%) en ouderen (42%), gevolgd door mensen met
een beperking of chronische aandoening (39%). Er lijkt vooral aandacht voor specifieke leeftijdsgroepen.
Minder aandacht lijkt uit te gaan naar mensen met een migratieachtergrond (14%) en lage inkomens (9%).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

51

Figuur 3.2 Ondernemende sportaanbieders met sport- en beweegactiviteiten of
openingstijden voor speciale doelgroepen in 2019, naar type aanbieder (in procenten, n=468)

Kinderen tussen 4 en 12 jaar

Ouderen

Mensen met beperkingen en/of
chronische aandoeningen

Baby’s en peuters van 0-4 jaar

Jeugd tussen 12 en 18 jaar

Vrouwen

Mensen met een migratieachtergrond

Mensen met lage inkomens

Mannen

Andere speciale doelgroep

Nee

0
Totaal

20
Fitnessaanbieder

40
Paardensportaanbieder

60

80

100

Zwemaanbieder

Bron: Mulier Instituut, Peiling ondernemende sportaanbieders, 2019.

Aandacht in beleid voor mensen die belemmeringen ervaren om te sporten en bewegen
Deze indicator (indicator 1.2.2) wordt in 2020 voor het eerst bij verenigingen uitgevraagd. De resultaten
worden in het najaar van 2020 verwacht en zullen in een volgende rapportage worden opgenomen.
Voor de mate waarin gemeentelijk sportbeleid zich op specifieke doelgroepen richt, is geen streefwaarde
benoemd (indicator 1.2.3). Wel is het een indicator om te volgen in welke mate de thema’s inclusief
sporten, sociale toegankelijkheid en diversiteit worden geagendeerd. Ongeveer acht op de tien
gemeenten (87%) voeren sportbeleid voor specifieke groepen. De drie doelgroepen waar gemeentelijk
beleid zich het meest op richt zijn kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar (80%), ouderen van 50 jaar en
ouder (73%) en personen met een beperking (72%; figuur 3.3).

52

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Figuur 3.3 Gemeentelijk sport- en beweegbeleid gericht op specifieke doelgroepen in 2019
(in procenten, meerdere antwoorden mogelijk, n=141)
100

80

80

73

72

67

57

60

53

49
40

37

47

46
37
31

29

29

26

20

13
6

6

0

Bron: Mulier Instituut/VSG, VSG-panel, december 2019.

Diversiteitsbeleid op kaderfuncties
In 2018 gaf 65 procent van 72 bevraagde sportbonden aan specifiek beleid te voeren om diversiteit en
inclusie te bevorderen binnen het bondskader (Bondenmonitor 2018, NOC*NSF), een toename vergeleken
met 2017 (51%; indicator 1.2.4). Daarbij gaat het vooral om bestuurders (41%) en in mindere mate (ook)
om andere kaderfuncties zoals onder meer trainers/coaches (17%) en arbitrage (16%). Van de bevraagde
sportverenigingen (totaal 485 verenigingen) gaf in 2018 19 procent aan rekening te houden met diversiteit
bij de werving en keuze van bestuurders en/of trainers/coaches (indicator 1.2.5; Verenigingsmonitor
2018, Mulier Instituut). Dit diversiteitsbeleid is overwegend gericht op zowel bestuur als trainers/coaches
en bij een kwart alleen op het bestuur.
Sportbonden en sportverenigingen met diversiteitsbeleid richten zich met name op geslacht en leeftijd
(figuur 3.4). Van de bonden met een diversiteitsbeleid voor kaderfuncties richt de meerderheid zich op
geslacht (85%) en leeftijd (62%) en in minder mate (ook) op etniciteit (26%; n=12), beperking (21%; n=10),
opleidingsniveau (15%) en seksuele voorkeur (13%). Van de verenigingen met een diversiteitsbeleid richt
zo'n 75 procent zijn kaderfunctiebeleid op diversiteit in geslacht en leeftijd. Enkele verenigingen richten
zich (tevens) op meer diversiteit naar etniciteit (16%), beperkingen (6%) en/of seksuele voorkeur (3%).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

53

Figuur 3.4 Diversiteitsbeleid sportbonden (n=47) en sportverenigingen (n=118) voor
kaderfuncties gericht op verschillende groepen in 2018 (basis= sportbonden en
sportverenigingen met diversiteitsbeleid, in procenten)
100
85
80

74

75
62

60

40
26
20

16

21

13

15
6

15

3

0

Sportbonden

Sportverenigingen

Bron: Mulier Instituut, Verenigingsmonitor, 2018; NOC*NSF, Bondenmonitor, 2018.

De stand van zaken over het diversiteitsbeleid van sportbonden en sportverenigingen wordt online
bijgehouden op sportenbewegenincijfers.nl. Zodra er nieuwe cijfers beschikbaar zijn, worden deze hier
ontsloten.
1.3 Kennisuitwisseling over inclusief sporten en bewegen
Om ervoor te zorgen dat inclusief sporten en bewegen als vanzelfsprekend wordt ervaren bij (potentiële)
sporters, sport- en beweegaanbieders, overheden en andere betrokken organisaties, wordt
kennisuitwisseling over inclusief sporten en bewegen in samenwerking met en voor het werkveld
gestimuleerd en gefaciliteerd. Er worden feiten en cijfers (sturingsinformatie), producten en diensten
(ontwikkelen en versterken), marketinginformatie (kennis over hoe mensen te bereiken en te benaderen),
interventies en goede voorbeelden beschikbaar gesteld. Daarnaast wordt kennis beschikbaar gesteld via
diverse kanalen die aansluiten bij de doelgroep: bijeenkomsten, sociale media, bestaande
(kennis)platformen (waaronder allesoversport.nl als content database), en andere lokale en landelijke
platformen. Ook draagt het jaarlijks organiseren van een landelijk congres inclusief sporten en lokale
en/of regionale bijeenkomsten bij aan de kennisuitwisseling omtrent dit thema.
Kennisuitwisseling over inclusief sporten en bewegen wordt gemonitord aan de hand van de inspanningen
van de alliantiepartners (Sporten en bewegen voor iedereen) en het gebruik van online platforms (o.a.
allesoversport.nl, platform sportakkoord en websites van de allianties) en de evaluatie van
bijeenkomsten. Van een aantal alliantiepartners hebben we bezoekcijfers van hun website ontvangen. Van
nagenoeg alle alliantiepartners is informatie beschikbaar over hun bijdragen aan de organisatie van
landelijke dan wel lokale bijeenkomsten en overige de diensten, interventies etc. (zie bijlage B5.1). Veel
van de afgesproken inspanningen zijn geleverd of worden opgestart. Om uitspraken te doen over het
gebruik van online platforms (indicator 1.3.1) en de evaluatie van bijeenkomsten (indicator 1.3.2) is het
nog te vroeg. Deze worden de komende periode verder ontwikkeld en van informatie voorzien.

54

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Doel 2: Regio’s in Nederland zijn versterkt op het gebied van inclusief sporten en bewegen
door intensieve samenwerking in regionale of lokale allianties
2.1 Opzetten, versterken en uitbreiden van lokale en/of regionale samenwerkingen
Om ervoor te zorgen dat inclusief sporten en bewegen in de regionale en/of lokale akkoorden wordt
geborgd worden inspanningen gepleegd voor het opzetten, versterken of uitbreiden van lokale en/of
regionale samenwerkingsverbanden. Als vervolg op Grenzeloos Actief33 worden regionale
samenwerkingsverbanden ondersteund. Hiertoe worden stimuleringsbudgetten uitgekeerd (indicator
2.1.1). Op dit moment ondersteunen NOC*NSF en Sportkracht12 in totaal 25 regionale
samenwerkingsverbanden. Er was met 34 aanvragen sprake van een overvraging. Iedere provincie heeft
minimaal één aanvraag toegekend gekregen. De procesbegeleiding gaat ingevuld worden door
professionals van Sportkracht12 en SPN en richt zich op: communicatiestrategie, ‘bestaansrecht’
samenwerkingsverband, missie/visie bepalen, nieuwe samenwerkingspartners aantrekken en
betrokkenheid gemeentes vergroten.
Op basis van de ervaringen van de regionale samenwerkingsverbanden aangepast sporten vinden nu
gesprekken plaats met de gemeente Alphen aan de Rijn, Deventer en Heemskerk (Zeist volgt nog) om hen
procesbegeleiding te bieden om ook een samenwerkingsverband te versterken of te ontwikkelen rondom
ouderen.
Daarnaast zijn ook inspanningen gepleegd op het aanhaken van organisaties buiten de alliantie ‘Sporten en
bewegen voor iedereen’. Voorbeelden hiervan zijn ReumaNL, NL Training, het Centraal Orgaan opvang
Asielzoekers (COA) en Humankind.City (zie bijlage B5.1).
2.2 Opzetten, versterken en uitbreiden van passend sport- en beweegaanbod
Het opzetten, versterken en uitbreiden van passend sport- en beweegaanbod draagt bij aan het
strategische doel om inclusief sporten en bewegen in de lokale en regionale sportakkoorden te borgen.
Sportaanbieders worden hierin ondersteund door goede voorbeelden en werkzame elementen te delen.
Daarnaast worden sport- en beweegaanbieders gestimuleerd tot het werven van een diverse samenstelling
van besturen, trainers/coaches en overige vrijwilligers. De wervings- en opleidingskosten kunnen vanuit
een microbudget worden ingezet door de sport- en beweegaanbieder.
Microbudgetten sportaanbieders
De inspanningen op deze maatregel worden gemonitord aan de hand van het aantal microbudgetten dat
wordt aangevraagd (indicator 2.2.1). Sport- en beweegaanbieders kunnen namelijk budgetten aanvragen
die zij in afstemming met de gemeente, regio of sportbond in kunnen zetten om passend aanbod op te
zetten of versterken. Dit budget is beschikbaar voor kwetsbare doelgroepen en breder dan alleen
aangepast sporten in het verleden. Het gaat om het bereiken van mensen die vanwege leeftijd, fysieke of
mentale gezondheid, etnische achtergrond, seksuele geaardheid of sociale positie belemmeringen ervaren
om te gaan sporten en bewegen. Sport- en beweegaanbieders kunnen maximaal €850,- aanvragen. Het
budget kan bijvoorbeeld ingezet worden om materialen aan te schaffen die inclusief sporten en bewegen
mogelijk maken. Sinds oktober 2019 zijn 114 aanvragen voor een stimuleringsbudget ingediend. Daarvan
zijn 54 aanvragen in het vierde kwartaal van 2019 toegekend. Daarbij is een spreiding zichtbaar naar de
verschillende doelgroepen waarvoor het budget is aan te vragen. Ruim een derde van de aanvragen is
gericht op mensen met een beperking. Ook een derde van de aanvragen is gericht op ouderen. Daarnaast
zijn de aanvragen gericht op mensen met een laag inkomen een meer abstracte doelgroep van ‘kwetsbare
mensen’. In afstemming met VWS is besloten om per 1 mei 2020 geen aanvragen meer te beoordelen

33

Sportbeleid gericht op mensen met een beperking. Looptijd 2015-2018.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

55

gericht op mensen met een beperking en ouderen. Reden daarvoor is om aanbieders die zich (willen gaan)
inzetten voor dak- en thuislozen, LHBTI+ en mensen met een laag inkomen, meer ruimte te geven om
gebruik te maken van dit budget.
Ook binnen andere thema’s worden inspanningen op deze maatregel geleverd. Zo wordt binnen vitale
sport- en beweegaanbieders ingezet op het versterken van aanbieders en wordt binnen positieve
sportcultuur het belang een positieve sportcultuur bij sport- en beweegaanbieders geagendeerd en
worden zij ondersteund en gefaciliteerd in het werken aan een positief pedagogisch klimaat.
2.3 Verleiden en begeleiden naar passend sport- en beweegaanbod
Om potentiële sporters naar passend sport- en beweegaanbod te begeleiden worden buurtsportcoaches
ingezet. Dit kunnen coördinerende, uitvoerende of gespecialiseerde buurtsportcoaches zijn, die
verbindingen leggen binnen het werkveld. De buurtsportcoaches worden ingezet op het bij elkaar brengen
van vraag en aanbod en het stimuleren van diversiteit. Waar nodig helpen zij bij het opzetten van sporten beweegaanbod dat bijdraagt aan inclusief sporten en bewegen. Ook ondersteunen zij mensen die
belemmeringen ervaren om te sporten, om te besturen of belemmeringen ervaren om als vrijwilliger aan
de slag te gaan. Daarnaast worden professionals betrokken en ingezet die in direct contact staan met
potentiële sporters om hen te verleiden en begeleiden naar het sport- en beweegaanbod. Hierbij is
aandacht voor bestaande initiatieven als beweegmaatjes, inzet van vrijwilligers en rolmodellen.
Het streven is om de inzet van buurtsportcoaches voor sportstimulering van mensen die belemmeringen
ervaren om te sporten en bewegen te vergroten.
Inzet van buurtsportcoaches voor inclusief sporten en bewegen
Uit een peiling onder buurtsportcoaches (n=100) blijkt dat 95 procent van de buurtsportcoaches naar eigen
zeggen met hun werkzaamheden bijdraagt aan de ambities van het thema inclusief sporten en bewegen
(indicator 2.3.1). Daarmee leveren ze met hun werkzaamheden de grootste bijdrage aan dit thema. 91
procent zet zichzelf in om iedere Nederlander een leven lang plezier te laten beleven aan sport en 80
procent om belemmeringen om te sporten weg te nemen. In figuur 3.5 is te zien op welke thema’s binnen
het thema de buurtsportcoaches voornamelijk actief zijn.
Figuur 3.5 De inzet buurtsportcoaches voor thema's binnen inclusief sporten en bewegen in
2019 (basis= buurtsportcoaches die zich voor dit thema inzetten, in procenten, in procenten,
n=90)
100

94

80
64
60

49
40
23
20

0
Sportstimulering van
Vergroten toegankelijkheid Vergroten toegankelijkheid
Stimulering sociale
minder actieve/kwetsbare
bij sportverenigingen
bij overige sportaanbieders diversiteit in kaderfuncties
groepen
(bestuur/trainers) bij
sportaanbieders

Bron: Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

56

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Voor meer informatie over de inzet van buurtsportcoaches voor de ambities van sportakkoord, zie het
factsheet over de inzet van buurtsportcoaches voor het sportakkoord 34. De stand van zaken over het de
inzet van buurtsportcoaches wordt online bijgehouden op sportenbewegenincijfers.nl. Zodra er nieuwe
cijfers beschikbaar zijn, worden deze hier ontsloten.
Inzet van buurtsportcoaches voor specifieke doelgroepen
Aan buurtsportcoaches is gevraagd voor welke doelgroepen zij werkzaam zijn. Hieruit blijkt dat ongeveer
de helft van de ondervraagde buurtsportcoaches werkt voor en met mensen die onvoldoende lichamelijk
actief zijn, buurtbewoners en mensen met overgewicht (indicator 2.3.2).35
Gemeenten die aan de Brede Regeling Combinatiefuncties deelnemen, zetten hun buurtsportcoaches
overwegend in voor de leeftijdsgroepen kinderen (4-12 jaar), jongeren (12-18 jaar) en ouderen (65+;
indicator 2.3.3).36 Daarnaast is de inzet van buurtsportcoaches in gemeenten voornamelijk gericht op
personen met een beperking, chronische aandoening of gedragsproblematiek (74%), buurtbewoners (60%)
en personen met overgewicht (60%). Uit de Brede Regeling Combinatiefuncties 201937 blijkt dat mensen
met een beperking of chronische aandoening en lage inkomensgroepen vaak tot de doelgroep van
buurtsportcoaches behoren, maar de inzet op deze doelgroepen in vergelijking met de doelgroep kinderen
qua omvang (in aantal fte) achterblijft.
Inzet van buurtsportcoaches voor begeleiding vanuit de Gecombineerde Leefstijlinterventie
Sinds januari 2019 wordt de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) vanuit de basisverzekering vergoed
door de zorgverzekeraar.38 Volwassenen met obesitas en overgewicht met een risicofactor (Diabetes Type
2, Hart en Vaatziekten, slaapapneu of artrose) komen in aanmerking voor deelname aan de GLI. Zij krijgen
gedurende twee jaar advies over en begeleiding bij gezonde voeding en eetgewoontes, gezond bewegen
en gedragsverandering om een gezonde leefstijl te verwerven en te behouden. Ongeveer de helft van de
ondervraagde buurtsportcoaches (52%) zegt op enige manier betrokken te zijn bij de GLI. 39 Alle
buurtsportcoaches die in de gezondheidssector werkzaam zijn, geven aan bij de GLI betrokken te zijn.
Zeven op de tien buurtsportcoaches die betrokken zijn bij de GLI (71%) denken mee over passend sport- en
beweegaanbod voor deelnemers aan de GLI en 29 procent begeleidt patiënten die de GLI hebben afgerond
naar structureel sport- en beweegaanbod.
Modules in MBO en HBO sportopleidingen gericht op inclusief sporten en bewegen
Aangezien sportprofessionals zoals managers, buurtsportcoaches en sportleraren, -trainers en -begeleiders
een sleutelrol vervullen in het vormgeven van een inclusieve(re) sportomgeving is het met het oog op de
toekomst raadzaam ook te kijken naar diversiteit in relevante opleidingen, zoals Academies voor
Lichamelijke Opvoeding, HBO-Sportkunde-opleidingen en Mbo-opleidingen Sport en bewegen. Het Mulier

34

Heijnen, E. & Stam, W. van (2020). De inzet van de buurtsportcoach voor het Nationaal Sportakkoord
(factsheet 11/2020). Utrecht: Mulier Instituut.

35

Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

36

Pulles, I., Stam, W. van, Heijnen, E. & Lindert, C. van (2019). Monitor Brede Regeling Combinatiefuncties
2019. Utrecht: Mulier Instituut.

37

Zie noot 36.

38

Zie voor meer informatie over de GLI en interventies:
https://www.loketgezondleven.nl/zorgstelsel/gecombineerde-leefstijlinterventie

39

N=52. Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

57

Instituut voert een verkenning uit naar aandacht voor inclusief sporten en bewegen in het curriculum bij
zeven MBO sportopleidingen en vijf HBO-Sportkunde opleidingen.
Er zijn op dit moment 34 ROC’s in Nederland. Op het gebied van sport en bewegen bestaan er vijf
uitstroomprofielen (uit het kwalificatiedossier): Sport- en bewegingsleider (niveau 3), coördinator Sporten bewegingsagogie, coördinator Buurt, Onderwijs & Sport, coördinator Sport, Bewegen en Gezondheid en
coördinator Sportinstructie, Training & Coaching (niveau 4). Alle ROC opleidingen zijn verplicht om
aandacht te besteden aan burgerschap competenties en dat is een diploma eis. Binnen de module
loopbaan ‘Burgerschap’ wordt aandacht besteed aan inclusie en diversiteit. Zo komt onder andere de
multiculturele samenleving aan de orde. Daarnaast bieden de opleidingen keuzevakken of -delen aan
gericht op bepaalde doelgroepen en komt het onderwerp in diverse uitstroomprofielen aan bod.
Alle kerncompetenties en handelingscriteria zijn binnen alle Sportkunde opleidingen gelijk, maar er zijn
accent verschillen. Binnen de Sportkunde opleidingen wordt uitgegaan van de volgende drie extrinsieke
waarden van sport: sociaal-maatschappelijke waarde, gezondheidswaarde en economische waarde. De
thema’s inclusiviteit en diversiteit vallen binnen de sociaal maatschappelijke waarde van sport, want
sport helpt bij een grotere participatie voor iedereen. Sportkunde opleiding geven hier een eigen invulling
waardoor de aandacht voor inclusief sporten en bewegen sterk verschilt tussen Sportkunde opleidingen.
Doel 3: De sociale, praktische en financiële toegankelijkheid van het sport en beweegaanbod
is vergroot
3.1 Verlagen van financiële drempels
Het verlagen van financiële drempels voor (potentiële) sporters draagt bij aan het wegnemen van
belemmeringen en het toegankelijker maken van de sport. Financiële drempels worden zoveel mogelijk
weggenomen door inzet van lokale maatschappelijke organisaties zoals het Jeugdfonds Sport & Cultuur
(JFS&C) en andere minimaregelingen. Ook in de lokale sportakkoorden is aandacht voor het thema
armoede.40
Bereik ondersteuning Jeugdfonds Sport & Cultuur
Het Jeugdfonds Sport & Cultuur (JFS&C) maakt sport- en cultuurdeelname mogelijk voor kinderen die in
armoede opgroeien. In 2017 waren 248 gemeenten (64%) aangesloten en hebben 60.103 kinderen en
jongeren gebruik gemaakt van het fonds om te sporten. In 2019 waren dat 244 gemeenten, wat neerkomt
op 69 procent van het totaal aantal gemeenten in Nederland. In 2019 hebben 8.082 intermediairs een
aanvraag ingediend en zijn in totaal 81.936 kinderen door het JFS&C financieel ondersteund. Daarvan
hebben 68.946 kinderen (84%) gesport (indicator 3.1.1). De meerderheid van deze kinderen heeft de
leeftijd van 0-12 jaar (65%) en de overige 35 procent is 12-18 jaar oud. Om zoveel mogelijk kinderen te
bereiken, wordt ingezet om de leeftijdsgrenzen van JFS&C en haar partners op te rekken van 4-18 jaar
naar 0-21 jaar en in te zetten op (nieuwe) doelgroepen als meisjes, kinderen met een beperking en
talenten (zie bijlage B5.1 voor de inspanningen die hierop zijn geleverd).
Volwassenenfonds
Al langere tijd is er behoefte aan een vergelijkbaar fonds als het JFS&C, maar dan gericht op volwassenen.
De alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ heeft dan ook een verkenning uitgevoerd naar een
‘algemeen fonds’. Dat heeft uiteindelijk geresulteerd in de oprichting van het Volwassenenfonds dat door
Team Sportservice is opgezet en wordt gefaciliteerd. Het fonds moet het voor gemeenten gemakkelijker
maken om de circa 1 miljoen volwassenen die in Nederland onder of rond het bestaansminimum leven,

40

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

58

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

mee te kunnen laten doen aan sport en cultuur. De gemeenten Nieuwkoop en Hillegom fungeerden in 2019
als pilotgemeenten. Naar aanleiding van goede ervaringen in deze pilotgemeenten is het
Volwassenenfonds 27 februari 2020 officieel gelanceerd.
3.2 Verbeteren praktische toegankelijkheid voor potentiële sporters
Om de praktische toegankelijkheid voor potentiële sporters te verbeteren wordt de fysieke
toegankelijkheid van sportaccommodaties verbeterd voor mensen die belemmeringen ervaren. Gemeenten
en sportaanbieders worden bewust gemaakt van de subsidieregeling ‘Stimulering bouw en onderhoud van
sportaccommodaties’ (indicator 3.2.1; zie ook pararaaf 4.4). Daarnaast wordt een toolbox/handreiking
‘Sporthulpmiddelen’ (indicator 3.2.2) aan gemeenten beschikbaar gesteld waarin een actueel overzicht
van allerhande hulpmiddelen en goede voorbeelden van individueel maatwerk aangeboden worden. Het
doel van dit project is om sporthulpmiddelen tegen een goede prijs-kwaliteitverhouding beter beschikbaar
en bereikbaar te maken om zo de sport- en beweegdeelname van mensen met een beperking te
stimuleren. De handreiking zal in een aantal pilotgemeenten worden getest. Eind 2021 zullen de pilots
afgerond zijn en wordt de handreiking op basis van input uit de pilots aangepast en met gemeenten en
andere betrokken partijen gedeeld.
Daarnaast wordt er onderzocht hoe een vervoersvoorziening voor mensen met een beperking, mensen in
armoede en ouderen optimaal ingezet kan worden, zodat vervoer (daar waar mogelijk) geen belemmering
is voor mensen om te gaan sporten (3.2.3). Er wordt gestreefd naar een integrale aanpak, zowel landelijk
als lokaal. Vanwege kans op ongeoorloofde staatssteun is voor het vervoer een Europese aanbesteding
uitgezet. Per 1 juli start de nieuwe opdrachtnemer van de vervoersvoorziening voor mensen met een
beperking.
Deze projecten worden als projectsubsidies vanuit de nationale lijn gefinancierd (zie ook de
projectsubsidies inclusief sporten en bewegen in bijlage B5.1). Uiteindelijk is het de bedoeling om het
gebruik van deze regelingen en de tevredenheid daarover te monitoren. Op dit moment is alleen
informatie beschikbaar over het gebruik van de subsidieregeling ‘Stimulering bouw en onderhoud van
sportaccommodaties’.
3.3 Vergroten van de vindbaarheid van landelijke en lokale regelingen
Om de toegankelijkheid tot sport en bewegen te vergroten zetten Kenniscentrum Sport & Bewegen, VSG
en de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ zich in voor het vergroten van de vindbaarheid van
beschikbare regelingen. Op bestaande platforms zoals allesoversport.nl wordt een overzicht geboden van
regelingen die ingericht zijn op het wegnemen van belemmeringen, zowel financieel als praktisch van
aard. Kenniscentrum Sport & Bewegen is bezig om dit overzicht te maken. Lokale regelingen zullen door
VSG onder de aandacht gebracht worden bij buurtsportcoaches en professionals, zodat zij deze lokaal in
kunnen zetten.
De voortgang op deze maatregel zal gemonitord worden aan de hand van het aantal bezoekers van de
pagina en zaken als herhaalbezoek, leestijd en eventueel tevredenheid of waardering van gebruikers.
Aangezien het overzicht nog niet gereed is, is hierover nog geen informatie beschikbaar.
3.4.3 Samenvatting
In tabel 3.5 wordt de voortgang op de maatregelen schematisch weergegeven. De tabel kleurt nauwelijks
groen en vooral oranje, dit heeft er mee te maken dat de maatregelen gedurende een langere periode,
veelal tot en met 2021, uitgevoerd zullen worden. Over het algemeen kan gesteld worden dat de
uitvoering van de maatregelen loopt. De inzet van buurtsportcoaches voor de GLI bevindt zich nog in de
opstartfase, evenals de landelijke vervoersregeling waar een Europese aanbesteding voor uitgezet wordt.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

59

Tabel 3.5 Voortgang inzet maatregelen inclusief sporten en bewegen (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 1: Inclusief sporten en bewegen wordt door iedereen als vanzelfsprekend ervaren
1.1 De uitvoering van een campagne om

1.1.1

De voorbereidingen zijn

bewustwording over ‘inclusief sporten en

Bewustwordingscampagne

getroffen en de campagne start

bewegen’ bij (potentiële) sporters en het

(geen officiële indicator)

in 2020

1.2 Het agenderen van de thema’s inclusief

1.2.1 Activiteiten bij

Het streven is 25% van de

sporten, sociale toegankelijkheid en

sportverenigingen voor

verenigingen in 2021, op dit

diversiteit in het werkveld

mensen die belemmeringen

moment is 19% gerealiseerd

werkveld te genereren

ervaren
1.2.2 Aandacht in beleid bij

Wordt later dit jaar uitgevraagd

sportaanbieders voor mensen
die belemmeringen ervaren
1.2.3 Gemeentelijk beleid

Ongeveer acht op de tien

voor toegang tot sport voor

gemeenten heeft sportbeleid

kwetsbare groepen

gericht op specifieke
doelgroepen (geen streefwaarde
geformuleerd)

1.2.4 Diversiteitsbeleid op

Het streven is 70% sportbonden

kaderfuncties bij

met diversiteitsbeleid, op dit

sportbonden

moment is 65% gerealiseerd

1.2.5 Diversiteitsbeleid op

Het streven is 40% verenigingen

kaderfuncties bij

met diversiteitsbeleid, op dit

sportverenigingen

moment is 19% gerealiseerd

1.3 Het stimuleren en faciliteren van

1.3.1 Monitoren online

Online platform niet ingericht

kennisuitwisseling over ‘inclusief sporten en

platform (gebruik en

bewegen’ in samenwerking met en voor het

tevredenheid)

werkveld

1.3.2 Monitoren

Nog geen te monitoren

bijeenkomsten (registratie en

bijeenkomsten

tevredenheid deelnemers)
Doel 2: Regio’s in Nederland zijn versterkt op het gebied van inclusief sporten en bewegen door intensieve
samenwerking in regionale of lokale allianties
2.1 Opzetten, versterken en uitbreiden van

2.1.1 Aanvragen en

Momenteel worden 25

lokale en/of regionale samenwerkingen

gebruikers

samenwerkingsverbanden

stimuleringsbudgetten

ondersteund

2.2 Opzetten, versterken en uitbreiden van

2.2.1 Aanvragen en

114 aanvragen ingediend,

passend sport- en beweegaanbod.

gebruikers microbudgetten

waarvan 54 zijn toegekend

2.3 Het verleiden en begeleiden van

2.3.1 Inzet

95% van de buurtsportcoaches

potentiële sporters naar het sport- en

buurtsportcoaches voor

(n=100) zet zich in voor

beweegaanbod

inclusief sporten en bewegen

inclusief sporten en bewegen

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

60

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 3.5 Voortgang inzet maatregelen inclusief sporten en bewegen (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

2.3.2 Inzet
buurtsportcoaches voor
specifieke doelgroepen
2.3.3 Gemeenten met
buurtsportcoaches die zich
inzetten voor deze groepen
2.3.4 Inzet

De helft van de

buurtsportcoaches voor

buurtsportcoaches (n=100)

begeleiding vanuit de GLI

geeft aan op enige wijze bij de
GLI betrokken te zijn

2.3.5 Aantal modules in MBO

Aandacht voor inclusief sporten

en HBO sportopleidingen

en bewegen wordt op diverse

gericht op inclusief sporten

manier vormgegeven

en bewegen
Doel 3: De sociale, praktische en financiële toegankelijkheid van het sport en beweegaanbod is vergroot
3.1 Het verlagen van financiële drempels voor

3.1.1 Aanvragen Jeugdfonds

69% van de gemeenten is bij het

(potentiële) sporters

Sport & Cultuur

fonds aangesloten, 68.946

(deelnemende gemeenten,

kinderen hebben dankzij het

gebruikersgroepen,

fonds gesport

aanvrager, uitputting
budgetten) en oprekken
leeftijdsgrens
3.2 Het verbeteren van de praktische

3.2.1 Subsidieregeling

Zie hoofdstuk duurzame

toegankelijkheid voor (potentiële) sporters

stimulering bouw en

sportinfrastructuur

onderhoud
sportaccommodaties
3.2.2 Inzet Toolbox

Bevindt zich in pilotfase

sporthulpmiddelen
3.2.3 Landelijke

Europese aanbesteding staat uit

vervoersregeling (gebruik en
tevredenheid)
3.3 Het vergroten van de vindbaarheid van

3.3.1 Gebruik

Een overzicht van de regelingen

landelijke en lokale regelingen

overzichtspagina’s (aantal

wordt gemaakt

bezoekers, herhaalbezoek,
leestijd en evt. tevredenheid)
(geen officiële indicator)
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Samenvatting en beschouwing
3.5.1 Samenvatting
De ambitie van het thema inclusief sporten en bewegen is dat iedere Nederlander een leven lang plezier
beleeft aan sporten en bewegen in een inclusieve sport- en beweegomgeving. Hierbij wordt zowel ingezet

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

61

op bewustwording, het versterken van samenwerking en het verbeteren van de toegankelijkheid van sport
en bewegen. In tabel 3.6 wordt de voortgang op de doelen weergegeven. Voor alle doelen geldt dat de
organisatie is vormgegeven en de maatregelen volop in uitvoering zijn.
Tabel 3.6 Voortgang maatregelen per doel inclusief sporten en bewegen (juni 2020)
Doel

Voortgang*

1. Inclusief sporten en bewegen wordt door

- De bewustwordingscampagne gaat dit jaar van start.

iedereen als vanzelfsprekend ervaren.

- In en bij sportaanbieders, sportverenigingen,
sportbonden en gemeentelijk beleid gaat aandacht uit
naar inclusief sporten, sociale toegankelijkheid en
diversiteit. De hieraan gekoppelde streefwaarden zijn nog
niet bereikt.

2. Regio’s in Nederland zijn versterkt op het

- Trajecten om lokale en/of regionale samenwerking te

gebied van inclusief sporten en bewegen door

versterken (stimuleringsbudget) en passend sport- en

intensieve samenwerking in regionale of lokale

beweegaanbod uit te breiden (microbudget) lopen.

allianties.

- Buurtsportcoaches worden ingezet om specifieke
doelgroepen en (potentiële) sporters te bereiken.

3. De sociale, praktische en financiële

- De betreffende regelingen zijn in gebruik of worden

toegankelijkheid van sport en bewegen is

vormgegeven en getest.

vergroot.

- Een overzicht van alle beschikbare regelingen wordt
gemaakt.

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

3.5.2 Beschouwing
Reflectie monitoring
Aangezien de maatregelen nog volop in uitvoering zijn, is het nog te vroeg om uitspraken te doen over de
mate waarin de doelen van het thema inclusief sporten en bewegen zijn behaald. Het is daarbij belangrijk
om te realiseren dat de indicatoren die voor dit thema zijn opgesteld, niet alleen door de inspanningen
binnen dit thema worden beïnvloedt, maar dat ook de inspanningen binnen de andere thema’s bijdragen
aan de ambitie van een inclusieve sport. Voorbeelden daarvan zijn het ondersteunen van sportaanbieders,
het creëren van een positieve sportcultuur en het stimuleren van een beweegvriendelijke omgeving.
De indicatoren die voor dit thema zijn opgesteld kunnen uiteindelijk helpen bij het maken van een
inschatting in welke mate de ambitie en doelen gerealiseerd lijken, maar daarbij is het al dan niet
behalen van deze ambitie ook afhankelijk van de mate van inclusiviteit van de andere thema’s van het
sportakkoord.
Kijkend naar de indicatoren voor het thema inclusief sporten en bewegen dan is niet voor alle doelen een
indicator geformuleerd (zie eerdere tabel 3.1) en zegt een deel van deze indicatoren meer over de
overkoepelende ambitie dan over de doelen. Om uiteindelijk uitspraken te kunnen doen over het al dan
niet realiseren van de doelen is het van belang dat de doelen SMART geformuleerd zijn. Dat is nu nog niet
altijd het geval: wanneer wordt inclusief sporten en bewegen door iedereen als vanzelfsprekend ervaren?
‘Iedereen’ duidt op iedereen en dus 100% van de burgers in Nederland, alle sport- en beweegaanbieders
en alle sportbesturen. Is dat ook wat met dit doel wordt beoogd? Het gaat hier om een moeilijk meetbaar
lange termijn effect. Het vraagstuk van bewustwording lijkt met deze monitor alleen te kunnen worden
beantwoord op het niveau van de maatregelen: welke maatregelen zijn er genomen om bewustwording te

62

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

creëren (proces) en hoeveel procent van de partijen heeft iets gedaan dat gericht is op het stimuleren van
bewustwording?
De procesindicatoren zijn gekoppeld aan de maatregelen. Deze indicatoren zijn vooral van belang in het
kader van lerend beleid en bieden de mogelijkheid om waar nodig het proces rond de uitvoering van de
maatregelen bij te sturen. Daarnaast bieden deze indicatoren de mogelijkheid om uitspraken te doen over
de uitvoering, afronding en het succes van de maatregelen. Met deze monitor wordt geconcludeerd dat de
uitvoering van de maatregelen is opgestart en loopt.
Beschouwing proces
Daarnaast beschouwen we in welke mate de uitvoering van het thema inclusief sporten en bewegen aan
de voorwaarden (borging, presterend, veerkrachtig, verbindend) voldoet om als ‘publiek waardevol’ te
mogen worden beschouwd (zie paragraaf 1.3). Het uitvoeringsteam, bestaande uit de uitvoeringspartners
VSG, NOC*NSF, VWS en de voorzitter van de alliantie ’Sporten en bewegen voor iedereen’, is nog steeds
actief. De betrokken partijen nemen hun verantwoordelijkheid en voeren de acties en maatregelen uit
waarvoor zij verantwoordelijk zijn. Daarnaast is met de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ een
netwerk gevormd dat gezamenlijk kan zorgdragen voor de voortzetting van activiteiten. Het algemene
karakter van het thema spreekt aan en leidt tot extra beleidsinzet en nieuwe initiatieven (borging). Deze
initiatieven zijn echter zeer divers van aard en veelal impliciet of expliciet op een of enkele specifieke
groepen gericht (o.a. mensen met een beperking en/of ouderen en/of mensen in armoede). Het vergroten
van de inclusie voor specifieke groepen vraagt ook om specifieke aandacht en inzet en wordt niet zonder
meer bereikt door te streven naar meer inclusie voor iedereen.
Met het thema inclusief sporten en bewegen wordt expliciet ingezet op het toegankelijker maken van
sport en bewegen voor iedereen en tegengaan van ervaren belemmeringen en het vergroten van de sociale
diversiteit in de organisatie van sport. Maar mede vanwege uitdagingen op vlak van volksgezondheid (o.a.
overgewicht, stijgende zorgkosten) moet (extra) lokale inzet op sport en bewegen veelal gelegitimeerd
worden vanuit ‘sport als middel’ principe. Mede daarom ligt het accent vooral op sportstimulering van
zogenoemde ‘ondervertegenwoordigde’ doelgroepen en minder op ‘culturele’ aspecten zoals het
tegengaan homonegativiteit en racisme en op het vergroten van de diversiteit in kaderfuncties. In het
beleid en de activiteiten van enkele alliantiepartners gaat hier aandacht naar uit, maar in de uitvoering
bij gemeenten, bonden en sportverenigingen lijkt dit in mindere mate het geval. Dit strookt nog niet
helemaal met de gedachte van inclusiviteit, al moeten de inspanningen binnen de thema’s vitale sport- en
beweegaanbieders en positieve sportcultuur hier uiteindelijk ook aan bijdragen (presterend).
De doelen zijn veelal gericht op meer bewustwording en samenwerking, wat relatief geringe ‘harde
output’ oplevert. De veelzijdigheid in het thema en het grote aantal alliantiepartners, levert enerzijds
veel energie en draagt bij aan een veelheid aan opbrengsten, zowel inclusief breed als voor specifieke
groepen, maar vertroebelt ook het zicht op daadwerkelijke, duurzame ontwikkelingen in proces en
uitkomsten. Zo geven gemeenten en sportaanbieders aan zich in te zetten op het vergroten van de
toegankelijkheid van sport en bewegen voor een groot aantal doelgroepen, maar is nog onduidelijk in
hoeverre dit gebeurt met voldoende specifieke expertise, financiële middelen en concrete acties om de
betreffende groepen ook allemaal daadwerkelijk meer te includeren in de deelname en organisatie van
sport en bewegen.
Met een eerste evaluatie van de inspanningen die afgelopen jaar door de alliantie ‘Sporten en bewegen
voor iedereen’ zijn geleverd is een proces ingericht waarin ‘gezamenlijk leren’ voorzien is (veerkrachtig).
Deze evaluatie heeft vooralsnog geen noodzaak tot een koerswijziging blootgelegd, maar er zijn wel een
aantal speerpunten voor komend jaar geformuleerd. De partijen uit de alliantie zijn veelal
belangenbehartigers van specifieke vormen van het bevorderen van inclusie en zijn daarbij voornamelijk
afhankelijk van subsidies, sponsorgelden en giften. Zowel voor landelijke regelingen (bijv. het
stimuleringsbudget uit paragraaf 3.4.2) als voor lokale regelingen geldt dat de organisaties ook deels
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

63

elkaars concurrenten zijn. Beschikbare budgetten zijn immers beperkt. Toch werken zij gezamenlijk aan
de ambitie en wordt deze ook breed gedragen (verbindend). De discussie over inclusie doet de betrokken
organisaties realiseren dat de aanpak die zij hanteren of het aanbod dat zij hebben ontwikkeld voor hun
doelgroep ook geschikt is voor doelgroepen van andere organisaties en voor deze groepen opengesteld kan
worden. Hier zullen de komende periode stappen in gemaakt gaan worden.
Al met al kunnen we concluderen dat de manier waarop het thema wordt uitgevoerd op weg lijkt om
‘publiek waardevol’ te zijn. Op dit moment ontbreekt het inzicht nog of de doelgroepen van het thema,
‘het publiek’ de acties zelf ook als waardevol ervaart. Het zou erg waardevol kunnen zijn om bijvoorbeeld
mensen in armoede, ouderen en mensen met een beperking of aandoening te bevragen of zij iets merken
van de inspanningen binnen het thema inclusief sporten en bewegen en wat volgens hen noodzakelijk is
om bewustwording over inclusief sporten en bewegen te realiseren.

64

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

4.

Duurzame sportinfrastructuur
Inleiding
Binnen het thema duurzame sportinfrastructuur is aandacht voor de beweegvriendelijke omgeving,
exploitatievraagstukken, gebruik van sportaccommodaties en de bijdrage aan de
duurzaamheidsdoelstellingen. De aandacht voor de sportinfrastructuur komt voort uit de noodzaak van
ruimte om te kunnen sporten en bewegen en het aandeel van het sportbudget dat naar
sportaccommodaties gaat. Daarnaast wordt verondersteld dat mensen met behulp van een aantrekkelijke
en uitnodigende fysieke omgeving kunnen worden aangezet tot sporten en bewegen. Een efficiënte en
effectieve inrichting van de sportinfrastructuur is een belangrijke pijler van de duurzame
sportinfrastructuur. De exploitatietekorten op sportaccommodaties, verschillen in mate van gebruik en
vraagtekens over de mate van toegankelijkheid zijn een aantal aanleidingen om dit op te nemen in het
sportakkoord.
Om aan te haken op de Omgevingswet, waarin aandacht is voor een gezondheid bevorderende
leefomgeving, heeft de beweegvriendelijke omgeving ook een plek gekregen in dit thema. Daarbij speelt
ook mee dat sportdeelname vaker plaats heeft buiten de officiële sportaccommodaties in de openbare
ruimte.
Een laatste thema dat in dit thema een plek heeft gekregen is duurzaamheid. Hierbij worden de
doelstellingen die voortvloeien uit het Klimaatakkoord ingebed. Ook de sportsector moet namelijk
bijdragen aan deze doelstellingen. Hierbij sluit het sportakkoord grotendeels aan op de routekaart die
voor de sport werd ontwikkeld met aandacht voor de energetische waarde van het sportvastgoed,
circulariteit (afval kunstgrasvelden) en milieuvriendelijk beheer van sportvelden.

Ambitie, doelen en indicatoren
4.2.1 Samenhang ambitie, doelen en indicatoren
De ambitie van het thema duurzame sportinfrastructuur is om Nederland te voorzien van een functionele,
goede en duurzame sportinfrastructuur. Daarbij wordt de exploitatie van sportaccommodaties sterk
verbeterd, de openbare ruimte beweegvriendelijk ingericht en zijn alle sportaccommodaties straks
duurzaam.
Na de vaststelling van het sportakkoord zijn de doelen van het thema duurzame sportinfrastructuur
aangepast. Deze aanpassingen kwamen tot stand tijdens het ontwikkelen van de routekaart, waar partijen
samen tot inzichten kwamen dat andere maatregelen en doelen beter aansloten bij de gezamenlijke
ambities en in de praktijk beter tot zijn recht kwamen. Zie tabel 4.1 voor een overzicht van de ambitie,
doelen en indicatoren voor dit thema.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

65

Tabel 4.1 Ambitie, doelen en indicatoren duurzame sportinfrastructuur
Ambitie: Nederland voorzien van een functionele, goede en duurzame sportinfrastructuur. De
exploitatie van sportaccommodaties wordt sterk verbeterd, de openbare ruimte wordt
beweegvriendelijk ingericht en alle sportaccommodaties zijn straks duurzaam.
Indicator

Stand van zaken

Doel 1: Verduurzaming van het sportvastgoed in het verlengde van de Klimaatafspraken
Energieverbruik sportaccommodaties*

€ 3,5

voor een CO2- reductie van 95% is in de

miljard

komende 30 jaar een extra € 3,5 miljard nodig
Bron: CFP Green Buildings & Mulier Instituut, 2019

Ingediende en toegekende aanvragen

2.615

ingediend

verduurzaming en verbetering

1.467

goedgekeurd

toegankelijkheid sportaccommodaties (bosa)

472

in behandeling

676

niet goedgekeurd
DUS-I, 2019/2020
Meetjaar: 2019
Nieuwe cijfers beschikbaar in: juni 2020

Doel 2: Sportvelden worden zoveel mogelijk milieuvriendelijk beheerd
Aantal kunstgrasvelden en te vervangen velden Totaal aantal kunstgrasvelden/banen
in 2020

1.453

voetbal

898

hockey

126

korfbal

5.631

tennis

Verwacht aantal te vervangen/renoveren kunstgrasvelden
in 2020
190

voetbal

53

hockey
Database SportAanbod (DSA), Mulier Instituut 2019
Kiwa ISA Sport, 2020

Uitbannen gewasbeschermingsmiddelen op en

-

rond sportvelden

Goede stap gezet met de GDS qua
bewustwording, nu zaak om kennis binnen de
sector te bundelen om hieruit tot een plan te
komen

Doel 3: Nederland wordt beweegvriendelijker
Beweegvriendelijke omgeving*

2.61

Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 2019,
Mulier Instituut
Meetjaar: 2018
Nieuwe cijfers beschikbaar in: medio 2020

66

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 4.1 Ambitie, doelen en indicatoren duurzame sportinfrastructuur
Indicator

Stand van zaken

Aandacht voor thema’s sport en

35

bewegen in opgestelde omgevingsvisies

afgeronde omgevingsvisies.
Verschillende invullingen van thema’s. Meeste
gemeenten kiezen voor een langdurig
participatietraject met betrokken partijen.
Mulier Instituut, 2020
Meetjaar: 2020

Openbaar toegankelijke schoolpleinen

-

Monitor School en Sport

Doel 4: Exploitatietekorten van sportaccommodaties worden kleiner
Uitgaven aan sportaccommodaties door

€ 799

gemeentelijke netto-uitgaven aan sportaccommodaties

gemeenten

miljoen

bedroegen in 2018 € 799 miljoen (74% van alle
sportuitgaven)
Monitoring sportuitgaven gemeenten 2018, Mulier Instituut,
2019
Meetjaar: 2018.
Nieuwe cijfers beschikbaar in: eind 2020

Kosten sportaccommodaties SPUK

€ 227

in 2019 is voor € 227 miljoen subsidie aangevraagd

miljoen

door gemeenten. € 142 miljoen daarvan (55%)
bestemd voor nieuwbouw, renovatie of onderhoud
sportaccommodaties.
DUS-I, 2020.
Meetjaar: 2019

Doel 5. Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
Open sportparken

-

Verenigingspanel & VSG-panel zijn begin 2020
bevraagd over dit onderwerp. Resultaten worden eind
2020 gepresenteerd.

* Te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/duurzame-infrastructuur

4.2.2 Reflectie op doelen en indicatoren
Een aantal doelen heeft geen geformuleerd einddoel, wat het opzetten van het proces lastig maakt.
Hierdoor zijn een aantal doelen meer naar de achtergrond geschoven en hebben die in de afgelopen
periode geen of weinig aandacht gehad.
De verduurzaming van sportaccommodaties is nu zo opgesteld, dat het gelijk loopt met de doelen van het
Klimaatakkoord. De volgende subdoelen horen hierbij:
1. In 2050 moeten alle sportaccommodaties CO2-arm zijn, dat betekent een CO2-reductie van 95
procent ten opzichte van 1990.
2. In 2030 moet 49 procent CO2- reductie gerealiseerd zijn ten opzichte van 1990.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

67

3. In 2050 voldoen alle sportaccommodaties aan de op te stellen norm voor energieprestatie.
Via deze weg loopt de verduurzaming van de sportsector gelijk met andere sectoren.
Het milieuvriendelijk maken van sportveldbeheer komt voort uit de Green Deal Sportvelden (GDS). De
looptijd van de GDS bleek in de praktijk niet haalbaar en is voor verdere uitvoering en monitoring
meegenomen in de routekaart.
De beweegvriendelijkheid wordt (deels) via de Kernindicator Beweegvriendelijke Omgeving (KBO)
gemonitord. De verwoording van het doel laat een kennisbehoefte zien in de ontwikkeling van de
beweegvriendelijke omgeving door de tijd heen. Dit wordt inmiddels meegenomen in discussie over de
doorontwikkeling van de KBO.
Het doel ‘exploitatietekorten van sportaccommodaties worden kleiner’ heeft geen uitgesproken einddoel.
Dit doel is daarmee naar de achtergrond geschoven en hierop is beperkte inspanning geleverd. Dit geldt
ook voor het doel ‘gebruik van sportaccommodaties neemt toe’.

Aanpak
4.3.1 Beschrijving aanpak
Routekaart Verduurzaming Sport
Op 23 januari 2020 werd door gemeenten, provincies, de Rijksoverheid, NOC*NSF, het platform
ondernemende sportaanbieders en andere ondersteunende partijen de routekaart verduurzaming sport
ondertekend. In de routekaart worden door betrokken partijen afspraken gemaakt om tot de gewenste en
noodzakelijke resultaten te komen. De monitoring van de duurzame sportinfrastructuur sluit hiermee aan
op het volgen van de vorderingen op de routekaart. Hierbij was de eerste stap om de uitgangsituatie in
beeld te brengen, resulterend in een 0-meting van de routekaart. In opdracht van het ministerie van VWS
heeft RvO een SBIR41- oproep voor milieuvriendelijke sportvelden opgezet.
Beweegvriendelijke omgeving
Voor het monitoren van de beweegvriendelijke omgeving in Nederland is het nodig om de KBO verder te
ontwikkelen tot een instrument dat niet alleen vergelijking tussen gemeenten mogelijk maakt (zoals nu
het geval is), maar ook door de tijd heen de ontwikkeling binnen een gemeente in beeld kan brengen.
Hiermee wordt inzichtelijk in welke mate Nederland beweegvriendelijker is geworden. Voor de
doorontwikkeling is een klankbordgroep geformeerd met onder andere VSG, CROW, CBS, RIVM,
Kenniscentrum Sport & Bewegen en VWS.
Voor de opgave binnen de beweegvriendelijke omgeving is een uitvoeringsteam buitenruimte geformeerd
dat zich bezig houdt met de campagne buitenruimte. De campagne buitenruimte bestaat uit een
verzameling activiteiten met betrekking tot sporten in de buitenruimte, die zijn belegd bij het
uitvoeringsteam buitenruimte. De betrokken partijen bij de campagne buitenruimte zijn de VSG, NOC*NSF
(specifiek Sportvisserij), Kenniscentrum Sport & Bewegen, VWS, CROW en het Mulier Instituut.
In de aanpak is veel aandacht voor de onderbouwing van beleid en het toepassen van werkende principes.
Om dit mogelijk te maken wordt in de aanpak ingezet op kennisontwikkeling. Dit krijgt onder andere vorm
door een literatuurstudie naar werkzame elementen van de beweegvriendelijke omgeving. Bij deze

41

SBIR staat voor ‘Small Business Innovator Research’.

68

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

literatuurstudie is aandacht voor configuraties van context-mechanism-output om een goed onderbouwd
beeld te kunnen geven van effectieve maatregelen op basis van de literatuur.
Exploitatietekorten van sportaccommodaties
Op het gebied van het in beeld brengen van de huidige situatie van bestaande exploitatietekorten van
sportaccommodaties is tot nu toe een beperkte inspanning geleverd. Dit komt vooral omdat andere
thema’s, zoals het verduurzamen van het sportvastgoed, meer aandacht hebben gekregen.
Het Mulier Instituut heeft in 2019 een verkennende studie naar verschillende exploitatievormen
uitgebracht. Hierin wordt gezegd dat er een goed overzicht moet komen van de exploitatievormen van
sportaccommodaties in Nederland om verbetering mogelijk te kunnen maken. In de routekaart hebben
gemeenten de taakstelling gekregen om de eigendoms- en investeringsverhoudingen bij
sportaccommodaties binnen hun grenzen in kaart te brengen.
Exploitatietekorten van gemeentelijke sportaccommodaties worden gevolgd via de IV3-staten. In 2018
gaven gemeenten circa 64 euro per inwoner uit aan sport. Hiervan kwam 47 euro ten goede van
sportaccommodaties. Van de 47 euro die gemeenten per inwoner aan sportaccommodaties uitgeven, gaat
12 euro naar interne exploitatie en 13 euro naar externe exploitatie.
Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
In het sportakkoord wordt nadruk gelegd op het belang van open sportparken om het gebruik van
sportaccommodaties toe te laten nemen. Denk hierbij aan het geven van bewegingsonderwijs op
sportvelden die overdag niet gebruikt worden en het openstellen voor gebruik door wijkbewoners. In het
begin van 2020 zijn onder gemeenten en sportverenigingen vragenlijsten uitgezet om te achterhalen in
hoeverre er nu open sportparken in Nederland zijn en hoe betrokken partijen hiermee omgaan. Eind 2020
worden de resultaten van het onderzoek gepubliceerd.
4.3.2 Proces aanpak
In het monitoringsplan van het sportakkoord zijn geen procesindicatoren benoemd om de uitrol van de
aanpak duurzame sportinfrastructuur te volgen. Niettemin zijn er een aantal relevante zaken te
vermelden.
Projectsubsidies en innovatiechallenges duurzame sportinfrastructuur
Binnen het thema duurzame sportinfrastructuur worden door VWS projectsubsidies verleend: de
subsidieregelingen specifieke uitkering stimulering sport (SPUK), stimulering bouw en onderhoud van
sportaccommodaties (BOSA) en Small Business Innovator Research (SBIR) kunstgras en de campagne
buitenruimte (zie bijlage B4.1 voor een totaaloverzicht met projectsubsidies). Deze projectsubsidies en
het gebruik ervan worden in paragraaf 4.4.2 nader toegelicht. VWS gaat een subsidie onderzoek via een
SIA-call opzetten en in 2020 laten uitvoeren. De call wordt afgestemd met de experts op het thema
beweegvriendelijke omgeving.
Via de nationale lijn zijn twee innovatiechallenges uitgezet voor het thema duurzame sportinfrastructuur:
‘beter toegankelijke speelplekken’ en ‘samen spelen met een beperking’. De eerstgenoemde challenge is
niet aan een van de deelnemende partijen toegekend, omdat de jury de opschaalbaarheid miste die
ervoor kon zorgen dat dit soort projecten ook landelijk de gewenste impact konden hebben. In 2018 is een
challenge ‘duurzaamheid’ uitgezet, de innovaties die daaruit naar voren kwamen gaan inmiddels richting
afronding. Zie bijlage B4.2 voor een beschrijving van deze challenges.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

69

Lokale sportakkoorden en het thema duurzame sportinfrastructuur
Het thema duurzame sportinfrastructuur is in 21 van de eerste 39 lokale sportakkoorden benoemd en
uitgewerkt.42 Uit de analyse van de tot nu toe gesloten sportakkoorden blijkt dat de onderdelen van de
sportinfrastructuur die in het nationaal akkoord worden genoemd, ook in de lokale sportakkoorden
aandacht krijgen. Daarbij wordt vooral veel over accommodaties gesproken. De termen route, natuur en
beweegvriendelijk worden relatief vaak genoemd onder het thema duurzame sportinfrastructuur. Dit zijn
onderwerpen die aansluiten bij de openbare ruimte. De nationale ambitie om de openbare ruimte
aantrekkelijker te maken om in te sporten en bewegen, lijkt op sommige plekken ook lokaal een
aandachtspunt te zijn. Mogelijk was dit al een aandachtspunt in lokaal gemeentelijk beleid, waar het
lokaal sportakkoord op aansluit.
4.3.3 Samenvatting
De aanpak om de verschillende doelen te bereiken verschilt per doel. Doelen 1 (verduurzaming
sportvastgoed) en 2 (milieuvriendelijk beheer sportvelden) zijn ondergebracht in de routekaart, waarin
door betrokken partijen concrete afspraken zijn gemaakt om het doel te bereiken. Doel 3
(beweegvriendelijke omgeving) wordt gecoördineerd vanuit de klankbordgroep en campagneteam
buitenruimte. Voor doelen 4 (exploitatietekorten sportaccommodaties) en 5 (beter gebruik
sportaccommodaties) is de aanpak nog niet gedefinieerd. Vanuit het ministerie van VWS worden
verschillende projectsubsidies verleend en challenges uitgezet om de duurzame sportinfrastructuur te
stimuleren.

Maatregelen
4.4.1 Samenhang doelen, maatregelen en procesindicatoren
Om de vijf doelen van het thema duurzame sportinfrastructuur te realiseren, is voor elk doel een aantal
maatregelen uitgewerkt. De voortgang van deze maatregelen worden gevolgd middels een aantal
procesindicatoren. In tabel 4.2 staat een overzicht van deze maatregelen en procesindicatoren.
Tabel 4.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren duurzame sportinfrastructuur
Maatregelen

Procesindicatoren

Doel 1: Verduurzaming van het sportvastgoed in het verlengde van de Klimaatafspraken
1.1 Uitgangspositie duurzaamheid bij

1.1.1 Nulmeting energetische waarde sportvastgoed

sportaccommodaties wordt in beeld gebracht
1.2 Sportbonden en -verenigingen

1.2.1 NOC*NSF heeft 500 ondersteuningstrajecten gestart

verduurzamen accommodaties

voor verduurzaming sportverenigingen
1.2.2 Verduurzaming wordt opgenomen on
Kwaliteitszorgsysteem Sportaccommodaties van NOC*NSF
1.2.3 Sportverenigingen en -stichtingen kunnen via bosa
subsidie krijgen voor duurzaamheids- en
toegankelijkheidsmaatregelen

1.3 Gemeenten verduurzamen accommodaties

42

1.3.1 Duurzaamheidstour VSG

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

70

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 4.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren duurzame sportinfrastructuur
Maatregelen

Procesindicatoren

Doel 2: Sportvelden worden zoveel mogelijk milieuvriendelijk beheerd
2.1 VWS roept bedrijfsleven op om innovaties

2.1.1 SBIR- oproep milieuvriendelijke sportvelden

te doen
2.2 Huidige stand van zaken van

2.2.1 Vragenlijst wordt uitgezet onder beheerders

milieuvriendelijk sportveldbeheer wordt in
beeld gebracht
Doel 3: Nederland wordt steeds beweegvriendelijker
3.1 Huidige stand van zaken van de

3.1.1 Doorontwikkeling KBO

beweegvriendelijke omgeving wordt in beeld
gebracht
3.2 Kennis van beweegvriendelijke omgeving

3.2.1 Literatuurstudie naar werkzame elementen

wordt opgedaan voor implementatie in beleid

beweegvriendelijke omgeving

3.3 Lokaal beleid m.b.t. beweegvriendelijke

3.3.1 Analyse omgevingsvisies

omgeving wordt geëvalueerd
3.4 Belang van beweegvriendelijke omgeving

3.4.1 Campagne buitenruimte

wordt onder de aandacht gebracht
Doel 4: Exploitatietekorten van sportaccommodaties worden kleiner
4.1 Huidige situatie van

4.1.1 Gemeenten brengen eigendoms- en

exploitatieverhoudingen van

investeringsverhoudingen sportaccommodaties in beeld

sportaccommodaties wordt in beeld gebracht

4.1.2 Gemeentelijke uitgaven aan sport(accommodaties)
worden gemonitord via IV3-staten

4.2 VWS helpt gemeenten met

4.2.1 Gemeenten kunnen via SPUK subsidie krijgen voor

exploitatiekosten van sportaccommodaties

investeringen in hardware en exploitatiekosten van
sportaccommodaties

Doel 5: Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
5.1 Huidige stand van zaken omtrent gebruik

5.1.1 Open sportparken worden in beeld gebracht

van sportaccommodaties wordt in beeld
gebracht

4.4.2 Procesindicatoren maatregelen
In deze paragraaf wordt de stand van zaken voor de verschillende maatregelen aan de hand van de
procesindicatoren geschetst.
Doel 1: Verduurzaming van het sportvastgoed in het verlengde van de klimaatafspraken
1.1 Uitgangspositie duurzaamheid bij sportaccommodaties wordt in beeld gebracht
In het voorjaar van 2019 heeft het Mulier Instituut in samenwerking met CFP Green Buildings een
nulmeting uitgevoerd naar de energetische waarde van het Nederlands sportvastgoed (indicator 1.1.1). De
meting is gedaan op basis van energiescans van sportaccommodaties die werden aangeleverd door

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

71

verschillende provincies, gemeenten en ondersteuningsorganisaties. Op basis van de DSA zijn de
uitkomsten van deze scans doorgerekend op het totale aantal sportaccommodaties in Nederland, naar
type. Bij bijzondere locaties, zoals ijsbanen, zijn locatiebezoeken gepleegd om inzicht te verkrijgen in dit
type accommodatie. Vervolgens is gebruik gemaakt van de instrumenten van CFP voor de kosten en
opbrengsten van noodzakelijke duurzaamheidsmaatregelen. De eerste versie van de nulmeting heeft een
plek in het Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 201943. Hierna is deze bijgesteld op basis van
afspraken die het Planbureau voor de Leefomgeving heeft gemaakt met vertegenwoordigers van de
verschillende sectoren voor de Routekaart Verduurzaming Sport. De bijstelling heeft plaatsgevonden
omdat de gehanteerde uitgangspunten voor de verschillende sectoren een beperkte vergelijkbaarheid
hadden. De geüpdatete cijfers zijn gepubliceerd in de Routekaart Verduurzaming Sport. Hieruit blijkt dat
om tot een CO2- reductie van 95 procent te komen, in de komende 30 jaar een extra financiële inspanning
van € 3,5 miljard aan verduurzamingsmaatregelen nodig is. Ongeveer 90 procent van de investeringen
heeft betrekking op zwembaden, fitnesscentra, sporthallen en voetbalaccommodaties. Hierin zijn geen
kosten voor onderhoud en reguliere renovaties opgenomen. Ook de kosten voor energieopslag zijn niet
meegenomen in de berekeningen, omdat deze technologie sterk in ontwikkeling is. Het duurzaam
opwekken van elektriciteit en warmte door zonnepanelen en -collectoren wordt flink gewaardeerd. Dit is
nodig om het wegvallen van aardgas als energiedrager te kunnen compenseren.
De belangrijkste duurzaamheidsmaatregelen zijn het installeren van zonnepanelen en warmtepompen en
het verbeteren van de dakisolatie (figuur 4.1). Samen zorgen deze maatregelen voor een besparing van 70
procent op het energieverbruik van het sportvastgoed. Daarnaast is het vervangen van traditionele
veldverlichting door led een voor de hand liggende besparingsmaatregel voor buitensportaccommodaties.
Dit sluit aan bij de maatregelen die door verenigingen en gemeenten worden uitgevoerd om energie te
besparen (zie verderop in dit hoofdstuk).

43

Hoekman, R., Ruikes, D. & Davids, A. (red.) (2019). Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

72

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Figuur 4.1 Totale investeringen per maatregel (mln. €) (links), besparingen per maatregel per
jaar (mln. €) (midden), terugverdientijd per maatregel in jaren (rechts)

Zonnepanelen

€ 1.142

Warmtepomp

€ 676

Dakisolatie

€ 572

Gevelisolatie

€ 476

Ledverlichting

€ 332

Zonnepanelen

Zonnepanelen

€ 161

Warmtepomp

€ 67

7,1

Warmtepomp

10,0

Dakisolatie

€ 51

Dakisolatie

11,2

Gevelisolatie

€ 41

Gevelisolatie

11,6

Ledverlichting

€ 45

Ledverlichting

HR++ glas

€ 166

HR++ glas

Zonnecollecto
ren

€ 150

Zonnecollectoren

€ 16

Zonnecollectoren

€ 15

Elektrische boilers

Elektrische
boilers

€ 56

Elektrische boilers

Warmtenet

€ 27

Warmtenet

7,4

HR++ glas

€8

€-

Warmtenet

21,6

9,6

3,8

0,0

Bron: CFP Green buildings & Mulier Instituut, 2019.

1.2 Sportbonden en -verenigingen verduurzamen accommodaties
In het voorjaar van 2019 heeft het Mulier Instituut gevraagd naar duurzaamheid(sbeleid) bij
sportverenigingen. 45 procent van de sportverenigingen gaf daarbij aan in de afgelopen drie jaar
geïnvesteerd te hebben in energiebesparende maatregelen of duurzame energieopwekking. Vooral
verenigingen die over een eigen accommodatie en kantine beschikken hebben in de afgelopen drie jaar
geïnvesteerd. Energiebesparende maatregelen zijn het populairst; 42 procent van de sportverenigingen
heeft maatregelen getroffen die in die categorie te scharen zijn. 14 procent van de sportverenigingen
heeft geïnvesteerd in duurzame energieopwekking. Drie van de vier populairste maatregelen zijn
investeringen die verband houden met ledverlichting: binnenverlichting, buitenverlichting en
sportveldverlichting (figuur 4.2).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

73

Figuur 4.2 Maatregelen waar sportverenigingen de afgelopen 3 jaar in geïnvesteerd hebben
(bevraagd in 2019) (% sportverenigingen, n=190)
0

20

40

80

100

60

Ledverlichting binnen
Ledverlichting buiten

31

Zonnepanelen

30
25

Led sportveldverlichting

17

Isolatie wand, vloer en/of dak
Vervangen glas (incl. aanpassen kozijn)

7

Zonnecollectorsysteem

7

Warmtepomp

4

Warmtepompboiler

3

Direct gasgestookte condenserende boiler

3

Direct gasgestookt condenserend
warmwaterdoorstroomtoestel

1

Warmteterugwinning

1

Anders

60

11

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, voorjaar 2019.

Het vaakst genoemde argument (56%, figuur 4.3) van verenigingen voor het investeren in een
energiebesparende maatregel of duurzame opwekking van energie is directe kostenbesparing. Daarnaast is
voor verenigingen het natuurlijke vervangmoment een mooie gelegenheid om een energiebesparende
maatregel door te voeren. Vooral bij kleine verenigingen speelt de mogelijkheid tot subsidie of een
andere financiële regeling een rol.
Figuur 4.3 Belangrijkste argument van sportverenigingen om te investeren in
energiebesparende maatregelen of duurzame opwekking (% sportvereniging, n=190)
1

2

4

Directe kostenbesparing

3

Omdat de accommodatie/kantine toch
aan vernieuwing toe is
Subsidie of financiële regeling

8

Het is beter voor het milieu

9

Druk vanuit leden
56

16

Druk vanuit instanties zoals overheid of
sportbonden
Anders

Weet ik niet

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, voorjaar 2019.

74

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Verduurzaming sportverenigingen en sportaccommodaties
NOC*NSF heeft een landelijk netwerk van adviseurs dat sportverenigingen bijstaat bij het verduurzamen
van de vereniging. Via dit netwerk zijn energiescans bij sportverenigingen afgenomen en verzameld. De
uitkomsten van ongeveer 600 energiescans zijn geanonimiseerd beschikbaar gesteld voor analyse
(indicator 1.2.1). Een uitgebreide analyse van de energiescans bij sportverenigingen volgt in het
jaarrapport 2020 dat later dit jaar verschijnt. NOC*NSF geeft aan ongeveer 500 ondersteuningstrajecten te
zijn gestart.
NOC*NSF en de sportbonden gaan verduurzaming opnemen als integraal onderdeel van het
optimalisatieproces van het Kwaliteitszorgsysteem Sportaccommodaties. Deze zal diverse zaken gaan
omvatten, zoals energiebesparing, gewasbescherming, circulariteit en milieuschade. NOC*NSF heeft de
eerste stappen gezet om in de financiering van de bonden de voorwaarde op te nemen dat verenigingen
die een eigen accommodatie bezitten een plan van aanpak voor verduurzaming opstellen (indicator 1.2.2).
Daarnaast gaan sportbonden in de verenigingsondersteuning verduurzaming integraal opnemen of sluiten
zich aan bij het hierboven genoemde netwerk van adviseurs.
Stimulering bouw en onderhoud van sportaccommodaties
Via de bosa (stimulering bouw en onderhoud van sportaccommodaties) kunnen sportverenigingen en –
stichtingen 20 procent van de kosten voor sportaccommodaties en activiteiten als subsidie aanvragen bij
het ministerie van VWS. Daarbij kan voor een energiebesparende maatregel of een maatregel die de
toegankelijkheid van de accommodatie verbetert een extra 15 procent subsidie worden verstrekt. Het
oorspronkelijke budget voor 2019 bedroeg € 87 miljoen, maar dit is later bijgesteld naar € 80 miljoen.
Hierbij is € 7 miljoen overgeheveld naar de regeling specifieke uitkering stimulering sport (SPUK),
vanwege de overvraging op deze regeling en de aanvragen van sportbedrijven binnen de SPUK.
Voor het jaar 2019 zijn in totaal 2.615 aanvragen gedaan voor een bedrag van bijna € 113 miljoen
(indicator 1.2.3). Meer dan de helft (56%) van de aanvragen is goedgekeurd (verleend of vastgesteld). De
goedgekeurde aanvragen zijn samen goed voor bijna € 72 miljoen. Een verleende subsidie is bestemd voor
een activiteit die door de aanvrager al is uitgevoerd, bij een vastgestelde aanvraag moet de betreffende
activiteit nog plaatsvinden en worden betaald.
Tabel 4.3 Bosa-aanvragen voor het jaar 2019 naar status, uitgesplitst naar soorten
subsidieregelingen (in aantal aanvragen en euro’s x 1.000)
Aantal aanvragen

Duurzaamheid en toegankelijkheid

Overig

Totaal

Vastgesteld

728

3.186

6.375

9.561

Verleend

739

21.610

40.688

62.297

Afgewezen

255

3.005

3.568

6.573

Buiten behandeling

128

2.285

8.500

10.785

Ingetrokken

293

3.604

13.050

16.654

In behandeling

472

2.314

4.759

7.073

2.615

36.003

76.940

112.943

Totaal

Bron: DUS-I, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

De bosa-regeling is met ingang van 2020 aangepast. De aanvullende subsidie voor duurzaamheids- of
toegankelijkheidsmaatregelen is nu 10 procent, waar dit eerder 15 procent was. Het subsidieplafond voor
2020 is € 87 miljoen, waarvan ongeveer € 14 miljoen per 23 april is aangevraagd. Gegevens op verder
detailniveau zijn nog niet beschikbaar. Deze worden gepresenteerd in het Jaarrapport Duurzame
Sportinfrastructuur 2020 in het najaar.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

75

1.3 Gemeenten verduurzamen accommodaties
Uit een peiling bij gemeenten in het najaar van 2019 blijkt dat zeven op de tien gemeenten in de
afgelopen twee jaar één of meer energiebesparende maatregelen hebben doorgevoerd bij gemeentelijke
sportaccommodaties. Het gaat hierbij vooral om het toepassen van ledverlichting en het plaatsen van
zonnepanelen en/of zonnecollectoren. Daarnaast hebben bijna alle gemeenten lokale sportverenigingen
geholpen met het verduurzamen van sportaccommodaties. Het betreft hierbij met name het attenderen
van verenigingen op relevante subsidies en regelingen. Ongeveer de helft van de gemeenten biedt ook
hulp of begeleiding bij het aanvragen van een subsidie.
VSG is nauw betrokken geweest bij het opstellen van de routekaart en zet zich op verschillende zaken in
om de gestelde doelen te halen. Eén van deze zaken is de duurzaamheidstour, die bestaat uit 27
bijeenkomsten door het hele land (indicator 1.3.1). De doelgroep van de duurzaamheidstour zijn
medewerkers van gemeenten en andere professionals zoals verenigingsondersteuners die het
verduurzamen van sportvastgoed in de hand hebben. In zo’n bijeenkomst komen de volgende zaken aan
bod:
• een kijkje achter de schermen van een verduurzaamde sportlocatie;
• informatie over beschikbare ondersteuning om lokaal in te zetten;
• de Routekaart Verduurzaming Sport wordt besproken;
• inspiratie met aanpakken van andere gemeenten;
• deelnemers gaan zelf aan de slag onder begeleiding van experts om de eigen route uit te
stippelen om sportaccommodaties binnen de gemeente of regio te verduurzamen.
Inmiddels hebben de eerste vijf bijeenkomsten plaatsgevonden. De overige bijeenkomsten zijn verzet naar
het najaar van 2020 en het voorjaar van 2021 in verband met de coronacrisis.
Doel 2: Sportvelden worden zoveel mogelijk milieuvriendelijk beheerd
Op basis van de gesprekken met kiwa en diverse extrapolaties concluderen we dat in 2020 naar
verwachting 50 nieuwe kunstgrasvoetbalvelden worden aangelegd en 190 (toplagen van) kunstgrasvelden
worden vervangen. Voor hockeyvelden wordt verwacht dat er in 2020 23 nieuwe velden worden aangelegd
en 53 velden worden gerenoveerd.
2.1 VWS roept bedrijfsleven op om innovaties te doen
In 2018 heeft VWS de Innovation Challenge Energieneutrale sportaccommodaties gehouden. Eind 2018
hebben vijf initiatieven ieder 100.000 euro aan subsidie gekregen om het idee in de praktijk te brengen.
Hoewel de challenge al in gang werd gezet voordat het sportakkoord werd ondertekend, worden de
winnende ideeën in deze periode afgerond en op de markt gebracht dus is het relevant om hier te
benoemen. De volgende (indieners van) ideeën hebben destijds gewonnen:
• Jellarious – zonnetapijt. Dit is een uitrolbaar zonnepaneel dat over een kunstgrasveld gerold
kan worden wanneer er niet op wordt gesport.
• Kuneverda – luchtdrukbatterij. Een manier om opgewekte energie uit zonnepanelen op te
slaan.
• HoCoSto – warmteopslag. Een manier voor een sportcomplex om, in combinatie met
zonnecollectoren, zelfstandig warmte op te wekken.
• Stored Energy – opslag van energie uit zonnepanelen op daken van sportverenigingen.
• Techniek in Tuinbouw - energieopwekking vanuit tuinbouw naar het sportveld toe met een
oprolbaar zonnepaneel over kunstgrasvelden.
In opdracht van het ministerie van VWS heeft RvO een SBIR- oproep voor milieuvriendelijke sportvelden
opgezet (indicator 2.1.1). Hierin werden ondernemers opgeroepen om nieuwe producten te ontwikkelen
voor de ontwikkeling van milieuvriendelijke sportvelden. Het budget voor deze oproep was € 2,8 miljoen.

