A terme sterfte 2010

Perinatale audit:
eerste verkenningen

A terme sterfte 2010

Perinatale audit:
eerste verkenningen

Colofon
Redactiecommissie
Prof.dr. J.M.W.M. (Hans) Merkus, voorzitter
Drs. H. (Hans) Burggraaff, huisarts (Amsterdam)
Dr. J. (Jeroen) van Dillen, gynaecoloog (Nijmegen)
M.A.A. (Marieke) Hermus MSc, eerstelijns verloskundige (Oosterhout)
J.L.A.M. (Jacqueline) van Hilligersberg-Schilder, kinderarts (Nieuwegein)
L.J.G. (Lidewijde) Jongmans, klinisch verloskundige (Veldhoven)
Dr. P.G.J. (Peter) Nikkels, patholoog (Utrecht)
Dr. H.P. (Herman) Oosterbaan, gynaecoloog/perinatoloog (‘s-Hertogenbosch)
Dr. B.J. (Bert) Smit, kinderarts/neonatoloog (Rotterdam)
Dr. H.C.J. (Liesbeth) Scheepers, gynaecoloog/perinatoloog (Maastricht)
Dr. A. (Bert) Timmer, patholoog (Groningen)
Adviseur: dr. J.J.H.M. (Jan Jaap) Erwich, gynaecoloog/perinatoloog (Groningen)
Bestuur
Prof.dr. H.W. (Hein) Bruinse, voorzitter
Dr. H.A.A. (Hens) Brouwers (NVK)
Prof.dr. J.G. (Jan) Nijhuis (NVOG)
Dr. P.G.J. (Peter) Nikkels (NVVP)
Dr. P.A.O.M. (Paul) de Reu (KNOV)
Drs. T. M. (Tineke) Slagter-Roukema (LHV)
Ir. J.I.M. (Hans) de Goeij, adviseur

Bureau
Drs. A.J.M. (Adja) Waelput
Dr. M. (Martine) Eskes
Dr. H.A.A. (Hens) Brouwers
T.L. (Wineke) Bremmer-Bolhuis
I.S. (Irene) Dokter-van Zoest
A.A.C. (Ans) van Loenen-Kramer
A.K. (Alice) Lamain
L.A. (Lucie) van der Veer

Dataverwerking
dr. A.C.J. (Anita) Ravelli (AMC), M.Th. (Mariet) van Diem MSc,
Tekstadviezen
drs. Lex Boezeman, Utrecht
Interviews
A.M. (Anne Marije) Wiersma (verloskundige) en T.L. (Wineke) Bremmer-Bolhuis (PAN)
Vormgeving
Arnold Wierda, Haarzuilens
Druk
Xerox, Utrecht
© 2011 Stichting Perinatale Audit Nederland (PAN), november 2011.
De activiteiten van de PAN worden mogelijk gemaakt door een instellingssubsidie
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Het gebruik van de gegevens uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk en nauwkeurig
wordt vermeld. Deze publicatie kan geciteerd worden als: Stichting Perinatale Audit Nederland.
A terme sterfte 2010. Perinatale audit: eerste verkenningen. Utrecht, 2011.

Geboren als een zucht,
verdwenen als een schaduw
Manu Keirse

Inhoud

Voorwoord

7

Samenvatting

9

1

Aanleiding en achtergrond
Teleurstellende perinatale sterfte cijfers in Nederland
Naar een landelijke perinatale audit
Opbouw van dit rapport

15
15
16
17

2

Het Nederlands verloskundig systeem
Organisatie van de perinatale zorg
Aantal zorgverleners en bevallingen
Overdracht van eerste naar tweede lijn
Plaats van de bevalling

19
19
19
20
20

3

Perinatale sterfte in Nederland 1998–2008
Definitie van perinatale sterfte
Trends in de perinatale sterfte
Internationale vergelijkingen
Perinatale sterfte en zwangerschapsduur
A terme sterfte

21
21
21
22
23
23

4

Perinatale audit in de praktijk
Perinatale audit als kwaliteitsinstrument
Setting van de audit
Het chronologisch verslag
Classificatie van doodsoorzaken
Substandaard factoren en de relatie met sterfte
Vastlegging in het Perinataal Audit Registratie Systeem (PARS)

27
28
28
29
29
30
31

5

Resultaten van de perinatale audit van à terme sterfte in 2010
Keuze voor audit van à terme sterfte
Kenmerken van de à terme sterftes in 2010
Hoeveel à terme sterftes uit 2010 zijn geaudit?
Doodsoorzaken onder à terme sterfte in 2010
Aantal auditbijeenkomsten
Hoeveel zorgverleners hebben deelgenomen?
Substandaard factoren in 2010
Betrokkenheid van zorgverleners bij substandaard factoren
Relatie met sterfte
Aanbevelingen uit de lokale auditbesprekingen

33
33
33
35
36
37
38
39
42
43
44

5

6

Discussie
Omvang perinatale sterfte
Leren werken met audit
Moment van overlijden
Vaststellen doodsoorzaak
Eigen vakgenoten oordelen
Representativiteit van de resultaten
Sterke kanten van de interne audit
Zwakke kanten van de interne audit
Vergelijking met eerdere onderzoeken
Verbeterpunten

47
47
47
48
48
49
49
50
50
51
52

7

Conclusies en aanbevelingen
Aanbevelingen voor standaarden en richtlijnen
Aanbevelingen voor lokale protocollen
Aanbevelingen voor deskundigheidsbevordering en handvaardigheden
Aanbevelingen voor pathologisch onderzoek
Aanbevelingen voor webbased dossiers en registratie
Aanbeveling voor het chronologisch verslag
Aanbevelingen voor de ondersteuning
Aanbeveling voor de implementatie van verbeteringen
Aanbeveling voor analyse en vervolgonderzoek
Aanbevelingen ter versterking van het auditproces

53
53
53
54
54
55
55
55
55
56
56

Referenties

59

Bijlagen
Afkortingen en websites
Verklarende woordenlijst
Perinatale registratie
Ontstaansgeschiedenis van de perinatale audit
Trainingsaanbod
Doodsoorzakenclassificaties
Casus met waarschijnlijke en zeer waarschijnlijke relatie met de sterfte
Werkgroep classificatie conclusies en aanbevelingen en aanvullende vragen PARS
Aanvullende vragen PARS landelijke audit 2011

65
67
69
71
75
77
81
91
93

A
B
C
D
E
F
G
H
I

6

Voorwoord

Enkele jaren geleden haalde de relatief hoge perinatale sterfte in Nederland alle kranten. Johan
Mackenbach, hoogleraar Sociale Geneeskunde in Rotterdam, vroeg zich af hoe Nederland - ooit
koploper met een relatief lage perinatale sterfte - daar terechtgekomen was. Hij concludeerde dat
perinatale sterfte in Nederland weliswaar een probleem is van velen, maar tevens een probleem van
niemand: velen zetten zich in voor de verbetering van delen van de perinatale zorg, maar het ontbreekt aan systematische bewaking en de verbetering van de kwaliteit van de zorg rond de geboorte
(Mackenbach, 2006).
Dat tij is gekeerd. Sinds begin 2010 voeren bijna alle verloskundige samenwerkingsverbanden perinatale audits uit: gestructureerde besprekingen van gevallen van perinatale sterfte van kinderen die
geboren worden na de 37e zwangerschapsweek. Dit gebeurt gezamenlijk met alle betrokken zorgverleners in eerste, tweede en derde lijn, in opleiding of al jaren aan het werk. Het gaat om verloskundigen, huisartsen, gynaecologen, verpleegkundigen, kinderartsen, pathologen. Soms doen ook
kwaliteitsfunctionarissen, kraamverzorgenden, ambulanceverpleegkundigen of anesthesiologen
mee. En dat levert veel op.
Dit eerste rapport van de stichting Perinatale Audit Nederland bevat resultaten en aanbevelingen
uit het hele land. We beschrijven hoe zorgverleners in de keten de organisatie van de audit hebben
opgezet. We laten zien tot welke aanbevelingen dat heeft geleid. We laten ook zien dat de perinatale
sterfte sinds 2001 aanzienlijk is gedaald.
Dit eerste rapport over de à terme sterfte krijgt een vervolg. Er zijn vragen die op dit moment nog
niet te beantwoorden zijn. Daarom ligt ook in 2011 het accent op de à terme sterfte. Wat dat oplevert,
kunt u eind 2012 verwachten.
De ontstane inzichten laten zien dat perinatale sterfte werkelijk een zaak van ons allen is. Dit alles was
niet mogelijk geweest zonder de tomeloze inspanning van al die mensen die de audit binnen hun
samenwerkingsverband hebben voorbereid en de regioteams.
Voor deze enorme inzet willen wij iedereen hartelijk danken.
Prof.dr. J.M.W.M. Merkus,
voorzitter redactiecommissie
Prof.dr. H.W. Bruinse,
voorzitter stichting Perinatale Audit Nederland

7

8

Samenvatting

In 2003 blijkt uit de eerste Peristatstudie dat de perinatale sterfte in 1998–2000 in Nederland het
hoogst is binnen de toenmalige Europese Unie. In 2004 is de sterfte in Nederland gedaald ten opzichte
van de vorige periode. De daling zet in andere landen echter sterker door.
Deze resultaten roepen vragen op naar de oorzaken van die relatief hoge perinatale sterfte. Daartoe
starten eind jaren ’80, begin jaren ‘90 al de eerste perinatale sterfte audits en de voorbereidingen
voor de landelijke invoering van audit. Bij een audit kijken zorgverleners samen kritisch naar het
eigen handelen. Dit biedt mogelijkheden om tekortkomingen vast te stellen en de kwaliteit van de
zorg te verbeteren. Aanbevelingen voortkomend uit deze tekortkomingen, komen ten goede aan alle
vrouwen en kinderen die aan onze zorg zijn toevertrouwd.
Een kleine 20 jaar later, op 1 januari 2010, wordt de stichting Perinatale Audit Nederland (stichting
PAN) opgericht. Dan gaat ook de eerste landelijke perinatale audit van start. Hiermee gaat een langgekoesterde wens van de beroepsgroepen in vervulling.

Keuze voor à terme sterfte
Het onderwerp voor de eerste landelijke perinatale audit is ‘à terme sterfte’. Hieronder wordt verstaan
alle doodgeboorte en sterfte gedurende de eerste vier levensweken van kinderen geboren na een
zwangerschapsduur vanaf 37 weken tot 42 weken. In dit rapport nemen we ook de geboorten vanaf
42 weken mee.
Waarom dit thema?
De meeste kinderen worden à terme geboren. Hun overlevingskansen zijn zeer hoog (99,7%). Wanneer
een à terme geboren kind overlijdt, vraagt dat om extra uitleg. Ongeveer een kwart van alle perinataal overleden kinderen wordt à terme geboren. De zorg voor à terme geboren kinderen is, meer dan
bij vroeggeborenen, multidisciplinair. Perinatale audit maakt het mogelijk om met alle zorgverleners
in de keten de sterfte te analyseren en verbeteringen voor te stellen.

Hoe werkt perinatale audit in de praktijk?
Perinatale audit is `een op gestructureerde wijze uitgevoerde kritische analyse van de kwaliteit van
de perinatale zorgverlening, inclusief de gebruikte procedures voor diagnose en behandeling, het
gebruik van voorzieningen en de resulterende uitkomst en kwaliteit van leven van vrouwen en hun
kinderen.´
Het is een cyclisch proces, met verschillende stappen: de gegevens van de geleverde zorg - inclusief
ontslagbrieven, laboratoriumuitslagen en gegevens van placenta en obductie - worden verwerkt tot
een chronologisch verslag. Op basis van dit verslag wordt de doodsoorzaak geclassificeerd. Tevens
wordt beoordeeld of er sprake was van substandaard factoren, dat wil zeggen zorg die niet voldoet aan de professionele eisen voor gangbare zorg, landelijke richtlijnen of lokale protocollen. Bij
iedere substandaard factor gaat de auditgroep na of er een mogelijk verband met de sterfte bestaat.

9

De conclusies worden vertaald in concrete aanbevelingen en verbeterpunten. Na verloop van tijd
worden de ingezette verbeterpunten geëvalueerd.
De deelnemers aan een audit zijn (verloskundig actieve) huisartsen, verloskundigen, gynaecologen,
kinderartsen en pathologen, maar ook verpleegkundigen en zorgverleners in opleiding. Soms nemen
ook ambulancepersoneel, kraamverzorgenden, klinisch genetici en/of anesthesiologen en microbiologen deel. Voorzitters van de auditbijeenkomsten bewaken dit proces. Zij zijn veelal afkomstig uit
het regioteam, niet uit het eigen ziekenhuis, en daarmee relatieve buitenstaanders.
Tussen januari 2010 en eind mei 2011 hebben 4.335 zorgverleners (waaronder ook in opleiding) een
of meerdere keren aan auditbijeenkomsten deelgenomen. Er zijn in totaal 271 auditbijeenkomsten
geweest in 97% van alle samenwerkingsverbanden.

Aantallen à terme sterftes in 2010
Volgens de Perinatale Registratie Nederland (PRN) overlijden 651 kinderen in 2001 perinataal à terme
en is dit aantal in 2010 afgenomen tot 367 kinderen. Daarmee is de à terme sterft gedaald van 3,8 per
duizend naar 2,3 per duizend, een daling van 39%.
Dit blijkt uit de vergelijking van definitieve PRN-bestanden van 2001 en voorlopige PRN-bestanden uit
2010 die sterk overeenkomen met een inventarisatie door de auditgroepen in het land. Zij registreerden 359 perinataal overleden kinderen.
Het definitieve sterftecijfer over 2010 zal echter pas bekend zijn ná koppeling van de bestanden van
de beroepsgroepen door de PRN.
Het totale aantal kinderen dat na een zwangerschapsduur van 22 weken of meer wordt geboren en
rond de geboorte overlijdt, is gedaald van 2.322 kinderen (12,2 per duizend) in 2001 naar 1.672 (9,4
per duizend) in 2008, een daling van 23%. Latere gegevens zijn er nog niet.

Kengetallen van de à terme sterftes uit 2010
Van ongeveer 90% van de à terme geboren kinderen die in 2010 rond de geboorte zijn overleden, zijn
zorggegevens vastgelegd. Enkele bevindingen zijn:
• In ruim 50% van deze gevallen vindt de sterfte voor de bevalling (antepartum) plaats, in ruim 10%
van de gevallen tijdens de bevalling (intrapartum) en in bijna 40% van de gevallen in de eerste vier
weken na de geboorte.
• B
 ij 21% van de vrouwen met à terme sterfte ligt de verantwoordelijkheid voor verloskundige begeleiding aan het begin van de bevalling bij de verloskundige of huisarts. Bij 66% van de vrouwen ligt
deze in de tweede lijn en bij 4% in de derde lijn (9% onbekend).
• B
 ij 34% van de overleden kinderen is de doodsoorzaak ‘onbekend’, ondermeer omdat in meer dan
de helft van deze gevallen belangrijke informatie ontbreekt. De placenta is bij 74% onderzocht en
obductie is uitgevoerd bij 35% van de sterfte.
• H
 et merendeel van deze casus is in een lokale audit besproken (n=312). Van 222 besproken casus
zijn de gegevens vastgelegd in het Perinatale Audit Registratie Systeem (PARS), het registratiesysteem met gegevens over en uit de audit

Substandaard factoren in 2010
Tijdens de evaluatie van de à terme sterfte beschrijven zorgverleners de substandaard factoren (SSF’s)
en brengen die in vier categorieën onder. Deze zijn geclassificeerd als afwijkend van bestaande richtlijnen (in de tweede lijn), afwijkend van standaarden (in de eerste lijn), afwijkend van de gangbare
zorg of anders.
Bij 116 van de 222 casus waarvan de gegevens zijn vastgelegd in PARS, benoemen de auditgroepen
een of meerdere substandaard factoren. In totaal gaat het om 212 SSF’s. Afwijkingen van richtlijnen en
standaarden zijn verantwoordelijk voor 37% van de substandaard factoren. Daarnaast is een belangrijk deel van de substandaard factoren gerubriceerd als ‘afwijkend van de gangbare zorg’ (42%).

10

Relatie met de sterfte
Bij 10% (n=23) van alle besproken casus van à terme sterfte 2010 is sprake van een waarschijnlijke of
zeer waarschijnlijke relatie tussen de substandaard factoren en de sterfte. Dit percentage komt overeen met bevindingen uit eerder onderzoek met externe auditpanels.

Betrokkenheid van zorgverleners bij substandaard factoren
Bij de 116 casus met in totaal 212 substandaard factoren zijn 390 zorgverleners betrokken. Gemiddeld
zijn er 3,4 zorgverleners betrokken bij casus met SSF (1,8 per SSF). Van hen is 26% gynaecoloog, 21%
verloskundige in de eerste lijn en 13% klinisch verloskundige. Verpleegkundigen maken 9% uit van
deze groep, kinderartsen/neonatologen 8% en 5% is arts-assistent in opleiding tot gynaecoloog.
In meer dan de helft van alle substandaard factoren (56%) zijn meerdere zorgverleners betrokken bij
de zorg. In alle geledingen van de zorgketen is verbetering mogelijk.

Aanbevelingen uit de lokale auditbesprekingen
Bij tweederde van de 212 benoemde substandaard factoren wordt één aanbeveling geformuleerd. Bij
10% van de SSF’s worden twee of, in een enkel geval, drie aanbevelingen gedaan.

Belangrijkste aanbevelingen van de auditgroepen (bron: PARS 2010)
Richtlijnen/protocollen
• O
 ntwikkel een richtlijn en een cliëntenfolder voor minder/geen leven voelen.
• O
 ntwikkel een richtlijn voor opsporing van en handelen bij (verdenking op) foetale
groeivertraging.
• S tel een protocol op voor indicaties en de uitvoering van foetale bewaking tijdens de
bevalling.
• B
 eoordeel het CTG volgens vaste criteria, minimaal iedere 2 uur. Stel een protocol op voor
classificatie in gestandaardiseerde termen.
Gangbare zorg
• S tuur bij doodgeboren en asfyctisch geboren kinderen standaard de placenta in voor
pathologisch onderzoek.
• K
 oppel bij hoog risicopatiënten de arts-assistent, wel of niet in opleiding, aan een
gynaecoloog.
• Z
 oek bij ‘no show’ contact met de zwangere en maak een nieuwe afspraak.
Documentatie
• S treef naar volledige en voldoende documentatie volgens SBAR (Situation, Background,
Assessment, Recommendation), ook ten behoeve van de overdracht.
Onderwijs
• O
 ntwikkel een cursus over reanimatie van pasgeborenen voor alle zorgverleners in het
perinatale veld, inclusief de ambulance verpleegkundigen.

