Evaluatie
Roadmap
Vogelgriep
Rapportage van de evaluatie van de
Roadmap Vogelgriep van 21 februari 2023
Ministerie van LNV
AVINED
Dierenbescherming

Opdrachtgever:

Ministerie van LNV

Ons kenmerk:

A23LNV-002

Samenstellers:

Ferdinand Strijthagen
Bibian Bevers

Datum:

31 maart 2023

Lysias Advies

T: 033 464 70 70

IBAN:

NL18 ABNA 0574 2170 53

Soesterweg 310d

E: info@lysiasadvies.nl

KvK:

30166304

3812 BH Amersfoort

www.lysiasadvies.nl

BTW:

NL809282471B01

Inhoudsopgave
1.

Aanleiding en aanpak

1

2.

Reflectie op het proces

2

3.

Aanbevelingen onder de loep

3

3.1.

Aanbevelingen korte termijn

3

3.2.

Aanbevelingen lange termijn

6

4.

Blik vooruit; geleerde lessen & wensen

9

5.

Bijlage deelnemerslijst evaluatiebijeenkomst

10

1. Aanleiding en aanpak
Het ministerie van LNV, AVINED en de Dierenbescherming hebben in 2018 gezamenlijk een plan van
aanpak gepresenteerd voor de aanpak van vogelgriep, ge naamd ‘Roadmap strategische aanpak
vogelgriep’. Dit plan van aanpak heeft als doel het verkleinen van de risico’s op uitbraken van HPAI
(hoog-pathogene aviaire influenza/vogelgriep) en de nadelige gevolgen hiervan. De Roadmap werd
in december 2018 opgeleverd.
Vanaf 2019 is aan de hand van de Roadmap door de partijen gewerkt aan de uitvoering van de
aanbevelingen voor de korte- en de lange termijn. Sindsdien is er veel gebeurd; een groot aantal van
de 28 aanbevelingen heeft opvolging gekregen. D oor de coronacrisis en een grote vogelgriepuitbraak
is de Roadmap sinds 2020 in een nieuw perspectief komen te staan en vraagt de aanpak van
vogelgriep een geïntensiveerde aanpak.
Om te leren van het proces en de inhoudelijke uitvoering van de Roadmap is door partijen een
evaluatie afgesproken. Hiertoe is een evaluatiebijeenkomst georganiseerd op 21 februari 2023 onder
begeleiding van Lysias Advies. Ter voorbereiding op deze bijeenkomst heeft Lysias Advies met
vertegenwoordigers van het ministerie van LNV, AVINED en de Dierenbescherming oriënterende
gesprekken gevoerd.
Deze evaluatiebijeenkomst vond plaats aan de hand van drie onderdelen:
1. Individuele reflectie op het proces;
2. Evaluatie van de 28 aanbevelingen;
3. Blik vooruit: geleerde lessen en wensen voor de toekomst.
Dit document vormt de weerslag van de evaluatie.