76

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Op 23 januari 2020, de dag dat ook de routekaart werd ondertekend, zijn de winnaars van deze oproep
bekend gemaakt:
• Senbis Polymer Innovations: ontwikkeling van Bio-maXX: een kunstgrasmat van bioplastics die
aan het einde van de levensduur composteerbaar is.
• Recreational Systems International: ontwikkeling van een 100 procent recyclebare
kunstgrasmat die geheel opgebouwd is uit mono-materiaal.
• Ramm: automatisch elektrisch onkruid bestrijden van sportvelden.
• Bayer CropScience: ontwikkelt een biologische oplossing voor emelten en engerlingen op
sportvelden, en lost daarmee één van de grootste uitdagingen in de Green Deal Sportvelden
op.
• Grootgroener: door penwortel-onkruiden met een camera te herkennen en gericht mechanisch
door te steken is chemische bestrijding op sportvelden niet meer nodig.
2.2 Huidige stand van zaken van milieuvriendelijk sportveldbeheer wordt in beeld gebracht
Het milieuvriendelijk beheer van sportvelden heeft de aandacht van NOC*NSF en VSG. Om goed zicht te
krijgen op de problematiek en de mogelijke oplossingen wordt een vragenlijst uitgezet onder beheerders
van sportvelden (indicator 2.2.1). De verwachting is dat deze vragenlijst voor de zomer wordt uitgestuurd.
NOC*NSF en VSG zetten zich in om de contactgegevens van de beheerders van grasvelden in zoveel
mogelijk gemeenten te verzamelen om de vragenlijst zowel bij de gemeenten en verenigingen als bij
onderhoud en beheerorganisaties uit te kunnen zetten.
Doel 3: Nederland wordt steeds beweegvriendelijker
3.1 Huidige stand van zaken van de beweegvriendelijke omgeving wordt in beeld gebracht
Voor de doorontwikkeling van de kernindicator beweegvriendelijke omgeving is een klankbordgroep
geformeerd. De beoogde aanpassingen van de kernindicator zijn in de klankbordgroep besproken en
konden op veel steun rekenen. Het advies was om de nieuwe berekeningswijze en de daaruit
voortvloeiende uitkomsten te toetsen in het veld bij een aantal gemeenten. Dit is in gang gezet en de
nieuwe kernindicator wordt eind 2020 opgenomen in een te verschijnen ‘Brancherapport Openbare
Ruimte’ (indicator 3.1.1).
3.2 Kennis van beweegvriendelijke omgeving wordt opgedaan voor implementatie in beleid
De literatuurstudie naar de werkzame elementen van de beweegvriendelijke omgeving is afgerond en in
samengevatte vorm opgenomen in het Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 44 (indicator 3.2.1).
Daarnaast is een uitgebreidere rapportage besproken in het uitvoeringsteam buitenruimte en klaar om
gepubliceerd te worden in 202045. Het uitvoeringsteam buitenruimte heeft de kennis uit deze publicatie
op verschillende wijzen benut. Kenniscentrum Sport & Bewegen heeft korte artikelen op
www.allesoversport.nl geplaatst. VSG heeft de rapporten geagendeerd bij ambtelijke en bestuurlijke
overleggen.
3.3 Lokaal beleid wordt geëvalueerd
In het sportakkoord wordt verder beoogd dat er voldoende aandacht bestaat voor het thema sport en
bewegen in de buitenruimte binnen diverse bestuurslagen. Het betreft hier met name de aandacht voor

44

Hoekman, R., Ruikes, D. & Davids, A. (red.) (2019). Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

45

Prins, R., Ruikes, D. & Hoekman, R. (2020, nog te verschijnen). Werkzame elementen van de
beweegvriendelijke omgeving: een overzicht van de literatuur. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

77

sport en bewegen bij ruimtelijke vraagstukken, zoals de ontwikkeling van omgevingsvisies. Om dit in beeld
te krijgen, zijn omgevingsvisies geanalyseerd op de rol van sport en bewegen en is tevens gekeken naar de
wijze waarop deze omgevingsvisies tot stand zijn gekomen. Hieruit blijkt dat de thema’s sport en
bewegen op verschillende manieren invulling krijgen in de lokale omgevingsvisies, onder meer door het
aantrekkelijk maken van fietsen en wandelen, het op peil houden van sport- en recreatievoorzieningen en
te investeren in watersportactiviteiten (indicator 3.3.1). In de visies gaat het verder dan de voorheen
centraal staande uitgeefbare kavels, maar is ook een duidelijk ‘sport en beweeg bewustzijn’ aanwezig bij
de visieontwikkeling. Het is niet meer zoals vroeger toen het bij ruimtelijke discussies vooral ging over
uitgeefbare kavels. In de omgevingsvisies draait het om het totaalplaatje, waarvan de beweegvriendelijke
omgeving een belangrijk onderdeel uitmaakt. Tegen die achtergrond, lijkt de Omgevingswet een kader te
scheppen waarbij het makkelijker wordt om verbindingen te maken tussen sport, bewegen en andere
ruimtelijke opgaven. Nog niet alle gemeenten zijn overigens zover dat ze voldoen aan de kaders van de
Omgevingswet. Voldoen aan de Omgevingswet houdt meer in dan het opstellen van een visie en onze
analyse laat zien dat dit ook een procesmatige uitdaging is. De Omgevingswet gaat uit van een
participatief en uitnodigend proces dat toelaat om een breed draagvlak voor een lokale, ruimtelijke visie
te realiseren. De 25 gemeenten die wij hebben bestudeerd kozen meestal voor een langdurig
participatietraject waarbij zowel intern als extern afstemming werd gezocht met betrokken partijen. In
relatie tot de rol van sport en bewegen in omgevingsvisies is het essentieel dat sportambtenaren en sporten beweegstakeholders actief betrokken zijn bij het participatieproces. Alleen met een goede
betrokkenheid van deze partijen wordt sport en bewegen een belangrijk thema in een lokale
omgevingsvisie. Het uitvoeringsteam buitenruimte gaat onder leiding van VSG op basis van deze
uitkomsten een handreiking ontwikkelen met bouwstenen voor omgevingsplannen waar sport en bewegen
een plek in krijgt.
3.4 Belang van beweegvriendelijke omgeving wordt onder de aandacht gebracht
VWS en KCSB zijn partner geworden van het platform Ruimte voor Lopen. Dit is een samenwerking van
organisaties en professionals die willen bijdragen aan meer ruimte voor lopen in Nederland, geïnitieerd
door het ministerie van I&W, Wandelnet en CROW. Ruimte voor Lopen heeft drie kerndoelen om de
potentie van lopen beter te benutten:
• Lopen heeft een positief imago en wordt gestimuleerd.
• De omgeving biedt gelegenheid en nodigt uit om veilig te lopen.
• Lopen is een vanzelfsprekend en integraal onderdeel van beleid, ontwerp en beheer.
Het uitvoeringsteam buitenruimte (indicator 3.4.1) vraagt op verschillende wijzen aandacht voor het
openbaar maken van beweegplekken. Te denken valt aan open sportparken, speeltuinen en schoolpleinen.
Een verkennende studie naar juridische belemmeringen heeft plaatsgevonden. Deze moet nog breed
gedeeld worden. Er vind nog een bevraging plaats over de wijze waarop op lokaal niveau in gemeentelijk
beleid invulling wordt gegeven aan sport en bewegen in de openbare ruimte. Uitkomsten hiervan worden
later dit jaar verwacht.
Doel 4: Exploitatietekorten van sportaccommodaties worden steeds kleiner
4.1 Huidige situatie van exploitatieverhoudingen van sportaccommodaties
Gemeenten hebben de taak om in de komende twee jaar per sportaccommodatie in kaart te brengen wat
de eigendoms- en investeringsverhoudingen zijn. Hiermee wordt inzichtelijk wie uiteindelijk
verantwoordelijk is om de accommodatie CO2-arm te maken (zie verduurzaming sportsector). De beoogde
uitvraag is vanwege de coronacrisis verplaatst naar het najaar (indicator 4.1.1).
Een indicator uit het sportakkoord is het saldo van de financiële exploitatie van sportaccommodaties.
Deze indicator is af te leiden uit de financiële informatie van gemeenten die is opgenomen in de data van

78

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

informatie voor derden (IV-3) van het CBS. Het Mulier Instituut analyseert deze gegevens jaarlijks ten
behoeve van de monitor sportuitgaven gemeenten en neemt de uitkomsten hiervan mee in het Jaarrapport
Duurzame Sportinfrastructuur. In het jaarrapport van 2019 beschreven we dat in 2018
74 procent van de netto sportuitgaven van gemeenten voor rekening kwam van het taakveld
sportaccommodaties. De gemeentelijke netto-uitgaven aan sportaccommodaties bedroegen in 2018 € 799
miljoen (indicator 4.1.3). Gegevens over 2019 komen eind dit jaar beschikbaar.
4.2 VWS helpt gemeenten met exploitatiekosten van sportaccommodaties
Om de ontwikkeling en instandhouding van sportaccommodaties en de aanschaf van sportmaterialen te
stimuleren, kunnen gemeenten sinds 1 januari 2019 gebruikmaken van de SPUK (indicator 4.2.1). De SPUK
is bedoeld voor investeringen in hardware (de bouw en het onderhoud van accommodaties) en exploitatie
van sportaccommodaties (dit kan gaan om gebruikskosten en ingehuurde krachten zoals beheerders van
accommodaties). De maximale subsidie die per aanvraag wordt uitgekeerd, bedraagt 17,5 procent van de
bestedingen.
In het eerste jaar van de regeling (2019) hebben 347 gemeenten (98%) een subsidieaanvraag gedaan. In
totaal is door gemeenten in het jaar 2019 voor meer dan € 227 miljoen euro aan subsidie aangevraagd
(tabel 4.4), bijna € 43 miljoen boven het subsidieplafond van € 185 miljoen (oorspronkelijke
subsidieplafond was € 178 miljoen, in de loop van het jaar is € 7 miljoen vanuit de bosa overgeheveld naar
de SPUK). Meer dan 60 procent van de aangevraagde bedragen valt onder de noemer onroerende zaken,
dat bestaat uit de nieuwbouw van, renovatie van en het onderhoud aan accommodaties. In acht nemend
dat dit vaak grote investeringen voor langere tijd zijn, is het niet verrassend dat hier de meeste kosten
zijn gemaakt.
Tabel 4.4 SPUK-aanvragen voor het jaar 2019 (in euro’s x 1.000)
Rubrieken

Aangevraagde bedragen

1.

Onroerende zaken

142.156

1.1

Nieuwbouw

71.777

1.2

Renovatie

29.901

1.3

Onderhoud

40.478

2.

Roerende zaken

44.347

2.1

Aankoop

5.900

2.2

Dienstverlening door derden

11.996

2.3

Beheer en exploitatie

26.451

3.

Overige kosten

41.206

Totaal

227.708

Bron: DUS-I, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Aangezien het subsidieplafond van € 185 miljoen met het aangevraagde bedrag is overschreden, is de
€ 185 miljoen naar rato over de aanvragers verdeeld. Het subsidieplafond voor de SPUK voor het jaar 2020
is € 178 miljoen. Aanvragers hadden tot 1 maart 2020 de tijd om een subsidieaanvraag in te dienen. In
totaal is er door 346 gemeenten (97%) voor zo’n € 262 miljoen aan subsidie aangevraagd. Omdat nog niet
alle aanvragen zijn afgehandeld, zijn de gepresenteerde cijfers in tabel 4.5 nog niet definitief. Het bedrag
wat bij mengpercentage staat is nu nog niet verrekend met een deelfactor. Dit komt omdat het nog niet
bekend is hoe hoog dit percentage zal zijn. Uiteindelijk zal het subsidiebedrag lager uitvallen dan nu in de
tabel staat gelet op het vastgesteld subsidieplafond.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

79

Tabel 4.5 SPUK-aanvragen voor het jaar 2020 (in euro’s x 1.000) (voorlopige bedragen)
Rubrieken

Aangevraagde bedragen

1.

Onroerende zaken

125.519

1.1

Nieuwbouw

84.409

1.2

Renovatie

1.870

1.3

Onderhoud

39.240

2.

Roerende zaken

40.326

2.1

Aankoop

16.273

2.2

Dienstverlening door derden

1.639

2.3

Beheer en exploitatie

22.414

3.

Overige kosten

96.191

3.1

Mengpercentage

66.081

3.2

Verbonden lichamen

17.982

3.3

Overig

12.128

Totaal

262.035

46

Bron: DUS-I, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Doel 5: Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
5.2 Huidige stand van zaken omtrent gebruik van sportaccommodaties in beeld gebracht
In februari 2020 zijn verenigingen via het verenigingspanel bevraagd over de openheid van de sportparken
waar zij gebruik van maken (indicator 5.2.1). Verenigingen worden onder andere gevraagd of de
sportvoorziening waar zij gebruik van maken vrij toegankelijk is, of andere partijen gebruik maken van
deze voorziening, of deze partijen voor dit gebruik huur betalen en wat voor partijen dit zijn. Ook wordt
gevraagd of andere partijen gebruik maken van voorzieningen als kleedkamers, kantines en
clubgebouwen. De resultaten verschijnen naar verwachting najaar 2020.
4.4.3 Samenvatting
In tabel 4.6 wordt de voortgang op de maatregelen schematisch weergegeven. De tabel kleurt vooral
oranje. Dit heeft te maken met dat een aantal gestelde doelen geen geformuleerd einddoel heeft.
Daardoor kunnen deze niet écht worden afgerond. Over het algemeen is voor de meeste maatregelen de
uitvoering in gang gezet. De verdere uitvoering en opzet van milieuvriendelijk beheer van sportvelden en
beter gebruik van sportaccommodaties bevindt zich in de opstartfase.

46

Kosten zonder btw zoals verzekeringen, rente, aflossing of eigen personeel kunnen niet worden
meegenomen in een aanvraag. Het financiële nadeel door het veranderde mengpercentage mag echter wel
worden meegenomen. Een gemeente moet aantonen hoe dit is berekend en dat het gaat om een
verandering in het mengpercentage door de verruiming van de btw-vrijstelling.

80

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 4.6 Voortgang inzet maatregelen duurzame sportinfrastructuur (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 1: Verduurzaming van het sportvastgoed in het verlengde van de Klimaatafspraken
1.1 Uitgangspositie duurzaamheid 1.1.1 Nulmeting energetische waarde
bij sportaccommodaties wordt in

Eind 2019 afgerond

sportvastgoed

beeld gebracht
1.2 Sportbonden en -verenigingen

1.2.1 NOC*NSF heeft 500

Trajecten zijn in

verduurzamen accommodaties

ondersteuningstrajecten gestart voor

uitvoering

verduurzaming sportverenigingen
1.2.2 Verduurzaming wordt opgenomen on

Wordt in de komende

Kwaliteitszorgsysteem Sportaccommodaties

jaren opgenomen

van NOC*NSF
1.2.3 Duurzaamheidstour van VSG

Ligt stil door de
coronacrisis, gaat verder
in najaar 2020/ voorjaar
2021

1.3 Gemeenten verduurzamen

1.2.3 Sportverenigingen en -stichtingen

Subsidieplafond in 2019

accommodaties

kunnen via bosa subsidie krijgen voor

gehaald, in 2020 nog

duurzaamheids- en

niet

toegankelijkheidsmaatregelen
Doel 2: Sportvelden worden zoveel mogelijk milieuvriendelijk beheerd
2.1 VWS roept bedrijfsleven op om 2.1.1 SBIR- oproep milieuvriendelijke

Begin 2020 winnaars

innovaties te doen

sportvelden

bekend gemaakt

2.2 Huidige stand van zaken van

2.2.1 Vragenlijst wordt uitgezet onder

Medio 2020 wordt

milieuvriendelijk sportveld-beheer

beheerders

vragenlijst uitgezet

wordt in beeld gebracht
Doel 3: Nederland wordt steeds beweegvriendelijker
3.1 Huidige stand van zaken van

3.1.1 Doorontwikkeling KBO

Wordt eind 2020

de beweegvriendelijke omgeving

gepresenteerd in

wordt in beeld gebracht

'Brancherapport
Openbare Ruimte'

3.2 Kennis van beweegvriendelijke 3.2.1 Literatuurstudie naar werkzame

Afgerond, rapport klaar

omgeving wordt opgedaan voor

elementen beweegvriendelijke omgeving

voor publicatie

3.3.1 Analyse omgevingsvisies

Afgerond

3.4.1 Campagne buitenruimte

Doorlopend proces

implementatie in beleid
3.3 Lokaal beleid m.b.t.
beweegvriendelijke omgeving
wordt geëvalueerd
3.4 Belang van beweegvriendelijke omgeving wordt
onder de aandacht gebracht
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

81

Vervolg tabel 4.6 Voortgang inzet maatregelen duurzame sportinfrastructuur (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 4: Exploitatietekorten van sportaccommodaties worden steeds kleiner
4.1 Huidige situatie van

4.1.1 Gemeenten brengen eigendoms- en

Wordt in de komende

exploitatieverhoudingen van

investeringsverhoudingen

twee jaar volbracht

sportaccommodaties wordt in

sportaccommodaties in beeld

beeld gebracht
4.1.2. Gemeenten kunnen via SPUK subsidie

In de eerste twee jaar

krijgen voor investeringen in hardware en

(2019 2020)

exploitatiekosten van sportaccommodaties

subsidieplafonds
behaald

4.2 VWS helpt gemeenten met

4.2.2 Gemeentelijke uitgaven aan

exploitatiekosten van

sport(accommodaties) worden gemonitord

sportaccommodaties

via IV3-staten

Doorlopende monitoring

Doel 5: Gebruik van sportaccommodaties neemt toe
5.1 Huidige stand van zaken

5.1.1 Open sportparken worden in beeld

Begin 2020 gemeenten

omtrent gebruik van

gebracht

en verenigingen

sportaccommodaties wordt in

bevraagd

beeld gebracht
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Samenvatting en beschouwing
4.5.1 Samenvatting
Onder het thema duurzame sportinfrastructuur vallen uiteenlopende doelen, die een verschillende mate
van aandacht hebben gekregen.
Het doel ‘Verduurzaming van het sportvastgoed in het verlengde van de Klimaatafspraken’ is verpakt in de
Routekaart Verduurzaming Sport, die in januari 2020 is ondertekend door verschillende partijen
(gemeenten, provincies, de Rijksoverheid, NOC*NSF, het platform ondernemende sportaanbieders en
andere ondersteunende partijen). Hierin worden heldere afspraken gemaakt wie wat gaat doen om dit
doel te bereiken. Een basis hiervoor was de nulmeting energetische waarde sportvastgoed, waarin is
geformuleerd hoeveel extra financiële inspanningen er nodig zijn om de CO 2- uitstoot van de gehele
sportsector in 2050 met 95 procent te reduceren.
Via de bosa (stimulering bouw en onderhoud van sportaccommodaties) hebben sportverenigingen en stichtingen in 2019 in totaal voor € 113 miljoen aangevraagd. De goedgekeurde aanvragen zijn samen goed
voor bijna € 72 miljoen, waarvan bijna € 25 miljoen is uitgekeerd voor het verduurzamen of toegankelijker
maken van de accommodatie. Gedetailleerde cijfers voor 2020 zijn nog niet beschikbaar, deze worden in
het najaar in het Jaarrapport Duurzame Sportinfrastructuur 2020 gepresenteerd.
Als vervolg van de Green Deal Sportvelden is in de routekaart door NOC*NSF en de Rijksoverheid de
ambitie uitgesproken om het doel ‘Sportvelden worden zo veel mogelijk milieuvriendelijk beheerd’ in de
komende periode weer op te pakken.

82

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

In het kader van het bevorderen van de beweegvriendelijkheid zijn stappen gezet om de KBO
(Kernindicator Beweegvriendelijke Omgeving) verder door te ontwikkelen. In de zomer van 2020 wordt de
nieuwe KBO gepresenteerd, zodat kan worden weergeven hoe de mate van beweegvriendelijkheid zich
door de tijd heeft ontwikkeld. Daarnaast is een literatuurstudie gedaan naar de werkzame elementen van
de beweegvriendelijke omgeving47. VSG heeft dit geagendeerd bij ambtelijke en bestuurlijke overleggen
en KCSB heeft op basis van de inzichten in deze publicatie reeds diverse artikelen gepubliceerd op
www.allesoversport.nl.
In de komende twee jaar gaan gemeenten per accommodatie de eigendoms- en investeringsverhoudingen
in kaart brengen. Hiermee wordt inzichtelijk wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor het verduurzamen
van de accommodatie. Verder is er beperkt aandacht voor het terugdringen van exploitatielasten vanuit
het sportakkoord. Wel is er binnen gemeenten aandacht voor effectief beheer van sportaccommodaties.
Exploitatietekorten worden gevolgd op basis van de IV3-staten.
Gemeenten kunnen sinds 2019 gebruik maken van de SPUK (Regeling specifieke uitkering stimulering
sport). Bijna alle Nederlandse gemeenten maakten in 2019 en 2020 gebruik van de SPUK-regeling, wat in
beide jaren betekende dat het totaalbedrag van de aanvragen hoger uitvielen dan de subsidieplafonds.
Om het gebruik van sportaccommodaties toe te laten nemen wordt gestreefd naar het laten toenemen van
het aantal open sportparken. Begin 2020 is door middel van vragenlijsten onder gemeenten en
verenigingen dit onderzoek gestart. Eind 2020 worden de resultaten van het onderzoek gepresenteerd.
Tabel 4.7 Voortgang maatregelen per doel duurzame sportinfrastructuur (juni 2020)
Doel

Voortgang*

1. Verduurzaming van het sportvastgoed in het

Routekaart is ondertekend en eerste acties en

verlengde van de Klimaatafspraken

maatregelen zijn uitgevoerd en in gang gezet

2. Sportvelden worden zo veel mogelijk

Nulmeting wordt verricht voor de zomer van 2020 om

milieuvriendelijk beheerd

op basis daarvan concrete acties te formuleren

3. Nederland wordt beweegvriendelijker

Nieuwe KBO is besproken met de klankbordgroep en
wordt in de zomer van 2020 gepresenteerd.
Werkzame mechanismen zijn in kaart gebracht en via
diverse kanalen breed verspreid

4. Exploitatietekorten van sportaccommodaties

Exploitatietekorten van sportaccommodaties zijn voor

worden kleiner

2019 nog niet bekend

5. Gebruik van sportaccommodaties neemt toe

Multifunctionele sportvelden uitgesteld tot 2025 en
nog onduidelijk hoe aantal open sportparken zich
hebben ontwikkeld

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

47

Prins, R., Ruikes, D. & Hoekman, R. (2020, nog te verschijnen). Werkzame elementen van de
beweegvriendelijke omgeving: een overzicht van de literatuur. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

83

4.5.2 Beschouwing
Reflectie monitoring
De huidige indicatoren voor de verduurzaming van het sportvastgoed en de beweegvriendelijke omgeving
zijn tot stand gekomen als gevolg van een lerend proces. Gedurende de processen kwamen betrokken
partijen erachter dat bepaalde indicatoren minder goed bij het doel pasten. Deze zijn vervolgens
aangescherpt. Omdat dit de doelen zijn waar de meeste inspanningen op geleverd zijn, zijn de indicatoren
goed bruikbaar. Bij doelen waar nog minder werk op is verzet, zijn indicatoren nog minder helder en
sluiten die nog minder goed aan op de doelen.
Beschouwing proces
De voortgang van de verschillende doelen binnen het thema duurzame sportinfrastructuur verschilt en
daarmee loopt de mate en kwaliteit van borging op de verschillende doelen uiteen (borging). De borging
van de verduurzaming van het sportvastgoed zit verpakt in de Routekaart Verduurzaming Sport en is
daarmee goed geborgd. Ook het beweegvriendelijker worden van de omgeving is goed geborgd, omdat het
gestructureerd is ondergebracht bij het uitvoeringsteam buitenruimte. De borging van de overige drie
doelen is in mindere mate of niet gestructureerd.
Omdat er binnen het doel verduurzaming van het sportvastgoed in de routekaart door betrokken partijen
afspraken zijn gemaakt en ze hierbij elkaar (deels) ook nodig hebben, lijkt het huidige proces, door een
zekere wederzijdse controleerbaarheid van gemaakte afspraken door de betrokken partijen, uiteindelijk
te leiden tot doelbereik (presterend). Dit geldt in zekere zin ook voor de beweegvriendelijke omgeving,
waar via de klankbordgroep en het uitvoeringsteam buitenruimte voortgang wordt besproken en ruimte is
voor kritische noten (veerkrachtig). Voor de overige drie doelen is het proces nog niet in die mate
gevorderd.

84

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

5.

Vitale sport- en beweegaanbieders
Inleiding
Het sportakkoord beoogt dat zoveel mogelijk partijen de handen ineen slaan om er met elkaar voor te
zorgen dat alle Nederlanders van sport en bewegen kunnen genieten en dat de samenleving optimaal kan
profiteren van de maatschappelijke waarde van sport en bewegen. Om ervoor te zorgen dat deze missie
ook voor de toekomst geborgd is, is het nodig om de basis te versterken en ‘toekomstbestendig’ te maken.
Volgens de opstellers van het akkoord slagen namelijk niet alle sportaanbieders er even goed in om in te
spelen op maatschappelijke ontwikkelingen, zoals vergrijzing, individualisering en technologische
innovaties. Met name sportverenigingen zouden zich minder bezighouden met de veranderende behoeften
van sporters en hoe daar het best op aan te sluiten is, door bijvoorbeeld hun aanbod aan te passen of op
zoek te gaan naar andere vormen van lidmaatschap. Commerciële aanbieders zouden er goed aan doen
meer maatschappelijk te gaan ondernemen en meer samen te werken met het sociale domein en de zorg.
De sportverenigingen zouden ook onder druk staan, omdat leden en vrijwilligers afhaken. Dat laatste is
overigens een geluid dat al jaren wordt gehoord, terwijl de cijfers een dergelijke dalende trend niet laten
zien48. Dat neemt niet weg dat veel verenigingen wel moeite hebben voldoende mensen te vinden voor het
verrichten van structurele taken, met name bestuursfuncties. Het aantal leden neemt de laatste jaren
inderdaad licht af: tussen 2013 en 2018 is het aantal leden van sportverenigingen met 177.000 afgenomen,
wat neerkomt op een daling van 1,8 procent 49. Veel leden haken af na de pubertijd.

Ambitie, doelen en indicatoren
5.2.1 Samenhang ambitie, doelen en indicatoren
De ambitie van het thema vitale sport- en beweegaanbieders is sport- en beweegaanbieders
toekomstbestendig te maken (d.w.z. dat de financiële en organisatorische basis op orde wordt gebracht
zodat aanbieders zich kunnen richten op een passend aanbod en passende bindingsvormen). Het streven is
het aantal toekomstbestendige verenigingen te vergroten en commerciële aanbieders uit te dagen meer
maatschappelijk te gaan ondernemen. Vitale sportverenigingen en ondernemende sportaanbieders zijn in
staat in te spelen op de omgeving, en kunnen zo bijdragen aan het creëren van een positieve sportcultuur
en een bijdrage leveren aan de bredere maatschappelijke opdracht vanuit het sportakkoord. Er zijn vele
verbindingen tussen dit thema en de andere thema’s van het sportakkoord. De aanwezigheid van vitale
sport- en beweegaanbieders is een belangrijke voorwaarde voor het behalen van de andere ambities en
bijbehorende doelen, met name ten aanzien van inclusief sport en bewegen, positieve sportcultuur en van
jongs af aan vaardig in bewegen. Daarnaast is het een voorwaarde om zoveel mogelijk mensen met plezier
te laten sporten en bewegen. Kwalitatief goede samenwerking is daarbij van belang. Het uitgangspunt
hierbij is dat door gebruik te maken van elkaars competenties en mogelijkheden, sportaanbieders beter in
staat een passend sportaanbod te creëren dat aansluit bij de behoefte van de hedendaagse sporters (meer
samenwerking dan concurrentie). Ook een goede en structurele samenwerking met de gemeente en/of de
gemeentelijke of regionale sportservice organisatie en partners vanuit andere sectoren, is van belang bij
het versterken en ‘verzilveren’ van de maatschappelijk waarde van sport en bewegen. Belangrijk daarbij
is dat verenigingen en andere sportaanbieders door deze partijen als volwaardige en gelijkwaardige

48

Lucassen, J. & Roest, J. van der (2018). Sportverenigingen in Nederland: veerkrachtige verbanden voor
sport, brancherapport sport. Utrecht: Mulier Instituut.

49

Korbee, S., Bosch, J. & Kort, S. de (2019). Zo sport Nederland: trends & ontwikkelingen in sportdeelname
(2013-2018). Arnhem: Nederlands Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie (NOC*NSF).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

85

partners worden gezien en dat ze goed zijn vertegenwoordigd in formele en informele overlegstructuren.
In tabel 5.1 zijn de ambitie, doelen en indicatoren van dit thema samengevat.
Tabel 5.1 Ambitie, doelen en indicatoren vitale sport- en beweegaanbieders
Ambitie: De organisatie en financiën van sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
Indicator

Stand van zaken

Doel 1: Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
Vitaliteit sportverenigingen

25%

van de verenigingen is aan te merken als
‘vitaal’ (2018/2019)

Open sportaanbieders

15%

van de verenigingen is een open
sportaanbieder (2018/2019)

Doel 2: Een groei van (geschoold) verenigingskader

Doel 3: Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers
Voldoende omvang vrijwillig kader

82%

van de verenigingen geeft aan over voldoende
vrijwilligers te beschikken (2018/2019)

Doel 4: Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
Samenwerking tussen sportaanbieders, sporttak

58%

specifiek en sporttak doorsnijdend*

van de verenigingen werkt samen met andere
verenigingen (2018/2019)

7%

van de verenigingen werkt samen met
commerciële aanbieders (2018/2019)

Samenwerking tussen sportaanbieders en

86%

gemeente (en andere organisaties)*

van de sportverenigingen werkt samen met
een of meer organisaties (2018/2019):
•

57% met de gemeente

•

16% met buurt-, wijk- of
welzijnsorganisaties

•

39% met scholen (vo en po)

Doel 5: Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
Innovatief vermogen van sportaanbieders**

70-

van de sportaanbieders houdt zich bezig met

80%

enige vorm van innovatie (2019)

Doel 6: Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning

Doel 7: De transitie bij bonden is versneld

Trendgegevens, uitsplitsingen naar achtergrondkenmerken en bronvermeldingen zijn te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/vitale-aanbieders
* Staat niet volledig op de website. Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel winter 2018/2019.
** Staat niet op de website. Bron: Mulier Instituut, peiling ondernemende sportaanbieders, 2019.
Bron: VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

86

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

De gegevens waarin de stand van zaken wordt aangegeven over sportverenigingen hebben betrekking op
peilingen in de winter van 2018-2019. Nieuwe metingen die leiden tot nieuwe cijfers voor deze
indicatoren staan gepland voor 2020/2021. Andere recente gegevens met betrekking tot de
sportverenigingen worden bijeengebracht in het binnenkort te verschijnen jaarbericht over de
verenigingsmonitor50.
5.2.2 Reflectie op doelen en indicatoren
Doel 1: Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
De beschikbare en vastgestelde indicatoren geven, aangevuld met gegevens uit ander relevant onderzoek,
bij elkaar genomen een redelijk beeld over sport- en beweegaanbieders (doel 1), al is in het sportakkoord
of het monitoringsplan niet vastgesteld wat precies ‘toekomstbestendig’ is. Daarbij moet de aantekening
worden gemaakt dat de meeste gegevens bekend zijn over sportverenigingen. Over commerciële
sportaanbieders valt op basis van deze indicatoren minder te zeggen. De indicatoren worden hieronder
toegelicht:
Vitaliteit sportverenigingen
Het streven uit het sportakkoord is dat er in 2030 een aanzienlijke stijging van het aantal vitale
verenigingen is (van 25% in 2018 naar 35% in 2030) en tegelijk een forse daling van het aantal kwetsbare
verenigingen (van 21% in 2018 naar 15% in 2030). De vitaliteit van een vereniging bestaat, volgens de
onderliggende vitaliteitsindex, uit een combinatie van organisatiekracht en maatschappelijke oriëntatie.
Nu is het zo dat twee derde (67%) van de sportverengingen ‘voldoende’ of ‘goed’ scoort het onderdeel
organisatiekracht51. Met de maatschappelijke oriëntatie is het minder positief gesteld, 36 procent van de
sportverenigingen scoort ‘voldoende’ of ’goed’. Het is denkbaar dat door de (maatschappelijke en
economische) gevolgen van de coronacrisis veel verenigingen het moeilijk zullen krijgen en dat dit ten
koste zal gaan van hun ‘organisatiekracht’ en/of ‘maatschappelijke oriëntatie’. Het is te hopen dat de
impact van de coronacrisis beperkt blijft.
Open sportaanbieders
15 procent van de verenigingen is aan te merken als een ‘open club’, waarvan 14 procent grotendeels
(score van 60 tot 80% op de onderliggende criteria) open en 1 procent vergaand open (score van 80% of
hoger op de onderliggende criteria). Dat betekent dat ten opzichte van de ambitie van het sportakkoord
(namelijk 15% vergaand open en 35% grotendeels open) nog een flinke slag gemaakt zou moeten worden.
Doel 2: Een groei van (geschoold) verenigingskader
Voor het volgen van de mate van doelbereik van doel 2 zijn geen expliciete indicatoren vastgesteld. De
indicatoren bij andere doelen (zoals vitaliteit en voldoende omvang vrijwilliger kader) geven echter ook
informatie over doel 2: de vitaliteit van een vereniging wordt bijvoorbeeld beïnvloed door het beschikken
over voldoende kader en over voldoende geschoold kader. Daarnaast kan de voortgang op dit doel gevolgd
worden aan de hand van de voortgang op de maatregelen (inspanningen) die worden getroffen vanuit het
sportakkoord, zie daarvoor paragraaf 5.4.2.
Doel 3: Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers
Voor het volgen van de mate van doelbereik van doel 3 bestaat de volgende indicator:

50

Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

51

Kalmthout, J. van & Hoeijmakers, R. (2019). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2018. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

87

Voldoende omvang vrijwillig kader
In totaal geeft 82 procent van de sportverenigingen aan over voldoende vrijwilligers te beschikken. Ruim
de helft van de verenigingen (54%) geeft aan over voldoende vrijwilligers te beschikken, maar ook nog op
zoek te zijn naar vrijwilligers. Het streven vanuit het sportakkoord is om het percentage sportverenigingen
met voldoende vrijwilligers in 2030 naar 95 procent te krijgen. Los van de vraag of dit een realistische
ambitie is (het aantal vrijwilligers in de sport is onverminderd groot en al jaren stabiel), is het goed om
benadrukken dat het voor veel verenigingen vooral lastig is om bepaalde functies in te vullen. Het gaat
dan met name om functies met een structureel karakter, zoals bestuursfuncties.
De diversiteit van kaderleden in verenigingen wordt gevolgd vanuit de monitoring van thema inclusief (zie
paragraaf 3.2.1). Daarnaast kan de voortgang op dit doel gevolgd worden aan de hand van de voortgang op
de maatregelen (inspanningen) die worden getroffen vanuit het sportakkoord, zie daarvoor paragraaf
5.4.2.
Doel 4: Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
Om de voortgang op doel 4 te monitoren, wordt gebruik gemaakt van de indicatoren die de mate van
samenwerking van en tussen sportverenigingen in beeld brengen. Deze indicatoren worden al langere tijd
gevolgd, via het verenigingspanel. Op basis van een eerste peiling onder ondernemende sportaanbieders
(fitnessondernemers, paardensportondernemers en zwemondernemers) uit 2019 is ook voor deze groep
sportaanbieders informatie beschikbaar over samenwerking 52, waar mogelijk wordt dit vermeld.
Samenwerking tussen sportaanbieders, sporttak specifiek en sporttakdoorsnijdend
58 procent van de sportverenigingen werkt samen met andere sportverenigingen. Ook hier is het streven
vanuit het sportakkoord tamelijk hoog: in 2030 zou 80 procent van de sportverenigingen samen moeten
werken met andere sportverenigingen. Van samenwerking tussen sportverenigingen en commerciële
sportaanbieders is overigens volgens sportverenigingen veel minder sprake: slechts 7 procent van de
sportverenigingen werkt samen met een sportschool of fitnesscentrum.
Uit de peiling onder ondernemende aanbieders blijkt dat 42 procent van de ondernemende aanbieders
(fitnessaanbieders, paardensportaanbieders, zwemaanbieders) zegt samen te werken met een
sportvereniging. 44 procent van die aanbieders geeft aan samen te werken met een andere sportaanbieder
in dezelfde sporttak, zoals twee fitnesscentra die samenwerken.
Samenwerking tussen sportaanbieders en gemeente (en andere organisaties)
Vanuit het sportakkoord wordt erop ingezet dat sportaanbieders structurele samenwerking aangaan met
de gemeente (c.q. de lokale sportservice organisatie/het lokale sportbedrijf) en partners vanuit andere
sectoren, zoals welzijn en zorg. 86 procent van de sportverenigingen werkt samen met een of meer
organisaties. Ruim de helft (57%) werkt samen met de gemeente. Het streven is om dit naar 75 procent te
brengen. Met buurt-, wijk- of welzijnsorganisaties wordt minder vaak samengewerkt: slechts 16 procent
van de sportverenigingen werkt met deze organisaties samen. De ambitie uit het sportakkoord is hier 25
procent. Ook daar is dus nog wel wat te winnen. Met scholen (vo en po) wordt daarentegen veel vaker
samengewerkt (39%).
Uit de peiling onder de drie typen ondernemende sportaanbieders blijkt dat zij vooral veel samenwerken
met onderwijspartijen: 62 procent werkt hiermee samen. 56 procent van de ondernemers werkt samen
met de gemeente.

52

Peiling onder fitnessaanbieders, zwemaanbieders en paardensportaanbieders in december 2019 door Mulier
Instituut.

88

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

De beschikbare gegevens wijzen dus uit dat er al tamelijk veel wordt samengewerkt. De indicatoren
zeggen echter alleen iets over het percentage sport- en beweegaanbieders dat samenwerkt met andere
organisaties binnen en buiten de sport. Dat zegt nog niet zoveel over de kwaliteit van de samenwerking.
Waar deze samenwerking op gericht is en vooral, wat het oplevert, daarover is nog weinig bekend.
Onbekend is bijvoorbeeld of sport- en beweegaanbieders bij de samenwerking gebruik maken van elkaars
competenties en of dit dan ook leidt tot een vernieuwing van het sportaanbod, twee aspecten die van
invloed zijn op de toekomstbestendigheid. De kwaliteit van de samenwerking is dus een belangrijk aspect
waar, op basis van de huidige monitoring, weinig zicht op is. De lokale sportakkoorden zijn een manier om
de samenwerking te verbeteren, en vormen een bron om meer zicht te krijgen op de invulling van de
samenwerking. Uit de analyse van de eerste tranche sportakkoorden blijkt dat veel sportformateurs
nieuwe lokale samenwerkingen zien ontstaan 53, maar toekomstige analyses van de lokale sportakkoorden
en lokale processen kunnen hier wellicht beter inzicht in geven.
Doel 5: Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
Voor dit doel is geen expliciete indicator opgenomen die weergeeft in welke mate sportaanbieders
innovatief aanbod en lidmaatschapsvormen hebben. Wel is, naar aanleiding van de aandacht voor
innovatief vermogen in het sportakkoord, in 2019 voor het eerst een peiling gedaan over het innovatief
vermogen van ondernemende sportaanbieders (fitnessaanbieders, zwemaanbieders,
paardensportaanbieders) en sportverenigingen54.
In dit onderzoek is het innovatief vermogen onderzocht aan de hand van twee dimensies: de richting
waarin aanbieders bezig zijn met innovaties (product-, organisatorische, of sociale innovatie) en de
‘veranderkracht’ (de mate waarin de organisatie in staat is veranderingen door te voeren). De conclusie
uit deze peiling is, dat een meerderheid van alle typen sportaanbieders in enige mate bezig is met
innovatie, en dat fitnessaanbieders het meest gericht zijn op innovaties en sportverenigingen het minst.
Het betreffen vaker productinnovaties en in mindere mate organisatorische of sociale innovaties. De
relatief geringe aandacht voor sociale innovaties is een teken dat hier nog het nodige op gedaan moet
worden, willen ondernemende sportaanbieders maatschappelijk gaan ondernemen en zodoende een
bijdrage leveren aan de maatschappelijke opgaven van het sportakkoord. De veranderkracht van
sportaanbieders is over het algemeen hoog en bij de fitnessondernemers het sterkst ontwikkeld. Alle
sportaanbieders hebben een min of meer heldere toekomstvisie, maar niet alle aanbieders zijn even goed
in het standvastig realiseren van de verandering. Dat geldt met name voor zwemaanbieders en
sportverenigingen. De conclusie die daaruit getrokken zou kunnen worden is dat op dit punt (meer)
ondersteuning is geboden en dat deze ondersteuning ook over een langere periode gewenst is. Dit juist om
ervoor te zorgen dat de verandering ook daadwerkelijk worden doorgevoerd en om te voorkomen dat er
niet wordt teruggevallen in oude gewoontes.
Doel 6: Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning
Voor dit doel is geen indicator opgenomen. De kwaliteit van verenigingsondersteuning is moeilijk in een
indicator te vatten, laat staat dat een hogere kwaliteit kan worden vastgesteld, want was het de kwaliteit

53

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

54

Peiling onder fitnessaanbieders, zwemaanbieders en paardensportaanbieders in december 2019 door Mulier
Instituut. Een publicatie is nog te verschijnen: Lucassen, J. & Reitsma, M. (2020, nog te verschijnen).
Innovatief vermogen van ondernemende sportaanbieders. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

89

aan de start van het sportakkoord? Aan de hand van de voortgang op de maatregelen (inspanningen) die
worden ondernomen voor dit doel, kan een beeld gekregen worden van de voortgang op dit doel.
Doel 7: De transitie bij bonden is versneld
Het doel om de transitie bij bonden te versnellen, heeft geen indicator. Ook dit doel is veelomvattend
(alle bonden, welke transitie) en moeilijk in een indicator te vatten.
In theorie zouden aan de hand van deze indicatoren uitspraken kunnen worden gedaan over in hoeverre de
ambitie en de doelen van dit thema, althans voor wat betreft de sportverenigingen, reeds binnen bereik
zijn. Daarbij moet worden aangetekend dat het vooral om lange termijn doelen gaat. Het is dan ook de
vraag of binnen de relatief korte looptijd van het sportakkoord grote vorderingen te verwachten zijn.
Opvallend is bovendien dat de lat in een aantal gevallen nogal hoog is gelegd.

Aanpak
5.3.1 Beschrijving aanpak
Het deelakkoord vitale sport- en beweegaanbieders is, naast de strategische partners (VWS, NOC*NSF en
VSG), ondertekend door NLActief, Rabobank en de ministeries van OCW en SZW. De ondertekenende
partners van het sportakkoord hebben afgesproken zich in te zetten voor het behalen van de doelen. Ze
hebben per doel maatregelen opgesteld die moeten bijdragen aan het behalen van die doelen.
In de startperiode van het sportakkoord (najaar 2018) is het thema verder uitgewerkt door een
uitwerkingsteam, dat bestaat uit afgevaardigden van NOC*NSF, VSG en VWS. Vanwege de inhoudelijke
raakvlakken en raakvlakken in de organisatie, is de uitwerking van het thema vitale sport- en
beweegaanbieders samengenomen met de uitwerking van het thema positieve sportcultuur. Het
uitwerkingsteam heeft de maatregelen verdeeld over verschillende opdrachten. De opdrachten vormen de
basis voor de uitvoering van de maatregelen. Elke opdracht kent een coördinator. Op deze wijze is de
borging van en regie op de uitvoering van de maatregelen georganiseerd. De maatregelen worden
toegelicht in paragraaf 5.4.1.
5.3.2 Proces aanpak
Voor het thema vitale sport- en beweegaanbieders is geen aparte structuur opgezet. Dat heeft ermee te
maken dat veel gebruik wordt gemaakt van bestaande lijnen (lokale lijn, sportlijn en nationale lijn; zie
ook bijlage 1), structuren en ondersteuningsinstrumenten. Het merendeel van de maatregelen is erop
gericht deze structuren te versterken en de kwaliteit van de bestaande instrumenten te verbeteren, dan
wel de onderlinge afstemming te vergroten. Veel maatregelen zijn dan ook onderdeel van de lokale lijn en
van de sportlijn en zijn vooral gericht op de ondersteuning van verenigingen en het versterken van de
lokale samenwerking, bijvoorbeeld door de inzet van de diensten, de Adviseurs Lokale Sport en
buurtsportcoaches.
•

•

90

Het grootste deel van de maatregelen ten behoeve van de doelen van dit thema krijgt een plaats
via de sportlijn, die zich richt op het versterken van de georganiseerde sportsector (NOC*NSF,
sportbonden en sportverenigingen). De inspanningen van de sportlijn sluiten grotendeels aan bij
de doelen van het thema vitale sport- en beweegaanbieders om de kwaliteit van
verenigingsondersteuning te verbeteren en om samenwerking te stimuleren (zie paragraaf 2.2 voor
meer informatie over de werking en opbrengsten van de sportlijn).
Het doel om de transitie bij bonden te versnellen is opgenomen als doel bij het thema vitale
sport- en beweegaanbieders. De inspanningen voor dit doel vinden plaats vanuit de impuls
versterken bonden (aparte subsidie vanuit VWS). Deze inspanningen vallen onder de sportlijn, in

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

•

de zin dat ze te maken hebben met het versterken van de ‘sportkolom’, waar de bonden
onderdeel van uitmaken en bijdragen aan de doelen van het sportakkoord. In technische zin vallen
de inspanningen onder het programma impuls versterken bonden, dat via een aparte
financieringsstructuur wordt uitgevoerd. Het programma impuls versterken bonden wordt
beschreven in paragraaf 8.2 waarbij ook de maatregelen bij dit doel aan bod komen.
In de tot nu toe gesloten lokale sportakkoorden is veel aandacht voor de ondersteuning van
sportverenigingen en het sportkader. In mindere mate is er ook aandacht voor thema’s die te
maken hebben met de ontwikkeling van een flexibel en modern sportaanbod. Hierover is meer te
lezen in de tussentijdse rapportage over de lokale sportakkoorden. 55
Enkele maatregelen worden uitgevoerd via projectsubsidies, -opdrachten of challenges vanuit de
nationale lijn (onder leiding van VWS). Deze zijn met name gericht op het verbeteren van het
vrijwilligersvraagstuk.

Omdat veel maatregelen voor thema vitale- sportaanbieders overlap vertonen of verweven zijn met
andere onderdelen van het sportakkoord (sportlijn, impuls versterken bonden, andere thema’s), die vaak
thema overstijgend werken, verwijzen we in dit hoofdstuk veelvuldig naar die andere onderdelen. Dit
voorkomt dubbelingen en geeft de samenhang tussen dit thema en andere onderdelen weer.

Maatregelen
5.4.1 Samenhang doelen, maatregelen en procesindicatoren
De belangrijkste maatregelen om het aantal vitale en krachtige sportverenigingen te vergroten hebben
vooral betrekking op de ondersteuning van sportverenigingen (in de vorm van procesbegeleiding en
verenigingsondersteuning op diverse terreinen). Adviseurs Lokale Sport (tijdelijk) en buurtsportcoaches
(structureel) vervullen een rol bij het tot stand brengen van de verbindingen met andere sportaanbieders
en organisaties uit ander sectoren. Verder wordt ingezet op deskundigheidbevordering van het
verenigingskader.
In tabel 5.2 is een overzicht opgenomen van de doelen, de maatregelen die ervoor moeten zorgen dat
deze doelen worden gerealiseerd en de procesindicatoren, die een indicatie geven van de stand van zaken
met betrekking tot de uitvoering van deze maatregelen.

55

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

91

Tabel 5.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren vitale sport- en beweegaanbieders
Maatregelen

Procesindicatoren

Doel 1: Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
1.1 Ondersteuning: procesbegeleiding en

1.1.1 Aantal ingezette

verenigingsondersteuning op diverse terreinen, via diensten

ondersteuningstrajecten (thema’s en
tevredenheid)
1.1.2 Aandeel verenigingen dat gebruik
maakt van ondersteuning

1.2 Vergroten inzet professionals bij verenigingen, oa. via inzet

1.2.1 Inzet buurtsportcoaches voor vitale

Sport Professionals Netwerk (SPN) en buurtsportcoaches

sport- en beweegaanbieders

1.3 Verkenning arbeidsmarktontwikkeling sportsector

Doel 2: Een groei van (geschoold) verenigingskader
2.1 Opleidingen voor verenigingskader, via diensten

2.1.1 Aantal gevolgde opleidingen (inhoud

(doel = 100.000 trainers opleiden)

en tevredenheid)

2.2 Kwaliteitsontwikkeling van de opleidingen
2.3 Ondersteuning gericht op professionalisering van bestuur,
technisch en arbitrerend kader, via clubkadercoaches en inzet
van SPN professionals
Doel 3: Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers (achterliggend doel: Het vrijwilligersklimaat is
verbeterd en de waardering voor vrijwilligerswerk is toegenomen.)
3.1 Programma Maatschappelijke Diensttijd Sport
3.2 Verenigingsondersteuning op onderwerp diversiteit
vrijwilligers
3.3 Challenge over vrijwilligerscoördinator
3.4 Verhoging van de vrijwilligersvergoeding van 1.500 naar
1.700 euro
Doel 4: Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
4.1 De inzet van de buurtsportcoaches om partijen samen te

4.1.1 Aandeel buurtsportcoaches dat zich

brengen en sportaanbieders te ondersteunen in het vormgeven

inzet voor vitale verenigingen

van hun samenwerking

4.1.2 Aandeel gemeenten met
buurtsportcoaches, dat de
buurtsportcoach inzet voor vitale
verenigingen

4.2 Versterken van de lokale samenwerking, tussen
sportaanbieders en tussen sportaanbieders en andere partijen
4.3 Lokale samenwerking versterken, via Adviseur Lokale Sport
(sportlijn)

92

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 5.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren vitale sport- en
beweegaanbieders
Maatregelen

Procesindicatoren

Doel 5: Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
5.1 Verkiezing meest ondernemende sportaanbieder
5.2 Ondersteunen van verenigingen bij innovatie van aanbod en
lidmaatschapsvormen
5.3 Het ontwikkelen van sportbrede nieuwe bindingsvormen
door het uitzetten van ‘een innovatiechallenge’
Doel 6: Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning
6.1 Sportbrede inzet van SPN professionals
6.2 Inzet en ontwikkeling netwerk Adviseurs Lokale Sport
6.3 (Door)ontwikkeling van CRM/ back office
Doel 7: De transitie bij bonden is versneld
7.1 Impuls versterken bonden
Bron: Eindadvies vitale aanbieders en positieve sportcultuur, 2018; Uitwerking sportlijn, 2019.

5.4.2 Procesindicatoren maatregelen
Doel 1: Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
Dit doel is eigenlijk een overkoepelend doel voor doel 2 t/m 5. Alle gestelde doelen bij 2 t/m 5 zijn
facetten van het toekomstbestendig maken van een sportaanbieder. In de uitwerking van dit thema lijkt
dit doel vooral gericht te zijn op algemene verenigingsondersteuning en ondersteuning van het bestuur. In
die zin is het een meer onderscheidend doel.
Verenigingsondersteuning op diverse thema’s
Aan dit doel wordt gewerkt door de inzet van verenigingsondersteuning (maatregel 1.1), gericht op het
versterken van de organisatorische basis van een vereniging, zoals via bestuurscoaching of
procesbegeleiding.
Een op de vijf sportverenigingen (22%) geeft in 2018 aan gebruik te hebben gemaakt van een vorm van
verenigingsondersteuning 56 (indicator 1.1.2). Slechts 2 procent heeft in dat jaar gebruikgemaakt van een
procesbegeleider. Deze vorm van ondersteuning blijkt ook nog niet erg bekend onder sportverenigingen:
slechts 8 procent is bekend met procesbegeleiding. Thema’s waarop een procesbegeleider wordt ingezet
zijn: vrijwilligersbeleid, fusie en de maatschappelijke functie van verenigingen.

56

Kalmthout, J. van & Hoeijmakers, R. (2019). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2018. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

93

Het streven is om via de sportlijn in 2021 in totaal 4.500 verenigingen professioneel te ondersteunen en
begeleiden, waarvan 250 ondernemende sportaanbieders (streefwaarde 2021). Bijlage B3.2 bevat een
overzicht van de aangevraagde diensten via de sportlijn in de periode september 2019 – maart 2020. Voor
een toelichting op deze diensten, zie de toelichting op de sportlijn in paragraaf 2.2. Op het gebied van
vitale sport- en beweegaanbieders zijn in deze periode 105 diensten over verschillende thema’s
aangevraagd. Hiervan waren 54 van het type ‘informeren en inspireren’, de meesten met betrekking tot
het thema vrijwilligersmanagement (13). 51 aangevraagde diensten van het type ontwikkelen, waarvan de
meesten procesbegeleiding voor besturen betreft, vanuit het Sport Professionals Netwerk. Het betreft hier
overigens aangevraagde diensten. Hoeveel hiervan precies is gerealiseerd is onbekend. Op het moment
van schrijven waren verschillende diensten on hold gezet, veelal in verband met de coronacrisis.
Bovenstaand overzicht heeft enkel betrekking op diensten die worden aangeboden door de Academie voor
Sportkader, bonden en het Sport Professionals Netwerk (SPN). Daarnaast kunnen sportverenigingen voor
ondersteuning ook terecht bij lokale of regionale/provinciale sportservice organisaties. In het
sportakkoord wordt vermeld dat er een grote variëteit zit in de mate en wijze van ondersteuning en dat
het ‘landschap’ van deze ondersteuning sterk is versnipperd. Er zijn echter weinig specifieke maatregelen
verbonden aan het oplossen van dit vraagstuk, er wordt voornamelijk ingezet op verbetering van de lokale
samenwerking. Inspanningen vanuit de sportlijn gericht op het verbinden van landelijke ondersteuning en
lokale vraag, zijn de inzet van de Adviseurs Lokale Sport, de ontwikkeling van registratiesystemen en een
landelijke database en website om scholingsaanbod in kaart te brengen. Daarnaast wordt gewerkt aan de
ontwikkeling van een kwaliteitskader voor de ondersteuning van verenigingen door bonden. Zie voor deze
inspanningen de sportlijn (paragraaf 2.2). De afstemming tussen de lokale/regionale ondersteuning en de
ondersteuning door NOC*NSF en de bonden lijkt nog niet te zijn geadresseerd.
Tot slot vindt ondersteuning van sportverenigingen vanuit NOC*NSF en bonden niet alleen plaats via de
sportlijn, maar ook via het traject Rabobank verenigingsondersteuning. Dit traject is geen onderdeel van
het sportakkoord, maar draagt bij aan dezelfde doelen voor verenigingsondersteuning als die via inzet van
diensten uit de sportlijn wordt beoogd. Het zou een mogelijkheid kunnen zijn om op lokaal niveau waar
mogelijk te streven naar optimalisatie en samenwerking tussen deze trajecten, zodat ze niet naast elkaar
lopen.
Vergoten van de inzet van professionals voor vitale verenigingen
De inzet van professionals bij verenigingen (maatregel 1.4) krijgt vorm door de inzet van
buurtsportcoaches en andere professionals, zoals de eerder genoemde professionals uit het SPN netwerk
(zie sportlijn, paragraaf 2.2.3).
Inzet buurtsportcoaches voor vitale sport- en beweegaanbieders
Ingezet wordt op het vergroten van de ondersteuning van sport- en beweegaanbieders door
buurtsportcoaches bij het verbreden, verbeteren en nog meer vraaggericht maken van het sport- en
beweegaanbod, onder andere door samenwerking tussen de georganiseerde en andere (commerciële)
sportaanbieders te versterken.
Uit de peiling onder het buurtsportcoach- en werkgeverspanel uitgevoerd eind 201957, geeft 80 procent
van de buurtsportcoaches aan zich in te zetten voor de ambities van het thema vitale sport- en
beweegaanbieders. Volgens de gemeenten worden de buurtsportcoaches binnen dit thema het meest

57

Heijnen, E. & Stam, W. van (2020). De inzet van de buurtsportcoach voor het Nationaal Sportakkoord
(factsheet 11/2020). Utrecht: Mulier Instituut.

94

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

ingezet op verenigingsondersteuning (76%) en daarna op het verbeteren van lokale samenwerking (63%).
De buurtsportcoaches zelf geven aan dat hun werkzaamheden het meest gericht zijn op het verbeteren
van lokale samenwerking (83%; zie figuur 5.1). Buurtsportcoaches worden ook ingezet om het pedagogisch
sportklimaat te versterken, met het oog op het vergroten van het sportplezier vanuit een pedagogisch
perspectief. Deze specifieke inzet van de buurtsportcoach wordt besproken in hoofdstuk 6, positieve
sportcultuur.
Figuur 5.1 Inzet buurtsportcoaches op het thema vitale sport- en beweegaanbieders (basis=
buurtsportcoaches die bekend zijn met het Nationaal Sportakkoord, in procenten, n=76)
Verbeteren lokale samenwerking

83

Ontwikkelen van sportaanbod

79

Verenigingsondersteuning

74

Ondersteuning organisatie sportaanbod (trainingen,
evenementen, clinics)

71

Leden/deelnemers werven

66

Bevorderen pedagogisch beleid sportaanbieders

43

Werven en behouden van vrijwillig kader

39

Opleiden van (vrijwillig) kader

29

Anders

3
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

Ontwikkeling arbeidsmarkt in de sportsector
De inzet van professionals bij sportverenigingen heeft ook te maken met de ontwikkeling van de
arbeidsmarkt in de sportsector. Dit is een vraagstuk dat wordt geadresseerd in het de verkenning van de
arbeidsmarkt die vanuit de nationale lijn (kennis- en validatievraagstukken, zie ook paragraaf 2.3.4)
plaatsvindt. In deze verkenning wordt samen met stakeholders gewerkt aan een Human Capital Agenda,
met als doel ‘een gezonde sportsector met voldoende en bekwame (betaalde en onbetaalde) mensen’. Dit
gaat dus ook over de toekomstbestendigheid van sportverenigingen, waarvoor het beschikken over
voldoende en bekwame vrijwilligers cruciaal is, maar waarin ook betaalde professionals een rol kunnen
spelen. Bij het opstellen van de agenda worden mbo en hbo instellingen meegenomen. De Human Capital
Agenda zal pas op langere termijn concrete uitwerking krijgen. Over de inzet richting onderwijs op
kortere termijn voor het inzetten van professionals bij verenigingen is minder bekend. Een voorbeeld
waarbij dit wel gebeurt is de professional clubkadercoach. Er is een Associate Degree (AD) programma
ontwikkeld met een specifiek uitstroomprofiel ‘clubkadercoach’. Dit programma is bedoeld voor mbo+
studenten die willen worden opgeleid tot clubkadercoach. Ook is de opleiding voor buurtsportcoaches die
clubkadercoach willen worden ontwikkeld door NOC*NSF Academie voor Sportkader in samenwerking met
Hogeschool Windesheim.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

95

Doel 2: Een groei van (geschoold) verenigingskader
Om dit doel te bereiken, wordt ingezet op het opleiden van verenigingskader (maatregel 2.1). Het
achterliggende doel vanuit de sportlijn is om 100.000 trainers op te leiden gedurende de looptijd van het
sportakkoord. De aangevraagde services voor trainersopleidingen via het sportakkoord, in de periode 1
september 2019- 31 maart 2020, zijn te zien in bijlage B3.2. Het gaat om 45 aangevraagde diensten voor
cursussen voor trainers.
Kwaliteitsontwikkeling (behoefteonderzoek en kwaliteitskaders)
Andere belangrijke maatregelen voor de groei van geschoold verenigingskader, gaan over
kwaliteitsontwikkeling. Er wordt vanuit de sportlijn een behoefteonderzoek naar opleidingen onder
verenigingskader uitgevoerd (maatregel 2.2) en er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van
kwaliteitskaders voor ondersteuningsproducten voor trainers en bestuurders (maatregel 2.3). Beide
inspanningen staan beschreven in de sportlijn (paragraaf 2.2.2).
Professionalisering bestuur, technisch en arbitrerend kader
Om het aandeel geschoold verenigingskader te laten groeien, wordt ook ingezet op de professionalisering
van bestuur, technisch en arbitrerend kader. Dit vindt in de praktijk vooral plaats door de inzet
professionals uit het SPN netwerk via diensten (zie sportlijn), die zich bijvoorbeeld via procesbegeleiding
richten op de professionalisering van bestuursleden. De clubkadercoach (zie ook paragraaf 6.4.2 voor een
uitgebreide beschrijving) richt zich op zowel de professionalisering van bestuur als van technisch kader,
maar beperkt zich inhoudelijk tot het onderwerp pedagogisch sportklimaat en trainersbegeleiding. Op de
professionalisering van arbitrerend kader zijn vanuit het sportakkoord geen inspanningen bekend.
Doel 3: Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers
Programma Maatschappelijke Diensttijd Sport
Via het programma Maatschappelijke Diensttijd Sport (maatregel 3.1) wordt geprobeerd bij te dragen aan
zowel een groei van de diversiteit als de omvang van vrijwilligers in de sport. Dit programma vindt plaats
vanuit een andere financieringsstructuur buiten het sportakkoord, maar richt zich wel op doel 3 van vitale
sport- en beweegaanbieders en wordt daarom hier genoemd. In dit programma worden jongeren ingezet
om vrijwilliger te worden bij een sportvereniging.
Het programma Maatschappelijke Diensttijd is breder dan sport, en stimuleert jongeren om via
vrijwilligerswerk hun maatschappelijke impact kunnen verhogen en hun talenten kunnen ontdekken.
Het is een gezamenlijk programma vanuit de ministeries van SZW, VWS en OCW.
In de eerste twee rondes van het programma zijn diverse sportprojecten gehonoreerd. Daarnaast heeft
het ministerie van VWS een extra sportronde opgezet, gericht op de specifieke sportinfrastructuur met
sportbonden en sportverenigingen. Het programma ‘Maatschappelijke Diensttijd in de sport’ bestaat uit
zeven projecten en is gestart op 15 oktober 2019.
Verenigingsondersteuning diversiteit vrijwilligers
Daarnaast is een voorgenomen maatregel dat wordt ingezet op verenigingsondersteuning specifiek op het
onderwerp diversiteit van vrijwilligers (maatregel 3.2). In de lijst van aangevraagde diensten (bijlage
B3.2) is te zien dat van deze specifieke ondersteuning nog geen gebruik wordt gemaakt.
Challenges
Er zijn via de nationale lijn twee challenges uitgezet over meer vrijwilligers bij sportclubs (maatregel
3.3). De eerste betrof een oproep om te komen met innovatieve oplossingen om het aantal vrijwilligers
structureel te vergroten. Er waren 82 inzendingen, maar de challenge heeft geen winnaar opgeleverd,

96

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

onder andere omdat de vraagstelling van de challenge dusdanig breed is uitgezet, dat er geen inzending
was die op een goede manier alle punten van de vrijwilligersproblematiek kon raken. Daarop is de
vraagstelling geëvalueerd en opnieuw geformuleerd. Dit heeft geresulteerd in de tweede challenge:
‘vrijwilligerscoördinator sportclub ondersteunen’. Deze tweede challenge had betrekking op innovatieve
instrumenten om de vrijwilligerscoördinator te ondersteunen bij het werven van vrijwilligers. Hier waren
twee winnaars (uit 47 inzendingen): Sportservice Nederland met ‘Taakie’, een portal en platform om
vrijwilligerstaken te categoriseren en vrijwilligers te koppelen aan openstaande taken en WeMaron met
‘Hallo Vriend’, een slimme sms-berichtenservice die zelfstandig gesprekken voert over de interesses en
voorkeuren van mensen voor het verrichten van vrijwilligerstaken. Zie voor een uitgebreide beschrijving
van de challenges bijlage B4.2.
Vrijwilligersvergoeding
Tot slot is een maatregel om het aantal vrijwilligers te laten groeien, het verhogen van de
vrijwilligersvergoeding van 1500 naar 1700 euro (maatregel 3.4). Deze maatregel is in 2018 doorgevoerd.
Doel 4: Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
De groei van samenwerkingsverbanden, zowel intern (tussen sportverenigingen) als extern (tussen
sportaanbieders en andere organisaties), is een doel waaraan vooral wordt gewerkt via de sportlijn en de
lokale lijn van het sportakkoord. Expliciete maatregelen daarbuiten om samenwerkingsverbanden te
stimuleren ontbreken (nog).
Via de lokale sportakkoorden wordt ingezet op het versterken van lokale samenwerkingen (maatregel 4.2),
met name ook tussen sportaanbieders en andere organisaties. Uit de tussenrapportage over de eerste
groep lokale sportakkoorden bleek dat volgens sportformateurs al veel nieuwe samenwerkingen ontstaan,
maar ook dat de betrokkenheid van ‘andere sportaanbieders’ relatief laag is, en dat het betrokken houden
van sportverenigingen (als vrijwilligersorganisaties) lastig is.58
Ook via de sportlijn wordt gewerkt aan het bevorderen van samenwerkingen, vooral door de inzet van de
Adviseur Lokale Sport (maatregel 4.3). Deze richt zich vooral op het versterken van interne
samenwerkingsverbanden, dus binnen de sport. Over de opbrengsten hiervan, zeker op langere termijn, is
nog geen uitspraak te doen. In paragraaf 2.2.1 wordt de werking van het netwerk Adviseurs Lokale Sport
besproken, net als enkele eerste ervaringen met de inzet van de adviseurs.
Tot slot werken ook buurtsportcoaches aan het samenbrengen van partijen en het ondersteunen van
sportaanbieders in het vormgeven van hun samenwerking (maatregel 4.1). Bij de bespreking hiervan bij
doel 1 bleek al dat 83 procent van de buurtsportcoaches zegt zich te richten op het verbeteren van lokale
samenwerking (van de buurtsportcoaches die zich inzetten voor vitale sport- en beweegaanbieders).
Doel 5: Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
De uitvoering van dit doel verloopt hoofdzakelijk via de inzet van de lokale lijn en de sportlijn. Via de
lokale akkoorden (en het uitvoeringsbudget) kunnen sportaanbieders die hierin interesse hebben, hier mee
aan de slag (maatregel 5.2). Via de diensten van de sportlijn kunnen sportaanbieders ondersteund worden
(maatregel 5.3). In de lijst van aangevraagde diensten (zie bijlage B3.2) is te zien dat enkele producten,
die zich richten op vernieuwingen van aanbod en innovaties, zijn aangevraagd in de eerste periode van het
sportakkoord, zoals een sessie ‘ledenbinding’, een sessie ‘klaar voor de toekomst’ of een sessie ‘nieuwe

58

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

97

inkomsten genereren’. Het gaat echter om kleine aantallen verenigingen die dit hebben aangevraagd.
Naast deze ‘open’ manier om aan dit doel te werken (via sportlijn en lokale akkoorden, op basis van de
behoeften), wordt maar beperkt via concrete maatregelen ingezet op meer innovatie bij sportaanbieders.
Een maatregel is de verkiezing van meest ondernemende sportaanbieder (maatregel 5.1), die nog niet
heeft plaatsgevonden. Een andere maatregel is het uitzetten van een innovatiechallenge, gericht op het
ontwikkelen van sportbrede bindingsvormen (maatregel 5.4). Dit is nog niet gebeurd.
Doel 6: Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning
Ook aan dit doel wordt gewerkt via de sportlijn. Het gaat hierbij om het verbreden van de inzet van SPN
professionals naar een sportbrede inzet (maatregel 6.1). In paragraaf 2.2.3 staat beschreven wat de
doelstellingen van het netwerk zijn en hoe de verbreding zowel naar andere sporten dan voetbal (via het
project impuls versterken bonden) als naar andere typen ondersteuners (met verschillende expertises; via
de sportlijn) gaande is. Er zijn elf nieuwe bonden en drie gemeenten betrokken. Daarnaast is het netwerk
uitgebreid met enkele professionals met expertise op gebieden sporttechnisch, accommodaties en
bouwkundige/juridische ondersteuning. De inzet van en de ontwikkeling van het netwerk Adviseurs Lokale
Sport (maatregel 6.2) via de sportlijn is bedoeld om de verenigingsondersteuning vooral op lokaal niveau
een hogere kwaliteit te geven. Uit de eerste ervaringen (paragraaf 2.2.1) bleek al dat de adviseurs zich
met name richten op het netwerk om de sportaanbieder heen, en proberen gebruik te maken van de reeds
aanwezige verenigingsondersteuning en de verbinding met landelijke organisaties te maken. Uit de eerste
ervaringen bleek ook dat dit, afhankelijk van de lokale situatie, soms lastig verloopt en dat de adviseur
over beperkte tijd beschikt. Hoe dit precies uitwerkt op langere termijn, en of dit leidt tot hogere
kwaliteit van verenigingsondersteuning, zal onderwerp van komende monitoren zijn. Tot slot wordt
ingezet op een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning door het versterken van de zogenaamde
back office (maatregel 6.3). In paragraaf 2.2.4 staat beschreven dat de supportdesk in de eerste periode
van het sportakkoord bijna 250 vragen heeft afgehandeld, en dat het opzetten van een CRM systeem nog
in ontwikkeling is.
Doel 7: De transitie bij bonden is versneld
De maatregelen om te werken aan een versnelling van transitie bij bonden, worden uitgevoerd via het
programma impuls versterken sportbonden. In paragraaf 8.2 staat een uitgebreide beschrijving van de
projecten en voortgang binnen dit programma.
5.4.3 Samenvatting
In tabel 5.3 wordt de voortgang op de maatregelen schematisch weergegeven.
Tabel 5.3 Voortgang inzet maatregelen vitale sport- en beweegaanbieders (juni 2020)
Maatregelen

Procesindicatoren

Voortgang*

Doel 1: Meer sport- en beweegaanbieders zijn toekomstbestendig
1.1 Ondersteuning

1.1.1 Aantal ingezette

- In de periode 1 september 2019-31

(procesbegeleiding en

ondersteuningstrajecten

maart 2020 zijn via de diensten 105

verenigingsondersteuning op diverse

• Thema’s van de

trajecten aangevraagd. Onbekend is

terreinen)

trajecten

hoeveel daarvan zijn gerealiseerd.