11

Enkele conclusies na de eerste landelijke audit
In vrijwel alle verloskundige samenwerkingsverbanden is de perinatale audit op uniforme wijze gerealiseerd. Dit is een compliment waard voor de hele perinatale zorgketen.
Verloskundige samenwerkingsverbanden hebben bij de voorbereiding van de audit vastgesteld dat
er 359 kinderen à terme zijn overleden in 2010. Dit komt vrijwel overeen met de aantallen in de deelbestanden van de PRN. Hier gaat het om 367 à terme overleden kinderen. Aangenomen mag worden
dat de registratie van de à terme sterfte door de samenwerkingsverbanden betrouwbaar is.
Rode draad in de substandaard factoren
Er bestaat nog geen algemeen erkende ordening van SSF’s. Dat maakt vergelijking met andere onderzoeken lastig. Toch zijn enkele rode draden te ontdekken, zoals afwijkingen van richtlijnen of protocollen (37%), afwijkingen van gangbare zorg (42%) of te afwachtend beleid. Concrete voorbeelden
zijn te afwachtend beleid bij ‘minder leven voelen’, onvoldoende alertheid bij afwijkingen van het
cardiotocogram, te weinig actie bij verdenking op intra uteriene groeivertraging en bij serotiniteit.
Obductie en onderzoek van placenta zijn noodzakelijk
In 26% van de gevallen van perinatale sterfte is geen onderzoek van de placenta gedaan. Omdat het
onderzoek van de placenta essentieel is voor het onderzoek naar de doodsoorzaak, is dit een belangrijk aandachtspunt voor de zorgverleners. Obductie is bij 64% van de overleden kinderen niet verricht.
Soms gebeurt dit omdat de doodsoorzaak duidelijk lijkt. Toch blijkt uit de literatuur dat obductie in
veel gevallen een nieuwe diagnose, een geheel andere diagnose of belangrijke aanvullende informatie kan opleveren die van belang is voor de ouders en voor een eventuele volgende zwangerschap.
Doodsoorzaak vaak onvoldoende bekend
In de trainingen voor perinatale audit wordt expliciet stilgestaan bij het belang van de classificatie van
de doodsoorzaak voor de audit. Toch ontbreken opvallend vaak gegevens over de doodsoorzaak. Uit
PARS is niet te achterhalen of doodsoorzaken daadwerkelijk onbekend zijn of dat ze onvoldoende aan
bod zijn geweest voor een duidelijke classificatie.
Op dit punt is nog veel ruimte voor verbetering. De NVOG heeft in september 2011 de richtlijn Intrauteriene sterfte aangenomen, die hier een bijdrage aan kan leveren.
Gegevens niet altijd beschikbaar
Audit maakt voor iedereen voelbaar hoe belangrijk volledige documentatie is, voor de zorg en voor
de samenwerking tussen zorgverleners. Opstellers van chronologische verslagen merken al bij de
voorbereiding van de audit dat gegevens ontbreken. Problemen met documentatie worden regelmatig genoemd als SSF. Bijna 10% van de aanbevelingen richt zich op de verbetering van verslaglegging, met name verslaglegging van basisgegevens van de zorg.

Algemene aanbevelingen
In aanvulling op de concrete aanbevelingen van de lokale auditgroepen doet de redactiecommissie een aantal aanbevelingen. Deze zijn mede gebaseerd op de 23 casus met een (zeer) waarschijnlijke relatie tussen substandaard factoren en de sterfte. Zo zijn aanbevelingen geformuleerd voor
de ontwikkeling van multidisciplinaire richtlijnen, standaarden en protocollen; voor meer trainingen
voor de basale kennis en vaardigheden (zoals reanimatie) in VSV-verband; voor heldere en complete
medische dossiers; meer participatie van huisartsen, kinderartsen en pathologen in de audit; en voor
organisatorische ondersteuning van de verloskundige samenwerkingsverbanden bij de audit.

12

Hoe verder?
Voor de audit van 2011 zijn aanvullende vragen ingebouwd in PARS. Ze zijn bedoeld om stil te staan
bij onderwerpen waarvoor nu nog geen normen bestaan of bij vragen die wel benoemd zijn, maar
misschien onvoldoende aandacht krijgen door een andere substandaard factor. De onderwerpen
zijn:
1 24/7 uur beschikbaarheid
2 Transportproblemen
3 Afwachtend beleid
4 Groeivertraging.

Tot slot
In het eerste jaar van de perinatale audit is al veel bereikt. Bijna iedereen in de verloskundige zorgketen levert een bijdrage aan audit. De aanbevelingen zijn voor een groot deel direct lokaal te implementeren. In de komende jaren moeten we dit vasthouden en tegelijkertijd werken aan verbeteringen in het auditproces.
Er gebeurt meer: in de komende jaren zullen meer lokale en landelijke projecten rond de perinatale
zorg worden opgezet dan nu al het geval is. Voor de evaluatie van de effecten van deze projecten op
de uiteindelijke uitkomst van de zorg - een gezond kind en een gezonde moeder - is de perinatale
audit een onmisbaar instrument. In de komende jaren zal de stichting PAN dan ook streven naar de
verbetering en versterking van perinatale audit in alle verloskundige samenwerkingsverbanden.
Onze verwachting is dat implementatie van de aanbevelingen uit de audit en de overige, lopende
en nieuwe, projecten de al dalende sterfte rond de geboorte nog verder zal doen afnemen. Aan de
beroepsgroepen en het College Perinatale Zorg de uitdagende opdracht deze aanbevelingen op de
werkvloer te implementeren. Nederland zal hierdoor weer tot de landen met lage perinatale sterfte
gaan behoren.

13

14

1
Aanleiding en achtergrond

In de jaren ‘70–´80 ontstaat bij zorgverleners de behoefte aan een instrument om de zorg te kunnen
evalueren en te verbeteren (Donabedian, 1978). Het idee is dat met een kritische en gestructureerde
analyse van de zorgverlening de zwakke plekken in het zorgproces blootgelegd kunnen worden. De
zorgverleners gaan dan gezamenlijk na in hoeverre de geleverde zorg in ongunstige zin afwijkt van
goede zorg (de standaard). Daarbij gaat het niet alleen om medisch inhoudelijke aspecten, maar ook
om de organisatie van de zorg. Met deze kennis kunnen verbeteracties in gang gezet worden (Dunn
& McIlwaine, 1996; Johnston et al., 2000).
In Engeland en Noorwegen wordt in de jaren ´90 gestart met de landelijke invoering van perinatale
audit. Ook in Nederland gaan de voorbereidingen voor de landelijke invoering van perinatale audit
van start.

‘Laatst werd tijdens een interne audit gezegd ‘Eigenlijk lijkt het vaak goed te gaan, terwijl je veel
vaker risico loopt dat het niet goed gaat’. Dat is heftig - en tegelijk het positieve, om het hele
proces nog een keer gezamenlijk door te nemen. De uitkomst is dramatisch, maar wat leren we
er nou met elkaar van?’
Kinderarts

Teleurstellende perinatale sterfte cijfers in Nederland
Perinatale sterfte is een bekende uitkomstmaat voor het systeem van preventie en zorg rond zwangerschap en geboorte (Richardus et al., 1998). Nederland behoort tot de jaren ‘80 van de vorige eeuw
bij de landen met de laagste perinatale sterfte (Holmer, 1967; Kloosterman, 1975). Sindsdien worden
de verschillen binnen Europa echter kleiner (Hoogendoorn, 1986; Achterberg & Kramers, 2001).
In 2003 blijkt uit de eerste Peristatstudie dat de perinatale sterfte in 1998–2000 in Nederland het
hoogst is van alle landen die indertijd de Europese Unie vormden1 (Buitendijk et al., 2003; Buitendijk
& Nijhuis, 2004). Voor de tweede Peristatstudie verzamelen de landen van de Europese Unie2 plus
Noorwegen over 2004 opnieuw gegevens. De positie van Nederland binnen Europa is niet verbeterd
sinds Peristat I (Mohangoo et al, 2008).
Deze resultaten roepen vragen op naar de oorzaken van de relatief hoge perinatale sterfte.

 elgië, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk,
B
Portugal, Spanje, Verenigd Koninkrijk, Zweden.
2
Nieuwe toetreders: Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slovenië, Slowakije, Tsjechië..
1

15

Naar een landelijke perinatale audit
In Nederland starten in de jaren ´80 de eerste perinatale sterfte audits (Eskes et al., 1993; De Reu et al.,
2000; Vredevoogd et al., 2001; Richardus et al., 2003). Deze vinden plaats in het kader van onderzoek.
Ook wordt landelijke invoering van perinatale audits voorbereid.
Om de haalbaarheid van een landelijke auditorganisatie in Nederland te onderzoeken installeert het
College voor zorgverzekeringen (CVZ) in 2004 de Commissie Perinatal Audit (CPA), die in drie regio’s
de Landelijke Perinatal Audit Studie (LPAS) uitvoert. In deze studie testen externe panels de haalbaarheid en validiteit van een perinatale audit. Eind 2005 legt het CVZ zijn bevindingen en aanbevelingen
vast in het rapport Landelijke Perinatal Audit Studie (LPAS), eindrapport van de Commissie Perinatal Audit
van het College voor zorgverzekeringen (CVZ, 2005; Eskes et al., 2007;. van Diem et al., 2010).
In 2006 geeft de toenmalige minister van VWS, Hoogervorst, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu (RIVM) de opdracht om een scenario te ontwikkelen voor de landelijke organisatie van perinatale audit. Dit resulteert in 2007 in een voorstel voor een uitvoeringsplan (Leeman et al., 2007). Het
RIVM benoemt een aantal voorwaarden om audits mogelijk te maken, zoals een complete registratie
van de perinatale sterfte en een (geautomatiseerde) gegevensstroom vanuit de bestaande zorgregistraties van de beroepsgroepen naar het auditsysteem. Daarnaast moet de audit onderdeel worden
van het kwaliteitsbeleid van de betrokken beroepsgroepen (accreditatie, visitatie, (her)registratie).
Ook moet er een duidelijk juridisch kader komen voor de bescherming van persoonsgegevens van
zowel patiënt als hulpverlener (blame free deelname). In 2009 maakt minister Klink van VWS budget
vrij om audit mogelijk te maken.
Op 1 januari 2010 neemt de stichting PAN de perinatale auditactiviteiten over van het RIVM. Het
bestuur van de stichting bestaat uit vertegenwoordigers van de vijf initiatiefnemers (KNOV, LHV,
NVOG, NVK en NVVP), een onafhankelijke voorzitter en een bureau, onder leiding van een directeur.
De stichting PAN is gevestigd in de Domus Medica te Utrecht.
Na bijna 20 jaar is met de stichting PAN een langgekoesterde wens van de beroepsgroepen in vervulling gegaan.
Zie bijlage D voor een uitgebreidere beschrijving van de ontstaansgeschiedenis van de perinatale
audit in Nederland.

Stuurgroep Zwangerschap en Geboorte
De Stuurgroep Zwangerschap en Geboorte krijgt van minister Klink van VWS de opdracht om voorstellen te doen om de zorg rond zwangerschap en geboorte te verbeteren. Het doel is om waar
mogelijk perinatale sterfte en morbiditeit terug te dringen. Het advies van de stuurgroep kent verschillende thema’s:
• moeder en kind in de hoofdrol;
• gezond oud worden begint al in de baarmoeder;
• goed geïnformeerde zwangere;
• samen verantwoordelijk;
• specifieke en intensieve aandacht voor vrouwen uit achterstandssituaties;
• bevallende vrouw niet alleen; en
• 24/7 beschikbaarheid en bereikbaarheid.
(Stuurgroep, 2009)
Een van de aanbevelingen is om deelname aan perinatale audit verplicht te stellen. Hierdoor krijgen
zorgverleners beter inzicht in de kwaliteit van door hen geleverde perinatale zorg en hoe deze te
verbeteren is.
Een andere aanbeveling is om een College Perinatale Zorg (CPZ) in te stellen voor de verdere uitwerking van deze thema’s. Het CPZ is geïnstalleerd op 16 juni 2011.

16

‘Iedereen is heel erg betrokken en heel enthousiast. Men ziet het belang in van deze audit. Juist
omdat ook iedereen wil weten waardoor die sterfte komt. Een kinderarts vallen toch andere
dingen op dan een gynaecoloog, een verloskundige heeft weer een andere kijk op het proces
dan een patholoog. En tijdens die audit komt dat dan allemaal bij elkaar en dan krijg je een veel
concreter en vollediger plaatje.’
Kwaliteitsmedewerker ziekenhuis

Opbouw van dit rapport
In hoofdstuk 2 en 3 vindt u achtergronden bij het Nederlands verloskundig systeem en de perinatale
sterfte in Nederland.
In hoofdstuk 4 wordt beschreven hoe audits in hun werk gaan, waarbij lokale auditgroepen volgens
een vaste structuur de perinatale sterfte in hun samenwerkingsverband bespreken en verbeterpunten benoemen.
Wilt u direct meer weten over de à terme sterfte in 2010 en tot welke resultaten de audit van deze
sterfte heeft geleid? Ga dan naar hoofdstuk 5.
Hoofdstuk 6 is een beschouwend hoofdstuk over dit eerste jaar perinatale audit in Nederland. De
gevonden resultaten vergelijken we ook met resultaten uit eerdere audits. In hoofdstuk 7 tenslotte
zetten we een aantal aanbevelingen op rij.
Een aantal zorgverleners is geïnterviewd over hun ervaringen met de perinatale audit. Citaten uit
deze interviews zijn in dit rapport ter illustratie toegevoegd.
Mist u tabellen? In dit rapport komen alleen de belangrijkste tabellen voor. Meer cijfers zijn te vinden
op www.perinataleaudit.nl.

17

18

2
Het Nederlands verloskundig systeem

Organisatie van de perinatale zorg
Risicoselectie als leidend principe
Het Nederlands verloskundig systeem maakt onderscheid tussen laag risico zwangeren en zwangeren met een verhoogd risico. Binnen de verloskundige zorgketen wordt de visie breed gedragen dat
zwangerschap en bevalling in beginsel fysiologische (‘natuurlijke’) gebeurtenissen zijn.
Om optimaal gebruik te kunnen maken van de deskundigheid van de verschillende verloskundige
zorgverleners, werken eerste , tweede en derdelijns zorgverleners met elkaar samen (CVZ, 2003;
Stuurgroep, 2009).
Zwangeren met een laag risicoprofiel hebben voornamelijk te maken met eerstelijns aanbieders van
verloskundige zorg. Meestal is dat een verloskundige, soms een verloskundig actieve huisarts.
Bij een verhoogd risico op complicaties tijdens zwangerschap, bevalling of kraamperiode wordt de
zorg voor de zwangere overgedragen aan gynaecologen en kinderartsen in de tweede of derde lijn.
Gezamenlijke richtlijnen voor overleg en overdracht (de Verloskundige Indicatielijst) moeten het optimale gebruik van ieders deskundigheid stimuleren (CVZ, 2003).
De zorg voor ernstig zieke zwangeren, pasgeborenen en kraamvrouwen met specifieke en ernstige
problematiek vindt plaats in een van de tien perinatologische centra. Ook hiervoor zijn richtlijnen
opgesteld (IGZ, 2007; NVOG, 2007).
Met deze aanpak kunnen vrouwen en pasgeborenen die zorg krijgen die aansluit bij hun individuele
risicoprofiel en de wensen van de vrouw.

“We hebben gewoon een vak waarin dingen mis kunnen gaan en dat is vreselijk. Bij de audit
gaat het erom dat er een goede sfeer is, dat iedereen betrokken is, dat niemand tegen elkaar is,
maar dat we het met elkaar moeten doen. Dat vind ik eigenlijk de geheime kracht van de audit.
Even los van de dingen signaleren, benoemen en verbeteren.”
Gynaecoloog

Aantal zorgverleners en bevallingen
Zorgverleners
Verloskundigen, gynaecologen en verloskundig actieve huisartsen verlenen verloskundige zorg tijdens de zwangerschap (prenatale zorg), tijdens de bevalling en na de geboorte in het kraambed.
Kinderartsen en kraamverzorgenden verlenen meestal alleen na de geboorte zorg. De afstemming
over de inhoud en de organisatie van de zorg rondom zwangerschap, geboorte en de periode kort
daarna vindt plaats in verloskundige samenwerkingsverbanden (Ziekenfondsraad, 1999; CVZ, 2003).
Begin 2010 zijn er 510 eerstelijns verloskundige praktijken in Nederland, met 1.608 verloskundigen.
Van hen is 81% werkzaam in een groepspraktijk, 13% in een duopraktijk en 5% in een solopraktijk.
Daarnaast werken er 275 verloskundigen als waarneemster (Hingstman & Kenens, 2010). Ongeveer

19

160 huisartsen hebben zich ingeschreven in het register ‘Bijzonder aanbod Verloskunde’ van het
College voor Huisartsen met Bijzondere Bekwaamheden (juli 2011, http://chbb.artsennet.nl/). Het is
onbekend hoe groot hun bijdrage is aan de verloskundige zorg.
Vrouwen met een verhoogd risico kunnen in 83 tweedelijns en 10 derdelijns ziekenhuizen bevallen.
Hier werken 890 gynaecologen, 1.252 kinderartsen, 641 klinisch verloskundigen en een groot aantal
gespecialiseerde verpleegkundigen voor obstetrie of opvang pasgeborenen (NVOG, juli 2011; NVK,
juli 2011; Hingstman & Kenens, 2010). Voorts zijn artsen in opleiding tot het betreffende specialisme
bij de verloskundige zorg betrokken.
Bevallingen
De meest recente data van de PRN gaan over 2008. In dat jaar zijn 174.376 vrouwen bevallen bij een
zwangerschapsduur van 22 weken of meer. Van hen bevalt 45% van een eerste kind, 37% van een
tweede kind en 18% van een derde of later kind. Het percentage meerlingzwangerschappen bedraagt
1,9%. Naast 3.021 tweelingzwangerschappen zijn er 43 zwangerschappen met een drieling.
In 2008 worden in totaal 177.704 kinderen na een zwangerschapsduur van 22 weken of meer geboren. Van hen overlijden er 1.672 (9,4 per duizend) voor of tijdens de geboorte of in de eerste vier
weken na de geboorte. Dit blijkt uit de zorggegevens die verloskundigen, gynaecologen en kinderartsen hebben vastgelegd in de perinatale registratie (zie tabel 3.1) (PRN, 2011).