|1

2. Reflectie op het proces
De evaluatiebijeenkomst begon met een individuele reflectie op het proces van de Roadmap
Vogelgriep. Centraal daarbij stond de vraag hoe de partijen de samenwerking en de gezamenlijke
uitvoering hebben ervaren. Aan de hand van a ssociatiekaarten hebben alle deelnemers hierop
gereflecteerd. De inbreng van alle deelnemers is hierna samengevat.
Alle partijen kijken positief terug op de samenwerking. Er was en is een gezamenlijk doel waar alle
partijen zich voor inzetten. Het samen optrekken, de korte lijnen en intensieve contacten werden
gewaardeerd. De samenwerking in de Roadmap heeft de onderlinge relaties verdiept.
De Roadmap werkte goed als instrument omdat deze concrete aanbevelingen bevatte waaraan
gewerkt kon worden. De voorbereiding en totstandkoming van de Roadmap is goed bevallen. Het
formuleren van aanbevelingen voor de Roadmap in de vorm van sessies met onafhankelijke experts
vanuit meerdere disciplines werd gewaardeerd.
Als centraal verbeterpunt is de flexibiliteit van de Roadmap genoemd. De Roadmap bleek in de
praktijk geen “levend” document te zijn waarop tussentijdse evaluatie en/of herprioritering werd
toegepast. Een Plan-Do-Check-Act-cyclus heeft ontbroken waardoor bijsturing niet goed mogelijk
was. Dat was achteraf, gezien de ambities bij de start van de Roadmap, wel beter geweest zodat
sommige aanbevelingen meer aandacht hadden kunnen krijgen en andere weer geposterioriteerd
hadden kunnen worden. Hiermee had ook het mogelijke risico voorkomen kunnen worden dat de
energie vooral de “quick wins” was gaan zitten en niet in de wat lastiger te realiseren aanbevelingen.
De actiepunten die lastig te realiseren waren, zijn daardoor later of slechts beperkt ter hand genomen.
Mogelijk had een centrale regisseur of procesbegeleider goed kunnen werken om voor bijsturing te
zorgen, om aandacht te vragen voor urgentie of voor de aanbevelingen die wat ingewikkelder te
realiseren waren.
Al met al is er met tevredenheid op het proces van de Roadmap teruggeblikt. Er is veel bereikt en
een groot aantal aanbevelingen is opgepakt. O ok aanbevelingen die aanvankelijk wat ambitieus
leken, zijn door de Roadmap geadresseerd.

|2

3. Aanbevelingen onder de loep
3.1. Aanbevelingen korte termijn
Actie

Omschrijving

Status

1

Periodieke (terugkerende) Uitgevoerd en doorlopend
beoordeling HPAI dreiging Samen met WBVR en Sovon wordt er onderzoek gedaan.
vanuit wilde vogels
De implementatie is gereed en de beoordeling is in

continue actie. Er wordt gebruik gemaakt van periodieke
risicorapportages van Wageningen Bioveterinary Research
en Sovon die aan het deskundigenberaad worden
voorgelegd.
4

Evaluatie monitoring dode Uitgevoerd en doorlopend
wilde vogels
De evaluatie is één keer uitgevoerd en moet weer herhaald

worden. Het komt terug in Intensiveringsplan als
onderwerp (in combinatie met wilde dieren), hier is nog
geen concrete invulling voor.
Er is een aanpassing insturen dode vogels en er is recent
een nieuwe leidraad 1 ontwikkeld. De effectiviteit hiervan is
nog onbekend. Dit is een vervolgstap.
6

Hygiënescan
optimaliseren

Uitgevoerd en doorlopend
De scan is in 2021 geactualiseerd. De hygiënescan is
geactualiseerd op inhoud en geoptimaliseerd op
gebruiksvriendelijkheid. De volgende stap wordt in de loop
van 2023 verwacht, ná afronding Pilot Bioveiligheidsplan.

7

Pilot bioveiligheidsplan

Uitgevoerd en doorlopend
De pilot is uitgevoerd door de Universiteit Utrecht en de
Gezondheidsdienst voor Dieren (najaar 2020). Op
frequente basis wordt er op getroffen bedrijven een
checklist afgenomen om optimalisaties in bioveiligheid op
te sporen.
Momenteel wordt er een pilot 2.0 uitgevoerd. Hierin wordt
bekeken in hoeverre het plan wettelijk verankerd moet en
kan worden. Ook wordt de hygiëne scan gekoppeld aan het
bioveiligheidsplan.
Er is een toezegging aan Tweede Kamer om het
bioveiligheidsplan
toe
te
voegen
aan
het
Bedrijfsgezondheidsplan (BGP) (zie brief aan de Tweede
Kamer van 11 oktober 2022).

8

Plannen
Uitgevoerd en doorlopend
grondwerkzaamheden
Er zijn activiteiten geweest om baggerwerkzaamheden
(waaronder
kenbaar te maken aan houders. De pluimveehouders zijn
baggerwerkzaamheden)
zich nu bewust van het probleem. AVINED heeft over dit
in
de
buurt
van
onderwerp gepubliceerd. Het is nu de vraag of het effectief
pluimveebedrijven

is geweest. Het is een continu proces om hierover te
informeren. Het is nu aan de houders om actie te
ondernemen zodra ze van baggerwerkz aamheden horen.