• Tevredenheid

Over de tevredenheid zijn (nog) te

afnemers van trajecten

weinig gegevens bekend

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

98

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 5.3 Voortgang inzet maatregelen vitale sport- en beweegaanbieders (juni
2020)
Maatregelen

Procesindicatoren

Voortgang*

1.1.2 Aandeel

- 22 procent van de verenigingen

verenigingen dat gebruik

heeft gebruik gemaakt van

maakt van ondersteuning

ondersteuning. 2 procent heeft
gebruik gemaakt van
procesbegeleiding (2018)

1.2 Vergroten inzet professionals bij

1.2.1 Inzet

- 80% van de buurtsportcoaches zet

verenigingen, oa. via inzet SPN en

buurtsportcoaches voor

zich in voor vitale verenigingen

buurtsportcoaches

vitale sport- en

- 87% van de gemeenten met

beweegaanbieders

buurtsportcoaches zit deze in voor
vitale verenigingen

1.3 Verkenning

- Human Capital Agenda over

arbeidsmarktontwikkeling

arbeidsmarktontwikkeling in de

sportsector

sportsector wordt ontwikkeld
- AD programma met uitstroomprofiel
clubkadercoach voor mbo+ studenten
is ontwikkeld

Doel 2: Een groei van (geschoold) verenigingskader
2.1 Opleidingen voor

2.1.1 Aantal gevolgde

In de periode 1 september 2019- 31

verenigingskader, via services

opleidingen

maart 2020 zijn via de diensten 45

(doel = 100.000 trainers opleiden)

• Inhoud gevolgde

trainersopleidingen aangevraagd.

opleidingen

Over de tevredenheid zijn (nog) te

• Tevredenheid

weinig gegevens bekend

gevolgde opleidingen
2.2 Kwaliteitsontwikkeling van de

- Er wordt gewerkt aan een

opleidingen

kwaliteitskader voor
ondersteuningsproducten voor
trainers/coaches en voor bestuurders
- Er wordt een behoefteonderzoek
naar opleidingsbehoeften uitgevoerd

2.3 Ondersteuning gericht op

- Inzet professionals SPN (54 trajecten

professionalisering van bestuur,

via diensten in periode 1 september

technisch en arbitrerend kader, via

2019- 31 maart 2020)

clubkadercoaches en inzet van SPN

- Clubkadercoaches zijn ingezet in 52

professionals

proeftuinen. Resultaten nog niet
bekend

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

99

Vervolg tabel 5.3 Voortgang inzet maatregelen vitale sport- en beweegaanbieders (juni
2020)
Maatregelen

Procesindicatoren

Voortgang*

Doel 3: Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers (achterliggend doel: Het vrijwilligersklimaat is
verbeterd en de waardering voor vrijwilligerswerk is toegenomen.)
3.1 Programma Maatschappelijke

7 sportprojecten gestart in oktober

Diensttijd Sport

2019

3.2 Verenigingsondersteuning op

Geen actieve inzet

onderwerp diversiteit vrijwilligers
3.3 Challenge over

2 challenges uitgezet via

vrijwilligerscoördinator

sportinnovator

3.4 Verhoging van de

Doorgevoerd in 2018

vrijwilligersvergoeding van 1.500
naar 1.700 euro
Doel 4: Een groei van interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
4.1 De inzet van de

Zie indicator 1.2.1

Zie indicator 1.2.1

buurtsportcoaches om partijen
samen te brengen en sportaanbieders
te ondersteunen in het vormgeven
van hun samenwerking
4.2 Versterken van de lokale

Lokale akkoorden worden in vrijwel

samenwerking, tussen

alle gemeenten gesloten of

sportaanbieders en tussen

uitgevoerd. Resultaten voor lokale

sportaanbieders en andere partijen,

samenwerking nog onbekend

via lokale sportakkoorden
4.3 Inzet Adviseur Lokale Sport om

Adviseurs Lokale Sport zijn actief in

samenwerking te versterken

vrijwel alle gemeenten. Resultaten
voor de lokale samenwerking nog
onbekend

Doel 5: Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen
5.1 Verkiezing meest ondernemende

Nog niet uitgevoerd

sportaanbieder
5.2 Ondersteunen van verenigingen

Ondersteuningsproducten

bij innovatie van aanbod en

beschikbaar via diensten

lidmaatschapsvormen
5.3 Het ontwikkelen van sportbrede

Nog niet uitgevoerd

nieuwe bindingsvormen door het
uitzetten van ‘een innovatiechallenge’
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

100

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 5.3 Voortgang inzet maatregelen vitale sport- en beweegaanbieders (juni
2020)
Maatregelen

Procesindicatoren

Voortgang*

Doel 6: Een hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning
6.1 Sportbrede inzet van SPN

- Via sportlijn en via impuls

professionals

versterken bonden
- Netwerk is uitgebreid met
professionals met andere expertises
- Elf nieuwe sportbonden betrokken

6.2 Ontwikkeling netwerk Adviseurs

- Via sportlijn

Lokale Sport

- Netwerk Adviseurs Lokale Sport
bestaat uit 79 adviseurs

6.3 (Door)ontwikkeling van CRM/

- Via sportlijn

back office
Doel 7: De transitie bij bonden is versneld
7.1 Impuls versterken bonden

- Projecten gestart. Verder geen
monitoring

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Samenvatting en beschouwing
5.5.1 Samenvatting
De ambitie van het thema vitale sport- en beweegaanbieders is het toekomstbesteding maken van sporten beweegaanbieders. In tabel 5.4 wordt de voortgang op de doelen weergegeven.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

101

Tabel 5.4 Voortgang maatregelen per doel vitale sport- en beweegaanbieders (juni 2020)
Doel

Voortgang*

1. Meer sport- en beweegaanbieders zijn

- Aantallen ondersteuningstrajecten via diensten nog

toekomstbestendig

laag
- Inzet buurtsportcoaches is hoog
- Eerste acties rond arbeidsmarktontwikkeling worden
uitgevoerd

2. Een groei van (geschoold) verenigingskader

- Aantallen cursussen via diensten nog laag
- Projecten gestart t.b.v. kwaliteitsontwikkeling
cursussen
- Clubkadercoach is gestart

3. Een groei van diversiteit en aantal vrijwilligers

- Programma Maatschappelijk Diensttijd Sport loopt

(achterliggend doel: Het vrijwilligersklimaat is

- Challenges uitgezet en vrijwilligersvergoeding

verbeterd en de waardering voor vrijwilligerswerk

verhoogd

is toegenomen.)

- Geen specifieke inzet op diversiteit vrijwilligers

4. Een groei van interne en externe

- Er wordt reeds veel samengewerkt (hoge inzet

samenwerkingsverbanden in de sport

buurtsportcoaches voor vitale sportaanbieders) en de
lokale akkoorden en Adviseurs Lokale Sport zullen dit
versterken. Te weinig bekend over de kwaliteit van de
samenwerking.

5. Innovatie van aanbod en lidmaatschapsvormen

- Ondersteuningsproducten via diensten beschikbaar
- Weinig specifieke inzet

6. Een hogere kwaliteit van

- Via sportlijn (SPN, netwerk Adviseurs Lokale Sport en

verenigingsondersteuning

CRM systeem/back office)

7. De transitie bij bonden is versneld

Projecten gestart (verder geen monitoring)

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

De maatregelen om aan de ambitie en de doelen van dit thema te werken, hebben grotendeels betrekking
op de ondersteuning van sportverenigingen (in de vorm van procesbegeleiding en verenigingsondersteuning
op diverse terreinen). Adviseurs Lokale Sport (tijdelijk) en buurtsportcoaches (structureel) vervullen een
rol bij het tot stand brengen van de verbindingen met andere sportaanbieders en organisaties uit andere
sectoren. De uitvoering van deze maatregelen loopt voor een belangrijk deel via de sportlijn van het
sportakkoord (met name verenigingsondersteuning in de vorm van diensten en de inzet van Adviseurs
Lokale Sport) en de lokale lijn (inzet buurtsportcoaches en lokale sportakkoorden). Tevens is er een grote
mate van overlap met het thema positieve sportcultuur.
5.5.2 Beschouwing
Reflectie monitoring
In het algemeen is de monitoring van dit thema een moeilijke opgave. Ten eerste lijken de doelen deels te
overlappen of in elkaar over te lopen (ambitie, doel 1 t/m 5). Ten tweede vindt een groot deel van de
uitvoering plaats via de sportlijn en de impuls versterken bonden. Daardoor is enerzijds sprake van veel

102

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

overlap en anderzijds niet duidelijk welke maatregelen (inspanningen) en opbrengsten specifiek bij het
thema vitale sport- en beweegaanbieders horen en hoe deze zich tot elkaar verhouden. Hieronder worden
nog enkele specifieke punten voor reflectie op de monitoring benoemd:
Toekomstbestendigheid sport- en beweegaanbieders
Doel 1 is dat meer sport- en beweegaanbieders toekomstbestendig zijn. Hierbij wordt niet gespecificeerd
wat toekomstbestendigheid precies inhoudt. De elementen die worden gevolgd via de indicatoren
vitaliteit en mate van openheid zijn van belang voor de toekomstbestendigheid, maar de precieze
invulling van de term ‘toekomstbestendigheid’ bij dit doel is onbekend. Zoals in dit hoofdstuk beschreven,
betreft doel 2 t/m 5 onderwerpen die onderdeel zijn van het functioneren van de sportaanbieders. Doel 1
lijkt daardoor een soort ‘verzameldoel’ voor meerdere doelen van dit thema. Bovendien is de ambitie van
het thema ‘de organisatie en financiën van sportaanbieders zijn toekomstbestendig’, en is het verschil
tussen deze centrale ambitie en doel 1 niet duidelijk.
Geschoold verenigingskader
In het monitoringsplan is geen indicator opgenomen over de mate waarin verenigingen over geschoold
verenigingskader beschikken. Wel is een indicator opgenomen over de mate waarin verenigingen over
voldoende vrijwilligers beschikken (doel 3). Op basis van data uit het verenigingspanel zou het mogelijk
zijn in de toekomst ook de mate waarin verenigingen over geschoold kader beschikken, te volgen.
Interne en externe samenwerkingsverbanden in de sport
Over de mate van samenwerking en de verschillende partijen waarmee wordt samengewerkt, is een goed
beeld te geven op basis van de huidige indicatoren. Deze indicatoren zeggen echter nog weinig over de
kwaliteit van samenwerking. Dit doel richt zich niet op de richting of invulling van de samenwerking. Het
is te overwegen om de meer kwalitatieve aspecten van samenwerking mee te nemen in de uitvoering van
en onderzoek naar dit thema.
Hogere kwaliteit van verenigingsondersteuning (doel 6) & de transitie bij bonden is versneld (7)
Doelen 6 en 7 richten zich beide op het versterken van de organisaties (NOC*NSF, bonden) met als doel
dat de verenigingsondersteuning daardoor beter kan worden uitgevoerd (en dat een betere bijdrage aan
het sportakkoord kan worden geleverd). Daardoor zijn deze doelen moeilijk te volgen aan de hand van
indicatoren en gaat het veelal om geboekte voortgang in processen.
Beschouwing proces
Tot slot beschouwen we in welke mate de uitvoering van het thema vitale sport- en beweegaanbieders
aan de voorwaarden (borging, presterend, veerkrachtig, verbindend) voldoet om als ‘publiek waardevol’
te mogen worden beschouwd (zie paragraaf 1.3).
Bij de inspanningen gericht op verenigingsondersteuning lijkt goed gebruik te worden gemaakt van de
reeds aanwezige ondersteuningsmogelijkheden, zoals de inzet van buurtsportcoaches en bestaande
cursussen/producten. Het is nog te vroeg om te kunnen vaststellen of dit de vitaliteit of
toekomstbestendigheid van sport- en beweegaanbieders structureel zal vergroten (presterend). Veel zal
ook afhangen van de uiteindelijke impact van de coronacrisis en de economische crisis die daar het gevolg
van is.
De in het sportakkoord gesignaleerde versnippering van de ondersteuning aan verenigingen (en andere
sport- en beweegaanbieders) lijkt echter nog niet goed geadresseerd. De ontwikkeling van een
kwaliteitskader voor verenigingsondersteuning (zie sportlijn) kan hierbij mogelijk een rol spelen, net als
de rol van de Adviseur Lokale Sport en de ontwikkeling van registratiesystemen voor een efficiënte
dienstverlening. Maar de vraag is of er niet meer nodig is, met name om de lokale en regionale

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

103

ondersteuning beter af te stemmen op die vanuit NOC*NSF (ASK) en de bonden en andersom. Het is een
mogelijkheid om lokale goede voorbeelden als good practice ter inspiratie te gebruiken.
Hoewel er veel lokaal wordt samengewerkt, is niet goed te beoordelen waar deze samenwerking op
gericht is en wat deze samenwerking nu precies oplevert. Dit is ook inherent aan de werking met lokale
akkoorden, waardoor de lokale invulling van de samenwerking per gemeente verschilt. Te overwegen is
daarom om aanvullend onderzoek te doen naar de kwaliteit en resultaten van de samenwerking.
Opvallend is dat veel inspanningen gericht zijn op de versterking van de sportverenigingen. In het
uitwerkingsplan voor dit thema vormden ook andere sportaanbieders, zoals ondernemers, de doelgroep
voor de geformuleerde doelen. NL Actief, de brancheorganisatie van fitnessaanbieders, was intensief
betrokken bij de uitwerking van de thema’s vitale sport- en beweegaanbieders en positieve sportcultuur.
In de uitvoering lijken deze nog niet (goed) meegenomen. Dit kan te maken hebben met het feit dat de
uitvoering van het thema grotendeels verloopt grotendeels via de sportlijn, die van nature meer gericht is
op de sportverenigingen.
Het onderwijs (mbo en hbo-opleidingen) lijkt vooralsnog nauwelijks voor te komen in de uitvoering van het
thema. Deze instellingen zijn wel betrokken bij het thema arbeidsmarktontwikkeling. Ook NL Actief is
vanuit de ondernemende sport gesprekspartners bij de ontwikkeling van de Human Capital Agenda.
Onderwijs en ondernemende sport zijn dus wel betrokken bij het thema, maar het zou wenselijk zijn een
sterkere verbinding met de commerciële sector en het beroepsonderwijs bij de verdere realisatie van het
sportakkoord na te streven (verbindend).
Over de mate van veerkracht (veerkrachtig) van het thema vitale sport- en beweegaanbieders is op basis
van de tot nu toe beschikbare gegevens nog weinig te zeggen.
Er is een verdeling van de verschillende maatregelen over opdrachten gemaakt en er is voor iedere
opdracht een coördinator aangewezen. Daarmee is de uitvoering geborgd, maar tegelijkertijd ook
versnipperd (borging). Voor de uitvoering van de maatregelen is gekozen om zoveel mogelijk aan te
sluiten bij bestaande trajecten en routes voor de uitvoering van dit thema, zoals de sportlijn, lokale
akkoorden, buurtsportcoachregeling en bestaande verenigingsondersteuning. Dit heeft veel voordelen,
maar betekent ook dat het uitwerkingsteam voor specifiek het thema vitale- sport en beweegaanbieders
niet meer actief is. Het is wellicht aan te bevelen toch een eigenaar of ‘kartrekkende’ partij te benoemen
voor het thema vitale- sport en beweegaanbieders, waardoor meer regie op het thema als geheel
plaatsvindt.

104

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

6.

Positieve sportcultuur
Inleiding
In de afgelopen jaren is veel geïnvesteerd in bevorderen van een veilig sportklimaat via het actieplan
‘Naar een veiliger sportklimaat’59. Uit het programma Veilig Sportklimaat (VSK) is gebleken dat de
aandacht voor aspecten van een veilig sportklimaat is gestegen onder bestuurders en verenigingskader.
Anderzijds vinden wangedrag en incidenten nog steeds plaats bij sportverenigingen. Het programma Veilig
Sportklimaat is na 2018 beëindigd, maar de aandacht voor een veilig sportklimaat is voortgezet in het
thema positieve sportcultuur. Binnen het thema positieve sportcultuur is enerzijds sprake van
continuering en integratie van eerdere programma’s en aandachtspunten (o.a. Veilig Sportklimaat,
aanbevelingen Commissie De Vries) en anderzijds heeft dit thema veel raakvlakken met de thema’s
inclusief sporten en bewegen en vitale sport- en beweegaanbieders.

Ambitie, doelen en indicatoren
6.2.1 Samenhang ambitie, doelen en indicatoren
Overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos kunnen sporten is de centrale ambitie binnen het thema
positieve sportcultuur. Het creëren van een positieve sportcultuur vraagt om aandacht voor en
ondersteuning van bestuurders, sportclubs, trainers, ouders en verzorgers. In het sportakkoord wordt als
afgeleide van de centrale ambitie een aantal doelen gesteld. Om de ambitie en doelen van het thema te
kunnen monitoren zijn indicatoren geformuleerd. De ambitie, doelen en indicatoren voor het thema
positieve sportcultuur zijn weergegeven in tabel 6.1.

59

Romijn, D. & Kalmthout, J. van (2019) VSK monitor 2018: voortgangsrapportage Actieplan ‘naar een
veiliger sportklimaat’. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

105

Tabel 6.1 Ambitie, doelen en indicatoren positieve sportcultuur
Ambitie: Overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos kunnen sporten
Indicator

Stand van zaken

Doel 1: Alle sportclubs hebben actief aandacht voor een positieve sportcultuur

Doel 2: Trainers, leraren en instructeurs stellen het welzijn van het kind boven de winst
Persoonlijke aandacht trainer

het gemiddelde rapportcijfer voor de persoonlijke aandacht van de
sporttrainer voor het welbevinden van het kind (2019):
8.4 - volgens kinderen (4 t/m 11 jaar)
8.3 – volgens ouders van kinderen (4 t/m 11 jaar)
8.5 – volgens jongeren (12 t/m 17 jaar)

Doel 3: Meer sportieve spelregels binnen en buiten het veld

Doel 4: Tegengaan ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de sport
Veilig voelen tijdens en rond

78%

wedstrijden

van de Nederlandse sporters en/of wedstrijdbezoekers (12
jaar en ouder) voelt zich meestal veilig tijdens en rondom
sportwedstrijden (2018)

Wangedrag meemaken of zien

28%

van de Nederlandse sporters en/of wedstrijdbezoekers (12
jaar en ouder) heeft wangedrag in de sport meegemaakt of
is hier getuige van geweest (2018)

Gedragingen sportwedstrijden

90%

van de gedragingen tijdens geobserveerde
teamsportwedstrijden is positief (2017 t/m 2019)
Zie hier meer informatie over deze indicator en de Monitor
Sportief Wedstrijdgedrag

Trendgegevens, uitsplitsingen naar achtergrondkenmerken en bronvermeldingen zijn te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/positieve sportcultuur
Bron: VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

6.2.2 Reflectie op doelen en indicatoren
Voor het doel dat alle sportclubs actief aandacht hebben voor een positieve sportcultuur is binnen het
sportakkoord geen algemene indicator ontwikkeld om de mate van doelbereik weer te geven. Over de
mate waarin sportverenigingen aandacht hebben voor aspecten van een veilig sportklimaat en een
positieve sportcultuur is wel informatie beschikbaar, deels vanuit de voortzetting van dataverzameling die
eerder binnen de monitoring van VSK plaatsvond. Dit wordt toegelicht in paragraaf 6.4.2.
Het tweede doel is dat trainers, leraren en instructeurs het welzijn van het kind boven winst stellen. Dit
doel sluit aan bij het pedagogisch sportklimaat, een belangrijk aandachtsgebied binnen dit thema. De
persoonlijke aandacht van een trainer voor een kind is vastgesteld als indicator om de voortgang op dit
doel te meten. Het is echter denkbaar dat ook andere aspecten dan persoonlijke aandacht van de trainer
bijdragen aan het doel. In paragraaf 6.4.2 worden meer aspecten van het pedagogisch sportklimaat

106

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

belicht, bijvoorbeeld de beleidsmatige aandacht voor het thema. In de laatste paragraaf van dit hoofdstuk
reflecteren we op de vraag of de huidige indicatoren voldoen om de voortgang op dit doel inzichtelijk te
maken.
Het derde doel ‘meer sportieve regels binnen en buiten het veld’ gaat over het aanpassen van spelregels
om een positieve sportcultuur te bevorderen, maar ook over de regels ‘buiten het veld’, zoals positief
gedrag van ouders langs de kant of afspraken over omgang. De focus hierbij ligt vooral op organisatorische
verandering en aanpassing van (spel)regels, bijvoorbeeld bij sportbonden. Momenteel is voor dit doel geen
indicator ontwikkeld. De voortgang op dit doel is ook niet goed te volgen via één landelijke indicator,
omdat het doel eigenlijk uit verschillende onderdelen bestaat.
Doel 4 gaat over het tegengaan van ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de sport. Ook dit doel is
niet aan de hand van één indicator te volgen, maar er is wel een aantal indicatoren vastgesteld voor
verschillende aspecten. Uit de Vrijetijdsomnibus van 2018 (SCP) blijkt dat ruim driekwart van de
Nederlandse sporters of sportbezoekers zich veilig voelt tijdens en rondom sportwedstrijden, maar ook dat
ruim een kwart wangedrag in de sport heeft meegemaakt of gezien. Uit de Monitor Sportief
Wedstrijdgedrag blijkt dat bij 90 procent van de gedragingen in een selectie geobserveerde
teamsportwedstrijden positief waren. De meerderheid van de sporters en betrokkenen hebben dus
positieve en veilige ervaringen in de sport, maar er bestaat ook een minderheid waarvoor dit niet het
geval is. Juist voor dit doel is het belangrijk zicht te hebben op deze minderheid, en op kenmerken van
deze ongewenste en grensoverschrijdende situaties. In paragraaf 6.4.2 wordt hierop verder ingegaan en in
de laatste paragraaf van dit hoofdstuk wordt gereflecteerd op de (geschiktheid van de) indicatoren.

Aanpak
6.3.1 Beschrijving aanpak
Het deelakkoord positieve sportcultuur in het Nationaal Sportakkoord is ondertekend door verschillende
partijen, waaronder de strategische partners NOC*NSF, VSG en VWS, Stichting Halt, MBO-SB, Hogescholen
Sportoverleg (HSO), Scouting Nederland en Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk. De
ondertekenende partners van het sportakkoord hebben afgesproken zich in te zetten voor het behalen van
de doelen. Per doel hebben zij maatregelen opgesteld die moeten bijdragen aan het behalen van de
doelen. Deze maatregelen staan centraal in paragraaf 6.4.1.
In de startperiode van het sportakkoord (najaar 2018) is het thema verder uitgewerkt door een
uitwerkingsteam, dat bestaat uit afgevaardigden van NOC*NSF, VSG, VWS en Kenniscentrum Sport &
Bewegen. De uitwerking van het thema is samengevoegd met de uitwerking van het thema vitale sport- en
beweegaanbieders vanwege de inhoudelijke raakvlakken en raakvlakken in de organisatie, zie ook
hoofdstuk 5. Het uitwerkingsteam heeft de maatregelen verdeeld over verschillende opdrachten, die de
basis vormen voor de uitvoering van de maatregelen. Zie tabel 6.2 voor de opdrachten die van toepassing
zijn voor het thema positieve sportcultuur. Per opdracht is een coördinerende partij aangewezen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

107

Tabel 6.2 Aanpak voor de uitvoering van thema positieve sportcultuur, aan de hand van
opdrachten
Opdracht

Toelichting

Coördinerende partij

Verenigingsondersteuning

Verenigingen worden ondersteund door de

NOC*NSF, sportbonden

partijen van de gezamenlijke sport, op het thema

en NL Actief

positieve sportcultuur
Ontwikkeling technisch

Verenigingen worden ondersteund door de inzet

pedagogisch beleid

van de buurtsportcoach (oa. clubkadercoach), via

NOC*NSF

gemeenten en sportbonden
Versterken sportbonden

Stimuleren en faciliteren van sportbonden om te

Sportbonden en

werken aan toekomstbestendigheid sport en

NOC*NSF

sportbonden, op het thema positieve sportcultuur
Uitvoering aanbevelingen

NOC*NSF (Centrum

Commissie De Vries

Veilige Sport
Nederland)

Sport en Gedrag Training

Onderwijs

Verbreden van het traject trainingen Sport en

Halt, in samenwerking

Gedrag door Stichting Halt naar andere sporten

met KNVB, NOC*NSF en

dan voetbal

VWS

Professionals zijn in staat om sportkader op te

VWS

leiden en te begeleiden op de pedagogisch
didactische aspecten van het trainerschap
Bron: Eindadvies vitale aanbieders en positieve sportcultuur, 2018.

6.3.2 Proces aanpak
De uitwerking van het thema positieve sportcultuur heeft geleid tot de verdeling van maatregelen over de
opdrachten. De coördinatoren van de verschillende opdrachten zijn daarna in samenwerking met partners
gaan werken aan de maatregelen. Uit bovenstaande tabel blijkt dat binnen het thema positieve
sportcultuur veel opdrachten worden uitgevoerd door partijen uit de gezamenlijke sport (NOC*NSF, NL
Actief en sportbonden). Voor een groot deel gebeurt dit vanuit de sportlijn. Ook vanuit de andere
implementatielijnen, de lokale- en de nationale lijn, wordt aan het thema gewerkt. Hieronder wordt
beschreven hoe de aanpak zich ontwikkelt.
Ondersteuning sportaanbieders en sportlijn
De opdracht voor ondersteuning van sportaanbieders wordt vooral uitgevoerd via de sportlijn.
Verschillende producten (diensten) uit het aanbod van bonden en van de Academie voor Sportkader sluiten
aan bij de ambitie van thema positieve sportcultuur (zie voor de resultaten paragraaf 6.4.2). Daarnaast
wordt vanuit de sportlijn gewerkt aan een campagne met de titel #ikmaakhetmogelijk, gericht op
trainers, coaches, docenten LO, buurtsportcoaches, ouders en kinderen. De campagne gaat over de
boodschap dat kinderen die met plezier sporten méér en beter leren bewegen, in relatie tot pedagogische
competenties en aandacht voor motorische ontwikkeling bij trainers. Dit raakt naast het thema positieve
sportcultuur ook aan het thema van jongs af aan vaardig in bewegen.
Versterken van bonden
De opdracht ‘versterken bonden’ is gestart en de bonden zijn in fase van overleg en voorbereiding
(voorjaar 2020). Dit is een inhoudelijk overleg over projecten op het thema positieve sportcultuur.
Daarnaast is een werkgroep ingericht (met afvaardiging van VWS, NOC*NSF, sportbonden en VSG), waarin

108

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

zowel wordt gesproken over de inhoudelijke projecten als over meer samenwerking tussen de bonden op
het thema positieve sportcultuur. Daarnaast is de verbinding tussen landelijke activiteiten op het thema
positieve sportcultuur en de rol die gemeenten hierin kunnen spelen een aandachtspunt in dezelfde
werkgroep. Door de werkgroep is besloten de mogelijkheden voor gemeenten op positieve sportcultuur te
verkennen en om meer de verbinding te zoeken met de lokale sportakkoorden. In onderstaande paragraaf
staat beschreven in hoeverre positieve sportcultuur al een speerpunt in de lokale sportakkoorden is.
Lokale sportakkoorden
Uit een analyse van de eerste gesloten sportakkoorden blijkt dat het thema positieve sportcultuur in
vijftien (38%) van de eerste 39 lokale sportakkoorden benoemd en uitgewerkt is 60. Uit de analyse van de
vijftien sportakkoorden waarin het thema is uitgewerkt, blijkt dat de termen plezier, veiligheid,
pedagogisch en sportiviteit/respect het vaakst worden genoemd. Termen als vertrouwenscontactpersoon
of Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) worden wel genoemd, maar veel minder vaak. Plezier en veiligheid
lijken voorop te staan, maar ook voor het pedagogische aspect is in een deel van de lokale sportakkoorden
aandacht. In de eerste vier maanden van 2020 zijn nog eens 62 lokale sportakkoorden opgeleverd. Hiervan
is de inhoudsanalyse nog niet gereed, deze resultaten worden later in 2020 verwacht.
Overige opdrachten
De opdracht voor de ontwikkeling van technisch pedagogisch beleid krijgt projectmatig uitvoering in het
project clubkadercoaching (zie ook paragraaf 6.4.2, doel 2), waarin met proeftuinen wordt gewerkt. Een
organisatorische wijziging is dat de aanbevelingen van Commissie de Vries hebben geleid tot de oprichting
van het Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN) in april 2019, als opvolger van het Vertrouwenspunt Sport
(zie ook paragraaf 6.4.2, doel 4).
Tot slot is via de nationale lijn een aantal projectsubsidies afgegeven, die bijdragen aan de ambitie van
thema positieve sportcultuur. Eén hiervan is de Training Sport en Gedrag (één van de opdrachten), maar
ook andere projectsubsidies richten zich op dit thema. Een overzicht van alle projectsubsidies staat in
bijlage B4.1. De meeste projecten worden inhoudelijk beschreven in paragraaf 6.4.2, bij het betreffende
doel. Daarnaast worden via de nationale lijn van het sportakkoord challenges uitgezet, maar tot nu toe
richt geen van de challenges zich specifiek op het thema positieve sportcultuur. Wel is de Nationale
Sportinnovator Prijs 2019 ‘Van prestatie naar plezier’ uitgereikt. Zie paragraaf 6.4.2 (doel 3) voor meer
informatie over de inhoud van de prijs.
De inhoudelijke voortgang die vanuit de opdrachten wordt geboekt wordt beschreven in paragraaf 6.4.2.
Dit gebeurt aan de hand van vastgestelde indicatoren of andere beschikbare data.
6.3.3 Samenvatting
Het thema positieve sportcultuur kent één centrale ambitie, vier doelen en een lijst maatregelen om die
doelen te behalen. De aanpak van het thema is uitgewerkt door een uitwerkingsteam, waarbij de partijen
uit de gezamenlijke sport een grote rol spelen. De aanpak bestaat uit een aantal opdrachten:
verenigingsondersteuning, ontwikkeling technisch pedagogisch beleid, versterken sportbonden, uitvoering
aanbevelingen Commissie De Vries, verbreden Trainingen Sport & Gedrag, en onderwijs. Vanuit elke
opdracht wordt gewerkt aan de uitvoering van één of meerdere maatregelen. Daarnaast is het thema
positieve sportcultuur opgenomen in meerdere lokale sportakkoorden, waardoor ook vanuit gemeenten en
lokale partijen wordt gewerkt aan onderdelen van een positieve sportcultuur. Naast de oprichting van

60

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

109

Centrum Veilige Sport Nederland als belangrijk onderdeel van de aanbevelingen Commissie De Vries,
wordt via een aantal projectsubsidies van VWS aan de doelen van thema positieve sportcultuur gewerkt.

Maatregelen
6.4.1 Samenhang doelen, maatregelen en procesindicatoren
Om de vier doelen die zijn geformuleerd te behalen, hebben de betrokken partijen maatregelen
opgesteld. De maatregelen zijn gevarieerd van aard en afhankelijk van de inhoud vindt uitvoering van de
maatregel plaats vanuit één van de opdrachten, door één of meerdere van de betrokken partijen. In tabel
6.3 staat een overzicht van de maatregelen per doel, de bijbehorende aanpak en indien van toepassing de
procesindicatoren61 die de voortgang op de maatregel weergeven.
Tabel 6.3 Doelen, maatregelen en procesindicatoren positieve sportcultuur
Maatregelen

Aanpak (opdracht)

Procesindicator

Doel 1: Alle sportclubs hebben actief aandacht voor een positieve sportcultuur
1.1 Het ontwikkelen en invoeren van bestuurscoaching

Verenigings-

1.1.1 Aantal trajecten

ondersteuning

bestuurscoaching

1.2 Sportclubs worden ondersteund in manieren waarop

Verenigings-

ouders kunnen bijdragen aan de positieve sportcultuur

ondersteuning

op en rondom het sportterrein
1.3 Het aanbieden van een praktijkgerichte, sportbrede

Ontwikkeling

1.2.1 Aantal trajecten

cursussen voor bestuurders met daarin expliciete

technisch

procesbegeleiding

aandacht voor een positieve sportcultuur

pedagogisch beleid

positieve sportcultuur

1.4 Het opzetten van bestuursnetwerken waarin

Ontwikkeling

sportbestuurders kennis en ervaring over een positieve

technisch

sportcultuur onderling uitwisselen en benutten

pedagogisch beleid

1.5 Het moderniseren van de Code Goed Sportbestuur

Verenigings-

1.5.1 Aandeel bonden

ondersteuning

dat de richtlijnen heeft
geïmplementeerd
1.5.2. Bekendheid met
de richtlijnen onder
verenigingen

Doel 2: Trainers, leraren en instructeurs stellen het welzijn van het kind boven de winst
2.1 Het implementeren van Coach-de-Coach trajecten.

Ontwikkeling

2.1.1 Aantal coach-de-

Op lokaal niveau worden coaches ingezet die trainers en

technisch

coach trajecten

coaches trainen en begeleiden bij het vormen van een

pedagogisch beleid

2.1.2 Aantal opgeleide

pedagogisch sportklimaat
2.2 Het verstevigen van de aandacht voor positieve

clubkadercoaches
Onderwijs

sportcultuur in opleidingen

61

De stand van zaken op een aantal van deze indicatoren is ook te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/positieve-sportcultuur.

110

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 6.3 Doelen, maatregelen en procesindicatoren positieve sportcultuur
Maatregelen

Aanpak (opdracht)

Procesindicator

Doel 3: Meer sportieve spelregels binnen en buiten het veld
3.1 Het ondersteunen van sportbonden bij het aanpassen

Versterken bonden

3.1.1 Aantal bonden

van hun spelregels bij de jeugd om het sportplezier te

bezig is met aanpassen

bevorderen

van spelregels

3.2 Het omvormen van arbitrerend kader tot spelleiders

Versterken bonden

bij jeugdwedstrijden
3.3 Het houden van pilots met het loslaten van rangen

Versterken bonden

en standen in de jeugdcompetities
3.4 Aanpak om ouders bewust te maken van hun rol en

Versterken bonden

bijdrage op de plezierbeleving van hun kinderen
Doel 4: Tegengaan van ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de sport
4.1 Het uitvoeren van de aanbevelingen van de

Opvolging

Commissie De Vries

Commissie De Vries

4.2 Het stimuleren van gemeenten om met partijen een

Opvolging

kader te ontwikkelen voor de ondergrens voor een

Commissie De Vries

positieve sportcultuur
4.3 Het verbreden van de training “Sport en Gedrag” naar

Sport en Gedrag

andere takken van sport
4.4 Het continueren van de integriteitprogramma’s op

Programma

het gebied van dopinggebruik, matchfixing en corruptie

Integriteit

Bron: Eindadvies vitale aanbieders en positieve sportcultuur, 2018.

6.4.2 Procesindicatoren maatregelen
Doel 1: Alle sportaanbieders hebben actief aandacht voor een positieve sportcultuur
Kennis over (aandacht voor) positieve sportcultuur bij verenigingen
Eén van de doelen van dit thema is dat alle sportclubs actief aandacht hebben voor een positieve
sportcultuur. Vrijwel alle sportverenigingen hebben iets vastgelegd over gedragsregels en normen en
waarden. 16 procent van de sportverenigingen geeft aan op geen enkele manier huisregels, gedragsregels,
afspraken of normen en waarden te hebben vastgelegd. De mate waarin verenigingen wel afspraken
hebben vastgelegd, lijkt echter beperkt. Ruim de helft heeft huisregels en/of gedragsregels en ruim een
derde heeft beleid over vertrouwenscontactpersonen en VOG 62. De aandacht die verenigingen hebben voor
het bevorderen van sportiviteit en respect en de inspanningen die ze plegen, verschilt. Eén op de vijf
verenigingen geeft aan op geen enkele manier aandacht te hebben voor het bevorderen van sportiviteit en
respect (21%). Ongeveer de helft van de clubs zegt dit te doen door leden aan te spreken op het

62

Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

111

overtreden van de regels en vier op de tien wijzen nieuwe leden op de gedragsregels. Andere
inspanningen om aspecten van het sportklimaat te verbeteren worden door slechts een klein deel van de
verenigingen ondernomen.
Verenigingsbestuurders zijn overwegend positief over het sportklimaat bij hun vereniging. Gemiddeld
worden voor verschillende aspecten, zoals sfeer op de vereniging en sociale veiligheid, rapportcijfers van
een 8 of hoger gegeven. Bestuurders van voetbalverenigingen geven gemiddeld ongeveer een halve punt
lager. De rapportcijfers voor sociale veiligheid zijn het hoogst en voor pedagogisch sportklimaat het
laagst, hoewel dit nog steeds ruime voldoendes zijn. Zie bijlage B6.1 voor meer informatie over de mate
waarin sportverenigingen beleid en aandacht voor aspecten van een positieve sportcultuur hebben.
Verenigingsondersteuning positieve sportcultuur
Om de aandacht voor positieve sportcultuur te bevorderen zijn maatregelen ontwikkeld gericht op de
ondersteuning van sportaanbieders, en op de ontwikkeling van technisch pedagogisch beleid bij
verenigingen, met name gericht op bestuurders.
De bestuurscoaching op positieve sportcultuur (maatregel 1.1) is beschikbaar voor bestuurders en kan als
dienst via het sportakkoord worden afgenomen. De aandacht voor technisch pedagogisch beleid is
opgenomen in verschillende bestuurstrainingen en -cursussen voor positieve sportcultuur (maatregel 1.3),
ook beschikbaar als diensten. Op de maatregel om sportclubs te ondersteunen in manieren waarop ouders
kunnen bijdragen aan de positieve sportcultuur op en rond het sportterrein (maatregel 1.2) zijn geen
specifieke nieuwe inspanningen bekend, maar zijn wel trajecten vanuit het programma Veilig Sportklimaat
gecontinueerd. Zo wordt de bijdrage en rol van ouders in verschillende ondersteuningsproducten voor
verenigingen van de Academie voor Sportkader behandeld, zoals de workshop ‘Lang leve de sportouder’ en
de online opleiding ‘Een beetje opvoeder’ (beschikbaar als diensten). Over de bestuursnetwerken is (nog)
geen informatie beschikbaar (maatregel 1.4), maar ze werden bij de uitwerking van het thema ook met
een lagere prioriteit beoordeeld. Wel bestaat een werkgroep waarin sportbonden ervaringen en
uitwisselen over het thema positieve sportcultuur (zie ook doel 3).
In bijlage B3.2 (tabel B3.5) staat een overzicht van de diensten op het thema positieve sportcultuur die in
de periode 1 september 2019 t/m 31 maart 2020 zijn aangevraagd door sportverenigingen, waarin
ondersteuning op het thema positieve sportcultuur plaatsvindt. De specifieke genoemde diensten,
bestuurscoaching en trajecten procesbegeleiding positieve sportcultuur, zijn in deze periode nog niet
aangevraagd. De meeste aangevraagde producten voor dit thema richten zich op beginnende trainers. De
meerderheid van de producten voor trainers lijkt specifiek te gaan over pedagogische aspecten van het
training geven. Dit sluit aan bij de focus binnen dit thema op het vergroten van de pedagogisch
didactische vaardigheden van trainers, coaches en begeleiders en het ondersteunen van verenigingen
hierin (zie ook doel 2). Ondersteuningsproducten gericht op besturen (zoals bestuurscoaching positieve
sportcultuur) zijn wel beschikbaar, maar worden nog minder afgenomen door verenigingen.
De aandacht voor technisch pedagogisch beleid van besturen komt terug in de nieuwe functie van
clubkadercoach. Daarin staat, naast het begeleiden van trainers-coaches op pedagogisch-didactisch vlak,
het inbedden en verbeteren van technisch pedagogisch beleid in besturen centraal. De clubkadercoach
richt zich dus zowel op de trainers-coaches als op de besturen. Lees hierover meer bij doel 2.
Inzet buurtsportcoaches
Het ondersteunen van verenigingen gebeurt ook door buurtsportcoaches (zie ook paragraaf 2.1, lokale
lijn). Uit een peiling onder een panel van buurtsportcoaches blijkt dat 67 procent van de

112

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

buurtsportcoaches die bekend zijn met het sportakkoord aangeven met hun werkzaamheden een bijdrage
te leveren aan de ambities van het thema positieve sportcultuur63.
Figuur 6.1 Inzet van buurtsportcoaches op het thema positieve sportcultuur (basis=
buurtsportcoaches die bekend zijn met het Nationaal Sportakkoord, in procenten, n=64)
Scholing/cursus/opleiding trainerscoaches (vergroten pedagogische en
didactische expertise)

55

Ouderbetrokkenheid/ongewenst gedrag
ouders

38

Tegengaan grensoverschrijdend gedrag
(agressie, geweld, seksuele intimidatie)

36

Verbeteren algemene sfeer op de
vereniging

31

Opstellen beleid/regels sociale
veiligheid (o.a. gedragsregels,
huisregels, anti-discriminatie)

25

Anders

17
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

In figuur 6.1 is zichtbaar hoe de inzet van buurtsportcoaches voor het thema positieve sportcultuur eruit
ziet. Ze doen dit voornamelijk door het verbeteren van de pedagogische en didactische expertise van
trainers/coaches via scholing. De begeleiding van trainers-coaches op pedagogisch-didactisch vlak door
buurtsportcoaches staat centraal in de nieuwe functie clubkadercoach, die bij doel 2 wordt besproken.
Code Goed Sportbestuur
Een van de maatregelen voor het doel ‘alle sportclubs hebben actief aandacht voor een positieve
sportcultuur’ is het moderniseren van de Code Goed Sportbestuur (maatregel 1.5). De ontwikkeling van de
nieuwe code staat centraal in het project Code Goed Sportbestuur, dat onder leiding van NOC*NSF en in
samenwerking met een groep stakeholders wordt doorlopen (zie voor meer informatie de website). De
nieuwe code moet meer geschikt zijn voor toepassing door besturen van sportverenigingen, en op die
manier verenigingen ondersteunen in de aandacht voor goed bestuur. Daarnaast richt de nieuwe Goed
Sportbestuur zich meer dan de oude op het voorzien in handvatten voor sportbonden en verenigingen,
zodat ze zelf bezig kunnen met goed sportbestuur, in plaats van op het voorzien in een set voorschriften.
Wel is een lijst met basisvoorwaarden voor goed sportbestuur opgenomen. Het lanceren van een nieuwe
Code Goed Sportbestuur was voor bonden was als eerste stap voorzien voor mei 2020. De implementatie
bij verengingen is een vervolgstap daarop. Door de coronacrisis is de lancering uitgesteld. Een ander
onderdeel van dit project was de Week van het Goed Sportbestuur, voorzien voor maart 2020 (ook geen
doorgang gevonden i.v.m. de coronacrisis).

63

Heijnen, E. & Stam, W. van (2020). De inzet van de buurtsportcoach voor het Nationaal Sportakkoord
(factsheet 11/2020). Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

113

Perspectief vanuit bonden en verenigingen
Uit de bondenmonitor van NOC*NSF blijkt dat in 2018 de richtlijnen die zijn vermeld in de Code Goed
Sportbestuur bij alle bonden (n=73) gedeeltelijk (32%) of volledig (68%) waren geïmplementeerd in de
(landelijke) bondsorganisatie64. De bekendheid met de Code Goed Sportbestuur is onder bonden dus hoog.
De bekendheid met de code onder sportverenigingen is niet precies bekend. Op basis van een schatting
van bonden (n=27) zou gemiddeld 50 procent van hun verenigingen op de hoogte zijn van de richtlijnen die
zijn vermeld in de Code Goed Sportbestuur. In een peiling onder sportverenigingen uit 2019 geeft bijna
driekwart van de verenigingen (72%) aan nooit gehoord te hebben van de Code Goed Sportbestuur (zie
figuur 6.2). 22 procent heeft er wel van gehoord en 6 procent is bekend met de inhoud65.
Figuur 6.2 Aandeel verenigingen bekend met de richtlijnen vermeld in de Code Goed
Sportbestuur in 2019 (in procenten, n=405)
6
0

22

72
20

40
Bekend met de inhoud

60
Van gehoord

Niet van gehoord

80

100

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Vrijwel alle bonden vinden dat de Code Goed Sportbestuur van meerwaarde is voor de bondsorganisatie
(figuur 6.3). Zes op de tien bonden ziet deze meerwaarde ook voor de verenigingsbesturen. De andere
bonden zien de meerwaarde voor verenigingen in mindere mate.
Figuur 6.3 Is de Code Goed Sportbestuur van meerwaarde... (in procenten, n=73)
...voor uw bondsorganisatie? 1

...voor de besturen van uw verenigingen?

11

8

0
Nauwelijks

62

32
20
Een beetje

26

45
40
Erg

60

15
80

100

Heel erg

Bron: NOC*NSF, Bondenmonitor, 2018. Bewerking: Mulier Instituut.

Uit een peiling onder verenigingsbestuurders blijkt dat ongeveer een kwart van de bestuurders een
meerwaarde ziet in toepassing van de code voor hun eigen vereniging (niet in figuur).
Doel 2: Trainers, instructeurs en begeleiders stellen het welzijn van het kind boven de winst
Het tweede doel is dat het welzijn van het kind boven de winst wordt gesteld. De belangrijkste actoren in
de sportomgeving van het kind zijn de trainer/coaches of begeleiders. Een specifiek aandachtsgebied in
de ondersteuning en begeleiding van trainers is het pedagogisch handelen van trainers. Hierbij is niet

64

De data uit de bekendheid met en de waardering van de Code Goed Sportbestuur onder bonden is
afkomstig uit de Bondenmonitor NOC*NSF, 2018. Bewerking: Mulier Instituut.

65

De data en de figuren over de bekendheid met en de waardering van de Code Goed Sportbestuur onder
verenigingen is afkomstig uit de peiling Verenigingspanel winter 2019/2020 en overgenomen uit:
Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

114

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

alleen aandacht voor het creëren van een sociaal veilige omgeving waarin het kind kan sporten, en worden
niet alleen sporttechnische vaardigheden aangeleerd, maar speelt de trainer ook een belangrijke rol in
het ervaren spelplezier en een positieve psychosociale ontwikkeling van een kind. Het uitgangspunt is dat
sportieve winst geen prioriteit heeft boven het welzijn van de jonge sporter. Tegelijkertijd zijn veel
trainers vrijwilligers, van wie steeds meer wordt verwacht als ze voor een groep kinderen staan, en die
niet overal (voldoende) worden ondersteund in de pedagogisch didactische kant van het trainerschap.
Kennis over pedagogisch sportklimaat
De focus binnen het sportbeleid op pedagogische-didactische vaardigheden van trainers/coaches en de
ondersteuning van verenigingen en sportkader hierin, is redelijk nieuw. Vanuit het sportakkoord wordt op
veel plekken beleidsmatige aandacht voor dit onderwerp getoond, ook op lokaal niveau in de lokale
sportakkoorden, en op verschillende plekken in het land starten projecten die zich op dit thema richten.
Ondervraagde kinderen, jongeren en ouders geven gemiddeld een rapportcijfer tussen de 8.3 en 8.5 voor
de persoonlijke aandacht van de trainer voor het welbevinden van het kind (tabel 6.1), maar kennis over
hoe het pedagogisch sportklimaat bij verenigingen in de praktijk wordt vormgegeven is mede door de
nieuwe beleidsmatige aandacht nog beperkt. In de afgelopen periode zijn verschillende projecten en
onderzoeken gestart om meer inzicht te krijgen in dit thema en om de beleidsontwikkeling beter te
kunnen ondersteunen met kennis.
Bestuurders van sportverenigingen zijn het er over eens dat spelplezier van kinderen belangrijker is dan
de sportieve prestaties (figuur 6.4). Ook vinden bestuurders over het algemeen dat de sportvereniging een
verantwoordelijkheid heeft voor de opvoeding van (jeugd)sporters (71%).
Figuur 6.4 Opvattingen van sportverenigingen over aspecten van een pedagogisch
sportklimaat, in 2019 (in procenten, indien van toepassing voor de vereniging)
Een sportvereniging heeft een belangrijke
verantwoordelijkheid voor de opvoeding van 1 7
(jeugd)sporters

21

Spelplezier is voor sporters belangrijker dan sportieve
2 9
prestaties

Trainers hebben alleen een taak om sporters
sporttechnische vaardigheden bij te brengen

Trainers hebben een belangrijke opvoedende taak 1

Trainers zijn als opvoeder bijna net zo belangrijk als
ouders

48

40

7

Oneens

49

52

12

19

32

11

Neutraal

60

4

11

30

40

Eens

18

44

39

20

Helemaal oneens

23

15

80

5

100

Helemaal eens

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

De opvattingen van verenigingsbestuurders lijken aan te sluiten bij het uitgangspunt het pedagogisch
sportklimaat. Over de rol die een trainer hierbij inneemt zijn bestuurders minder eenduidig. Ruim de helft
vindt dat een trainer een belangrijke opvoedende taak heeft (en een derde is neutraal) en over de vraag
over trainers alleen sporttechnische vaardigheden moeten bijbrengen zijn bestuurders verdeeld.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

115

Via andere onderzoeken wordt ook geprobeerd meer zicht te krijgen op pedagogisch sportklimaat in de
praktijk, ook vanuit het perspectief van trainers/coaches en andere betrokkenen zoals ouders. Dit gebeurt
bijvoorbeeld in het onderzoeksproject ‘Kids First, towards a pedagogical sport climate’, dat vanuit het
onderzoeksprogramma Sport en Bewegen van ZonMw wordt uitgevoerd door de Hogeschool Windesheim in
samenwerking met aan aantal andere partijen. Het doel van dit project is het ontwerpen en invoeren van
een hulpkader om een pedagogisch sportklimaat op clubniveau te realiseren. Het project wordt uitgevoerd
bij acht voetbal- en hockeyverenigingen in vier gemeenten (Zwolle, Arnhem, Utrecht en Rotterdam) met
sporters tussen 12-15 jaar. Hiertoe wordt met verschillende onderzoeksmethoden data verzameld over
(uitdagingen in het) het ontwikkelen van een pedagogisch sportklimaat. Onderdeel van de
onderzoeksmethoden is landelijk onderzoek onder de doelgroepen bestuurders, trainers/coaches en
ouders over perspectief op een pedagogisch sportklimaat. Het onderzoek loopt t/m eind 2020.
Pedagogisch-didactisch handelen
Om het pedagogisch-didactisch handelen van trainers te verbeteren zijn twee maatregelen geformuleerd.
Het implementeren van coach-de-coach trajecten (maatregel 2.1) houdt in dat op lokaal niveau coaches
worden ingezet die trainers en coaches trainen en begeleiden bij het vormen van een pedagogisch
sportklimaat. De cursus coach-de-coach wordt gegeven door de Academie voor Sportkader (zie diensten,
bijlage B3.2) en richt zich op gevorderde coaches die bij hun vereniging de trainersbegeleiding kunnen
versterken. Het coach-de-coach traject wordt ook gebruikt voor de trainersbegeleiding door
buurtsportcoaches in het project proeftuinen clubkadercoaching. Vanuit hetzelfde proeftuinproject is er
sprake van de ontwikkeling van een Associate Degree (AD) programma met een specifiek uitstroomprofiel
‘clubkadercoach’. Dit programma is bedoeld voor mbo+ studenten die willen worden opgeleid tot
clubkadercoach (maatregel 2.2).
Naast de genoemde maatregelen dragen meer inspanningen bij aan het pedagogisch-didactisch handelen
van trainers, vooral vanuit de verenigingsondersteuning. Uit de diensten vanuit het sportakkoord (bijlage
B3.2) bleek dat de aangevraagde opleidingen voor sportkader (trainers/coaches) op het thema positieve
sportcultuur zich grotendeels richten op de pedagogisch-didactische vaardigheden van trainers. Daarnaast
bleek dat de inzet van buurtsportcoaches voor een positieve sportcultuur bij verenigingen voornamelijk
gericht is op het vergroten van de pedagogisch-didactische expertise van trainers (figuur 6.1). Tot slot is
bekend dat het bij 16 procent van de clubs mogelijk is voor trainers/coaches om cursussen of workshops
te volgen gericht op pedagogische vaardigheden en een positief sportklimaat66.
Project proeftuinen clubkadercoaching
Het project clubkadercoaching is in 2019 gestart door NOC*NSF. Het doel van clubkadercoaching is bij te
dragen aan een positieve sportcultuur bij verenigingen en het verbeteren van het pedagogisch-didactisch
handelen van trainers. In een proeftuin wordt een clubkadercoach tijdelijk bij een vereniging ingezet met
als focus het implementeren en borgen van trainersbegeleiding op de vereniging. In het project wordt met
32 opgeleide clubkadercoaches (indicator 2.1.2) bij 57 sportverenigingen ervaring opgedaan met de inzet
van de clubkadercoach. Zie tabel 6.5 voor kenmerken van de proeftuinen en betrokken partijen.

66

Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020). Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019.
Utrecht: Mulier Instituut.

116

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 6.5 Kenmerken en betrokken partijen van de proeftuinen clubkadercoaching, stand van
zaken in maart 2020
Onderdeel

Aantal

Proeftuinen clubkadercoaching

32

Opgeleide clubkadercoaches

32

Deelnemende verenigingen

57

Toelichting

Er zijn drie varianten:
Eén op één begeleiding club en clubkadercoach
Cluster sportspecifiek (1 clubkadercoach op meerdere clubs
van dezelfde sporttak)
Cluster sportgeneriek (1 clubkadercoach op meerdere clubs
van verschillende sporttakken)

Betrokken trainers/coaches

+- 250

Betrokken bonden

8

Naar schatting. Niet exact bekend hoeveel trainers/coaches
per vereniging zijn betrokken.
KNKV (Korfbal), KNVB (voetbal), KNHB (hockey), KNGU
(Gymnastiek), Nevobo (volleybal), AtletiekUnie, NHV
(Handbal), NTTB (tafeltennis)

Betrokken gemeenten

7

Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Zwolle,
Doetinchem en de Gelderse Sportfederatie (GSF)*

* Binnen de GSF doen Beuningen, Ermelo, Heerde, Montferland, Oldebroek en Wijchen mee.
Bron: NOC*NSF, 2020.

Het doel van de proeftuinen is om de belangrijkste succes- en faalfactoren bij deze nieuwe vorm van
ondersteuning in kaart te brengen, en op basis hiervan de toekomstige ondersteuning te optimaliseren.
Kenniscentrum Sport & Bewegen (KCSB) haalt per doorlopen fase de ervaringen van clubkadercoaches op.
Dit gebeurt via intervisiebijeenkomsten en focusgroepen, die enerzijds dienen om de onderlinge
uitwisseling tussen clubkadercoaches te faciliteren en anderzijds stelt KCSB hiermee een verzameling aan
lessons learned op. De lessons learned van de eerste doorlopen fasen hebben geresulteerd in een
document met de belangrijkste lessen en aandachtspunten voor verschillende onderdelen67. Het project
loopt tot en met november 2020 en krijgt een vervolg, waarbij een nieuwe groep verenigingen
clubkadercoaching zal ontvangen. De start van dit vervolgproject is voorzien voor december 2020 of
januari 2021. Lees in bijlage B6.2 een uitgebreidere beschrijving van het project proeftuinen
clubkadercoaching.
Andere inspanningen pedagogisch sportklimaat
Naast het proeftuinproject vertaalt de beleidsmatige aandacht voor pedagogische aspecten van het
sportklimaat zich in meerdere projecten, zoals ook het eerder genoemde onderzoeksproject Kids First.
Enkele andere projecten zijn:
• Living Lab Amsterdam. Als invulling van het living lab dat in de G4 de uitvoering van een lokaal
sportakkoord vervangt, heeft Amsterdam gekozen voor de focus op positieve sportcultuur. Het
doel van het living lab is de beschikbare kennis over positieve sportcultuur aan de clubs over te
brengen. In de gemeente wordt onder andere geëxperimenteerd met de inzet van
clubkadercoaches bij sportverenigingen.
• Vanuit de subsidie voor het versterken van bonden, zijn de bonden KNVB en KNGU gestart met het
project pedagogische visie (zie ook paragraaf 8.2 over de versterken bonden subsidie). Deze twee

67

Aalbers, M. (2020). Lessons learned Proeftuinen clubkadercoaching. Ede: Kenniscentrum Sport & Bewegen.
Het definitieve lessons learned document wordt na afronding van het project, eind 2020, opgeleverd.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

117

bonden vertegenwoordigen samen een groot deel van de sportende kinderen in Nederland. In het
project staat het ontwikkelen van een pedagogische visie voor de twee sporten centraal.
Doel 3: Meer sportieve regels binnen en buiten het veld
Dit doel gaat over het aanpassen van spelregels (binnen en buiten het veld) en over ouders die bij
jeugdwedstrijden positieve supporters horen te zijn. De ontwikkelde maatregelen richten zich met name
op het beïnvloeden van bonden en het beïnvloeden van verenigingen via de bonden en worden grotendeels
uitgevoerd via de opdracht versterken sportbonden.
De maatregelen, zoals een aanpak om ouders bewust te maken van hun rol en bijdrage op plezierbeleving
van het kind (maatregel 3.4), gaan deels over onderwerpen die al worden behandeld in verschillende
producten voor verenigingsondersteuning, zoals workshops voor bewustwording bij ouders (bijvoorbeeld
Lang leve de sportouder). De bewustwording van ouders staat ook centraal in de Nationale Sportinnovator
Prijs 2019 ‘Van prestatie naar plezier’, die eind november is uitgereikt aan vijf winnaars. Deze winnaars
gaan ieder met maximaal €50.000 aan de slag met het thema gedragsverandering bij ouders met als doel
het sportplezier van kinderen te vergroten. De projecten bestaan uit drie onderdelen: 1) de
(door)ontwikkeling van de innovatie en uitvoering of test bij een sportvereniging, 2) een evaluatie tijdens
en na de uitvoering en 3) verspreiding van de opgedane kennis. De projecten zijn in het voorjaar van 2020
gestart en hebben een looptijd van 1 tot 1,5 jaar.
Het aanpassen van spelregels (maatregel 3.1) en het houden van pilots gericht op positieve sportcultuur
(maatregel 3.3) is iets waar al eerder mee is geëxperimenteerd door een aantal specifieke bonden en in
specifieke sportcontexten. Data over het aandeel bonden dat bezig is met het aanpassen van spelregels
(indicator 3.1.1) is nog niet beschikbaar, maar zal naar verwachting in 2021 beschikbaar komen
(bondenmonitor NOC*NSF). De extra inzet vanuit het sportakkoord vindt plaats door bonden te stimuleren
met deze onderwerpen aan de slag te gaan, zie de volgende paragraaf.
Versterken bonden op het thema positieve sportcultuur
De opdracht versterken bonden is gestart. Begin 2020 (maart 2020) waren zeventien sportbonden 68 aan de
slag met het thema positieve sportcultuur. De bonden worden hierin ondersteund en gestimuleerd door
het kernteam ‘Eén voor allen, allen voor één’, een initiatief van de partijen uit de gezamenlijke sport. De
plannen richtten zich inhoudelijk met name op spelregels en reglementen, en gedrags- en omgangsregels
op de club. De bonden zijn met elkaar in gesprek over elkaars vraagstukken en mogelijkheden tot
samenwerking. Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN) is betrokken bij dit overleg, voor afstemming op
het gebied van (preventie van) grensoverschrijdend gedrag en spel- en omgangsregels. De meest recente
bijeenkomsten waren in februari en in juni 2020. Daarin hebben de bonden onder andere samenwerking
gezocht in de aanpak en uitvoering van het onderwerp pedagogische visie, in aansluiting op het project
van KNVB en KNGU op dit thema, vanuit de impuls versterken sportbonden (zie ook paragraaf 8.2).
Daarnaast wordt op een aantal plaatsen een verbinding gemaakt tussen de bonden die op dit thema actief
zijn en andere activiteiten vanuit het sportakkoord, bijvoorbeeld in de ontwikkeling en verspreiding van
de communicatiecampagne door CVSN rond het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag (zie ook doel
4).

68

Deelnemende bonden zijn: KNKV (korfbal), KNVB (voetbal), KNHB (hockey), KNHS (hippisch), KNZB (zwem),
KNLTB (tennis), NHV (handbal), NTFU (toerfiets), Nevobo (volleybal), NBB (basketbal), KNBSB (base- en
softbal), KNGU (gymnastiek), RBN (rugby), Reddingsbrigade Nederland, NHB (handboogsport), Squash
Nederland en KNWU (wielrennen).

118

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tot slot heeft een gesprek tussen sportbonden, VSG en het ministerie van VWS plaatsgevonden over de
inzet op het thema positieve sportcultuur, waaronder op de genoemde maatregelen. Daarnaast is besloten
meer de verbinding te zoeken met de lokale sportakkoorden en de mogelijkheden voor gemeenten op
positieve sportcultuur te verkennen. Een werkgroep met afvaardiging van de verschillende partijen werkt
hieraan (zie ook paragraaf 6.3.2 over de aanpak).
Doel 4: Tegengaan van ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de sport
Kennis over ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de Nederlandse sport
Uit de indicatoren ‘veilig voelen tijdens en rondom wedstrijden’ en ‘meemaken wangedrag’ blijkt dat het
merendeel van de sporters en supporters zich veilig voelt in de Nederlandse sport en een minderheid
wangedrag meemaakt. Uit de Monitor Sportwedstrijdgedrag blijkt dat het merendeel van de gedragingen
in sportwedstrijden positief verloopt. Voor doel 4 is het van belang meer zicht te hebben op de gevallen in
de sport waarin nog wel ongewenst of grensoverschrijdend gedrag plaatsvindt.
Sportief wedstrijdgedrag
In de Monitor Sportief Wedstrijdgedrag69 wordt gerapporteerd over de gedragingen in Nederlandse
sportwedstrijden. Via de SportklimaatApp zijn in de periode 2017-2019 1.122 wedstrijden van negen
verschillende teamsporten geanalyseerd, waarin in totaal 144.909 gedragingen van sportief of onsportief
wedstrijdgedrag zijn geregistreerd. Daaruit blijkt dat 90 procent van de gedragingen in de geobserveerde
sportwedstrijden positief is, 8 procent van de gedragingen negatief (met name discussie aangaan of
wegwerpgebaren maken) en 2 procent excessief, zoals slaan, schoppen of bijten (figuur 6.5). Het verschil
is het grootst tussen voetbal en andere teamsporten.
Figuur 6.5 Aandeel positieve, negatieve en excessieve gedragingen in 1.122 wedstrijden,
2017-2019, naar type sport (in procenten, n=144.909 gedragingen)
100

2
8

2

2
11

5
14

2
6

4
9

80

60

40

90

98
87

81

92

87

20

0
Totaal

(beach)Volleybal

Voetbal
Positief

Hockey
Negatief

Korfbal

Overig
teamsporten*

Excessief

* Overige teamsporten: basketbal, handbal, rugby, zaalvoetbal en waterpolo.
Bron: Mulier Instituut, SportklimaatApp, 2017-2019.

69

Heijnen, E., Floor, C. & Prins, R. (2020) Monitor sportief wedstrijdgedrag 2019: registratie sportief en
onsportief gedrag in de Nederlandse teamsport met de SportklimaatApp. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

119

Discriminatie bij sportverenigingen: racisme en homonegativiteit
Bij de meeste sportverenigingen worden volgens verenigingsbestuurders (vrijwel) nooit racistische grappen
of opmerkingen gemaakt (80%), maar ook 15 procent van de bestuurders geeft aan dat grappen en
opmerkingen naar huidskleur en/of herkomst binnen de vereniging wel eens worden gemaakt (figuur 6.6).
Bij teamsporten (23%) en met name in het voetbal (32%) komt dit relatief vaak voor (niet in figuur).
Figuur 6.6 De mate waarin er in sportvereniging grappen of opmerkingen worden gemaakt
over herkomst en huidskleur en religieuze achtergrond of overtuigingen, volgens
verenigingsbestuurders (in procenten, n=405)

Herkomst en huidskleur

80

Religieuze achtergrond of
overtuigingen (o.a. jodendom,
islam)

15

86
0

20
(Vrijwel) nooit

10

40
Wel eens

5

60

Regelmatig

80

4
100

Weet niet

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Een groot deel van de verenigingen heeft geen antidiscriminatiebeleid (66%) en bij de verenigingen die
hier wel aandacht voor hebben is dit algemeen antidiscriminatiebeleid, zonder specifieke aandacht voor
racisme. Onder teamsportverenigingen (49%) en in het bijzonder onder voetbalverenigingen (59%), waar
de prevalentie van discriminatie het hoogst is, is tevens de meeste aandacht voor antidiscriminatie en
antiracisme (niet in figuur). Lees meer over prevalentie en preventie van racisme bij sportverenigingen in
bijlage B6.3.
Homonegativiteit komt volgens bijna driekwart van de verenigingsbestuurders (vrijwel) nooit voor (figuur
6.7). Dit aandeel bleef ongeveer gelijk tussen 2010 en 2018. In 2018 gaf 16 procent van de
verenigingsbestuurders aan dat homonegativiteit in de vorm van het maken van grappen of opmerkingen
wel eens of af en toe voorkwam. Homonegativiteit lijkt in het voetbal vaker voor te komen: volgens 45
procent van de voetbalbestuurders komt dit wel eens of af en toe voor.
Figuur 6.7 Mate waarin homonegativiteit voorkomt (bijvoorbeeld het maken van algemene
grappen of opmerkingen) bij verenigingen, volgens verenigingsbestuurders, in 2010 en
2018, totaal en voor voetbal (in procenten)
Totaal 2018 (n=485)

72

Voetbal 2018 (n=89)

39

16
45

Totaal 2010 (n=518)

74

Voetbal 2010 (n=56)

46
0

20
(Vrijwel) nooit

40
Wel eens/af en toe

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, 2010 en 2018.

120

1

15

18

1

7

4

5

45
60
Regelmatig/vaak

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

12

80
Weet niet

100

Bijna een derde (29%) van de verenigingsbestuurders geeft aan dat de vereniging expliciet beleid voor
discriminatie, inclusief aandacht voor seksuele voorkeur heeft. Voetbalverenigingen hebben dit veel vaker
(66%). Het aandeel verenigingen dat over dit type beleid beschikt is gestegen tussen 2010 en 2018 (niet in
figuur). Lees meer over prevalentie en preventie van homonegativiteit bij sportverenigingen bijlage B6.3.
Aanpak en preventie ongewenst en grensoverschrijdend gedrag
Om ongewenst gedrag in de sport tegen te gaan, is een aantal maatregelen geformuleerd. Het uitvoeren
van de aanbevelingen van de Commissie De Vries (maatregel 4.1) komt vooral tot uiting in de activiteiten
van het Centrum Veilige Sport Nederland, die later in deze paragraaf aan bod komen. Het stimuleren van
gemeenten in het kader van de ondergrens positieve sportcultuur is een maatregel (4.2) die nog in de
beginfase staat en waar over wordt gesproken in de eerder genoemde werkgroep met NOC*NSF, VSG en
bonden over de inzet op het thema positieve sportcultuur. Het verbreden van de training Sport en Gedrag
(maatregel 4.3) naar andere takken van sport dan voetbal is een concrete maatregel die uitvoering krijgt
via een subsidie aan Stichting Halt. Naast Stichting Halt werken meer projecten en organisaties aan het
tegengaan van ongewenst gedrag. In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven van de inspanningen op
het thema en waar mogelijk worden beschikbare resultaten gepresenteerd.
Centrum Veilige Sport Nederland
Het Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN) is, als opvolger van het Vertrouwenspunt Sport, in 2019 april
opgericht als één van de aanbevelingen van de Commissie de Vries. Het CVSN is onderdeel van de afdeling
Corporate Affairs, als zelfstandig team van NOC*NSF. Het CVSN werkt aan preventieve maatregelen over
het thema grensoverschrijdend gedrag in de sport, en is ook een meldpunt. Het CVSN heeft het afgelopen
jaar verschillende activiteiten uitgevoerd, zoals voorbereidingen voor een campagne over
grensoverschrijdend gedrag, het beschikbaar stellen van materiaal ter preventie (stappenplan, elearnings) en het uitvoeren van prevalentieonderzoek. Daarnaast is een belangrijke taak van het CVSN het
laten opleiden van vertrouwenscontactpersonen (door Academie voor Sportkader) en het begeleiden van
verenigingen die een aanvraag voor een gratis Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) doen. Lees meer over de
voortgang van de activiteiten van CVSN en cijfers over vertrouwenscontactpersonen en VOG aanvragen
bijlage B6.4.
Ook vanuit andere organisaties en projecten wordt gewerkt aan tegengaan en preventie van ongewenst
gedrag, vaak in samenwerking (op onderdelen) met het CVSN. De activiteiten vinden meestal plaats via
een projectsubsidie uit de nationale lijn van het sportakkoord om te werken aan de doelen op het thema
positieve sportcultuur. Het Instituut voor Sportrechtspraak (lees meer in bijlage B6.5) werkt aan de
toepassing en verbetering van het tuchtrecht. Stichting de Stilte Verbroken (seksueel grensoverschrijdend
gedrag, lees meer in bijlage B6.6) en de John Blankenstein Foundation via de Alliantie Gelijkspelen (LHTB,
zie ook bijlage B5.1) werken aan het vergroten van bewustzijn en ondersteuning bij verschillende vormen
van grensoverschrijdend gedrag. Naar de aanpak van seksueel grensoverschrijdend gedrag van
sportbonden is in 2019 een inventariserende studie uitgevoerd, waaruit bleek dat de meeste grote
sportbonden inmiddels actief beleid voeren op seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar dat het
agenderen bij verenigingen om hen tot actie aan te zetten lastig blijft 70.
Het plan ‘Ons voetbal is van iedereen. Samen zetten we racisme en discriminatie buitenspel’ is in februari
2020 gepubliceerd en gelanceerd, naar aanleiding van een incident tijdens de voetbalwedstrijd FC Den
Bosch- Excelsior in november 2019, waarbij speler Mendes Moreira racistisch werd bejegend. Dit plan is

70

Voorthuizen, M. van & Elling, A. (2020). Aanpak seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport. Een
inventarisatie van bondsbeleid en ervaren aandachtspunten. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

121

binnen het project ‘Voetbal voor Iedereen’ van de KNVB opgesteld door de KNVB, de Eredivisie, de Keuken
Kampioen Divisie en de Rijksoverheid en is met maatschappelijke belangenorganisaties afgestemd. Het
doel van het plan is met meerdere partijen samen op te trekken in de strijd tegen discriminatie. Het plan
kent een pakket van 20 maatregelen, voor zowel het voorkomen, signaleren en sanctioneren van racisme
en discriminatie. De inspanningen en resultaten van dit plan worden in opdracht van VWS gemonitord.
Stichting Halt (lees meer in bijlage B6.7) voert trainingen Sport en Gedrag uit, waarbij jeugdspelers in
aanmerking kunnen komen voor vermindering van een tuchtstraf door het volgen van een cursus, en werkt
daarnaast aan verbreding van de training naar andere sporten en aan teaminterventies. De Vechtsport
Autoriteit (lees meer in bijlage B6.8) werkt door middel van controles van evenementen, registratie van
sporters en kwaliteitsverbetering van vechtsportscholen aan de regulering van de full contact vechtsport.
Tot slot is het continueren van integriteitsprogramma’s op het gebied van dopinggebruik, matchfixing en
corruptie in de breedte- en topsport een maatregel (maatregel 4.4). De uitvoering van deze maatregel
vindt plaats door continuering van bestaande programma’s. Over de onderwerpen integriteit en
antidopingbeleid in de Nederlandse topsport zijn in 2020 enkele studies uitgevoerd71.
6.4.3 Samenvatting
In tabel 6.6 wordt per maatregel gepresenteerd in welke mate sprake is van voortgang in de uitvoering.
Ook wordt weergegeven welke indicator beschikbaar is om de voortgang te meten/volgen, of dat er geen
indicator is ontwikkeld, en of er beschikbaar meetinstrument is.
Tabel 6.6 Voortgang inzet maatregelen positieve sportcultuur (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 1: Alle sportclubs hebben actief aandacht voor een positieve sportcultuur
1.1 Het ontwikkelen en invoeren van

1.1.1 Aantal trajecten

Trajecten zijn ontwikkeld.

bestuurscoaching

bestuurscoaching

Nog te weinig beschikbare data

1.2 Sportclubs worden ondersteund in

Reguliere trajecten vanuit Veilig

manieren waarop ouders kunnen bijdragen

Sportklimaat

aan de positieve sportcultuur op en rondom
het sportterrein
1.3 Het aanbieden van een praktijkgerichte,

1.3.1. Aantal trajecten

Trajecten zijn beschikbaar. Nog te

sportbrede cursussen voor bestuurders met

procesbegeleiding

weinig beschikbare informatie

daarin expliciete aandacht voor een

positieve sportcultuur

positieve sportcultuur
1.4 Het opzetten van bestuursnetwerken
waarin sportbestuurders kennis en ervaring
over een positieve sportcultuur onderling
uitwisselen en benutten
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

71

Dopheide, M., Elling, A. & Balk, L. (2020, nog te verschijnen). Topsporters over integriteit in de Nederlandse
topsport. Factsheet 2020/8. Utrecht: Mulier Instituut. en Dopheide, M., Elling, A. & Balk, L. (2020, nog te
verschijnen). Antidopingbeleid in de Nederlandse topsport. Ervaringen en percepties van (oud-)topsporters.
Utrecht: Mulier Instituut.