Overdracht van eerste naar tweede lijn
In 2008 begint bij 84% van de zwangeren de verloskundige zorg in de eerste lijn. Van alle zwangeren
wordt 37% tijdens de zwangerschap overgedragen en 15% tijdens de bevalling. Uiteindelijk bevalt
33% van alle vrouwen in de eerste lijn en 67% in de tweede lijn (PRN, 2011).
Van de vrouwen die voor het eerst bevallen (nulliparae) begint 88% de verloskundige zorg in de
eerste lijn. Van hen wordt 41% verwezen tijdens de zwangerschap. Aan het begin van de bevalling
wordt 47% van alle nulliparae begeleid in de eerste lijn. Bijna de helft van hen wordt tijdens de bevalling verwezen. Uiteindelijk bevalt 23% van de nulliparae in de eerste lijn en 77% in de tweede lijn.
Vrouwen die al eerder zijn bevallen (multiparae) starten minder vaak in de eerste lijn (81,1%), maar
bevallen vaker in de eerste lijn (40,5%) (PRN, 2011).
Van alle vrouwen die 2001-2003 in de eerste lijn aan de bevalling beginnen, wordt 2,2% met spoed
verwezen vanwege foetale nood of neonatale problematiek (Amelink-Verburg et al., 2008).

Plaats van de bevalling
Vrouwen met een ongestoorde voorgeschiedenis en een normaal verlopende zwangerschap kunnen
kiezen tussen een bevalling thuis, poliklinisch in een ziekenhuis of in een geboortecentrum. In 2008 bevallen 37.078 vrouwen thuis met een verloskundige. Dit betreft 21% van alle vrouwen die in 2008 zijn bevallen (zie tabel 2.1). Nog eens 1.553 vrouwen bevallen met hun huisarts, van wie 621 thuis (PRN, 2011).
Tabel 2.1 Aantal geborenen naar lijn en plaats van de geboorte 2008 (PRN, 2011)
Jaartal
Totaal aantal kinderen

177.713

Geboorte kind in de eerste lijn bij een verloskundige*

32,7%

geboorte kind thuis

20,9%

poliklinisch of kraaminrichting/geboortecentrum

11,5%

onbekend

0,3%

Geboorte kind in de 2e–3e lijn*

67,3%

Totaal

100%

* “in” betekent onder verantwoordelijkheid van

20

2008

3
Perinatale sterfte in Nederland

Definitie van perinatale sterfte
In de perinatale audit definiëren we perinatale sterfte als: alle doodgeboorte en sterfte gedurende de
eerste vier levensweken van kinderen,
• geboren na een zwangerschapsduur van tenminste 22 complete weken;
• o
 f bij onbekende zwangerschapsduur vanaf een geboortegewicht van 500 gram en/of een kruin
hiel lengte vanaf 25 cm (WHO, 1993; Ziekenfondsraad, 1999; CVZ, 2005).

Trends in de perinatale sterfte
Na een forse daling van de perinatale sterfte tot aan de jaren ´80 is deze daling afgezwakt. In 2002
ontstaat hierin een kentering en daalt de sterfte sterker dan in de voorgaande jaren (www.statline.nl;
PRN-jaarboeken).
In de periode 2001-2008 daalt de perinatale sterfte in Nederland met 23% (zie figuur 3.1). In 2001 overlijden er van alle kinderen die na een zwangerschapsduur van 22 weken of meer worden geboren in
totaal 2.322 voor, tijdens of in de eerste vier weken na de geboorte (12,2 per duizend). In 2008 gaat
het om 1.672 kinderen (9,4 per duizend). Dit blijkt uit de gegevens van PRN.
Figuur 3.1 Totale perinatale sterfte (per duizend) 2001–2008 (bron: PRN jaarboeken)
14
12
10
perinatale sterfte
≥ 22 weken t/m 4 weken

8
6

doodgeboorte
≥ 22 weken

4
2
0

neonatale sterfte
≥ 22 weken t/m 4 weken
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

21

‘Ik heb wel eens een vergadering waarin toch wel hele ernstige problematiek ter sprake komt
rondom een perinatale sterfte. Nu ligt het accent van de besprekingen op het analyseren. En
misschien moeten we toch meer met elkaar nadenken over het effectueren van bepaalde verbeteringen. Meer implementeren dan analyseren.’
Gynaecoloog en voorzitter tijdens een audit

Het is onbekend waardoor de perinatale sterfte zo sterk is gedaald. Het is aannemelijk dat beide
Peristatpublicaties hebben geleid tot een scherper bewustzijn onder zorgverleners over de zorgverlening. Maar er zijn ook veranderingen in risicofactoren en zorg die mogelijk van invloed zijn op deze
daling:
• R
 oken tijdens de zwangerschap neemt af: in 1996 rookt nog 25% van alle zwangeren, in 2001 is dit
gedaald naar 13,2% en in 2007 naar 7,6% (Lanting et al., 2009).
• H
 et percentage meerlingen na IVF is in de jaren 2003–2009 gehalveerd tot 10,5% in 2009 (NVOG,
2010). Dit is onder meer het gevolg van het advies om bij IVF minder bevruchte eicellen in de baarmoeder te plaatsen (Jansen et al., 2006).
• In 2006 wordt het structureel echoscopisch onderzoek bij 18–20 weken ingevoerd (VWS, 2005).
Dit kan leiden tot een vroege zwangerschapsafbreking, die - mits uitgevoerd voor de 22e zwangerschapsweek - niet meetelt in de formele sterftecijfers. Ook kan dit beleid leiden tot een betere
opvang van pasgeborenen met aangeboren afwijkingen, die daardoor betere overlevingskansen
hebben.
• In 2001 verscheen het ‘Planningsbesluit bijzondere perinatologische zorg’. De zorg voor ernstig
zieke zwangeren, pasgeborenen en kraamvrouwen met specifieke en ernstige problematiek is
gecentreerd in de 10 bestaande perinatologische centra, met uitbreiding van de capaciteit (‘het
aantal bedden’) (VWS, 2001).
• D
 e behandeling en overlevingskans voor zeer vroeg geborenen en kinderen met een extreem laag
geboortegewicht is de laatste decennia verbeterd. Er wordt consequenter beleid gevoerd, zoals
verwijzing van de zwangere vrouw vóór de geboorte van het kind vanaf 24 weken zwangerschapsduur naar een ziekenhuis met een NICU afdeling en antenatale toediening van corticosteroïden
(NVOG/NVK, 2007). Ook is de ondergrens voor actieve behandeling van zeer vroeg geboren kinderen verlaagd naar 25 weken in 2007 (NVOG/NVK, 2007) en vervolgens naar 24 weken in 2010 (NVK/
NVOG, 2010).
Sommige maatregelen, zoals de perinatale audit, zijn nog maar recent ingevoerd.
De komende jaren wordt binnen het nieuwe ZonMw-programma ´Zwangerschap en geboorte´
onderzoek gedaan naar de mogelijk effecten van nieuwe vormen van risicoselectie, screening en
interventies (ZonMw, 2011).

Internationale vergelijkingen
Er zijn twee Peristatonderzoeken uitgevoerd met gegevens uit 1998–2000 en uit 2004 (Buitendijk et
al., 2003; Buitendijk & Nijhuis, 2004; Mohangoo et al., 2008). In deze onderzoeken behoort de perinatale sterfte in Nederland tot de hoogste in Europa.
Voor de foetale sterfte (doodgeboorte) in 2004 vanaf 22 weken neemt Nederland de op één na hoogste positie in van alle 26 deelnemende landen. Bij een zwangerschapsduur vanaf 24 en 28 weken,
maar ook bij die vanaf 37 weken, is de foetale sterfte alleen in Denemarken en Letland hoger dan in
Nederland (Mohangoo et al., 2008). De neonatale sterfte in de eerste levensweek is in Nederland relatief hoog, de sterfte in de eerste vier levensweken is relatief laag ten opzichte van alle deelnemende
landen (Mohangoo et al., 2008).
De eerdere Peristatstudies krijgen in 2012 een vervolg. Tot die tijd is onbekend hoe de Nederlandse
sterfte zich verhoudt ten opzichte van de andere Europese landen.
Met sommige landen is een vergelijking al wel voorlopig mogelijk. Zo is bijvoorbeeld in 2010 de à terme
sterfte tot en met de eerste levensweek in Vlaanderen 1,8 per duizend terwijl die in Nederland 2,0 per
duizend is. Voor Finland is dit 1,3 per duizend in 2010. De sterfte in Nederland is sinds Peristat-2 sterker gedaald dan in Finland en in Vlaanderen (PRN, 2011; www.stakes.fi/tilastot/tilastotiedotteet/2010/
Tr26_10.pdf; Studiecentrum voor Perinatale Epidemiologie (België), schriftelijke mededeling; 2011).

22

Perinatale sterfte en zwangerschapsduur
Uit de PRN bestanden is van 98% van alle kinderen die in 1999-2008 zijn geboren de zwangerschapsduur bij de geboorte bekend. Het merendeel (90,2%) wordt geboren na een zwangerschapsduur van
37 weken of meer. Nog eens 6,3% wordt geboren na 32 weken, maar voor de 37e week en 1,4% vanaf
22 weken tot de 32e week (PRN, 2011b).
Van de 1.672 kinderen die in 2008 voor de geboorte of tijdens de eerste maand na de geboorte zijn
overleden, wordt bijna driekwart (1.184) te vroeg geboren (zie tabel 3.1).
Bij 613 van deze kinderen (37%) is sprake van een zwangerschapsduur van 22.0–24.6 weken, 334 kinderen (20%) worden geboren na een zwangerschapsduur van 25,0–31,6 weken en 237 kinderen (14%)
worden geboren bij een zwangerschapsduur van 32,0–36,6 weken.
Ongeveer 85% van de perinatale sterfte hangt samen met aangeboren afwijkingen, vroeggeboorte,
laag geboortegewicht en een slechte start bij de geboorte (Bonsel et al., 2010).

Tabel 3.1 Perinatale sterftecijfers naar zwangerschapsduur en periode van overlijden in 2008
(PRN, 2011)
Zwangerschapsduur
in weken

Aantal
geborenen*

Foetale sterfte (doodgeboorte)

Neonatale sterfte

Perinatale sterfte

antepartum

intrapartum

vroeg

totaal

totaal

0–7 d

0–28 d

n

n

n

n

n

N

‰

n

‰

t/m dag 7

t/m dag 28

22–24

630

263

125

388

222

225

610

968

613

973

25–27

543

105

7

112

39

60

151

278

172

317

28–31

1.464

111

11

122

27

40

149

102

162

111

32–36

11.012

164

11

175

58

62

233

21,2

237

21,5

≥ 37

162.625

266

55

321

122

137

443

2,7

458

2,8

1430

13

5

18

11

12

29

20,3

30

21,0

177.704

922

214

1136

479

536

1615

9,1

1672

9,4

Onbekend
Totaal

* exclusief (9) kinderen met een onbekende zwangerschapsduur en een
geboortegewicht <500 gram

A terme sterfte
In dit rapport beschouwen we alle kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 37 weken of
meer als à terme geboren, ook de na 42 weken geboren kinderen.
In de periode 1999-2008 wordt ruim 85% van alle kinderen geboren na een zwangerschapsduur van
37 tot 42 weken, 5% wordt geboren na een zwangerschapsduur van 42 weken of meer (PRN, 2011b).
De kans op overlijden is voor à terme kinderen het laagst (2,8 per duizend). Omdat het merendeel van
de pasgeborenen na de 37e week geboren wordt, dragen deze kinderen toch voor ruim een kwart bij
aan de totale sterfte (Ravelli et al., 2008). Een deel van de overleden kinderen overlijdt op een NICU.
Onder deze groep blijken zuurstoftekort rond de geboorte (asfyxie) en aangeboren afwijkingen de
belangrijkste variabelen te zijn (Verhagen, 2009).
In 2001 worden volgens de PRN-registratie 172.264 kinderen geboren na een zwangerschapsduur
van 37 weken of meer. Van hen overlijden er 651 perinataal (3,8 per duizend): 445 kinderen overlijden
voor of tijdens de geboorte en 206 in de eerste vier weken na de geboorte (PRN, 2005b).

23

In 2008 is de à terme perinatale sterfte met 26% gedaald. Van de 162.625 kinderen die in dat jaar à
terme worden geboren, overlijden er 458 (2,8 per duizend). Van hen overlijden er 321 voor of tijdens
de geboorte en 137 in de eerste vier weken. Deze definitieve gegevens over 2008 zijn gebaseerd op
gekoppelde gegevens van verloskundigen, gynaecologen en kinderartsen, waarbij eventuele dubbeltellingen zijn verwijderd (PRN, 2011).
Op basis van de voorlopige (ongekoppelde) gegevens over 2010 is de à terme perinatale sterfte in vergelijking met 2008 verder gedaald met 18%. In 2010 overlijden 367 kinderen na een zwangerschapsduur van 37 weken of meer (241 doodgeborenen en 126 overleden kinderen in de eerste vier weken).
Deze gegevens zijn afkomstig uit de deelregistraties door gynaecologen (LVR2) en kinderartsen (LNR)
bij de PRN.
Tabel 3.2 Perinatale sterfte in de à terme periode in de jaren 2001- 2010 (bron: gekoppelde
PRN-bestanden 2001 - 2008: PRN jaarboeken; ongekoppelde LVR2- en LNR-bestanden
2004 - 2010: PRN gegevensverstrekkingen)
Zwangerschapsduur ≥ 37 weken
Jaar

Aantal
geborenen

Foetale sterfte
(doodgeboorte)

Neonatale sterfte
tot en met dag 28

Perinatale sterfte
tot en met dag 28

PRNjaarboek

LVR2*

PRNjaarboek

LNR**

PRNjaarboek

LVR+LNR
*,**

N

n

n

n

n

n

n

2001

172.264

445

206

651

3,8

2002

171.884

423

201

624

3,6

2003

174.125

382

216

598

3,4

2004

165.707

349

347

186

187

535

534

3,2

2005

162.297

356

363

194

183

550

546

3,4

2006

161.427

315

333

187

178

502

511

3,1

2007

158.911

294

318

147

149

441

467

2,8

2008

162.625

321

313

137

145

458

458

2,8

2009

160.000

252

149

401

2,5

2010

160.000

241

126

367

2,3

‰

*	ongekoppelde LVR 2 gegevens, dat wil zeggen op basis van de deelregistratie door
gynaecologen
** 	ongekoppelde LNR gegevens, dat wil zeggen op basis van de deelregistratie door kinderartsen
PRN-jaarboek: na koppeling worden eventuele dubbeltellingen verwijderd

Voor de jaren 2009–2010 zijn de definitieve foetale en neonatale sterftecijfers van de PRN nog niet
volledig beschikbaar. Volgens de gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is het
aantal levend- en doodgeborenen na een zwangerschapsduur van 24 weken of meer niet wezenlijk
veranderd sinds 2008 (www.statline.nl).

24

Ervan uitgaande dat dat ook geldt voor de PRN-gegevens en dat het aandeel à terme geboren kinderen stabiel is, toont onderstaande figuur de à terme perinatale sterftedaling sinds 2001. Deze is de
afgelopen 10 jaar 39% gedaald.
figuur 3.2 Perinatale sterfte (per duizend) in de à terme periode in de jaren 2001–2010
(bron: gekoppelde PRN-bestanden 2001–2008: PRN jaarboeken; ongekoppelde
LVR2- en LNR-bestanden 2004–2010: PRN gegevensverstrekkingen)

4

3

2

1

0

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

perinatale sterfte t/m dag 28
(gekoppeld bestand)

perinatale sterfte t/m dag 28
(ongekoppelde bestanden)

foetale sterfte
(gekoppeld bestand)

foetale sterfte
(ongekoppeld LVR2 bestand)

neonatale sterfte t/m dag 28
(gekoppeld bestand)

neonatale sterfte t/m dag 28
(ongekoppeld LNR-bestand)

‘Mooi om het hele verhaal te horen van alle betrokkenen. Dat haalt eventuele vooroordelen
weg. Er ontstaat onderling een betere band. De voorzitter van de auditgroep heeft veel kennis
van zaken en kan een veilige sfeer creëren. Zo wordt het een open en gelijkwaardig gesprek,
waar ook ruimte is om kritische vragen te stellen.’
Neonatologie verpleegkundige

25

26

4
Perinatale audit in de praktijk

Perinatale audit is ‘een op gestructureerde wijze uitgevoerde kritische analyse van de kwaliteit van
de perinatale zorgverlening inclusief de gebruikte procedures voor diagnose en behandeling, het
gebruik van voorzieningen en de resulterende uitkomst en kwaliteit van leven van vrouwen en hun
kinderen’ (Dunn, 1996).
Het is een cyclisch proces, met verschillende stappen van het verzamelen van gegevens tot en met
het formuleren van verbeteracties. Iedere audit werkt op deze wijze, of het nu gaat om perinatale
sterfte, moedersterfte (Schuitemaker, 1998) of om ernstige ziekte bij moeder (van Dillen et al., 2010)
of kind (Evers et al., 2010). Er zijn ook audits die zich richten op specifieke aandoeningen, zoals hoge
bloeddruk (Zwart et al., 2008) of ingrepen zoals een keizersnede (Van Dillen et al., 2008). In dit rapport
gaat het om de audit van perinatale à terme sterfte.