1

https://open.overheid.nl/repository/ronl -fa1d37097e2147d4eefbb705dcbf6a9afb657233/1/pdf/beantwoording kamervragen-leidraad-omgang-met-wilde-vogels-met-vogelgriep.pdf

|3

De kennis zou nog beter gedeeld kunnen worden met
provincies en waterschappen. Dit is lastig te realiseren
omdat AVINED geen directe lijnen heeft lopen naar
provinciale, regionale en lokale overheden.
9

Effect windbreekgaas

Uitgevoerd en doorlopend
Het eerste onderzoek is door de Gezondheidsdienst voor
Dieren afgerond in opdracht van AVINED en ministerie van
LNV (2019). Het windbreekgaas bleek effectief te zijn.
Inmiddels wordt er vervolgonderzoek gedaan naar de
implementatie ervan. Het blijft echter maatwerk, aangezien
de resultaten per bedrijf verschillend kunnen zijn.

10a

Weren wilde watervogels
met lasers

Uitgevoerd en doorlopend
Wageningen Bioveterinary Research heeft hier onderzoek
naar gedaan. 2
De lasers zijn een veelbelovend instrument. Sommige
bedrijven hebben het al in gebruik. Op dit moment is er nog
afstemming met provincies nodig
de over de
vergunningverlening. Er is al een overzicht opgesteld door
AVINED voor de benodigde vergunningen per provincie.

10b

Inventarisatie en
onderzoek naar
effectiviteit van
maatregelen
om wilde watervogels te
weren van de uitloop en
de
omgeving rond het
pluimveebedrijf

Uitgevoerd
Uitgevoerd door de Gezondheidsdienst voor Dieren. Er is
geïnventariseerd welke maatregelen genomen kunnen
worden: uitloop met dichte begroeiing, lasers als
verjagingsmethode en zonnepanelen in de uitloop .
Wageningen Bioveterinary Research heeft ook onderzoek
gedaan naar risicofactoren voor introductie van HPAIvirus. Dit toont aan dat bedrijven in meer open omgeving
meer risico lopen op besmetting. 3
Momenteel wordt er gekeken wat men wil doen.
De lasers en het windbreekgaas komen terug in het
Intensiveringsplan. Deze worden wel eerst opnieuw
gewogen op effectiviteit en toepasbaarheid.

14

Omschakelen
risicobedrijven
(herhaaldelijk besmette
bedrijven)
naar andere activiteit

Achterhaald
De actie was tijdens het opstellen logisch, maar is
inmiddels achterhaald. In de Roadmap was bedacht dat
een houder – met name de eendenhouders - zouden
kunnen omschakelen naar een ander soort pluimvee dat
niet of minder snel besmet zou kunnen raken, zoals
vleeskuikens. Maar inmiddels worden ook vleeskuikens
besmet. De oorspronkelijke actie moet nu van de agenda
gehaald worden. Het feit dat er risicolocaties bestaan moet
echter wel op de agenda blijven staan.
De vraag blijft op wat voor manier dit aangepakt moet
worden. Op het moment is dit nog onduidelijk.
De Dierenbescherming oppert om dit mee te nemen in de
gebiedsgerichte processen.

2

https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/bioveterinary -research/show-bvr/laser-weert-wildewatervogels-uit-stalomgeving-van-pluimveebedrijf-in-strijd-tegen-vogelgriep.htm. Wetenschappelijke publicatie in Scientific
Report 2021)
3
https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/bioveterinary -research/show-bvr/landschapselementenspelen-belangrijke-rol-bij-introductie-vogelgriep-op-pluimveebedrijven.htm

|4

17

Meldproces analyseren en Uitgevoerd
eventueel aanpassen
Het meldproces is geanalyseerd en aangepast en nieuwe

criteria zijn in de wet opgenomen. Het is helder en het
werkt goed. AI-uitbraken zijn vroegtijdig opgespoord en de
meldcriteria zijn goed nageleefd.
Meldingscriteria
vermelden op
legkalenders en
stalkaarten

Uitgevoerd
Meldcriteria zijn bijgevoegd aan de
legkalenders, mede dankzij het COBK.