122

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 6.6 Voortgang inzet maatregelen positieve sportcultuur (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

1.5 Het moderniseren van de Code Goed

Het moderniseren van de code en

Sportbestuur

beter toepasbaar maken voor
verenigingen is een proces, en
wordt niet weergegeven in de
cijfers op basis van de indicatoren
1.5.1 Aandeel bonden

Bij alle bonden (n=73) zijn de

dat de richtlijnen heeft

richtlijnen gedeeltelijk (32%) of

geïmplementeerd

volledig (68%) geïmplementeerd

1.5.2. Bekendheid met

Driekwart (72%) van de

de richtlijnen onder

verenigingen is niet bekend met

verenigingen

de code

Doel 2: Trainers, leraren en instructeurs stellen het welzijn van het kind boven de winst
2.1 Het implementeren van Coach-de-Coach

2.1.1 Aantal cursussen

Cursussen beschikbaar via

trajecten. Op lokaal niveau worden coaches

coach-de-coach

diensten. 4 trajecten gestart

begeleiden bij het vormen van een

2.1.2 Aantal opgeleide

32 opgeleide clubkadercoaches,

pedagogisch sportklimaat

clubkadercoaches

binnen proeftuinproject. Project

ingezet die trainers en coaches trainen en

krijgt een vervolg
2.2 Het verstevigen van de aandacht voor

Ontwikkeling pijler

positieve sportcultuur in opleidingen

‘clubkadercoaching’ in AD degree.
Verder geen monitoring

Doel 3: Meer sportieve spelregels binnen en buiten het veld
3.1 Het ondersteunen van sportbonden bij

3.1.1 Aantal bonden

Opstartfase (versterken bonden:

het aanpassen van hun spelregels bij de

bezig met aanpassing

positieve sportcultuur)

jeugd om het sportplezier te bevorderen

spelregels

3.2 Het omvormen van arbitrerend kader tot

Opstartfase (versterken bonden:

spelleiders bij jeugdwedstrijden

positieve sportcultuur)

3.3 Het houden van pilots met het loslaten

Opstartfase (versterken bonden:

van rangen en standen in de

positieve sportcultuur)

jeugdcompetities
3.4 Aanpak om ouders bewust te maken

Opstartfase (versterken bonden:

van hun rol en bijdrage op de

positieve sportcultuur)

plezierbeleving van hun kinderen
Doel 4: Tegengaan van ongewenst en grensoverschrijdend gedrag in de sport
4.1 Het uitvoeren van de aanbevelingen van

Geen indicatoren

Aanbevelingen Commissie De

de Commissie De Vries

ontwikkeld voor volgen

Vries zijn uitgevoerd

voortgang CVSN
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

123

Vervolg tabel 6.6 Voortgang inzet maatregelen positieve sportcultuur (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

4.2 Het stimuleren van gemeenten om met

Opstartfase (werkgroep positieve

partijen een kader te ontwikkelen voor de

sportcultuur)

ondergrens voor een positieve sportcultuur
4.3 Het verbreden van de training “Sport- en

Met vijf bonden gevorderd

Gedrag” naar andere takken van sport

contact, met één bond
implementatiefase

4.4 Het continueren van de

Monitoring vindt plaats binnen

integriteitprogramma’s op het gebied van

aparte integriteitsprogramma’s

dopinggebruik, matchfixing en corruptie
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Samenvatting en beschouwing
6.5.1 Samenvatting
De ambitie van het thema positieve sportcultuur is om overal met plezier, veilig, eerlijk en zorgeloos te
kunnen sporten. In tabel 6.7 wordt de voortgang op de doelen weergegeven.
Tabel 6.7 Voortgang op doelen positieve sportcultuur (juni 2020)
Doel

Voortgang*

1. Alle sportclubs hebben actief aandacht voor een

- Verenigingsondersteuning specifiek voor

positieve sportcultuur

positieve sportcultuur beschikbaar vanuit sportlijn
- Traject code goed sportbestuur loopt

2. Trainers, leraren en instructeurs stellen het welzijn

- Bestaande trajecten trainersbegeleiding en

van het kind boven de winst

nieuwe cursussen zijn beschikbaar
- Nieuwe functie clubkadercoach is in ontwikkeling.
- Weinig zicht op aandacht in opleidingen

3. Meer sportieve spelregels binnen en buiten het

Opstartfase organisatie (versterken bonden)

veld
4. Tegengaan van ongewenst en grensoverschrijdend

- Organisatie CVSN beschikbaar

gedrag in de sport

- Meerdere projecten gestart vanuit
projectsubsidies
- Betrekken van gemeenten is in de opstartfase

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Het bevorderen van spelplezier en een positieve cultuur komt terug in de eerste drie doelen. Aan het doel
dat alle sportaanbieders actief aandacht hebben voor een positieve sportcultuur wordt voornamelijk
gewerkt via verenigingsondersteuning, via diensten en door buurtsportcoaches. De inzet richt zich
grotendeels op trainers/coaches en pedagogisch didactische ondersteuning. Dit sluit aan bij het tweede
doel, dat wordt weerspiegeld in de nieuwe beleidsmatige aandacht voor een pedagogisch verantwoord

124

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

sportklimaat. Het project proeftuinen clubkadercoaching richt zich zowel op de pedagogisch-didactische
trainersbegeleiding als op het implementeren van trainersbegeleiding bij de vereniging. Het doel voor
meer sportieve (spel)regels krijgt voornamelijk uitwerking in activiteiten van zeventien sportbonden. Deze
bonden hebben afgesproken breder op dit thema te willen samenwerken. Vanuit de strategische partners
van het sportakkoord bestaat de wens ook de verbinding met gemeenten en lokale sportakkoorden te
leggen. Deze activiteiten bevinden zich nog in opstartfase.
De meeste sportwedstrijden in Nederland verlopen overwegend positief en de meeste mensen voelen zich
veilig in de sport, maar er is ook een deel waarvoor dit niet geldt. De sensitiviteit onder clubbestuurders,
trainers en leden over (risico’s voor) seksueel grensoverschrijdend gedrag en het (potentieel) kwetsende
karakter van discriminerende en stereotyperende grappen en opmerkingen (oftewel microaggressions72)
over etnische en seksuele minderheden, is niet altijd even groot. Omdat de vermeende prevalentie van
seksueel grensoverschrijdend gedrag en discriminatie laag is, hebben sportverenigingen over het algemeen
ook weinig beleid of actieve aandacht voor deze onderwerpen. Verschillende organisaties, zoals Centrum
Veilige Sport Nederland, Stichting Halt, Stichting De Stilte Verbroken en de John Blankenstein Foundation,
zetten zich in voor het tegengaan van grensoverschrijdend gedrag, waarbij ook steeds meer samenwerking
lijkt plaats te vinden met sportbonden en tussen de verschillende organisaties. Zij richten zich op
bewustwording, een meldpuntfunctie, controle, begeleiding en/of preventie.
Een aandachtspunt is dat er enerzijds veel investeringen gepleegd worden op en behoefte is aan de
ondersteuning van sportkader en vrijwilligers op het thema positieve sportcultuur, maar dat verenigingen
anderzijds nog beperkt beleidsmatig aandacht hebben voor dit thema als geheel en in het bijzonder voor
specifieke onderdelen (zoals een aparte commissie voor sportiviteit en respect of aandacht voor
homonegativiteit). Een belangrijke vraag hierbij is ook in welke mate het ondersteunen van sportkader
een duurzame impact heeft wanneer beleidsmatige aandacht in de vereniging niet geborgd is. Een
interessant project om te volgen is daarom het clubkadercoach project dat experimenteert met het
tijdelijk aanstellen van een professional binnen verenigingen. Het is waardevol om te volgen of dit leidt
tot meer beleidsmatige borging van het thema positieve sportcultuur bij verenigingen. Daarnaast is het
monitoren van de uitwerking van het thema positieve sportcultuur in de lokale sportakkoorden
interessant, omdat de aanpak van dit onderwerp op lokaal niveau vrij nieuw is. De ervaringen en
opbrengsten vanuit deze initiatieven kunnen waardevolle input leveren voor de verdere aanpak en
en uitvoering van dit thema.
Een ander aandachtspunt betreft het verschil tussen algemene aandacht voor positieve sportcultuur versus
specifieke expertise en acties. Zo hebben vrijwel alle verenigingen aandacht voor een positieve
sportcultuur, maar weinig verenigingen ondernemen concrete activiteiten. Relatief veel verenigingen
hebben algemeen antidiscriminatiebeleid, maar weinig verenigingen hebben daarbij specifiek aandacht
voor antiracisme. Brede aandacht is belangrijk, voor het bereiken van een groter publiek en in de
communicatie, maar het aanbrengen van specifieke focus, door gerichte probleemanalyse en acties, is van
belang om daadwerkelijk veranderingen te kunnen realiseren ten aanzien van een positieve sportcultuur.

72

Sue, D. (2010). Microaggressions, marginality and oppression: An introduction. In Sue (ed.)
Microaggressions and marginality: Manifestation, dynamics, and impact (pp . 3-22). Hoboken, NJ: Wiley.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

125

6.5.2 Beschouwing
Reflectie monitoring
Aandacht bij verenigingen
Voor het volgen van de mate van aandacht voor positieve sportcultuur onder verenigingen is geen
indicator ontwikkeld, maar het is ook moeilijk te bepalen welke indicator hiervoor geschikt zou zijn. De
aandacht die wordt nagestreefd, wordt namelijk niet gespecificeerd. Beleidsmatige aandacht en aandacht
in activiteiten voor verschillende aspecten van een veilig sportklimaat en positieve sportcultuur wordt
uitgevraagd via het verenigingspanel, mede op basis van de monitoring van het programma Veilig
Sportklimaat. Daarom lijkt dit de meest passende bron om de voortgang op dit doel te volgen, maar dit
vereist wel expliciete benoeming van deze indicator en specificatie van de elementen van een positieve
sportcultuur die binnen dit doel worden nagestreefd. De maatregel om bestuurdersnetwerken op te zetten
is momenteel niet te volgen door afwezigheid van een ontwikkelde indicator en beschikbare data.
Pedagogisch sportklimaat
De aandacht voor het welzijn van het kind vertaalt zich in de toenemende aandacht voor een pedagogisch
verantwoord sportklimaat. Via ondersteuningstrajecten en met name de clubkadercoachtrajecten is deze
ontwikkeling goed te volgen. Het is wel de vraag of uitsluitend het aantal opgeleide clubkadercoaches een
goed beeld geeft van de opbrengsten. Het is te overwegen om een indicator toe te voegen die de
opbrengsten of de waarde van de clubkadercoach bij de vereniging zichtbaar maakt. De maatregel om de
aandacht voor positieve sportcultuur in opleidingen te verstevigen wordt momenteel nog niet gemonitord.
Sportieve regels
Het werken aan meer sportieve regels binnen en buiten de sport vindt grotendeels plaats door projecten
waarin sportbonden samen optrekken. De projecten bevinden zich in de opstartfase, maar de verwachting
is dat in de komende monitorrapportages een goed beeld kan worden geschetst van de activiteiten of
opbrengsten van de projecten.
Ongewenst gedrag
De maatregel om de aanbevelingen van de Commissie de Vries uit te voeren is niet meer van toepassing
omdat de aanbevelingen zijn uitgevoerd. In het kader van het volgen van het sportakkoord zou het
waardevol zijn deze maatregel niet meer in de monitoring op te nemen, maar activiteiten van het
Centrum Veilige Sport Nederland te monitoren en specifieke indicatoren of onderwerpen te benoemen
waarvan het wenselijk is dat ze worden gevolgd.
De maatregel om gemeenten te stimuleren om een ondergrens voor positieve sportcultuur te bepalen, is
één van de onderwerpen waar de werkgroep (NOC*NSF, VSG en diverse bonden) zich op richt. De
activiteiten bevinden zich nog in een opstartfase en worden momenteel niet gemonitord. Het is denkbaar
dat via de lokale sportakkoorden een beeld kan worden verkregen van de mate waarin en hoe gemeenten
hierop inzetten. De inhoud en uitwerking van lokale akkoorden vormen hiermee een potentiële bron van
informatie voor het volgen van deze maatregel.
De maatregel verbreding van de Training Sport en Gedrag staat expliciet genoemd in het uitwerkingsplan,
maar vanuit de projectsubsidies (nationale lijn) wordt door meerdere projecten en organisaties gewerkt
aan bewustwording, preventie of aanpak van ongewenst gedrag. Inhoudelijk gezien is het wenselijk deze
allemaal mee te nemen in de monitoring. Tot slot roept het doel om ongewenst en grensoverschrijdend
gedrag tegen te gaan de vraag op of er verschil is tussen beide typen gedrag en wat dit onderscheid dan
precies inhoudt. In de uitwerking van dit hoofdstuk zijn hierin geen keuzes gemaakt, en het is de vraag of
dit verschil kan of moet worden aangeduid. Er lijkt sprake te zijn van een soort grijs gebied van
gedragingen (bijvoorbeeld hard spel, grappen over huidskleur of homoseksualiteit) die niet altijd en/of
door lang niet iedereen als even ‘ongewenst’ of ‘grensoverschrijdend’ gezien worden. Van belang is
126

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

daarom vooral dat het gesprek op gang blijft over wat, voor wie, en in welke situatie ongewenst gedrag is,
en hoe hier passende ondersteuning bij kan worden geboden.
Beschouwing proces
Tot slot reflecteren we op het proces. We beschouwen in welke mate de uitvoering van het thema
positieve sportcultuur aan de voorwaarden (borging, presterend, veerkrachtig, verbindend) voldoet om als
‘publiek waardevol’ te mogen worden beschouwd (zie paragraaf 1.3).
Het uitwerkingsteam van het thema is niet meer blijven bestaan na het vormen van het uitwerkingsplan,
mede omdat in dit thema veel overlap met de uitvoering van de sportlijn bestaat. Wel is in het
uitwerkingsplan een verdeling van de verschillende maatregelen over opdrachten gemaakt, en is voor
iedere opdracht een coördinator aangewezen. Deze coördinator voert regie op de uitvoering van de
opdracht. Hierdoor lijkt sprake van goede borging van de maatregelen binnen het thema, maar is deze
tegelijkertijd versnipperd en persoons- en/of organisatie-afhankelijk.
De centrale ambitie van het thema is helder geformuleerd, even als de doelen. De maatregelen sluiten
niet altijd even goed aan op de gestelde doelen. Zo vermelden de geformuleerde maatregelen enkele
specifieke ondersteuningsproducten, om de aandacht voor een positieve sportcultuur bij verenigingen te
vergroten, maar kunnen vraagtekens geplaatst worden of dit een juiste weergave is van de gevolgde
aanpak om verenigingen te ondersteunen op het thema positieve sportcultuur. Daarnaast is het
geformuleerde doel om de aandacht voor positieve sportcultuur bij alle sportaanbieders te vergroten,
maar richten de maatregelen (en voor zover zichtbaar ook de inspanningen) zich vrijwel uitsluitend op
sportverenigingen. Het is nog te vroeg om aan te kunnen geven in welke mate het proces als geheel
presterend is; dit lijkt wel deels te gelden voor diverse deelprocessen zoals het project clubkadercoach.
De werkgroep positieve sportcultuur, met daarin partijen uit de gezamenlijke sport maar ook VSG, is
gedurende de uitvoering van het thema actief geworden. Een belangrijk aandachtspunt voor de werkgroep
is het zoeken van de verbinding op dit thema met gemeenten, bijvoorbeeld via de lokale sportakkoorden
waaruit relatief veel aandacht voor positieve sportcultuur blijkt. Dit toont dat de werkgroep proactief
(veerkrachtig) omgaat met de ontwikkelingen vanuit de lokale sportakkoorden. Daarnaast vindt hierdoor
verbreding plaats van de uitvoering van dit thema, dat aanvankelijk grotendeels vanuit sportpartijen
kwam.
Uit het proces waarin bonden samen (gaan) werken aan het sportiever maken van spelregels, zowel binnen
als buiten het veld, blijkt een toename van verbinding en samenwerking tussen sportbonden. Hiertoe
moet sporttak overstijgend worden samengewerkt, iets wat niet vanzelfsprekend is. Ook in de activiteiten
gericht op grensoverschrijdend gedrag is meer samenwerking tussen organisaties zichtbaar, bijvoorbeeld
tussen Centrum Veilige Sport en uitvoerders van de projectsubsidies. In hoeverre het proces op langere
termijn bijdraagt aan meer duurzame verbinding tussen partijen, bijvoorbeeld ook op lokaal niveau, is nog
niet te zeggen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

127

7.

Van jongs af aan vaardig in bewegen
Inleiding
In 2017 voldeed 56 procent van de kinderen (4-12 jaar) aan de beweegrichtlijnen73. Spelen en bewegen is
minder vanzelfsprekend geworden in het dagelijks leven van kinderen. In 2016 speelden de meeste
kinderen van 4-12 jaar maar drie tot zeven uur per week buiten74. Dit heeft verschillende oorzaken zoals
verstedelijking, digitalisering en niet altijd voldoende toegang tot veilige speelplekken. Maar ook de vaak
terughoudende en voorzichtige houding van ouders en verzorgers bij het buitenspelen speelt een rol. Ook
blijkt uit de Staat van het onderwijs van de Onderwijsinspectie dat de bewegingsvaardigheid van
leerlingen in 2016 is afgenomen ten opzichte van 200675. Kortom; onderzoek laat zien dat Nederlandse
jeugd minder beweegt en minder buiten speelt, en daarnaast op sommige onderdelen ook motorisch
minder vaardig is geworden. Binnen het thema van jongs af aan vaardig in bewegen is daarom zowel
aandacht voor voldoende bewegen als voor het verbeteren van de motorische vaardigheden kinderen
(kwaliteit van bewegen). Hierbij wordt naar de verschillende plekken gekeken waar kinderen kunnen
sporten en bewegen: thuis, op school/ de kinderopvang, op de sportclub en in de wijk/de buurt.

Ambitie, doelen en indicatoren
7.2.1 Samenhang ambitie, doelen en indicatoren
De ambitie van het thema van jongs of aan vaardig in bewegen is om meer kinderen aan de
beweegrichtlijnen te laten voldoen en om de neerwaartse spiraal van de motorische vaardigheid van
kinderen de komende jaren in positieve richting om te buigen. Bij de centrale ambitie zijn vier doelen
opgesteld, over motorische vaardigheden, voldoen aan de beweegrichtlijnen, sportdeelname 12-18 jaar en
bewustzijn over bewegen bij ouders (zie tabel 7.1).

73

Zie: https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/beweegrichtlijnen en: Lucassen, J., Singh, A.,
Heijnen, E. & Slot-Heijs, J. (2020). Buitenspelen 2020. Een verkenning van het beleid in Nederland en Europa.
Utrecht: Mulier Instituut.

74

Collard, D., Chinapaw, M., Verhagen, E., Valkenberg, H. & Lucassen, J. (2014). Motorische fitheid van
basisschool kinderen (10-12 jaar). Utrecht: Mulier Instituut.

75

Inspectie van het Onderwijs (2017). Peil.Bewegingsonderwijs. Einde basis- en speciaal basisonderwijs 20162017. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).

128

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel 7.1 Ambitie, doelen en indicatoren van jongs af aan vaardig in bewegen
Ambitie: Meer kinderen aan de beweegrichtlijnen laten voldoen en de neerwaartse spiraal van de
motorische vaardigheid van kinderen de komende jaren naar boven toe ombuigen
Indicator

Stand van zaken

Doel 1: Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van jeugd
Beweegvaardigheid van kinderen 4-12 jaar

Voor deze indicator bestaat (nog) geen algemeen
aanvaarde meetmethode. Er zijn daarom geen cijfers
voor deze indicator beschikbaar. Om deze reden
wordt gewerkt aan het uitrollen van een
beweegvaardigheidsmonitor. De verwachting is dat
de ontwikkeling en implementatie van een algemeen
toepasbare meetmethode een flinke periode in
beslag neemt, waardoor deze indicator voorlopig
niet bepaald kan worden.

Leerlingvolgsysteem

66%

van de basisscholen gebruikt een
leerlingvolgsysteem voor
bewegingsonderwijs
Lees hier meer toelichting.

Themacertificaat sport en bewegen

640

scholen hebben een themacertificaat
sport en bewegen

Doel 2: Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm
Voldoen aan de beweegrichtlijnen 4-12 jaar

56%

van de 4 t/m 11 jarigen voldoet aan de
beweegrichtlijnen

Beweeggedrag 0-4 jaar

Via de website van RIVM zijn de resultaten
beschikbaar over beweegactiviteiten die wekelijks
door 0-4 jarigen worden gedaan.
De uitvraag naar beweeggedrag van 0-4 jarigen heeft
in 2019 voor het eerst plaatsgevonden. De exacte
samenstelling en interpretatie van de indicator is
nog niet gereed, en wordt daarom hier nog niet
weergegeven.

Doel 3: Stijging van de sportdeelname: verhoging sportplezier in de leeftijd 4-12 jaar en minder uitval van
jeugd in de leeftijd 12-18 jaar
Doel 4: Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over het belang van bewegen en motorische
ontwikkeling van kinderen
Trendgegevens, uitsplitsingen naar achtergrondkenmerken en bronvermeldingen zijn te raadplegen via:
https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/vaardig-in-bewegen
Bron: VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

129

7.2.2 Reflectie op doelen en indicatoren
Om de voortgang op doel 1 (verbeteren motorische vaardigheid van kinderen 4-12 jaar) te kunnen
beoordelen, is een indicator nodig die de beweegvaardigheid van kinderen meet. Een goed onderbouwd en
algemeen aanvaard meetinstrument voor deze indicator is niet beschikbaar. Een belangrijke inspanning
vanuit het thema van jongs af aan vaardig in bewegen richt zich daarom op de ontwikkeling van een
beweegvaardigheidsmonitor, in eerste instantie door het beoordelen en doorontwikkelen van bestaande
monitorsystemen (zie ook paragraaf 7.3.2 over de aanpak binnen dit thema). Bij afwezigheid van een
monitor wordt gevolgd hoeveel scholen de motorische ontwikkeling van leerlingen vastleggen in een
leerlingvolgsysteem en hoeveel scholen beschikken over een themacertificaat sport en bewegen. Deze
indicatoren geven niet direct informatie over de voortgang op doel 1.
Om te monitoren of het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegrichtlijnen stijgt (doel 2), is voor de
kinderen in de leeftijd 4-12 een trendlijn beschikbaar. Over het beweeggedrag van de leeftijdsgroep 0-4
jarigen zijn speciaal voor de monitoring van dit doel vragen ontwikkeld door RIVM. Uit de resultaten blijkt
dat de activiteiten lopen of wandelen in de vrije tijd, buitenspelen bij de opvang of buiten spelen in de
vrije tijd het meest voorkomen. De exacte samenstelling en interpretatie van de indicator is nog niet
gereed, en wordt kan daarom in tabel 7.1 niet gepresenteerd worden. De resultaten zijn wel te zien op de
webpagina van het RIVM (zie bronvermelding in tabel 7.1).
In de uitwerking van thema van jongs af aan vaardig in bewegen is gekozen voor een focus op de
leeftijdsgroep 0-12 jaar, waardoor doel 3 zich in de praktijk meer richt op het verhogen van sportplezier
in de leeftijd 4-12 jaar en minder op uitval jeugd in de leeftijd 12-18 jaar (zie ook paragraaf 7.3.2 over
aanpak). Voor de monitoring van dit thema zijn geen indicatoren opgenomen voor het beoordelen van
toename van spelplezier. Wel worden de maatregelen die worden genomen om doel 3 te bereiken,
gevolgd aan de hand van indicatoren, en is op die manier informatie beschikbaar over de voortgang op dit
doel (zie paragraaf 7.4.2 over maatregelen). Voor doel 4 is geen indicator opgenomen.

Aanpak
7.3.1 Beschrijving aanpak
Bij dit thema zijn verschillende partijen betrokken; naast de strategische partners hebben het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Koninklijke Vereniging voor Lichamelijke Opvoeding
(KVLO), PO-Raad, Hogescholen Sportoverleg (HSO), MBO–SB, Kinderopvangfonds, Cruyff Foundation,
Krajicek Foundation, Jantje Beton en NUSO (Nederlandse Unie van Speeltuinorganisaties) het deelakkoord
ondertekend. Begin 2019 is een uitwerkingsplan voor dit thema opgesteld door een werkgroep uit de
betrokken partijen. De werkgroep heeft zich in haar uitwerkingsplan geconcentreerd op de 0-12 jarigen.
Daarna is deze werkgroep net als bij de andere thema’s voortgezet als begeleidingsgroep. In deze groep
zijn behalve de strategische partners NOC*NSF, VSG en VWS ook Kenniscentrum Sport & Bewegen en het
Mulier Instituut vertegenwoordigd. De begeleidingsgroep komt een aantal keer per jaar bijeen.
Op basis van het uitwerkingsplan verloopt de uitvoering van het thema aan de hand van vier lijnen:
• jong beginnen;
• monitoren van vaardigheden en vroegsignalering: het uitrollen van een
beweegvaardigheidsmonitor;
• investeren in kwaliteit kader;
• netwerkvorming en communicatie.
Vanuit iedere uitvoeringslijn wordt aan één of meerdere doelen en/of maatregelen van het thema van
jongs af aan vaardig in bewegen gewerkt. De voortgang op de uitvoering van maatregelen wordt
beschreven in paragraaf 7.4.2.
130

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

7.3.2 Proces aanpak
De vier genoemde lijnen worden uitgevoerd door verschillende partijen die betrokken zijn bij het thema,
zoals de strategische partners en de ondertekenaars. De inspanningen vanuit de lokale lijn, de sportlijn en
de nationale lijn van het sportakkoord lopen door deze uitvoeringslijnen van het thema van jongs af aan
vaardig in bewegen heen. Zo vindt een groot deel van de kennisontwikkeling in de lijn jong beginnen
plaats via opdrachten vanuit de nationale lijn, en vindt een groot deel van de cursussen in de lijn scholing
van kader plaats via de diensten van de sportlijn. Hieronder wordt beschreven hoe de aanpak zich
ontwikkelt.
Jong beginnen
In mei 2019 vond het landelijke evenement ‘Beweeg het door’ plaats, gericht op het communiceren van
de nieuwe beweegrichtlijnen voor onder meer 0-12 jarigen. Partijen en experts betrokken bij de
conferentie hebben aansluitend het initiatief genomen om een netwerk te vormen van belanghebbenden
bij de beweegstimulering van 0-12 jarigen (jong beginnen). Met steun van dit netwerk is in de zomer van
2019 de lijn jong beginnen uitgewerkt in ‘de Kleine Beweegagenda’. De Kleine Beweegagenda is gericht op
beweegstimulering voor de jongste doelgroep (0 tot 4 jarigen). De Kleine Beweegagenda bestaat uit drie
hoofdonderdelen:
• de ontwikkeling van een beweegadvies voor 0-4 jarigen;
• het opstellen van en het werken aan een kennisagenda;
• de doorontwikkeling en implementatie van ‘best practices’.
Een tweede element van jong beginnen waarop de aandacht zich richt betreft het buitenspelen. Met
actieve landelijke organisaties op dit terrein wordt gesproken over de vorming van een coalitie die vorm
gaat geven aan een impuls voor buitenspelen aansluitend op een rapport over een stand van zaken 76.
Hierbij vindt afstemming plaats met het in 2019 gesloten SamenSpeelAkkoord.
Via de nationale lijn is een aantal projectsubsidies afgegeven voor thema, waaronder voor de Kleine
Beweegagenda. In bijlage B4.1 staat een overzicht van de projectsubsidies en in bijlage B7.1 worden de
projectsubsidies voor het thema van jongs af aan vaardig in bewegen beschreven. De projecten worden
waar relevant besproken in paragraaf 7.4.2, bij het bespreken van de maatregelen. Daarnaast is via de
nationale lijn een aantal challenges uitgezet, waarvan twee bij het thema (buiten)spelen aansluiten. Voor
de challenge ‘Kinderen meer buiten bewegen’ zijn vier winnaars geselecteerd, die ieder 40.000 euro
ontwikkelbudget hebben gekregen. Voor de challenge ‘Samen spelen met een beperking’ zijn twee
winnaars geselecteerd die ieder 70.000 euro ontwikkelbudget hebben ontvangen. Lees meer details over
de challenges in bijlage B4.2.
Monitoren van beweegvaardigheden/motorische vaardigheden
Bij de uitwerking van het thema voor het doel monitoren van motorische vaardigheden concludeerde de
uitwerkingsgroep in een vroegtijdig stadium dat er een groot aantal meetinstrumenten in gebruik is dat
hiervoor wordt ingezet. Het werd noodzakelijk geacht de meeteigenschappen, en mogelijkheden van deze
systemen te vergelijken en beoordelen voorafgaand aan een advies over landelijke uitrol van een
beweegvaardigheidsmonitor en van leerlingvolgsystemen in het onderwijs.
De conclusies in de uitwerking van het thema hebben gevolgen voor de doelen zoals opgesteld in het
Nationaal Sportakkoord. Voor doel 1 ‘Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van

76

Lucassen, J., Singh, A., Heijnen, E. & Slot-Heijs, J. (2020). Buitenspelen 2020. Een verkenning van het beleid
in Nederland en Europa. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

131

kinderen’ betekent dit dat voordat een beweegvaardigheidsmonitor in het onderwijs mogelijk is, eerst
onderzoek moet worden gedaan naar de meetinstrumenten. Pas dan is het mogelijk om gefundeerde
uitspraken te kunnen doen over de effecten van de maatregelen die in het kader van het stimuleren van
beweegvaardigheid zijn genomen. Dit is dus een nieuwe maatregel horend bij doel 1. Gericht op het
ontwikkelen van een uitrolbare beweegvaardigheidsmonitor ondersteunt VSG in samenwerking met
GGD/GHOR zes pilotprojecten bij gemeenten.
Investeren in kwaliteit kader
De lijn scholing van kader wordt voornamelijk uitgevoerd via de sportlijn. Verschillende producten
(diensten) uit het aanbod van bonden en van de Academie voor Sportkader sluiten aan bij de ambitie van
thema van jongs af aan vaardig in bewegen. Dit gaat voornamelijk om cursussen om beginnende
jeugdtrainers te helpen kinderen met plezier te laten sporten, waardoor ze wellicht meer gaan bewegen
en langer blijven bewegen (zie voor de resultaten paragraaf 7.4.2). Daarnaast wordt vanuit de sportlijn
gewerkt aan een campagne met de titel #ikmaakhetmogelijk, gericht op trainers, coaches, docenten LO,
buurtsportcoaches, ouders en kinderen. De campagne gaat over de boodschap dat kinderen die met
plezier sporten méér en beter leren bewegen, in relatie tot pedagogische competenties en aandacht voor
breed motorische ontwikkeling door trainers/coaches. Dit raakt naast het thema van jongs af aan vaardig
in bewegen ook aan het thema positieve sportcultuur. Op lokaal niveau wordt bijgedragen aan de ambitie
van het thema, door inzet van buursportcoaches voor verenigingsondersteuning maar bijvoorbeeld ook
voor bewegen in de wijk of buurt (zie voor de resultaten paragraaf 7.4.2.
Netwerkvorming en communicatie
De lijn netwerkvorming en communicatie wordt door verschillende partijen uitgevoerd, met name door
het ontsluiten van ontwikkelde kennis en het bevorderen van netwerkvorming op het thema.
Kenniscentrum Sport & Bewegen speelt een belangrijke rol in de uitvoering van deze lijn.
Tot slot vindt via VSG afstemming plaats tussen de landelijke en lokale ontwikkelingen rond de lokale
sportakkoorden. De lokale sportakkoorden zijn vraaggericht en zijn daarmee overstijgend aan de vier
uitvoeringslijnen. Via de eerder genoemde werkgroep heeft VSG de rol steeds de aansluiting te zoeken
tussen de landelijke maatregelen en de lokale behoeften, zoals de uitwerking van het thema in de lokale
sportakkoorden. Kennisbijeenkomsten voor sportformateurs en lokale beleidsmakers ondersteunen dit
proces. Het thema van jongs af aan vaardig in bewegen is in 35 van de eerste 39 lokale sportakkoorden
benoemd en uitgewerkt. Dit blijkt uit de analyse van deze eerste groep akkoorden, die in november 2019
zijn opgeleverd77. Uit de analyse van de 35 sportakkoorden waarin het thema is uitgewerkt, blijkt dat veel
aandacht uitgaat naar de motorische ontwikkeling of vaardigheden. In de eerste vier maanden van 2020
zijn nog eens 62 lokale sportakkoorden opgeleverd. Hiervan is de inhoudsanalyse nog niet gereed, deze
resultaten worden later in 2020 verwacht.
7.3.2 Samenvatting
De uitwerking van het thema van jongs af aan vaardig in bewegen heeft geleid tot een aanpak op vier
onderdelen. Jong beginnen krijgt invulling door aandacht voor het beweeggedrag voor 0 tot 4 jarigen via
de Kleine Beweegagenda en een impuls voor het buitenspelen. Via de Kleine Beweegagenda wordt gewerkt
aan de doelen voldoen aan de beweegrichtlijnen (doel 2) en bewustwording bij ouders over het belang van
bewegen (doel 4). Via de impuls buitenspelen wordt gewerkt aan de doelen voldoen aan de
beweegrichtlijnen (doel 2) en verhoging van de sportdeelname (doel 3). Het onderdeel uitrollen van een

77

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

132

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

beweegvaardigheidsmonitor krijgt invulling door de meeteigenschappen en mogelijkheden van
monitorsystemen te vergelijken en te beoordelen. Het uitwerkingsteam heeft in een vroeg stadium
geconcludeerd dat voorafgaand aan een landelijke uitrol, meer inzicht in de beweegvaardigheidsmonitor
nodig is, en heeft hier de aanpak op aangepast. Deze aanpak is uiteindelijk gericht op een bijdrage aan
het doel om de motorische vaardigheden van kinderen te verbeteren (doel 1). Scholing van kader krijgt
invulling door in te zetten op trainingen voor buurtsportcoaches en voor kader bij verenigingen. Deze
aanpak beoogt zowel bij te dragen aan het doel om motorische vaardigheden te verbeteren (doel 1) als
aan het doel om sportdeelname te verhogen (doel 3). Netwerkvorming en communicatie behoren tot de
aanpak om bij te dragen aan ondersteunende structuren op verschillende onderdelen van het thema.

Maatregelen
7.4.1 Samenhang doelen, maatregelen en procesindicatoren
Om aan de vier geformuleerde doelen te werken, hebben de betrokken partijen een aantal maatregelen
opgesteld. De maatregelen zijn gevarieerd van aard, en afhankelijk van de inhoud vindt uitvoering van de
maatregel plaats door één of meerdere van de strategische partners en/of een andere betrokken partij. In
tabel 7.2 staat een overzicht van de maatregelen per doel, de bijbehorende aanpak en indien van
toepassing de procesindicatoren die de voortgang op de maatregel weergeven.
Tabel 7.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren van jongs af aan vaardig in bewegen
Maatregelen

Aanpak

Procesindicatoren

Doel 1: Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van jeugd.
1.1 Beoordelen en doorontwikkelen bestaande

Uitrollen

monitorsystemen beweegvaardigheden als

beweegvaardigheids-

voorwaarde voordat voortgang op motorische

monitor

ontwikkeling kinderen breed kan worden gevolgd
1.2 Het ondersteunen van gemeenten en scholen die

Uitrollen

1.2.1 Inzet gevalideerde

aan de slag willen om gevalideerde motorische

beweegvaardigheids-

beweegvaardigheidsmonitor

testen integraal toe te passen

monitor

in het primair onderwijs

1.3 Het (door)ontwikkelen en uitrollen van

Uitrollen

1.3.1 Extra inzet van

beweegprogramma’s

beweegvaardigheids-

erkende beweeg-

monitor

programma's in het
onderwijs

1.4 Het intensiveren van de ontsluiting en

Uitrollen

toegankelijk maken van beweegprogramma’s voor

beweegvaardigheids-

de kinderopvang, voor ouders, voor het onderwijs,

monitor

voor de sportclubs en voor gebruik in de wijk
1.5 Het beschikbaar stellen van middelen door OCW

Investeren kwaliteit

1.5.1 Aantal

voor scholen om desgewenst vakleerkrachten

kader

vakleerkrachten dat wordt

bewegingsonderwijs in te zetten binnen het gesloten

aangesteld via de regeling

werkdrukakkoord

werkdrukmiddelen

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

133

Vervolg tabel 7.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren van jongs af aan vaardig in
bewegen
Maatregelen

Aanpak

Procesindicatoren

1.6 Het beschikbaar stellen van beurzen voor

Investeren kwaliteit

1.6.1. Aantal beurzen die

groepsleerkrachten in het primair onderwijs om hun

kader

beschikbaar worden gesteld

bevoegdheid bewegingsonderwijs te halen door OCW

om groepsleerkrachten hun
LO- bevoegdheid te laten
halen

1.7 Het ontwikkelen van een (bij)scholing voor

Investeren kwaliteit

1.7.1 Aantallen en

trainers en coaches in de sport en voor

kader

tevredenheid training

buurtsportcoaches met betrekking tot de brede

motorische vaardigheden

motorische vaardigheid bij kinderen

voor trainers en bsc’s

1.8 Uitnodigen sportopleidingen om leerlijn voor de

Investeren kwaliteit

motorische vaardigheden van jonge kinderen meer

kader

te gaan toepassen
1.9 Het bevorderen van lokale samenwerking tussen

Netwerkvorming en

gemeente, zwembad en basisscholen ten behoeve

communicatie

van de zwemveiligheid van de jeugd
1.10 Het volgen/ meedenken in de integrale

Netwerkvorming en

curriculumherziening van het po en vo ten aanzien

communicatie

van het leergebied sport en bewegen
Doel 2: Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm
2.1 Ondersteuning van een gezonde leefstijl op

Jong beginnen (de

scholen en kinderopvang door deelname aan het

Kleine

reeds lopende programma “De gezonde school” en

Beweegagenda)

“De gezonde kinderopvang”
2.2 Stimuleren gemeenten om sport op te nemen in

Jong beginnen

de omgevingsvisies voldoende beweegvriendelijke

(Impuls

plekken voor kinderen in de wijk te creëren

Buitenspelen)

2.3 Het (financieel) ondersteunen van scholen om

Jong beginnen

sportactieve schoolpleinen te realiseren

(Impuls
Buitenspelen)

2.4 Het ontwikkelen van een eenduidige visualisatie

Communicatie en

van de beweegrichtlijnen en het daarbij behorende

netwerkvorming

handelingsperspectief
2.5 Het ontwikkelen en verspreiden van

Communicatie en

communicatiemateriaal voor professionals rondom

netwerkvorming

de beweegrichtlijn via de bestaande kanalen
2.6 Het uitrollen van een communicatiecampagne

Communicatie en

met betrekking tot de beweegrichtlijn

netwerkvorming

2.7 Het ontwikkelen en uitzetten van een

Communicatie en

competitieve game rondom de beweegrichtlijn

netwerkvorming

134

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 7.2 Doelen, maatregelen en procesindicatoren van jongs af aan vaardig in
bewegen
Maatregelen

Aanpak

Procesindicatoren

Doel 3: Stijging van de sportdeelname: verhogen van sportplezier in de leeftijd 0 -12 jaar en het
tegengaan van uitval van jeugd in de leeftijd 12-18 jaar
3.1 Het ondersteunen en stimuleren van de

Investeren kwaliteit

3.1.1. Aantallen en

(door)ontwikkeling van cursussen voor diverse

kader

tevredenheid cursus

doelgroepen, waaronder (laagdrempelig) aanbod

jeugdtrainer voor ouders en

voor ouders/verzorgers die trainingen verzorgen

vrijwilligers

3.2 Het vergroten van het georganiseerde

Impuls Buitenspelen

3.2.1 Inzet

sportaanbod op sportveldjes in de wijk, onder

buurtsportcoaches voor

andere door de inzet van de buurtsportcoach

thema van jongs af aan
vaardig in bewegen

3.3 Inzet voor verlaging van de minimale leeftijd

Communicatie en

waarop een beroep kan worden gedaan op het

netwerkvorming

Jeugdfonds Sport & Cultuur (van 4 jaar naar 2 jaar)
3.4 Het ondersteunen en (financieel) stimuleren van

Communicatie en

sportaanbod op de buitenschoolse opvang

netwerkvorming

3.5 Het verspreiden van ‘best practices’ op het

Communicatie en

gebied van schoolsport (zoals de VMBO

netwerkvorming

schoolsportvereniging) in het po en vo
Doel 4: Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over het belang van bewegen en motorische
ontwikkeling van kinderen.
4.1 Het vergroten van de kennis over de noodzaak

Jong beginnen (de

4.1.1 Inzet erkende

van motorische ontwikkeling voor kinderen tot 6 jaar

Kleine

beweegprogramma’s in

en het onderstrepen van het belang van sport en

Beweegagenda)

kinderopvang en

bewegen voor kinderen vanaf 6 jaar onder de

peuterspeelzalen

professionals in de jeugdgezondheidszorg, de
kinderopvang en de sportsector
4.2 Bijdragen aan het vergroten van de signalerings-

Jong beginnen (de

en adviesfunctie van deze partijen aan de ouders

Kleine
Beweegagenda)

4.3 Verkennen met partijen of consultatiebureaus in

Jong beginnen (de

hun signalerings- en adviesfunctie aan ouders van

Kleine

kinderen 0-4 jaar meer ondersteuning behoeven

Beweegagenda)

4.4 Stimuleren om het thema van jongs af aan

Communicatie en

vaardig in bewegen in de lokale nota

netwerkvorming

volksgezondheid op te nemen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

135

7.4.2 Procesindicatoren maatregelen
Doel 1: Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van jeugd
Beoordelen en doorontwikkelen bestaande monitorsystemen beweegvaardigheid
De beweegvaardigheid van kinderen (tabel 7,1 indicator bij doel 1) is op dit moment niet landelijk vast te
stellen. In Nederland wordt momenteel een groot aantal meetinstrumenten voor beweegvaardigheid en
motorische ontwikkeling gebruikt. Scholen en gemeenten gebruiken veel verschillende instrumenten,
waardoor het niet mogelijk is om op landelijk niveau uitspraken te doen over de effecten van de
maatregelen die in het sportakkoord zijn genomen. Aan het uitrollen van een beweegvaardigheidsmonitor
ten behoeve van doel 1 gaat daarom een noodzakelijke fase vooraf. Hiertoe is een extra maatregel (1.1)
ontwikkeld: ‘Beoordelen en doorontwikkelen bestaande monitorsystemen beweegvaardigheden als
voorwaarde voordat voortgang op motorische ontwikkeling kinderen breed kan worden gevolgd’. Om te
komen tot een beperkt aantal hoogwaardige meetinstrumenten voor motorische vaardigheden is een
kwaliteitsbeoordeling vereist van de voorhanden meetsystemen voor motorische vaardigheden. Dit
onderzoek is uitgevoerd door het Mulier Instituut 78 en geeft een overzicht van de in Nederland veel
gebruikte meetinstrumenten voor motorische vaardigheden van kinderen van 4-12 jaar in Nederland,
geordend naar de doelstelling (screenen, monitoren, benchmarken, evalueren) waarmee de
meetinstrumenten door verschillende gebruikersgroepen worden ingezet.
Voor de meeste bestaande systemen geldt dat er weinig wetenschappelijke onderbouwing beschikbaar is
met betrekking tot hun meeteigenschappen, er is bijvoorbeeld geen of beperkt onderzoek gedaan naar de
betrouwbaarheid of validiteit. Het is van groot belang dat meetinstrumenten die we inzetten om de
motorische vaardigheden van kinderen te monitoren, screenen, benchmarken of evalueren betrouwbaar
en valide zijn. Zo niet, dan worden mogelijk onjuiste conclusies getrokken over de ontwikkeling van
motorische vaardigheden of de verkeerde kinderen geïndiceerd voor extra ondersteuning. Op dit moment
is geen meetsysteem beschikbaar dat met betrekking tot betrouwbaarheid en validiteit volledig voldoet
aan de eisen voor een meetinstrument om landelijke de effecten van het sportakkoord te kunnen meten.
Lees meer over de resultaten van deze studie in bijlage B7.2.
De eerste groep maatregelen en indicatoren voor het doel ‘verbeteren motorische vaardigheden van
jeugd’ hangen samen met het ontwikkelen en uitrollen van een landelijke beweegvaardigheidsmonitor en
wordt vooraf gegaan door de extra maatregel 1.1, zoals hierboven beschreven.
Inzet gevalideerde beweegvaardigheidsmonitor
Maatregel 1.2 is het ondersteunen van gemeenten en scholen die aan de slag willen om gevalideerde
motorische testen integraal toe te passen. Over de mate waarin de inzet van een gevalideerde
beweegvaardigheidsmonitor (indicator 1.2.1) al plaatsvindt is het volgende bekend. Op twee derde van de
basisscholen worden de vorderingen van de leerlingen voor bewegingsonderwijs bijgehouden via een
leerlingvolgsysteem (66%)79. 16 procent van de basisscholen is van dit systeem niet op de hoogte. Een
algemeen leerlingvolgsysteem (zoals Parnassys) wordt het meest gebruikt (28%). De volgende meest
genoemde opties zijn ‘Bewegen en spelen’ (8%), ‘Basislessen bewegingsonderwijs’ (8%) en ‘Planmatig

78

Jonge, M. de, Singh, A. & Lucassen, J. (2020; nog te verschijnen). Meten van motorische vaardigheden bij 4tot 12- jarigen. Gebruik van motorische testen om kinderen in Nederland beter te laten bewegen. Utrecht:
Mulier Instituut.

Slot-Heijs, J., Lucassen, J. & Reijgersberg, N. (2017). Bewegingsonderwijs en sport in het primair onderwijs
2017: 1-meting. Utrecht: Mulier Instituut.
79

136

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

bewegingsonderwijs’(7%). Basisscholen waar alleen groepsleerkrachten (20%) of vakleerkrachten én
groepsleerkrachten (20%) het bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8 verzorgen, geven vaker aan dat
er geen leerlingvolgsysteem gebruikt wordt dan basisscholen waar alleen een vakleerkracht het
bewegingsonderwijs verzorgt (13%). Zie voor de inzet van een leerlingvolgsysteem bij scholen ook de
indicator op landelijk niveau.
Naast de genoemde volgsystemen zijn ook testen beschikbaar die als screenings- of
benchmarkinginstrumenten worden ingezet. Deze testen leveren vaak een algemene maat voor motorische
vaardigheid van kinderen op en zijn daarom vaak beter geschikt als screeningsinstrument, maar minder
goed te gebruiken om de motorische ontwikkeling van kinderen te monitoren.
Ontwikkelen en uitrollen van beweegprogramma’s
Maatregel 1.3 is het (door)ontwikkelen en uitrollen van beweegprogramma’s is in het primair onderwijs.
Over de inzet van erkende beweegprogramma’s (indicator 1.3.1) in het primair onderwijs is geen
informatie beschikbaar. Op basis van de database erkende beweeginterventies wordt een overzicht
gemaakt van de inzet van deze interventies in het primair onderwijs. Deze data komt in het najaar van
2020 beschikbaar via de website van het RIVM. Lees meer over de inzet van beweegactiviteiten in het
onderwijs in het algemeen (geen erkende beweegprogramma’s), zowel tijdens schooltijd als buiten
schooltijd, in bijlage B7.3. Het aantal scholen met een vignet Gezonde School is 1.175 en het aantal
scholen met een themacertificaat sport en bewegen is 640 (peildatum 9 januari 2020; GGD GHOR).80 Niet
alle scholen die aandacht besteden aan het thema gezondheid doen dit via de Gezonde School aanpak. Uit
een peiling onder schoolbestuurders in het primair onderwijs blijkt dat ongeveer de helft aangeeft met de
Gezonde School aanpak te werken. Die scholen richten zich binnen die aanpak het meest op de thema’s
sport/bewegen en voeding. Op ongeveer de andere helft van de scholen wordt niet gewerkt met de
Gezonde School aanpak, maar ook deze scholen richten zich het vaakst op de thema’s sport/bewegen en
voeding.
Naast de inzet van (erkende) beweegprogramma’s in het primair onderwijs zijn twee indicatoren
ontwikkeld die informatie geven over de positie van en aandacht voor sport en bewegen in het primair
onderwijs, en daarmee input vormen voor de ontwikkeling van een beweegvaardigheidsmonitor. In de
uitwerking van thema zijn geen specifieke maatregelen ontwikkeld voor deze onderdelen.
Percentage scholen in het PO met een vakleerkracht
In het schooljaar 2016/2017 zette in totaal 59 procent van de scholen een vakleerkracht in voor het
bewegingsonderwijs voor groep 3-8. Voor groep 1-2 geldt dat er minder vaak vakleerkrachten worden
ingezet: bij 23 procent van de scholen gebeurt dat (tabel 7.3).
Tabel 7.3 Percentage scholen in het primair onderwijs in 2017 dat een vakleerkracht inzet (in
procenten, n=788)
Vakleerkracht

Combinatie

Groepsleerkracht

Groep 3-8

27

32

40

Groep 1-2

9

14

77

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

80

RIVM werkt aan de mogelijkheid om de cijfers over vignetten en themacertificaten weer te geven naar het
aandeel scholen dat over een vignet of certificaat beschikt, ten opzichte van het totaal aantal scholen, in
plaats van het absolute aantal scholen. Naar verwachting kan in de volgende monitor op die manier
gerapporteerd worden.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

137

Lees bijlage B7.4 voor meer informatie over de inzet van vakleerkrachten in het primair onderwijs en over
verschillen tussen stedelijke en niet-stedelijke gebieden en inzet in het speciaal (basis)onderwijs.
Onderwijstijd voor sport en bewegen in het primair onderwijs
In groep 1-2 worden gemiddeld 2,9 lessen bewegingsonderwijs per week aangeboden, waarbij vier op de
tien scholen (43%) per week drie tot vijf lessen bewegingsonderwijs aanbieden (tabel 7.4). De gemiddelde
ingeroosterde lestijd per week is 113 minuten voor groep 1-2. In groep 3-8 worden gemiddeld 1,8 lessen
bewegingsonderwijs aangeboden. Het merendeel van de scholen (74%) geeft twee lessen
bewegingsonderwijs per week aan groep 3-8 (niet in tabel). De gemiddelde ingeroosterde lestijd bedraagt
89 minuten voor de groepen 3-8.
Tabel 7.4 Onderwijstijd voor sport en bewegen het primair onderwijs in 2017 (in aantal
lessen en aantal minuten, n=788)
Gemiddeld aantal

Gemiddelde ingeroosterde

lessen per week

lestijd per week (in minuten)

Groep 3-8

1,8

89

Groep 1-2

2,9

113

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Lees bijlage B7.5 voor informatie over de onderwijstijd in het primair onderwijs en over verschillen tussen
stedelijke en niet-stedelijke gebieden en de onderwijstijd in het speciaal (basis)onderwijs.
Maatregelen gericht op kwaliteit en scholing kader
Een aantal maatregelen dat is opgesteld voor het doel ‘motorische vaardigheden van kinderen verbeteren’
probeert aan het doel bij te dragen door te investeren in de kwaliteit van kader.
Werkdrukmiddelen
Maatregel 1.5 is het beschikbaar stellen van middelen door OCW voor scholen om desgewenst
vakleerkrachten bewegingsonderwijs in te zetten binnen het gesloten werkdrukakkoord. Het aantal
vakleerkrachten bewegingsonderwijs dat wordt aangesteld via de regeling werkdrukmiddelen wordt niet
bijgehouden (indicator 1.5.1). Wel is uit het onderzoek werkdrukmiddelen uit juli 201981 bekend dat 49
procent van de responderende schoolbestuurders aangeeft de extra middelen voor het verminderen van de
werkdruk in het schooljaar 2019/2020 naar verwachting uit gaat geven aan meer vakleerkrachten.
Onbekend is of dit vakleerkrachten bewegingsonderwijs betreft.
Beurzen bevoegdheid bewegingsonderwijs
Een andere maatregel is het beschikbaar stellen van beurzen voor groepsleerkrachten in het primair
onderwijs om hun bevoegdheid bewegingsonderwijs te halen door OCW (maatregel 1.6). In 2019 is volgens
gegevens die zijn verstrekt door DUO van het beschikbare budget van 3 miljoen euro voor het behalen van
een bevoegdheid ruim 2,67 miljoen besteed (indicator 1.6.1). Van de 1.140 aanvragen zijn er 897
toegekend (3.000 euro per aanvraag)82.

81
82

DUO Onderwijsonderzoek en -advies (2019). Onderzoek werkdrukmiddelen. Utrecht: DUO.
Bron: ministerie van OCW/DUO.

138

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bijscholing brede motorische vaardigheden
In het sportakkoord staat het voornemen om scholing te ontwikkelen voor het verbeteren van de kennis
over motorische vaardigheden van professionals en andere betrokken in de sport- en beweegomgeving van
het kind (maatregel 1.7). Deze specifieke training gericht op buurtsportcoaches en trainers bestaat nog
niet. Wel is er aandacht voor dit onderwerp 83 en staat herziening van jeugdkaderopleidingen op het
programma binnen het project Breed Motorische Ontwikkeling, waarin verschillende bonden samenwerken
op dit thema (zie ook versterken sportbonden in paragraaf 8.2).
Een deel van de doelgroep van de beoogde training bestaat uit buurtsportcoaches, omdat zij in veel
gevallen bewegingsonderwijs aan kinderen geven of op andere manieren nauw betrokken zijn bij
beweegactiviteiten van kinderen in basisschoolleeftijd. Over de specifieke activiteiten voor
buurtsportcoaches rondom motorische vaardigheden (zelf trainingen organiseren of trainingen volgen) zijn
momenteel geen betrouwbare cijfers beschikbaar. De inzet die buurtsportcoaches plegen op het thema
van jongs af aan vaardig in bewegen wordt later in deze paragraaf besproken.
Maatregelen netwerkvorming en communicatie
Zwemveiligheid
In het sportakkoord is het voornemen geuit om lokale samenwerking tussen gemeente, zwembad en
basisscholen te bevorderen, ten behoeve van de zwemveiligheid van de jeugd conform de aanbevelingen
van het plan van aanpak “Op weg naar een duurzaam zwemveilig Nederland in 2020” (maatregel 1.9).
Het ministerie van VWS geeft een projectsubsidie ten behoeve van zwemveiligheid en zwemvaardigheid.
Enerzijds voor het laatste jaar van het kennisproject NL Zwemveilig, een kennisproject onder leiding van
de Nationale Raad Zwemveiligheid (NRZ) in samenwerking met Hogeschool Windesheim, Hanze Hogeschool
en het Mulier Instituut. Anderzijds voor het eerste jaar van het Nationale Plan Zwemveiligheid 2020-2024.
In 2020 wordt ingezet op intensivering van maatregelen voor groepen met de hoogste risico’s en worden
interventiepilots uitgevoerd om maatregelen voor de periode 2021 te toetsen op toepasbaarheid,
effectiviteit en bruikbaarheid. In het najaar 2020 volgt het uitwerkingsplan van NRZ en partners voor de
projectperiode 2021-2024.
Curriculumherziening en leerlijnen
Maatregel 1.10 is het volgen en desgewenst meedenken in de integrale curriculumherziening van het
primair en voortgezet onderwijs ten aanzien van het leergebied sport en bewegen. De integrale
curriculumherziening is in 2019 afgerond en er zijn voorstellen voor herziening voor de verschillende
leergebieden gedaan. Voor leergebied sport en bewegen is een doorlopende leerlijn uitgewerkt van het
primair onderwijs naar voortgezet onderwijs aan de hand van zes bouwstenen: leren bewegen, gezond
bewegen, bewegen betekenis geven, bewegen regelen, samen bewegen en beweegcontexten verbinden.84
Deze bouwstenen sluiten aan bij de uitgangspunten van dit thema van het sportakkoord. Bij de
vernieuwing van kaderopleidingen voor de jeugd gericht op brede motorische ontwikkeling (zie ook
maatregel 1.7) zou het goed zijn als sportopleidingen worden uitgenodigd voort te bouwen op de in het
kader van de curriculumherziening geformuleerde leerlijnen (maatregel 1.8). In de praktijk komt de
aandacht voor breed motorische ontwikkeling steeds beter terug in zowel het onderwijs (zie de
curriculumherziening) als in de sportopleidingen (zie het project Breed Motorische Ontwikkeling). Dit is te
zien aan de accenten die worden gelegd op vaardigheidsontwikkeling, de verbinding tussen bewegen

83

Davio, J. (2018). Multisport biedt kansen voor jonge sporters. Ede: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

84

Curriculum.nu. (2019). Leergebied bewegen & sport: voorstel voor de basis van de herziening van de
kerndoelen en eindtermen van de leraren en schoolleiders uit het ontwikkelteam Bewegen & Sport.
Curriculum.nu.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

139

binnen en buiten school en maatwerk voor kinderen dat centraal staat, aansluitend bij het doel van het
verhogen van sportplezier bij kinderen (zie ook doel 3). Het gebruiken van dezelfde terminologie in zowel
onderwijs als sport is een mogelijke waardevolle volgende stap die nog aandacht vereist.
Doel 2: Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm
De voortgang op dit doel wordt zichtbaar door de weergave van de indicatoren op landelijk niveau over
beweeggedrag van kinderen van 0-4 jaar en het percentage kinderen van 4-12 jaar dat voldoet aan de
beweegrichtlijnen. Daaruit blijkt dat het aandeel kinderen in de leeftijd 4-12 jaar dat voldoet aan de
beweegrichtlijn over de jaren een licht stijgende lijn vertoont. Onderstaande maatregelen zijn ontworpen
om bij te dragen aan een verdere stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm.
Ondersteuning gezonde leefstijl op scholen en kinderopvang
Een maatregel is de ondersteuning gezonde leefstijl op scholen en kinderopvang door deelname aan het
reeds lopende programma “De gezonde school” en “De gezonde kinderopvang” (maatregel 2.1). De
programma’s Gezonde School en Gezonde Kinderopvang worden beide ondersteund via een projectsubsidie
vanuit de nationale lijn van het sportakkoord. Gezonde Kinderopvang heeft eenmalig een subsidie van
90.000 euro gekregen voor het project ‘Uitdagend spelen’. Gezonde School ontvangt elk jaar een bijdrage
vanuit het sportakkoord van 250.000 euro.
Ontwikkeling impuls buitenspelen
Vanuit de impuls buitenspelen (lijn jong beginnen) is in het najaar van 2019 in het kader van dit thema
gestart met het uitvoeren van een stand van zaken onderzoek door het Mulier Instituut 85. Over de
resultaten van deze analyse is inmiddels verschillende keren gesproken met de op dit terrein actieve
landelijke partners. De gezamenlijke inzet is gericht op het vormen van een ‘buitenspelen coalitie’ en
uitwerking van beleids- en kennisimpulsen.
In het kader van het thema van jongs af aan vaardig in bewegen zijn maatregelen opgenomen om
gemeenten te ondersteunen om sport op te nemen in de omgevingsvisies om voldoende
beweegvriendelijke plekken voor kinderen in de wijk te creëren (maatregel 2.2) en het (financieel)
ondersteunen van scholen om sportactieve schoolpleinen te realiseren (maatregel 2.3). Deze maatregelen
kunnen mogelijk worden uitgevoerd vanuit de impuls buitenspelen en de genoemde gezamenlijke inzet
van landelijke partners, maar de voortgang op deze maatregelen is (nog) niet inzichtelijk.
Netwerkvorming en communicatie
Om verder bij te dragen aan een stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm, is
vanuit het sportakkoord een set maatregelen (maatregel 2.4 t/m 2.7, tabel 7.2) ontworpen, voornamelijk
gericht op communicatie over de beweegrichtlijnen. Voor deze maatregelen zijn geen indicatoren
ontwikkeld. Het eerder genoemde landelijke evenement ‘Beweeg het door’ vormde de aftrap van een
doorlopende inzet om de beweegrichtlijnen bekend te maken door het Kenniscentrum Sport & Bewegen,
zoals met de Beweegcirkel. Voor de leeftijdsgroep 0 tot 4 jarigen is opdracht verstrekt aan de
Gezondheidsraad om tot een beweegadvies te komen voor deze leeftijdsgroep.

85

Lucassen, J., Singh, A., Heijnen, E. & Slot-Heijs, J. (2020). Buitenspelen 2020. Een verkenning van het beleid
in Nederland en Europa. Utrecht: Mulier Instituut.

140

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Doel 3: Stijging van de sportdeelname: verhogen van sportplezier in de leeftijd 0-12 jaar en
tegengaan van uitval van jeugd in de leeftijd 12-18 jaar
De impuls buitenspelen, de inzet van de buurtsportcoach en de ondersteuning van trainers ten behoeve
van spelplezier van jeugd illustreren de keuze van het uitwerkingsteam voor een focus op de
leeftijdsgroep 0-12 jaar.
Cursussen voor diverse doelgroepen
Als onderdeel van de aanpak wordt in het sportakkoord het voornemen geuit: de (door)ontwikkeling van
cursussen voor diverse doelgroepen, waaronder (laagdrempelig) aanbod voor ouders/verzorgers die
trainingen verzorgen, te ondersteunen en te stimuleren (maatregel 3.1). De gedachtegang is dat cursussen
kunnen bijdragen aan het vermogen van ouders en vrijwilligers om trainingen op dusdanige wijze te
verzorgen dat kinderen met meer plezier sporten, en daardoor wellicht (langer) blijven sporten.
Binnen het sportakkoord worden verschillende cursussen en trainingen aangeboden die zich richten op
beginnende trainers, zoals ouders of vrijwilligers. Dit zijn met name de bijscholingen en niveau 1
trainingscursussen zoals die vanuit de Kwalificatie Structuur Sport zijn vastgesteld. In totaal zijn er via het
sportakkoord 45 cursussen jeugdtrainer voor ouders en vrijwilligers aangevraagd tussen 1 september 2019
en 31 maart 2020 (indicator 3.1.1). Vrijwel alle gevolgde trainingen zijn afkomstig vanuit de sporten
voetbal, hockey, zwemmen of volleybal. In bijlage B3.2 (tabel B3.6) staat een overzicht van de aanvragen,
met verschillende uitsplitsingen naar aanbieder en type training/cursus.
Vergroten georganiseerd sportaanbod in de wijk
Een maatregel is het vergroten van het georganiseerde sportaanbod op sportveldjes in de wijk, onder
andere door de inzet van de buurtsportcoach (maatregel 3.2). Kinderen in de leeftijd van 4-12 jaar
vormen de belangrijkste doelgroep van de buurtsportcoaches; iets meer dan de helft (54%) van de
buurtsportcoaches richt zich op deze doelgroep. De inzet van buurtsportcoaches voor het thema van jongs
af aan vaardig in bewegen is eind 2019 via het buurtsportcoachpanel bevraagd. Ruim vier van de vijf (84%)
buurtsportcoaches geven te kennen met hun activiteiten en werkzaamheden bij te dragen aan het thema
van jongs af aan vaardig in bewegen (indicator 3.2.1; niet in figuur).86
Meer dan de helft van de buurtsportcoaches die zegt bij te dragen aan het thema van jongs af aan vaardig
in bewegen, doet dit door het organiseren en aanbieden van multisport (58%; figuur 7.1). Deze inzet sluit
het best aan bij de maatregel binnen dit thema om het georganiseerde aanbod op sportveldjes in de wijk
te vergroten. Verder zeggen buurtsportcoaches aandacht voor een brede ontwikkeling van de
beweegvaardigheid van kinderen te stimuleren (55%) en lessen bewegingsonderwijs te verzorgen (50%).
Een kleiner aandeel buurtsportcoaches organiseert een cursus 'jeugdtrainer voor ouders en vrijwilligers' of
een training 'verbetering motorische vaardigheden' voor trainers (beide 9%). 8 procent van de
buurtsportcoaches volgt zelf een training gericht op het verbeteren van motorische vaardigheden.

86

Heijnen, E. & Stam, W. van (2020). De inzet van de buurtsportcoach voor het Nationaal Sportakkoord
(factsheet 11/2020). Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

141

Figuur 7.1 Inzet van buurtsportcoaches op het thema van jongs af aan vaardig in bewegen in
2019 (basis= buurtsportcoaches die bekend zijn met het Nationaal Sportakkoord, in
procenten, n=80)

Organiseren en aanbieden van multisport

58

Stimuleren van aandacht voor brede ontwikkeling
beweegvaardigheid bij aanbieders en trainers

55

Lessen bewegingsonderwijs verzorgen

50

Organiseren van een cursus ‘jeugdtrainer voor ouders en
vrijwilligers

9

Organiseren van een training ‘verbetering motorische
vaardigheden’ voor trainers

9

Zelf volgen van een training ‘verbetering motorische
vaardigheden’

8

Anders

9
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut, Panel sport- en cultuurcoaches, najaar 2019.

Naar verwachting zullen ook de inspanningen vanuit de impuls buitenspelen bijdragen aan het vergroten
van het georganiseerde sportaanbod op sportveldjes in de wijk.
De maatregel om in te zetten op verlaging van de minimale leeftijd waarop een beroep kan worden
gedaan op het Jeugdfonds Sport & Cultuur van 4 jaar naar 2 jaar (maatregel 3.3) is in 2018 doorgevoerd.
Tot slot zijn in het sportakkoord een aantal maatregelen opgenomen om via netwerkvorming en
communicatie bij te dragen aan het verhogen van de sportdeelname van kinderen en jongeren. Over het
ondersteunen en stimuleren van sportaanbod op de buitenschoolse opvang (maatregel 3.4) en het
verspreiden van ‘best practices’ op het gebied van schoolsport (zoals de vmbo schoolsportvereniging) in
het po en vo (maatregel 3.5) is geen informatie beschikbaar. Wel vinden enkele activiteiten plaats gericht
op sport- en beweegdeelname van jongeren (12-18 jaar). Vanuit de nationale lijn van het sportakkoord
wordt een driejarige projectsubsidie aan Olympic Moves verleend. Olympic Moves is de grootste
sportolympiade in Nederland voor het voortgezet onderwijs. Vanuit de subsidieactiviteiten is er speciale
aandacht voor het betrekken van vmbo-leerlingen bij sport en spel en specifiek ook voor meisjes,
bijvoorbeeld door het toevoegen van dans- en ritmische onderdelen aan de olympiade. Olympic Moves is in
2020 een samenwerking gestart met het programma Gezonde Generatie van onder andere NOC*NSF.
Het programma Gezonde Generatie bestaat sinds 2017, maar in mei 2020 is een samenwerking in het
programma tussen NOC*NSF, twintig gezondheidsfondsen en de Nederlandse Loterij gelanceerd. Het
programma heeft als doel dat Nederland in 2040 de gezondste jeugd ter wereld heeft en richt zich op een
gezonde actieve leefstijl.

142

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Doel 4: Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over het belang van bewegen en
motorische ontwikkeling van kinderen
In het sportakkoord staat beschreven dat partijen zich de komende jaren gaan inspannen om het
bewustzijn en de kennis over de nieuwe beweegrichtlijn te vergroten. Partijen streven ernaar dat (a) over
een paar jaar zowel ouders, en professionals in de zorg, het sociale domein en in het onderwijs de
beweegrichtlijn kennen en toepassen en (b) de beweegrichtlijn eenzelfde bekendheid geniet als ‘de schijf
van vijf’. In dat licht hebben partijen een aantal maatregelen opgesteld (maatregel 4.1 t/m 4.3, zie tabel
7.2).
Deze maatregelen richten zich vooral op het vergroten van kennis over de doelgroep 0-4 jaar, en
vervolgens het gebruiken van deze kennis voor het verbeteren van de signalerings- en adviesfunctie van
betrokken partijen als professionals, kinderopvang en sportsector richting ouders. Daarom vormt de Kleine
Beweegagenda, die zich richt op kennisontwikkeling ten behoeve van beweegstimulering voor de jongste
doelgroepen, een belangrijk onderdeel van de inspanningen op deze maatregelen.
Jong beginnen (de Kleine Beweegagenda)
In de huidige beweegrichtlijn zijn adviezen opgenomen voor kinderen vanaf 4 jaar. Een beweegrichtlijn
voor 0 tot 4 jarigen ontbreekt. In het kader van de Kleine Beweegagenda is daarom het initiatief genomen
om de Gezondheidsraad te verzoeken om het uitbrengen van een advies hierover in haar programma op te
nemen. Dit verzoek is eind 2019 gehonoreerd. De installatievergadering voor de commissie beweegadvies
voor 0 tot 4 jarigen vindt plaats in de zomer van 2020.
Momenteel wordt er in het kader van de Kleine Beweegagenda gewerkt aan een tweetal overzichtsstudies
(systematische reviews). In deze studies identificeert het Mulier Instituut in samenwerking met Maastricht
University en Amsterdam UMC (locatie VUmc) determinanten voor kwaliteit en kwantiteit van bewegen
van kinderen van 0-4 jaar. De resultaten van deze studies worden gelinkt aan de interventies die
opgenomen zijn in de database sport- en beweeginterventies: welke determinanten zijn volgens de
overzichtsstudies belangrijk als het gaat om hoe veel (kwantiteit) en hoe goed (kwaliteit) jonge kinderen
bewegen? En hoe verhouden de bevindingen van de overzichtsstudies zich tot de determinanten waarop de
interventies die nu in de database zijn opgenomen zich richten? Op basis van deze resultaten kunnen
(zowel bestaande als nieuwe) interventies gericht gestimuleerd worden om relevante determinanten op te
nemen of verder te versterken. De hieronder beschreven indicator geeft inzicht in de huidige erkende
beweegprogramma’s in kinderopvang en peuterspeelzalen (indicator 4.1.1). Daarnaast wordt door RIVM op
basis van de database erkende beweeginterventies een overzicht gemaakt van de inzet van de erkende
interventies in kinderopvang en peuterspeelzalen (en ook voor interventies in het primair onderwijs, zie
doel 1). Deze data komt in het najaar van 2020 beschikbaar via de website van het RIVM.
Inzet erkende beweegprogramma’s in kinderopvang en peuterspeelzalen
De erkende beweegprogramma’s die worden uitgevoerd in de kinderopvang en op peuterspeelzalen zijn
samengevoegd in de database sport- en beweeginterventies. Uit de database blijkt dat er momenteel zes
beweegprogramma’s zijn die geschikt zijn voor de kinderopvang: Beweeg wijs, Spelen en bewegen voor
het jonge kind, Nijntje beweegdiploma, B-fit, Lekker Fit! Kinderdagverblijf, Een gezonde start en
Beweegkriebels. De doelgroep van Beweeg wijs, Een gezonde start en Beweegkriebels bestaat uit kinderen
van 0-4 jaar. De overige programma’s zijn bedoeld voor kinderen vanaf 2 jaar. Twee van de interventies
(Nijntje beweegdiploma en Beweegkriebels) focussen expliciet op bewegen. De andere vier programma’s
richten zich op zowel bewegen als voeding. In alle gevallen zijn pedagogisch medewerkers, soms samen
met ouders, de uitvoerders van de interventie. De interventies richten zich voor en groot deel op het
vergroten van kennis van pedagogisch medewerkers en ouders over gezond bewegen en gezonde voeding.
Het doel van de interventies ligt op (1) meer bewegen en meer gezonde voeding of (2) het voorkomen of
verminderen van overgewicht of (3) het voorkomen of verminderen van een achterstand in motorische
vaardigheden. Van B-fit zijn er eerste aanwijzingen voor effectiviteit. De overige programma’s zijn goed
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

143

beschreven of goed onderbouwd. Gegeven het feit dat er momenteel geen interventies beschikbaar zijn
op het niveau van ‘eerste aanwijzingen voor effectiviteit’ is het aan te raden om in de komende jaren
meer aandacht te besteden aan het onderzoeken van de effectiviteit van de bestaande programma’s.
Naast de interventies in de kinderdagopvang zijn ook voor ouders/gezinnen vier erkende programma’s in
de database opgenomen. Twee van deze programma’s richten zich op een specifieke doelgroep, namelijk
ouders van kinderen van 2-4 jaar met het risico op overgewicht en moeders met een Turkse achtergrond
van kinderen van 0-12 jaar. Ook voor de setting Jeugdgezondheidszorg zijn twee interventies bekend.
Deze interventies focussen op kinderen van 2-12 jaar met overgewicht (Overbruggingsplan) en 0-18 jaar
(Praten over gewicht). Tot slot is er nog een interventie met een integrale aanpak voor kinderen van 0-18
jaar woonachtig wijken waar relatief veel ouders met een sociaal economisch lage positie en een nietwesterse migratieachtergrond leven: B.Slim beweeg meer, eet gezond. Bij deze interventie zijn ouders,
kinderen, pedagogisch medewerkers en andere actoren in een wijk betrokken. Ook voor deze interventies
geldt dat het onderzoek naar bestaande interventies gekoppeld zou moeten worden aan de uitkomsten uit
de systematische reviews die onderdeel zijn van de Kleine Beweegagenda.
7.4.3 Samenvatting
In tabel 7.5 wordt per maatregel gepresenteerd in welke mate sprake is van voortgang in de uitvoering.
Ook wordt weergegeven welke indicator beschikbaar is om de voortgang te meten/volgen, of dat er (nog)
geen indicator is ontwikkeld, en of er beschikbaar meetinstrument is.
Tabel 7.5 Voortgang inzet maatregelen van jongs af aan vaardig in bewegen (juni 2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 1: Een positieve trendbreuk in de motorische vaardigheden van jeugd.
1.1 Beoordelen en doorontwikkelen bestaande

Studie meetinstrumenten

monitorsystemen beweegvaardigheden als

motorische vaardigheden

voorwaarde voordat voortgang op motorische

uitgevoerd

ontwikkeling kinderen breed kan worden gevolgd
1.2 Het ondersteunen van gemeenten en scholen

1.2.1 Inzet

66 procent van de

die aan de slag willen om gevalideerde motorische

gevalideerde

basisscholen gebruikt een

testen integraal toe te passen

beweegvaardigheids-

leerlingvolgsysteem voor

monitor in het

bewegingsonderwijs

primair onderwijs
1.3 Het (door)ontwikkelen en uitrollen van

1.3.1 Extra inzet van

Geen data beschikbaar over

beweegprogramma’s

erkende

mate van inzet van erkende

beweegprogramma's

beweegprogramma’s, wel

in het onderwijs

over beweegactiviteiten in het
primair onderwijs

1.4 Het intensiveren van de ontsluiting en

Geen indicator

toegankelijk maken van beweegprogramma’s voor

ontwikkeld

de kinderopvang, voor ouders, voor het onderwijs,
voor de sportclubs en voor gebruik in de wijk
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

144

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 7.5 Voortgang inzet maatregelen van jongs af aan vaardig in bewegen (juni
2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

1.5 Het beschikbaar stellen van middelen door

1.5.1 Aantal

Middelen zijn beschikbaar.