‘Ik zou graag aan een audit willen meedoen over te vroeg geboren kinderen. Daar valt in het
zorgproces ook veel te verbeteren. Mijn ervaring is namelijk dat het fijn is om met alle beroepsgroepen te praten, dat geeft onderling een betere band. Dat haalt eventuele vooroordelen weg.
Je wordt er ook weer even extra op gewezen hoe belangrijk een overdracht is.’
Neonatologie verpleegkundige

Bij de voorbereiding van de audit worden de gegevens van de geleverde zorg - inclusief ontslagbrieven, laboratoriumuitslagen en gegevens van placenta en obductie - verwerkt tot een chronologisch
verslag. Op basis van dit verslag wordt de doodsoorzaak geclassificeerd. Tevens wordt beoordeeld
of er sprake is van substandaard factoren, dat wil zeggen zorg die niet voldoet aan de professionele
eisen voor gangbare zorg, landelijke standaarden/richtlijnen of lokale protocollen. Als substandaard
factoren aanwezig zijn, wordt de mogelijke relatie met de sterfte gekwalificeerd. De conclusies uit de
audit worden vertaald in concrete aanbevelingen en verbeterpunten. Na verloop van tijd worden de
ingezette verbeterpunten geëvalueerd.
Een audit kan op verschillende niveaus uitgevoerd worden: lokaal, regionaal en landelijk. Bij een
lokale audit bespreken zorgverleners de casus die binnen hun verloskundig samenwerkingsverband
plaatsvinden. Bij een regionale en een landelijke audit staat een meer thematische aanpak centraal.
In deze rapportage worden de resultaten uit lokale audits in een landelijk perspectief geplaatst.
In het algemeen worden in de kwaliteitszorg externe en interne audits onderscheiden. Bij externe
audits voeren onafhankelijke beoordelaars de audit uit. Zij koppelen de resultaten terug aan de
betrokken zorgverleners. De interne audit is een methode voor een organisatie om zichzelf kritisch te
bezien. Dan is het een zelfevaluatie op bewust en specifiek gekozen onderwerpen.
De perinatale audit zoals die is uitgevoerd, is een interne audit van perinatale sterfte, waarbij de direct
betrokkenen uit de verloskundige keten de geleverde zorg tegen het licht houden en daar gezamenlijk hun conclusies uit trekken. Zij worden hierin ondersteund door regioteams, die de coördinatie van
de audit in hun regio op zich nemen. Deze regioteams zijn samengesteld rondom de tien erkende
perinatologische centra.

27

‘Bij het maken van een chronologisch verslag ben je af en toe net een soort rechercheur, je gaat
heel erg spitten en uiteindelijk hou je een aantal vragen over. Tijdens de auditbijeenkomst
gaat een gynaecoloog niet zitten oordelen over wat de verpleegkundige heeft gedaan. Of een
verpleegkundige over de verloskundige. De beroepsgroepen gaan bij zichzelf te rade wat er
mis is gegaan en hoe dat voorkomen had kunnen worden. Dat werkt prima. En tot nu toe is er
eigenlijk nooit iets blijven liggen.’
Verpleegkundige

Perinatale audit als kwaliteitsinstrument
Perinatale audit wordt gezien als een van de instrumenten voor kwaliteitsverbetering van de perinatale zorg. De auditresultaten kunnen richtinggevend zijn voor optimalisering van de verloskundige zorg, voor verdere deskundigheidsbevordering en voor de persoonlijke en professionele ontwikkeling van zorgverleners. Ook de communicatie tussen zorgverleners en het lerend vermogen
van een organisatie of het verloskundig samenwerkingsverband worden erdoor bevorderd, evenals
het enthousiasme van individuele beroepsbeoefenaren om aan kwaliteitsverbetering of een efficiënte werkwijze in de dagelijkse praktijk te werken (Johnston et. al, 2000). Verder kan de audit de
behoefte signaleren aan nieuwe standaarden en richtlijnen, of tekortkomingen aan het licht brengen
in bestaande standaarden en richtlijnen.
Ervaringen elders laten dit ook zien. Enkele jaren na de invoering van perinatale audit in Noorwegen
blijken de verschillende specialistische afdelingen van de ziekenhuizen onderling en de eerste en
tweede lijn beter samen te werken en is de perinatale sterfte gedaald (Bergsjø et al., 2003). Ook in
het Verenigd Koninkrijk heeft invoering van de perinatale audit tot daling van de sterfte geleid en tot
verbeteringen in de zorg, zoals aanscherping van de supervisie. De sterfte tijdens de bevalling (intrapartum sterfte) is gedaald van 0,95 per duizend in 1994 naar 0,62 per duizend in 1999 (CESDI, 2001).

Setting van de audit
Bij de bespreking van casus van perinatale sterfte zijn vaak diverse zorgverleners betrokken met ieder
een eigen, specifieke expertise. Gezamenlijk met de andere leden van het verloskundig samenwerkingsverband evalueren zij de geleverde zorg. De primaire deelnemers zijn (verloskundig actieve)
huisartsen, verloskundigen, gynaecologen, kinderartsen en pathologen. Verpleegkundigen, studentverloskundigen en artsen in opleiding tot specialist (AIOS) zijn vaak aanwezig, soms ook ambulancepersoneel, kraamverzorgenden, klinisch genetici en/of anesthesiologen en microbiologen.

‘Ik vind de audits een voorbeeld van goede professionele besprekingen. Er is voldoende ruimte
voor kritische vragen, de betrokken zorgverleners bereiden zich goed voor, het klimaat is veilig
mede dankzij de heldere basisvoorwaarden van de auditmethodiek.
Wel hebben we hier te maken met een moeizame verhouding tussen de eerste en de tweede
lijn. Er liggen nog steeds gevoeligheden. Ontschotten van de beroepsgroepen is hard nodig.’
Kinderarts

Sommige samenwerkingsverbanden zijn georganiseerd rondom ziekenhuizen met relatief weinig
bevallingen. Deze hebben daardoor relatief weinig sterfte. In 2008 heeft 56% van ziekenhuizen/
samenwerkingsverbanden maximaal tien sterfte casus vanaf 22 weken zwangerschapsduur per jaar.
In dat geval zijn alle sterftes in enkele auditbijeenkomsten per jaar te bespreken.
In de samenwerkingsverbanden rondom grote centra zijn er echter zowel meer geboorten als meer
hoogrisico zwangerschappen. Dat leidt tot meer casus van perinatale sterfte, waardoor er jaarlijks
8–10 auditbijeenkomsten nodig zijn. Om organisatorische redenen is het dan niet haalbaar om alle
casus voor te leggen aan het gehele samenwerkingsverband. Dit wordt ondervangen door een deel
van de casus met een kleiner auditgroep te bespreken. Hierin zijn eveneens alle beroepsgroepen vertegenwoordigd. Omdat de leden van dit kernteam vaker bij elkaar komen, bouwen ze meer ervaring
op met de basisvoorwaarden en de methodiek van audit. Zij kunnen zodoende soms wel zeven casus

28

per bijeenkomst bespreken. Een selectie van casus wordt vervolgens in het gehele samenwerkingsverband besproken.
Bij de auditbespreking gelden vijf basisafspraken:
1	Alles wat besproken wordt, is vertrouwelijk. Door de presentielijst te tekenen verbinden de deelnemers zich moreel aan deze afspraak en gaan zij hiermee akkoord.
2	Iedereen is expert in haar of zijn eigen vak en identificeert substandaard factoren in het eigen vakgebied. De collega’s uit de andere vakgebieden kunnen hen daarover bevragen.
3	De zorg wordt getoetst aan de zorg zoals die had moeten zijn, niet aan eigen oordelen. Men
vraagt aan elkaar waar de noodzakelijke handelingen beschreven staan, in welke richtlijn of welk
protocol.
4	De deelnemers blijven niet te lang stilstaan bij de vraag of iets een substandaard factor is. Ze parkeren het punt eventueel als aandachtspunt voor later.
5	Alle uitgereikte chronologische verslagen worden aan het einde van de bijeenkomst ingeleverd en
vernietigd.

‘De audit maakt zaken bespreekbaar op een goede manier. De structuur en de opzet van de
audit zijn een waarborg voor veiligheid; je krijgt ook beter begrip voor elkaar. Bijna alle beroepsgroepen doen mee en dat is heel goed. Alleen de patholoog is nog nauwelijks betrokken bij de
audit, daardoor blijft de exacte doodsoorzakenclassificatie onderbelicht.’
Gynaecoloog

Het chronologisch verslag
Een chronologisch verslag is de basis van de perinatale audit. Dit verslag is anoniem, systematisch en
chronologisch. Zorgverleners kunnen zo het gehele zorgproces nalezen en evalueren, ook als ze niet
bij de casus betrokken zijn.
Een van de leden van het samenwerkingsverband stelt het chronologisch verslag op, samen met de
direct betrokken zorgverleners. Hiervoor zijn twee webbased applicaties beschikbaar:
• P
 RN-Audit, een webbased invoerapplicatie voor directe invoer van basisgegevens in de
nieuwe perinatale databank. Deze applicatie is ontwikkeld voor zorgverleners bij wie de
automatiseringsprogramma´s nog niet zijn aangepast aan de nieuwe perinatale registratie van de
PRN. Via deze applicatie kunnen zij in ieder geval alle gegevens van perinatale sterfte invoeren. Dit
betekent voor de betreffende zorgverlener wel extra werk (dubbele invoer).
• P
 RN-Audit chronologisch verslag, een webbased invoerapplicatie om de opgeslagen basisgegevens uit PRN-Audit aan te vullen met specifieke gegevens over de zorg. Deze applicatie is in de loop
van 2010 verbeterd.
Het opstellen van het chronologisch verslag is tijdrovend. Dat geldt in het bijzonder als het medisch
dossier summier is. Alle informatie moet verzameld, geordend en webbased ingevoerd worden.

‘Je ontwikkelt een methodiek om met elkaar op een professionele manier over de zorg in
gesprek te gaan. We moeten nog wel beter nagaan of onze verbeterplannen ook werken. Ze
bedenken is één, maar de vraag is natuurlijk of mensen het gaan doen. Dat hebben we nog niet
echt goed geborgd. Het zou ook fijn zijn als het maken van die chronologische verslagen wat
makkelijker zou worden. Want dat blijft echt een gigaklus.’
Eerstelijns verloskundige

Classificatie van doodsoorzaken
Voor de diagnostiek en beoordeling van eventuele substandaard factoren in de verleende zorg - en
een eventuele relatie met de sterfte - moet de doodsoorzaak bekend zijn. Ook voor ouders is het
belangrijk om te weten waaraan hun kind is overleden. Dit draagt bij aan een goede rouwverwerking.

29

Verder is het kennen van de doodsoorzaak belangrijk voor het vaststellen van een eventueel herhalingsrisico, om ouders te counselen over de mogelijke gevolgen voor een volgende zwangerschap en
voor de begeleiding tijdens die zwangerschap (NVOG, 2011).
Internationaal zijn er meerdere classificaties van sterfte en doodsoorzaken in gebruik. De verschillende classificaties hebben ieder hun eigen perspectief, zoals obstetrische complicaties, onderliggende doodsoorzaken, klinische bevindingen, complicaties bij de pasgeborene of postmortale
bevindingen. Binnen de landelijke perinatale audit wordt de volgende combinatie van classificaties
gebruikt (Van Diem et al., 2008; PAN/WKPLL, 2009):
• W
 HEN: wanneer is de sterfte opgetreden? Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de aangepaste
classificatie van Wigglesworth, die het tijdstip van overlijden en de zwangerschapsduur ten tijde
van de partus hanteert. De à terme periode is opgedeeld in twee blokken: van 37 weken tot 40+6
en zwangerschappen ≥ 41 weken (Wigglesworth, 1994; Hey et al 1986).
• W
 HAT: wat is het klinische beeld waaronder de sterfte is opgetreden? Met de gemodificeerde ReCoDe
(relevant condition at death) kunnen alle klinische beelden en maternale risicofactoren benoemd
worden, inclusief het meest relevante ziektebeeld (Gardosi et al., 2005; Chan et al., 2004).
• W
 HY: waardoor is de sterfte opgetreden? Via de Tulip classificatie wordt teruggeredeneerd naar de
onderliggende oorzaak van het ziektebeeld waaraan het kind is overleden (Korteweg et al., 2006;
Gordijn et al., 2009).
Zie bijlage F van dit rapport voor de volledige classificaties.
Als er weinig bekend is, bijvoorbeeld omdat er geen obductie en/of onderzoek van placenta is
gedaan, is het meestal toch mogelijk om de Wigglesworth en de ReCoDe in te vullen. Voor de Tulip
classificatie is tenminste onderzoek van de placenta nodig.

Substandaard factoren en de relatie met sterfte
Tijdens de auditbijeenkomst gaan de zorgverleners na of er sprake was van substandaard factoren in
het zorgproces. Substandaard factoren worden ingedeeld in factoren toe te schrijven aan de zorgorganisatie, aan de zorgverlener of aan de zorgontvanger. Zij zijn zelden aan één persoon of omstandigheid te wijten, maar eerder aan een mix van omstandigheden (Bergsjø, 2003; CVZ, 2005).
Door systematisch de substandaard zorg te ontleden in diverse factoren, kan per onderliggende
factor makkelijker een conclusie en verbeteractie worden benoemd. Voor het benoemen en duiden
van substandaard factoren zijn zes zogenaamde ‘Wat’ vragen ontwikkeld (Van Diem et al., 2008).

Zes 'Wat'- vragen
1 Wat is er gebeurd? Zijn er een of meer substandaard factoren (SSF’s) te identificeren?
2 Wat waren de omstandigheden waaronder het gebeurde? (situatieschets)
3 Wat maakte dat het gebeurde? (onderliggende oorzaken)
4 Wat is de relatie tussen het gebeurde en de sterfte? (geen tot zeer waarschijnlijk)
5 Wat zijn de conclusies die getrokken kunnen worden?
6 Wat moet er gedaan worden om het gebeurde te voorkomen?

De mogelijke relatie tussen de substandaard zorg en de sterfte wordt gekwalificeerd als ‘geen’,
‘onwaarschijnlijk’, ‘mogelijk’, ‘waarschijnlijk’ of ‘zeer waarschijnlijk’. Het kan ook voorkomen dat de
relatie niet te bepalen is (´niet te beoordelen´) of dat de deelnemers aan de audit het na uitgebreid
overleg niet met elkaar eens kunnen worden (´geen consensus´).

30

Vastlegging in het Perinataal Audit Registratie Systeem (PARS)
Een van de leden van het samenwerkingsverband zorgt voor de vastlegging van de auditgegevens
in PARS:
• In PARS 1 komen gegevens over de auditbijeenkomsten (waar, wanneer) en over de deelnemers aan
die bijeenkomsten (naam, beroepsgroep, BIG-nummer). Deze gegevens zijn nodig voor accreditatie
van deelname en (geanonimiseerde) procesevaluatie.
• In PARS 2 wordt een aantal auditresultaten anoniem en niet herleidbaar vastgelegd, zoals de substandaard factoren, betrokken zorgverleners, omstandigheden, de doodsoorzaak, de mogelijke
relatie van deze SSF´s met de sterfte en de aanbevelingen.
PARS heeft een aparte uitvoermodule waarmee geformuleerde verbeterpunten doorgestuurd
kunnen worden voor bespreking in het samenwerkingsverband. Daar vindt de afronding van de
audit plaats via vertaling van verbeterpunten in concrete acties.

31

32

5
Resultaten van de perinatale audit
van à terme sterfte in 2010

•

Keuze voor audit van à terme sterfte
Bij de keuze voor het thema ‘à terme perinatale sterfte’ (in dit rapport: alle kinderen geboren na een
zwangerschapsduur van 37 weken of meer) spelen de volgende overwegingen een rol:
• D
 e meeste kinderen worden geboren bij een zwangerschapsduur van 37 weken tot en met 42
weken. Hun overlevingskansen zijn zeer hoog (99,7%, Ravelli et al., 2008). Wanneer een à terme
geboren kind zonder ernstig aangeboren afwijkingen overlijdt, roept dat veel vragen op.
• O
 mdat het merendeel van de pasgeborenen à terme geboren wordt, gaat het om een grote groep
kinderen. Ongeveer een kwart van alle perinataal overleden kinderen wordt à terme geboren
(Ravelli et al., 2008).
• N
 ederland bekleedt een opvallend slechte positie ten opzichte van andere landen. In het tweede
Peristat onderzoek is de foetale sterfte vanaf 37 weken alleen in Denemarken en Letland hoger dan
in Nederland (Mohangoo et al., 2008).
• T ot slot zijn bij de zorg voor à terme geboren kinderen vaker dan bij vroeggeborenen alle perinatale
beroepsgroepen betrokken.

‘Gelijkwaardigheid in de audit wordt gesuggereerd, maar die is er niet. Niet iedereen is hetzelfde, heeft dezelfde verantwoordelijkheid. Iedereen heeft een andere rol en die is niet gelijkwaardig. Je moet beoordeeld worden op jouw eigen rol. Je moet wel allemaal op dezelfde adequate
manier worden benaderd. We hebben respect voor elkaar.’
Neonatoloog

Kenmerken van de à terme sterftes in 2010
Idealiter worden voor de rapportage over à terme perinatale sterfte in 2010 de gekoppelde, definitieve PRN gegevens over 2010 gebruikt. Met die gegevens is namelijk te zien welk deel van de à terme
geboren en perinataal overleden kinderen zijn besproken. Halverwege 2011 hebben verloskundigen,
gynaecologen en kinderartsen hun gegevens over 2010 aangeleverd aan de PRN, maar de koppeling
tot één bestand is nog niet gereed.
Daarom baseren we ons in deze rapportage op de registratie van à terme sterfte in de verloskundig
samenwerkingsverbanden in 2010, die we vervolgens vergelijken met de ongekoppelde gegevens
uit de registratie door gynaecologen (LVR2) en kinderartsen (LNR). Zie ook tabel 3.2 in hoofdstuk 3.
Volgens opgave uit de auditgroepen zijn 359 kinderen perinataal à terme overleden. Van 90% (n=324)
van deze casus zijn de basisgegevens vastgelegd in PRN Audit, de eerste stap in de voorbereiding van
de auditbespreking. Deze groep is op een aantal moederlijke kenmerken (leeftijd, pariteit, zwangerschapsduur en etniciteit) vergelijkbaar met de groep à terme sterfte in 2008.