19

Analyse early warning op
eendenbedrijven

Uitgevoerd
De analyse van Wageningen Bioveterinary Research is
gebruikt om de meldcriteria aan te scherpen. Het
wetenschappelijk onderzoek is gepubliceerd in Pathogens
(2021). Nieuwe meldcriteria zijn in de wet opgenomen.

25

Adviezen RIVM voor
getroffen
pluimveehouders

Uitgevoerd
Het ministerie van LNV heeft in samenwerking met het
ministerie van VWS en het RIVM het protocol aangepast.

27

Communicatiecampagne
ter kennisvergroting en
bewustwording
pluimveehouders en
erfbetreders

Uitgevoerd en doorlopend
Dit is een doorlopende activiteit waarover continu
gecommuniceerd wordt door AVINED via: nieuwsbrieven,
webteksten,
webinars
en
flyers.
AVINED
als
‘informatiebron’ voor vogelgriepontwikkeling is sterk
toegenomen de afgelopen jaren.

28

Communicatiecampagne
gericht op de
maatschappij over
pluimveevaccinatie en
preventie- en
bestrijdingsmaatregelen

Niet uitgevoerd
De opzet is gemaakt door AVINED en een WURstudentengroep, maar het was niet haalbaar om uit te
voeren. Het plan was te ambitieus en het ontbreekt aan
structurele financiering hiervoor.

18

stalkaarten

&

|5

3.2. Aanbevelingen lange termijn
Actie

Omschrijving

Status

2

Relatieve rol insleeproutes In uitvoering
HPAI
Door Wageningen Bioveterinary Research uitgevoerd. Het

onderzoek naar typen fluorescentiestoffen en manieren
voor
monitoring
bewegingen van schoeisel en
bedrijfskleding is afgerond. Het vervolgonderzoek op
pluimveebedrijven heeft nog niet plaatsgevonden i.v.m.
Covid-19 & AI-bezoekersverbod. Het begint nu weer te
lopen. Verwachting is dat het eind 2023 wordt afgerond.
Het aanvullend onderzoek luchtinlaat is wel afgerond . 4
3

Mogelijkheden tot het Uitgevoerd
verfijnen van de risico’s Wageningen Bioveterinary Research heeft onderzoek
naar plaats en seizoen
gedaan naar risico’s op basis van type en locatie en

omgeving van het pluimveebedrijf. 5
Er is een real-time beoordeling ontwikkeld van het risico
op introductie van aviaire influenza op pluimveebedrijven
in Nederland op basis van de integratie van verschillende
gestructureerde en ongestructureerde data bronnen.
In het kader van vervolgonderzoek wordt een prototype
dashboard ontwikkeld waarop risico op introductie van
aviaire influenza visueel gepresenteerd kan worden door
aan verschillende knoppen te draaien (gebied,
verschillende typen pluimveebedrijven, verschillende
jaren, verschillende landschapsvariabelen, dichtheid wilde
vogels etc.).
5

Uitwerken internationale Niet uitgevoerd
onderzoeksagenda wilde De onderzoeksvoorstellen zijn ingediend, maar er is
vogels
besloten de activiteit geen vervolg te geven. Het gebrek

aan financiering is hiervoor de reden; de fondsen voor de
onderzoeken ontbraken. Het was moeilijk deze te krijgen
omdat de Nederlandse onderzoekers afhankelijk waren
van collega’s in het buitenland. Zij zagen de noodzaak en
urgentie van het onderzoek minder in dan Nederland en
was er geen internationaal draagvlak. Hierbij is de context
relevant dat deze opmerking dateert van voor de
vogelgriepuitbraak 2021. Wél is er onderzoek opgestart en
onderlinge afstemming en inspanning binnen EU-verband
gepleegd op het gebied van vaccinatie.
11

Alternatieve
dierwelzijnsvriendelijke
huisvestingssystemen

Niet uitgevoerd
Het idee was om binnen het MIP (Maatschappelijke
Innovatie Programma) onderzoek te doen naar dit
onderwerp, maar de onderzoekers hebben andere keuzes
gemaakt.