OCW voor scholen om desgewenst vakleerkrachten

vakleerkrachten dat

Inzet middelen voor

bewegingsonderwijs in te zetten binnen het

wordt aangesteld via

vakleerkrachten

gesloten werkdrukakkoord

de regeling

bewegingsonderwijs is

werkdrukmiddelen

onbekend

1.6 Het beschikbaar stellen van beurzen voor

1.6.1 Aantal beurzen

897 van de 1140 aanvragen

groepsleerkrachten in het primair onderwijs om

beschikbaar gesteld

toegekend (2019)

hun bevoegdheid bewegingsonderwijs te halen

groepsleerkrachten

door OCW

hun LO- bevoegdheid
te laten halen

1.7 Het ontwikkelen van een (bij)scholing voor

1.7.1 Aantallen en

Meetlat voor beoordeling van

trainers en coaches in de sport en voor

tevredenheid van

de aandacht voor breed

buurtsportcoaches met betrekking tot de brede

training verbetering

motorische ontwikkeling in

motorische vaardigheid bij kinderen

motorische

de beweegprogramma’s van

vaardigheden voor

sportbonden is ontwikkeld,

trainers en

binnen het project Breed

buurtsportcoaches

Motorische Ontwikkeling

1.8 Uitnodigen sportopleidingen om leerlijn voor

- Nog onbekend of bij de

de motorische vaardigheden van jonge kinderen

vernieuwing van

meer te gaan toepassen

kaderopleidingen wordt
voortgebouwd op de in het
kader van de
curriculumherziening
geformuleerde leerlijnen
- Aandacht voor het thema
binnen project Breed
Motorische Ontwikkeling

1.9 Het bevorderen van lokale samenwerking

Projectsubsidies voor

tussen gemeente, zwembad en basisscholen ten

kennisproject NL Zwemveilig

behoeve van de zwemveiligheid van de jeugd

en voor het Nationale Plan
Zwemveiligheid 2020-2024

1.10 Het volgen/ meedenken in de integrale

Doorlopende leerlijn voor

curriculumherziening van het po en vo ten aanzien

leergebied sport en bewegen

van het leergebied sport en bewegen

is uitgewerkt

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

145

Vervolg tabel 7.5 Voortgang inzet maatregelen van jongs af aan vaardig in bewegen (juni
2020)
Maatregelen

Indicatoren

Voortgang*

Doel 2: Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de beweegnorm
2.1 Ondersteuning van een gezonde leefstijl op

Projectsubsidies aan Gezonde

scholen en kinderopvang door deelname aan het

School en Gezonde

reeds lopende programma “De gezonde school” en

Kinderopvang

“De gezonde kinderopvang”
2.2 Stimuleren gemeenten om sport op te nemen

Er wordt gewerkt aan beleids-

in de omgevingsvisies om voldoende

en kennisimpuls voor

beweegvriendelijk plekken voor kinderen in de

buitenspelen

wijk te creëren
2.3 Het (financieel) ondersteunen van scholen om

Er wordt gewerkt aan beleids-

sportactieve schoolpleinen te realiseren

en kennisimpuls voor
buitenspelen

2.4 Het ontwikkelen van een eenduidige

De beweegcirkel, door KCSB

visualisatie van de beweegrichtlijnen en het
daarbij behorende handelingsperspectief
2.5 Het ontwikkelen en verspreiden van

Activiteiten door KCSB, zoals

communicatiemateriaal voor professionals rondom

evenement Beweeg het Door

de beweegrichtlijn via de bestaande kanalen

en de beweegcirkel

2.6 Het uitrollen van een communicatiecampagne

Evenement Beweeg het Door

met betrekking tot de beweegrichtlijn

(KCSB)

2.7 Het ontwikkelen en uitzetten van een
competitieve game rondom de beweegrichtlijn
Doel 3: Stijging van de sportdeelname: verhogen van sportplezier in de leeftijd 0 -12 jaar en het
tegengaan van uitval van jeugd in de leeftijd 12-18 jaar
3.1 Het ondersteunen en stimuleren van de

3.1.1 Aantallen en

Cursussen jeugdtrainer

(door)ontwikkeling van cursussen voor diverse

tevredenheid cursus

beschikbaar via diensten

doelgroepen, waaronder (laagdrempelig) aanbod

jeugdtrainer voor

sportakkoord. 45 cursussen

voor ouders/verzorgers die trainingen verzorgen.

ouders en

afgenomen in eerste periode

vrijwilligers
3.2 Het vergroten van het georganiseerde

3.2.1 Inzet

58 procent van de

sportaanbod op sportveldjes in de wijk, onder

buurtsportcoaches

buurtsportcoaches die zich

andere door de inzet van de buurtsportcoach

voor thema van jongs

inzet voor thema van jongs af

af aan vaardig in

aan vaardig in bewegen, doet

bewegen

dit door
organiseren/aanbieden van
multisport

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels)
uitgevoerd, grijs= geen monitoring.

146

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel 7.5 Voortgang inzet maatregelen van jongs af aan vaardig in bewegen (juni
2020)
Maatregelen

Indicatoren

3.3 Inzet voor verlaging van de minimale leeftijd

Voortgang*
Verlaging is doorgevoerd

waarop een beroep kan worden gedaan op het
Jeugdfonds Sport & Cultuur (van 4 jaar naar 2 jaar)
3.4 Het ondersteunen en (financieel) stimuleren

Voortgang onbekend

van sportaanbod op de buitenschoolse opvang
3.5 Het verspreiden van ‘best practices’ op het

Voortgang onbekend

gebied van schoolsport (zoals de VMBO
schoolsportvereniging) in het po en vo
Doel 4: Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over het belang van bewegen en motorische
ontwikkeling van kinderen.
4.1 Het vergroten van de kennis over de noodzaak

4.1.1 Inzet erkende

- 6 interventies voor

van motorische ontwikkeling voor kinderen tot 6

beweegprogramma’s

kinderopvang, 4 interventies

jaar en het onderstrepen van het belang van sport

in kinderopvang en

voor gezinnen. Geen info

en bewegen voor kinderen vanaf 6 jaar onder

peuterspeelzalen

bekend over mate van inzet

professionals

- Uitvoering de Kleine
Beweegagenda

4.2 Bijdragen aan het vergroten van de

Uitvoering de Kleine

signalerings- en adviesfunctie van deze partijen

Beweegagenda

aan de ouders
4.3 Verkennen met partijen of consultatiebureaus

Uitvoering de Kleine

in hun signalerings- en adviesfunctie aan ouders

Beweegagenda

van kinderen 0-4 jaar meer ondersteuning
behoeven
4.4 Stimuleren om het thema van jongs af aan

Voortgang onbekend

vaardig in bewegen in de lokale nota
volksgezondheid op te nemen
* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

Samenvatting en beschouwing
7.5.1 Samenvatting
De ambitie van het thema van jongs af aan vaardig in bewegen is om meer kinderen aan de
beweegrichtlijnen te laten voldoen en de neerwaartse spiraal van de motorische vaardigheid van kinderen
de komende jaren naar boven toe om te buigen. In tabel 7.6 is schematisch de voortgang binnen het
thema weergegeven.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

147

Tabel 7.6 Voortgang op doelen van jongs af aan vaardig in bewegen (juni 2020)
Doel

Voortgang*

1. Een positieve trendbreuk in de motorische

- (Onderzoeks)activiteiten t.b.v. uitrollen

vaardigheden van jeugd

beweegvaardigheidsmonitor
- Middelen en beurzen OCW beschikbaar.
- Doorlopende leerlijn ontwikkeld
- Bezig met opleidingen kaderontwikkeling

2. Stijging van het aantal kinderen dat voldoet aan de

- Beleids- en kennisimpuls buitenspelen is gestart

beweegnorm

- Ondersteuning Gezonde School en Gezonde
Kinderopvang vindt plaats
- Communicatie activiteiten over beweegrichtlijnen
vinden plaats

3. Stijging van de sportdeelname: verhogen van

- Ondersteuning scholing jeugdtrainers vindt plaats

sportplezier in de leeftijd 0 -12 jaar en het tegengaan

- Gedeeltelijke inzet buurtsportcoach

van uitval van jeugd in de leeftijd 12-18 jaar

- Nog niet op alles zicht

4. Groter bewustzijn bij ouders en verzorgers over

- Uitvoering de Kleine Beweegagenda is gestart,

het belang van bewegen en motorische ontwikkeling

gericht op kennisontwikkeling

van kinderen

- Nog minder zicht op bewustzijn bij ouders

* Rood= opstartfase, oranje= goede start uitvoering maatregel, groen= maatregelen (grotendeels) uitgevoerd,
grijs= geen monitoring.

In het afgelopen jaar heeft het thema van jongs af aan vaardig in bewegen brede opvolging gekregen in de
inspanningen van de bij het sportakkoord betrokken partijen. Om landelijk uitspraken te kunnen doen
over de staat van of trends in motorische vaardigheden van kinderen is het gebruik van een beperkt aantal
hoogwaardige meetinstrumenten een vereiste. Landelijk uitrollen van een beweegvaardigheidsmonitor
blijkt nog een brug te ver, deels omdat in de praktijk al met uiteenlopende meetsystemen wordt gewerkt,
deels omdat bij een kwaliteitsbeoordeling van de bestaande systemen is gebleken dat nog geen volledig
geschikte vaardigheidsmeter voorhanden is. In de praktijk gebruikt meer dan de helft van de basisscholen
een systeem om de vaardigheid van leerlingen te testen of te volgen, maar de aard en diepgang daarvan
loopt sterk uiteen. Verdere voorlichting en onderzoek over dergelijke meetinstrumenten zijn een eerste
stap om de intentie om te komen tot een beperkt aantal landelijk toepasbare hoogwaardige
meetinstrumenten te realiseren.
Het percentage scholen in het primair onderwijs met een vakleerkracht neemt nog niet duidelijk toe
ondanks inzet van werkdrukmiddelen en de lerarenbeurs. Hetzelfde geldt voor de onderwijstijd voor sport
en bewegen in het primair onderwijs. Op dit front zou een verbetering verwacht mogen worden van de
wetswijziging van de wet op het primair onderwijs die door de Tweede Kamer is aangenomen (februari
2020) en basisscholen verplicht tot het geven van twee uur bewegingsonderwijs per week. Er is een zekere
inzet van extra (erkende) beweegprogramma's in het onderwijs naast het curriculum, maar die is bij een
minderheid van de scholen structureel gericht op het voorkomen of remediëren van
vaardigheidsachterstanden.
Beschikbare interventies voor alle doelgroepen (0 tot 4 en 4 tot 12) dienen zich te richten op de volle
breedte, dat wil zeggen dat de interventies rekening moeten houden met alle situaties waarin kinderen
bewegen. Een expliciete koppeling met de uitkomsten van de literatuurstudies in het kader van de Kleine
Beweegagenda (bepalende determinanten) is wenselijk. Wat het onderdeel jong beginnen betreft kan nog
geen duidelijke verandering worden gemeld in het gebruik van erkende beweegprogramma's in
148

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

kinderopvang en peuterspeelzalen. Brancheorganisaties uit deze werkvelden zijn wel betrokken bij de
uitvoering van de Kleine Beweegagenda.
Hoewel duidelijk is dat door het thema bij een flink aantal instanties een beweging op gang is gebracht
gericht op het bevorderen van beweegvaardigheden, is het te vroeg om conclusies te trekken over de
mate waarin de beoogde doelen worden gerealiseerd. Een mooi winstpunt is dat de betrokken instanties
meer lijken samen te werken dan voorheen.
7.5.2 Beschouwing
Reflectie monitoring
Een belangrijk deel van de inspanningen voor het thema kan worden gevolgd met de indicatoren die op dit
moment worden gehanteerd. Hieronder enkele aandachtspunten met betrekking tot de monitoring:
Doel 1: Beweegvaardigheid
Het belangrijkste aandachtspunt voor het volgen van de ontwikkelingen is het ontbreken van een gedegen
algemeen toepasbare meetmethode voor beweegvaardigheden, waardoor een goed landelijk totaalbeeld
op dit moment niet mogelijk is. Het is daarom van belang dat ontwikkelaars van de verschillende
meetinstrumenten gestimuleerd worden om bij de doorontwikkeling van de meetinstrumenten samen op
te trekken en in te zetten op het versterken van de wetenschappelijke onderbouwing daarvan. Op termijn
kunnen gebruikers dan kiezen uit een beperkt aantal hoogwaardige instrumenten.
De inzet van beweegprogramma’s in het onderwijs is belangrijk voor de ontwikkeling van de motorische
vaardigheden van kinderen. Op dit moment wordt dit gevolgd door de indicator ‘inzet van erkende
beweegprogramma’s’. In de praktijk blijken veel beweegprogramma’s te worden ingezet die niet in de
database erkende interventies zitten, maar wel relevant zijn voor de motorische ontwikkeling, zoals MRT.
De vraag is daarom of deze indicator voldoende zicht geeft op de voortgang van de inzet van
beweegprogramma’s in het onderwijs. Eventueel kan onderzocht worden hoe eigenaren van veelgebruikte
interventies ondersteund kunnen worden om hun interventies in de database onder te kunnen brengen.
Bij de vaardigheidsontwikkeling van kinderen spelen verschillende instanties een rol. Naast de ouders zijn
dit lesgevers in de opvang, op school en bij vrijetijdsclubs. Er zijn voorzichtige initiatieven om de aanpak
van deze begeleiders meer inhoudelijk op elkaar af stemmen in het kader van brede motorische
ontwikkeling of in lokale beweegteams. Het volgen van de ontwikkeling van dergelijke ‘intersectorale’
begeleidingsteams, platforms en netwerken op lokaal niveau kan van belang zijn om tot een effectiever
gezamenlijke aanpak te komen. Een indicator voor de mate waarin scholen, opvang en clubs hierbij
betrokken zijn is te overwegen (bijvoorbeeld het aantal intersectorale beweegteams of netwerken per
gemeente), als aanvulling om voortgang op doel 1 te volgen.
Tot slot wordt op dit moment bijgehouden in welke mate vanuit de regeling werkdrukmiddelen
vakleerkrachten worden aangesteld (maatregel 1.5), maar niet specifiek voor vakleerkrachten
bewegingsonderwijs. Om een beter beeld te krijgen van de voortgang op deze maatregel, is het wenselijk
dat deze informatie wordt verzameld.

Doel 2: Beweegrichtlijnen
Voor de mate waarin kinderen voldoen aan de beweegrichtlijnen vindt systematische dataverzameling
plaats. Om het beweeggedrag te stimuleren richt een aantal maatregelen zich op communicatie over
beweegrichtlijnen, grotendeels richting professionals. Voor de voortgang op deze maatregelen wordt op
kwalitatieve wijze procesinformatie verzameld (maatregel 2.4 t/m 2.7) en het ontwikkelen van
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

149

indicatoren lijkt hiervoor niet nodig. Een ander deel van maatregelen richt zich op de lokale context,
namelijk het stimuleren van gemeenten om sport op te nemen in de omgevingsvisies om voldoende
beweegvriendelijke plekken voor kinderen in de wijk te creëren (maatregel 2.2) en het (financieel)
ondersteunen van scholen om sportactieve schoolpleinen te realiseren (maatregel 2.3). Vanuit de impuls
buitenspelen kan op deze maatregelen worden ingezet en kan de voortgang worden gevolgd. Het is echter
voorstelbaar dat deze activiteiten los van de impuls buitenspelen al plaatsvinden. Er is nog geen indicator
ontwikkeld of meetinstrument beschikbaar om hier zicht op te krijgen. De lokale sportakkoorden vormen
potentieel een bron van informatie over de mate waarin beweegvriendelijke plekken voor kinderen in de
wijk worden gecreëerd, en de mate waarin scholen sportactieve schoolpleinen realiseren.
Doel 3: Verhogen sportplezier kinderen 0-12 jaar
De voortgang op dit doel is (nog) niet te volgen met een landelijke indicator. Om hier zicht op te krijgen,
is aandacht voor het onderwerp in breder landelijk onderzoek nodig, waarbij te denken valt aan de
Gezondheidsenquête of Leefstijlmonitor van CBS/RIVM. In de meest recente meting (2019) van de
Leefstijlmonitor- aanvullende module van CBS/RIVM zijn vragen opgenomen over het plezier dat kinderen
beleven aan sport, volgens hun ouders (4-12 jaar) en volgens zichzelf (12-18 jaar). Deze resultaten kunnen
in de volgende monitor worden meegenomen. De uitvoering van de maatregelen om het sportplezier van
kinderen tot 12 jaar te verhogen, kan deels worden gevolgd via de inzet van buurtsportcoaches en de
scholing van trainers/vrijwilligers. Deze inspanningen richten zich echter sterk op de verenigingscontext.
Op inspanningen die zich richten op het sportaanbod op de buitenschoolse opvang of schoolsport is nog
weinig zicht, door het ontbreken van indicatoren of meetinstrumenten. In het kader van het volgen van
dit doel is het een mogelijkheid om indicatoren of meetinstrumenten te verkennen om plezier in sport en
bewegen van kinderen te meten. Hiervoor is echter ook afbakening van het onderwerp nodig (sport versus
bewegen) en overeenstemming over het nut en gebruik van de indicator.
Doel 4: Bewustzijn bij ouders en verzorgers
Het doel om het bewustzijn bij ouders/verzorgers over bewegen en motorische ontwikkeling te vergroten
wordt momenteel niet gevolgd door een landelijke indicator. Via de GGD Kindermonitor wordt van ouders
van kinderen tot 12 jaar informatie verzameld die aansluit bij dit onderwerp, bijvoorbeeld over in
hoeverre ouders hun kinderen stimuleren om buiten te spelen. Indien inzicht hierin op een landelijk
niveau gewenst is, is meer consistentie van dataverzameling vereist. In de meest recente meting (2019)
van de Leefstijlmonitor- aanvullende module van CBS/RIVM zijn vragen opgenomen over hoe belangrijk
ouders het vinden dat kinderen buitenspelen, aan sport doen en bewegingsonderwijs krijgen van
vakleerkrachten. Deze vragen sluiten goed aan bij dit doel en thema, en zijn daarom relevant om mee te
nemen in de volgende monitor.
De kennisontwikkeling over buitenspelen (4-12 jaar) en bewegen voor de jongste doelgroep 0-4 jaar (de
Kleine beweegagenda) draagt bij aan zowel doel 2 als doel 4. Voor de kennisontwikkeling over
buitenspelen geldt dat een consistente manier van dataverzameling vereist is. Een potentiële vervolgactie
vanuit de impuls buitenspelen is om een set van uitkomstmaten op te stellen, die bijvoorbeeld op
gemeenteniveau gebruikt kan worden om de stand van zaken in buitenspelen inzichtelijk te maken. Voor
de kennisontwikkeling over buitenspelen zijn bijvoorbeeld ook belemmeringen van ouders om kinderen te
laten buitenspelen relevant. Hiervoor is zoals eerder genoemd meer samenhang in GGD-onderzoek een
mogelijkheid om landelijke data te kunnen verzamelen.
De kennisontwikkeling vanuit de Kleine Beweegagenda heeft als doel inzichtelijk te maken welke
determinanten belangrijk zijn als het gaat om hoe veel (kwantiteit) en hoe goed (kwaliteit) jonge
kinderen bewegen. In van de Kleine Beweegagenda wordt een programma van eisen opgesteld waaraan
meetinstrumenten moeten voldoen (verwacht najaar 2020). Een potentiële vervolgactie zou zijn om
activiteiten te ontplooien gericht op het vertalen van de uitkomsten van deze studies naar relevante
150

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

omgevingen in Nederland voor de jongste doelgroep, zoals de jeugdgezondheidszorg (JGZ) en de
kinderopvang.
Beschouwing proces
Tot slot reflecteren we op het proces. We beschouwen in welke mate de uitvoering van het thema van
jongs af aan vaardig in bewegen aan de voorwaarden (borging, presterend, veerkrachtig, verbindend)
voldoet om als ‘publiek waardevol’ te mogen worden beschouwd (zie paragraaf 1.3).
Nadat het thema door een uitwerkingsgroep is uitgewerkt, is deze groep blijven bestaan als
begeleidingsteam. Hierin zitten de belangrijkste partners (NOC*NSF, VSG, VWS, KCSB, MI), maar andere
partijen betrokken bij het thema zijn hierin niet vertegenwoordigd. De regie op de voortgang in het thema
ligt bij de uitvoeringsalliantie van het sportakkoord, die voor verschillende onderdelen (zoals de Kleine
Beweegagenda of communicatie beweegrichtlijnen) opdrachten heeft uitgezet bij partijen zoals
kennisinstellingen en toeziet op de uitvoering hiervan. In dat opzicht voorziet het proces in de borging van
de gemaakte afspraken. Er is echter geen speciale uitvoeringsalliantie voor thema van jongs af aan vaardig
in bewegen, waardoor op de borging van het proces minder zicht is.
De centrale ambitie en doelen van thema van jongs af aan vaardig in bewegen zijn helder geformuleerd.
De geformuleerde maatregelen zijn omvangrijk en uiteenlopend en markeren een brede aanpak om de
doelen te bereiken. De aanpak richt zich op kennis- en beleidsontwikkeling (de Kleine Beweegagenda,
impuls buitenspelen, meetinstrument motorische vaardigheden), maar ook op scholing van kader,
financiële impulsen en een breed scala aan activiteiten van netwerkvorming en communicatie. Deze brede
aanpak draagt bij aan de kans op het bereiken van de doelen. Mede door het ontbreken van een
uitvoeringsalliantie, is de regie op implementatie niet geheel duidelijk. Sommige maatregelen hebben een
duidelijke eigenaar en implementatieplan, voor andere maatregelen geldt dit niet.
In een vroeg stadium werd al geconstateerd het uitrollen van een beweegvaardigheidsmonitor (nog) niet
mogelijk was, omdat een landelijk meetinstrument voor motorische vaardigheden ontbreekt. De focus
binnen het thema is daardoor snel komen te liggen op de benodigde kennisontwikkeling over
meetinstrumenten. De uitvoering is dus aangepast op basis van nieuwe inzichten. Ditzelfde heeft
plaatsgevonden bij de uitwerking van de doelen om het beweeggedrag van (jonge) kinderen te vergroten.
Daar bleek een gebrek aan kennis en beleid te bestaan, waaruit de Kleine Beweegagenda en de
activiteiten rondom buitenspelen zijn ontstaan. In een vroeg stadium lijken de betrokken partijen bij dit
thema dus al veerkracht te hebben getoond in de uitvoering.
De mate waarin het proces van het thema bijdraagt aan verbinding tussen partijen, is moeilijk te bepalen.
Vooral rondom het onderwerp verbeteren van beweegvaardigheden van kinderen zijn veel instanties
intensiever gaan samenwerken. Het doel is dat deze samenwerking ook op lokaal niveau nog duidelijker
wordt (zie ook de opmerking over het volgen van intersectorale beweegteams of netwerken).

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

151

8.

Flankerend beleid
Het uitgangspunt van het Nationaal Sportakkoord is ‘samenwerken, verbinden en versterken’ en hierin
nieuwe vormen zoeken. Het streven is om zo min mogelijk nieuwe activiteiten op te zetten en zoveel
mogelijk gebruik te maken van wat er al is. Er is geen reden om dit uitgangspunt te beperken tot de
sportsector zelf. Als het gaat om verbinden en samenwerken, daarin nieuwe vormen zoeken en gebruik
maken van wat er al is, kan dat ook door te kijken naar aanpalende beleidsterreinen en organisaties. Wat
‘aanpalend’ is, verschilt per thema en lokaal akkoord, maar er zijn enkele beleidsprogramma’s waarmee
samenwerking voor de hand ligt, en waar in de praktijk ook veel verbindingen mee worden gemaakt. Die
bespreken we in dit hoofdstuk. In de laatste paragaaf gaan we in de bijdrage van de provincies. De
provincies hebben over het algemeen een bescheiden rol op sportgebied, maar hebben toegezegd zich in
te spannen om de ambities van het sportakkoord te verwezenlijken.

Nationaal Preventieakkoord
In het Nationaal Preventieakkoord87 zijn afspraken gemaakt over de aanpak van roken, overgewicht en
problematisch alcoholgebruik in Nederland. Het akkoord is op 23 november 2018 gesloten en ondertekend
door het ministerie van VWS en een groot aantal organisaties vanuit het bedrijfsleven, overheid,
onderwijs, zorg, welzijn en sport. Het preventieakkoord vervangt geen bestaande landelijke
gezondheidsprogramma’s, zoals Jongeren Op Gezond Gewicht, de Gezonde School en de Gezonde
Schoolkantine, maar moet versterkend werken. Uit de voortgangsrapportage88 blijkt dat de meer dan 70
partijen die eind 2018 het Nationaal Preventieakkoord (NPA) hebben afgesloten, in 2019 met het
overgrote deel van de afspraken aan de slag gegaan zijn.
Het implementatieproces van het Nationaal Preventieakkoord en Nationaal Sportakkoord is verschillend
van aard. Het sportakkoord stoelt grotendeels op het opstellen van lokale sportakkoorden in gemeenten,
terwijl het preventieakkoord grotendeels door landelijke (koepel)organisaties wordt uitgevoerd. Het
opstellen van een lokaal preventieakkoord is wel mogelijk. Gemeenten worden gestimuleerd de opties te
verkennen om de akkoorden op lokaal niveau met elkaar te verbinden, door bijvoorbeeld in het lokaal
sportakkoord expliciete aandacht te besteden aan de thema’s van het preventieakkoord. Een voorbeeld is
de gemeente Venray, die de akkoorden heeft gecombineerd in een lokaal Leefstijlakkoord.
Verbindingen tussen het preventieakkoord en het sportakkoord liggen voor de hand, gezien de rol van
sport en bewegen in een gezonde leefstijl. Met name bij het thema overgewicht zijn raakvlakken
aanwezig, omdat sporten en bewegen een bijdrage kan leveren aan deze doelstelling. Maar ook de
rookvrije omgeving, het aanbieden van gezonde voeding en verantwoord alcoholbeleid bij
sportverenigingen zijn doelen waarbij verbindingen in het kader van beide akkoorden voor de hand liggen.
Gezonde sportomgeving
NOC*NSF biedt via het dienstenaanbod van de sportlijn ondersteuning voor sportverenigingen op het
thema gezonde sportomgeving aan. Er is de inspiratiesessie gezonde sportomgeving ontwikkeld: in deze
sessie van één avond worden verenigingen geïnformeerd en geïnspireerd om met de gezonde
sportomgeving aan de slag te gaan. De ontwikkeling van de inspiratiesessie is in oktober 2019 afgerond.

87

Zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezondheid-en-preventie/nationaal-preventieakkoord.

88

Giessen, A., Boer, J. Gestel, I. van, Douma, E., Pon, E. du, Blokstra A. & Koopman, N. (2020).
Voortgangsrapportage Nationaal Preventieakkoord 2019. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu.

152

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Inmiddels (30 maart 2020) zijn acht inspiratiesessies gehouden. Daarnaast is er een begeleidingstraject
gezonde sportomgeving bij de club: een traject van meerdere dagdelen, begeleid door een Team:Fit
coach. Naast bovengenoemde diensten voert NOC*NSF de volgende activiteiten uit op de thema’s alcohol,
roken en gezonde voeding:
• doorontwikkeling en aanbieden van Instructie Verantwoord Alcoholschenken;
• bijdrage aan campagne NIX18;
• bevorderen rookvrije sportomgeving;
• bevorderen gezond voedingsaanbod in de sportkantine.
Lees meer over de activiteiten vanuit de sportlijn voor een gezonde sportomgeving in bijlage B8.1.
Verbinding in lokale sportakkoorden
Bij de lokale sportakkoorden die in gemeenten worden gesloten tussen sportorganisaties, gemeenten en
maatschappelijke organisaties zijn regelmatig partijen uit het gezondheidsdomein betrokken 89. Uit een
analyse van de eerste groep lokale akkoorden blijkt dat per sportakkoord gemiddeld 1,6 welzijnspartij en
3,0 zorgpartij bij het proces betrokken is. Bij vrijwel elk sportakkoord is in ieder geval één welzijns- of
zorgorganisatie betrokken. Ook op gemeentelijk niveau wordt de verbinding regelmatig gemaakt: bij circa
driekwart van de akkoorden is het gemeentelijk beleidsterrein wmo/zorg betrokken en bij ruim twee
derde van de akkoorden is het beleidsterrein gezondheidszorg betrokken.
Zes op de tien sportformateurs geven aan dat het lokaal sportakkoord inhoudelijk is afgestemd met het
preventieakkoord. Daarnaast is volgens de formateurs ongeveer de helft van de akkoorden (47%)
afgestemd op de JOGG-aanpak en op het lokale zorgbeleid. Uit de inhoudsanalyse van de akkoorden blijkt
dat in zes van de 39 akkoorden gekozen is voor gezondheid of gezonde leefstijl als uitgewerkt thema. Het
lokale akkoord van de gemeente Venray is bijzonder, omdat dit een leefstijlakkoord is. In deze gemeente
is bewust gekozen voor een lokaal akkoord dat aansluit bij zowel de thematiek van het Nationaal
Sportakkoord als het Nationaal Preventieakkoord. Ook in akkoorden waar gezondheid of preventie geen
uitgewerkt thema zijn, wordt wel regelmatig verwezen naar het domein zorg of gezondheid. Dit gaat
bijvoorbeeld over samenwerkingen tussen sport- en zorgorganisaties, over inzet op de gezonde
sportkantine of een verwijzing naar het preventieakkoord. De meest genoemde gerelateerde termen in de
lokale sportakkoorden zijn (behalve gezond/gezondheid) roken/rookvrij, gezonde leefstijl,
overgewicht/obesitas, preventie/preventieakkoord, gewicht en voeding.
Tot slot wordt vanuit landelijke projectsubsidies een aantal projecten gesteund die aansluiten bij zowel
het sportakkoord als het preventieakkoord. Dit geldt voornamelijk voor projectsubsidies vanuit thema van
jongs af aan vaardig in bewegen: De Gezonde School, De Gezonde Kinderopvang en de Koningsspelen.

Versterken sportbonden
Vanuit de impuls versterken sportbonden ondersteunt het ministerie van VWS sinds 2018 verschillende
trajecten gericht op het versterken van de sportbonden. Het subsidiegeld is onderdeel van het budget dat
het ministerie gedurende de looptijd van het sportakkoord investeert in de sport, en de activiteiten vanuit
de impuls sluiten aan bij de doelen van het sportakkoord. Het programma is beschikbaar voor bonden die
wilden deelnemen aan het sportakkoord, maar versterking nodig hadden. In totaal nemen 43 bonden deel
aan het programma en elf andere bonden zijn van plan te gaan deelnemen (peildatum 10 mei 2020). De
impuls kent drie programmalijnen:

De informatie in deze paragraaf is overgenomen uit: Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam,
A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden: inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.
89

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

153

1. Shared Service Sport
Er wordt gewerkt aan het gezamenlijk optrekken van bonden bij bijvoorbeeld ledenadministratie
of financiële administratie. Hiervoor is de stichting Sport Nederland opgezet. Elf bonden
(voornamelijk kleinere bonden) participeren in dit traject, en zeven bonden zijn betrokken om te
gaan aansluiten bij Sport Nederland.
2. ‘Slagvaardig Organiseren Sport’ (SOS)
In het traject ‘Slagvaardig Organiseren Sport’ (SOS) werken met name middelgrote bonden aan het
verbeteren van projectmanagement en verandermanagement. Hieronder vallen uiteenlopende
projecten, zoals een project gericht op de ongebonden sporter van de Koninklijke Nederlandsche
Roeibond (KNRB) en een project gericht op resultaatgerichter werken bij de Koninklijke
Nederlandse Hippische Sportfederatie (KNHS). Twintig bonden participeren in dit project
(verdeeld over twee tranches), en een derde tranche is ingezet.
3. Equiperen sportbonden om sportclubs te versterken
Tot slot kent de impuls een vrije ruimte voor projecten om de sportbonden te versterken, waarbij
de voorkeur uitging naar projecten door consortia van bonden. Het uitgangspunt is dat bonden de
projecten kunnen gebruiken om zichzelf te versterken, en op deze manier een betere rol in het
sportakkoord kunnen spelen. De projecten hebben daarmee een versterkende werking op de
thema’s uit het sportakkoord. Enkele projecten komen ook terug in de uitvoering van de thema’s
van het sportakkoord (zie de betreffende themahoofdstukken). Voorbeelden van toegewezen
projecten in deze programmalijn zijn een project gericht op verbreding van het Sport
Professionals Netwerk (zie ook paragraaf 2.2), een project ‘proeftuinen clubkadercoaching’
gericht op trainersbegeleiding (zie ook paragraaf 6.4.2), een project ‘pedagogische visie’ en een
project ‘een vaardige generatie’ (zie ook paragraaf 7.4.2). In totaal zijn tien projectaanvragen
van consortia gehonoreerd en in uitvoering, waarbij in totaal 24 sportbonden zijn betrokken.
In bijlage B8.2 staat een overzicht van de projecten en de betrokken bonden in de drie programmalijnen
van versterken sportbonden.

Nationale Agenda Fiets
Bij de uitwerking van het thema duurzame sportinfrastructuur in het sportakkoord wordt verwezen naar
de Agenda Fiets als onderdeel van de maatregelen voor het beweegvriendelijker maken van de openbare
ruimte: ‘Het verhogen van de bereikbaarheid van sportparken per fiets en te voet. In lijn met de
Nationale Agenda Fiets’.
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) wil dat meer mensen gebruikmaken van de fiets en
dat Nederland fietsvriendelijker wordt. Het samenwerkingsverband Tour de Force werkt sinds 2015 aan
het vergroten van het fietsgebruik in Nederland. Tour de Force is een netwerkorganisatie waarin
overheden, marktpartijen, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten en platforms samenwerken aan
de concrete ambitie: ’20 procent meer fietskilometers in 2027 ten opzichte van 2017’. Begin 2017 hebben
zij de Agenda Fiets 2017-2020 opgesteld, met daarin acht thema’s en bijbehorende speerpunten en

154

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

acties90. In 2019 is de organisatie gestart met het programma ‘Schaalsprong Fiets’, de tweede etappe van
de agenda. Hierin zijn vijf hoofdthema’s gekozen waarop Tour de Force zich gaat richten91:
1. fiets in de stad;
2. fiets in de keten;
3. een hoogwaardig fietsnetwerk;
4. stimuleren van fietsgebruik en fietsinitiatieven;
5. draagvlak voor en kennis over fietsen.
Thema één past bij de genoemde ambitie in het sportakkoord, om de bereikbaarheid van sportparken per
fiets te vergroten. In de Agenda Fiets staat uitgewerkt dat een belangrijke actie hiervoor is om gemeenten
te stimuleren om fietsgebruik in de omgevingsplannen en omgevingsvisies op te nemen. Uit de analyse van
de lokale sportakkoorden bleek dat ruim een kwart van de lokale sportakkoorden is afgestemd met de
lokale omgevingsvisie92.
Thema drie gaat over het aantrekkelijk houden van fietsen voor mensen, zodat fietsgebruik wordt
vergroot. In de agenda wordt genoemd: ‘Fietsen in de vrije tijd, zowel recreatief als sportief, is leuk en
gezond, en heeft bovendien een positief effect op het imago van fietsen.’ Vanuit de Agenda Fiets wordt
onder andere ingezet op meer samenwerking tussen toerfietsverenigingen en het versterken van
recreatieve fietsroutes. Samenwerking tussen sportverenigingen is een thema dat centraal staat in het
sportakkoord. De zorg voor recreatieve fietsroutes, ook gericht op economische ontwikkeling en recreatief
toerisme, is een onderwerp dat minder aandacht heeft vanuit het sportakkoord. In provinciaal sportbeleid
is hiervoor vaak meer aandacht (zie paragraaf 8.4).

Provinciaal sportbeleid
De provincies hebben bijgedragen aan de inhoud en afspraken van het sportakkoord en hebben toegezegd
zich in te spannen om de ambities te verwezenlijken. De mate waarin provincies beleid voeren op het
thema sport en bewegen varieert sterk per provincie. In de provinciale coalitieakkoorden, die naar
aanleiding van de provinciale statenverkiezingen in maart 2019 zijn opgesteld, hebben voor het eerst alle
provincies aandacht voor sport93. De belangrijkste thema’s waarop het provinciale sportbeleid zich volgens
de coalitieakkoorden gaat richten, zijn sport voor mensen met een beperking en voor mensen in armoede,
duurzaamheid van sportaccommodaties, sporten in de openbare ruimte, sportevenementen en een
gezonde leefstijl/gezonde voeding. Daarnaast noemen de provincies sport en bewegen regelmatig bij het
bespreken van andere beleidsterreinen, zoals leefbaarheid, economie en toerisme, recreatie, sociaal
domein en duurzaamheid. Dit laat zien dat ook provincies sport en bewegen steeds meer als middel zien
en dit willen inzetten als oplossing voor opgaven in andere domeinen 94, zoals bij het eerder beschreven
stimuleren van fietsgebruik ten behoeve van economie en recreatief toerisme.

90

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/02/16/agenda-fiets-2017-2020.

91

Zie https://www.fietsberaad.nl/Tour-de-Force/Thema-s.

92

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

93

Reitsma, M. & Hoekman, R. (2019). Aandacht voor sport in provinciale coalitieakkoorden. Utrecht: Mulier
Instituut.

94

Bij gemeenten zien we deze ontwikkeling al langer. Zie bijv. Hoekman, R. (2018). Sport policy, sport
facilities and sport participation. A socio-ecological approach (proefschrift). Nijmegen: Radboud Universiteit.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

155

De provincies Drenthe, Groningen, Noord-Brabant, Overijssel en Utrecht hebben de ambitie geuit om een
eigen provinciaal sportakkoord te sluiten. De provincie Zeeland heeft dit al gedaan. De provincie
Gelderland sloot in 2017 een sportakkoord en is als vervolg daarop in 2020 bezig een Gelders Sportakkoord
2.0 af te sluiten. In de provincies die de ambitie hebben geuit, is nog geen akkoord gesloten. De provincie
Drenthe heeft in 2019 wel als pilotprovincie deelgenomen aan het traject van het consortium ‘werken met
lokale data’, waarin in samenwerking met RIVM, het Mulier Instituut, VSG, Kenniscentrum Sport &
Bewegen en NOC&NSF werd gekeken naar de toekomst van de sport in Drenthe.
Sportkracht12 is het samenwerkingsverband van de provinciale sportserviceorganisaties. Deze organisaties
hebben een uitvoerende rol in het sportbeleid in de provincie(s) waarin zij actief zijn en ondersteunen
gemeenten en andere organisaties in de ontwikkeling van hun sportbeleid en sportprogramma’s. De
activiteiten van de sportserviceorganisaties richten zich met name op de onderwerpen waar een regionale
aanpak van waarde is, bijvoorbeeld bij aangepast sport- en beweegaanbod en bij sportevenementen. Op
een aantal manieren is Sportkracht12 betrokken bij de uitvoering van het sportakkoord. Sportkracht12
maakt bijvoorbeeld deel uit van de Alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ en werkt samen met de
gezamenlijke sport in het Netwerk Adviseurs Lokale Sport. Een groot deel van de Adviseurs Lokale Sport is
werkzaam bij een provinciale sportserviceorganisatie.

156

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

9.

Slotbeschouwing
Wat beoogt het sportakkoord, en welke voortgang wordt daarbij geboekt?
Hoe zit het sportakkoord in elkaar?
De thema’s vormen het fundament van het sportakkoord. Ze zijn bij het sluiten van het Nationaal
Sportakkoord in 2018 gekozen als de inhoudelijke thema’s waarop het sportakkoord zich richt. Ieder
thema heeft een ambitie, met bijbehorende doelen en voorgenomen maatregelen om die doelen te
bereiken (zie hoofdstukken 3 tot en met 7).
Na het vaststellen van de inhoudelijke thema’s is een plan gemaakt voor de uitvoering van het akkoord.
Dit plan houdt in dat de uitvoering van het akkoord via drie implementatielijnen verloopt: de lokale lijn,
de sportlijn en de nationale lijn (zie hoofdstuk 2). De implementatielijnen vormen als het ware de
beschikbare instrumenten van het sportakkoord, en die instrumenten worden ingezet om aan de
thematische doelen te werken. Binnen de lijnen is ook weer onderscheid te maken in verschillende
‘sublijnen’. De matrix in figuur 9.1 geeft weer hoe de vijf thema’s en de implementatielijnen zich tot
elkaar verhouden. Om de matrix overzichtelijk te houden hebben we bij de implementatie de sublijnen
beperkt tot twee per implementatielijn. De kleuren in de matrix hebben geen inhoudelijke betekenis en
dienen alleen om verschillende lijnen makkelijk van elkaar te kunnen onderscheiden.
Niet elk instrument is geschikt voor elk thema. Een wit vlak in de matrix betekent dat (de instrument van)
een sublijn niet wordt ingezet op dit thema. Zo is zichtbaar dat geen van de projectsubsidies zich richt op
het thema vitale sport- en beweegaanbieders en dat de impuls versterken bonden niet wordt ingezet op
het thema inclusief sporten en bewegen.
Figuur 9.1 Samenhang inhoudelijke thema’s en implementatielijnen (instrumenten) van het
sportakkoord (2018-2021)
Inclusief
sporten en
bewegen

Duurzame
Sportinfrastructuur

Vitale sporten beweeg
aanbieders

Positieve
sportcultuur

Van jongs af
aan vaardig in
bewegen

Lokale akkoorden
Lokale
lijn
Buurtsportcoaches

Sportlijn

Sportlijn (diensten,
adviseurs, back
office, SPN)
Impuls versterken
bonden

Projectsubsidies
Nationale
lijn
Challenges

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

157

De matrix in figuur 9.1 laat zien hoe het sportakkoord ‘werkt’. Ten opzichte van ‘ouder’ sportbeleid is de
verregaande integralisering van het beleid vernieuwend. Niet eerder waren landelijk, lokaal en het beleid
van de sportsector zelf zo nauw met elkaar verbonden en op elkaar afgestemd, en niet eerder werd
daarbij zo’n omvattende focus op de sportsector gehanteerd. Zo was ‘(duurzame) sportinfrastructuur’ tot
aan het sportakkoord iets waar alleen gemeenten zich mee bezig hielden, en was ‘positieve sportcultuur’
iets waar vooral de georganiseerde sport aan werkte. Op alle thema’s wordt nu door de drie partners in de
UA samengewerkt en ontstaan daarmee nieuwe mogelijkheden voor optimalisatie van het beleid en
vergroting van de beleidseffectiviteit.
De integrale aanpak is veelbelovend, maar de matrix zegt nu nog niets over de resultaten of de
opbrengsten van de inzet van de instrumenten op de thema’s. Het is mogelijk dat de lokale akkoorden
leiden tot veel activiteiten op het thema positieve sportcultuur en tot weinig activiteiten op het thema
van jongs af aan vaardig in bewegen. Dit is echter in dit stadium nog niet voor iedere lijn goed vast te
stellen. Het vullen van de matrix aan de hand van opbrengsten van de lijnen op de thema’s, bijvoorbeeld
door onderscheid te maken met verschillende kleurtinten, is mogelijk onderdeel van komende
monitorrapportages.
Wat beoogt het sportakkoord?
In voorgaande hoofdstukken is in kaart gebracht welke inhoudelijke ambities met het sportakkoord worden
nagestreefd, wat wordt ingezet om doelen passend bij die ambities te bereiken en wat er is te zeggen
over inzet en mate van doelbereik tot nu toe. In de managementsamenvatting staan de belangrijkste
uitkomsten van deze ‘inhoudelijke’ monitoring kort samengevat.
Het Nationaal Sportakkoord is echter meer dan een optelsom van doelen, het is ook een nieuwe vorm van
besturen. Met het sluiten van het Nationaal Sportakkoord en de implementatie ervan via de lokale, sporten nationale lijn is voor de richtingbepaling en uitvoering van het sportbeleid gekozen voor een nieuwe
werkwijze om maatschappelijke ambities te realiseren. Geen beleid ‘van bovenaf’, maar beleid ‘van
onderaf’, ‘vraaggericht’ en in nauwe samenwerking met de verschillende betrokken partijen. De sport is
hiermee overigens niet uniek, ook in andere beleidssectoren zien we vergelijkbare vormen van ‘besturen
met een akkoord’. In het algemeen is het de bedoeling van het besturen met een akkoord om een aantal
partijen bijeen te brengen rondom een maatschappelijke opgave, om zodoende een beweging in een
beoogde richting te bewerkstelligen.
In deze slotbeschouwing willen we stilstaan bij de vraag of het sportakkoord een beweging in gang heeft
gezet, en zo ja, of er in de gewenste richting wordt bewogen. Wat is nu de meerwaarde van het
sportakkoord? We zien dat er een heleboel gebeurt en dat er veel partijen bij zijn betrokken. Maar was
dat allemaal niet ook gebeurd zonder een akkoord? Om deze vraag te kunnen beantwoorden maken we
gebruik van een recent advies van de Raad voor het Openbaar Bestuur: Akkoord?! Besturen met akkoorden
als evenwichtskunst95 en een onderzoek van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur naar het sturen
met akkoorden.96
Volgens de auteurs van dat laatste rapport schuilt de kracht van een akkoord voor een belangrijk deel in
het ‘verhaal’ dat het vertelt: ‘in welke ontwikkeling situeert het akkoord zich en welke beweging wordt

95

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur.

96

Steen, M. van der, Frankowski, A., Norbruis, F., Römer, S. & Twist, M. van (2019): De kunst van het akkoord.
Strategische stappen voor het sturen met akkoorden. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.

158

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

van daaruit beoogd?’97 Akkoorden hebben op deze wijze ‘scheppende kracht’: ze dragen zorg voor een
gedeelde betekenisgeving en scheppen zo een werkelijkheid waarin betrokkenen met elkaar op een
bepaalde manier aan de slag gaan met het vraagstuk om de bedoelde betekenis te realiseren. Zo’n verhaal
(of ‘plotwending’) is nodig om energie bij veel partijen op te wekken en te bundelen. Dat is nodig omdat
duidelijk is dat ‘de overheid’ het niet alleen kan, veel maatschappelijke opgaven vergen betrokkenheid en
inzet van een veelheid van betrokken partijen om die succesvol te kunnen oppakken en oplossen.
Om de kracht van het sportakkoord te kunnen beoordelen moeten we weten wat de bedoeling van het
sportakkoord is: welke beweging wil het in gang brengen, versterken of bestendigen? En waarom is daar de
samenwerking van vele partijen bij noodzakelijk? Een van de meest essentiële vereisten voor het werken
met een akkoord, is volgens Van der Steen et al.98, dat partijen iets van elkaar nodig hebben, wat ze
anders niet zouden kunnen krijgen.
Met het sluiten van het sportakkoord erkennen de betrokken partijen dat ze elkaar nodig hebben om de
ambitie te realiseren dat iedereen in Nederland nu en in de toekomst zonder belemmeringen in een
veilige en gezonde omgeving plezier in sport en bewegen kan hebben. In het sportakkoord wordt gesteld
dat dit een belangrijke voorwaarde is om ervoor te zorgen dat de samenleving optimaal kan profiteren van
de maatschappelijke waarde van sport: ‘Ook nu en in de toekomst zal plezier de belangrijkste drijfveer
zijn voor mensen om te sporten. En daardoor is sport een effectief instrument op tal van andere
beleidsterreinen.’99 Om de maatschappelijke meerwaarde van sport te realiseren ‘is nodig dat het sporten beweegaanbod aansluit bij de behoeften van alle Nederlanders. Dat onze buitenruimte uitnodigt tot
buitenspelen, tot bewegen en tot sporten. Dat sportaanbieders ondersteund worden om in die behoeften
te kunnen gaan voorzien.’.
Om de ambities van het sportakkoord werkelijkheid te laten worden moet er veel gebeuren en is de inzet
van veel verschillende partijen nodig. Met de ondertekening van het sportakkoord hebben betrokken
partijen over en weer duidelijk gemaakt dat ze dat herkennen, dat ze erkennen dat veel partijen een
bijdrage kunnen en moeten leveren, en dat ze ervan overtuigd zijn dat ze in gezamenlijkheid de
maatschappelijke meerwaarde van sport kunnen verzilveren.
Wat wordt door het sportakkoord in beweging gezet, hoe en waar naar toe?
Een beoogde beweging kan een ontwikkeling betreffen ‘binnen een bestaand pad, in het verlengde van
een reeds bestaande richting’100, of een poging zijn om uit het bestaande pad te geraken. In het eerste
geval gaat het om een systeemaanpassing: een verbetering (of optimalisatie) van het bestaande systeem,
veelal met als doel om het systeem beter aan te passen op de omgeving. De tweede categorie
systeemveranderingen vloeit voort uit een transitie. Hierbij verandert een (deel)systeem, doordat het met
de omringende systemen mee verandert, als element van deelsysteemoverstijgende, bredere
maatschappelijke veranderingen, zoals digitalisering en klimaatverandering.
Volgens de ROB hebben de meeste akkoorden het karakter van een beweging binnen een bestaand pad en
is dat ook het karakter van het sportakkoord. Het sportakkoord is erop gericht de sport zo in te richten en

97

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur, p. 9.

98

Steen, M. van der, Frankowski, A., Norbruis, F., Römer, S. & Twist, M. van (2019): De kunst van het akkoord.
Strategische stappen voor het sturen met akkoorden. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.

99

VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland. Den
Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), p. 4.

100

Zie noot 97, p. 6.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

159

te verbeteren dat deze ‘toekomstbestendig is’, dat wil zeggen nog beter toegankelijk is voor iedereen en
qua sport- en beweegaanbod beter aansluit bij de behoeften en wensen van iedereen die wil sporten of
actief bewegen. De ‘beweging’ die het sportakkoord beoogt is te kenmerken als een ‘optimalisatie’ van
het bestaande sportsysteem. Dat blijkt ook uit het streven om zo min mogelijk nieuwe activiteiten op te
zetten en zoveel mogelijk gebruik te maken van wat er al is. Deze bevinding van de ROB sluit niet
helemaal aan op de beleving van betrokken partijen bij het sportakkoord, die zien dat de ontwikkelingen
bij meerdere thema’s onderdeel zijn van maatschappelijke transities, zoals de ontwikkeling naar een
meer inclusieve samenleving en een meer duurzame samenleving.
In de voorgaande hoofdstukken hebben we laten zien welke voortgang waarneembaar is in de realisatie
van de ambities per thema. Hier stellen we de vraag of de beweging die in gang is gezet op de
onderscheiden thema’s, bijdraagt aan de overkoepelende ambitie van het sportakkoord. Met andere
woorden, waar beweegt het sportakkoord als geheel naar toe?
Duidelijk is dat het sportakkoord uit een verzameling van deelakkoorden bestaat, met nogal
uiteenlopende ambities en doelstellingen. Bij enkele van die ambities is het directe verband met de
centrale ambitie niet gelijk duidelijk. Het meest duidelijk is de relatie met het thema inclusief sporten en
bewegen. Bij dat thema gaat het er om dat iedereen zonder belemmeringen plezier kan beleven aan
sporten en bewegen. Ook bij positieve sportcultuur is de relatie vrij duidelijk, want plezier kunnen
beleven staat of valt met een veilige en eerlijke omgeving om zorgeloos te kunnen sporten. Een meer
indirecte relatie is te leggen met de thema’s vitale sport- en beweegaanbieders en de onderdelen
‘beweegvriendelijke openbare ruimte’ en ‘open sportparken’ van het thema duurzame infrastructuur. In
beide gevallen gaat het om belangrijke randvoorwaarden voor sport en bewegen. De relatie met het
thema vaardig in bewegen is lastiger te leggen. Ook hier lijkt sprake van een randvoorwaarde: om het
doel te bereiken dat iedereen plezier kan beleven aan sporten en bewegen, moeten kinderen daar wel
motorisch voor toegerust zijn. De relatie van de centrale ambitie met exploitatievraagstukken en de
bijdrage aan de duurzaamheidsdoelstellingen is het minst duidelijk. Je zou die relatie kunnen zien in het
licht van de wel zeer algemene doelstelling van het ‘toekomstbestendig’ maken van de sportsector, opdat
de ‘kracht van sport’ ook in de toekomst benut kan worden.
Kortom, inhoudelijk dragen niet alle (sub-)thema’s direct bij aan de overkoepelende ambitie van het
sportakkoord. De beweging die in gang is gezet is hoofdzakelijk gericht op meer inclusief sporten en
bewegen, maar mikt ook op een toekomstbestendiger inrichting van het sportsysteem. Dat is misschien
wel geïmpliceerd met de centrale ambitie van het akkoord, maar nog niet erg expliciet verwoord. Dit is
overigens niet verrassend, gezien de nadruk op sturing van onderaf (‘vraaggerichtheid’), bundeling van
bestaande initiatieven en samenwerking van een veelheid van belanghebbenden van binnen en buiten de
sport. Het is begrijpelijk dat met zo’n aanpak de ambitie naar meer inclusief sporten en bewegen wordt
onderschreven, en vervolgens in de praktijk de aandacht uitgaat naar de voorwaarden om dat nu en in de
toekomst mogelijk te maken. Uiteindelijk is de ‘beleidslogica’ hier dat de ambitie is de sport
toekomstbestendig in te richten, en wel zodanig dat iedereen zonder belemmeringen kan genieten van het
plezier om te sporten en actief te bewegen.
In welke fase van verandering zit het sportakkoord?
Een beoogde beweging kent verschillende fasen van verandering. Van der Steen et al. onderscheiden een
drietal fasen101:
• Anticipatie: de fase van experimenteren, waarin veel gebeurt (vanuit de samenleving) zonder dat
altijd een helder beeld bestaat waar dat precies toe zal leiden. Het gaat in deze fase om het

Deze drie fasen zijn fasen van transitie. Van der Steen et al. (en in hun voetspoor ook de ROB) lijken deze
echter toe te passen op elke vorm van systeemverandering.

101

160

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

•

samenbrengen van partijen (de ‘early innovators’) rondom een nieuwe ontwikkeling. In deze fase
wordt vooral gewerkt aan een gedeelde probleemopvatting.
Acceleratie: de fase waarin een bestaande ontwikkeling nader kracht wordt bijgezet en de nieuwe
praktijken worden opgeschaald. In deze fase wordt gewerkt aan collectief gedeeld
probleemeigenaarschap, waarbij de aandacht uitgaat naar de coördinatie van acties, het
faciliteren van de samenwerking en het bundelen en voor langere tijd verankeren van de energie
van partijen.
Acceptatie: de fase van normalisering en standaardisering; de institutionalisering van de nieuwe
praktijk(en). Van belang hierbij is aandacht voor de ‘achterblijvers’. Deze fase kan gevolgd
worden door een stabiliseringsfase: stolling van de vernieuwing in een nieuwe ‘regime’ met min of
meer vaste verhoudingen.

Volgens de analyse van Van der Steen et al.102 bevindt het sportakkoord zich in de acceleratiefase, maar
zit het dicht tegen de acceptatiefase aan, omdat het inzet op het versterken en versnellen van
ontwikkelingen (om de kracht van sport beter te benutten), maar tegelijk ook op de ‘normalisering’ van
de beoogde doelen.
De bevindingen in deze monitor duiden er op dat de beoogde beweging in de implementatielijnen
overwegend in de acceleratiefase zit. Er wordt in de implementatie hard gewerkt aan ‘collectief gedeeld
probleemeigenaarschap’. Dat zien we in de nationale implementatielijn in het intensieve overleg binnen
de UitvoeringsAlliantie en de gezamenlijke aansturing van het sportakkoord als geheel. In de lokale lijn
zijn vrijwel alle gemeenten op weg naar een lokaal akkoord, met daarin afspraken tussen lokale partijen
om samen te werken aan de lokaal vastgestelde ambities. In de sportlijn wordt de ondersteuning van de
lokale sport en uitvoering van de lokale sportakkoorden opgepakt als een gedeelde verantwoordelijkheid
van de sportbonden, NL actief en NOC*NSF. Het overheersende beeld is dat in alle drie de lijnen meer dan
voorheen beleidsontwikkeling en –uitvoering (acties, maatregelen) worden gecoördineerd en dat
krachten/inzet worden gebundeld, niet alleen van partijen binnen de sportsector, maar ook van
aanpalende sectoren als zorg, welzijn en onderwijs (‘integraal beleid’). Daarbij wordt dat ‘gedeeld
eigenaarschap’ vooral gezocht op het lokale niveau, aansluitend op de lokale situatie en vraagstukken, en
kapitaliseren de lokale akkoorden door deze vraaggerichtheid in hun uitvoering op de lokaal aanwezige
energie, kennis en mogelijkheden, zoals de beschikbaarheid van buurtsportcoaches.
Wat betreft de thema’s zien we dat die in verschillende fasen zitten. Het thema Inclusief sporten en
bewegen bevindt zich in de anticipatiefase, aangezien hier partijen bezig zijn tot een gedeelde
probleemopvatting te komen. Betrokken partijen beogen een duidelijke breuk met het verleden, namelijk
een omslag van ‘aangepaste sport’ naar ‘inclusiviteit’, waarbij wordt gepoogd àlle belemmeringen weg te
nemen. Mogelijk kunnen we hier van een transitie spreken, voor zover deze beweging richting inclusiviteit
onderdeel is van een sportsysteem overstijgende maatschappelijke ontwikkeling (zeg maar de
‘sportvariant’ van ‘passend onderwijs’) en past bij de implementatie van de wet op toegankelijkheid. 103
Het thema vitale sport- en beweegaanbieders richt zich op een verbetering binnen het bestaande systeem
en kan worden gepositioneerd in de acceptatiefase: de institutionalisering van ondernemende en
maatschappelijk georiënteerde sport- en beweegaanbieders. Datzelfde geldt voor positieve sportcultuur:
ook dit is een aanpassing van het bestaande systeem gericht op de normalisering en standaardisering van
een ‘veilig en plezierig sportklimaat’ (acceptatiefase).

Steen, M. van der, Frankowski, A., Norbruis, F., Römer, S. & Twist, M. van (2019): De kunst van het akkoord.
Strategische stappen voor het sturen met akkoorden. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.

102

Het zou ook gezien kunnen worden als een terugkeer naar het oude ‘doelgroepenbeleid’. De focus is
echter nu veel breder en richt zich niet alleen op mensen met een beperking, maar op iedereen die
belemmeringen ervaart bij deelname aan sport en bewegen. Dat betekent ook dat er meer nodig is dan een
aanpassing van de sportactiviteit (‘aangepast sporten’).

103

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

161

De beoogde beweging met betrekking tot de verduurzaming van de sportaccommodaties bevindt zich
eveneens duidelijk in de acceptatiefase, omdat het bijdraagt aan de institutionalisering van het
vernieuwde systeem. De richting is namelijk al vastgelegd in het klimaatakkoord en het is nu zaak dat ook
de sportsector hier mee aan de slag gaat. In tegenstelling tot vitale sport- en beweegaanbieders en
positieve sportcultuur is deze beoogde verandering weer te kenmerken als een transitie: bij duurzaamheid
zien we namelijk dat sport mee verandert met een sportsysteem overstijgende maatschappelijke
ontwikkeling, te weten verduurzaming als reactie op klimaatverandering.
Het thema vaardig in bewegen beoogt een trendbreuk te bewerkstelligen in de afname van de
bewegingsvaardigheid van kinderen. Daarvoor is een transitie van het grotere (sportoverstijgende)
systeem noodzakelijk: de ombuiging van een ‘beweegontmoedigende’ leefomgeving (veroorzaakt door
onder andere digitalisering en verstedelijking) richting een meer gezonde en beweegvriendelijke omgeving
waarin kinderen opgroeien.
Kortom, bij het sportakkoord lijkt het te gaan om een ‘driedubbele beweging’: 1) om de ambitie dat
iedereen met plezier moet kunnen sporten te kunnen realiseren moet er binnen de sport een en ander
worden aangepast (vitale verenigingen, positieve sportcultuur); 2) tegelijkertijd beweegt de sport mee
met maatschappelijke ontwikkelingen (zoals verduurzaming en inclusiviteit) om als sportsysteem
toekomstbestendig te zijn; 3) terwijl voor het deelthema ‘vaardig in bewegen’ een ‘tegenbeweging’ nodig
is, een (sportoverstijgende) transitie, die de trend naar beweegarmoede en motorische achteruitgang
weet te keren.

Monitoring van het proces
De ROB stelt een aantal voorwaarden aan het ‘besturen met akkoorden’. Die voorwaarden hebben vooral
betrekking op het proces: ‘draagt het proces van het sluiten van een akkoord bij aan het helpen oplossen
van complexe vraagstukken?’ (ROB 2020104, p. 22). De ROB bepleit daarbij het hanteren van een publicvalues perspectief: draagt het akkoord bij aan het realiseren van publieke waarde(n)? Om ‘publiek
waardevol’ te kunnen zijn dient aan de volgende voorwaarden voldaan te worden:
•
•
•
•

Borging: houden alle partijen zich aan gemaakte afspraken en voorziet het akkoord-(proces) in de
borging daarvan?
Presterend: faciliteert de procesarchitectuur het komen tot beoogde uitkomsten?
Veerkrachtig: zijn akkoordpartners in staat om te leren van nieuwe inzichten en zich aan te
passen aan veranderende omstandigheden?
Verbindend: draagt het proces van het akkoord op zichzelf bij aan het dichter bij elkaar brengen
van partijen?

We hebben een poging gedaan om te beoordelen in hoeverre de verschillende deelakkoorden voldoen aan
de voorwaarden borging, presterend, veerkrachtig en bindend. Wat betreft ‘borging’ is het nog te vroeg
om te kunnen beoordelen of partijen zich aan de afspraken houden. We hebben hierbij vooral bezien of er
afspraken zijn gemaakt over de continuïteit in de uitvoering van acties en maatregelen, en of er afspraken
zijn gemaakt over wie waarvoor verantwoordelijk is bij de uitvoering van de acties en maatregelen. Ook
bij de andere voorwaarden is het soms nog wel erg aan de vroege kant om te kunnen beoordelen of echt
aan de voorwaarde wordt voldaan, en baseren we ons op eerste inschattingen. Bij volgende
voortgangsrapportages zal duidelijk moeten worden of er progressie is te zien bij de vervulling van deze
voorwaarden, en zo ja, welke.

ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Den Haag: Raad voor het Openbaar
Bestuur.

104

162

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bij elk thema is aan het eind van het betreffende hoofdstuk gereflecteerd op de genoemde voorwaarden.
Dat hebben we gedaan op basis van de beschikbare informatie op landelijk niveau. Het kan goed zijn dat
er (lokaal) zaken gebeuren waar wij als onderzoekers nu geen of onvoldoende weet van hebben. Dat geldt
in elk geval voor afspraken gemaakt in de lokale akkoorden. Om hierover beter onderbouwde uitspraken
te kunnen doen is het wenselijk om hier in het vervolg meer systematisch onderzoek naar te doen. De
belangrijkste conclusies ten aanzien van de vier voorwaarden bij de thema’s zijn:
Inclusief sporten en bewegen:
• Borging: de betrokken partijen nemen hun verantwoordelijkheid en voeren de acties en
maatregelen uit waarvoor zij verantwoordelijk zijn. Het uitvoeringsteam, bestaande uit de
uitvoeringspartners VSG, NOC*NSF, VWS en de voorzitter van de alliantie ’Sporten en bewegen
voor iedereen’, is nog steeds actief. Met de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ is een
netwerk gevormd dat gezamenlijk kan zorgdragen voor de voortzetting van activiteiten.
• Presterend: de veelzijdigheid in het thema en het grote aantal alliantiepartners levert enerzijds
veel energie en draagt bij aan een veelheid aan opbrengsten, maar maakt het niet eenvoudig zicht
te krijgen op daadwerkelijke, duurzame ontwikkelingen in proces en uitkomsten.
• Veerkrachtig: er hebben evaluatiegesprekken met alle alliantiepartners plaatsgevonden en hieruit
zijn lessen getrokken en aanpassingen gedaan.
• Verbindend: er is een groot aantal partners van binnen en buiten de sport die samenwerken
binnen de alliantie.
Duurzame sportinfrastructuur:
• Borging: de borging van de verduurzaming van het sportvastgoed zit verpakt in de Routekaart
Verduurzaming Sport; het beweegvriendelijker worden van de omgeving is ondergebracht bij het
uitvoeringsteam buitenruimte. De borging van de overige drie doelen is in mindere mate of niet
gestructureerd.
• Presterend: de in de routekaart gemaakte afspraken lijken op termijn te leiden tot doelbereik. Dit
geldt in zekere zin ook voor de beweegvriendelijke omgeving. Voor de overige drie doelen is het
proces nog niet in die mate gevorderd.
• Veerkrachtig: in de klankbordgroep en het uitvoeringsteam buitenruimte wordt regelmatig de
voortgang besproken en is er ruimte voor kritische noten.
• Verbindend: hier is nu nog onvoldoende zicht op om iets over te kunnen concluderen.
Vitale sport- en beweegaanbieders:
• Borging: de uitvoering van de maatregelen loopt voor een belangrijk deel via de sportlijn van het
sportakkoord en de lokale lijn. Er is een verdeling van de verschillende maatregelen over
opdrachten gemaakt en er is voor elke opdracht een coördinator aangewezen. Daarmee is de
uitvoering geborgd, maar tegelijkertijd ook gespreid over veel partijen, waardoor het een
uitdaging zal zijn greep te houden op het geheel.
• Presterend: er lijkt vooral goed gebruik te worden gemaakt van de reeds aanwezige
ondersteuningsmogelijkheden. Het is nog te vroeg om te kunnen zien of dit tot de gewenste
uitkomsten zal leiden.
• Veerkrachtig: hier valt op grond van de beschikbare gegevens nog weinig over te zeggen.
• Verbindend: opvallend is dat enkele partijen buiten de strategische partners die bij de uitwerking
van het thema betrokken waren geen rol meer lijken te spelen bij de verdere uitvoering. De
verbinding met de commerciële sportsector en het onderwijs is nog onvoldoende tot stand
gekomen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

163

Positieve sportcultuur:
• Borging: er is een verdeling van de verschillende maatregelen over opdrachten gemaakt en er is
voor iedere opdracht een coördinator aangewezen. Daarmee lijkt de uitvoering geborgd, maar is
deze tegelijkertijd ook gespreid over veel partijen. Gedurende de uitvoering van het thema is de
werkgroep positieve sportcultuur actief geworden, bestaande uit partijen uit de gezamenlijke
sport en VSG. Dit zorgt niet alleen voor de verbinding op dit thema met gemeenten (via de lokale
sportakkoorden), maar ook voor verbreding van het thema, dat aanvankelijk grotendeels vanuit
sportpartijen kwam.
• Presterend: het is nog te vroeg om aan te kunnen geven in welke mate het proces als geheel
presterend is; dit lijkt wel deels te gelden voor diverse deelprocessen zoals het project
clubkadercoach.
• Veerkrachtig: de samenwerking tussen de bonden vergroot de mogelijkheid om met en van elkaar
te leren.
• Verbindend: er blijkt een toename van verbinding en samenwerking tussen sportbonden. Ook in de
activiteiten gericht op grensoverschrijdend gedrag is meer samenwerking tussen organisaties
zichtbaar. In hoeverre het proces op langere termijn bijdraagt aan meer duurzame verbinding
tussen partijen, bijvoorbeeld ook op lokaal niveau, is nog niet te zeggen.
Vaardig in bewegen:
• Borging: er is een begeleidingsteam gevormd, bestaande uit de strategische partners en twee
kennisinstellingen (MI en KCSB). Er is echter geen speciale uitvoeringsalliantie voor dit thema,
waardoor de regie op de implementatie niet geheel duidelijk is. Sommige maatregelen hebben
een duidelijke eigenaar en implementatieplan, voor andere maatregelen geldt dit niet.
• Presterend: de geformuleerde maatregelen zijn omvangrijk en uiteenlopend en markeren een
brede aanpak om de doelen te bereiken.
• Veerkrachtig: de uitvoering is vroegtijdig aangepast op basis van nieuwe inzichten. Ditzelfde heeft
plaatsgevonden bij de uitwerking van de doelen om het beweeggedrag van (jonge) kinderen te
vergroten.
• Verbindend: rondom het onderwerp verbeteren van beweegvaardigheden van kinderen zijn veel
instanties intensiever gaan samenwerken.
Over het geheel genomen valt te concluderen dat de borging bij de meeste thema’s redelijk tot goed is
geregeld. Bij vrijwel elk thema is er sprake van enige vorm van regie op het proces, bijvoorbeeld door de
vorming van een begeleidingsgroep (positieve sportcultuur en vaardig in bewegen) of alliantie (Inclusief
sporten en bewegen). Bij het thema duurzame sportinfrastructuur verschilt dit per onderdeel: twee
onderdelen zijn geborgd, de regie op de uitvoering van de drie andere onderdelen is in mindere mate of
niet gestructureerd. Bij enkele thema’s is minder duidelijk sprake van een centrale regie, of vindt de
aansturing vooral plaats vanuit een van de ondersteunende lijnen, zoals bij Vitale sport- en
beweegaanbieders vanuit de Sportlijn. Wat opvalt is dat de regie in veel gevallen ligt bij de strategische
partners NOC*NSF, VSG, en VWS, in sommige gevallen ondersteund door een of meer kennisinstellingen
(KCBS, MI, RIVM). De overige partners, die vaak nog wel betrokken waren bij de uitwerking van het thema,
lijken in de borging een beperkte rol te spelen (of hebben die meer op de achtergrond).
Over de mate waarin het proces ‘presterend’ is ingericht valt vaak nog niet veel met zekerheid te zeggen.
Daarvoor is het nog te vroeg. Duidelijk is dat er wel heel veel in gang is gezet, maar de veelheid ontneemt
ook nog wel eens het zicht op daadwerkelijke, duurzame ontwikkelingen in proces en uitkomsten.
Binnen de meeste thema’s lijkt er te worden geleerd en leiden nieuwe inzichten tot bijsturing. Dat wijst
op een zekere mate van veerkrachtigheid. Bij enkele thema’s is dat minder duidelijk, of ontbreekt
hierover informatie.

164

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

In ‘verbindende’ zin laat deze voortgangsrapportage zien, dat er zeer veel partijen bij betrokken zijn,
zowel van binnen, als van buiten de sport, en dat er op allerlei fronten nauw wordt samengewerkt, zowel
landelijk binnen de verschillende lijnen en de afzonderlijke thema’s, als lokaal. Althans, het beeld is
vooral dat veel partijen vooral betrokken waren bij de opstart en uitwerking van het thema. Bij de
uitvoering is de rol van de overige partners niet altijd duidelijk (of minder zichtbaar). Dit is wel gewenst
wil het akkoord ook op de langere termijn verbindend zijn. Dit is een aandachtspunt voor de monitoring.
Afgaand op de stand van zaken met betrekking tot de vier randvoorwaarden waaraan volgens de ROB moet
worden voldaan om succesvol te kunnen besturen met een akkoord, lijkt het erop dat in belangrijke mate
aan die randvoorwaarden wordt voldaan. Daarmee is dan een proces gaande dat moet kunnen leiden tot
een succesvol sportakkoord.
Idealiter dragen de uitkomsten van deze monitor bij aan het verder optimaliseren van deze
randvoorwaarden, om de kansen op succes verder te vergroten. Daarvoor is enige ‘centrale’ regie nodig
vanuit de UitvoeringsAlliantie. Enerzijds om de partijen betrokken bij de diverse thema’s uit te dagen te
voldoen aan de genoemde randvoorwaarden. Anderzijds om de activiteiten binnen de thema’s onderling
afgestemd te houden, en allemaal uitgelijnd te houden op de overkoepelende ambitie van het
sportakkoord.
Voor de monitoring van het sportakkoord geldt dat de focus van het monitorplan vooral gericht is op de
randvoorwaarden ‘presterend’ en ‘veerkrachtig’. Maar ook in de monitoring valt te leren, en op basis van
voortschrijdend inzicht lijkt het raadzaam in de monitoring ook aandacht in te bouwen voor de ‘borging’
en het ‘verbindende’ karakter van het sportakkoord, en daarmee meer algemeen niet alleen te focussen
op de te leveren prestaties, maar ook op de inrichting, continuïteit en sturing van het proces dat tot die
gewenste prestaties moet leiden. Dat geeft inzicht waarom prestaties wel, niet of in afwijkende vorm tot
stand komen, en daarmee mogelijkheden tot bijsturen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

165

Bijlage 1. Ondersteuning Nationaal Sportakkoord
Het sportakkoord is getekend voor een periode van ruim drie jaar. De looptijd is van september 2018 tot
en met het einde van 2021. De Rijksoverheid (ministerie van VWS) trekt jaarlijks ruim 400 miljoen 105 euro
voor het sportakkoord uit, maar ook vanuit betrokken partijen wordt een bijdrage geleverd, vaak in de
vorm van cofinanciering.
De implementatie van het akkoord verloopt langs drie lijnen: de lokale lijn, de sportlijn en de nationale
lijn.