33

Ook het geboortegewicht van de kinderen komt in beide groepen overeen. Omdat een deel van de
kinderen met aangeboren afwijkingen niet is geaudit3, komen deze vaker voor in de groep à terme
sterfte in 2008.
De nieuwe dataset waarvan PRN Audit gebruik maakt, is uitgebreider dan de dataset waarop de
gegevens van 2008 zijn gebaseerd. In de nieuwe dataset wordt de risicostatus van de vrouw aan het
begin van de bevalling vastgelegd. Hiervoor wordt de indeling van de Verloskundige Indicatielijst
(VIL) gebruikt, met onderscheid naar verantwoordelijkheid in de eerste lijn (VIL A), overlegsituatie
met afspraken tussen eerste en tweede lijn over de verantwoordelijkheid voor de verloskundige
begeleiding (VIL B), verantwoordelijkheid in de tweede lijn (VIL C) en een plaatsindicatie (VIL D).
Een andere belangrijke verandering in de nieuwe dataset is de vraag of het kind aan het begin van
de bevalling in leven is. In de nieuwe dataset wordt ook meer vastgelegd over onderzoek van de
placenta en/of obductie.
Dat leidt tot de volgende bevindingen:
• B
 ij 68 vrouwen bij wie het kind à terme overlijdt (21%) is aan het begin van de bevalling
de eerste lijn verantwoordelijk voor de verloskundige begeleiding (VIL-A, -B en -D). Bij 19
van hen is achteraf vastgesteld dat het kind tussen de laatste zwangerschapscontrole en
de start van de bevalling is overleden. Dit blijkt echter pas aan het begin van de bevalling.
In deze hele groep wordt 82% (n=56) tijdens de bevalling om zeer verschillende redenen die niet
per se samenhangen met de sterfte, overgedragen aan de tweede of derde lijn.
• B
 ij 227 vrouwen bij wie het kind à terme overlijdt (70%) ligt de verantwoordelijkheid aan het begin
van de bevalling in de tweede of derde lijn. Een deel van hen wordt al lange tijd begeleid door de
tweede of derde lijn, anderen worden later in de zwangerschap verwezen. Tot die laatste groep
horen ook de vrouwen bij wie de eerstelijns zorgverlener tijdens de zwangerschap vaststelt dat het
kind is overleden.
Tabel 5.1 Risicostatus bij start bevalling en overdracht tijdens de bevalling bij 324 vrouwen met
een à terme overleden kind (bron: PRN- Audit 2010)
Risicostatus bij start van de bevalling

Overdracht tijdens de bevalling

n

%

n

VIL* A (eerstelijns verloskundige zorg)

64

19,8

53

VIL B (overlegsituatie tussen eerste- en tweedelijns zorg)

2

0,6

1

214

66,0

VIL D (verplaatste eerstelijns verloskundige zorg)

2

0,6

3e lijn

13

4,0

onbekend

2

0,6

2

niets ingevuld

27

8,3

24

totaal

324

100

82

VIL C (tweedelijns verloskundige zorg)

*

2

Verloskundige Indicatielijst

• V
 an de 324 kinderen zijn er 167 (52%) voor de bevalling overleden. Veertig kinderen (12%) overlijden tijdens de geboorte en 115 (36%) na de geboorte. Bij de helft van deze kinderen is aan het
begin van de bevalling sprake van een laag risico (VIL-A of -B), bij de andere helft van een verhoogd risico (VIL-C). Van twee andere kinderen is het exacte moment van overlijden onbekend.
Van de 115 levendgeborenen overlijden er 82 in de eerste levensweek en 33 in de drie weken daarna
(samen 35%).

3

34

In eerste instantie worden sterftegevallen van kinderen zonder ernstige aangeboren afwijkingen besproken, maar uit
pragmatische overwegingen betrekken de auditteams in een later stadium ook kinderen met ernstige aangeboren
afwijkingen bij hun besprekingen.

Tabel 5.2 R
 isicostatus bij start bevalling bij 324 vrouwen met een à terme overleden kind en de
periode van het overlijden (bron: PRN-Audit 2010)
Risicostatus

foetale sterfte

neonatale sterfte
ante of intra
partum

0-24 uur

≥24 uur
– 7 dagen

8-28 dagen

perinatale
sterfte

ante partum

intrapartum

VIL* A

18

19

0

9

12

6

64

VIL B

1

1

0

0

0

0

2

VIL C

146

19

2

14

20

13

214

VIL D

0

0

0

1

1

0

2

3e lijn

0

0

0

3

3

7

13

Onbekend

0

0

0

1

1

0

2

Niets ingevuld

2

1

0

5

12

7

27

167

40

2

33

49

33

324

Totaal

*

V
 erloskundige Indicatielijst

• B
 ij 74% van de casus is de placenta onderzocht en bij 16% niet onderzocht (10% onbekend).
Obductie is uitgevoerd bij 35% van de overleden kinderen en bij 56% niet uitgevoerd
(8% onbekend).

Hoeveel à terme sterftes uit 2010 zijn geaudit?
Van de 359 à terme kinderen die in 2010 rond de geboorte zijn overleden, zijn er 312 geaudit (87%).
Bekend is dat 35 casus met ernstige aangeboren afwijkingen niet zijn geaudit (10%). Van 12 casus is
het onduidelijk waarom deze niet geaudit zijn. Dit blijkt uit de opgave van de auditgroepen.
In het Perinatale Audit Registratie Systeem (PARS) hebben de auditgroepen de audituitkomsten van
222 à terme sterftegevallen vastgelegd. Dat is 70% van het totaal aantal besproken casus. Zie figuur
5.1.

Figuur 5.1 Perinatale sterfte, casusbesprekingen en auditgegevens

359 casus van à terme perinatale sterfte in 2010, zoals geregistreerd door de VSV’s

Exclusie: 35 sterftes met ernstige aangeboren afwijkingen (10%)

Zorggegevens van 324 casus van à terme perinatale sterfte in PRN-Audit (90%)

Ontbrekende gegevens: 12 sterftes (3%)

312 besproken casus van à terme perinatale sterfte (87%)

Auditgegevens van 222 besproken casus van à terme
sterfte in PARS (62%)

Ontbrekende gegevens van 90 besproken
casus van à terme sterfte (25%)

35

Doodsoorzaken onder à terme sterfte in 2010
Om vast te stellen waaraan het kind is overleden worden verschillende classificaties gebruikt (zie ook
bijlage F).
When (Wigglesworth, Hey)
In ruim 50% van de gevallen die geaudit zijn vindt de perinatale sterfte voor de bevalling (antepartum) plaats en in 11% van de gevallen tijdens de bevalling (intrapartum). Er is mogelijk sprake van een
verschil tussen intrapartum sterfte bij de zwangerschapsduur ≥ 41 weken (26%) en die bij 37–40+6
weken (8%).
Tabel 5.3 Zwangerschapsduur bij de geboorte volgens de Wigglesworth classificatie en de
periode van sterfte (bron: PARS 2010)
Zwangerschapsduur
in weken

Antepartum
sterfte

Intrapartum
sterfte

n

n

%

Neonatale
Neonatale sterfte Neonatale sterfte
sterfte < 24 uur ≥ 24 uur–7 dagen
8–28 dagen

%

n

%

n

%

n

%

Totaal
n

%

37.0–40.6

103

55

15

8

26

14

26

14

18

10

188

100

≥41.0

12

35

9

26

4

12

4

12

5

15

34

100

Totaal
aantal
casus

115

52

24

11

30

14

30

14

23

10

222

100

What (modified ReCoDe)
De klinische conditie die mogelijk heeft bijgedragen aan de sterfte, is geclassificeerd volgens de
gemodificeerde ReCoDe. De meest relevante klinische conditie onder de à terme perinatale sterfte in
2010 blijkt de placenta te zijn: 11 maal gaat het om een abruptio placentae (voortijdige loslating van
de placenta) en 30 maal om placenta insufficiëntie (zie tabel 5.4). Bij 34 kinderen staat de neonatale
klinische conditie op de voorgrond, met name aangeboren afwijkingen (18 keer) en neonatale asfyxie
(9 kinderen). Bij 26 kinderen draagt vooral de foetale klinische conditie bij aan de sterfte. Hier is het
beeld diverser, met acute infecties (6 maal), foeto maternale transfusie en foetale asfyxie (ieder 5
maal) aangeboren aandoeningen en foetale groeivertraging (ieder 4 maal) en 1 maal een chronische
foetale infectie.
Tabel 5.4 V
 erdeling belangrijkste klinische conditie volgens de hoofdgroepen van de ReCo en de
placentaire condities (bron: PARS 2010)
Hoofdgroep ReCoDe

n

%

Foetaal

26

15

Neonataal

34

20

Navelstreng

13

8

Placenta

43

25

Placenta

n

%

Vruchtwater

2

1

Abruptio placentae

11

26

Uterus

2

1

Placenta praevia

1

2

Moeder

9

5

Vasa preavia

1

2

Intrapartum

14

8

Placenta insufficiëntie

30

70

Niet geclassificeerd

28

16

Totaal

43

100

Totaal aantal casus

171

100

Niet benoembaar*

51

*) in de beginperiode van de registratie was het nog niet mogelijk om de belangrijkste klinische
conditie aan te geven in PARS. Daarom is deze 51 casus niet benoemd.

36

Why (Tulip)
Om vast te stellen waardoor de sterfte is opgetreden wordt met de Tulipclassificatie teruggeredeneerd naar de onderliggende oorzaak van het ziektebeeld waaraan het kind is overleden (Korteweg
et al., 2006; Gordijn et al., 2009). Bij de geaudite kinderen blijkt het volgende (zie tabel 5.5):
• e
 en hoog percentage van de oorzaken is ‘onbekend’ (34%). In meer dan de helft van deze gevallen
ontbreekt belangrijke informatie. Ondanks volledig onderzoek is ook bij de overige gevallen de
oorzaak onbekend;
• b
 ij 74 kinderen (33%) is sprake van placentaire oorzaken, vooral als gevolg van placentabed pathologie (n=27) en navelstrengcomplicaties (n=17);
• 4
 3 kinderen (19%) hebben aangeboren afwijkingen: 11 van hen hebben een numeriek chromosomaal defect, 10 keer zijn er afwijkingen van het cardiovasculaire systeem.
Overigens is niet de gehele groep geaudit van à terme geboren kinderen met aangeboren afwijkingen die rond de geboorte zijn overleden.
Tabel 5.5 De doodsoorzaken volgens de Tulip classificatie en de placentaire subgroepen
(bron: PARS 2010)
Categorie Tulip

n

%

Aangeboren afwijking

43

19

Placenta

74

33

Placenta

n

%

Infectie

10

5

Placentabed pathologie

27

36

Anders

17

8

Ontwikkelingsstoornis

8

11

Onbekend

75

34

Parenchym pathologie

9

12

Niets ingevuld

3

1

Localisatie

1

1

222

100

Navelstreng complicatie

17

23

Ongespecificeerd

12

16

Totaal

74

100

Totaal

Aantal auditbijeenkomsten
In 2009 staan de voorbereidingen voor de landelijke invoering van audit centraal, zoals het trainen
van regioteams en lokale auditgroepen (zie bijlage E) en de begeleiding van auditgroepen bij de
voorbereiding van de eerste audits. In december 2009 vinden de eerste multidisciplinaire auditbijeenkomsten plaats, met bespreking van casus uit 2009 of eerder.
In april 2010 worden de eerste casus uit 2010 besproken. De sluitingsdatum voor casus uit 2010 is
vastgesteld op 31 mei 2011, waarna de analyses voor dit rapport van start zijn gegaan.

37

Tussen 1 januari 2010 en 31 mei 2011 zijn er in totaal 271 auditbijeenkomsten geweest in 97% van alle
samenwerkingsverbanden (bron: PARS).
Figuur 5.2 Aantal auditbijeenkomsten en aantal besproken casus tussen januari 2010
en mei 2011 (bron: PARS 2010)
160

140

120

100

80

60

40

20

0

1e kwartaal
2010

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

aantal auditbijeenkomsten (n=271)

1e kwartaal
2011

april-mei

aantal geaudite casus (n=471)

De eerste auditbijeenkomst bestaat doorgaans uit een training, bedoeld om te leren werken met
audit. Vaak wordt eerst een proefcasus besproken. In de loop van het jaar leren auditgroepen de
methodiek kennen. Het aantal besproken casus neemt dan ook toe (zie figuur 5.2). Ook het gemiddeld aantal besproken casus in kleinere teams gaat sterk omhoog; zij bespreken soms wel zeven casus
per bijeenkomst.

Hoeveel zorgverleners hebben deelgenomen?
Zoals gezegd is de audit een multidisciplinair instrument, waarmee alle betrokkenen in de keten
samenwerken aan de verbetering van hun zorg. Dit werkt alleen als alle zorgverleners zich hierbij
betrokken voelen.
Dit blijkt inderdaad het geval te zijn. In tabel 5.6 zijn alle zorgverleners getotaliseerd die tussen 1
januari 2010 en eind mei 2011 hebben deelgenomen aan perinatale auditbijeenkomsten. De cijfers
in deze tabel geven overigens niet het aantal individuele zorgverleners aan dat heeft deelgenomen.
Bijna 60% van alle deelnemers neemt namelijk één keer deel, ongeveer 15% is twee keer aanwezig.
Student verloskundigen en artsen in opleiding tot specialist (AIOS) zijn het vaakst eenmaal aanwezig (90%). Meer dan de helft van de eerstelijns verloskundigen neemt twee keer of meer deel aan
audits.
In totaal hebben 4.335 zorgverleners een of meerdere keren deelgenomen.

38

Tabel 5.6 Deelname zorgverleners aan perinatale audit (1 januari 2010-31 mei 2011)
(bron: PARS 2010)
Eerste lijn

3009

eerstelijns verloskundigen

2.937

huisarts

72

Tweede en derde lijn

3699

verpleegkundigen (obstetrie en kindergeneeskunde)

921

gynaecologen

1133

klinisch verloskundigen

942

kinderartsen/neonatologen

588

pathologen

115

overig *, waaronder

565

ANIOS

181

in opleiding **, waaronder

418

AIOS

219

student verloskunde

82

co assistent

102

Totaal

7.691

*	ANIOS (artsen niet in opleiding tot specialist), klinisch genetici, ambulanceverpleegkundigen,
kwaliteitsfunctionarissen, kraamverzorgenden, echoscopisten
**	AIOS (artsen in opleiding tot specialist), leerling verpleegkundigen, student verloskundigen,
co assistenten en overigen

Substandaard factoren in 2010
In PARS zijn de audituitkomsten van in totaal 222 casus van à terme sterfte gerapporteerd. In 75 casus
(34%) wordt géén substandaard factor (SSF) vastgesteld. Van 5 casus (2%) is onbekend of er sprake
is van substandaard factoren. In 12% van de casus (n=26) is onvoldoende informatie beschikbaar om
tot een oordeel te komen.
Tabel 5.7 De verdeling van de substandaard factoren (bron: PARS 2010)
Aantal SSF

Casus
n

%

geen SSF

75

34

≥ 1 SSF

116

52

onvoldoende informatie

26

12

onbekend

5
222

Totaal aantal casus

Aantal SSF per casus

n

%

1

71

61

2

2

16

14

100

3

13

11

4

13

11

≥5

3

3

Totaal

116

100

39

Tijdens de evaluatie van de à terme sterfte hebben zorgverleners de SSF’s beschreven en in vier categorieën ondergebracht. Deze zijn in PARS geclassificeerd als afwijkend van bestaande richtlijnen (in
de tweede lijn), afwijkend van standaarden (in de eerste lijn), afwijkend van de gangbare zorg of
anders.
Overzicht 5.1 Belangrijkste geconstateerde substandaard factoren in relatie tot richtlijnen en
standaarden (bron: PARS 2010)
Geen.
• diagnostiek/verwijzing bij verdenking op negatieve dyscongruentie;
• prenatale diagnostiek bij belaste anamnese;
• verwijzing bij dysmaturiteit in de anamnese;
• n
 avolging richtlijn foetale bewaking (geen foetale bewaking bij inleiding, afwachtend beleid
bij CTG afwijkingen, geen systematische beschrijving CTG);
• n
 avolging richtlijn diabetes en zwangerschap (screening bij belaste anamnese, verwijzing naar
internist bij slechte instelling diabetes mellitus);
• n
 avolging richtlijn reanimatie pasgeborene (onjuiste infuusvloeistof gebruikt, geen ECG controle, ontbreken kind dosering adrenaline op operatiekamer);
• n
 avolging van obesitas richtlijn (geen verwijzing naar tweede lijn bij BMI >35, geen echoscopische groeicontrole, geen screening op zwangerschapsdiabetes, afwachtend beleid);
• n
 avolging hypertensie richtlijn (afwachtend beleid, behandeling met aldomet, geen verwijzing
naar 2e lijn, terugverwijzing naar 1e lijn);
• n
 avolging richtlijn stuitligging (geen structurele echo, geen biometrie, onvoldoende counseling omtrent risico’s van een volgende vaginale bevalling);
• n
 avolging modelprotocol datering zwangerschap (te laat, onjuiste techniek);
• n
 avolging basis prenatale zorg (geen meting bloeddruk, geen reactie op vastgestelde positieve irregulaire antistoffen).
Afwijkingen van richtlijnen (in de tweede lijn) en standaarden (in de eerste lijn) zijn samen verantwoordelijk voor 37% van de substandaard factoren.