4

https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/bioveterinary-research/show-bvr/vogelgriepvirus-via-deluchtinlaat-potentiele-introductieroute.htm
5
https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/bioveterinary -research/show-bvr/landschapselementenspelen-belangrijke-rol-bij-introductie-vogelgriep-op-pluimveebedrijven.htm

|6

Dit
wordt
niet
opnieuw
opgenomen
in
het
Intensiveringsplan, maar wel in het Convenant
Dierwaardige Veehouderij.
12

DierenwelzijnsNiet uitgevoerd
compensatie bij ophokken Dit is niet actief opgepakt. Er is wel geconstateerd dat er

verschillende compensatiemaatregelen bestaan en
worden toegepast door individuele houders. Er bestaat
echter geen overzicht waarin staat wat die maatregelen
precies inhouden. De sector ziet dat een groot deel van
de houders ze toepassen (het aantal is niet vastgesteld).
Er ligt voor de toekomst nog wat werk in het onder de
aandacht brengen van de compensatiemaatregelen.
13

Ontwikkelen plan van Uitgevoerd en doorlopend
aanpak
De Roadmap benoemt het opstellen van een plan van
structuurmaatregelen
aanpak om te komen tot beleid van structuur-

aanpassingen. Er bleek binnen de sector geen draagvlak
voor een dergelijk plan van aanpak. Om die reden is de
invulling van deze actie anders ingevuld.
Er is wel is een pilot uitgevoerd waarbij instrumenten zijn
ontwikkeld, een checklist is gemaakt en er is een factsheet
voor ambtenaren ontwikkeld. Verder heeft Sovon een
gebiedsonderzoek uitgevoerd. Dit heeft een soort
blauwdruk opgeleverd waarin staat waar de vogels zitten
in het gebied.
Het ministerie van LNV heeft veel gedaan om mensen aan
te trekken, maar dit was erg lastig. Er bleek weinig animo
voor te zijn. Wel waren er veel lokale initiatieven waarin
good practices en instrumenten werden gedeeld. Dit is
actief begeleid door AVINED.
Er zijn haakjes om het verder te ontwikkelen
(kennisdeling, opzetten lokale, regionale en provinciale
overheden) in het kader van het Intensiveringsplan en een
kader voor gebiedsprocessen NPLG.
15

Analyse
mogelijkheden Uitgevoerd
gedifferentieerde bijdrage De analyse heeft plaatsgevonden en moet een vervolg
DGF
krijgen in het
nieuwe Convenant Financiering

Besmettelijke Dierziekten. De sector adviseert de
overheid hoe bedrijven de begroting kunnen opbrengen.
Daar kan differentiatie op toegepast worden, maar dat
moet uitgewerkt worden. Het staat op de agenda voor
2023.

16

Opstellen
vaccinatie

stappenplan Uitgevoerd en doorlopend

Het stappenplan is opgesteld en 11 oktober 2022 naar de
Tweede Kamer gestuurd
in combinatie met de
aankondiging van het Intensiveringsplan. 6

6

https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/kamerstukken/2022/11/01/bijlage-2-vaccinatiestappenplan-hoogpathogene-aviaire-influenza

|7

20

Analyse bijdrage gebruik Uitgevoerd
voerwegers in relatie tot Er is een enquête uitgevoerd. Er wordt veel gebruik
early warning signalen
gemaakt.
Er
zijn
geen
directe
vernieuwde

inzichten/aanknopingspunten om early warning signalen
eerder op te sporen.
21

Data registratie legsector

Uitgevoerd
De registratie data is geïmplementeerd.