B1.1 Lokale lijn
De lokale lijn focust op het breder verankeren en duurzaam versterken van sport en bewegen als doel en
middel in de samenleving. Met nieuwe samenwerkingsverbanden op lokaal (of regionaal) niveau moet met
gezamenlijke inzet, budgetten en energie aan gedeelde ambities worden gewerkt. Binnen de lokale lijn
worden met behulp van een sportformateur en een uitvoeringsbudget lokale sportakkoorden opgesteld en
uitgevoerd. De lokale akkoorden worden idealiter ondertekend door verschillende lokale partijen, zowel
van binnen als buiten de sport. Een lokaal sportakkoord is volgens het ministerie van VWS ‘een set aan
afspraken tussen gemeenten, sportaanbieders en maatschappelijke partners, en eventueel bedrijven en
fondsen’. De maatschappelijke partners zijn bijvoorbeeld partijen uit onderwijs, welzijn, zorg of cultuur.
De akkoorden moeten een visie en onderbouwing hebben en moeten aanzetten tot uitvoering, lokale
samenwerking en verbinding. De ambities uit het Nationaal Sportakkoord (de zes deelakkoorden) vormen
een bron van inspiratie, maar zijn niet dwingend voor de lokale akkoorden. Gemeenten kunnen
desgewenst samen met andere gemeenten optrekken en een regionaal sportakkoord opstellen.
Om de lokale akkoorden vorm te geven, kunnen gemeenten aanspraak maken op ondersteuning vanuit het
Rijk voor de aanstelling van een sportformateur en voor een uitvoeringsbudget om het lokale sportakkoord
mee uit te voeren.
1. Ondersteuning voor de inzet van een sportformateur
Gemeenten die een lokaal sportakkoord willen opstellen, kunnen budget aanvragen om een
sportformateur aan te stellen. Deze sportformateur moet optreden als procesbegeleider bij de
totstandkoming van een lokaal akkoord. Het is zijn taak om verschillende partijen aan tafel te krijgen en
het gesprek over de invulling van een lokaal sportakkoord te faciliteren. De sportformateur stelt
vervolgens samen met de lokale partijen het akkoord op. Het budget voor de sportformateur is eenmalig
15.000 euro. Bij de aanvraag moeten gemeenten een intentieverklaring voor een sportakkoord aanleveren,
die ondertekend moet zijn door het college van B en W en minstens drie sport- en beweegaanbieders.
Gemeenten die werken aan een regionaal akkoord kunnen de budgetten voor de sportformateur bundelen
en gezamenlijk één formateur aanstellen.

Hiervan is 240 miljoen bestemd voor twee subsidieregelingen (SPUK en BOSA), waarmee gemeenten en
sportorganisaties worden gecompenseerd in het kader van de verruiming van de btw-sportvrijstelling (zie
ook hoofdstuk 2.2 en 5.2). De resterende 160 miljoen is het ‘reguliere’ budget van VWS voor sport, waarvan
ongeveer 130 miljoen is bestemd voor topsport, BRC en kennisbeleid/internationale zaken. Het ‘vrije’
budget voor de drie lijnen in het sportakkoord (zie hierna) is ongeveer 30 miljoen.

105

166

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

2. Budget voor de uitvoering van een lokaal sportakkoord
Na de totstandkoming van een lokaal sportakkoord hebben gemeenten de mogelijkheid een
uitvoeringsbudget aan te vragen, om aan de ambities uit het akkoord te gaan werken. De hoogte van het
uitvoeringsbudget is gekoppeld aan het inwonertal van de gemeente en varieert tussen 10.000 en 200.000
euro. Bij de aanvraag van het uitvoeringsbudget moeten gemeenten een intentieverklaring en het
afgesloten sportakkoord aanleveren.
Gemeenten dienen het budget aan te vragen bij VSG. De aanvraagprocedure voor de budgetten verloopt in
halfjaarlijkse circulaires. In april 2019 en november 2019 hadden gemeenten de mogelijkheid om budget
voor een sportformateur aan te vragen. Op diezelfde momenten was aanvraag voor uitvoeringsbudget
mogelijk. Ook in april 2020 (uitvoeringsbudget voor 2020) en november 2020 (uitvoeringsbudget voor 2021)
is een aanvraag nog mogelijk. De ondersteuningsregeling loopt tot 2021.
Sportformateur
De sportformateur wordt aangesteld als procesbegeleider bij de totstandkoming van een lokaal akkoord.
Het is zijn taak om verschillende partijen aan tafel te krijgen en het gesprek over de invulling van een
lokaal sportakkoord te faciliteren. De sportformateur stelt vervolgens samen met de lokale partijen het
akkoord op. VSG heeft een profiel voor de sportformateur opgesteld en een aantal uitgangspunten voor de
uitvoering van de functie ontwikkeld, namelijk:
• Gelijkwaardigheid: alle betrokken partijen bij het lokale sportakkoord moeten dezelfde
gelijkwaardigheid ervaren.
• Tijdspanne: de balans zoeken tussen de tijd nemen voor het proces en de tijd begrenzen.
• Inspiratie: een toekomstperspectief ontwikkelen.
• Startfoto en feiten: gebruikmaken van actuele data over sport en bewegen in de gemeente.
• Lokaal maatwerk: zorgen voor een goede en brede vertegenwoordiging van de lokale sport- en
beweegsector en maatschappelijk middenveld.
• Onafhankelijkheid: de sportformateur moet het gesprek faciliteren en niet oordelen.
• Houd het zuiver, baken af: waakzaam zijn op de afbakening van de opdracht (opstellen van een
lokaal sportakkoord).
• Gezamenlijke agenda, gedeelde verantwoordelijkheid: het lokale proces zo organiseren, dat elke
partij eigenaarschap ervaart en heeft.
• Leer en deel kennis en ervaring: het delen van voortgang, successen en tegenslagen.
• Borging: zorgen voor borging van de plannen uit het lokale sportakkoord en het lokale netwerk,
voor na het vertrek van de sportformateur.
De sportformateur wordt ondersteund door VSG, onder andere op de volgende manieren:
• Bijeenkomsten voor sportformateurs: een startbijeenkomst, een intervisiebijeenkomst en een
evaluatiebijeenkomst.
• Begeleiding in de vorm van een helpdesk.
• Ondersteuningsmateriaal, zoals een handleiding, inspiratiesheets.
Daarnaast wordt een sportformateur gekoppeld aan een Adviseur Lokale Sport. Vanuit de sportlijn
(NOC*NSF, sportbonden, NL Actief) is een team van Adviseurs Lokale Sport aangesteld, dat zich bezighoudt
met het ondersteunen en versterken van de lokale sport en het stimuleren van betrokkenheid bij het
sportakkoord. De taakverdeling en samenwerking tussen de sportformateur en Adviseur Lokale Sport wordt
op verschillende wijzen ingevuld.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

167

B1.2 Sportlijn
Doel en uitgangspunten
De kern van de sportlijn is om vanuit de gezamenlijke sport (NOC*NSF, sportbonden en NL Actief) bij te
dragen aan de lokale en landelijke samenwerking rondom de sportaanbieder (in de sportlijn ‘club’
genoemd) en de ondersteuning van clubs en vrijwilligers. De sportlijn moet een impuls geven aan deze
processen en is daarmee een aanvulling op de activiteiten die de gezamenlijke sport al jarenlang uitvoert.
De activiteiten die in de sportlijn worden uitgevoerd richten zich op de volgende onderwerpen:
• versterking en verbinding lokale sport;
• kwaliteitsvolle en effectieve verenigingsondersteuning, supportdesk en registratiesysteem
• online kaderontwikkeling;
• positieve sportcultuur & grensoverschrijdend gedrag;
• inclusief sporten en bewegen & diversiteit;
• normen en verduurzaming sportaccommodaties;
• gezonde sportomgeving & meer mensen in beweging.
Het thema topsport is (nog) niet opgenomen in de uitwerking van de sportlijn.
Uitvoering
De uitvoering van de sportlijn is gestart in juni 2019. NOC*NSF is trekker van de uitvoering en vormt samen
met de gezamenlijke sportbonden en NL Actief het uitvoeringsteam. De belangrijkste nieuwe processen in
de sportlijn in het kader van de beweging van het sportakkoord (inzet op lokale samenwerking en
versterking lokale sport), zijn
• de inzet van Adviseurs Lokale Sport bij elke gemeente;
• de inzet van diensten;
• de verbreding en ontwikkeling van het Sport Professionals Netwerk;
• de kwaliteitsontwikkeling van verenigingsondersteuning (diensten);
• optimaliseren van het supportsysteem (helpdesk) en registratiesystemen.
In hoofdstuk 2 worden per activiteit de doelen, voortgang, ervaringen en relevante registratiedata
gepresenteerd. Daarnaast werken de partijen van de gezamenlijke sport (onder andere via bovenstaande
processen) aan de verschillende thema’s van het sportakkoord. Dit is vaak een voortzetting of uitbreiding
van bestaande activiteiten. De inspanningen die vanuit de sportlijn plaatsvinden specifiek voor de thema’s
van het sportakkoord worden in de betreffende themahoofdstukken in deze rapportage besproken.

B1.3 Nationale lijn
Doelen en opzet nationale lijn
Het ministerie van VWS is trekker van de nationale implementatielijn van het sportakkoord en verleent
hierbinnen onder andere projectsubsidies en –opdrachten aan verschillende partijen. De nationale lijn
richt zich op kennisdeling, borging en validatie rondom de thema’s. Het doel hiervan is om vraagstukken
te kunnen beantwoorden en gedragsverandering teweeg te kunnen brengen. In functie hiervan worden
verschillende typen activiteiten uitgevoerd:
• het verlenen van projectsubsidies en –opdrachten;
• het uitzetten van challenges;
• opzetten van Communities of Practice (CoP; een CoP is een netwerk van mensen dat een
gezamenlijke praktijk of belang deelt. Zij komen regelmatig bij elkaar om inzichten en ervaringen
uit te wisselen en hiervan te leren om vervolgens op een andere manier te kunnen handelen);
• kennis en validatievraagstukken.

168

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bijlage 2. Procesopbrengsten lokale lijn
B2.1 Overzicht van deelnemende gemeenten
Tabel B2.1 Gemeenten die in de 1e tranche (april 2019) een aanvraag voor een sportformateur
hebben gedaan en een lokaal sportakkoord hebben opgeleverd* (1e tranche; n=155)
Aalten**
Almere
Amersfoort
Assen
Barendrecht
Bergen (L.)*
Beverwijk
Borger-Odoorn
Brummen
Cranendonck
De Wolden
Den Helder**
Doetinchem**
Druten
Eijsden-Margraten
Enschede
Gennep
Gouda
Haarlem
Heemskerk
Hellendoorn
Hengelo O
Hillegom
Hoeksche Waard
Hoogeveen
IJsselstein
Katwijk
Langedijk
Leusden
Lochem
Maastricht
Middelburg
Montferland**
Nieuwkoop
Nissewaard
Oldenzaal
Oss
Pijnacker-Nootdorp
Ridderkerk
Roosendaal*
Schiedam
Steenwijkerland
Tilburg
Uden
Valkenburg aan de Geul
Venray

Albrandswaard
Alphen aan den Rijn
Amstelveen
Asten
Beek
Berkelland**
Bodegraven-Reeuwijk
Borne
Bunschoten
De Bilt
Delft
Dinkelland
Dongen
Duiven
Elburg
Geldrop-Mierlo
Gilze en Rijen**
Groningen
Haarlemmermeer
Heerenveen
Hellevoetsluis
Het Hogeland
Hilvarenbeek**
Hof van Twente
Hoorn
Kaag en Braassem
Koggenland
Leeuwarden
Lingewaard
Loon op Zand
Medemblik
Midden-Groningen
Mook en Middelaar
Nijkerk
Noordenveld
Olst-Wijhe
Oude IJsselstreek**
Renkum
Rijssen-Holten
Rucphen
Stadskanaal
Stein
Tubbergen
Uithoorn
Valkenswaard
Vijfherenlanden

Almelo
Alphen-Chaam**
Arnhem
Baarle-Nassau**
Beesel
Beuningen
Boekel
Bronckhorst**
Buren
De Fryske Marren
Den Bosch
Doesburg
Dordrecht
Ede
Emmen
Gemert-Bakel
Gorinchem
Gulpen-Wittem
Hardinxveld-Giessendam
Heerlen
Helmond
Heusden
Hilversum
Hollands Kroon**
Horst aan de Maas
Kapelle
Landgraaf
Leidschendam-Voorburg
Lisse
Losser
Meppel
Moerdijk
Nieuwegein
Nijmegen
Noordwijk*
Oost Gelre**
Overbetuwe
Rhenen
Rijswijk
Schagen**
Staphorst
Tiel
Twenterand
Utrechtse Heuvelrug
Venlo
Vlaardingen

* Gemeenten die een conceptakkoord hebben opgeleverd, uitgestelde deadline 8 november 2020.
** Gemeenten die de aanvraag hebben gedaan binnen een regionaal samenwerkingsverband.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

169

Vervolg tabel B2.1 Gemeenten die in de 1e tranche (april 2019) een aanvraag voor een
sportformateur hebben gedaan en een lokaal sportakkoord hebben opgeleverd* (1e tranche;
n=155)
Voorst
Westerwolde
Wierden
Winterswijk**
Zoetermeer
Zutphen

West Maas en Waal
Weststellingwerf
Wijchen
Woudenberg
Zuidplas
Zwijndrecht

Westerkwartier
Westvoorne
Wijk bij Duurstede
Zandvoort
Zundert

* Gemeenten die een conceptakkoord hebben opgeleverd, uitgestelde deadline 8 november 2020.
** Gemeenten die de aanvraag hebben gedaan binnen een regionaal samenwerkingsverband.

Tabel B2.2 Gemeenten die in de 2e tranche (november 2019) een aanvraag voor een
sportformateur hebben gedaan en een lokaal sportakkoord hebben opgeleverd* (2e tranche;
n=164)
Aa en Hunze

Aalsmeer*

Achtkarspelen

Alblasserdam

Alkmaar

Altena

Ameland

Apeldoorn

Appingedam**

Baarn

Barneveld

Beekdaelen

Beemster

Berg en Dal*

Bergeijk**

Bergen (NH)

Bernheze*

Best

Bladel**

Blaricum**

Bloemendaal

Boxmeer

Brielle*

Bunnik

Capelle aan den IJssel

Castricum

Coevorden

Cuijk*

Culemborg

Dalfsen

Dantumadiel

De Ronde Venen

Delfzijl**

Deurne

Deventer

Diemen

Drechterland

Drimmelen

Dronten

Echt Susteren*

Edam-Volendam

Eemnes**

Eersel**

Enkhuizen

Epe

Ermelo*

Etten Leur

Geertruidenberg

Goirle*

Gooise Meren

Grave*

Haaksbergen*

Halderberge

Hardenberg

Harderwijk

Harlingen*

Hattem

Heemstede

Heerde

Heerhugowaard

Heeze-Leende

Heiloo

Hendrik-Ido-Ambacht

Houten

Huizen*

Kerkrade

Krimpen aan den IJssel

Krimpenerwaard

Laarbeek

Landerd*

Landsmeer

Laren**

Leiden

Leiderdorp

Lelystad

Leudal

Loppersum**

Maasdriel**

Maasgouw

Maassluis

Meerssen

Midden-Delfland*

Midden-Drenthe*

Mill en Sint Hubert*

Molenlanden

Montfoort

Neder Betuwe

Nederweert

Noardeast-Fryslan

Noordoostpolder

Nuenen c.a.

Nunspeet

Oisterwijk**

Oldambt

Oldebroek

Ommen

Oosterhout

Ooststellingwerf

Opmeer

* Gemeenten die een conceptakkoord hebben opgeleverd, uitgestelde deadline 8 november 2020.
** Gemeenten die de aanvraag hebben gedaan binnen een regionaal samenwerkingsverband.

170

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel B2.2 Gemeenten die in de 2e tranche (november 2019) een aanvraag voor een
sportformateur hebben gedaan en een lokaal sportakkoord hebben opgeleverd* (2e tranche;
n=164)
Opsterland*

Ouder-Amstel*

Oudewater

Peel en Maas*

Pekela

Purmerend

Putten*

Raalte

Renswoude*

Reusel-De Mierden**

Rheden

Roerdalen

Roermond

Schiermonnikoog

Simpelveld

Sint Anthonis

Sittard-Geleen*

Sliedrecht

Smallingerland

Soest

Someren

Son en Breugel

Stede Broec

Steenbergen*

Stichtse Vecht

Súdwest Fryslân*

Terschelling

Texel

Teylingen

Tynaarlo

Tytsjerksteradiel

Uitgeest

Urk

Vaals

Veendam

Veenendaal

Veldhoven

Velsen

Vlieland

Voerendaal

Voorschoten*

Waadhoeke

Waalre

Waalwijk

Waddinxveen

Wageningen

Wassenaar*

Waterland

Weert

Weesp

West Betuwe

Westerveld

Westervoort*

Westland*

Wijdemeren

Woensdrecht*

Woerden

Wormerland

Zaanstad

Zaltbommel**

Zeewolde

Zevenaar

Zoeterwoude

Zwartewaterland

Zwolle

* Gemeenten die een conceptakkoord hebben opgeleverd, uitgestelde deadline 8 november 2020.
** Gemeenten die de aanvraag hebben gedaan binnen een regionaal samenwerkingsverband.

Tabel B2.3 Gemeenten die in de 3e tranche (april/juni 2020) een aanvraag voor
uitvoeringsbudget hebben gedaan* (2e tranche; n=4)
Goeree Overflakkee*

Rozendaal

Scherpenzeel

Zeist*
* Gemeenten die een conceptakkoord hebben opgeleverd, uitgestelde deadline 8 november 2020.

Tabel B2.4 Gemeenten die een aanvraag voor uitvoeringsbudget hebben gedaan in april 2019
(0e tranche; n=19)
Amsterdam

Borsele*

Breda

Den Haag

Eindhoven

Goes*

Hulst*

Kampen

Meierijstad

Noord-Beveland*

Reimerswaal*

Rotterdam

Schouwen-Duiveland*

Sluis*

Terneuzen*

Tholen*

Utrecht

Veere*

Vlissingen*

Oegstgeest**

* Regionaal sportakkoord.
** Oegstgeest heeft een lokaal sportakkoord opgesteld en uitvoeringsbudget aangevraagd in november 2019,
zonder gebruik te maken van een sportformateur. De gemeente neemt dus deel aan de regeling, maar heeft
een ander traject doorlopen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

171

B2.2 Overzicht Living Labs
Tabel B2.5 Overzicht Living Labs subsidiecall ZonMW (2020)
Thema
Bewegen voor
mensen met
psychische
problematiek

Naam
Waarde van
bewegen
Harderwijk

Beschrijving
Het motiveren en activeren van mensen met psychische problematiek
op weg naar passend sportaanbod raagt om kennis en expertise over
psychische problematiek. Met een aantal partners wordt onderzocht
welk duurzaam netwerk de benodigde expertise oplevert en of een
living lab kansrijk is. Dit gebeurt in co-creatie met de doelgroep,
organisaties en met directe toepassing in de praktijk. Met als beoogd
resultaat; een netwerk vormen dat van toegevoegde waarde is in
kennis en expertise, hierin samenwerkt en zo actief bijdraagt aan de
waarde van bewegen voor de kwetsbare doelgroep.

Doelgroep
inactieve
jongeren 6-16
jaar

Living lab Oss:
actieve kinderen
door open badges!

Een van de belangrijkste doelstellingen uit het Osse Sportakkoord is
om 20.000 inwoners van Oss, die nu niet of weinig deelnemen aan
beweegactiviteiten, aan het bewegen te krijgen. De focusgroep is de
jeugd van 6-16 jaar in de wijken Ruwaard en Schadewijk. Geheel
nieuw zal de aanpak van Open Recogition zijn. Een aanpak die
deelnemers aan activiteiten beloont met een zogenaamde Open
Badge. Dit zijn digitale insignes die op betrouwbare wijze inzichtelijk
maken of iemand bepaalde prestatie heeft neergezet. Door deze
badge ook buiten het onderwijs in te zetten, wordt daarmee in Oss
een breder leerlandschap gevormd. Oss wil uittesten of en hoe de
mogelijkheden van ‘open badges’ kunnen worden benut om kinderen
in inactieve wijken in beweging te krijgen.

Buurtaanpak
overgewicht en
sportdeelname

Living Lab sport en In pilotvorm gaat de gemeente Vlaardingen in vier focusgebieden het
bewegen Buurt
gebruik van de participatiewet en WMO voorzieningen, overgewicht
Muwi Vlaardingen
en wekelijkse sportdeelname aanpakken. Succesvolle interventies
kunnen breder in de stad uitgezet worden om de problematiek te
verhelpen. De nieuw op te zetten samenwerking met het lectoraat
Impact of Sports van de Haagsche Hogeschool biedt mogelijkheden
tot een succesvolle uitwerking van een Living Lab.

Gezonde en
vitale
werknemers

D'ran samen voor
vitale werknemers

De Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN) en de verschillende
Achterhoekse partners werken samen in dit project. Daarbij willen zij
graag een antwoord vinden op de volgende vraag (om vervolgens
onze interventies hierop af te stemmen): 'Wat weerhoudt werknemers
ervan om te bewegen en sporten en wanneer gaan zij dit wel doen?'

Wijkaanpak
gezondere
leefstijl

Bewoner als
spelbepaler in
sport, bewegen en
gezondheid

Mensen daadwerkelijk bereiken en aanzetten tot bewegen is zeker in
de wijk Hoge Vucht een uitdaging. De wijk telt veel bewoners van
niet-westerse komaf, met een laag inkomen of opleidingsniveau. De
sportdeelname, zowel georganiseerd als ongeorganiseerd, is dan ook
lager dan in andere wijken. In het project wordt onder meer het
Vitality-model toegepast, een instrument om doelgroepen te
onderscheiden naar vitaliteit, gezondheid en bewegen. Met kennis
van de belangrijkste drijfveren, emoties en attitudes van inwoners,
kan beter ingespeeld worden op hun wensen en behoeften. En samen
meer inwoners stimuleren tot een gezondere leefstijl.

Vernieuwend
aanbod
sportvereniging
en

De Medemblikse
sportomgeving als
Gallisch dorp

Ontwikkelingen in de gemeente Medemblik maken dat het huidige
sportaanbod niet (volledig) aansluit bij de sportbehoefte, waardoor er
een groep niet bewegende sporters ontstaat. Deze groep bestaat uit
mensen die door een ervaren barrière (fysiek, sociaal of mentaal) niet
deelnemen aan het huidige sportaanbod. De lokale cultuur is hierop
sterk van invloed. Deze innovatie is gericht op het creëren van
vernieuwing, verbreding en inclusie.

172

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Vervolg tabel B2.5 Overzicht Living Labs subsidiecall ZonMW (2020)
Thema
Verbeteren
leefstijl en
opvoedvaardigheden
rond het kind

Naam
Kansen voor een
nieuwe generatie

Beschrijving
Samen met kinderen, ouders en relevante stakeholders wordt aan de
slag gegaan met het verbeteren van de leefstijl en de
opvoedvaardigheden. Door kinderen te laten sporten bij verenigingen
worden nieuwe netwerken rondom het kind gecreëerd waarin de
gezonde leefstijl heel normaal is. Sporten in verenigingsverband kan
ambitie, talentontwikkeling en ‘erbij horen’ toevoegen aan de
omgeving van kinderen.

Eenzaamheid

Zeven
dorpskernen. Eén
duwtje in de
(Utrechtse
Heuvel)rug tegen
eenzaamheid met
sport en bewegen

Doelgroep
volwassenen in
armoede

Vooruit met winst
door sport in
Vollenhove

Het bouwen van netwerk waarin ervaringskennis een prominente plek
krijgt. Met het Living Lab worden ervaringsdeskundigen m.b.t.
armoede ingezet voor een toename in sport en bewegen. Onder
begeleiding van de HU wordt de design- thinking methode toegepast.
De verwachting is dat hierdoor de wens en het oplossend vermogen
van inwoners, ondersteund door ervaringsdeskundigen, centraal
gesteld kan worden om mensen duurzaam in beweging te brengen.

Aanvullend
sportaanbod
meiden 13-20
jaar

Voetlab Haarlem
Noord

Met Voetlab wordt een divers aanbod voor meerdere doelgroepen
ontwikkeld dat een aanvulling is op het traditionele
verenigingsaanbod. Daarvoor wordt een doelgroeponderzoek naar de
sport- en beweegbehoefte bij inwoners uit verschillende
leeftijdscategorieën uitgevoerd. De doelgroep op dit moment is
meiden van 13-20 jaar, zij worden actief betrokken bij het
ontwikkelen van sport/beweegactiviteiten die voor hen aantrekkelijk
genoeg zijn om te blijven sporten.

Positief
pedagogisch
klimaat

Positief
Pedagogisch
Sportklimaat in
Amersfoort

Het realiseren van een Living Lab ‘Positief Pedagogisch Sportklimaat’
kan antwoord geven op de vraag van verenigingen en professionals
naar een sportklimaat die leidt tot het veilig en prettig kunnen
sporten en bewegen door kinderen en jongeren. Het doel is om
samen met ouders, trainers, coaches en bestuurders een goede en
veilige omgeving te creëren. De aanpak wordt gefaseerd volgens de
design-thinking methode. De focus in de eerste fase ligt op het
verzamelen van denkbeelden over het sportklimaat op de
verenigingen van stakeholders (kinderen/jongeren, ouders, trainers,
bestuurders en buurtsportcoaches) Vervolgens wordt een
kernprobleem geformuleerd en worden co-creatiesessies gebruikt om
na te denken over creatieve en vernieuwende oplossingen.

Doelgroep 0-4
jarigen vaardig
in bewegen

Samen voor een
sportieve start!

Groen, Gezond en in Beweging is een netwerk dat streeft naar een
actieve en gezonde Nijmeegse bevolking. De groep 0-4 jaar is hierbij
nog onvoldoende in beeld. Met een Living Lab (LL) wordt met
stakeholders de samenwerking verder vormgeven en gestimuleerd
zodat 0-4 jarigen beter leren bewegen, plezier ervaren en langer
blijven bewegen. Partners zijn de HAN, GGD, Radboud UMC, ouders
en Stichting SportQube. Met dit LL verwacht men een breed netwerk
te realiseren van o.a. professionals kinderopvangorganisaties,
buurtsportcoaches, zorginstellingen, sportverenigingen en ouders.
Met als doel dat 0-4 jarigen steeds vaardiger worden in bewegen.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

173

Vervolg tabel B2.5 Overzicht Living Labs subsidiecall ZonMW (2020)
Thema
Nieuw
sportaanbod op
vitale/open
sportparken

Naam
Lokaal
Sportakkoord
Lingewaard 3 x 3 =
3 micro labs

Beschrijving
In de gemeente Lingewaard starten in de kernen Doornenburg,
Haalderen en Gendt micro living labs. In deze (kleinere) kernen
worden netwerken gecreëerd om de beweegbehoefte van burgers
inzichtelijk te maken (vraagarticulatie). Hierbij wordt gewerkt vanuit
de open clubs en vitale sportparken per kern die de samenwerking
zoeken met de betrokkenen bij de dorpsontwikkelplannen per kern,
de 58 partners van het lokale sportakkoord en andere
geïnteresseerde partijen. De uitdaging is: het ontwikkelen van
nieuw/open innovatief sportaanbod op de lokale vitale sportparken.
De gemeente Lingewaard zal hierbij nauw samenwerken met de
Academie Sport en Bewegen van de Hogeschool van Arnhem en
Nijmegen.

Positieve
Ll m&gezond
gezondheid
stimuleren
onder mensen
met
gezondheidsrisi
co's

De gemeente Emmen wil een living lab ‘M&Gezond’ opzetten waarin
mensen met grotere gezondheidsrisico’s samenwerken met
verschillende professionals, zoals buurtsportcoaches,
voedingsexperts en welzijnswerkers. Samen gaan zij kijken hoe een
positieve gezondheid gestimuleerd kan worden, waar sport en
bewegen een rol in heeft. In het living lab zullen ook verschillende
MBO en HBO opleidingen participeren. Op deze manier worden
studenten onder begeleiding van professionals en docenten direct
opgeleid in een integrale aanpak. Kennis en ervaringen uit het living
lab worden gebruikt om andere Drentse gemeenten te ondersteunen
in hun aanpak rondom gezondheidsrisico’s.

Beweegvriendeli LivingLab
jke omgeving
Beweegvriendelijk
Vinkhuizen

Innoveren van het totale proces van betrokkenheid, co-creatie, leren
en sociale innovatie op het thema de beweegvriendelijke omgeving,
de zogenaamde “orgware”. De aanname is dat meer en betere
betrokkenheid zich uiteindelijk vertaalt naar toename in sport en/of
beweeggedrag in de openbare ruimte bij eindgebruikers. Drie
elementen staan centraal: design thinking, de opzet van een
Community of Practice (COP) en Citizen Science.

Preventieve
gezondheidsvo
orziening in
doelgroepenzw
embad

Bouwen van een nieuw doelgroepen zwembad met een te vormen
consortium als ‘community of practice’ rond een Living Lab
Hydrotherapy, zodat het zwembad gaat functioneren als een
preventieve gezondheidszorgvoorziening. Mogelijk zijn het
samenwerkingsmodel en de therapieën te kopiëren naar alle 340
doelgroepenbaden in Nederland. Resultaat is ook een nieuw beroep:
de MBO opgeleide hydrotherapeut.

174

Living Lab
Hydrotherapy

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bijlage 3. Procesopbrengsten sportlijn
B3.1 Netwerk Adviseurs Lokale Sport
Achtergrond en doelen
In de sportlijn ontstond het idee om de sportformateur uit de lokale lijn te ondersteunen vanuit de
gezamenlijke sportsector. Met het doel om de positie van de sport in de lokale akkoorden te verstevigen,
is de rol van Adviseur Lokale Sport ontwikkeld. De Adviseur Lokale Sport wordt gekoppeld aan een
gemeente die werkt aan een lokaal sportakkoord, en heeft als belangrijkste taken:
• Zorgen voor goede vertegenwoordiging van de lokale sport bij het lokale sportakkoord, door
sportaanbieders te betrekken en te zorgen dat ze een gelijkwaardige gesprekspartner zijn.
• Het versterken van de sportaanbieders, door te adviseren over ondersteuningsmogelijkheden
(diensten).
• De lokale behartiging en samenwerking van de sport versterken (bijvoorbeeld in een sportraad),
ook met het oog op de fase na het afsluiten van het lokale sportakkoord.
Opzet en samenstelling netwerk
Het netwerk bestaat in april 2020 uit 79 Adviseurs Lokale Sport (in november 2019 nog 48 adviseurs), die
zijn gekoppeld aan 355 Nederlandse gemeenten. De adviseurs zijn afkomstig van verschillende
organisaties. Van de 79 adviseurs zijn 39 adviseurs afkomstig van sportbonden (KNVB, KNGU, Nevobo,
KNKV, JBN, KNZB, NSKiV) en NOC*NSF, twee adviseurs vanuit NL Actief en 38 adviseurs vanuit provinciale
sportorganisaties (of Rotterdam Sportsupport). Het netwerk is verdeeld in twee teams.
In het kernteam zitten in april 2020 tien adviseurs (in november 2019 9 adviseurs), die door hun
organisatie worden uitgeleend aan de gezamenlijke sport. De adviseurs uit het kernteam zijn actief in
meerdere gemeenten, maar hebben daarnaast ook tijd en ruimte om breder actief te zijn. Ze wonen
bijvoorbeeld aan het sportakkoord gerelateerde bijeenkomsten bij en denken door middel van intervisie
en kennisuitwisseling mee over de ontwikkelen van het netwerk. Daarnaast hebben de leden van het
kernteam een coachende rol voor andere adviseurs (zie kopje ondersteuning). Het kernteam komt elke
drie weken bij elkaar voor een werksessie, onder leiding van het ondersteuningsteam vanuit de
gezamenlijke sport.
Het bredere team is gegroeid van 39 adviseurs in november 2019 naar 69 adviseurs in april 2020. Zij
hebben vanuit hun eigen organisatie een aanstelling voor de functie. Ze vervullen de rol van Adviseur
Lokale Sport bij meerdere gemeenten en hebben hiervoor zes dagdelen per gemeente per jaar
beschikbaar.
In de opzet van het netwerk heeft in de periode november 2019- april 2020 een aantal veranderingen
plaatsgevonden:
• Het aantal gemeenten dat bezig is met een lokaal sportakkoord is bijna verdubbeld, van 174 naar
339. In november 2019 bleek dat het huidige netwerk adviseurs niet voldoende was om alle
gemeenten te bedienen, en ook niet divers genoeg was. Via een uitvraag onder sportbonden
(verenigingsadviseurs) is het gelukt het team uit te breiden met meer inbreng vanuit de
sportbonden, waardoor nu een meer 50/50 verdeling in het team bestaat tussen adviseurs van
provinciale sportorganisaties en sportbonden + NL Actief.
• Het aantal dagdelen dat een adviseur beschikbaar heeft per gemeente. De vier dagdelen die
daarvoor stonden bleken minimaal, dat is uitgebreid naar zes dagdelen per gemeente. De eerste
ervaring van het ondersteuningsteam is dat dit aantal dagdelen over het algemeen voldoende is.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

175

•

•

Een adviseur moet minstens drie tot vijf gemeenten bedienen. Er waren Adviseurs Lokale Sport die
maar één gemeente ondersteunden. Deze mogelijkheid is er nu niet meer. Redenen hiervoor zijn
dat de adviseur dan meer ervaringen kan opdoen en flexibeler kan omgaan met het aantal
dagdelen. Daarnaast liggen deze gemeenten vaak bij elkaar in één regio, waar ook de adviseur al
bekend is, en wordt het hierdoor makkelijker verbindingen tussen gemeenten te maken en
ondersteuningsproducten te combineren.
Adviseurs uit het kernteam hebben een coachende rol voor gemiddeld zes tot zeven andere
adviseurs in hun regio, met name voor nieuwe adviseurs is dit een manier om zo snel mogelijk
kennis en ervaringen te delen.

Activiteiten en ondersteuning
In tabel B3.1 staat een overzicht van de bijeenkomsten die zijn georganiseerd voor (de verschillende
teams van) het netwerk Adviseurs Lokale Sport, door het ondersteuningsteam van de gezamenlijke sport.
Daarnaast wonen de adviseurs regelmatig bijeenkomsten gerelateerd aan het sportakkoord bij, zoals
intervisiebijeenkomsten voor sportformateurs.
Tabel B3.1 Aantal bijeenkomsten netwerk Adviseurs Lokale Sport in de periode 1 september
2019 – 20 april 2020
Bijeenkomst

Aantal

Toelichting

Landelijke bijeenkomsten voor

3

9 September 2019

geheel team Adviseurs Lokale

7 november 2019: voor adviseurs 1e tranche

Sport

30 januari 2020:

Bijeenkomsten Adviseurs Lokale

1

Sport

en kernteam

Werkdagen Adviseurs kernteam

Overig

9 januari 2020: bijeenkomst voor nieuwe adviseurs (36)

Elke drie

Tot 15 maart 2020. Sinds eind maart elke 2 weken een

weken

digitaal overleg.
Adviseurs sluiten aan bij intervisiebijeenkomsten met
sportformateurs (VSG) en regionale VSG bijeenkomsten.

De Adviseurs Lokale Sport worden ondersteund door een team, zodat de adviseurs zelf zo min mogelijk
tijd kwijt zijn aan administratieve taken. Ondersteuning vindt plaats door het organiseren van de
bijeenkomsten voor het hele team en voor het kernteam, door ondersteuningsdocumenten en door andere
activiteiten, namelijk:
• koppeling sportformateur en Adviseur Lokale Sport;
• informatievoorziening Adviseurs Lokale Sport;
• afhandeling van vragen door het ondersteuningsteam (o.a. via e-mail en telefoon);
• interne afstemming met de supportdesk;
• contact onderhouden met andere betrokkenen (zoals adviseurs en sportbonden);
• inzet voor bijeenkomsten Adviseurs Lokale Sport;
• adviseren van Adviseurs Lokale Sport over de inzet van diensten of ondersteuningsmogelijkheden
voor lokale sportraden;
• het behandelen van aanvragen voor diensten;
• versturen van nieuwsbrieven aan de adviseurs;
• een digitale omgeving voor het beheren van achtergronddocumenten voor adviseurs.

176

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Daarnaast hebben de leden van het kernteam een coachende rol voor gemiddeld zes tot zeven andere
adviseurs in hun regio, met name voor nieuwe adviseurs is dit een manier om zo snel mogelijk kennis en
ervaringen te delen. Vanaf februari 2020 zijn er onder leiding van een kerngroeplid regionale overleggen
met de adviseurs die in die regio actief zijn. Vanaf april 2020 gaan deze digitaal door. Het
ondersteuningsteam merkt dat deze regionale bijeenkomsten nuttig worden gevonden. Op deze manier
kunnen kernteamleden landelijke informatie doorgeven en toelichten en andersom de ervaringen van
adviseurs uit de regio ophalen en inbrengen in de kerngroep bijeenkomsten. Tot slot worden de adviseurs
vanaf 15 maart geïnformeerd over de beschikbare informatie en maatregelen voor sportaanbieders in het
kader van de coronacrisis, zodat ze goed zijn voorbereid op vragen die ze daarover krijgen.
Proces en ervaringen
Op basis van een interview met de projectleider van het ondersteuningsteam Adviseurs Lokale Sport,
worden hieronder de belangrijkste procesopbrengsten en ervaringen van de adviseurs lokale sport vanaf
de start van het netwerk (zomer 2019) tot april 2020 weergegeven.
Een belangrijke verandering in de werkwijze van de adviseur ten opzichte van de startfase is dat hij zich
minder direct richt op de sportaanbieders in de betreffende gemeente, maar meer op het netwerk om de
sportaanbieder heen, zoals de buurtsportcoach of lokale verenigingsondersteuner. De beschikbare uren
bleken niet toereikend voor direct contact met alle sportaanbieders, maar ook blijkt het waardevoller om
de adviseur in te zetten als schakel tussen de lokale verenigingsondersteuning en de landelijke
ondersteuningsorganisaties (NOC*NSF, bonden, NL Actief). Het netwerk van lokale ondersteuners is vaak
goed zelf in staat de behoeften van sportaanbieders in kaart te brengen, maar het adviseren over de
mogelijkheden van bonden en het leggen van contacten is iets waar de adviseur van meerwaarde kan zijn.
Dit inzicht kwam voort uit intervisie bijeenkomsten met adviseurs.
Daarnaast merkt het ondersteuningsteam een groot verschil in ervaringen tussen gemeenten. Met name in
grotere gemeenten is vaak al een sterk lokaal netwerk van verenigingsondersteuning, waardoor de rol van
adviseur gemakkelijker is in te vullen: hij kan zich daar beperken tot adviseren. In kleinere gemeenten
waar dit vaker niet het geval is, is het voor de adviseur soms lastiger om zich tot adviseren te beperken.
Dit wordt zeker het geval wanneer een lokaal sportakkoord is getekend en de sportformateur, de aanjager
van het akkoord, verdwijnt.
Het ondersteuningsteam merkt dat er lokaal relatief veel enthousiasme is voor het versterken van lokale
behartiging en samenwerking van sportpartijen (taak 3), bijvoorbeeld door een lokaal sportplatform op te
richten. In gemeenten waar sportorganisaties dit willen, is de mogelijkheid via de adviseur een
begeleidingstraject aan te vragen. Dat is tussen september 2019 en april 2020 circa 35 keer gebeurd.
NOC*NSF volgt deze trajecten en wil de komende periode meer zicht krijgen op het aantal sportraden,
sportplatforms etc. in Nederlandse gemeenten.
De aanvraag van diensten via de adviseurs blijft volgens het ondersteuningsteam enigszins achter bij de
verwachting. Ze ervaren dat de vraag hiernaar niet vanzelf komt en wellicht ook tijd nodig heeft. De
verwachting is dat de behoefte en aandacht voor de diensten minder tijdens het ontwikkelen van lokale
sportakkoorden ontstaat, maar meer in de fase van uitvoering van de lokale sportakkoorden, wanneer de
lokale partijen waaronder sportaanbieders aan de slag gaan met de uitvoering van maatregelen en
activiteiten.
Een aandachtspunt blijkt de overgang van de sluiting van een lokaal akkoord naar de uitvoering van het
akkoord, en de rol van de adviseur daarbij. Het is de bedoeling dat de adviseur betrokken blijft bij het
proces (de adviseur is t/m 2021 aan de gemeente gebonden) en aansluit bij werkgroepen of kerngroepen,
maar zich hierbij beperkt tot adviseren (bijvoorbeeld over diensten). De ervaring tot nu toe met de
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

177

akkoorden in overgangsfases is dat het van groot belang is dat er een lokale trekker is of wordt
aangewezen, die het wegvallen van de sportformateur opvangt. Een vraag hierbij is welke rol de adviseur
kan of moet spelen als hij merkt dat dit niet goed verloopt in de gemeente.
De samenwerking tussen sportformateur en sportadviseur wordt als wisselend ervaren. Voor de eerste
tranche gemeenten gold dat de adviseur vaak halverwege het traject instapte, en dit soms leidde tot
onduidelijkheid over de rolverdeling. In de tweede tranche gemeenten is dit niet meer aan de orde. De
adviseurs ervaren dat het afhankelijk is van de opstelling van de sportformateur of hij zijn rol goed kan
vervullen en voldoende ruimte krijgt. Andersom bleek uit de tussenevaluatie van de eerste tranche lokale
sportakkoorden ook dat de sportformateur de samenwerking met de adviseur soms als lastig ervaart106.
Tot slot ziet het ondersteuningsteam dat het bestaan van het netwerk Adviseurs Lokale Sport tot een
extra opbrengst leidt, namelijk dat ontmoeting en overleg plaatsvindt tussen verenigingsondersteuners
van verschillende organisaties (sportservices, bonden, NL Actief). De achtergrond (specifieke organisatie)
van de ondersteuners lijkt er minder toe te doen, terwijl dat eerder nog wel eens een struikelblok was.
Volgens het ondersteuningsteam is daar een grote stap ingezet. Het team ziet als spinn off van het
netwerk adviseurs ook gebeuren dat de netwerken van verenigingsondersteuning in regio’s dichter bij
elkaar komen. Dit is niet de basisopdracht van de adviseurs, maar wel een onderwerp waar adviseurs een
rol in kunnen spelen.

B3.2 Diensten (services)
Achtergrond en doelen
Ongeveer de helft van het budget vanuit de sportlijn wordt gebruikt om diensten (‘services’) voor
sportclubs aan te bieden. Diensten zijn ondersteuningsproducten of trajecten die door de Adviseur Lokale
Sport kunnen worden toegekend aan sportclubs. Het doel van de diensten is clubs te helpen om zichzelf te
versterken, zodat ze makkelijker bij kunnen dragen aan de ambities van het lokale sportakkoord.
Opzet
De gezamenlijke sport heeft een lijst met diensten opgesteld, waarop circa 300 producten en diensten
staan. De diensten zijn ingedeeld in drie categorieën:
• Inspireren & informeren. Dit zijn kortdurende producten, zoals bijeenkomsten, workshops of
inspiratiesessies. De diensten richten zich op verschillende thema’s, en kunnen aan meerdere
clubs tegelijk (bijvoorbeeld op één sportpark) worden gegeven. Aanbieders van diensten in deze
categorie zijn NOC*NSF Academie voor Sportkader en Sport Professionals Netwerk (SPN).
• Opleiden & ontwikkelen. De diensten in deze categorie zijn langere trajecten. Onder ‘Opleiden’
vallen de sporttechnische trainersopleidingen voor niveau 0, 1 en 2 van de bonden. Diensten
binnen het thema ‘Ontwikkelen’ zijn gericht op bestuurlijke ontwikkeling of ontwikkeling van de
gehele organisatie, bijvoorbeeld via procesbegeleiding of bestuurscoaching. Aanbieders van
diensten in deze categorie zijn sportbonden, ASK en SPN.
• Uitvoeren & realiseren. Dit betreft het realiseren van een concreet product binnen één vereniging.
De trajecten Verduurzaming, Gezonde Sportomgeving en het Stimuleringsbudget voor inclusief
sporten en bewegen behoren hiertoe.

Reitsma, M., Pulles, I., Poel, H. van der & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden:
inhoudsanalyse en procesevaluatie. Utrecht: Mulier Instituut.

106

178

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Registratie diensten
In tabel B3.2 t/m B3.6 staan de aangevraagde diensten via het sportakkoord over de periode 1 september
2019 - 31 maart 2020 weergegeven, per thema waarop de dienst betrekking heeft.107
Tabel B3.2 Diensten via het sportakkoord op het thema inclusief sporten en bewegen (in
aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

Trainen en coachen van jongeren

Trainers-starter

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

met autisme
Sporters met een verstandelijke

Trainers-starter

beperking
Sporters met gedragsproblematiek

Trainers-starter

Aangepast sporten, hoe doe je dat?

Trainer/coach

Sporters met een visuele beperking

Trainers-starter

Aantal
5
2
5
2
1

Totaal

15

Tabel B3.3 Diensten via het sportakkoord op het thema duurzame sportinfrastructuur (in
aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

Verduuurzaamheidstraject

Vereniging

De Groene Club (KNVB)

Uitvoeren &

Aantal
319

realiseren
Verduuurzaamheidstraject

Vereniging

Sportstroom

Uitvoeren &

33

realiseren
Verduuurzaamheidstraject
Verduuurzaamheidstraject

Vereniging
Vereniging

Sportservice Noord-

Uitvoeren &

Brabant (SSNB)

realiseren

Team Sportservice

Uitvoeren &

91
63

realiseren
Verduuurzaamheidstraject

Vereniging

Sport Drenthe

Uitvoeren &

34

realiseren
Totaal

107

540

De informatie is tabel B3.2 t/m B.3.7 is ontvangen van NOC*NSF in mei 2020.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

179

Tabel B3.4 Diensten via het sportakkoord op het thema vitale sport- en beweegaanbieders (in
aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

4 inzichten voor bestuurders

Bestuur

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

Sport Professionals

Informeren &

Netwerk

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

Sport Professionals

Ontwikkelen

45

Ontwikkelen

1

Ontwikkelen

4

Ontwikkelen

1

Bestuurlijke Vernieuwing
Gezonde Sportomgeving
Inspiratiebijeenkomst Sport

Bestuur
Bestuur
Vereniging

Professionals Netwerk
Jouw club klaar voor de toekomst?
Kansen voor 50+ Sport
Lang leve de sportouder
Ledenbinding
Nieuwe inkomsten genereren
Presteren met communiceren
Vrijwilligersmanagement
Procesbegeleiding op de club

Bestuur
Bestuur
Vereniging
Bestuur
Bestuur
Bestuur
Bestuur
Vereniging

Aantal
6
2
1
8
3
4
3
7
4
3
13

Netwerk
Talentprogramma Modern Besturen

Bestuur

NOC*NSF Academie voor
Sportkader

Besturen met impact

Bestuur

Koninklijke Nederlandse
Voetbal Bond

Bestuurscoaching

Vereniging

Sport Professionals
Netwerk

Totaal

180

105

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B3.5 Diensten via het sportakkoord op het thema positieve sportcultuur (in aantallen,
over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

Trainen/coachen vanuit

Trainers-starter

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

Koninklijke Nederlandse

Opleiden

1
4

pedagogisch perspectief: 6-12

Aantal
7

jarigen
Trainen/coachen vanuit

Trainers-starter

pedagogisch perspectief: pubers
4 inzichten over trainerschap

Trainers-starter

Pubers zijn leuk!

Trainers-starter

Coach de coach

Trainers-

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

3
18

Hockeybond
gevorderde

Sportkader

inspireren

Vertrouwenscontactpersoon (VCP)

Trainers-starter

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

Herkennen en voorkomen van

Trainers-starter

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

NOC*NSF Academie voor

Informeren &

Sportkader

inspireren

(seksueel) grensoverschrijdend

4
3

gedrag
Terugkomdag

Trainers-starter

Vertrouwenscontactpersoon (VCP)
Online module Een beetje opvoeder
Workshop Sociale Veiligheid

Trainers-starter
Bestuur

Totaal

3
3
3
49

Tabel B3.6 Diensten via het sportakkoord op het thema van jongs af aan vaardig in bewegen
(in aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

Aantal

Basismodule JVTC

Trainers-starter

Koninklijke Nederlandse

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

2

Opleiden

1

Opleiden

3

Voetbal Bond
Basisopleiding Coachen

Trainers-starter

Koninklijke Nederlandse
Hockeybond

Beeball

Trainers-starter

Koninklijke Nederlandse
Baseball en Softbalbond

Beginnerscursus

Trainers-starter

Nederlandse Volleybal
Bond

Beginnerscursus Technische

Technische

Nederlandse Volleybal

Commissie

commissie

Bond

BT2 - Basketball Trainer/Coach 2

Trainers-starter

Nederlandse Basketbal
Bond

Gamecoach

Club

Rugby Nederland

Opleiden

1

GKC C

Trainers-starter

Koninklijke Nederlandse

Opleiden

1

G-voetbaltrainer

Trainers-starter

Opleiden

1

Voetbal Bond
Koninklijke Nederlandse
Voetbal Bond

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

181

Vervolg tabel B3.6 Diensten via het sportakkoord op het thema van jongs af aan vaardig in
bewegen (in aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Naam

Doelgroep

Aanbieder

Type

Gymnastiek -

Trainers-starter

Koninklijke Nederlandse

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

4

Opleiden

4

Opleiden

8

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

1

Opleiden

4

KNZB

Opleiden

1

Koninklijke Nederlandse

Opleiden

3

Opleiden

3

assistentenopleiding

Gymnastiek Unie

Hockey Trainer 2 - Elftal

Koninklijke Nederlandse
Trainers-starter

Hockey Trainer 2 - Jongste jeugd

Hockeybond
Koninklijke Nederlandse

Trainers-starter
Instructeur leszwemmen

Hockeybond
Koninklijke Nederlandse

Trainers-starter
Juniorentrainer

Zwem Bond
Koninklijke Nederlandse

Trainers-starter
Pupillentrainer

Voetbal Bond
Koninklijke Nederlandse

Trainers-starter
Synchroonzwemmen

Voetbal Bond
Koninklijke Nederlandse

Trainers-starter

Zwem Bond

Trainer/Coach 2

Trainers-

Koninklijke Nederlandse

(alleen module 2)

gevorderde

Baseball en Softbalbond

Trainingmaker

Aantal

Nederlandse Volleybal
Trainers-starter

Bond

Volleybaltrainer 2 - volwassenen

Trainers-starter

Nederlandse Volleybal

Waterpolo

Trainers-starter

Bond
Wedstrijdzwemmen
World Rugby Coach 1

Trainers-starter

Zwem Bond

Trainers-starter

Rugby bond Nederland

Totaal

45

In tabel B3.7 staat een overzicht van de aangevraagde diensten s via het sportakkoord in de periode 1
september 2018 – 31 maart 2020, naar thema, naar type, over de tijd en naar aanbieder.

182

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B3.7 Diensten via het sportakkoord, totaal en naar thema, type, maand en aanbieder (in
aantallen, over de periode 1 september 2019- 31 maart 2020)
Totaal
Totaal

Inclusief Duurzaam

754

15

Inspireren & informeren

117

15

Ontwikkelen

51

Opleiden

46

Uitvoeren & realiseren

540

540

Vitaal

Positief Vaardig

105

49

54

48

45

Naar type
51
1

45

540

Naar maand
September 2019

48

48

Oktober 2019

120

120

November 2019

79

79

September - december 2019 (niet
exact bekend)

71

6

35

19

11

December 2019

135

2

82

32

11

8

Januari 2020

114

4

76

15

11

8

Februari 2020

109

2

78

11

5

13

Maart 2020

78

1

57

12

3

5

NOC*NSF Academie voor Sportkader

110

15

47

48

Sport Professionals Netwerk

54

54

Sportbond

50

4

Naar aanbieder

1

45

Aanbieder Verduurzamingstraject (De
Groene Club, Sportstroom, SSNB, Team
Sportservice, Sport Drenthe)

540

540

Selectie en kwaliteitsontwikkeling
De lijst met diensten is samengesteld op basis van verschillende typen ondersteuningsbehoeften van clubs
(zie de drie hiervoor besproken categorieën). In eerste instantie is ervoor gekozen producten en diensten
van de landelijke aanbieders NOC*NSF Academie voor Sportkader (ASK), Sport Professionals Netwerk
(SPN), NL Actief (aanbod volgt later) en het aanbod van sportbonden op te nemen. Een uitzondering vormt
de categorie ‘uitvoeren en realiseren’ waarin een aantal specifieke aanbieders zitten, omdat dit
specifieke uitvoeringstrajecten betreft.
De wens is dat het voor aanbieders een ‘open lijst’ wordt, waarop in principe een dienst van elke type
aanbieder kan komen te staan. Dit vanuit de gedachte dat vragen en behoeften van clubs niet altijd
beantwoord kunnen worden als maar een selectie van aanbieders is opgenomen. Een uitgangspunt bij deze
‘open lijst’ is wel dat de diensten moeten voldoen aan kwaliteitscriteria. Het streven is om een kortere
lijst van betere kwaliteit te realiseren. De lijst moet bovendien duidelijk zijn, zowel over wat het doel van
de dienst is als over wat het verschil is met andere diensten.
Sinds eind 2019 wordt vanuit de gezamenlijke sport gewerkt aan het opstellen van kwaliteitskaders voor
de diensten en voor de professionals die diensten verlenen. De kwaliteitsontwikkeling van professionals
krijgt aandacht in de ontwikkeling van het Sport Professionals Netwerk. De sportlijn werkt aan het
opstellen van kwaliteitscriteria waarmee een light check kan worden uitgevoerd op
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

183

ondersteuningsproducten. De ontwikkeling hiervan is net gestart. Voor het opstellen van de
kwaliteitskaders wordt input gevraagd van de partijen uit de gezamenlijke sport. De producten gericht op
bestuurders worden het eerst bekeken. De verwachting is dat hier in juni 2020 duidelijke kaders voor
beschikbaar zijn. De diensten voor trainers/coaches volgen naar verwachting voor september van 2020.
Tegelijkertijd loopt een traject om te bepalen hoe de opgestelde kwaliteitskaders getoetst kunnen
worden en wie dat zou moeten doen.
In het kader van de kwaliteitsontwikkeling van de ondersteuningsproducten worden ook een
haalbaarheidsonderzoek en een behoeftebepaling uitgevoerd. Het haalbaarheidsonderzoek heeft als doel
in kaart te brengen welke digitale ondersteuningsmogelijkheden gericht op trainers en coaches bestaan,
en hoe eventueel al bestaande online producten bij bijvoorbeeld een sportbond kunnen worden
omgevormd tot een sportgeneriek product dat breder kan worden gebruikt. Een voorbeeld hiervan is de
online module een beetje opvoeder, die door de KNHB is ontwikkeld, maar inmiddels via ASK bij allerlei
sporttakken wordt ingezet. De resultaten en aanbevelingen uit het onderzoek worden in juni 2020
verwacht. De behoeftebepaling heeft als doel de signalen over lokale behoeften van verenigingen goed bij
elkaar te brengen en inzicht te maken, en daarnaast te onderzoeken hoe deze behoeften structureel
kunnen worden opgehaald. Het gaat zowel om de ontwikkeling van de vereniging als geheel als om de
ontwikkeling van het (vrijwillig) kader. De opdrachtformulering is in mei 2020.
Ervaringen inzet diensten
Uit de ervaringen vanuit het netwerk Adviseurs Lokale Sport bleek al dat de adviseurs tijdens de
ontwikkeling van een lokaal sportakkoord nog minder behoeften voor diensten zien bij sportaanbieders, en
dat zij verwachten dat die behoeften wellicht groter worden in de uitvoeringsfase van een sportakkoord.
Voor het achterblijven van de inzet van diensten zijn volgens de projectleiders meerdere factoren van
belang. Zo is het niet altijd makkelijk voor een Adviseur Lokale Sport om op basis van de dienstenlijst een
goede match te maken, en omgekeerd voor de sportaanbieder niet altijd bekend welke mogelijkheden er
zijn. Bovendien kan de verdeling van budgetten vooral in kleinere gemeenten een knelpunt zijn, omdat de
budgetten voor diensten naar inwonertal zijn opgesteld en er dan keuzes moeten worden gemaakt. Het
streven vanuit de sportlijn is om de komende periode in te zetten op het ondersteunen van
sportaanbieders met inspiratiesessies, omdat deze een goede mogelijkheid geven een brede groep te
bereiken (meerdere doelgroepen binnen één club of meerdere clubs) en om beter zicht te krijgen op de
behoeften.

B3.3 Sport Professionals Netwerk (SPN)
Voortgang: verbreden van het netwerk naar andere opdrachtgevers
• Dit traject is nu gaande en loopt in principe tot eind 2020, maar mogelijk wordt het traject
verlengd. Inmiddels zijn elf bonden betrokken bij het traject en worden via deze bonden ook al
professionals van SPN ingezet om hun verenigingen te ondersteunen. Ook enkele kleinere
sportbonden maken hier inmiddels gebruik van Daarnaast zijn ook drie gemeenten betrokken, die
zich op soortgelijke wijze bij het netwerk willen aansluiten.
• De eerste ervaringen van de projectleider zijn dat voornamelijk de bonden, die zelf minder
mogelijkheden voor verenigingsondersteuning hebben, blij zijn dat ze het SPN kunnen inzetten.
Dit geeft hen de mogelijkheid een flexibele schil aan verenigingsondersteuners te kunnen
inzetten. Voor de grotere bonden lijkt vooral de mogelijkheid om via het netwerk specifieke
expertise te kunnen inzetten een toegevoegde waarde. Daarnaast geeft het de mogelijkheid om
de verenigingsondersteuning flexibel uit te breiden.

184

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

Om SPN ook na 2020 een plek te geven binnen het sportlandschap, is een doel om een
businessmodel te ontwikkelen.

Voortgang: verbreden van het netwerk naar type ondersteuningsfunctie
• Bij het Sport Professionals Netwerk zijn ongeveer 230 professionals aangesloten. Waar dit eerst
vooral zpp-ers waren, zijn nu ook meer mensen die een functie als verenigingsondersteuner
hebben, bijvoorbeeld bij een sportraad of sportbond, aangesloten.
• De meerderheid van de professionals in het SPN richtte zich vooral op procesbegeleiding. De
ambitie is om meer verbreding aan te brengen in het type ondersteuningsfuncties. Inmiddels zijn
ongeveer 10 professionals aangesloten die ondersteuning op sporttechnisch beleid geven. Via het
netwerk wordt nu voornamelijk procesbegeleiding voor bestuur en technisch hart gegeven. In het
netwerk zit inmiddels een kleine groep ondersteuners op het gebied van accommodaties,
bouwkundige/juridische ondersteuning. Voor dit onderwerp is specifieke expertise nodig, maar er
is ook minder vraag naar, dus de kleine groep ondersteuners in het netwerk voldoet voor nu. Tot
slot is er nog behoefte aan verbreding van de groep docenten/leercoaches in het netwerk. Deze
groep overlapt deels met de docentenpoule van de Academie voor Sportkader, waarvan al wel een
deel aangesloten is. Vanuit dit type ondersteuningsfunctie zouden ook docenten en coaches van
sportbonden in het netwerk kunnen worden opgenomen, bijvoorbeeld voor sportpedagogische
ondersteuning die vaak sportgeneriek is. Een bijkomend voordeel van aansluiting bij het netwerk
is dat het SPN contractuele en administratieve taken voor de professionals kan overnemen.
• De NOC*NSF Academie voor Sportkader is ook aanbieder van producten en diensten, en heeft
hiervoor een eigen docentenpoule. Met de verbreding van het SPN ontstaat overlap, wat betreft
de professionals. Het is volgens de projectleider goed mogelijk dat de docenten van ASK worden
ondergebracht binnen SPN. Een voordeel hiervan kan zijn dat de kwaliteitsborging van
professionals op dezelfde plek plaatsvindt.
Voortgang: kwaliteitszorgsysteem
• Om de kwaliteit van professionals te waarborgen, wordt een aantal activiteiten uitgevoerd. Met
iedereen vindt een intake plaats op basis van een opgesteld profiel voor een SPN-professional. Er
wordt gecheckt op aanwezigheid van een VOG en relevante diploma’s. Daarnaast nemen
professionals verplicht deel aan bijscholingen en intervisiebijeenkomsten, en wordt actief
gevraagd naar feedback over de professional door de vereniging die begeleiding ontvangt. Binnen
het netwerk worden, in de basis, vier functies onderscheiden: procesbegeleider, projectleider,
adviseur en expert. Afhankelijk van de functie wordt nog specifiek gescreend op benodigde
onderdelen voor die functie. Naaste de basisfunctie profileren professionals zich met verschillende
thema’s waar ze ervaring mee hebben.
• Het koppelen van een professional met een opdracht bij een vereniging gebeurt vaak op basis van
bestaande contacten, via-via of omdat opdrachtgevers al bekend zijn met bepaalde expertise van
een professional. Het streven vanuit de projectleiding is om bij de koppeling meer gebruik te
maken van het open aanbieden van opdrachten, waarbij een backoffice kan helpen de meest
geschikte professional aan de opdracht te verbinden.
• Op dit moment is wel aandacht voor het kwaliteitszorgsysteem, maar wordt er nog niet
geselecteerd op basis hiervan. Met het oog op het creëren van een businessmodel voor SPN, wordt
ook bij bonden bevraagd hoe zij aankijken tegen het kwaliteitszorgsysteem, in welke mate zij
deze willen toepassen. Deze gesprekken lopen nog.
Volgens de projectleider lopen de ontwikkelingen in het SPN-traject goed. Zowel voor het doel om SPN uit
te breiden met 450 professionals als 25 opdrachtgevers geldt dat de helft is bereikt. Een uitdaging is om
een werkend businessmodel voor het netwerk te creëren. Hierover vinden gesprekken met bonden en
professionals plaats, waarbij verschillende opties met betrekking tot financiering worden bekeken.
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

185

De projectleider heeft vertrouwen in het voortbestaan van het netwerk. Het feit dat professionals vanuit
verschillende bonden, gemeenten, sportservices en ASK zijn aangesloten geeft aan dat de meerwaarde
van het netwerk wordt gezien. Mede door de huidige coronacrisis ziet de projectleider voor de korte
termijn aandachtspunten in het goed betrokken houden van de professionals. Ook als er minder
opdrachten beschikbaar zijn, is het van belang om het netwerk levend te houden.

186

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bijlage 4. Procesopbrengsten nationale lijn
B4.1 Overzicht activiteiten nationale lijn
Tabel B4.1 Overzicht van activiteiten vanuit nationale lijn sportakkoord, in maart 2020
Activiteit

Thema

Projectsubsidies en -opdrachten
Special Olympics Healthy Athletes

Inclusief sporten en bewegen

Special Olympics Play Unified

Inclusief sporten en bewegen

Stichting Gouden dagen (Vitality games)

Inclusief sporten en bewegen

Voetbal voor iedereen (KNVB)*

Inclusief sporten en bewegen

Sporthulpmiddelen

Inclusief sporten en bewegen

Vervoersregeling/vervoersvoorziening

Inclusief sporten en bewegen

Nederlandse doven sportbond (toelage)

Inclusief sporten en bewegen

Alliantiepartners Inclusief sporten en bewegen voor iedereen

Inclusief sporten en bewegen

•

Voorzitter

•

Bas van de Goor Foundation

•

Fonds Gehandicaptensport

•

Jeugdfonds Sport & Cultuur

•

John Blankenstein Foundation

•

MEE NL

•

NOC*NSF

•

Ouderenfonds

•

Sportkracht12

•

Stichting Life Goals

•

VSG

Campagne buitenruimte

Duurzame sportinfrastructuur

Subsidieregeling SPUK

Duurzame sportinfrastructuur

Subsidieregeling BOSA

Duurzame sportinfrastructuur

Subsidieregeling SBIR kunstgras

Duurzame sportinfrastructuur

Alliantie Gelijkspelen

Positieve sportcultuur

Stichting Halt

Positieve sportcultuur

Code Goed Sportbestuur

Positieve sportcultuur

Commissie de Vries/ Centrum Veilige Sport Nederland

Positieve sportcultuur

ISR (Instituut Sportrechtspraak)

Positieve sportcultuur

Stichting De Stilte Verbroken

Positieve sportcultuur

Vechtsport Autoriteit

Positieve sportcultuur

Koningsspelen

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Gezonde School

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Gezonde Kinderopvang

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Congressen rondom Vaardig in Bewegen

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Olympic Moves

Van jongs af aan vaardig in bewegen

De Kleine Beweegagenda

Van jongs af aan vaardig in bewegen

NL Zwemveilig

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

187

Vervolg tabel B4.1 Overzicht van activiteiten vanuit nationale lijn sportakkoord, in maart
2020
Activiteit

Thema

Challenges
Bewustwording inclusief sporten en bewegen

Inclusief sporten en bewegen

Kinderen meer buiten bewegen

Van jongs af aan vaardig in bewegen

Vrijwilligerscoördinator sportclub ondersteunen

Vitale sport- en beweegaanbieders

Beter toegankelijke speelplekken

Duurzame sportinfrastructuur

Samen spelen met een beperking

Van jongs af aan vaardig in bewegen,
inclusief sporten en bewegen

Meer vrijwilligers voor sportclubs

Vitale sport- en beweegaanbieders

Communities of Practice
CoP Buurtsportcoaches
Kennis- en validatievraagstukken
Organisatie en financiering van de sport
Menselijk kapitaal

B4.2 Challenges
Bewustwording inclusief sporten en bewegen
Budget:

€ 100.000,€ 15.000 ontwikkelbudget (3 x € 5.000)
€ 75.000 uitvoeringsbudget

Vraag:

Bedenk een creatieve en spraakmakende bewustwordingscampagne: hoe zorgen we ervoor
dat iedereen zich welkom voelt in de sport?
Wij vinden het belangrijk dat iedereen kan sporten of bewegen in een inclusieve omgeving
waarin iedereen zich thuis voelt en in staat is om op zijn of haar niveau en naar eigen wensen
en behoeften te sporten. Die omgeving is er nu helaas lang niet overal. Daarom hebben wij
ons met 9 partijen in het Nationaal Sportakkoord verbonden in de alliantie 'Sporten en
bewegen voor iedereen' om te werken aan het wegnemen van ervaren belemmeringen om te
gaan of te blijven sporten. Wij zoeken daarbij jullie hulp!
Wij zijn op zoek naar concepten voor campagnes die voor deze bewustwording zorgen en zo
bijdragen aan een inclusievere sportwereld. Het beste concept willen wij in de praktijk
brengen. Daarvoor is €75.000,- uitvoeringsbudget beschikbaar!

Winnaars:

De alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ heeft de drie beste ideeën geselecteerd. Deze
kregen nu ieder € 5.000,- ontwikkelbudget om hun idee door te ontwikkelen tot een volledig
uitvoerbaar campagneplan.
De drie beste ideeën kwamen van:

188

-

Zouka Media

-

Social Brothers

-

Willem van Rooij

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Uiteindelijk is het campagneplan van Zouka Media als beste beoordeeld door de
alliantiepartners, en krijgen zij € 75.000,- om een campagne voor inclusief sporten en
bewegen te ontwikkelen.
Cijfers:

41 inzendingen
8 partijen hebben hun idee gepitcht voor de jury
3 winnaars van ontwikkelbudget geselecteerd
1 winnaar geselecteerd

Kinderen meer buiten bewegen
Budget:

€ 160.000,- (4 x € 40.000,-) ontwikkelbudget

Vraag:

Gezocht: innovatieve oplossingen en producten die kinderen (0-12) stimuleren om meer te
bewegen en sporten in de openbare ruimte.
Sporten en bewegen in de openbare ruimte wordt steeds populairder. Dat juichen we van
harte toe. Hoe meer mensen bewegen hoe beter! Sporten in de openbare ruimte is een zeer
laagdrempelige manier om in beweging te komen die bovendien voor iedereen beschikbaar is.
Wij zijn op zoek naar (fysieke) oplossingen / concepten om sporten en bewegen in de
openbare ruimte nog makkelijker, leuker en beter te maken. Specifiek voor de jongsten onder
ons. Het gemiddeld aantal speeluren van een kind is de afgelopen 30 jaar namelijk drastisch
gedaald van 15.000 naar 1.700 uur in 2015. Dat is geen goed nieuws, want het overgewicht
onder kinderen neemt toe en de motorische vaardigheden nemen af.
Er zijn natuurlijk al vele sport- en speltoestellen en faciliteiten voor in de openbare ruimte die
kinderen uitnodigen tot beweging. Wij zijn op zoek naar nieuwe innovatieve fysieke
oplossingen, concepten en producten om deze doelgroep (en hun ouders) te stimuleren om
meer buiten te bewegen en sporten en daarbij extra aandacht te geven aan
beweegvaardigheid. Hebben jullie dé oplossing? Dan ontvangen we graag jullie pitch!

Winnaars:

Sportbedrijf Arnhem met project ‘De fun van bewegen dichtbij huis’:
Beweegmogelijkheden in de openbare ruimte.
Met dit concept worden jonge kinderen (2 t/m 4 jaar) en hun ouders dichtbij huis in beweging
gebracht door middel van modulaire beweegaanleidingen. Op de route naar de supermarkt
bijvoorbeeld, kunnen ineens speelobjecten gevonden worden die aanzetten tot uitproberen en
bewegen en die afgewisseld kunnen worden.
Consulting Kids met project Stuitergras:
Het gaat om grasveldjes in de openbare ruimte waarop kinderen zich als ware superhelden
met reuzesprongen van de ene plek naar de andere plek kunnen verplaatsen. Kinderen
stuiteren als het ware over het gras en maken de meest coole bewegingen in de lucht. Dit
effect wordt gerealiseerd door ingegraven mini-trampolines met een diameter van 1 meter die
op slimme wijze zijn voorzien van een meeverende laag kunstgras.
Jantje Beton met Play 2 Move:
Deze pilot leidt tot een methode die off- en online spelen verbindt en kinderen meer laat
bewegen. Kinderen (8-12 jaar) spelen (samen met ouders) de online Game Nrgy Quest.
Hiermee brengen ze speelvoorkeuren in kaart en in welke mate kinderen nu buiten
spelen/bewegen. Voor de gemeten speelactiviteit krijgen ze energiepunten. Deze
vermeerderen door buiten speeluitdagingen aan te gaan op onder andere speelplekken.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

189

Novasports met de Speelkoepel:
Novasports Sport & Beweeg heeft een multifunctionele speelkoepel bedacht die in de
openbare ruimte geplaatst wordt en vrij toegankelijk is, en die kinderen uitnodigt (samen)
buiten te spelen. Kinderen kunnen hun creatieve kant kwijt door de vele (zelfbedachte) sporten spelvormen die ze op de Speelkoepel kunnen uitvoeren. Er is geen uitleg nodig voor het
spelen met de Speelkoepel en de koepel kent geen gevaarlijke onderdelen. Novasports wil de
(mobiele) speelkoepel verder ontwikkelen tot een eerste digitale koepel.
Cijfers:

154 inzendingen
37 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld
8 partijen hebben hun idee voor de jury gepitcht
4 winnaars geselecteerd

Meer vrijwilligers voor sportclubs
Budget:

€ 300.000,- ontwikkelbudget

Vraag:

Vraagstelling
‘We zijn op zoek naar nieuwe, innovatieve oplossingen/concepten die het aantal (structurele)
vrijwilligers van sportclubs verhogen.’
Doel en toelichting
Er wordt gezocht naar oplossingen en concepten die concrete handvatten bieden aan
bestuurders, vrijwilligers en leden om te werken aan de aantrekkelijkheid van vrijwillige inzet
bij de eigen sportclub, en die leiden tot structurele verbetering. Deze concepten kunnen
ideeën uit andere sectoren zijn die toepasbaar worden gemaakt op de sport, maar het kunnen
ook nieuwe ideeën zijn.