40

Ook is een groot deel van de substandaard factoren gerubriceerd als ‘afwijkend van de gangbare
zorg’ (42%).
Overzicht 5.2 B
 elangrijkste geconstateerde substandaard factoren bij gangbare zorg en anders
(bron: PARS 2010)
• C
 TG bewaking niet optimaal:
– geen controle pols moeder;
– onvoldoende actie bij afwijkend CTG; geen verdere actie bij deceleraties vastgesteld in de
thuissituatie (thuismonitoring);
– geen continue CTG registratie bij vaginaal bloedverlies en suboptimaal CTG;
– oxytocine infuus zonder overleg met gynaecoloog opgehoogd bij suboptimaal CTG;
– onjuiste interpretatie CTG.
• G
 een continuïteit van zorg; cliënte geen enkele maal door dezelfde zorgverlener gezien.
• O
 nvoldoende supervisie gynaecoloog in de tweede/derde lijn; controles/onderzoek verricht
door (nog onervaren) assistent in opleiding tot specialist.
• O
 nvoldoende diagnostiek:
– bij opname geen bloeddruk gemeten;
– bloeddruk niet gemeten of niet genoteerd bij prenatale controle;
– geen bloed/urine onderzoek verricht bij oplopende tensie;
– geen actie bij afbuigende groeicurve; geen verwijzing voor GUO bij symmetrische groeivertraging;
– geen consult bij minder leven voelen;
– geen bloedonderzoek na intra-uteriene vruchtdood;
– geen virusserologie verricht bij polyhydramnion;
– geen CTG verricht (althans niet terug te vinden) bij opname HELLP patiënte en geen
bloeddrukwaarden genoteerd tijdens de eerste uren van de opname.
• O
 nvoldoende documentatie:
– diagnostische overwegingen, beleid;
– bij overdracht zorg eerste naar tweede lijn (vice versa) en tweede naar derde lijn;
– medicatie opdracht niet genoteerd;
– CTG onvolledig beschreven;
– bij overdracht kind naar kinderarts, geen vermelding meconiumhoudend vruchtwater;
– verslaglegging rond reanimatie.
• G
 een instructies voor melden ‘minder leven voelen’.
• G
 een navelstreng pH’s bepaald bij ernstig asfyctisch kind.
• F alend alarmsysteem:
– noodbel functioneerde niet;
– pieper kinderarts werkte niet optimaal;
– geblokkeerde deuren bij verloskamer.
• ‘No show’ zonder vervolgactie zorgverlener.
• G
 een consult/verwijzing kinderarts aangevraagd bij:
– verdenking intra-uteriene infectie;
– bij klachten van kreunen, slecht drinken op de leeftijd van ruim 1 dag;
– bij ondertemperatuur kind.
• G
 een tolk geraadpleegd bij moeizame communicatie.
• D
 elay:
– bij onderzoek na melding gebroken vliezen bij hoogstaand caput (45 minuten);
– bij onderzoek van op de verloskamer opgenomen patiënte (1,5 uur);
– patiënte meldde zich pas na enkele dagen bij weinig of zelfs geen leven voelen;
– uitvoering spoedsectio (spoedkeizersnede);
– opname patiënt (portiersloge tijdelijk niet bezet, geen ontvangst op verloskamer).
• G
 een maatschappelijk werk ingeschakeld bij psychosociale problematiek.

41

Betrokkenheid van zorgverleners bij substandaard factoren
Bij de 116 casus van à terme sterfte met vastgelegde substandaard factoren zijn in totaal 390 zorgverleners betrokken: gemiddeld 3,4 zorgverleners per casus met SSF (1,8 per SSF). Van hen is 26% gynaecoloog, 21% verloskundige in de eerste lijn en 13% klinisch verloskundige. Verpleegkundigen maken
9% uit van deze groep, kinderartsen/neonatologen 8% en AIOS gynaecologie 5%.
Tabel 5.8 B
 etrokkenheid van zorgverleners bij 116 casus met substandaard factoren (bron: PARS
2010)
Zorgverleners

n

%

Huisartsen

5

1

Verloskundigen eerste lijn

81

21

Verpleegkundigen

36

9

Klinisch verloskundigen

50

13

AIOS gynaecologie

19

5

Gynaecologen tweede lijn

86

22

Gynaecologen derde lijn

16

4

AIOS kindergeneeskunde

1

0

Algemeen kinderartsen tweede lijn

17

4

Neonatologen tweede lijn

3

1

Neonatologen derde lijn

10

3

Pathologen

2

1

Klinisch genetici

1

0

Anders medisch

36

9

Anders

27

7

Kraamzorg

0

0

390

100

Totaal

In meer dan de helft van alle substandaard factoren (56%) zijn diverse combinaties van zorgverleners
betrokken bij de zorg. Bij 97 SSF’s (46%) gaat het om één zorgverlenergroep: 22% eerstelijns verloskundigen, 17% gynaecologen, 4% klinisch verloskundigen en 2% kinderartsen.
Figuur 5.3 Betrokkenheid van de zorgverleners, alleen of in combinatie, bij 116 casus
met substandaard factoren (bron: PARS 2010)

Gynaecologen
Klinisch verloskundigen
Eerstelijns verloskundigen
Kinderartsen
Combinatie zorgverleners
uit 1e en 2e lijn
Combinatie zorgverleners
binnen 2e en 3e lijn
Combinatie eerstelijns verloskundigen
met andere zorgverleners

42

Relatie met sterfte
Van de 222 besproken casus hebben de auditgroepen bij 116 casus een of meerdere substandaard
factoren benoemd en vervolgens - per substandaard factor - de relatie met de sterfte vastgesteld
(zie tabel 5.9). In deze tabel wordt ook de relatie met de sterfte op casusniveau weergegeven. Per
casus kunnen meerdere substandaard factoren een rol spelen. Het ‘zwaarstwegende oordeel’ is in
dat geval leidend voor de indeling naar de relatie met de sterfte.
Bij 20% van de casus met substandaard factoren is sprake van een waarschijnlijke of zeer waarschijnlijke relatie tussen de gesignaleerde substandaard factoren en de sterfte en bij 24% is er een mogelijke relatie.
Tabel 5.9 De relatie tussen substandaard factoren (SSF’s) en de sterfte, verdeeld naar categorieën, in de 116 casus met SSF’s (bron: PARS 2010)
Relatie met sterfte

per SSF

%

per casus*

%

Geen

64

30

26

22

Onwaarschijnlijk

35

17

19

16

Mogelijk

43

20

28

24

Waarschijnlijk

16

8

14

12

Zeer waarschijnlijk

10

5

9

8

Onbekend

9

4

4

3

Niet te bepalen

34

16

16

14

Geen consensus

1

0

0

0

212

100

116

100

Totaal

* ingedeeld naar het (hoogste) oordeel over de relatie met de sterfte van de SSF
(indien meerdere SSF’s per casus)
Gerekend naar alle 222 besproken casus gaat het om 10% (n=23) met een waarschijnlijke of zeer
waarschijnlijke relatie tussen de gesignaleerde substandaard factoren en de sterfte. Bij 13% (n=28) is
er een mogelijke relatie.

43

Aanbevelingen uit de lokale auditbesprekingen
Bij tweederde van de 212 benoemde substandaard factoren (67%) is één aanbeveling geformuleerd.
Bij 20 SSF’s worden twee of, in een enkel geval, drie aanbevelingen vermeld. In 23% van de gevallen
wordt geen aanbeveling gegeven.
Overzicht 5.3 Belangrijkste aanbevelingen van de auditgroepen (bron: PARS 2010)
Richtlijnen/protocollen
• Ontwikkel een richtlijn en een cliëntenfolder voor minder/geen leven voelen.
• S tel een protocol op voor indicaties en de uitvoering van foetale bewaking tijdens de
bevalling.
• B
 eoordeel het CTG volgens vaste criteria, minimaal iedere 2 uur. Stel een protocol op voor
classificatie in gestandaardiseerde termen.
• G
 eef duidelijke belinstructies bij hoogstaand caput en gebroken vliezen. Stel een protocol op
voor het VSV.
• V
 oer een standaard in voor het prenatale controle schema.
• O
 ntwikkel een regieprotocol VSV samen met de ambulancediensten voor noodsituaties thuis.
• A
 ctualiseer het protocol schildklierproblematiek in zwangerschap en bespreek dat in het VSV.
• S tel een BMI protocol op in samenwerking met de eerste lijn.
• S tel een protocol voor MBO op.
• S tel een transmuraal protocol hypertensie op. Na twee consulten wegens hypertensie wordt
niet meer terugverwezen naar de eerste lijn.
Gangbare zorg
• S tuur bij doodgeboren en asfyctisch geboren kinderen standaard de placenta in voor
pathologisch onderzoek.
• K
 oppel bij hoog risicopatiënten de AIOS/ANIOS aan een gynaecoloog.
• Z
 oek bij ‘no show’ contact met de zwangere en maak een nieuwe afspraak.
• S preek duidelijk af wanneer een sectio caesarea moet plaatsvinden: direct, binnen 15 minuten,
enz.
• V
 oer actiever beleid bij meerdere suboptimale omstandigheden.
• B
 espreek nieuwe cliënten in VSV.
• M
 eet bij langdurig gebroken vliezen elke 2 uur de temperatuur van de moeder.
• V
 raag consult tweede lijn bij twijfel aan foetale groei.
• B
 reek de vliezen niet kunstmatig bij ruim bloedverlies thuis.
• C
 ontroleer altijd de foetale hartactie voor inwendig onderzoek, met name voor het kunstmatig
breken van de vliezen.
• E valueer het rookgedrag meerdere malen per zwangerschap. Biedt hulp aan om te stoppen.
• S tel een gestandaardiseerd aanvraagformulier op voor routine onderzoek bij intra-uteriene
vruchtdood.
• S chakel bij drukte een achterwacht in.
• S preek af wie bloed afneemt voor navelstreng pH’s bij sectio caesarea en wie zorg draagt voor
de bepaling.
• O
 rganiseer regelmatig besprekingen/lessen over protocollen/richtlijnen.
• Z
 et alle klokken gelijk in het ziekenhuis.
• Z
 org ervoor dat een barende van >100kg thuis op de begane grond blijft voor eventueel
vervoer per ambulance.
Documentatie
• S treef naar volledige en voldoende documentatie volgens SBAR (Situation, Background,
Assessment, Recommendation), ook ten behoeve van de overdracht.
Onderwijs
• O
 ntwikkel een cursus over reanimatie van pasgeborenen voor alle zorgverleners in het
perinatale veld, inclusief de ambulance verpleegkundigen.

44

In totaal geven de auditgroepen op basis van de gevonden substandaard factoren 186 aanbevelingen. In overleg met experts uit de verschillende beroepsgroepen en verschillende onderzoeksvelden
in de perinatale keten zijn de aanbevelingen geordend in een aantal categorieën (zie tabel 5.10).
De aanbevelingen betreffen in 35% van de gevallen de organisatie van de zorg en in 27% de richtlijnen, protocollen en de gangbare zorg. De aanbevelingen voor de organisatie van de zorg richten zich
vooral op de organisatie binnen het VSV en binnen de afdeling/praktijk. De aanbevelingen voor de
richtlijnen e.d. gaan met name over het maken of aanpassen van lokale protocollen. Daarnaast is er
de aanbeveling om gangbare zorg te vertalen in een lokaal protocol.
Bij 11% van de aanbevelingen gaat het om documentatie en bij 12% om communicatie. Bij de documentatie is duidelijk aangegeven dat de verslaglegging van de zorg beter kan. Bij de aanbevelingen
over communicatie blijken de overdracht en het overleg tussen echelons voor verbetering vatbaar.
De auditgroepen formuleren ook aanbevelingen op het terrein van scholing (8%) en in 7% gaat het
om andere aanbevelingen.

45

Tabel 5.10 Aanbevelingen uit de lokale audit voor verbetering van de zorg (bron: PARS 2010)
Aanbevelingen op het
gebied van

n

%

Organisatie zorg

65

35

Richtlijn, protocol
en gangbare zorg

Communicatie

Documentatie

Scholing

50

22

21

15

27

12

11

8

Anders

13

7

Totaal

186*

100

Geen aanbeveling

49

N
• g
 ericht op landelijke afspraken

0

• idem regionaal (bijv. in gebied rond perinatologische centrum,
de Regionale Ambulance Voorziening, GGD regio, huisartsenpost)

3

• idem binnen VSV

28

• idem binnen beroepsgroepen op lokaal niveau
(bijv. verloskundige of huisartsenkring, HAGRO)

1

• idem binnen afdeling/praktijk

27

• m
 aatregelen om protocollen adequaat te laten gebruiken

4

• a nders

2

• v oorstel doen voor de ontwikkeling/aanpassing van een
landelijke richtlijn rond een ziektebeeld/klinische situatie

0

• lokaal protocol maken/aanpassen

40

• g
 angbare zorg vertalen in een lokaal protocol

10

• a nders

0

• o
 verdracht/overleg tussen echelons

8

• o
 verdracht binnen echelons, maar tussen verschillende
beroepsgroepen (huisarts–verloskundige, gynaecoloog–internist)

4

• o
 verdracht intern, binnen het eigen team
(bijvoorbeeld verloskundige staf van een afdeling, praktijkoverleg)

2

• informatie naar patiënt/communicatie met patiënt

5

• a nders

3

• v erslaglegging van basisgegevens (ook counseling/instructie/
contact/afspraken etc.), inclusief digitale hulpmiddelen

11

• v astlegging van het diagnostisch proces (inclusief tests)diagnostiek

2

• v astlegging van de overwegingen en het beleid

2

• v erslaglegging van overdracht van de zorg

2

• a nders

4

• k ennis (van het individu en/of de groep)

5

• v aardigheden

6

• s amenwerking, teamtraining

1

• a nders

3

* Meerdere aanbevelingen mogelijk per substandaard factor

46

6
Discussie
Dit rapport beschrijft de resultaten uit 2010, het jaar waarin bijna alle samenwerkingsverbanden
gestart zijn met de perinatale audit op een uniforme, gestructureerde wijze. In dit rapport ligt het
accent op de uitkomsten van de audit: hoe vaak komen substandaard factoren voor en welk verband
bestaat er met perinatale sterfte?
Tegelijkertijd laat dit rapport de enorme prestatie van iedereen zien om perinatale audit neer te
zetten, ermee te leren werken en er over te rapporteren: bijna 90% van alle à terme casus is besproken. In dit hoofdstuk gaan wij ook in op de sterke kanten en de beperkingen van de aanpak en uitkomsten van de audit.

Omvang perinatale sterfte
In de periode 2001–2008 is de totale perinatale sterfte in Nederland met 23% gedaald, van 12,2 naar
9,4 per duizend. Na een zwangerschapsduur van 22 weken overlijden in 2001 in totaal 2.322 kinderen
voor, tijdens of in de eerste vier weken na de geboorte. In 2008 overkomt dit 1.672 kinderen.
In 2001 overlijden 651 à terme kinderen voor, tijdens of in de eerste vier weken na de geboorte (3,8
per duizend) (PRN, 2005a). In 2008 is dit gedaald naar 458 kinderen (2,8 per duizend) (PRN, 2011).
Voor de jaren 2009–2010 zijn de definitieve foetale en neonatale sterftecijfers nog niet volledig
beschikbaar. In 2010 gaat het volgens de samenwerkingsverbanden om 359 à terme kinderen. In de
ongekoppelde deelbestanden van de PRN, waarin nog niet gecorrigeerd is voor eventuele dubbeltellingen, zijn gegevens opgenomen van 367 à terme overleden kinderen.
Ervan uitgaande dat het aantal levend- en doodgeborenen in de nog te koppelen PRN-bestanden net als die van het CBS (www.statline.nl) - niet wezenlijk anders is dan in 2008, concluderen wij dat de
à terme perinatale sterfte in de periode 2001–2010 is gedaald met 39%.
Het is heel wel mogelijk dat de eerder genoemde veranderingen in de zorg, de aandacht voor de
perinatale sterfte sinds de teleurstellende eerste Europese resultaten en de voorbereidingen voor
de audit gezamenlijk hebben bijgedragen aan de aanzienlijk gunstiger perinatale sterfte cijfers van
2010.

Leren werken met audit
Tijdens de eerste auditbijeenkomst van een samenwerkingsverband wordt een toelichting gegeven
op wat audit is, gevolgd door een oefensessie met een proefcasus. Soms komt tijdens deze eerste
bijeenkomst ook al een eigen casus aan de orde.
De onbekendheid met de methodiek van de audit heeft in de aanvangsfase waarschijnlijk vertragend
gewerkt op het benoemen van de SSF’s en aanbevelingen. De tijd is vaak te kort om een casus geheel
door te spreken, inclusief vertaling van gesignaleerde substandaard factoren in concrete actiepunten. In bijna een kwart van de 212 benoemde substandaard factoren wordt bijvoorbeeld geen aanbeveling gegeven.

47

Ook blijkt het soms lastig te zijn om substandaard factoren scherp en eenduidig te formuleren. Dit is
deels onbekendheid met het begrip ‘substandaard factor’. Voorzitters van auditbijeenkomsten ervaren dat, zeker in het begin, relatief veel SSF´s eerst benoemd worden als ‘aandachtspunt’. Dit klinkt
minder beladen dan substandaard factor. Bij de SSF’s wordt de (mogelijke) relatie met sterfte wel
besproken, bij aandachtspunten niet.
In de loop van het jaar leren auditgroepen efficiënter om te gaan met de methodiek en neemt het
aantal besproken casus toe.

‘En toen is daar een enorme discussie over gekomen. En dat ging volgens mij over of het een
aandachtspunt was of een substandaard factor. Ik denk dat het toch ook wel een beetje komt
door de onwetendheid van de deelnemers, hoor. Wat houdt het nou in als we iets substandaard
noemen? Wat gebeurt er dan precies mee? Want of het een aandachtpunt is of een substandaard factor, ja dat verschil vinden ze gewoon heel lastig.’
Eerstelijns verloskundige

Deze bevindingen en ervaringen sluiten aan bij die van IMPACT, dat drie jaar lang de invoering van
lokale audit in de drie noordelijke provincies heeft gestimuleerd. Het aanleren van de auditmethodiek bleek ook daar veel te vragen. Daardoor zijn de uitkomsten, zoals het aantal substandaard factoren, de onderliggende oorzaken, de relatie met de sterfte en de voorgenomen verbeteracties, niet
altijd voldoende beschikbaar om er harde conclusies aan te verbinden (Van Diem et al., 2011).
Eind 2012 zal op basis van de resultaten van de à terme sterfte in 2011 duidelijker worden of en hoe
de bekendheid met de methodiek van invloed is op de audituitkomsten: komen er per bijeenkomst
meer casus aan bod? Verandert het aantal of de aard van de SSF’s per casus? Worden er meer aanbevelingen geformuleerd dan in het eerste auditjaar?

Moment van overlijden
Van de besproken kinderen die à terme overlijden, sterft 52% tijdens de zwangerschap, 11% tijdens
de bevalling en 38% na de geboorte. Deze cijfers komen vrijwel overeen met gegevens van de PRN
over 2008. De sterfte voor de bevalling is in 2008 iets hoger (58%) en die na de geboorte iets lager
(30%) (PRN, 2011).
In 2010 zijn 40 à terme kinderen tijdens de bevalling overleden. Bij de helft van hen is er aan het begin
van de bevalling nog geen sprake van een verhoogd risico volgens de Verloskundige Indicatielijst, bij
de andere helft wel. Deze constatering vraagt om verder onderzoek naar de effectiviteit van de risicoinschatting voor de start van de baring bij de huidige werkwijze en van de samenwerking tussen de
eerste en tweede lijn.