22

Oriëntatie
compartimentering
vleeskuikenketen

Uitgevoerd
Compartiment statussen worden niet meer afgegeven
vanwege de EU regelgeving. Bovendien is dit financieel
gezien niet haalbaar.

23

Psychosociale
ondersteuning aan
eigenaren van geruimde
Bedrijven

Uitgevoerd en doorlopend
Er is aangesloten bij bestaande initiatieven, zoals
Agrozorgwijzer, Zorg om de Boer en Tuinder. Bij deze
bestaande initiatieven is specifiek vogelgriep ingebracht.
Dit is een doorlopende activiteit via ZOB en
Agrozorgwijzer. AVINED denkt mee en zet haar
communicatiekanalen in naar behoefte. 7

24

Beperken
waardevermindering van
vrije-uitloopeieren bij
verlopen van de 16
weken bij een ophokplicht

Uitgevoerd en doorlopend
Hierop is actie ondernomen. Er zijn maatregelen bedacht
door de commercie. Er is door de sector een lobby traject
in gang gezet, o.a. door Copa-Cogeca, in de Europese
Unie om de termijn te verlengen. Het resultaat van deze
inspanningen laat nog op zich wachten.

26

Bestrijden aan de bron

Niet uitgevoerd
Dit was een te ambitieus plan. Bestrijden aan de bron was
te stevig geformuleerd.

7

https://www.avined.nl/themas/pluimveegezondheid/vogelgriep/gevolgen -hpai-uitbraak-verkleinen-via-externe-maatregelen

|8

4. Blik vooruit; geleerde lessen & wensen
Ministerie van LNV
Terugkijkend, heeft het ministerie van LNV ervaren dat het samen werken aan grote opgave van de
aanpak van vogelgriep tot constructieve voortgang heeft geleid. Voor de toekomst wil het ministerie
van LNV graag in verbinding blijven met AVINED en de Dierenbescherming.
AVINED en Dierenbescherming
AVINED en de Dierenbescherming hebben beide als les geformuleerd dat een procesbegeleider of
regisseur voor de uitvoering van de Roadmap goed zou hebben gewerkt. Ook had er beter gekeken
kunnen worden naar prioritering van aanbevelingen, eventueel aan de hand van een Plan -Do-CheckAct-cyclus. Voor de toekomst hoopt AVINED op een Europese aanpak van vaccinatie. Voor de
toekomst hoopt de Dierenbescherming dat een aantal structurele oplossingen in het aangekondigde
Intensiveringsplan Vogelgriep en het Nationaal Programma Landelijk Gebied zal worden verankerd,
in het bijzonder de implementatie van vaccinatie, structuurmaatregelen (bedrijfsdichtheid en grootte,
bedrijven in waterrijke gebieden) en een betere aanpak van vogelgriep bij wilde dieren.
Ter afsluiting hebben het ministerie van LNV, AVINED en de Dierenbescherming geconstateerd dat
de Roadmap Vogelgriep is afgerond en deze evaluatie als een markering d aarvan geldt. De afronding
is voor partijen echter geen punt achter de aanpak van vogelgriep. De onderlinge relaties blijven
bestaan en de samenwerking in de aanpak van vogelgriep zal, met respect voor ieders
verantwoordelijkheid en rol, blijven bestaan .

|9

5. Bijlage deelnemerslijst evaluatiebijeenkomst

Roxani Rijneveld

Ministerie van LNV

Marleen van Dorst

Ministerie van LNV

Denise Smit

Ministerie van LNV

Kees de Jong

AVINED

Anton Butijn

AVINED

Erik de Jong

AVINED

Lisanne Stadig

Dierenbescherming

Ferdinand Strijthagen

Lysias Advies

Bibian Bevers

Lysias Advies

Afwezigen

Functie

Wim Pelgrim

Ministerie van LNV

Petra Tielemans

Ministerie van LNV

Sanne van der Zanen

AVINED

| 10