Winnaars:

-

82 inzendingen;

-

20 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld;

-

hieruit zijn geen winnaars naar voren gekomen vanwege de volgende reden:

Helaas bleek tijdens de juryselectie dat de inzendingen niet konden voldoen aan de
verwachtingen van de jury. Dit komt mede doordat we de vraagstelling van de challenge
dusdanig breed hebben uitgezet, dat er geen inzending was die op een goede manier alle
punten van de vrijwilligersproblematiek kon raken. We hebben deze vraagstelling uitgebreid
geëvalueerd, en de conclusie getrokken dat de vrijwilligersproblematiek dusdanig breed is dat
er niet één oplossing gezocht moet worden voor één probleem. Als vervolgstap kiezen we een
andere aanvliegroute: we splitsen de problematiek op, en willen door middel van nieuwe
uitvragen op zoek gaan naar oplossingen.
Cijfers:

82 inzendingen
20 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld
Hieruit zijn geen winnaars naar voren gekomen

Inclusief spelen: Beter toegankelijke speelplekken
Budget:

€ 140.000,- ontwikkelbudget

Vraag:

Gezocht: Innovatieve oplossingen/concepten die ervoor zorgen dat bestaande speelplekken
beter toegankelijk worden voor kinderen en ouders met een beperking.
Spelen, het liefst samen met vrienden, is voor ieder kind heel belangrijk. Zo ook voor de meer
dan 200.000 kinderen met een beperking in Nederland. Maar helaas is dit voor hen niet zo
vanzelfsprekend. Naast dat speelplekken vaak fysiek niet toegankelijk zijn, is het ook
belangrijk dat de speelplekken en -toestellen de aanleiding zijn voor kinderen met en zonder

190

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

beperking om echt samen te gaan spelen. Want het sociale aspect van vrienden is minstens zo
belangrijk, niemand wil immers alleen moeten spelen.
Voor kinderen met een beperking is het vaak extra moeilijk om vrienden te maken in de buurt
omdat zij vaak niet in hun eigen buurt naar school of naar de sportvereniging gaan. Kinderen
met een beperking ervaren hierdoor vaker gevoelens van eenzaamheid. En dat terwijl
vriendschappen juist zo belangrijk zijn voor hun ontwikkeling en zelfvertrouwen. Kinderen
met een beperking zouden gewoon samen met hun leeftijdsgenootjes in de buurt moeten
kunnen spelen!
Winnaars:

Uit deze challenge zijn geen winnaars naar voren gekomen. De jury heeft meerdere ideeën
beoordeeld. Dit waren leuke, interessante concepten, maar de jury miste de opschaalbaarheid
die ervoor kon zorgen dat dit soort projecten ook landelijk de gewenste impact konden
hebben.

Cijfers:

9 inzendingen
8 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld
2 partijen hebben hun idee voor de jury gepitcht
0 winnaars geselecteerd

Inclusief spelen: Samen spelen met een beperking
Budget:

€ 140.000,- ontwikkelbudget

Vraag:

Gezocht: Innovatieve concepten die ervoor zorgen dat kinderen met en zonder beperking
spelenderwijs met elkaar in contact komen.
Spelen, het liefst samen met vrienden, is voor ieder kind heel belangrijk. Zo ook voor de meer
dan 200.000 kinderen met een beperking in Nederland. Maar helaas is dit voor hen niet zo
vanzelfsprekend. Naast dat speelplekken vaak fysiek niet toegankelijk zijn, is het ook
belangrijk dat de speelplekken en -toestellen de aanleiding zijn voor kinderen met en zonder
beperking om echt samen te gaan spelen. Want het sociale aspect van vrienden is minstens zo
belangrijk, niemand wil immers alleen moeten spelen.
Voor kinderen met een beperking is het vaak extra moeilijk om vrienden te maken in de buurt
omdat zij vaak niet in hun eigen buurt naar school of naar de sportvereniging gaan. Kinderen
met een beperking ervaren hierdoor vaker gevoelens van eenzaamheid. En dat terwijl
vriendschappen juist zo belangrijk zijn voor hun ontwikkeling en zelfvertrouwen. Kinderen
met een beperking zouden gewoon samen met hun leeftijdsgenootjes in de buurt moeten
kunnen spelen!

Winnaars:

Speelboog Yalp Sona
De Yalp Sona is een speelboog met een bewegingssensor en camera bovenin, die de
bewegingen van mensen op de vloer registreert. Met één druk op de knop kan gekozen
worden voor een spel. De Yalp Sona maakt gebruik van de grote interesse van kinderen in
gamen en moderne technologie en combineert dit met actief buiten spelen (actief bewegen,
grenzen verleggen en sociale ontwikkeling). Met het interactieve speelconcept Sona helpt Yalp
kinderen waarvoor (samen)spelen niet bereikbaar is, toegankelijker te maken.
Buiten bewegen met Picoo
Picoo is een interactief buitenspeelgoed in de vorm van een draagbare spelcomputer. Dit
product combineert interactieve technologie met traditioneel buitenspelen (bijvoorbeeld
tikkertje of verstoppertje). Ieder kind gebruikt een eigen controller waardoor adaptief spelen
(individueel instelbaar speelniveau) mogelijk wordt. Doordat Picoo interactieve én adaptieve

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

191

technologie combineert met buitenspelen, biedt Picoo de perfecte oplossing voor kinderen die
te weinig bewegen en buitenspelen. Tevens bevordert Picoo samenspel en interactie voor
kinderen met een beperking, onderling óf met kinderen zonder beperking.
Cijfers:

25 inzendingen
20 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld
5 partijen hebben hun idee voor de jury gepitcht
2 winnaars geselecteerd

Vrijwilligerscoördinator sportclub ondersteunen
Budget:

€ 140.000,- ontwikkelbudget

Vraag:

Gezocht: Innovatieve oplossingen en producten die de vrijwilligerscoördinator van sportclubs
ontlasten en ondersteunen.
Bestuurders, trainers, coaches, veldonderhouders en barmedewerkers: ze zijn onmisbaar voor
de sport. We hebben een sterke clubcultuur in ons land en daarbij maken de vrijwilligers het
verschil. Er zijn meer dan 1,2 miljoen mensen die zich vrijwillig inzetten voor de ruim 5,3
miljoen sporters in Nederland.
De sportsector is voor een groot deel afhankelijk van mensen die zich op vrijwillige basis
inzetten voor de sportclub. Hoewel het percentage mensen dat zich inzet als vrijwilliger bij
een sportclub al meerdere jaren stabiel is, vinden sportclubs het toch steeds moeilijker om
voldoende vrijwilligers te vinden.
Het vrijwilligersprobleem heeft verschillende kanten en oorzaken. In deze challenge willen we
inzoomen op één specifiek onderdeel, dat naar voren kwam uit gesprekken met clubs en
eerdere challenges: dat het niet voor elke club makkelijk is om de openstaande
vrijwilligerstaken duidelijk zichtbaar, aantrekkelijk en up-to-date te presenteren aan hun
leden. De vrijwilligerscoördinator heeft dan ook een lastige taak. Een berichtje op de website
met de vraag naar bijvoorbeeld een nieuw bestuurslid of deelnemers aan de jaarlijkse klusdag
heeft vaak niet genoeg effect en het ontbreekt aan tijd om verschillende potentiële
vrijwilligers persoonlijk te benaderen.

Winnaars:

Sportservice Nederland met “Taakie”
Wmatch is een portal en platform dat de vrijwilligerscoördinator faciliteert in het werven van
vrijwilligers, het registreren van vrijwilligerstaken en het koppelen van vrijwilligers aan
openstaande taken.
Door de profilering van (potentiële) vrijwilligers en het categoriseren van taken wordt het voor
de coördinator mogelijk om gepersonaliseerde campagnes rondom vrijwilligerstaken op te
zetten.
WeMaron met “Hallo Vriend”
'Hallo vriend' is een slimme sms-berichtenservice die aan de hand van een kennisbank
zelfstandig gesprekken voert. 'Hallo vriend' vraagt zaken als: ‘Vind je het leuk als ik je af en
toe vraag om in de kantine te helpen?’ 'Hallo vriend' leert zo de voorkeuren van mensen
kennen, valt ze niet lastig met taken die ze niet leuk vinden en houdt ze op de hoogte van de
ontwikkelingen die ze interessant vinden.

Cijfers:

47 inzendingen
20 inzendingen zijn na preselectie door de jury uitgebreid beoordeeld
5 partijen hebben hun idee voor de jury gepitcht
2 winnaars geselecteerd

192

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Innovaties challenge duurzaamheid (2018)
Uit de challenge in 2018 zijn een aantal innovaties voortgekomen die inmiddels zijn uitgewerkt en in de
afrondende fase zitten:
• Zonnetapijt: oprolbaar zonnefolie dat over sportvelden heen gelegd kan worden wanneer deze
niet gebruikt worden, zodat zonne-energie kan worden opgewekt.
• Warmteopslag: systeem waarmee warmte opgewekt door zonnecollectoren kan worden
opgeslagen, zodat het op de accommodatie kan worden gebruikt wanneer er warmtevraag is
(veelal in de avonduren).
• Luchtdrukbatterij: grote opslag van energie uit zonnepanelen zodat deze energie kan worden
ingezet op sportaccommodaties wanneer er energievraag is (veelal in de avonduren).
• Batterij: opslag van energie uit zonnepanelen.

B4.3 Kennis- en validatievraagstukken
Menselijk kapitaal in de sport
Het vraagstuk ‘menselijk kapitaal in de sport’ wordt verkend vanuit de nationale lijn van het
sportakkoord. Aanleiding voor de verkenning is dat de afgelopen jaren steeds meer vragen opkomen,
zowel vanuit de politiek als vanuit de sportwereld, over arbeidsmarkt in de sport, de capaciteiten en
vaardigheden die nodig zijn om als vrijwilliger of professional in de sport te werken en de aandacht
hiervoor in opleidingen en bij werkgevers.
Het traject zal leiden tot een Human Capital Agenda Sport. De agenda wordt samen met stakeholders
opgesteld en heeft als doel: "Een gezonde sportsector met voldoende en bekwame (betaalde en
onbetaalde) mensen." De agenda zal ingaan op ieders rol in de sector en biedt aan de hand van
actiepunten handvaten voor de stakeholders. Voor het ministerie van VWS biedt de agenda daarnaast
input voor de doorontwikkeling van het beleid. De agenda wordt naar verwachting in het voorjaar van
2021 gepresenteerd.
De verkenning is in de loop van 2019 gestart en op 4 november 2019 heeft een bijeenkomst voor
stakeholders plaatsgevonden. Hierbij waren 55 partijen aanwezig, waaronder vertegenwoordigers van
werkgevers, werknemers, vakbonden, vrijwilligers, sportorganisaties en opleidingen (zowel hbo alsmbo).
De opbrengst van de bijeenkomst wordt weergegeven in de volgende punten:
1. Er is versnipperde kennis over de arbeidsmarkt en opleidingsbehoeften.
2. Het ontbreekt aan een gemeenschappelijk strategische visie over menselijk kapitaal in de sport.
3. De kwaliteit van de begeleiding, de opleiding en de pedagogische vaardigheden van vrijwilligers is
een aandachtspunt, gezien de ambities.
4. De samenwerking en mobiliteit wat betreft arbeidsmarkt en menselijk kapitaal is (te) beperkt
tussen sport en andere sectoren als zorg, welzijn en onderwijs.
5. In de sector is sprake van hoog verloop. In de sportsector wordt vaak gewerkt met meerdere losse
contracten, flexibele arbeidsvoorwaarden en vaak worden sterk uiteenlopende competenties
gevraagd binnen één functie. Een hoog verloop hoeft niet direct een knelpunt te zijn, maar kan
afhankelijk van de onderliggende reden een aandachtspunt zijn.
Met een aantal acties wordt de komende periode vervolg gegeven aan de genoemde punten:
• In de arbeidsmarktmonitor wordt voor het eerst getracht alle kennis over de arbeidsmarkt en
opleidingen bijeen te brengen. De monitor moet een overzicht van de gehele sportsector inclusief
een toekomstverkenning geven. Volgens de oorspronkelijke planning zou de monitor in de zomer
van 2020 worden gepresenteerd, dit verschuift naar najaar 2020.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

193

•

Er wordt een visiebijeenkomst georganiseerd. Daarin wordt met alle stakeholders een ideaalbeeld
van de arbeidsmarkt in de sportsector geschetst. De bijeenkomst stond gepland in het voorjaar
van 2020, maar wordt verschoven naar september 2020.

De opbrengsten van de Arbeidsmarktmonitor en de visiebijeenkomst worden met elkaar in verband
gebracht als volgende stap in het proces. Punten 3, 4 en 5 zijn hierbij onderliggende vraagstukken.
Daarnaast is aandacht voor technische zaken die van invloed zijn op dit proces, zoals arbeidsvoorwaarden
en fiscale en juridische aspecten. Het samenvoegen van de opbrengsten en het in kaart brengen van de
knelpunten, oplossingen en actiepunten in een bijeenkomst met stakeholders staat gepland voor najaar
2020. Op basis van deze acties wordt vorm gegeven aan de Human Capital Agenda.
Het ministerie van VWS neemt in het project een faciliterende rol in, die door de stakeholders wordt
gewaardeerd. De wens om (meer) samen te werken op het thema menselijk kapitaal bestaat bij alle
stakeholders.
Organisatie en financiering van de sport
Vanuit de nationale lijn van het sportakkoord vindt een onderzoek naar de organisatie en financiering van
de sport plaats. De aanleiding hiervoor zijn vragen over de toekomst van de sport in Nederland. De
directie Sport van het ministerie van VWS heeft op 22 februari 2019, mede namens VSG en NOC*NSF, een
adviesaanvraag ingediend bij NL Sportraad voor de uitvoering van een onderzoek. Het doel is te
onderzoeken in hoeverre de sportinfrastructuur in Nederland toekomstbestendig is. De adviesaanvraag
stelt vijf vragen, die zowel voor breedtesport als voor topsport beantwoord moeten worden, De vragen
hebben betrekking op:
1. Het maken van een overzicht van de wijze waarop de huidige sportsector is georganiseerd.
2. Het maken van een analyse van de huidige organisatie van de sportsector.
3. Het maken van een analyse van alle geldstromen (publiek en privaat) in de sportsector.
4. Het schetsen van scenario’s voor een duurzame organisatie en financiering van de sport.
5. Het geven van een advies over welk scenario het meest kansrijk is.
NLsportraad voert het onderzoek uit in twee fases.
1. Brancherapport sport
Fase 1 geeft antwoord op de eerste drie onderzoeksvragen over de huidige organisatie en financiering van
de sport in Nederland. NL Sportraad heeft adviesbureau KPMG opdracht gegeven een brancherapport sport
te maken. Dit rapport is op 8 november gepubliceerd en beschrijft de huidige staat van de sportbranche
en de ontwikkelingen in de periode 2008-2018108. In het rapport wordt vanuit drie perspectieven naar de
Nederlandse sportbranche gekeken: De omvang van de sportbranche en de ontwikkeling daarvan in de
afgelopen jaren, de organisatiestructuur en de financiële stromen richting de verschillende vormen van
sportaanbod.
2. Scenario’s
Fase 2 geeft antwoord op de laatste twee onderzoeksvragen over toekomstscenario’s en advies, en wordt
door de NL Sportraad zelf uitgevoerd, in samenwerking met stakeholders. Als vervolgstap op het uitkomen
van het brancherapport heeft de NL Sportraad in het voorjaar van 2020 een aantal bijeenkomsten
georganiseerd, en is zo met behulp van experts en stakeholders gekomen tot een sterkte/zwakte analyse

https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/kennisbank/publicaties/?brancherapportsport&kb_id=25032&kb_q=.

108

194

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

(SWOT) van de sportsector. Op basis van deze analyse werkt de NL Sportraad aan het opstellen van een
aantal mogelijke scenario’s. Deze scenario’s geven aan in welke richting de sportsector de komende jaren
zou kunnen bewegen, en wat de voor- en de nadelen hierbij zijn.
Naar verwachting worden de scenario’s voor het zomerreces opgeleverd, en wordt daarmee het
adviestraject afgerond109. De Directie Sport formuleert vervolgens een beleidsreactie die, afhankelijk van
de inhoud van het advies, zal leiden tot vervolgstappen en de doorontwikkeling van beleid. Zowel de
beleidsreactie als vervolgstappen worden ondernomen vanuit de bestuurlijke alliantie van het
sportakkoord: VWS, NOC*NSF en VSG.

Het eindadvies is na publicatie in te zien via de website van de NL Sportraad: https://www.nederlandsesportraad.nl/adviezen/organisatie-en-financiering-van-de-sport. Op deze pagina is ook informatie te vinden
over de voortgang van het traject.

109

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

195

Bijlage 5. Inclusief sporten en bewegen
B5.1 Overzicht alliantiepartners en projectsubsidies
Voorzitter alliantie Inclusief sporten en bewegen voor iedereen
De alliantie wordt geleid door een onafhankelijke voorzitter. Taken van deze voorzitter zijn:
• Het laten functioneren van de alliantie, door:
o het aansturen, aanjagen, bekendheid geven aan en vertegenwoordigen van de alliantie;
o het inspireren, enthousiasmeren van de alliantiepartners en zorgen voor afstemming,
verbinding en samenwerking met elkaar op basis van gezamenlijke afspraken.
• Het agenderen van inclusief sporten en bewegen binnen de lokale/regionale sportakkoorden,
door:
o aan te sluiten bij de huidige ontwikkelingen rondom de lokale/regionale sportakkoorden;
o samen te werken met de sportformateurs en de adviseurs lokale sport, zodat zoveel
mogelijk partijen met inclusief sporten en bewegen aan de slag gaan.
• Het opzetten, uitbreiden en versterken van de lokale, regionale en landelijke netwerken rondom
inclusief sporten en bewegen, door:
o zoveel mogelijk aan te sluiten bij bestaande structuren en initiatieven om te verkennen
hoe inclusief sporten en bewegen daarbij aangehaakt kan worden;
o kennis delen, inspireren en enthousiasmeren waardoor bewustwording plaats vindt over de
verschillende mogelijkheden en belemmeringen.
Potentieel nieuwe samenwerkingen
ReumaNL heeft patiëntenverenigingen met een sport- en beweegaanbod. Op drie locaties is een pilot
gestart om het aanbod te verbinden met de lokale samenwerkingsverbanden die zijn ontstaan vanuit
Grenzeloos Actief, waardoor het aanbod zichtbaar wordt en wellicht ook beschikbaar komt voor andere
doelgroepen die hiervan gebruik willen maken. NL Training is als taalaanbieder een aantal pilots gestart
onder andere in Rotterdam en Leiden om taallessen te geven bij sportaanbieders (verenigingen en
zwembaden), zodat er een combinatie gemaakt kan worden met bewegen. Het idee erachter is dat
deelname aan sport- en beweegactiviteiten de integratie binnen de Nederlandse samenleving kan
bevorderen. Het COA is bezig om de aanpak 'Bewegen Naar Toekomst' te ontwikkelen. Zij willen het
werkveld sport en bewegen beter leren kennen en daarop aanhaken. De voorzitter van de alliantie is met
hen in gesprek. In opdracht van de gemeente Groningen heeft Humankind.City een beweegvisie
ontwikkeld om de buitenruimte beter vorm te geven zodat sporten, spelen, ontmoeten en bewegen
(mobiliteit) samen komen. De voorzitter van de alliantie organiseert met Humankind.City een
transitiegesprek organiseren over sporten, spelen, ontmoeten en bewegen in de publieke ruimte voor
iedereen.
Bas van de Goor Foundation
Recent gestart, nog geen informatie over inspanningen beschikbaar.
Fonds Gehandicaptensport
Binnen de alliantie ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ zal het Fonds Gehandicaptensport het product
Uniek Sporten inzetten om bewustwording en kennisdeling te bevorderen, een gidsfunctie naar de sport te
vervullen en het versterken van het online netwerk ter bevordering van offline netwerken. Uniek Sporten
blijft de rol van matchmaker vraag en aanbod voor mensen met een beperking vervullen en verder
versterken. Uniek Sporten is in 50 regio’s actief en vier regio’s zijn bezig met de implementatie van Uniek
Sporten of hebben een intentie uitgesproken. Deze regio’s houden het sportaanbod actueel,
beantwoorden vragen van mensen met een handicap, ouders of verzorgers en professionals enerzijds en de
sportaanbieders anderzijds. Uniek Sporten zorgt voor bereik, binding en doorverwijzing naar sportadvies
196

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

en structureel sporten voor mensen met een handicap. Inmiddels zijn ruim 3.700 sportaanbieders bij
Uniek Sporten aangesloten, worden ruim 6.000 activiteiten aangeboden op ongeveer 4.100 locaties.
De activiteiten van het Fonds Gehandicaptensport zijn onderverdeeld in bewustwording, kennisdeling en
begeleiding van de uitvoering van het sportakkoord.
Bewustwording onder mensen met een handicap/beperking
Fonds Gehandicaptensport gaat jaarlijks aandacht besteden aan het thema inclusief sporten en bewegen
middels lokale en landelijke content. Met het doel bewustwording te creëren bij zowel de niet-sporter als
de sporter. Concrete activiteiten op dit doel:
• Content creëren over inclusief sporten en bewegen voor op de website en sociale media. Veel van
de reguliere content gaat over inclusief sporten en bewegen. Daarnaast zijn er wekelijks
meerdere artikelen met het onderwerp inclusiviteit geplaatst op de website en sociale media.
• Eind 2019 is het Fonds Gehandicaptensport gestart met het opzetten van een nieuwe contentmix.
• Eind 2019 was het bereik van de content rondom Uniek Sporten:
Uniek Sporten

2019

Sept. 2017 - 2019

Sportzoekconversies

47.731

88.138

Websitegebruikers

393.778

996.764

Nieuwsberichten

905

n.v.t.

Facebook-posts

418

n.v.t.

Impressies

9.155.655

n.v.t.

Bereik

1.700.606

n.v.t.

Paginalikes

1.437

10.486

•

•

Het doel met betrekking tot het aantal unieke gebruikers in 2019 was een stijging van 45 procent,
wat uiteindelijk heeft gerealiseerd in een stijging van 64 procent unieke gebruikers. Het aantal
unieke gebruikers sinds het begin van de campagne bedraagt 996.764, waarvan 393.778 unieke
gebruikers in 2019. Voor 2020 is het doel om ruim 45 procent meer unieke gebruikers te bereiken,
wat neerkomt op ongeveer 1.446.248 gebruikers -in totaal, waarvan 450.000 gebruikers in 2020.
Vanuit identificeerbare profielen kunnen mensen persoonlijk aangesproken worden, met content
op maat. Dat vergroot de kans dat zij hun sport vinden. De doelstelling met betrekking tot
identificeerbare profielen was een stijging van 15 procent (41.000 profielen). Een stijging van
7,94% identificeerbare profielen (18.435 profielen) is gerealiseerd. Het streven voor 2020 is een
toename van vijf procent in het aantal identificeerbare profielen (22.500 profielen).

Kennisdeling
Inspanningen die op de doelstellingen met betrekking tot kennisdeling zijn geleverd:
• Elke aangesloten regio door middel van persoonlijk contact minimaal 1 maal per jaar informeren
over het belang van het thema inclusief sporten en bewegen:
o Het fonds is in 2019 met deze contactmomenten gestart en dit loopt door in 2020.
Contactmomenten vinden vooral telefonisch plaats en in sommige gevallen door
bezoeken. Gesprekken worden aangegrepen om te vragen naar het lokale sportakkoord en
het belang van communiceren over inclusie.
o Maandelijks worden contenttips via het communicatie kanaal gedeeld.
o Deze tips worden in een maandelijkse mail nogmaals naar de consulenten toegestuurd
• Elke regio door middel van persoonlijk contact minimaal 1 maal per jaar informeren over het
belang van het produceren van passende content, wat dit is en adviseren hoe dit te verkrijgen.
o Dit wordt meegenomen in de gesprekken die telefonisch en door middel van bezoeken
plaatsvinden. Er ontstaat meer content van regio’s op het vlak van inclusie. Mogelijk als

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

197

•
•

•

•

gevolg van de inzet van het fonds, de lokale sportakkoorden en andere partijen die op
inclusie wijzen.
Inclusief sporten en bewegen opnemen in de presentaties van Uniek Sporten
Mogelijkheid verkennen om de opgedane kennis en kunde in te zetten bij het opzetten van andere
platformen, dan wel het integreren van andere doelgroepen binnen Uniek Sporten zoals Ouderen.
Voeren van gesprekken en beschikbaar zijn om kennis te delen.
o Er hebben diverse gesprekken plaatsgevonden met het Ouderenfonds. Uiteindelijk heeft
het Ouderenfonds besloten om een eigen website te ontwikkelen en niet verder te gaan
met het platform.
Inclusief sporten en bewegen neerzetten als een van de thema's van de landelijke Uniek Sporten
bijeenkomst en daar op waardige wijze invulling aan geven.
o Op de Uniek Sporten dag in 2019, waarop 109 mensen aanwezig waren, heeft VWS tijdens
de opening van de dag over inclusief sporten en bewegen gesproken. Dit om duidelijk te
maken dat inclusief sporten en bewegen onderdeel is van het sport- en beweegbeleid en
dat de aanwezigen hieraan lokaal en regionaal een bijdrage kunnen leveren.
o Vanwege de maatregelen rondom het Coronavirus zal de landelijke Uniek Sporten dag op
25 mei 2020 niet door gaan. De landelijke dag zal naar alle waarschijnlijkheid alsnog in
het najaar plaatsvinden, onderdeel van het programma is de nieuwe samenwerking met
NOC*NSF. Een workshop zal door NOC*NSF ingevuld worden met als thema inclusie.
Medewerking aan het Kennisdelingsplatform van VWS, wanneer gevraagd. Er is nog geen beroep op
Fonds Gehandicaptensport gedaan.

Jeugdfonds Sport & Cultuur
Het Jeugdfonds Sport & Cultuur voert in relatie tot het sportakkoord activiteiten voor de volgende
doelstellingen uit:
• Toegang voor álle kinderen en jongeren uit armere gezinnen
• Sport en cultuur, het diverse aanbod beter ontsluiten en zichtbaar maken
• Borging randvoorwaarden ten behoeve van continuïteit en groei
• Aanjagen lokale sportakkoorden en partnership Ouderenfonds intermediairs
• Sportbuurtcoaches als intermediair voor kinderen, jongeren in minimagezinnen al dan niet met
beperking
• Vindbaarheid en toegankelijkheid intermediairs vergroten voor signaleerders
• Sportdeelname middelbare scholieren uit minimagezinnen vergroten
Voor de eerste drie doelstellingen is informatie over de voortgang en resultaten beschikbaar. De
activiteiten binnen de derde doelstelling richten zich vooral op het inrichten van systemen, ondersteuning
en tools en zijn in die hoedanigheid minder relevant om hier te melden. Aan de overige doelstellingen
wordt sinds de start van 2020 gewerkt en een evaluatie hiervan volgt later.
Toegang voor álle kinderen en jongeren uit armere gezinnen
• Ontwikkeling en uitrol onderwijscampagne primair onderwijs ‘armoede de klas uit’:
werving/relatiebeheer scholen en werving/relatiebeheer intermediairs onderwijs
o Er is een pilot in het primair onderwijs afgerond waarbij is gewerkt aan het inzetten van
vrijwilligers die scholen bezoeken voor betrokkenheid om rol van intermediair te
vervullen. Belangrijkste knelpunt is en blijft capaciteit bij zowel leerkrachten als
coördinatie bij de fondsen. Deze leerpunten uit de pilot vormen input voor een
grootschalige nieuwe campagne Intermediairs in Basisonderwijs in 2020 met een extern
bureau.
• Produceren materiaal onderwijscampagne: voorlichtingsmateriaal scholen en intermediairs.
o In 2019 is een online promotiecampagne Primair Onderwijs uitgevoerd met als doel het
verkrijgen van potentiele intermediairs. Trigger was downloaden checklist ‘Armoede de
198

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

•

•

klas uit’ en gegevens achter te laten. Bereik via Facebook: 48.122 leerkrachten, IB-ers
etc., en LinkedIn: 3.000.
Training coördinatoren lokale fondsen en opbouw en training netwerk vrijwilligers vanuit het
bedrijfsleven/partners t.b.v. a) aansluiting/deelname scholen en b) werving intermediairs.
o Er zijn kennissessies georganiseerd voor de fondsen. Daarnaast is er met het Ouderenfonds
en aantal Eredivisieclubs samenwerking gestart om uit deze netwerken vrijwilligers te
werven. Dit behoeft meer aandacht van beide partijen. Belangrijkste uitkomsten:
Beperkte capaciteit bij leerkrachten en coördinatoren van de fondsen; inzet
buurtsportcoaches rondom scholen is doeltreffend; er is lokaal maatwerk nodig; de route
van intermediair worden en aanvragen doen versimpelen; peer-to-peer communicatie is
zeer effectief; boodschap/content zo specifiek mogelijk op de doelgroep intermediairs
afstemmen.
Events (o.a. aansluiting bij bestaande events onderwijssector, overheid).
o Hierbij wordt samengewerkt met Gelijke Kansen Alliantie, Jeugdeducatiefonds en VNG,
VSG en aangesloten op geplande evenementen. De fondsen sluiten aan bij Regionale
netwerkbijeenkomsten BRC (buurtsportcoaches/cultuurcoaches) van VSG (uitgesteld
vanwege het coronavirus). Daarnaast zal JFSC aanwezig zijn op het VNG-jaarcongres en
VSG congres in september. We overleggen met de GKA en Jeugdeducatiefonds hoe we de
krachten kunnen bundelen. In 2020 aanwezigheid op het AVS-congres (uitgesteld naar
najaar).
Ontwikkeling en uitvoering specifieke projecten/aanpak werving (deels nieuwe) doelgroepen.
o Om zoveel mogelijk kinderen te bereiken, wordt ingezet om de leeftijdsgrenzen van
Jeugdfonds Sport & Cultuur en haar partners op te rekken van 4 tot 18 jaar naar 0 tot 21
jaar en in te zetten op (nieuwe) doelgroepen als meisjes, kinderen met een beperking en
talenten.
- 0-4 jarigen: Voor deze leeftijdsgroep is een online promotie ‘Bewegen voor peuters en
kleuters’ uitgevoerd met aandacht voor babyzwemmen, tuimeljudo, peutervoetbal en
Nijntje Beweeglessen. Voor de Nijntje Beweeglessen is online en via de kanalen van KNGU
aandacht gevraagd voor het JFS&C. Dit heeft in 2019 geresulteerd in 3.560 aanvragen voor
kinderen van 0-4 jaar en in 2020 696 aanvragen voor deze leeftijdsgroep. Specifiek voor de
Nijntje Beweeglessen zijn in 2019 367 aanvragen en in 2020 58 aanvragen ingediend.
- 18-21 jaar: Het bereiken van deze leeftijdsgroep verloopt in samenwerking met Sam& en
partner Kinderhulp. In 2019 zijn voor deze leeftijdsgroep 308 aanvragen ingediend en in
2020 aanvragen.
- Kinderen met een beperking: In samenwerking met Special Heroes, zij vervullen de
intermediaire rol. In 2020 zal JFS&C met het Fonds Gehandicaptensport in gesprek gaan.
- Talenten: Hiervoor wordt samengewerkt met NOC*NSF en het Talentboek. In 2019 werd
door 34 talenten gebruik gemaakt van ondersteuning via JFS&C.

Sport en cultuur, het diverse aanbod beter ontsluiten en zichtbaar maken
• Wervingscampagne cultuur aanbieders, ontsluiten nieuw aanbod cultuurvormen.
o In 2019 heeft het programma ‘Cultuur@CruyffCourts’ plaatsgevonden. In 2020 wordt
hiermee verder gegaan op minimaal 25 courts. Daarnaast vond in 2019 ook het programma
‘The Floor is Yours’ plaats. Ter ere van 40-jarig bestaan van Kinderen voor Kinderen in
2019 konden kinderen met hun schoolklas deelnemen aan een liedjeswedstrijd.
• Produceren materiaal, voorlichting cultuur/aanbod t.b.v. kinderen en jongeren.
o In 2019 zijn een 10-tal landingspagina’s gemaakt voor de sport- en cultuuractiviteiten die
het meest beoefend worden. Door online promoties gedurende het jaar worden ouders
hierop geattendeerd bijv. zwemles. Daarnaast zijn het hele jaar billboards voorzien
geweest van een uiting met ambassadeur Shanice v.d. Sanden.
• Events (o.a. aansluiting bij bestaande events sport en cultuursector, overheid).
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

199

JFSC sluit aan bij zowel landelijke als lokale evenementen zoals Nationale Sportweek, Concert Kinderen
voor kinderen, congressen, de sport en cultuur werkgroep, Open Dag van Cruyff.
John Blankenstein Foundation
De John Blankenstein Foundation (JBF) zet zich in voor de acceptatie van LHBTI-ers in de sport. Sinds 2018
zijn zij penvoerder van de Alliantie Gelijkspelen 4.0 (zie ook hoofdstuk positieve sportcultuur). Deze
alliantie houdt zich bezig met acceptatie van LHBTI-ers in de sport en bestaat naast JBN uit NOC*NSF,
KNVB, KNHB en de Roze Voetbal Fanclubs RVFC. Veel activiteiten van JBF komen overeen met de doelen
van de Alliantie ‘Sport en Bewegen voor iedereen’. Om die reden is er voor gekozen om deze activiteiten
te financieren middels een ophoging van de subsidie die de Alliantie Gelijkspelen 4.0 ontvangt.
Het organiseren van workshops, betrekken van sportbonden en gemeenten en de All Together Challenge
zijn integraal onderdeel van de Alliantie Gelijkspelen 4.0. JBF heeft bijgedragen aan vier bijeenkomsten
bij de KNVB met organisaties uit diverse geledingen om een bijdrage te leveren aan het diversiteitsbeleid.
Ook werden workshops gegeven bij diverse voetbalclubs, gemeenten, sportopleidingen en andere
(sport)organisaties. De All Together Challenge daagt verenigingen, organisaties en gemeenten uit om te
laten zien dat zij zich inzetten voor inclusie en acceptatie,. Door middel van het dragen van een
regenboogband wordt meer aandacht gevraagd voor diversiteit binnen de sportwereld. Tijdens de
internationale Coming Out Day op 11 oktober 2019 is een All Together Challenge georganiseerd binnen het
voetbal, waaraan de aanvoerders van de, Eredivisie, Keuken Kampioen Divisie, de Eredivisie Vrouwen en
het amateurvoetbal deelnamen. Daarnaast droegen coaches, scheidsrechters en FOX Sports-presentatoren
een speciaal regenboogspeldje en werd door FOX Sports regenboogmicrofoons gebruikt.
Er zijn 10.923 regenboogbanden aangevraagd (peildatum 9 april 2020).
MEE NL
De activiteiten van MEE NL richten zich vanuit de expertise van de organisatie op de doelgroep mensen
met een (minder zichtbare) beperking. De uitvoering vindt plaats via de twaalf regionale MEE-organisaties
zodat de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de activiteiten is afgestemd op de lokale en regionale
situatie. In de periode tot aan 2022 zal MEE NL de volgende activiteiten uitvoeren:
De activiteiten van MEE NL richten zich vanuit de expertise van de organisatie op de doelgroep mensen
met een (minder zichtbare) beperking. De uitvoering vindt plaats via de twaalf regionale MEE-organisaties
zodat de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de activiteiten is afgestemd op de lokale en regionale
situatie. In de periode tot aan 2022 zal MEE NL de volgende activiteiten uitvoeren:
• Bereiken en bewustwording doelgroepen/cliënten
De activiteit van MEE NL richt zich op het mobiliseren en faciliteren van de cliëntondersteuners
om het gesprek met hun cliënten aan te gaan over sport en bewegen door hen te informeren en
motiveren. Landelijk wordt een MEE-informatiekaart of attenderingskaart ontwikkeld die de
lokale/regionale cliëntondersteuners kunnen gebruiken in het contact met hun cliënt. Verder
wordt periodiek in de eigen media van MEE NL en de MEE-organisaties (magazines,
nieuwsbrieven, websites, informatiebijeenkomsten, persberichten, etc.) ingegaan op het
thema sport en bewegen.
• Bewustwording professionals sociaal domein
In vervolg op de resultaten van het voorgaande programma Grenzeloos Actief, gaat MEE NL
samen met de alliantiepartners landelijk en regionaal de bewustwording over het nut van sport
en bewegen voor deze doelgroep bij professionals binnen het sociaal domein vergroten, mede
met inzet van ervaringsdeskundigen. MEE NL kan de professionals en organisaties binnen het
sociaal domein ook ondersteunen bij het ontwikkelen en afstemmen van sport- en
beweegaanbod voor mensen met een beperking (bijv. Sport MEE; een inspiratielijst met goede
voorbeelden en de beschrijving van producten).
• Netwerkvorming
200

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

•

MEE NL zal de onderlinge uitwisseling van kennis en ervaringen tussen de MEE-organisaties
faciliteren. Naast de inbreng binnen eigen (overleg)platforms zijn er ook de diverse netwerken
waarin de MEE-organisaties en MEE NL regionaal en landelijk participeren (zoals de
autismenetwerken).
Ervaringsdeskundigen als ambassadeur
MEE NL ziet de mensen uit de doelgroepen als ambassadeur voor het realiseren van de ambities
van het sportakkoord. Zo kunnen zij de toegankelijkheid beoordelen en meedenken over
verbeteringen bij lokale of regionale initiatieven. MEE NL ziet daarbij een rol voor de regionale
MEE-organisaties en organisaties van ervaringsdeskundingen.

Gezien het feit dat de subsidieaanvraag van MEE NL in december 2019 is goedgekeurd, bevindt de
concrete uitwerking van de projectactiviteiten zich nog in de opstart- en uitwerkfase. Voor het voorjaar
van 2020 stonden een aantal activiteiten op de planning die vanwege de coronamaatregelen niet door
hebben kunnen gaan.
NOC*NSF
NOC*NSF heeft een aantal activiteiten ontwikkeld en uitgevoerd rond de thema’s bewustwording, lokale
samenwerking en sportbevordering.
Bewustwording
NOC*NSF voert met het beweegprogramma ‘Ik neem je mee’ een bewustwordingscampagne. Het doel van
dit beweegprogramma is om mensen die niet vanzelfsprekend sporten te laten genieten van sport.
NOC*NSF wil daarbij minimaal 300 niet-sporters aan het sporten krijgen. Daarvoor gaat NOC*NSF op zoek
naar mensen die nog niet sporten, maar dat wel willen en verbinden hen aan een ambassadeur of
(Olympische of Paralympische) topsporter. Deze ambassadeur motiveert en activeert de niet-sporter om
te gaan sporten. De afgelopen periode zouden de ambassadeurs en deelnemers geworven worden, dat is
vanwege de coronacrisis niet gelukt momenteel nog niet aan de orde. Zodra de maatregelen versoepelen
komt NOC*NSF weer in actie, daartoe worden voorbereidingen getroffen.
Lokale samenwerking
Het doel is om lokale samenwerking rondom aangepast sporten te bevorderen. De activiteiten van
NOC*NSF richten zich hierbij op het organiseren van bijeenkomsten, verspreiden van kennis, het bij elkaar
brengen van partijen en waar nodig het verbreden van bestaande samenwerkingen.
Activiteiten die NOC*NSF in gang heeft gezet of reeds zijn uitgevoerd zijn:
• Ondersteuning 25 regionale samenwerkingsverbanden aangepast sporten. Zie voor meer
informatie paragraaf 3.4.2.
• Een werkbijeenkomst diversiteit met sportbonden in november 2019. Belangrijk inzicht is dat
interne diversiteit binnen de eigen bondsorganisaties en clubbesturen onvoldoende is geborgd
binnen beleid. Sportbonden vragen aan NOC*NSF initiatief nemende rol om belang hiervan te
agenderen op verschillende niveaus.
• Er is interesse vanuit bonden om een charter te ondertekenen inzake het verhogen van diversiteit
in de sport. Najaar 2020 zal een symposium diversiteit plaatsvinden.
• Met de Koninklijke Nederlandse Dovensportbond en Gehandicaptensport Nederland wordt
samengewerkt om de integratie van dovensporten bij reguliere sportbonden te voltooien en wordt
procesbegeleiding geboden aan de Dovensportbond om zich van sportbond te ontwikkelen naar
kennisorganisatie.
• Oorspronkelijk zou in mei 2020 in samenwerking met Fonds Gehandicaptensport de jaarlijkse
Uniek Sporten dag plaatsvinden. Kennisuitwisseling tussen regionale en provinciale consulenten én
sportbonden gaat hier plaatsvinden. De Uniek Sporten dag is in verband met het coronavirus naar
een nader te bepalen datum in het najaar van 2020 verplaatst.
• Deelname aan de Canal Parade 2020 is in gang gezet (afgelast).
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

201

•

In samenwerking met de partners van de Alliantie Gelijkspelen, Transgendernetwerk en
ervaringsdeskundigen wordt het huidige transgender advies geactualiseerd en verbreed naar
genderdivers advies. Daarnaast wordt er een handzaam stappenplan voor sportbonden en clubs
ontwikkeld.

Sportbevordering
De regeling van stimuleringsbudgetten uit Grenzeloos Actief is in het sportakkoord doorgetrokken. Zie voor
meer informatie paragraaf 3.4.2.
Ouderenfonds
In 2019 is het Nationaal Ouderenfonds gestart met het programma OldStars Sport. Dit is het vervolg op het
programma OldStars walking football dat het Ouderenfonds en de Eredivisie in 2013 lanceerden. Vanaf
2019 zet het Ouderenfonds zich met de introductie van het programma OldStars Sport als alliantiepartner
in op ouderenvriendelijke sportverenigingen. Het doel daarbij is om in 2021 160 tot 180 sportverenigingen
(verdeeld over acht tot twaalf spelvormen) te ondersteunen. Per doelstelling worden de inspanningen en
resultaten voor 2019 beschreven:
• Er zijn voor vier sporten OldStars walking sports ontwikkeld;
o In 2019 is OldStars voor zes sporten ontwikkeld, namelijk tennis, hockey, basketbal, rugby
en tafeltennis. De vraag vanuit sporten bleek groot en om te voorkomen dat verenigingen
zelf nieuwe walking sportvarianten zouden ontwikkelen zijn meerdere takken van sport
opgepakt. Het Ouderenfonds heeft in overleg met de sportbonden spelregels en
competentiegerichte beweegvormen ontwikkeld. Inspanningen die geleverd zijn:
▪ Met vier van de sportbonden (tennis, handbal, rugby en tafeltennis) is een
samenwerkingsovereenkomst gesloten om de krachten te bundelen op het gebied
van de ontwikkeling van de sport en communicatie.
▪ Landelijke kick-offs zijn georganiseerd, als startsein aan de clubs dat OldStars van
start ging.
▪ Waar nodig zijn aangepaste materialen ontwikkeld, zoals de groene tennisballen
die voor ouderen beter zichtbaar zijn.
• Voor deze vier sporten is er een starterspakket ontwikkeld met onder andere spelregels en
beweeginstructies, zodat de aangepaste beweegvormen een goede introductie kunnen krijgen bij
verenigingen en geborgd kunnen worden binnen de verenigingen;
o Voor alle sporten zijn starterspakketten en communicatiemiddelen gemaakt, inclusief een
pagina met alle beschikbare informatie op oldstars.nl .
• Er zijn 40 teams gestart met een OldStars sport, met in totaal 600 tot 800 spelers;
o In 2019 zijn 36 OldStars teams gestart. Deze teams hadden op 31 december 470
deelnemers, gemiddeld dertien spelers per team. In de opstartfase, als OldStars voor de
diverse sporten landelijk en lokaal nog niet zoveel bekendheid heeft, kost het tijd om
lokaal deelnemers te enthousiasmeren en betrekken. Overzicht teams en spelers:
Sport

Aantal teams

Aantal spelers

Tennis

8

80

Hockey

8

120

Basketbal

4

40

Handbal

10

140

Rugby

2

20

Tafeltennis

3

50

Korfbal

1

20

Totaal

36

470

202

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Daarnaast is het Ouderenfonds met 85 initiatiefnemers in gesprek over het opstarten van
een OldStars team.
Er zijn voor vier sporten OldStars-trainers opgeleid in de OldStars-methodiek, die vervolgens worden
ingezet en begeleid om de aangepaste sport- en beweegvormen te introduceren en borgen binnen
verenigingen;
o Om trainers en begeleiders handvatten aan te reiken en zo ouderen op een verantwoorde
wijze via OldStars Sport in beweging te brengen, worden twee cursussen aangeboden. De
opstartcursus , ook wel basiscursus genoemd, en als vervolg daarop eventueel de
verdiepingscursus.
o Voor alle sporten zijn inmiddels trainers opgeleid.
Er is voor elk van de vier walking sports een landelijke spelersraad opgericht, die vervolgens wordt
geadviseerd en begeleid door het Nationaal Ouderenfonds;
o Op dit moment zijn de verenigingen en teams bezig met hun eigen organisatie en zijn er
nog onvoldoende spelers voor een landelijke spelersraad. Het Ouderenfonds vindt het
belangrijk dat de doelgroep vertegenwoordigd is en dat ouderen een stem hebben binnen
de sport. Het komende jaar gaan ze bekijken of een spelersraad hiervoor de beste vorm is
of dat er ook andere varianten denkbaar zijn.
Er is binnen de deelnemende sportverenigingen een ouderenraad opgestart zodat ouderen actief
kunnen meedenken en -praten over de ontwikkeling van de sport en sportomgeving;
o Binnen de verenigingen is er over het algemeen een ouderenraad opgezet, soms in de
vorm van een commissie, soms met enkele initiatiefnemers die de ouderen binnen de
vereniging vertegenwoordigen.
Middels een enquête is onderzocht:
- de invloed van OldStars op de fysieke conditie van de deelnemers (doelstelling: minimaal 60%
ervaart een positieve invloed);
- de invloed op hun sociale netwerk (doelstelling: minimaal 60% ervaart een positieve invloed);
- hun waardering voor OldStars (doelstelling rapportcijfer minimaal 8);
o Het Ouderenfonds heeft in 2019 de focus gelegd op de ontwikkeling van OldStars voor zes
in plaats van vier sporten. Dit heeft als consequentie dat de is uitgesteld naar juni 2020.
Op dat moment kan worden bepaald of OldStars bij de nieuw ontwikkelde sporten
dezelfde positieve effecten heeft op fysieke conditie, sociaal netwerk en welbevinden als
bij walking football.
Er is door het Nationaal Ouderenfonds aanvullend onderzoek uitgevoerd naar behoefte en aanbod van
alternatieve beweegvormen voor specifieke doelgroepen ouderen, zoals dementerende ouderen.
o Om de mogelijkheden te onderzoeken van verantwoord bewegen voor dementerende ouderen
is op vier plaatsen ervaring opgedaan. Voor én met de doelgroep werden OldStars-dagen
georganiseerd bij o.a. KMD in Wateringen en VVV in Venlo. Het enthousiasme bij de
deelnemers bleek groot en ook het draagvlak bij de teams om spelers met dementie te
betrekken. Om hier een goed vervolg aan te geven zal er een apart beweegprogramma moeten
worden ontwikkeld. Spelers die in hun jeugd hebben gesport, pakken het gemakkelijker weer
op dan deelnemers die vroeger niet sportten. Ook de competentiegerichte beweegvormen en
de begeleiding moeten worden ingericht op mensen met dementie. Daarbij worden
beweegactiviteiten aan sociale activiteiten op het sportcomplex gekoppeld. Hier kan een link
worden leggen met De Derde Helft . Het Ouderenfonds is met Alzheimer Nederland in gesprek
over samenwerking en over hoe ook een training over omgaan met dementie opgepakt zou
kunnen worden.
o

•

•

•

•

•

Sportkracht12
Sportkracht12 is het samenwerkingsverband van alle provinciale sportorganisaties. In de periode juni 2019
tot en met december 2021 maakt Sportkracht21 onderdeel uit van de alliantie ‘Sport en bewegen voor
iedereen’. Daarbij vervult de organisatie de rol van schakel tussen landelijk beleid en de regionale- en
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

203

lokale praktijk. De inspanningen richten zich op het versterken van de bewustwording rond inclusie en
netwerkvorming.
Bewustwording
De activiteiten richten zich op het delen van kennis en informatie in het lokale en regionale netwerk van
Sportkracht12. Daarbij worden met name buurtsport- en beweegcoaches, regiocoaches aangepast sporten
en verenigingsondersteuners gevoed met kennis en informatie.
Activiteiten die inmiddels hebben plaatsgevonden:
• Tweede kwartaal 2019: Informatie gedeeld met Kenniscentrum Sport & Bewegen over de
interventies en scholingen die vanuit Sportkracht12 worden aangeboden ten behoeve van een
landelijke inspiratielijst. De inspiratielijst geeft inzicht in het beschikbare aanbod waarvan bij de
invulling van de uitwerkingsplannen gebruik gemaakt kan worden.
• Vierde kwartaal 2019: In samenwerking met NOC*NSF, is gestart met ondersteuning van
ReumaNederland bij het opzetten van vier mogelijke pilots. Doel van deze pilots is om met lokale
reumapatiënten verenigingen (RPV’s) te komen tot het vergroten sport- en beweegaanbod en de
instroom van mensen met een vorm van reuma te verbreden.
• Eerste kwartaal 2020: Met VSG is meegedacht over het inhoudelijke programma van 27 regionale
bijeenkomsten in het kader van de Brede Regeling Combinatiefuncties en er is ondersteuning
verleend aan het beweegprogramma 'Ik neem je mee' van NOC*NSF door verspreiding van
wervingsteksten voor deelnemers en sportieve ambassadeurs via onze communicatiekanalen.
Netwerkvorming
Samen met NOC*NSF draagt Sportkracht12 zorg voor de regionale samenwerkingsverbanden (zie ook
‘Opzetten, versterken en uitbreiden van lokale en/of regionale samenwerkingsverbanden’). Het doel van
Sportkracht12 is om in december 2021 15 regionale samenwerkingsverbanden te hebben waarin de vraag
naar passend sport- en beweegaanbod en het beschikbare aanbod samenkomt sterker geborgd is.
Sportkracht12 begeleid 15 momenteel samenwerkingsverbanden. Daartoe zijn inmiddels de volgende
inspanningen geleverd:
• In het laatste kwartaal van 2019 heeft SK12 een eerste bijeenkomst georganiseerd voor haar
procesbegeleiders (13 deelnemers).
• In het eerste kwartaal van 2020 heeft SK12 haar procesbegeleiders definitief gekoppeld aan de
ondersteuningsbehoefte van de samenwerkingsverbanden en is de ondersteuning vervolgens
gestart.
Stichting Life Goals
Stichting Life Goals Nederland zet zich in voor sport voor kwetsbare doelgroepen: mensen vanaf 18 jaar
die zich in multiprobleemsituaties bevinden waarbij een ongezonde leefstijl vaak samen gaat met sociale
isolatie en het mijden van zorg. In de periode van 1 juli 2019 tot 31 december 2021 voert Stichting Life
Goals de volgende activiteiten op de thema’s bewustwording, netwerkvorming en bevordering van
sportparticipatie.
Bewustwording
Een van de doelen op het gebied van bewustwording is het informeren van gemeenten over het belang en
de kansen van sport voor kwetsbare doelgroepen, onder meer door inbreng op landelijke en lokale
bijeenkomsten van andere organisaties (twaalf in 2019) en door zelf bijeenkomsten te organiseren.
Tijdens de eindejaar bijeenkomst van Stichting Life Goals was zowel het huidige netwerk van gemeenten
aanwezig als potentiele nieuwe gemeenten. Daarnaast is er via diverse platforms over de Life Goals
programma’s gecommuniceerd, waaronder allesoversport.nl en sportknowhowxl.nl . Stichting Life Goals
levert daarnaast een bijdrage aan het vergroten van de kennis van buurtsportcoaches over de doelgroep
waarbij zij kunnen worden ingezet als Maatschappelijke Sportcoaches. Voor de deelnemers aan de lokale
204

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

programma’s worden evenementen georganiseerd waarin ontmoetingen tussen deelnemers onderling en
inwoners van de stad centraal staan.
Netwerkvorming
Voor netwerkvorming wordt sterk ingezet op de sportformateurs en op die manier sport voor kwetsbare
doelgroepen onder de aandacht te brengen in de nog op te stellen lokale sportakkoorden, met wisselende
uitkomsten. In Amsterdam, Emmen, Gouda, Haarlem, Lelystad, Utrecht en Wageningen, en is de
doelgroep of de organisatie Stichting Life Goals specifiek genoemd en zijn hier budgetten aan gekoppeld.
Bevorderen sportparticipatie
De primaire doelstelling van Life Goals Nederland is het in beweging krijgen van kwetsbare doelgroepen
door middel van sport. Het doel is om de Life Goals Programma’s in de 24 partnersteden door te laten
groeien naar alle 43 centrumgemeenten. In de tweede helft van 2019 zijn er programma’s gestart in
diverse nieuwe gemeenten, waaronder Apeldoorn, Utrecht, Nijkerk, Rotterdam, Veenendaal en
Zwijndrecht. Dit kalenderjaar zijn Capelle aan de IJssel, Vlaardingen en Smallingerland toegevoegd aan
het netwerk van Stichting Life Goals. Dit brengt het totaal naar 26 programma’s. Sinds september 2019
zijn 4.436 individuele deelnemers bereikt (peildatum 30 maart). Binnen de lopende programma’s zijn in
totaal 188 actieve Maatschappelijke Sportcoaches opgeleid, waarvan 58 coaches uit de doelgroep 110.
VSG
Binnen inclusief sporten en bewegen is de rol van VSG primair om bewustwording rond inclusief sporten en
bewegen bij gemeenten te bevorderen en gemeenten te stimuleren een sport- en beweegbeleid te
ontwikkelen waarmee vanuit de sport een koppeling wordt gemaakt met andere beleidsterreinen en
doelstellingen. VSG heeft kennis en goede voorbeelden verspreid en kennisuitwisseling gefaciliteerd via
haar netwerk. Dit gebeurt onder andere door het benutten van de bestaande VSG communicatiekanalen
en congressen en bijeenkomsten. Hieronder een greep uit de onderwerpen, verspreidingskanalen en
activiteiten, met onder andere inbreng van de alliantiepartners ‘Sport en bewegen voor iedereen’:
• Kennis over stand van zaken doelgroepen, zoals:
Volwaardige sportparticipatie is nog geen gelopen race, Whitepaper sport en bewegen voor mensen met
een beperking, Beweegprogramma’s als (preventieve) inzet voor gezonde en vitale ouderen.
• Aansluiten bij gemeentelijk programma’s, zoals:
VN-verdrag handicap en daarop aansluitende Handreiking lokale inclusie agenda, Preventieakkoord door
onder de aandacht brengen van beschikbare VNG ondersteuning, en het Samenspeelakkoord,
Inspiratiebundel: Aan de slag met samen spelen.
• Integraal beleid, zoals:
Een leven lang sporten en bewegen (Amersfoort VSG Kennisdag), Subsidiebeschikkingen en specifieke
voorwaarden, inclusiviteit en diversiteit bevorderen ( Amsterdam VSG Kennisdag), Iedereen doet mee Praat niet langer over, maar mét mensen (Emmen VSG congres 2019), Sociaal domein en sport (Weesp),
Inclusieve stad - Tilburg sport en beweegnota (visie- en beleidsplein), VNG Integraal in de wijk aanpak met
informatie m.b.t. ouderen, mensen met niet-aangeboren hersenletsel, een (licht) verstandelijke
beperking, migratie-achtergrond of chronische ziekte en LHBTI+ en laaggeletterden.
•

110

Inclusief sporten en bewegen in lokale/ regionale sportakkoorden, zoals:

Voor actuele cijfers zie: http://stichtinglifegoals.nl/onze-impact/.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

205

Op basis van vragen een bijdrage geleverd aan lokale bijeenkomsten sportakkoord, verspreiding
voorbeelden lokaal sportakkoord met o.a. aandacht voor beter vindbaar en bereikbaar maken van aanbod
voor mensen met een gezondheidsachterstand (Gennep, Gouda, Olst-Wijhe).
• Sportbevordering en wegnemen belemmeringen, zoals:
Dossier Sportbesluit met aandacht voor activiteiten om de toegankelijkheid van de accommodatie te
verbeteren, verspreiding van informatie over stimuleringsbudget inclusief sporten en bewegen, Campagne
‘Samen voor een land zonder kinderarmoede’, Stimuleringsregelingen voor zwemvaardigheid door
gemeenten, Lancering Volwassenfonds, ‘Ik neem je mee' laat nóg meer mensen van sporten en bewegen
genieten, verspreiding van o.a. inspiratiesheet Inclusief sporten en bewegen onder sportformateurs (langs
de lokale lijn) en VSG als gesprekspartner en verbinder met netwerk (bijv. sporthulpmiddelen - pilot).
•

Gemeenten inspireren om buurtsportcoaches in te zetten en de link met Brede regeling
combinatiefuncties (langs de BRC lijn), zoals:
BSC Magazine Vitale aanbieders met o.a. De buurtsportcoach en cultuurcoach bewijzen hun waarde,
uitgestelde regionale BRC- bijeenkomsten voorjaar 2020: 27 bijeenkomsten met thema inclusie door o.a.
alliantiepartners ‘Sporten en bewegen voor iedereen’ en een sessie ‘Breng beweging in de wijk’ - Bas van
de Goor Foundation, BRC Kennisdag december 2019 met o.a. Sport inzetten als middel tot activering en
ontwikkeling van kwetsbare groepen, Nationale Diabetes Challenge – Bas van de Goor Foundation en 3
sportcafés (Sportcafé mensen in armoede, Sportcafé mensen met beperking, Sportcafé ouderen).
Kenniscentrum Sport & Bewegen
Het Kenniscentrum Sport & Bewegen (KCSB) is geen officiële alliantiepartner maar heeft tot en met
februari 2020 een meedenkende rol gehad en was aanwezig bij de alliantiebijeenkomsten. KCSB vervult
een rol in het bijeen brengen en ontsluiten van kennis en agenderen urgente thema’s. In april 2020 zijn
een aantal concrete kennisvragen geformuleerd en verspreid. Bijvoorbeeld een kennisvraag vanuit de
alliantie over feiten en cijfers over specifieke doelgroepen ten behoeve van de bewustwordingscampagne
die Zouka Media uit zal voeren. Daarnaast wordt op verzoek een actueel overzicht van feiten en cijfers
over sport- en beweegdeelname en van de regelingen in de sport voor kwetsbare doelgroepen ontsloten.
Kennis over inclusief sporten en bewegen wordt op een themapagina gebundeld.
Daarnaast is het KCSB betrokken als lid van de klankbordgroep (naast VWS, NOC*NSF en VSG) en
beoordeelt het de input op de innovatiechallenges.
Special Olympics Healthy Athletes
Healthy Athletes helpt bij het verbeteren van sportprestaties en bestaat uit zes onderdelen die gratis
aangboden worden: Fit Feet, Special Smiles, Opening Eyes, FUNfitness, Healthy Hearing en Health
Promotion. Healthy Athletes is een test, in een ontspannen sfeer, tijdens verschillende toernooien van
Special Olympics. Tijdens Healthy Athletes wordt de sporter getest en wordt er gekeken naar hoe hij/zij
loopt, beweegt ziet en hoort. Daarnaast controleert Healthy Athletes het gebit, de algemene conditie en
krijgt de sporter (en begeleider/ouder) een persoonlijk advies. Ook verzorgt Healthy Athletes
tandenpoetsles, een gebitsbeschermer of een nieuwe (sport)bril als dat nodig blijkt.
Sinds eind maart is de Scoor-Je-PR app live. Dit is een app waarmee de sporters balans, conditie en kracht
kunnen trainen. Hun coach monitort en begeleidt ze met fittesten en tips. Zo blijven ze sociaal en fysiek
actief. De pilot die momenteel gedraaid wordt met de app zou getest worden op de atleten die in juni
naar de nationale spelen zouden gaan.
Tijdens het geplande Health congres in juni kunnen huisartsen en andere zorgprofessionals meer leren
over de omgang en behandeling van verstandelijk beperkten. Door de coronacrisis is dit congres uitgesteld
tot waarschijnlijk najaar 2020.
206

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Het programma is al grotendeels vastgesteld waarbij de essentie van het congres is om zorgprofessionals
te laten weten dat diagnostisering te wensen overlaat en kennis te delen ten aanzien van de doelgroep.
Voorbeelden zijn de Healthy Athlete checks in eerdere jaren waarbij van de 400 screenings al 200 brillen
zijn voorzien (deze waren nodig of waren eerder verkeerd aangemeten). Daarnaast bleek een derde van
de deelnemers gehoorproblemen te hebben die niet eerder bekend waren. Naast het onder de aandacht
brengen van de data blijft het programma van het congres hoogstwaarschijnlijk hetzelfde.
Special Olympics Play Unified
Play Unified brengt sporters met en zonder verstandelijke beperking met elkaar in contact met als doel
dat zij in hun houding en gedrag positief veranderen. Met de programma’s Play Unified op het sportveld,
Play Unified op het schoolplein en Playunified op de werkvloer en de PlayUnified Monitoring levert Special
Olympics een bijdrage aan het verbinden van Nederlanders met en zonder beperking binnen de sport. De
Special Olympics Nationale Spelen 2020 in Den Haag zijn geannuleerd. De meeste ontmoetingen vanuit
Play Unified werkten naar deze spelen toe. Er wordt nu gezocht naar alternatieve ontmoetingen
bijvoorbeeld online of later dit jaar op het schoolplein.
Play Unified op het sportveld
Play Unified activiteiten zijn ontmoetingen waar mensen met en zonder verstandelijke beperking samen
een positieve ervaring delen. Denk hierbij aan samen naar een voetbalwedstrijd gaan, of samen trainen.
Play unified op het schoolplein
• 14 scholen hebben zich met groep 6/7 aangemeld (500-600 kinderen).
• Sportverenigingen worden gekoppeld aan scholen en atleten.
• Er worden gastlessen gegeven met een Special Olympic presentatie (en een ontmoetingsfilmpje als
de atleten en scholieren elkaar niet ontmoeten).
• Scholentribune (met openingsceremonie) stond op het programma voor de spelen.
Play Unified op de werkvloer
•
Special Olympics komt presentatie geven om tot een call for action te komen.
•
Bedrijven gaan eventueel ook samen sporten met de atleten.
•
Verschillende bedrijven komen met vrijwilligers (bijv.: Rabobank, Aegon, Coca Cola, en Fox
Sports.
Stichting Gouden dagen met de Vitaliteitsspelen
Senioren bewegen te weinig, vooral senioren die minder mobiel zijn, een chronische aandoening hebben
of wonen in een zorgcentrum. De Vitaliteitsspelen werkt dit jaar aan een nationaal beweegprogramma
voor ouderen. Zij doe dit met de volgende activiteiten:
• Kennis delen: bewezen en effectieve interventieprogramma’s activiteiten en mogelijkheden
worden gedeeld op het platform van Kenniscentrum Sport & Bewegen.
• Het vormen van (voorlichtings)materiaal en een beweegmodule voor zorginstellingen en hun
medewerkers.
• Het implementeren: deze interventies worden actief door speciaal opgeleide beweegcoaches
geïmplementeerd. Via Vitaliteitscoaches bij zorginstellingen wordt advies op maat gegeven
middels beweegscans.
• Het opleiden en coachen: Het vergroten van de kennis over bewegen voor ouderen bij
zorgprofessionals, buurtsportcoaches, vrijwilligers en anderen die een positieve impact kunnen
hebben op ouderen.
• Bewustwording: het Streven naar een grotere bewustwording voor het belang van bewegen voor
ouderen, en dan met name de grote voordelen die dit biedt voor kwetsbare ouderen. Dit door
actieve promotie via het platform (via sociale en reguliere) media.
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

207

•

Het organiseren van de week van de vitaliteitsspelen. In de eerste week van september 2020
(indien mogelijk) kunnen alle deelnemende zorgcentra verschillende activiteiten organiseren.

Voetbal voor iedereen
Voetbal voor iedereen is een projectsubsidie die aan de KNVB is verleend en zowel binnen het thema
inclusief sporten en bewegen als positieve sportcultuur valt. Het project zoals dat was beoogd is
uiteindelijk groter en onderdeel geworden van het plan ‘Ons voetbal is van iedereen. Samen zetten we
racisme en discriminatie buitenspel’111 (zie hoofdstuk 6.4) dat in februari 2020 is gepubliceerd. Dit plan is
opgesteld door de KNVB, Eredivisie, Keuken Kampioen Divisie en de Rijksoverheid en is met
maatschappelijke belangenorganisaties afgestemd. De inspanningen en resultaten van het plan ‘Ons
voetbal is van iedereen. Samen zetten we racisme en discriminatie buienspel’ zullen worden gemonitord.
Voetbal voor iedereen is een netwerk van maatschappelijke belangengroepen. Om voetbal voor iedereen
leuk en plezierig te houden wordt samen met maatschappelijke groepen opgetrokken. Het gaat om
maatschappelijke groepen die naast positieve ervaringen in het voetbal ook negatieve ervaringen hebben,
zoals uitsluiting, discriminatie of kansenongelijkheid. De KNVB gaat ieder jaar vier netwerkbijeenkomsten
organiseren met de diverse belangengroeperingen waaronder; het supporterscollectief, de Stichting
Maccabi Nederland, de Stichting Suriprofs, het Centrum Informatie en
Documentatie Israël (CIDI), de Anne Frank Stichting, het Samenwerkingsverband Marokkaanse
Nederlanders (SMN), het Inspraak Orgaan Turken (IOT) en de John Blankenstein Foundation. Deze
bijeenkomsten zijn bedoeld om ervaringen uit te wisselen, kennis te delen en samen op te trekken in de
strijd tegen discriminatie.
Sporthulpmiddelen beter beschikbaar en bereikbaar
Het doel van dit project is om sporthulpmiddelen tegen een goede prijs-kwaliteitverhouding beter
beschikbaar en bereikbaar te maken om zo de sport- en beweegdeelname van mensen met een beperking
te stimuleren.
De concept handreiking is in mei gereed. De concept handreiking wordt vervolgens in vier pilots getoetst.
De pilots zijn inmiddels bekend:
• Een groot stedelijke gemeente: Den Haag
• Een plattelandsgemeente: Emmen
• Provinciaal: Provincie Noord Brabant
• Specialistisch centrum: Digitaal specialistisch centrum
Eind 2021 zullen de pilots afgerond zijn en wordt de handreiking op basis van input uit de pilots aangepast
en met gemeenten en andere betrokken partijen gedeeld.
Door de stuurgroep Protocollering en Prijssystematiek Prothese (PPP)-been is een protocol
verstrekkingsproces beenprothesen opgesteld. Deze is eind 2019 gepubliceerd 112 en is behulpzaam bij het
definiëren van de onduidelijkheden omtrent aanvragen en vergoeden van sportprothesen in de
Zorgverzekeringswet. Het document is onderdeel van het PPP protocol beenprothesen en armprothesen en
is tot stand gekomen i.s.m. zorgaanbieders (SOHN), verwijzers (Nederlandse Vereniging van
Revalidatieartsen (VRA), Werkgroep Amputatie en Prothesiologie (WAP) en zorgverzekeraars CZ, VGZ en
Zilveren Kruis.

111

https://www.knvb.nl/downloads/bestand/21568/0436-voetbal-van-iedereen.

112

https://www.ispo.nl/protocol-verstrekkingsproces-beenprothesen.

208

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

In 2020 wordt verder gewerkt aan het beter beschikbaar en bereikbaar maken van sporthulpmiddelen.
Vervoersvoorziening sporters met een ernstige handicap
Het vervoer voor ernstig (lichamelijk) gehandicapte teamsporters van en naar wedstrijden en trainingen
wordt sinds enkele jaren gecoördineerd door Stichting Special Heroes Nederland, die het uitvoeren van
het vervoer zelf uitbesteedt aan Transvision. Vanwege kans op ongeoorloofde staatssteun is voor het
vervoer een Europese aanbesteding uitgezet. Rond de zomer van 2020 verwacht het ministerie van VWS de
nieuwe constructie in te kunnen laten gaan.
Ongehoord sportief
Dit is een traject waaraan de Koninklijke Nederlandse Doven Sport Bond (KNDSB), Gehandicaptensport
Nederland en WinterWerkt gezamenlijk werken. Het project wordt gefinancierd door het ministerie van
VWS en NOC*NSF. De belangrijkste doelen van Ongehoord Sportief zijn:
• Integratie van de sport voor mensen met een auditieve beperking in de reguliere sport
(projectleiding Gehandicaptensport Nederland)
• Het opbouwen van een netwerk van personen en organisaties actief in de sport en ten behoeve
van mensen met een auditieve beperking (projectleiding Gehandicaptensport Nederland)
• Het omvormen van de KNDSB tot een organisatie (stichting of vereniging) die verantwoordelijk is
voor (projectleiding WinterWerkt):
o Het aanleveren van informatie en kennis aan GSN over de omgang met mensen met een
auditieve beperking in de sport.
o De organisatie en financiering van nationale selecties van sporters met een auditieve
beperking en hun deelname aan internationale kampioenschappen en Deaflympics.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

209

Bijlage 6. Positieve sportcultuur
B6.1 Aandacht van sportverenigingen voor positieve sportcultuur
Beleidsdocumenten met betrekking tot positieve sportcultuur
16 procent van de sportverenigingen geeft aan op geen enkele manier huisregels, gedragsregels of
afspraken of normen en waarden te hebben vastgelegd. De mate waarin verenigingen wel afspraken
hebben vastgelegd, lijkt echter beperkt. Ruim de helft heeft huisregels en/of gedragsregels en ruim een
derde heeft beleid over vertrouwenscontactpersonen en Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) (figuur B6.1).
Figuur B6.1 Mate waarin sportverenigingen over (beleids)documenten over aspecten van
veilig sportklimaat en positieve sportcultuur beschikken (in procenten, n=405)
Huisregels

54

Gedragsregels beschreven in de statuten van de vereniging
of het huishoudelijk reglement

53

Een vertrouwenspersoon binnen de vereniging

38

Beleid om Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) te vragen voor
vrijwilligers

36

Gedragsregels beschreven buiten de statuten of het
huishoudelijk reglement van de vereniging (bijv.
opgenomen op folder, poster of op de website)

32

Specifieke kindgerichte regels (bijvoorbeeld alcoholverbod
tijdens jeugdwedstrijden)

14

Een klachtenregeling

11

Andere afspraken op papier over waarden en normen

10

Een eigen tuchtreglement

5

Beleid tegen discriminatie

3

Een Fair Play reglement

3

Geen regeling m.b.t. huisregels, gedragsregels, afspraken
over normen en waarden op papier

16
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Ruim de helft van de verenigingsbestuurders die aangeven gedragsregels te hebben (in statuten,
huishoudelijk reglement of op een andere manier), vindt de gedragsregels nuttig, omdat de sfeer dan
beter is. Ruim een kwart van de bestuurders die gedragsregels heeft, geeft aan geen mening te hebben of
niet te weten of de gedragsregels nuttig zijn voor de vereniging (niet in figuur) 113. Het stimuleren van

Zie voor meer informatie: Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020).
Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

113

210

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

verenigingen om expliciete aandacht te hebben voor het aanstellen van een vertrouwenscontactpersoon,
beleid voor VOG’s of beleid tegen discriminatie, is onderdeel van de inspanningen van Centrum Veilige
Sport (zie ook paragraaf 6.4.2).
Aandacht en inspanningen voor positieve sportcultuur
Eén op de vijf verenigingen geeft aan op geen enkele manier aandacht te hebben voor het bevorderen van
sportiviteit en respect (figuur B6.2). Ongeveer de helft van de clubs zegt dit te doen door leden aan te
spreken op het overtreden van de regels en vier op de tien wijzen nieuwe leden op de gedragsregels.
Andere inspanningen om aspecten van het sportklimaat te verbeteren worden door slechts een klein deel
van de verenigingen ondernomen114.
Figuur B6.2 Mate waarin sportverenigingen aandacht hebben en inspanningen plegen om
correct gedrag, sportiviteit en respect te bevorderen (in procenten, n=405)
We spreken onze leden aan op overschrijden van de regels

52

Nieuwe leden worden gewezen op de
gedragsregels/clubregels

40

Met trainers worden afspraken gemaakt over de omgang
met sporters

24

Leden moeten de spelregels leren kennen (bijvoorbeeld via
een spelregelcursus)

23

Er is regelmatig aandacht voor clubregels/gedragsregels in
de nieuwsbrief, clubblad, website etc

22

De clubregels/gedragsregels hangen op de club

18

Alleen bij overtreding van de gedragsregels komt het ter
sprake/brengen we het weer onder aandacht

16

Trainers kunnen cursussen/workshops volgen gericht op
pedagogische vaardigheden en positieve sportcultuur

16

Er is een bestuurslid/beheerder/manager aanwezig om
klachten mee te bespreken

14

Een bestuurslid is verantwoordelijk voor de regels

8

Er is een aparte commissie (of persoon) voor de aanpak
van sportiviteit en respect en het werken aan veilig…

7

Voor aanvang wedstrijden is er overleg tussen arbitrage en
begeleiders over de manier waarop we de wedstrijd…

6

We organiseren bijeenkomst(en) over gedragsregels of
waarbij we de gedragsregels onder de aandacht brengen

2

Anders

5

Geen enkele manier

21
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Zie voor meer informatie: Kalmthout, J. van, Hoeijmakers, R., Gutter, K. & Slot-Heijs, J. (2020).
Verenigingsmonitor: jaarbericht 2019. Utrecht: Mulier Instituut.