Vaststellen doodsoorzaak
Het is teleurstellend dat in 26% van de gevallen van perinatale sterfte geen onderzoek van de placenta is gedaan. Obductie is bij 64% van de overleden kinderen niet verricht. Soms gebeurt dit omdat
de doodsoorzaak duidelijk lijkt te zijn, of omdat de placenta al opgeruimd is voor de sterfte neonataal
optreedt.
Toch kan perinatale autopsie vaak tot een nieuwe diagnose, een geheel andere diagnose of belangrijke aanvullende informatie leiden (Gordijn et al., 2002).
Uit recent onderzoek naar de achtergronden van foetale sterfte waarbij bijna 99% van de placentae
onderzocht is, blijkt deze in 89% van de gevallen afwijkend te zijn. In 65% van de gevallen wordt dit
als belangrijkste doodsoorzaak aangemerkt (Korteweg et al., 2011).
In de trainingen voor perinatale audit wordt expliciet stilgestaan bij het belang van de classificatie
van de doodsoorzaak voor de audit van de sterfte. Toch ontbreken opvallend vaak gegevens over de
doodsoorzaak. Bij ruim een derde is de doodsoorzaak volgens de Tulip-classificatie onbekend. In vergelijking met de literatuur is dit percentage hoog (Korteweg, 2006; Gordijn, 2009). Bij correct gebruik
van de Tulip-classificatie kan het percentage niet classificeerbare casus veel lager zijn.

48

Uit PARS is niet te achterhalen of doodsoorzaken echt onbekend zijn of dat ze onvoldoende aan bod
zijn geweest voor een duidelijke classificatie. Het laatste lijkt waarschijnlijker. Op dit punt is nog grote
winst te behalen. Waarschijnlijk is hiervoor eerst een groter besef van het belang van pathologisch
onderzoek nodig. Dit lijkt onvoldoende, gezien het lage percentage obducties en onderzoek van de
placenta. De in 2011 aangenomen NVOG richtlijn Intra-uteriene sterfte, met een flowchart voor het
inzetten van diagnostiek bij foetale sterfte, kan dit mogelijk veranderen (NVOG, 2011).

‘De aanwezigheid van de patholoog bij de perinatale audits is ongelooflijk belangrijk. Vooral
voor de meerwaarde van een goed placentaonderzoek, maar ook van obductie. Daar help je de
ouders ook mee in de gesprekken achteraf.
Ik merk ook dat er kritische vragen worden gesteld aan elkaar, veel meer dan dat iedereen zijn
verhaaltje doet, een nietje door het dossier slaat en de volgende pakt. Ik was in het begin erg
sceptisch over de audits en over het tijdsbeslag, maar dat valt eigenlijk reuze mee.’
Patholoog

Eigen vakgenoten oordelen
De uitspraken over het functioneren van de zorgverleners binnen de verschillende vakgebieden in
dit rapport zijn gebaseerd op het oordeel door eigen vakgenoten, niet op dat van collega’s elders of
zelfs door buitenstaanders. Deelnemers aan de audit ervaren dit als een sterk punt. Voorzitters van
de auditbijeenkomsten, veelal afkomstig uit het regioteam en daarmee relatieve buitenstaanders,
bewaken dit proces.
Dat neemt niet weg dat het auditproces een groepsproces is, waarbij de groep bepaalt welke onderdelen uit het zorgproces aan bod komen. Het blijft mogelijk dat een andere groep andere afwegingen
maakt en andere zaken tot SSF bestempelt of de relatie met de sterfte anders beoordeelt. Ondanks
deze dynamiek in de auditgroepen komen de landelijke resultaten overeen met de uitkomsten van
eerder onderzoek met externe audits.

Representativiteit van de resultaten
Uit de inventarisatie van de regioteams blijkt dat 90% van alle à terme sterfte in 2010 is besproken. Van
70% van deze casus zijn de uitkomsten vastgelegd in PARS. Van deze groep zijn gegevens beschikbaar voor verder onderzoek naar de doodsoorzaken, substandaard factoren, relatie met sterfte en
aanbevelingen. Bij de interpretatie van de verdeling van de doodsoorzaken dient men zich te realiseren dat een groep kinderen met ernstige aangeboren afwijkingen niet geaudit is.
Omdat de resultaten van de auditbijeenkomsten anoniem zijn, is het onmogelijk om te achterhalen waarom niet alle gegevens zijn vastgelegd. Dit kan ontstaan zijn omdat gegevens ontbreken of
omdat de casus nog niet volledig besproken is.
Het is ook onbekend van welke bijeenkomsten de gegevens ontbreken, die uit de beginperiode of
juist de audits van latere datum. In de beginfase staat het leren werken met audit centraal. Mogelijk
is er ook in de laatste maanden minder ingevoerd: de auditgroepen kwamen in die tijd veel bij elkaar,
met vaak veel casuïstiek, waardoor mogelijk de tijd ontbrak om gegevens in te voeren in PARS.
Uit de monitoring van de invoer van de gegevens over het aantal deelnemers aan auditbijeenkomsten, nodig voor accreditatie van deelname, is overigens wel op te maken dat de periode tussen de
bespreking en het invoeren van de gegevens korter is geworden.
Voor een betrouwbare audit is compleetheid van de registratie onontbeerlijk. Alle gynaecologische
praktijken en vrijwel alle verloskundige praktijken nemen inmiddels deel aan de PRN-registratie. Bij
andere beroepsgroepen, zoals kinderartsen en huisartsen, zijn nog verbeteringen mogelijk.
Toch bieden de resultaten van dit eerste jaar goede aanknopingspunten voor verbetering van de
zorg. Dit blijkt uit het feit dat de betrokken zorgverleners direct aan de slag gegaan zijn met de
verbeterpunten.

49

Sterke kanten van deze interne audit
De deelnemers aan de audit ervaren het als positief dat ze met elkaar in gesprek gaan en werken aan
verbetering van de zorg. Beter begrip voor elkaars handelen kan bijdragen aan betere samenwerking
Dit blijkt uit de enquêtes in het IMPACT-onderzoek (Van Diem et al., 2011) en wordt bevestigd tijdens
de interviews voor dit rapport.
Veilig voelen door basisafspraken
Perinatale sterfte is voor de ouders die het treft een zeer ernstige gebeurtenis. Dat rechtvaardigt de
forse tijdsinspanning van een audit. Maar ook voor zorgverleners is het een beladen onderwerp en is
de bespreking van sterfte complex en delicaat: sommige van de deelnemers aan de audit zijn direct
betrokken bij de zorg. Dit kan tot verschillende emoties leiden. Deze kunnen een drijfveer zijn om te
werken aan verbetering en daarmee een positieve bijdrage leveren aan de bespreking.
Om dan toch met elkaar in gesprek te blijven is een veilige omgeving nodig, zodat openheid en
reflectie mogelijk zijn. Van de direct betrokkenen vraagt dit een kwetsbare opstelling, van de anderen
een constructieve houding. Dit blijkt haalbaar te zijn. Een systematische aanpak, met duidelijke basisregels over hoe we met elkaar omgaan tijdens een audit en een empathische voorzitter die enige
afstand kan nemen, zijn hiervoor essentieel. Dan kan de groep samen zoeken naar verbetering van
de zorg, zonder direct te oordelen over elkaar (Van Diem et al., 2011).

‘Het is belangrijk dat je met elkaar in gesprek komt, dat er een veilig klimaat ontstaat om met
elkaar te praten over hoe je je zorg eigenlijk doet. En je ziet dat de opkomst flink groeit. Mensen
komen graag naar de audit, ze zien het belang er van in. Je zet professionals systematisch aan
het denken over hun eigen handelen en hoe dat volgens de eigen beroepsgroep beter kan. Ik
denk dat dat de grootste winst is.’
Verloskundig actieve huisarts

Onmiddellijk aan de slag met verbeteringen in de lokale zorg
Perinatale audit is één van de kwaliteitsinstrumenten waar zorgverleners gebruik van maken. De
direct betrokkenen - en anderen - leren van wat er gebeurd is en hoe dat binnen het eigen samenwerkingsverband beter kan. Mogelijk wordt herhaling voorkomen, bijvoorbeeld door betere naleving van bestaande richtlijnen of afspraken of door verbetering van de onderlinge samenwerking
(Buitendijk & Van der Post, 2011; Van Diem et al., 2011; Van Dillen et al, 2010; Amelink-Verburg, 2011).
Bij een interne audit is de terugkoppeling hierover direct en snel.

Zwakke kanten van deze interne audit
Onduidelijkheid over audit van ernstige aangeboren afwijkingen
In eerste instantie is gekozen om kinderen zonder ernstige aangeboren afwijkingen te bespreken. In
de loop van 2010 hebben meerdere auditgroepen deze groep kinderen toch meegenomen. Daardoor
is ongeveer 10% van de à terme sterfte niet geaudit.
De in dit rapport gepresenteerde cijfers over het aantal kinderen met aangeboren afwijkingen komt
daardoor niet overeen met elders gepubliceerde gegevens (Mohangoo et al., 2009). Dit geldt ook
voor de verdeling van de doodsoorzaken en de bijdrage van aangeboren afwijkingen aan de perinatale sterfte.
Moeizame beschikbaarheid van gegevens
Het chronologisch verslag is essentieel bij de auditbespreking. Voor dit verslag worden regulier vastgelegde gegevens over de geleverde zorg opgevraagd en vastgelegd in het chronologisch verslag.
Meestal gebeurt dit door een of twee personen van het verloskundige samenwerkingsverband.
Een deel van deze gegevens komt ook terecht in de PRN dataset. De PRN heeft een nieuwe dataset
beschikbaar, met meer gegevens over perinatale sterfte dan in de dataset die nu nog in gebruik is.
Deze kunnen in principe automatisch gebruikt worden voor de audit.
Omdat deze nieuwe dataset nog maar beperkt is ingevoerd in verloskundige en obstetrische praktijken, moeten de opstellers van het chronologisch verslag veel dubbel werk doen (zie de citaten

50

eerder in dit rapport). Daarnaast blijkt uit de substandaard factoren dat vastlegging van gegevens
vaak onvolledig is. Daardoor is het opstellen van een chronologisch verslag een forse inspanning. Dit
kan een bedreiging worden voor de continuering van de audit en verdient alle aandacht.
Kleine aantallen
Het merendeel van de à terme sterfte in 2010 is geaudit, maar niet van iedere sterfte zijn de uitkomsten van de auditbespreking vastgelegd in PARS. In totaal zijn 222 casus beschikbaar voor analyse.
Zoals hiervoor is beschreven, is niet bekend van welke bijeenkomsten de gegevens ontbreken - die
uit de beginperiode, waarin het leren werken met audit centraal staat, of juist die uit de laatste maanden waarin veel audits zijn gehouden.
Bij de interpretatie van de gegevens moet hier rekening mee worden gehouden.
Invloed van de kennis van de uitkomst en de toetsing van de zorg in de tijd
Het kennen van de uitkomst van de zorg (bijvoorbeeld sterfte) kan van invloed zijn op de beoordeling van de zorg en de relatie tussen de geconstateerde substandaard factor(en) en de uitkomst van
de zorg (Andersen, 1992; Amelink-Verburg, 2003). De geconstateerde substandaard factoren komen
ook voor tijdens zorg zonder fatale of slechte uitkomst of bij uitkomsten waarop zorg geen invloed
kon hebben (Bergsjø, 2003). Voor de verbetering van de kwaliteit van de zorg is de vaststelling van
substandaard factoren evenwel belangrijk.

‘Ik denk vaak dat er veel meer casus zijn waar de kinderen niet doodgaan, maar die ook zo’n
grondige bespreking verdienen. De natuur is vaak mild, maar daar zijn nog verbeteringen mogelijk. Daar kun je ook veel van leren.’
Klinisch verloskundige

De geleverde zorg wordt per definitie getoetst aan de op dat moment bestaande normen over wat
verstaan wordt onder goede zorg. Dit is geen statisch begrip, maar verandert in de tijd (Bergsjø, 2003).
De audits vinden plaats tegen de achtergrond van de huidige afspraken en richtlijnen en binnen de
huidige organisatie van de zorg. Sommige knelpunten in de zorg die voor verbetering vatbaar zijn,
komen daardoor niet direct terug als substandaard factor, maar worden wel benoemd als aandachtspunt voor verdere uitwerking binnen het VSV. Het is goed mogelijk dat zo’n aandachtspunt later, op
basis van voortschrijdend inzicht, wel een substandaard factor wordt.

Vergelijking met eerdere onderzoeken
De beoordeling door zorgverleners van de kwaliteit van hun eigen zorgverlening is vergelijkbaar
met die uit eerdere externe audits, waarbij deskundigen van buiten hun oordeel uitspreken over
substandaard factoren en de relatie met de sterfte. Dit suggereert dat de aanpak van de auditsessies voldoende ruimte en veiligheid biedt voor kritische reflectie op het eigen handelen en voor het
benoemen van tekortkomingen binnen de geleverde zorg.
Vóórkomen van substandaard factoren
In 34% van de besproken sterfte oordeelt een auditgroep dat er geen sprake is van een substandaard
factor (SSF). Dit percentage is lager dan in eerder gerapporteerde Nederlandse auditonderzoeken,
waar het 40-45% bedroeg (Vredevoogd et al., 2001; Alderliesten et al., 2001; CVZ, 2005). Mogelijk oordelen zorgverleners bij hun interne audit kritischer over de door hen geleverde zorg dan leden van
een extern panel. Dit is eerder beschreven bij de terugkoppeling van auditresultaten door externe
panels aan de direct betrokken zorgverleners (Amelink-Verburg et al., 2003).
Bij 12% van alle casus van à terme sterfte is er onvoldoende informatie om te beoordelen of de zorg
substandaard is geweest. In eerdere audits in Nederland ligt dit percentage op 2–4% (Vredevoogd et
al., 2001; Eskes et al., 2007). Deze audits zijn echter uitgevoerd door een kleine groep onderzoekers
die alle casus hebben voorbereid.

51

Bij de 116 casus met SSF worden 212 SSF’s vastgesteld, gemiddeld 1,8 SSF per casus. Bij het IMPACTonderzoek, dat eveneens met interne auditpanels werkt, gaat het om 1,5 SSF per casus met SSF (Van
Diem et al., 2011).
Bij deze 212 SSF’s zijn in totaal 390 zorgverleners betrokken (gemiddeld 3,4 per casus met SSF). In
het LPAS-onderzoek waren gemiddeld twee zorgverleners per casus met SSF betrokken (Eskes et al.,
2007).
Soorten substandaard factoren
Er bestaat nog geen erkende ordening van SSF’s. Dat maakt vergelijking met andere onderzoeken
lastig. Toch zijn enkele rode draden te ontdekken zoals afwijkingen van richtlijnen of protocollen
(37%), afwijkingen van gangbare zorg (42%) of een te afwachtend beleid. Concrete voorbeelden zijn
beleid bij ‘minder leven voelen’, bij afwijkingen van het cardiotocogram (CTG), bij verdenking op
intra- uteriene groeivertraging en bij serotiniteit.
Deze bevindingen zijn in lijn met eerdere onderzoeken (Vredevoogd et al., 2001; Wolleswinkel-van
den Bosch et al., 2002; CVZ, 2005; Eskes et al., 2007; Alderliesten, 2001; Van Diem et al., 2011).
Relatie met de sterfte
Net als in het LPAS onderzoek worden vijf categorieën gebruikt voor de relatie tussen de SSF en de
sterfte: geen, onwaarschijnlijk, mogelijk, waarschijnlijk of zeer waarschijnlijk.
Bij 10% (n=23) van alle besproken casus van à terme sterfte 2010 is naar het oordeel van de auditgroep
sprake van een waarschijnlijke of zeer waarschijnlijke relatie tussen de gesignaleerde substandaard
factoren en de sterfte. In het LPAS onderzoek is dit 9% (CVZ, 2005).
Uit internationaal onderzoek blijkt dat 25–30% van alle gevallen van perinatale sterfte mogelijk of
(zeer) waarschijnlijk samenhangt met de gevonden substandaard factoren (Richardus et al., 2003). In
het LPAS onderzoek is in dit 19% (CVZ, 2005). In deze landelijke audit van à terme sterfte 2010 is dit
23%.

Verbeterpunten
In dit eerste jaar van de landelijke audit heeft de bespreking van 212 SSF’s geleid tot 186 aanbevelingen (gemiddeld 0,9 per SSF). In de IMPACT studie, die gaat over een periode van drie jaar, lag dit
aanzienlijk hoger (2,7 verbeteracties per SSF) (Van Diem et al., 2011).
In bijna een kwart van de gevallen blijft een aanbeveling uit. Bekend is dat er vaak te weinig tijd is
om tot aanbevelingen te komen. Het is niet bekend bij welke casus een aanbeveling is uitgebleven
vanwege tijdgebrek of vanwege een andere reden. Het is ook niet bekend of de betrokkenen in een
latere bijeenkomst, bijvoorbeeld de eerstvolgende reguliere vergadering van het samenwerkingsverband, alsnog aanbevelingen hebben geformuleerd. Op dit punt moeten nog verbeteringen te
realiseren zijn.
Of en hoe de samenwerkingsverbanden de genoemde verbeterpunten oppakken, is onbekend. Dit
verdient zeker nader onderzoek.