114

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

211

Sfeer bij sportverenigingen
Bestuurders van sportverenigingen geven gemiddeld hoge rapportcijfers voor aspecten zoals de sfeer in de
vereniging; gemiddeld rond de 8.0 of hoger (figuur B6.3). De bestuurders van voetbalverenigingen geven
gemiddeld lagere rapportcijfers van bestuurders van andere type verenigingen; gemiddeld een halve punt
lager. De hoogste rapportcijfers worden gegeven aan de sociale veiligheid (zowel op de verenigingen in
het algemeen als tijdens wedstrijden) en de laagste rapportcijfers aan het pedagogisch klimaat binnen de
vereniging, al zijn dit ook ruime voldoendes.
Figuur B6.3 Rapportcijfers van sportverenigingen voor verschillende aspecten van een
positieve sportcultuur (n=405, in procenten)
10,0

8,0

8,5

8,3

8,2 8,0 8,2 8,3

8,2

De sfeer in de
vereniging

De sfeer tijdens
trainingen/lessen

7,8 8,1

8,0

8,4 8,6

8,3

7,7

8,2 8,4

8,3

7,7

8,2 8,5

8,0

7,6 7,8

8,1

6,0
4,0
2,0
0,0

Totaal

De sociale
veiligheid op uw
vereniging

Voetbal

De sociale
De sportiviteit in Het pedagogisch
veiligheid tijdens de omgang van klimaat binnen uw
wedstrijden of
sporters onderling
vereniging
andere activiteiten
met een
competitief
karakter

Overige teamsporten

Andere sporten

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

B6.2 Proeftuinen clubkadercoaching
Het project clubkadercoaching is in 2019 gestart door NOC*NSF. Het doel van clubkadercoaching is bij te
dragen aan een positieve sportcultuur bij vereniging, en het verbeteren van het pedagogisch-didactisch
handelen van trainers. In een proeftuin wordt een clubkadercoach tijdelijk bij een vereniging ingezet met
als focus het implementeren en borgen van trainersbegeleiding op de vereniging. In het project
proeftuinen clubkadercoaching wordt in bij 57 sportverenigingen ervaring opgedaan met de inzet van de
clubkadercoach.
Kenmerken project
Het project duurt 18 maanden (januari 2019 t/m juli 2020 115) en is opgedeeld in vier fasen:
1. Het matchen van bonden, gemeente en verenigingen & opdrachtformulering (januari 2019-juni
2019).
2. De opstartfase van de clubkadercoach op de vereniging (juli 2019-november 2019).
3. De uitvoeringsfase van de clubkadercoaching op de vereniging (december 2019 – maart 2020).
4. De fase van borging en overdracht (april 2020-juli 2020). Deze fase is voor een deel van de
proeftuinverenigingen verschoven naar september 2020-november 2020.

115

Door de coronacrisis is het project verlengd t/m november 2020.

212

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

In totaal worden in het project 57 verenigingen ondersteund door een clubkadercoach, verspreid over 32
proeftuinen. Zie tabel B6.1 voor verdere kenmerken van de proeftuinen en betrokken partijen.
Tabel B6.1 Kenmerken en betrokken partijen van de proeftuinen clubkadercoaching, stand
van zaken in maart 2020
Onderdeel

Aantal

Proeftuinen clubkadercoaching

32

Opgeleide clubkadercoaches

32

Deelnemende verenigingen

57

Toelichting

Er zijn drie varianten:
Eén op één begeleiding club en clubkadercoach
Cluster sportspecifiek (1 clubkadercoach op meerdere
clubs van dezelfde sporttak)
Cluster sportgeneriek (1 clubkadercoach op meerdere
clubs van verschillende sporttakken)

Betrokken trainers/coaches
Betrokken bonden

Naar schatting

Niet exact bekend hoeveel trainers/coaches per

+- 250

proeftuinvereniging zijn betrokken.

8

KNKV (Korfbal), KNVB (voetbal), KNHB (hockey), KNGU
(Gymnastiek), Nevobo (volleybal), AtletiekUnie, NHV
(Handbal), NTTB (tafeltennis)

Betrokken gemeenten

7

Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Zwolle,
Doetinchem en de Gelderse Sportfederatie*
* Binnen de GSF doen Ermelo, Oldebroek, Montferland,
Beuningen, Wijchen en Heerde mee.

Bron: Projectleiding Project Clubkadercoaching (NOC*NSF), 2020.

Clubkadercoaches en opleiding
In de 32 proeftuinen zijn 32 clubkadercoaches actief, verspreid over zeven gemeenten. Dit zijn
buurtsportcoaches, die al beschikken over ervaren competenties en werkervaring als buurtsportcoach. De
buurtsportcoaches die in de proeftuinen actief zijn, hebben verschillende achtergronden. Van de 32
clubkadercoaches hebben 23 coaches een hbo-opleiding, vier coaches een wo-opleiding, twee coaches een
mbo-opleiding en van drie coaches is dat onbekend.
De buurtsportcoaches krijgen binnen het project een opleiding van vijf dagdelen, die bestaat uit twee
onderdelen:
1. Drie dagdelen opleiding in coach-de-coach (trainersbegeleiding)
2. Twee dagdelen opleiding in procesbegeleiding (gespreksvoering met bestuurders over
implementatie en borging)
Naast deze opleiding voor de buurtsportcoaches in het proeftuinenproject, is er vanuit het onderwijs een
Associate Degree (AD) programma ontwikkeld met een specifiek pijler ‘clubkadercoach’. Dit programma is
bedoeld voor mbo+ studenten die opgeleid willen worden tot clubkadercoach.
Opbrengsten
Het doel van de proeftuinen is om de belangrijkste succes- en faalfactoren bij deze nieuwe vorm van
ondersteuning in kaart te brengen, en op basis hiervan de toekomstige ondersteuning te optimaliseren.
Kenniscentrum Sport & Bewegen haalt per doorlopen fase de ervaringen van clubkadercoaches op. Dit
gebeurt via intervisiebijeenkomsten en focusgroepen, die enerzijds dienen om de onderlinge uitwisseling
tussen clubkadercoaches te faciliteren en anderzijds stelt KCSB hiermee een verzameling aan lessons
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

213

learned op. De lessons learned van de eerste doorlopen fasen hebben geresulteerd in een document, met
daarin de belangrijkste lessen en aandachtspunten voor verschillende onderdelen 116:
• werving en selectie en aanstelling van clubkadercoaches;
• selecteren van de sportverenigingen en matchen met de clubkadercoach;
• de opdrachtformulering;
• opstartfase van de clubkadercoach bij de club;
• uitvoeringsfase van de clubkadercoach bij de club;
• hoe bouw je als clubkadercoach aan een netwerk?
Het project clubkadercoaching loopt tot en met november 2019. Het project zal een vervolg krijgen,
waarin bij een nieuwe groep vereniging clubkadercoaching zal ontvangen. De start van dit vervolgproject
is voorzien voor december 2020 of januari 2021.

B6.3 Discriminatie bij sportverenigingen
Prevalentie racisme en acceptatie multiculturaliteit
Bij de meeste sportverenigingen worden volgens verenigingsbestuurders (vrijwel) nooit racistische grappen
of opmerkingen gemaakt (80%), maar ook 15 procent van de bestuurders geeft aan dat grappen en
opmerkingen naar huidskleur en/of herkomst binnen de vereniging wel eens worden gemaakt (figuur
B6.4).
Figuur B6.4 De mate waarin er in sportvereniging grappen of opmerkingen worden gemaakt
over herkomst en huidskleur en religieuze achtergrond of overtuigingen, volgens
verenigingsbestuurders, in 2019 (in procenten, n=405)

Herkomst en huidskleur

80

Religieuze achtergrond of
overtuigingen (o.a. jodendom,
islam)

15

86

0

20
(Vrijwel) nooit

Wel eens

40
Regelmatig

5

10

60
Weet niet

80

4

100

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Bij teamsportverenigingen en met name voetbal blijken dit soort opmerkingen vaker voor te komen: 32
procent van de bestuurders van voetbalverenigingen en bijna 20 procent van bestuurders van overige
teamsporten en semi-individuele teamsporten geven aan dat er wel eens grappen of opmerkingen of
herkomst en huidskleur worden gemaakt (tabel B6.2). Bij individuele sporten lijkt dit het minst vaak voor
te komen.

Aalbers, M. (2020). Lessons learned Proeftuinen clubkadercoaching. Ede: Kenniscentrum Sport & Bewegen.
Het definitieve lessons learned document wordt na afronding van het project, eind 2020, opgeleverd.

116

214

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B6.2 Grappen of opmerkingen over herkomst en huidskleur en religieuze achtergrond
of overtuigingen bij sportverenigingen, volgens verenigingsbestuurders, in 2019, naar
verschillende typen sport (percentage weleens/regelmatig/vaak)
Overige

Semi-

Individuele

Totaal

Voetbal

teamsporten

individuele

sport

(n=405)

(n=86)

(n=93)

sporten (n=78)

(n=148)

Herkomst en huidskleur

15

32

18

19

9

Religieuze achtergrond of

10

12

15

15

5

overtuigingen (o.a.
jodendom, islam)
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Beleidsmatige aandacht voor racisme
De meerderheid van de verenigingen heeft volgens de verenigingsbestuurders geen antidiscriminatiebeleid
(66%; figuur B6.5) en een nog grotere groep (88%; niet in figuur) geeft aan het afgelopen jaar geen
aandacht te hebben gehad voor het tegengaan van discriminatie. Vrijwel geen verenigingen hebben
expliciete aandacht voor het tegengaan van racisme (1%). Onder overige teamsportverenigingen (43%) en
in het bijzonder onder voetbalverenigingen (59%), waar de prevalentie van discriminatie het hoogst is, is
tevens de meeste aandacht voor antidiscriminatie en antiracisme.
Figuur B6.5 Het bestaan van beleid binnen sportverenigingen gericht op het tegengaan van
discriminatie in het algemeen en expliciete aandacht voor het tegengaan van racisme,
volgens verenigingsbestuurders, in 2019, naar verschillende typen sport (in procenten)

Totaal (n=405)

66

Voetbal (n=86)

30

54

Overige teamsporten (n=93)

Individuele sporten (n=148)

22

31

78
0

11

41

67

20

Algemeen anti-discriminatiebeleid

13

5

55

Semi-individuele sporten (n=78)

Geen beleid

29

40

1

19
60

80

Expliciete aandacht voor tegengaan racisme

3
100

Weet niet

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, winter 2019/2020.

Prevalentie homonegativiteit
Homonegativiteit komt volgens bijna driekwart van de verenigingsbestuurders (vrijwel) nooit voor (figuur
B6.6). Dit aandeel bleef ongeveer gelijk tussen 2010 en 2018. In 2018 gaf 16 procent van de
verenigingsbestuurders aan dat homonegativiteit in de vorm van het maken van grappen of opmerkingen
wel eens of af en toe voorkwam. Homonegativiteit komt volgens bestuurders van voetbalverenigingen
vaker voor: volgens 45 procent van de bestuurders komt dit wel eens of af en toe voor.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

215

Figuur B6.6 Mate waarin homonegativiteit voorkomt (bijvoorbeeld het maken van algemene
grappen of opmerkingen) bij verenigingen, volgens verenigingsbestuurders, in 2010 en
2018, totaal en voor voetbal (in procenten)
Totaal 2018 (n=485)

72

Voetbal 2018 (n=89)

16

39

45

Totaal 2010 (n=518)

74

Voetbal 2010 (n=56)

46
0

20
(Vrijwel) nooit

12
1

15

18

1

7

4

5

45

40
Wel eens/af en toe

60
Regelmatig/vaak

80
Weet niet

100

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, 2010 en 2018.

10 procent van de verenigingsbestuurders geeft aan volgens hen dat ‘homo’ en ‘mietje’ als scheldwoorden
worden gebruikt als mannelijke sporters minder goed presteren (figuur B6.7). Dit aandeel is hoger onder
bestuurders van voetbalverenigingen.
Figuur B6.7 Mate waarin respondenten het eens zijn met de stelling ‘In onze sport is ‘homo’
of ‘mietje’ een soort scheldwoord als mannelijke sporters minder goed presteren’, volgens
verenigingsbestuurders (2018), totaal en naar type sport (in procenten)
Verenigingsbestuurder (n=485)

10

Verenigingsbestuurder voetbal (n=89)

17

25

23

46

0
(Helemaal) eens

49

20

40

Niet eens/niet oneens

29

60

1

80

(Helemaal) oneens

100

Niet van toepassing

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, 2018.

Beleidsmatige aandacht voor homonegativiteit
Bijna een derde (29%) van de verenigingsbestuurders geeft aan dat de vereniging expliciet beleid voor
discriminatie, inclusief aandacht voor seksuele voorkeur heeft (figuur B6.8). Voetbalverenigingen hebben
dit veel vaker (66%). Het aandeel verenigingen dat over dit type beleid beschikt is gestegen tussen 2010
en 2018.
Figuur B6.8 Mate waarin er binnen de vereniging expliciet beleid is op het tegengaan van
discriminatie (op basis van seksuele voorkeur), volgens verenigingsbestuurders, in 2010 en
2018, totaal en voor voetbal (in procenten)
Totaal 2018 (n=485)

66

Voetbal 2018 (n=89)

26

12

63
0

20
40
Beleid, incl. seksuele voorkeur

23
60
80
Beleid excl. seksuele voorkeur

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, 2010 en 2018.

216

4

82

Voetbal 2010 (n=56)

4 1

66

Totaal 2010 (n=518)

Geen beleid

29

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

4
3 3

11
Weet niet

3
100

Verenigingen en sporters geven aan dat er in hun vereniging relatief weinig positieve aandacht voor de
acceptatie van homonegativiteit is (figuur B6.9). Bij voetbalbestuurders lijkt dit iets vaker het geval dan
bij bestuurders van andere verenigingen.
Figuur B6.9 Mate waarin er in de sportvereniging het afgelopen jaar positieve aandacht
geweest voor de acceptatie van homoseksualiteit, volgens sporters (2017) en
verenigingsbestuurders (2018), totaal en naar type sport en sporter (in procenten)
Verenigingsbestuurder (n=485)

6

Verenigingsbestuurder voetbal (n=89)

28

25

16

Verenigingssporter (n=485)

12

Mannelijke teamsporter (n=76)

15
0

(Helmaal) eens

46

34

25

27

23

26
20

26

38
34

40

Niet eens/niet oneens

60
(Helemaal) oneens

25
80

100

Niet van toepassing

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel, 2018; Nationaal Sportonderzoek, 2017.

B6.4 Centrum Veilige Sport Nederland
Het Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN) is, als opvolger van het Vertrouwenspunt Sport, in 2019 april
opgericht als één van de aanbevelingen van de Commissie de Vries. Het CVSN is onderdeel van de afdeling
Corporate Affairs, als zelfstandig team van NOC*NSF. Het CVSN werkt aan preventieve maatregelen over
het thema grensoverschrijdend gedrag in de sport, en is ook een meldpunt.
Het aantal meldingen dat het CVSN en de sportbonden ontvangen met betrekking tot grensoverschrijdend
gedrag worden geregistreerd in het gezamenlijke casemanagement systeem. Hierover wordt
gerapporteerd in het jaarverslag 2019 van Centrum Veilige Sport Nederland, dat zomer 2020 wordt
gepubliceerd.
Het CVSN heeft het afgelopen jaar aan verschillende activiteiten gewerkt:
• Campagne grensoverschrijdend gedrag. In november 2019 bevond de campagne zich in de
opstartfase. Daarna is samen met een campagnebureau gewerkt aan het in kaart brengen van de
belanghebbenden en hun behoeften, namelijk: NOC*NSF, vertegenwoordiging van sportbonden,
FIER en de gemeenten Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. De aandacht gaat nu (april
2020) uit naar de vindbaarheid van de huidige materialen van CVSN en het onder de aandacht
brengen van CVSN op sociale media en google. Verder zijn te gebruiken uitingen, zoals film en
foto materiaal, in ontwikkeling. Ook wordt materiaal ontwikkeld om ter beschikbaar te stellen aan
de verschillende doelgroepen.
• Materialen preventie. Het bestaande stappenplan preventie is beschikbaar via de website van
CVSN en zal worden aangepast met nieuweonderwerpen. Verder wordt gewerkt aan de
ontwikkeling van twee e-learnings, over pesten en over seksuele intimidatie, die voor de zomer
van 2020 gratis beschikbaar moeten zijn.
• Monitoring en onderzoek. Een prevalentie onderzoek over grensoverschrijdend gedrag bij jeugd in
de Nederlandse Sport wordt voor de zomer van 2020 gepresenteerd. Dit prevalentie onderzoek is
uitgevoerd in opdracht van NOC*NSF. Het CVSN is voornemens in 2020 te ondersteunen bij
vergelijkbaar onderzoek dat wordt uitgevoerd door Gehandicaptensport Nederland over de
gehandicaptensport, over alle sporten en niveaus.
Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

217

Belangrijke activiteiten van CVSN zijn het begeleiden van verenigingen en het opleiden van
vertrouwenscontactpersonen:
• Begeleiding van verenigingen die een aanvraag voor gratis Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) doen.
Binnen het CVSN is een poule van experts opgericht op het thema sociale veiligheid, die wordt
gecoördineerd door de projectleider VOG. De experts ondersteunen verenigingen bij het opstellen
van preventiebeleid (waarvan de VOG een onderdeel is), met behulp van het High 5 Stappenplan
dat is ontwikkeld door NOC*NSF en kenniscentrum Rutgers.
o Vanaf 1 maart 2020 is de poule uitgebreid met twee experts, waardoor de expertpoule nu
bestaat uit 13 experts voor de sport. Voor de expertpoule is, naast een startbijeenkomst
in de opstartfase, inmiddels één online intervisiebijeenkomst en één online vragenuurtje
georganiseerd. Daarnaast is één bijeenkomst met partnerorganisaties NOV en CIO
georganiseerd, en staan nog twee bijeenkomsten gepland in juni en oktober 2020.
o In de periode 1 november 2019 t/m 1 maart 2020 hebben vanuit de VOG-subsidie 21
inspiratiesessies sociale veiligheid plaatsgevonden bij verenigingen, sportbonden of
gemeenten. Vanwege de coronacrisis zijn enkele sessies geannuleerd en worden de
mogelijkheden voor online sessies verkend. En er zijn 25 vereniging begeleidingstrajecten
gestart.
o Vanwege de coronacrisis gaat ook de begeleiding van verenigingen die een VOG aanvraag
hebben gedaan telefonisch of digitaal plaatsvinden.
• Het laten opleiden van vertrouwenscontactpersonen (door Academie voor Sportkader). Tussen 1
november 2019 en 1 april 2020 zijn 171 nieuwe vertrouwenscontactpersonen opgeleid. Daarbij zijn
er negen terugkomdagen georganiseerd voor al opgeleide vertrouwenscontactpersonen en
bestuurders van verenigingen met in totaal 139 deelnemers. Het thema voor de terugkomdagen is
het leren omgaan met het High 5 Stappenplan. De doelgroep van deze dag zijn bestuurders en
vertrouwenscontactpersonen van verenigingen en het doel is dat zij na deze dag een startpakket
hebben om preventiebeleid op hun vereniging op te zetten. Eventueel kan er daarna ook weer
gebruik gemaakt worden van de expert poule voor ondersteuning op de vereniging.
In de periode 1 november 2019 t/m 1 april hebben 586 nieuwe verenigingen een aanvraag gedaan en zijn
toegelaten tot de VOG-regeling (tabel B6.3). Hiervan hebben 396 unieke verenigingen ook daadwerkelijk
gebruik gemaakt van de regeling. Dit betekent dat zij VOG’s hebben aangevraagd voor hun vrijwilligers en
begeleiders. In deze periode is door verenigingen 1.752 keer gebruik gemaakt van de regeling. Eén
vereniging kan meerdere keren gebruik maken van de regeling, door bijvoorbeeld op meerdere momenten
in het jaar VOG’s aan te vragen. Het totaal aantal personen waarvoor een VOG aangevraagd is, steeg in de
periode 1 november 2019- 1 april 2020 met 30.063 VOG’s, waardoor het totaal aantal aangevraagde VOG’s
(vanaf 2015) op 194.698 komt117.

Zie voor eerder gepubliceerde cijfers over de regeling VOG: Romijn, D. & Kalmthout, J. van (2019) VSK
monitor 2018: voortgangsrapportage Actieplan ‘naar een veiliger sportklimaat’. Utrecht: Mulier Instituut.

117

218

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B6.3 Aantal aanvragen regeling VOG (in aantallen, peildatum 1 april 2020)
Periode 1

Totaal periode

november 2019- 1

2015-1 april

april 2020

2020

586

4.415

396

3.660

1.752

9.716

30.063

194.698

Goedgekeurde aanvragen regeling
Aantal unieke verenigingen dat is toegelaten tot de regeling VOG,
met een goedgekeurde aanvraag, en gebruik mag maken van de
subsidie.
Gebruik van de regeling (unieke verenigingen)
Aantal unieke toegelaten verenigingen dat ook daadwerkelijk
gebruik heeft gemaakt van de regeling VOG.
Gebruik van de regeling (aantal trajecten)
Aantal keer dat toegelaten verenigingen in totaal gebruik hebben
gemaakt van de VOG regeling.
Aangevraagde VOG’s
Aantal personen waarvoor in totaal door alle unieke verenigingen
een VOG-verzoek is gedaan.
Bron: Centrum Veilige Sport Nederland (NOC*NSF), 2020.

B6.5 Instituut Sportrechtspraak
Het Instituut Sportrechtspraak (ISR) ontvangt sinds 2018 rechtstreekse subsidie van het ministerie van
VWS. Sinds 2019 valt de ondersteuning onder de doelen van het sportakkoord (thema positieve
sportcultuur).
Bij het ISR zijn 69 sportorganisaties aangesloten, waaronder 66 sportbonden. Het meest recent is de KNVB
aangesloten. Het ISR werkt met een poule van aanklagers en een onderzoekscommissie. Bij 42
sportorganisaties (40 organisaties in november 2019) is de aanklager opgenomen in de statuten, wat
betekent dat het ISR tuchtzaken voor deze bonden behandelt (op het betreffende type tuchtrecht
waarvoor de bond is aangesloten). Deze -maar ook alle niet aangesloten sportbonden- kunnen ook allen
gebruik maken van de onderzoekscommissie. Het ISR heeft in 2019 voor vier bonden die de aanklager niet
in de statuten hebben opgenomen, een onderzoek uitgevoerd. De onderzoekers rapporteren in dat geval
aan het bondsbestuur, welke dan besluit over een vervolg.
Het Instituut voor Sportrechtspraak ziet dat het aantal meldingen van integriteitskwesties toeneemt. In
2019 en 2020 samen (t/m 31 maart) werden 69 meldingen door de aanklager ontvangen en beoordeeld. De
aard van deze zaken betrof een keer matchfixing, zeven keer doping en 61 keer seksuele intimidatie.
In 2019 en 2020 samen (t/m 31 maart) heeft de aanklager in 48 gevallen de meldingen nader laten
onderzoeken door de onderzoekscommissies van het ISR. Hiervan zijn in 2020 dertien zaken in behandeling
genomen (10 SI en 3 doping).
De aanklager heeft in een aantal gevallen de zaak zelf kunnen afdoen (via een schikking of sepot).
Daarmee zijn ook de tuchtcommissies meer ontlast. Het ISR behandelde in 2018 30 tuchtzaken, in 2019
waren dat er 24. Door het grote aantal meldingen bij de aanklager van het ISR neemt de druk op de
organisatie als geheel wel toe.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

219

De belangrijkste andere activiteiten van het ISR:
• Verzamelen en ontsluiten van kennis over sportrecht aan de sector. Door de aanwezige kennis bij
het ISR over tuchtrecht, -onderzoek en de inbedding van dit onderwerp in het integriteitsbeleid
van de sportbonden, weet men het ISR in toenemende mate te vinden. De loketfunctie die het ISR
hiertoe heeft ingericht wordt vanwege de beperkte beschikbaarheid niet actief gepromoot, maar
zit aan de maximum capaciteit in relatie tot de subsidie die het ISR hiervoor ontvangt118.
• Bijscholing voor tuchtrechters, aanklagers en onderzoekers. Het ISR benadert bonden in
samenwerking met NOC*NSF. Daarnaast zoekt ISR ook steeds vaker de samenwerking met andere
organisaties, zoals politie, Openbaar Ministerie en het Centrum voor Veilige Sport Nederland. In
2019 zijn twee bijeenkomsten voor tuchtrechters georganiseerd met een grote opkomst van 75
deelnemers. Een bijeenkomst voor tuchtrechters gepland in het voorjaar van 2020 heeft vanwege
het Covid19 virus geen doorgang kunnen vinden. In januari 2020 is wel een bijeenkomst voor
onderzoekers gehouden, waar ongeveer 20 onderzoekers aanwezig waren.
• Eind 2019 heeft consultancy bureau Berenschot een onderzoek uitgevoerd naar versterking en
professionalisering van het ISR. In 2020 is het ISR aan de slag met de resultaten en adviezen uit
dat onderzoek, die met name betrekking hebben op de inrichting van de werkorganisatie.
Overige speerpunten voor 2020 zijn het vergroten van de communicatie en zichtbaarheid. Er wordt
bijvoorbeeld aan gewerkt met een nieuwe website, nieuwsbrieven en het verduidelijken van de werkwijze
en procedures bij de aangesloten bonden om op die manier de toepassing van het tuchtrecht in de sport
verder te optimaliseren.

B6.6 Stichting De Stilte Verbroken
Stichting de Stilte Verbroken is een organisatie die zich inzet om primair (seksueel) misbruik, maar ook
intimidatie tegen te gaan. Sinds november 2019 ontvangt de stichting projectsubsidie om de organisatie te
versterken. De activiteiten richten zich primair op twee onderdelen:
1. De realisatie van een lotgenotenplatform ‘Sporters helpen sporters’
Doel
Het doel is een onafhankelijk en laagdrempelig (digitaal) platform op de richten voor slachtoffers van
seksueel misbruik en andere vormen van grensoverschrijdend gedrag is de sport. Het platform richt zich
primair op het bijstaan van slachtoffers. Naast het digitale platform stelt de stichting zich ten doel
jaarlijks gemiddeld zeven lotgenotenbijeenkomsten te organiseren, waarin ondersteuning van en
interactie tussen slachtoffers centraal staat.
Voortgang
Een belangrijk uitgangspunt voor de stichting is om als onafhankelijk orgaan ‘buiten’ de sport te staan,
juist vanwege het feit dat de sportwereld een relatief gesloten wereld is die ook onveiligheden met zich
meebrengt. Om die reden is de stichting een samenwerking aangegaan met Slachtofferhulp Nederland. De
stichting is een eerste aanspreekpunt, en kan indien nodig doorverwijzen naar Slachtofferhulp NL. Waar
Centrum Veilige Sport Nederland (CVSN), als resultaat van de aanbevelingen Commissie De Vries, fungeert
als formeel meldpunt en sparringpartner voor de sport, positioneert de stichting zich daarnaast als
onafhankelijk en laagdrempelig luisterend oor, dus niet als formeel meldpunt. Het platform heeft hiermee
een aanvullende functie op CVSN, waarmee ook samenwerking plaatsvindt en doorverwijzing mogelijk is.

Zie voor meer informatie over algemene richtlijnen en documenten, de website van het ISR:
https://www.isr.nl.

118

220

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

De website van het lotgenotenplatform is in de eerste maanden van 2020 afgerond en zou op 6 april
gelanceerd worden op een grote bijeenkomst met sportorganisaties. Dit is uitgesteld. De stichting zoekt
naar een nieuw moment, waarbij van belang is dat het moment passend is in de huidige situatie en dat er
voldoende aandacht wordt gegenereerd. De stichting creëert een netwerk van partijen, zoals andere
platforms, sportorganisaties en bijvoorbeeld tv-programma’s, om mee samen te werken en zo de
bekendheid van het platform te vergroten, iets wat volgens de stichting van groot belang is voor de
werking van het platform.
In de beginperiode van de projectsubsidie is al een aantal lotgenotenbijeenkomsten georganiseerd,
waaronder een bijeenkomst in samenwerking met Slachtofferhulp Nederland, waar zes lotgenoten
aanwezig waren. De ervaringen en tips uit deze bijeenkomsten neemt de stichting mee in de
doorontwikkeling van het platform, zoals de tip dat het belangrijk is om lotgenoten zelf de regie te laten
behouden.
2. Creëren van bewustwording van grensoverschrijdend gedrag in de (top)sport
Doel
De stichting wil bewustwording voor het onderwerp creëren door te starten met het bezoeken van
eredivisieclubs en het organiseren van themabijeenkomsten bij clubs, in samenwerking met de KNVB. Het
doel is binnen drie jaar in samenwerking met de KNVB alle eredivisieclubs te bezoeken. Een serie bij een
club bestaat uit drie bijeenkomsten, waarin aandacht wordt besteed aan informeren en vergroten
bewustwording bij bestuurders, begeleiders en trainers, aan bewustwording bij jeugdleden, en aan het
ophalen van ervaringen en informatie bij bestuurders, begeleiders en trainers over de ondernomen acties.
Naast deze gerichte bijeenkomsten wil de stichting ook bredere bewustwording in de sport bevorderen,
voornamelijk door in samenwerking met andere organisaties bewustwordingsbijeenkomsten te
organiseren, aan te haken bij relevante evenementen en door middel van media-optredens bekendheid te
creëren.
Voortgang
Bij De Graafschap is in november 2019 een eerste bijeenkomst gehouden waar 69 aanwezigen waren,
waaronder vertrouwenscontactpersonen, bestuurders en de doelgroep. Bijeenkomsten bij de clubs
Groningen, FC Emmen en FC Twente staan gepland voor september 2020.
Daarnaast had de stichting plannen om bij meerdere bijeenkomsten en evenementen aan te haken, zoals
optredens in theaters en rondom sportwedstrijden (EK voetbal in Amsterdam). Door de huidige
maatregelen zijn veel daarvan uitgesteld of geannuleerd. In Gelderland is in het nieuwe Gelders
Sportakkoord aandacht voor het thema veilig sporten. De stichting gaat in overleg met de Gelderse
Sportfederatie kijken welke samenwerking hier mogelijk is, bijvoorbeeld rondom de Invictus Games.
De stichting heeft in de projectperiode tot slot al verschillende mediaoptredens verzorgd:
• optreden in De Ochtendshow To Go van AD.nl (november 2019);
• artikel in Trouw (november 2019);
• artikel in Telegraaf (december 2019);
• artikel op online platform Allesoversport.nl119 (februari 2020);
• artikel in magazine Helden (april 2020).

Zie ook: https://www.allesoversport.nl/artikel/stichting-werkt-aan-online-platform-over-seksueel-misbruikin-de-sport/.

119

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

221

B6.7 Trainingen Sport en Gedrag – Stichting Halt
Halt heeft een subsidieaanvraag ingediend voor de periode 1 juli 2019 tot en met 31 december 2020, voor
(de uitvoering en verbreding van) de training Sport en Gedrag. De training wordt gegeven aan jonge
spelers die via het tuchtrecht zijn gestraft. Door het volgen van de training, kan een deel van de straf in
een voorwaardelijke straf worden omgezet. De training wordt aangeboden in een lichte variant (Sport en
Gedrag I, voor kortere schorsingen) en een zware variant (Sport en Gedrag II, voor zwaardere
schorsingen). De trainingen worden gegeven door gediplomeerde trainers van Halt. De projectactiviteiten
hebben betrekking op de uitvoering en verbreding van de training. Voor beide onderdelen wordt hieronder
de stand van zaken in de projectactiviteiten per 1 maart 2020 beschreven.
1. Uitvoering van trainingen Sport en Gedrag
Projectplan en doelstellingen
Dit betreft voortzetting van het uitvoeren van de trainingen die sinds het seizoen 2014-2015 gegeven
worden, via het tuchtrecht van de KNVB120. Het verwacht aantal gegeven trainingen voor de periode 1 juli
2019 t/m 31 december 2020 is in totaal 415, waarvan 139 in 2019. Aanvullend op de reguliere uitvoering
van de training, wordt gewerkt aan het verfijnen van de monitoring. De doelstelling is om de registratie
door de KNVB en Halt op elkaar af te stemmen en deze procedure vast te leggen, en om tweemaal per
jaar een audit uit te voeren.
Voortgang
In het kalenderjaar 2019 zijn er 202 trainingen Sport en Gedrag I en 74 trainingen Sport en Gedrag II
uitgevoerd voor de KNVB, een deel van deze trainingen (namelijk die zijn doorverwezen na 1 juli 2019)
vallen onder de projectsubsidie van VWS. Door de corona-maatregelen liggen de verwijzingen naar de
training per 1 maart 2020 stil. In het voorjaar van 2020 is een eerste audit gehouden met betrekking tot
de verwijzingen, administratie en registratie van de trainingen Sport en Gedrag die Halt voor de KNVB
uitvoert. Over de audit is nog geen uitkomst te melden, omdat nog één auditgesprek gepland staat. Tot
slot is de training Sport en Gedrag I in december 2019 beoordeeld door de Erkenningscommissie Justitiële
Interventies121. De commissie heeft de interventie onder voorbehoud erkend als ‘Goed onderbouwd’. In
mei 2020 wordt de definitieve erkenning aangevraagd. In een eerder stadium is de training Sport en
Gedrag II als goed onderbouwd gekwalificeerd door het Nederlands Jeugdinstituut.

2. Verbreding van de training Sport en Gedrag naar andere sporten
Projectplan en doelstellingen
De verbreding van de huidige training Sport en Gedrag naar andere sporten is een logische stap, maar
vergt wel verschillende acties. Halt wil de verbreding vormgeven door middel van vier fasen: 1)
verkenningsfase bij sportbonden, 2) advisering van sportbonden, 3) overlegfase over implementatie en
opstellen van procedures en 4) voorbereiden pilots en eventuele start van pilots.

Vanaf 2017 is de training in het VSK (Veilig Sportklimaat)- programma opgenomen. In deze periode is de
training inhoudelijk doorontwikkeld door Halt. In 2017 deed DSP Groep een evaluatieonderzoek naar de
training waarin wordt geconstateerd dat ‘de trainingen een aanzienlijk maatschappelijk effect sorteren’
(Deelen & Duijvestein, 2017).. Bureau Halt is daarnaast in 2019 gestart met een traject met het Nederlands
Jeugdinstituut (NJI), gericht op het opnemen van de training Sport en Gedrag in de databank Effectieve
Jeugdinterventies: https://www.nji.nl/nl/Databank/Databank-Effectieve-Jeugdinterventies.

120

De commissie erkent een interventie onder voorbehoud, wanneer zij deze interventie in principe voldoende
vindt om te erkennen, maar sommige onderdelen niet duidelijk zijn, er op onderdelen informatie ontbreekt
of nadere toelichting nodig is. De commissie geeft daarbij concreet aan op welke punten zij om opheldering
vraagt en welke noodzakelijke aanpassingen gedaan moeten worden.

121

222

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Voortgang
Verkennings- en oriëntatiefase
Halt heeft gekozen voor een apart traject per bond en niet voor een gezamenlijk traject met meerdere
bonden tegelijk, omdat iedere bond andere werkwijzen en een ander tempo heeft. In de periode medio
november 2019 - 1 maart 2020 heeft Halt de verkenning met bonden voortgezet. Met drie bonden zijn
eerste contacten geweest, waarvan met één bond binnenkort vervolgafspraken plaatsvinden. Daarnaast is
Halt met één bond in overleg over invoering van de training in het tuchtrecht en is één bond in het
voorjaar van 2020 bezig met het voorleggen van een bredere aanpassing van het tuchtrecht, waaronder de
training. Tot slot hebben eerdere contacten met één bond niet geleid tot het opnemen van de training in
het tuchtrecht. Die bond gaf aan dat vergaand wangedrag onder jeugdspelers heel weinig plaatsvindt, en
daarom geen behoefte te hebben aan de interventietraining.
Implementatiefase en pilots
Een onderdeel van de verbreding is dat wordt gewerkt aan het opnemen van de training in de reglementen
van de ISR (Instituut voor Sportrechtspraak), waar veel (waaronder veel kleine) bonden bij zijn
aangesloten en onlangs ook de KNVB. In het voorjaar van 2020 wordt met het ISR besproken hoe de
implementatie van de trainingen in het tuchtrecht vorm krijgt en hoe de communicatie richting betrokken
partijen gaat verlopen. Het ISR werkt momenteel aan het reglement voor algemeen tuchtrecht, waarin
ook de trainingen Sport en Gedrag worden opgenomen.
De hockeybond is klaar om te starten met de pilot. Tot nu toe hebben zich nog geen tuchtzaken
voorgedaan die zich leenden voor verwijzing naar de trainingen. In overleg met de hockeybond is besloten
dat niet alleen de aanklager, maar ook de tuchtcommissie zaken kan doorverwijzen voor de trainingen. De
verwachting is dat dit tot verwijzingen gaat leiden wanneer de hockeycompetities weer starten.
Tot slot is met de KNVB een pilot voor elftalinterventies voorbereid voor tuchtzaken die betrekking
hebben op een geheel elftal. De verwachting is dat hiervoor verwijzingen komen wanneer de
voetbalcompetities weer starten.

B6.8 Vechtsport Autoriteit
Vanuit het project regulering Full Contact Vechtsport is op 1 juli 2017 de Vechtsport Autoriteit ontstaan.
De autoriteit fungeert als toezichthoudend orgaan (voor kickboksen, thaiboksen en MMA) en wil daarmee
bijdragen aan de gezondheid en veiligheid van de vechtsporters, de veiligheid en toegankelijkheid van
vechtsportevenementen, de kwaliteit en erkenning van belangrijke stakeholders in de sector (zoals
trainers/coaches of juryleden) en veilige en goed functionerende vechtsportaanbieders. Het feit dat
vechtsport steeds populairder is, en in steeds bredere kringen wordt beoefend, maakt deze activiteiten
nog belangrijker. De Vechtsport Autoriteit ontvangt subsidie voor projectactiviteiten in de periode 20172020.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

223

De belangrijkste activiteiten die de autoriteit in 2020 uitvoert, zijn122:
1. Beheer en toepassing van de richtlijn voor vechtsportevenementen (auditing)
De Vechtsport Autoriteit heeft in het najaar van 2017 de richtlijn voor vechtsportevenementen
ontwikkeld, met daarin een checklist van zes belangrijkste onderdelen voor evenementen123. De autoriteit
houdt hierop toezicht met een auditteam. Dit is een poule van vrijwilligers die is gegroeid van acht
vrijwilligers in 2017 naar 30 vrijwilligers in 2020, waaronder inmiddels ook zes vrouwen. Het zijn vaak
mensen afkomstig uit politie- of handhavingswerk met affiniteit voor de vechtsport, maar de autoriteit
kijkt bij de selectie van vrijwilligers naar hun onafhankelijkheid. Via cursusdagen worden de vrijwilligers
opgeleid.
De leden van het auditteam bezoeken in tweetallen een vechtsportevenement en voeren met behulp van
een handboek en digitale checklist de audit uit. Ze kijken naar de financiële transparantie, openbare orde
en veiligheid, gezondheid sporters, Fair Play, Good Governance en sociaal pedagogisch klimaat. Per jaar
worden gemiddeld 30 audits steekproefsgewijs uitgevoerd, van de in totaal 250 tot 300
vechtsportevenementen per jaar. In 2017 en 2018 ging dat altijd aangekondigd en in 2019 is de autoriteit
gestart met onaangekondigde audits. In 2020 wordt gestart met mystery guest audits, waarbij de
vrijwilligers zichzelf niet bekend maken, om te kijken of organisatoren zich anders gaan gedragen als ze
niet op de hoogte zijn van de aanwezigheid van het auditteam. Na een audit wordt een rapport gemaakt
en indien nodig wordt contact opgenomen met de organisatie en de gemeente. De organisatie heeft dan
mogelijk tot uitleg en de partijen kunnen dan in overleg over verbeterpunten. In het uiterste geval kan in
overleg met de gemeente een licentie voor een evenement worden ingetrokken.
De meeste organisatoren reageren positief op de audits. De Vechtsport Autoriteit probeert duidelijk te
maken dat ze niet als komen om te straffen, maar om de kwaliteit van de evenementen te verbeteren.
Enkele organisatoren zijn niet blij met de audits. De autoriteit geeft aan dat dit vaak de organisatoren
zijn waarbij uit de audit flinke verbeterpunten blijken.
Het onderdeel financiële transparantie blijkt over het algemeen het grootste verbeterpunt bij
vechtsportevenementen. De autoriteit geeft aan dat het in de meeste gevallen niet om onwil gaat, maar
dat vooral een professionele verbeterslag nodig is. De autoriteit wil gaan inzetten op ondersteuning op dit
thema, bijvoorbeeld door handvatten te bieden voor het werken met begrotingen en girale geldstromen.
2. Keurmerk vechtsportscholen
De Vechtsport Autoriteit heeft ook de ambitie de kwaliteit van de vechtsportscholen beter te monitoren
en heeft hiervoor een keurmerk ontwikkeld. 500 vechtsportscholen hebben via enquêtes input gegeven
over waar een vechtsportschool aan zou moeten voldoen. Op basis hiervan is een lijst van 25 vereisten
opgesteld, die betrekking hebben op de thema’s locatie en materialen, gezondheid, sporttechnisch kader,
gedragsregels en omgangsnormen en grensoverschrijdend gedrag (aanpak en sancties).
Vechtsportschortscholen kunnen na de lancering een digitale aanvraag voor het keurmerk doen en moeten

In eerder stadium heeft de Vechtsport Autoriteit ter verbetering van de veiligheid en de kwaliteit van de
vechtsportsector al een aantal maatregelen ingevoerd: Het invoeren van een leeftijdsgrens voor
wedstrijddeelname voor trappen en stoten naar het hoofd bij de jeugd (november 2017). Het invoeren van
één uniform digitaal wedstrijdboekje ter bevordering van alle full contact vechtsporters: het fightpassport
(december 2018). Eén licentiesysteem voor promotors, trainers, coaches, juryleden, scheidsrechters en
ringartsen (december 2018).
122

Zie voor meer informatie over de richtlijn vechtsportevenementen:
https://www.vechtsportautoriteit.nl/uploads/Jaarverslag%202017-2018%20VA.pdf.

123

224

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

daarvoor digitaal materiaal aanleveren. Aanvullend komt een controleur bij de sportschool kijken, hierbij
kan ook gebruik worden gemaakt van de vrijwilligers van het auditteam.
De lancering van het keurmerk stond gepland voor september 2020, en wordt afhankelijk van de
ontwikkelingen rond de coronacrisis uitgesteld. In de eerste fase is het aanvragen van het keurmerk
vrijwillig en op termijn wordt dit verplicht. Het wordt gestimuleerd door de autoriteit, die daarbij ook de
hulp van bijvoorbeeld VSG inzet om gemeenten de adviseren de sportscholen in hun gemeenten te
stimuleren het keurmerk aan te vragen.
Zelfregulering
Het doel van de Vechtsport Autoriteit is door regulering de vechtsportsector te versterken. Het uitvoeren
van de audits bij evenementen en de ontwikkeling van het kwaliteitskeurmerk voor vechtsportscholen
dragen hier aan bij. De autoriteit hoopt dat de sector steeds meer zelfregulerend wordt, zodat van de
autoriteit minder handhaving nodig is. Een knelpunt hierbij is dat de vechtsportsector zelfregulering niet
gewend is, en altijd sterk naar binnen gekeerd is geweest. Bij steeds meer organisatoren en sportscholen
ziet de autoriteit het besef ontstaan dat kwaliteitsverbetering noodzakelijk is, maar nog niet overal. Het
kan volgens de autoriteit nog een aantal jaren duren voordat dit is bereikt. Tot die tijd ziet de autoriteit
handhaving vanuit de Vechtsport Autoriteit als noodzakelijk.

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

225

Bijlage 7. Van jongs af aan vaardig in bewegen
B7.1 Projectsubsidies van jongs af aan vaardig in bewegen
Vanuit de nationale lijn wordt via projectsubsidies gewerkt aan het thema. Voor een aantal projecten
heeft VWS in 2019 subsidie of intensivering van subsidie verleend, andere projecten lopen door zoals ze
begonnen zijn. Voor Congressen Vaardig heeft VWS de subsidie van het Kenniscentrum Sport & Bewegen
geïntensiveerd (€90.000,-) om het landelijke ‘BeweeghetDoor!’-congres te organiseren. Dat heeft in mei
2019 plaatsgevonden. Gezonde Kinderopvang heeft eenmalig een subsidie van 90.000 euro gekregen voor
het project ‘Uitdagend spelen’. Dat project is inmiddels gelanceerd als ‘Goed gespeeld’. Voor de periode
van het sportakkoord is er geen intensivering van de subsidie voor de Koningsspelen; de huidige
subsidieregeling van 250.000 euro loopt gewoon door. Ook voor de volgende projecten is geen sprake
(geweest) van extra opdrachten, subsidies of intensivering van subsidies: Cruijff, Krajicek en Jantje Beton.
Gezonde School ontvangt elk jaar een bijdrage vanuit het sportakkoord van 250.000 euro. Tot slot vindt
projectsubsidie plaats ten behoeve van zwemveiligheid en zwemvaardigheid. Enerzijds voor het laatste
jaar van het kennisproject NL Zwemveilig, een kennisproject onder leiding van de Nationale Raad
Zwemveiligheid (NRZ) in samenwerking met Hogeschool Windesheim, Hanze Hogeschool en het Mulier
Instituut. Anderzijds voor het eerste jaar van het Nationale Plan Zwemveiligheid 2020-2024. In 2020 wordt
ingezet op intensivering van maatregelen voor groepen met de hoogste risico’s en worden
interventiepilots uitgevoerd om maatregelen voor de periode 2021 te toetsen op toepasbaarheid,
effectiviteit en bruikbaarheid. In het najaar 2020 volgt het uitwerkingsplan van NRZ en partners voor de
projectperiode 2021-2024. Tot slot komt de Kleine Beweegagenda voort uit een subsidie van VWS.

B7.2 Gebruik van meetinstrumenten voor motorische vaardigheden van
kinderen 4-12 jaar
In een recent verschenen studie124 wordt een overzicht van de in Nederland veel gebruikte
meetinstrumenten voor motorische vaardigheden van kinderen van 4-12 jaar in Nederland gegeven,
geordend naar de doelstelling (screenen, monitoren, benchmarken, evalueren) waarmee de
meetinstrumenten door verschillende gebruikersgroepen worden ingezet.
Alle motorische testen en volgsystemen voor het bewegingsonderwijs zijn beoordeeld op de aspecten 1)
praktische bruikbaarheid, 2) meeteigenschappen, 3) pedagogisch verantwoorde aanpak en 4) overige
componenten. Op basis van de resultaten van de beoordeling wordt een aanbeveling gedaan omtrent de
geschiktheid van meetinstrumenten voor de verschillende doelen (monitoren, screenen, evalueren,
benchmarken).
Het onderzoek maakt duidelijk dat het belangrijk is vóór het kiezen van een meetinstrument drie vragen
te beantwoorden:
1. Wat wil de gebruiker met het meetinstrument bereiken?
2. Zijn voldoende middelen beschikbaar en is er bereidheid om deze in te zetten om op basis van de
testresultaten adequate vervolgacties uit te voeren?
3. Wat wordt er lokaal reeds gedaan wat betreft meten van motorische vaardigheden, worden
motorische vaardigheden bijvoorbeeld door (een deel van de) scholen gemonitord?

Jonge, M. de, Singh, A. & Lucassen, J. (2020; nog te verschijnen). Meten van motorische vaardigheden bij 4tot 12- jarigen. Gebruik van motorische testen om kinderen in Nederland beter te laten bewegen. Utrecht:
Mulier Instituut.

124

226

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Door een weloverwogen beslissing te nemen, kunnen gebruikers voorkomen dat ze kinderen onnodig met
metingen belasten.
Dit onderzoek is de eerste stap om te komen tot een beperkt aantal landelijk toepasbare hoogwaardige
meetinstrumenten, zoals in het thema wordt beoogd. De conclusie van het onderzoek dat geen van de
actueel beschikbare instrumenten volledig voldoet, onderstreept de noodzaak tot verdere voorlichting
over dergelijke meetinstrumenten. Een erkenningstraject, gekoppeld aan de database van de KVLO en
vergelijkbaar aan die van het RIVM voor leefstijlinterventies, zou ontwikkelaars mogelijk kunnen
stimuleren om informatie over hun meetinstrument te delen. Met deze aanvullende informatie zou een
volgende slag gemaakt kunnen worden in het bepalen van landelijk toepasbare hoogwaardige
meetinstrument voor motorische ontwikkeling van kinderen als vervolg op dit onderzoek.

B7.3 Inzet van beweegprogramma's in het onderwijs (niet erkend) 125
Sport- en beweegactiviteiten tijdens schooltijd
Op ruim de helft van de basisscholen worden wekelijks of dagelijks beweegmomenten tussen/tijdens de
lessen aangeboden (58%). Tijdens de pauze worden op 39 procent van de basisscholen wekelijks of
dagelijks sportactiviteiten aangeboden. Ruim een kwart van de scholen doet dit helemaal niet. 88 procent
van de scholen organiseert minimaal maandelijks één of meer sport- en beweegactiviteiten, zoals
sportclinics en sporttoernooien, tijdens schooltijd.
Schoolzwemmen
Drie op de tien scholen hebben schoolzwemmen in het programma, of nemen deel aan het
schoolzwemprogramma van de gemeente (31%). Gemiddeld vind schoolzwemmen 26 weken per jaar plaats
en is er 54 minuten per week voor ingeroosterd. Bij 67 procent van de scholen die schoolzwemmen
aanbieden gaat dat ten koste van een les bewegingsonderwijs voor de betrokken kinderen/klassen (het
vaakst groep 4, 5 of 6). Waar vakleerkrachten betrokken zijn bij het bewegingsonderwijs van een school
wordt vaker en langer (meer weken en minuten per les) schoolzwemmen aangeboden.
Sport- en beweegactiviteiten buiten schooltijd
88 procent van de scholen organiseert minimaal maandelijks één of meer sport- en beweegactiviteiten
buiten schooltijd. Sportkennismakingslessen/sportclinics (84%) en sportdagen/sporttoernooien met
leerlingen van andere scholen (82%) worden het meest minimaal één keer per jaar aangeboden.
Schoolfitness wordt op 11 procent van de scholen minimaal één keer per jaar aangeboden.
Samenwerking scholen met externe sportaanbieders
Samenwerking met externe sportaanbieders geschiedt het meest met sportverenigingen (81% minimaal
één keer per jaar) en de gemeente/(sport)buurtwerk (76% minimaal één keer per jaar). Op scholen waar
een buurtsportcoach minimaal één keer per jaar actief is, kunnen leerlingen vaker (minimaal één keer per
jaar) deelnemen aan sportkennismakingslessen/sportclinics (96%) en sportactiviteiten tijdens de pauze
(77%) dan op scholen waar geen buursportcoach actief is (resp. 91% en 69%).
Extra aandacht voor motorische ontwikkeling
Uit de 1-meting Bewegingsonderwijs in het primair onderwijs blijkt dat 28 procent van de scholen in het
primair onderwijs structureel extra ondersteuning biedt op het gebied van motorische ontwikkeling . Op 22
procent van de basisscholen wordt buiten de reguliere lessen bewegingsonderwijs structureel aandacht

Info in deze bijlage afkomstig uit: Slot-Heijs, J., Lucassen, J. & Reijgersberg, N. (2017). Bewegingsonderwijs
en sport in het primair onderwijs 2017: 1-meting. Utrecht: Mulier Instituut.
125

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

227

gegeven aan de motorische ontwikkeling door middel van Motorische Remedial Teaching (MRT), met name
in het speciaal onderwijs (43%). 6 procent van de basisscholen organiseert steunlessen
bewegingsonderwijs. Bij het onderzoek Peil.Bewegingsonderwijs126 gaf een vijfde (21%) van de
basisscholen aan remediërend bewegingsonderwijs aan te bieden. Ongeveer twee derde (63%) van de
scholen die structureel extra ondersteuning voor motorische ontwikkeling aanbiedt, doet dit één keer per
week. De 1-meting Bewegingsonderwijs in het primair onderwijs laat zien dat extra ondersteuning voor
motorische ontwikkeling vaker structureel op scholen wordt aangeboden waar een vakleerkracht de les
bewegingsonderwijs verzorgt (38%) dan op scholen waar alleen groepsleerkrachten het
bewegingsonderwijs verzorgen (20%). Daarnaast is er een verschil zichtbaar tussen grote (meer dan 400
leerlingen) en kleine (minder dan 200 leerlingen) scholen: grotere scholen beschikken doorgaans vaker
over een extra ondersteuningsaanbod (37%) dan kleine scholen (23-28%).

B7.4 Percentage scholen in het primair onderwijs met een vakleerkracht
In het schooljaar 2016/2017 zette 27 procent van de scholen alleen een vakleerkracht in voor het
bewegingsonderwijs voor groep 3-8127 (tabel B7.1). In datzelfde jaar maakte 32 procent van de scholen
gebruik van een combinatie van vakleerkrachten en groepsleerkrachten met een aanvullende bevoegdheid
voor bewegingsonderwijs. Dat betekent dat in totaal 59 procent van de scholen een vakleerkracht inzet
voor het bewegingsonderwijs voor groep 3-8. 40 procent van de scholen zet alleen groepsleerkrachten met
een aanvullende bevoegdheid in voor het bewegingsonderwijs in groep 3-8. Voor groep 1-2 geldt dat er
minder vaak vakleerkrachten worden ingezet (9%). De combinatie van vakleerkrachten en
groepsleerkrachten met een aanvullende bevoegdheid voor bewegingsonderwijs is te vinden op 14 procent
van de basisscholen. 77 procent van de scholen zet alleen groepsleerkrachten in bij groep 1-2.
Tabel B7.1 Percentage scholen in het primair onderwijs in 2017 dat een vakleerkracht inzet
(in procenten, n=788)
Vakleerkracht

Combinatie

Groepsleerkracht

Groep 3-8

27

32

40

Groep 1-2

9

14

77

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Op scholen in (zeer) stedelijke gebieden verzorgt vaker een vakleerkracht het bewegingsonderwijs (tabel
B7.2). In het speciaal (basis)onderwijs verzorgen op meer dan driekwart van de scholen vakleerkrachten
het bewegingsonderwijs (tabel B7.3).128

Inspectie van het Onderwijs. (2017). Peil.Bewegingsonderwijs. Einde basis- en speciaal basisonderwijs 20162017. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

126

Slot-Heijs, J., Lucassen, J. & Reijgersberg, N. (2017). Bewegingsonderwijs en sport in het primair onderwijs
2017: 1-meting. Utrecht: Mulier Instituut.

127

Slot-Heijs, J. & Lucassen, J. (2019). Bewegingsonderwijs en sport in het speciaal onderwijs. 1-meting
speciaal (basis)onderwijs, voorgezet speciaal onderwijs en praktijkonderwijs). Utrecht: Mulier Instituut.

128

228

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B7.2 Inzet vakleerkrachten in het primair onderwijs in 2017 uitgesplitst naar
stedelijkheid (in procenten, n=788)
Zeer sterk

Sterk

Matig

Weinig

Niet

stedelijk

stedelijk

stedelijk

stedelijk

stedelijk

Groep 1-2
Vakleerkrachten

14

9

8

4

6

Combinatie

25

11

7

10

9

Groepsleerkracht

61

80

86

86

85

Vakleerkrachten

54

21

17

13

9

Combinatie

32

40

38

30

22

Groepsleerkracht

14

39

46

57

69

Groep 3-8

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Tabel B7.3 Inzet vakleerkrachten in 2019 uitgesplitst naar speciaal onderwijs (n=115) en
speciaal basisonderwijs (n=111; in procenten)
Speciaal onderwijs

Speciaal basisonderwijs

Vakleerkrachten

74

53

Combinatie

17

26

Groepsleerkracht

9

21

Vakleerkrachten

88

74

Combinatie

8

18

Groepsleerkracht

3

8

Groep 1-2

Groep 3-8

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

B7.5 Onderwijstijd voor sport en bewegen in het primair onderwijs
In groep 1-2 worden gemiddeld 2,9 lessen bewegingsonderwijs per week aangeboden, waarbij vier op de
tien scholen (43%) per week drie tot vijf lessen bewegingsonderwijs aanbieden 129 (tabel B7.4). De
gemiddelde ingeroosterde lestijd per week is 113 minuten voor groep 1-2. In groep 3-8 worden gemiddeld
1,8 lessen bewegingsonderwijs aangeboden. Het merendeel van de scholen (+/- 74%) geeft twee lessen
bewegingsonderwijs per week aan groep 3-8. De gemiddelde ingeroosterde lestijd bedraagt voor de
groepen 3-8 89 minuten. Kinderen in de onderbouw (groep 1-2) krijgen gemiddeld 113 uur lessen
lichamelijke opvoeding per schooljaar, dit is beduidend minder voor kinderen in de midden- en
bovenbouw.

Slot-Heijs, J., Lucassen, J. & Reijgersberg, N. (2017). Bewegingsonderwijs en sport in het primair onderwijs
2017: 1-meting. Utrecht: Mulier Instituut.

129

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

229

Tabel B7.4 Onderwijstijd voor sport en bewegen het primair onderwijs in 2017 (in procenten,
n=788)
Gemiddeld aantal

Gemiddelde ingeroosterde

lessen per week

lestijd per week (in minuten)

Groep 3-8

1,8

89

Groep 1-2

2,9

113

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Er zijn geen verschillen tussen scholen in meer of minder stedelijke gebieden met betrekking tot lestijd
(tabel B7.5).
Tabel B7.5 Lestijd in het primair onderwijs in 2017 uitgesplitst naar stedelijkheid (in
procenten, n=788)
Zeer sterk

Sterk

Matig

Weinig

Niet

stedelijk

stedelijk

stedelijk

stedelijk

stedelijk

Groep 1-2

114

110

113

116

113

Groep 3-8

89

87

88

93

91

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Tabel B7.6 Lestijd in 2019 uitgesplitst naar speciaal onderwijs (n=115) en speciaal
basisonderwijs (n=111; in procenten)130
Speciaal onderwijs

Speciaal basisonderwijs

Groep 1-2

101

115

Groep 3-8

102

102

Bron: Mulier Instituut, Monitor School en Sport, 2017.

Slot-Heijs, J. & Lucassen, J. (2019). Bewegingsonderwijs en sport in het speciaal onderwijs. 1-meting
speciaal (basis)onderwijs, voorgezet speciaal onderwijs en praktijkonderwijs). Utrecht: Mulier Instituut.

130

230

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Bijlage 8. Flankerend beleid
B8.1 Gezonde sportomgeving sportlijn
NOC*NSF verricht verschillende inspanningen gericht op het stimuleren van een gezonde sportomgeving bij
sportverenigingen. NOC*NSF is medeondertekenaar van het Nationaal Preventieakkoord. NOC*NSF biedt
verschillende ondersteuningsproducten aan, waarvan sommigen zich op de gehele gezonde sportomgeving
richten en anderen specifiek op één van de drie thema’s131.
Inspiratiesessie gezonde sportomgeving
In deze sessie worden verenigingen geïnformeerd en geïnspireerd om met de gezonde sportomgeving aan
de slag te gaan. De invulling van de sessie kan worden aangepast aan de behoeften van de verenigingen.
De duur van de sessie kan bijvoorbeeld 1 uur of avondvullend zijn en de focus kan liggen op de drie
thema’s van het preventieakkoord of specifiek op één thema. Bij een sessie zijn vertegenwoordigers van
meerdere verenigingen aanwezig. Vaak zijn dit bestuurders van meerdere clubs. De sessie wordt vaak
geïnitieerd vanuit een gemeente, sportbond of een aantal verenigingen samen. De inspiratiesessie wordt
altijd gegeven door een Team:Fit coach.
De ontwikkeling van de inspiratiesessie is in oktober 2019 afgerond. Inmiddels (30 maart 2020) zijn acht
inspiratiesessies gehouden. De eerste ervaringen met de inspiratiesessies zijn volgens de projectleider
positief. Positieve punten zijn dat de drie onderwerpen gezamenlijk behandeld worden. Het geven van
een vervolg aan het onderwerp binnen de vereniging, na een inspiratieavond, is wel een aandachtspunt.
Hoe zorg je dat het niet bij inspireren blijft? De Team:Fit coach is hiervoor beschikbaar, maar het is nog
te vroeg om inzichtelijk te hebben in welke mate clubs gebruik maken van het vervolgaanbod.
Begeleidingstraject gezonde sportomgeving Team:Fit
Als een vereniging een inspiratiesessie heeft gehad en/of als club verder aan de slag wil gaan met (één
van de thema’s van) een gezonde sportomgeving, kan een begeleidingstraject worden gestart. Dit traject
wordt begeleid door Team:Fit coach en duurt gemiddeld een tot twee dagdelen.
Zowel de inspiratiesessie gezonde sportomgeving als het begeleidingstraject kunnen als dienst worden
aangevraagd via het sportakkoord (en zijn voor verenigingen dus gratis).
Modelkantines/ Field labs
Daarnaast worden twaalf modelkantines (ook wel field labs genoemd) geselecteerd. Dit gebeurt vanuit de
activiteiten voor een gezonde sportomgeving, onder de naam ‘S.V. Vers’. Deze zogenaamde fieldlabs zijn
sportkantines van verenigingen die actief zijn met de gezonde sportkantine, en waar verschillende
aanpakken kunnen worden getest. Via deze modelkantines willen de betrokken partijen zicht krijgen op
wat wel en niet goed werkt. Dit gebeurt onder andere in samenwerking met Twelve, een organisatie die
de omzetten in relatie tot gezond en ongezonde voeding analyseert.
In september 2019 zijn onder leiding van de KNVB drie voetbalverenigingen als field lab geselecteerd en
gestart met de voorbereidingen. Vanwege de coronacrisis is de tweede tranche uitgesteld. De
projectleiding hoopt binnenkort de volgende zes verenigingen (twee hockeyclubs, twee korfbalclubs en
twee tennisclubs) te kunnen selecteren en in het najaar 2020 het traject voor de laatste drie field labs op
te starten.

Voor meer informatie over de inspanningen vanuit de sportlijn gericht op een gezonde sportomgeving bij
sportverenigingen: https://nocnsf.nl/gezonde-sportomgeving.

131

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

231

E-learning IVA (Instructie Verantwoord Alcoholschenken)
In 2019 is een nieuwe e-learning Instructie Verantwoord Alcoholschenken (IVA) ontwikkeld, in
samenwerking met VWS, NOC*NSF en drie andere branches met financiering van VWS132. De manier van
leren en het materiaal in de nieuwe versie is moderner en interactiever dan de oudere versie, er worden
veel foto’s en filmpjes gebruikt. De e-learning geeft informatie over de regels en oefent verschillende
situaties rond minderjarigen en dronken personen die alcohol willen bestellen en volwassenen die alcohol
aan jongeren verstrekken. Voor sportverenigingen is het verplicht dat op momenten dat alcohol wordt
geschonken iemand met een IVA-certificaat of een diploma Sociale Hygiëne aanwezig is. NOC*NSF beveelt
aan dat iedereen die een bar in een sportkantine bemant het IVA-certificaat behaalt, maar ook de hele
barcommissie en het bestuur. Deze aanbeveling is opgenomen in de nieuw ontwikkelde richtlijnen alcohol
en sport.
Vanaf 13 januari 2020 kan de nieuwe e-learning gevolgd volgen. Sindsdien is via de e-learning 4.190 keer
een IVA- certificaat behaald (peildatum 30 maart 2020).
Campagne NIX18
NOC*NSF is betrokken bij de campagne NIX18 in de sport die door campagnebureau Roorda is ontwikkeld
en is gefinancierd door VWS. Via de campagne wil NOC*NSF de norm van ‘NIX onder de 18’ en het tonen
van een identiteitsbewijs bij de aankoop van alcohol normaler maken. De campagne richt zich voor de
sport voornamelijk op bestuurders en barverantwoordelijken, omdat het belangrijk is dat er beleid is
rondom alcoholverkoop, om barvrijwilligers niet in een moeilijke positie te brengen. De NIX18 campagne
in de sport is uitgesteld door de coronacrisis, maar zal nog in 2020 starten.
Rookvrije generatie
Voor het bevorderen van een rookvrije sportomgeving, werkt NOC*NSF samen met Alliantie Nederland
Rookvrij (ANR). Er worden verschillende campagnes opgezet. Ook is ondersteuning beschikbaar voor clubs
die rookvrij willen worden, zoals borden om op het terrein te plaatsen en ondersteuningsmateriaal voor
het creëren van draagvlak en inbedding van rookvrij beleid binnen de club.
Gezond voedingsaanbod in de kantine
Voor het bevorderen van een gezond voedingsaanbod in de sportkantine werkt NOC*NSF samen met
Team:Fit! van JOGG (Jongeren op Gezond Gewicht; zie ook de website van Team:Fit). Team:Fit heeft veel
ervaring in de begeleiding naar een gezond voedingsaanbod in de kantine van sportverenigingen, scholen
en andere organisaties, op basis van de richtlijnen van het voedingscentrum. Deze begeleiding blijven ze
ontwikkelen en aanbieden. In samenwerking met NOC*NSF is de begeleiding van Team:Fit uitgebreid met
de thema’s alcohol en roken, wat nu integraal wordt aangeboden als clubcoaching (begeleidingstrajact)
Gezonde Sportomgeving.

B8.2 Versterken sportbonden
In tabel B8.1 staat een overzicht van de programmalijnen, de projecten en de betrokken bonden bij het
programma versterken sportbonden.

Zie voor meer informatie over de e-learning Instructie Verantwoord Alcoholschenken:
https://nocnsf.nl/wat-doet-nocnsf/sport-en-maatschappij/e-learning-verantwoord-alcohol-schenken en het
thema alcohol en sport (waaronder de nieuwe richtlijnen alcohol en sport): https://nocnsf.nl/alcohol-ensport.

132

232

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Tabel B8.1 Overzicht programmalijnen, projecten en bonden van programma versterken
bonden (peildatum 10 mei 2020)
Programmalijn 1: Shared Service Sport
Het doel is met name kleinere sportbonden te ontzorgen. Er wordt gewerkt aan het gezamenlijk optrekken
van bonden, bijvoorbeeld met het opzetten van ledenadministratie of financiële administratie. Hiervoor is
de stichting Sport Nederland opgezet. De stichting heeft een manager en een accountant aangesteld, en er
is een contract gesloten voor een CRM/ledenadministratiesysteem. Ook op andere gebieden, zoals
declaraties of juridische bijstand intensiveert de samenwerking binnen Sport Nederland. Vanuit VWS heeft
een budgetintensivering plaatsgevonden, voor de onderwerpen:
•

Revisie statuten: inmiddels zes van de tien beschikbare trajecten gestart.

•

Verenigingsondersteuning (via Sport Professionals Netwerk): inmiddels 39 (vijf bonden en 34
verenigingen) van de 50 beschikbare trajecten aangevraagd.

•

Technisch kader: inmiddels negen van de tien beschikbare trajecten aangevraagd.

•

Website: inmiddels twee van de tien beschikbare trajecten aangevraagd.

Project

Aantal

Participerende bonden

Stichting Nederland Sport

11

NBB (basketbal), Nederlandse Boksbond, KNCB (cricket), NCB
(curling), NADB (dansen), NFB (frisbee), KNBSB (honk- en
softbal), NIOBB (in- en outdoor bowls), (SBN) survivalrun, NIJB
(ijshockey), NHB (handboog)

Programmalijn 2: ‘Slagvaardig Organiseren Sport’ (SOS)
In deze lijn werken met name middelgrote bonden aan het verbeteren van projectmanagement en
verandermanagement. Zij doen dit onder leiding van een extern bureau (TBPC). Hieronder vallen
uiteenlopende projecten, zoals een project gericht op de ongebonden sporter van de Koninklijke
Nederlandsche Roeibond (KNRB) en een project gericht op resultaatgerichter werken bij de Koninklijke
Nederlandse Hippische Sportfederatie (KNHS). De eerste twee tranches met in totaal 20 participerende
bonden zijn gestart in 2019.
In beide tranches zijn alle projectleiders van de bonden gestart met het volgen van de scholing
‘Fundamentals’, gericht op inzicht in de dynamiek van veranderen en aanreiken van een concrete aanpak
waarmee ze leiding kunnen geven aan deze verandering. Vervolgens zijn alle bonden individueel aan de
slag met de uitvoering van het concrete project waarmee ze aan SOS deelnemen, met begeleiding van
TBPC. Vanuit VWS heeft een budgetintensivering plaatsgevonden, voor de onderdelen:
•

Start derde tranche: mogelijkheid tot deelname voor nieuwe bonden. Op peildatum zijn zes
bonden geïnteresseerd.

•

Deelnemende bonden krijgen de mogelijkheid tot intensivering van het project.

Project

Aantal

Participerende bonden

Eerste tranche

11

Badminton Nederland, NBB (basketbal), KNCB (cricket), NHV
(handbal), KNHS (hippisch), NJBB (jeu de boules), JBN (judo),
KNRB (roeien), Rugby Nederland, NSV (ski), Watersportverbond

Tweede tranche

9

NAB (autosport), KNBSB (honk- en softbal), KNBB (biljart), NHB
(handboog), NOB (onderwatersport), Reddingsbrigade, KNAS
(schermen), SBN (squash) en NTTB (tafeltennis)

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

233

Vervolg Tabel B8.1 Overzicht programmalijnen, projecten en bonden van programma
versterken bonden (peildatum 10 mei 2020)
Programmalijn 3: Equiperen sportbonden om sportclubs te versterken
Deze lijn bevat vrije ruimte voor projecten om de sportbonden te versterken, waarbij de voorkeur uitging
naar projecten door consortia van bonden (vooral grotere bonden). Het uitgangspunt is dat bonden de
projecten kunnen gebruiken om zichzelf te versterken, en op deze manier een betere rol in het
sportakkoord kunnen spelen. De projecten hebben daarmee een versterkende werking op de thema’s uit
het sportakkoord. Enkele projecten komen ook terug in de uitvoering van de thema’s van het sportakkoord
(zoals het project clubkadercoaching bij positieve sportcultuur; zie de betreffende themahoofdstukken).
NOC*NSF wordt via financiële en inhoudelijke voortgangsrapportages op de hoogte gehouden van de
projecten. In totaal zijn tien projectaanvragen van consortia gehonoreerd en/of in uitvoering, waarbij in
totaal 24 sportbonden zijn betrokken. Vanuit VWS heeft budgetintensivering plaatsgevonden voor de
projecten Sport Professionals Netwerk en ‘clubkadercoaching’.
Project

Aantal

Participerende bonden

Proeftuinen Club Kader

8

KNVB (voetbal), KNGU (turn- en gymnastiek), NTTB (tafeltennis),

Coaching (CKC)

KNKV (korfbal), Nevobo (volleybal), AtletiekUnie, KNHB
(hockey), NHV (handbal)

Samen sterker op het gebied

4

van sportaccommodaties
MTB- en Ruiterroutes voor

NOC*NSF (projectleider), KNKV (korfbal), KNHB (hockey), KNLTB
(tennis), KNVB (voetbal)

2

NTFU (toerfiets), KNHS (hippisch)

Pedagogische Visie

2

KNGU (turn- en gymnastiek), KNVB (voetbal)

TOP opleiders in de sport

10

Atletiekunie, KNRB (roeien), NHV (handbal), KNKV (korfbal),

iedereen toegankelijk

NTTB (tafeltennis), NBB (basketbal), KNBSB (honk- en softbal),
KNSB (schaatsen), Nevobo (volleybal), KNZB (zwemmen),
NOC*NSF
Op uw plaatsen …. Start!

4

Versterken competitie aanbod

KNZB (zwemmen), NTB (triathlon), Reddingsbrigade, NCS
(curling)

KNHS manegelidmaatschap

1

KNHS (hippisch)

Sport Professionals Netwerk

11

KNVB (voetbal), AtletiekUnie, KNHB (hockey), KNKV (korfbal),

(SPN)

KNLTB (tennis), Nevobo (volleybal), Watersportverbond,
KNSB (schaatsen), KNZB (zwemmen), JBN (judo), KNCB (cricket),
NOC*NSF

Een vaardige generatie

4

KNHB (hockey), KNGU (turn- en gymnastiek), Nevobo (volleybal),
KNVB (voetbal)

Werken in de nieuwe Weerelt
van sport

5

Nevobo (volleybal), KNHB (hockey), NGF (golf), KNMV
(motorrijders), NSV (Ski)

Bron: NOC*NSF, 2020.

234

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’ | Mulier Instituut

235