‘De substandaard factoren komen er vaak wel uit tijdens de auditbijeenkomst. Soms onder de
noemer aandachtspunt, maar we praten er tenminste met elkaar over. Ik vind wel dat we veel efficiënter moeten werken tijdens de audit. We moeten sneller to the point kunnen komen. Ik vind
dat we meer moeten inzetten op wat er moet veranderen. Ook de terugrapportage is nu nog te
vrijblijvend.’
Derdelijns gynaecoloog

52

7
Conclusies en aanbevelingen

Het is mogelijk gebleken in één jaar tijd professionals te motiveren en te equiperen om perinatale
audits uit te voeren in 97% van de Nederlandse ziekenhuizen. Dit is een compliment voor de hele
perinatale zorgketen.
Gepoogd is dit volgens een standaard procedure te doen zodat de verloskundige samenwerkingsverbanden in staat zijn een goede doodsoorzakenclassificatie op te stellen, de registratie van substandaard factoren af te ronden en duidelijke aanbevelingen voor verbetering van zorg te formuleren.
Hierin zijn we in het eerste jaar van de landelijke perinatale audit voor een groot deel geslaagd: het
merendeel van de à terme perinatale sterftes van 2010 is besproken, maar niet van alle casus zijn de
auditresultaten in PARS vastgelegd.
Dit eerste jaar heeft een diversiteit aan aanbevelingen opgeleverd voor de verbetering van de perinatale zorg (zie overzicht 5.3). De overeenkomsten tussen de aanbevelingen uit de 23 casus met een
(zeer) waarschijnlijke relatie tussen SSF’s en die uit de overige casus met SSF’s is opvallend.
Dit heeft geleid tot de onderstaande aanbevelingen van de redactiecommissie.

Aanbevelingen voor standaarden en richtlijnen
Ontwikkel multidisciplinaire richtlijnen voor:
• m
 inder leven voelen (inclusief patiëntfolder);
• o
 psporing van foetale groeivertraging en de handelwijzen bij verdenking op groeivertraging;
• d
 e beschrijving/beoordeling CTG;
• v ervolgacties bij niet verschijnen op afspraak;
• s amenwerking bij acute verwijzingen vanuit thuis.

Substandaard factoren zijn in de minderheid van de gevallen toe te schrijven aan één zorgverlener.
Vaker zijn meerdere zorgverleners bij de substandaard factoren betrokken.
Bij de 23 casus met een (zeer) waarschijnlijke relatie tussen de SSF en de sterfte waren in bijna alle
gevallen meerdere zorgverleners betrokken en was kennelijk niemand in staat een barrière op te
werpen om deze sterfte te vermijden.

Aanbevelingen voor lokale protocollen
• B
 eperk de variatie in gangbare zorg binnen VSV’s door de ontwikkeling van lokale protocollen.
• M
 aak een zorgvuldig en compleet medisch dossier.
• M
 aak afspraken over de documentatie en communicatie bij verwijzing en overdracht tussen
alle schakels in de intra-, trans- en extramurale zorg.

53

Back to basics
Iets meer dan 40% van alle substandaard factoren heeft te maken met tekortkomingen in de ‘gangbare zorg’, waaronder ook basale kennis en handelen. Voorbeelden zijn uitvoering en beoordeling
van het CTG, onvoldoende diagnostiek bij hypertensie of verdenking op groeivertraging. Ander
voorbeelden zijn niet adequaat handelen bij verdenking op groeivertraging, minder leven voelen,
gebroken vliezen, koorts van de barende vrouw, reanimatie van een pasgeborene of ondertemperatuur van het kind.
Dit roept de vraag op of deze basale kennis en vaardigheden tijdens de basisopleiding, de dagelijkse
zorgverlening, in ‘life long learning’ en in de bijscholingseisen voldoende aandacht krijgen. Wordt
er voldoende gewerkt aan het op peil houden hiervan, onder andere via collegiale voorbeelden en
rolmodellen? Ook in het Verenigd Koninkrijk leidt audit - in dit geval van maternale sterfte - tot deze
vraag (CMACE, 2011).

Aanbevelingen voor deskundigheidsbevordering en handvaardigheden
• Z
 org voor voldoende scholing in aanpalende disciplines.
• O
 ntwikkel en onderhoud vaardigheden voor de opvang van acute situaties, waaronder reanimatie van pasgeborenen.
• V
 oer binnen teams en over de keten heen binnen VSV’s jaarlijks multidisciplinaire ‘skills and
drills’ in.

Onvoldoende inzicht in doodsoorzaken bij perinatale sterfte
Ondanks het belang van pathologisch onderzoek voor de uiteindelijke diagnose, vindt bij veel casus
van perinatale sterfte geen obductie en/of onderzoek van placenta plaats. Het aantal casus waarvan
de doodsoorzaak onbekend is, blijft mede daardoor te hoog. Dit kan zeker verbeteren als de patholoog vaker aanwezig is bij de audit dan tot nu toe het geval is geweest.
Voor goed pathologisch onderzoek heeft de patholoog gestructureerde informatie nodig. Er zijn
aanvraagformulieren ontwikkeld voor obductie en onderzoek van de placenta
(www.perinataleaudit.nl/onderwerpen/gerichteondersteuning/classificerenvandedoodsoorzaken).

Aanbevelingen voor pathologisch onderzoek
• S tuur bij perinatale sterfte altijd de placenta in voor pathologisch onderzoek.
• B
 espreek met de ouders de meerwaarde van pathologisch onderzoek (obductie en alternatieven voor een volledige obductie zoals een gedeeltelijke obductie, schouwing of MRI), ook als
de doodsoorzaak ogenschijnlijk duidelijk is.
• Z
 org dat het counselinggesprek met ouders (mede) gevoerd wordt door een ervaren zorgverlener.
• O
 ntwikkel landelijke richtlijnen voor gestructureerde verslaglegging van obductie en onderzoek van placenta.
Deze aanbevelingen sluiten aan bij de richtlijn Intra-uteriene sterfte, die de NVOG in september 2011
heeft aangenomen (NVOG, 2011).

Documentatie
Bij de voorbereiding van de audit worden veel gegevens opgevraagd en vastgelegd. Het gaat om
regulier vastgelegde gegevens van de zorg, inclusief ontslagbrieven, laboratoriumuitslagen en gegevens van placenta en obductie.
Een deel van deze gegevens komt terecht in de PRN databank. De nieuwe dataset van de PRN, met
meer gegevens over perinatale sterfte en aanmelding voor audit, kan in principe direct deze gegevens genereren. In de praktijk is dit nog niet het geval.

54

Aanbevelingen voor webbased dossiers en registratie
• A
 lle verloskundigen, gynaecologen, kinderartsen en verloskundig actieve huisartsen leveren
een bijdrage aan de landelijke perinatale registraties.
• V
 oer de nieuwe, uitgebreidere PRN dataset zo spoedig mogelijk in bij al die beroepsgroepen.
• H
 et webbased perinataal dossier, zoals voorgesteld door het College Perinatale Zorg, moet zo
spoedig mogelijk beschikbaar komen voor alle zorgverleners. Zo kunnen de continuïteit van
zorg, de overdracht van zorginformatie en het automatisch genereren van input voor ondermeer PRN en audit gegarandeerd worden.

De opstellers van het chronologisch verslag zetten samen met de direct betrokken zorgverleners die
gegevens op rij die essentieel zijn voor de analyse van de zorg door de auditgroep. Deze informatie
wordt ingevoerd in PRN-Audit chronologisch verslag.
Dit is veel werk, zowel het opvragen als het invoeren. Voor de continuïteit van de audit is een versimpeling van het chronologisch verslag, met een meer overzichtelijke weergave, gewenst.

Aanbeveling voor het chronologisch verslag
• V
 erbeter de gebruikersvriendelijkheid van de auditregistratiesystemen. De Stichting PAN is
daar verantwoordelijk voor.

Tijd en menskracht
Voor de deelnemers aan de audit is de tijdsbesteding voor audit niet veel groter dan voor de sterftebesprekingen zoals die eerder plaatsvonden.
Het succes van de audit valt of staat echter met een goede voorbereiding. Audit maakt voor iedereen
voelbaar hoe belangrijk volledige documentatie is, in de zorg en voor de samenwerking tussen zorgverleners. Opstellers van chronologische verslagen merken dit al bij de voorbereiding van de audit
die veel tijd vraagt van een kleine groep mensen. Zij zijn hier uren mee bezig, vaak tussen alle andere
verplichtingen door. In sommige samenwerkingsverbanden zijn zorgverleners of kwaliteitsfunctionarissen vrijgesteld voor de voorbereiding van de audit. In het algemeen loopt het auditproces daar
soepeler dan elders.

Aanbevelingen voor de ondersteuning
• Z
 org dat verloskundige samenwerkingsverbanden voor de voorbereiding en coördinatie van
de audit een beroep kunnen doen op de menskracht en voorzieningen van de organisatie in
het desbetreffende VSV, zoals een kwaliteitsmedewerker of datamanager.
• R
 eserveer tijd en ruimte om zorgverleners vrij te stellen die de audit voorbereiden.

Tijdens de audit benoemen de deelnemers verbeteracties die later binnen het samenwerkingsverband uitgewerkt, ingevoerd en getoetst moeten worden. Dat moet zo gebeuren dat de voorgenomen
verbetering ook beklijft en de zorg verbetert. Hiervoor zijn veranderingen nodig die vaak moeilijk zijn
in te voeren. Dit komt deels omdat daarvoor ook anderen dan de direct betrokken zorgverleners
nodig zijn (Grol et al., 2007).

Aanbeveling voor de implementatie van verbeteringen
• D
 oe een beroep op leidinggevenden, kwaliteitsfunctionarissen in ziekenhuizen en Regionale
OndersteuningsStructuren (ROS) voor de eerste lijn. Zij moeten de implementatie van de verbeteringen stimuleren en faciliteren.

55

Gescheiden informatiestromen
Om de kans op volledige participatie door zorgverleners te vergroten en te voorkómen dat audituitkomsten herleidbaar zijn tot een specifieke vrouw of specifieke zorgverlener, zijn de gebruikte
registratiesystemen op dit moment volledig gescheiden. Variabelen om zorggegevens (uit de PRN
applicaties) en uitkomstgegevens van de audit (uit PARS) te koppelen, ontbreken. De uitkomstgegevens zijn niet te ordenen naar bijvoorbeeld regio, specifieke kenmerken van de vrouw of het kind
en dergelijke. Bijeenkomstgegevens (datum en aantal deelnemers aan een auditbespreking) en de
uitkomsten van die bespreking zijn evenmin te koppelen.
Dit respecteert de privacy, maar beperkt de mogelijkheden om de voortgang van de audit te monitoren. Ook onderzoek naar audituitkomsten bij specifieke groepen of in specifieke situaties is daardoor
niet mogelijk. De deelnemers aan de audit vinden dit onbevredigend.
Ook de mogelijkheid voor een real time overzicht van het aantal kinderen dat rond de geboorte is
overleden en van de invoer van auditgegevens ontbreekt. Voor de planning en monitoring van de
auditbespreking is deze informatie juist nodig.

Aanbeveling voor analyse en vervolgonderzoek
• O
 nderzoek op welke manier gegevens te koppelen zijn, zonder de privacy van patiënten en
zorgverleners te schenden.
• G
 a na hoe optimaal gebruik gemaakt kan worden van de met zoveel moeite verzamelde gegevens. De stichting PAN en de stichting PRN werken bij dit onderzoek nauw met elkaar samen.

Aanbevelingen voor het vervolg van de audit
Leercurve ondersteunen
De methodiek van de audit begint te beklijven. Voor sommige onderdelen geldt dat nog niet,
zoals de classificatie van de doodsoorzaken en het formuleren van aanbevelingen. Ook de verwerking van uitkomsten uit de audit in PARS kan beter.

Aanbevelingen ter versterking van het auditproces
• V
 olg met minstens één gynaecoloog en één kinderarts uit ieder verloskundig samenwerkingsverband de training over doodsoorzakenclassificatie.
• O
 ntwikkel een module (real life of e-learning) voor het formuleren van SMART-aanbevelingen.
• V
 at de bevindingen van de auditbespreking zo samen dat men alle items achteraf correct in
PARS kan invoeren.

Aanvullende informatie over de zorgverlening
Er bestaat nu geen zekerheid of iets géén rol speelde. Dat betekent dat soms onduidelijk blijft of iets
niet aan de orde was (‘het was geen probleem’), of niet aan de orde kon komen (‘we hebben het probleem niet besproken’).
Toch blijven belangrijke vragen - ondanks alle inzet en inspanning onderbelicht. Vragen zoals ‘wanneer en hoe vaak speelde de 24/7-uur beschikbaarheid van zorg een rol bij de perinatale sterfte van
kinderen ouder dan 37 weken’ zijn daardoor niet te beantwoorden (zie ook IGZ, 2011). We kunnen
nu slechts opmerken dat dergelijke kwesties niet als SSF zijn onderkend. Dat geldt ook voor vragen
rond transportproblemen of problemen met de overdracht en communicatie binnen de keten en de
verschillende schakels in de keten.
Daarom zijn voor de audit van 2011 aanvullende vragen ingebouwd in PARS (zie ook bijlage I). Ze zijn
bedoeld om stil te staan bij onderwerpen waarvoor nog geen normen bestaan of bij vragen die wel
benoemd zijn, maar misschien onvoldoende aandacht kregen door een andere substandaard factor.

56

De onderwerpen zijn:
1 24/7-uur beschikbaarheid
2 Transportproblemen
3 Afwachtend beleid
4 Groeivertraging

Vooruitblik
Nederland is wakker geschud door beide Peristatonderzoeken. Dit heeft geleid tot veel onderzoek
naar de perinatale zorg. De perinatale audit is hiervan een aansprekend voorbeeld.
In de komende jaren zullen meerdere lokale en landelijke projecten rond de perinatale zorg worden
opgezet. Voor de evaluatie van de effecten van deze projecten op de uiteindelijke uitkomst van de
zorg - een gezond kind en een gezonde moeder - is de perinatale audit een onmisbaar instrument.
In de komende jaren zal de stichting PAN dan ook streven naar de verbetering en versterking van
perinatale audit in alle verloskundige samenwerkingsverbanden.
Onze verwachting is dat de aanbevelingen uit de audit en uit de overige - lopende en nieuwe - projecten de al dalende sterfte rond de geboorte nog verder zullen doen afnemen. Nederland zal hierdoor
weer tot de landen met lage perinatale sterfte gaan behoren.

57

58

Referenties

Achterberg PW, Kramers PGN. Een gezonde start? Sterfte rond de geboorte in Nederland: trends en
oorzaken vanuit een internationaal perspectief. (RIVM rapport nr. 271558003). Bilthoven: RIVM; 2001.
www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/271558003.pdf
Alderliesten ME, Stronks K, van Lith JM, Smit BJ, van der Wal MF, Bonsel GJ, Bleker OP. Ethnic differences in perinatal mortality. A perinatal audit on the role of substandard care. Eur J Obstet Gynecol
Reprod Biol. 2008;138:164-70.
Amelink-Verburg MP, van Roosmalen J, Roelofsen JM, Wolleswinkel-van den Bosch JH, VerlooveVanhorick SP. Evaluatie en validatie van perinatale sterfte audit door terugkoppeling naar zorgverleners. Ned Tijdschr Geneeskd. 2003;147:2333-7.
Amelink-Verburg MP, Verloove-Vanhorick SP, Hakkenberg RMA, Veldhuijzen IME, Bennebroek
Gravenhorst J, Buitendijk SE. Evaluation of 280 000 cases in Dutch midwifery practices: a descriptive
study. BJOG 2008;115:570–8.
Amelink-Verburg MP. The role of primary care midwives in the Netherlands. Evaluation of midwifery
in the Dutch maternity care system: a descriptive study. Amsterdam: UvA proefschrift; 2011.
Andersen KV, Hermann N, Gjørup T. Perinatal audit. Are experts biased by knowledge of outcome? A
controlled study. Dan Med Bull. 1992;39:197-9.
Bergsjø P, Bakketeig LS, Langhoff-Roos J. The development of perinatal audit: 20 years’ experience.
Acta Obstet Gynecol Scand. 2003;82:780-8.
Boesveld-Haitjema IC. Van tweeën één. Verloskundige samenwerkingsverbanden in Nederland.
Afstudeerscriptie Master Verloskunde Beleid en Management. Amsterdam: UvA/AMC; 2007.
Boesveld-Haitjema IC, Waelput AJM, Eskes M, Wiegers TA. Verloskundige samenwerkingsverbanden
in Nederland: stand van zaken. Ned Tijdschr Obstet Gynaecol. 2008;121 (februari):27-31 / Tijdschr
Verloskd. 2008;33 (februari):11-4.
Bonsel GJ, Birnie E, Denktas S, Poeran J, Steegers EAP. Lijnen in de perinatale sterfte, Signalementstudie
zwangerschap en geboorte 2010. Rotterdam: Erasmus MC; 2010.
Buitendijk S, Zeitlin J, Cuttini M, Langhoff-Roos J, Bottu J. Indicators of fetal and infant health outcomes. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2003;111: 66-77.
Buitendijk SE, Nijhuis JG. Hoge perinatale sterfte in Nederland in vergelijking tot de rest van Europa.
Ned Tijdschr Geneeskd. 2004;148:1855-60.

59

Buitendijk SE, van der Post JA. Audit: essentieel, maar beperkt meetinstrument. Ned Tijdschr Geneeskd.
2011;155:A3016.
Chan A, King JF, Flenady V, Haslam RH, Tudehope DI. Classification of perinatal deaths: development
of the Australian and New Zealand classifications. J Paediatr Child Health. 2004;40:340-7.
CMACE (Centre for Maternal and Child Enquiries). Saving Mothers’ Lives. Reviewing maternal deaths
to make motherhood safer: 2006–2008. The Eighth Report on Confidential Enquiries into Maternal
Deaths in the United Kingdom. BJOG. 2011;118(Suppl. 1):1-203.
http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1471-0528.2010.02847.x/pdf
CESDI (Confidential Enquiry into Stillbirths and Deaths in Infancy). 8th Annual Report Focusing on
Stillbirths, European Comparisons of Perinatal Care, Paediatric Post Mortem Issues, Survival Rates of
Premature Babies: Project 27/28. London: Cesdi; 2001
CVZ, Verloskundig Vademecum. Diemen: CVZ; 2003.
http://www.perinataleaudit.nl/images/Verloskundig%20Vademecum%202003.pdf
CVZ, Landelijke Perinatal Audit Studie (LPAS), eindrapport van de Commissie Perinatal Audit van het
College voor Zorgverzekeringen. Diemen: CVZ; 2005.
http://www.cvz.nl/binaries/live/cvzinternet/hst_content/nl/documenten/rapporten/2005/
rpt0511+perinatal+audit+studie.pdf
Diem MTh van, M. Reitsma B, Bergman KA, Bouman K, Ulkeman AHM, Timmer A, Egmond N van, Stant
AD, Veen WB, Erwich JJHM. Lokale perinatale audit, de eerste ervaringen van het IMPACT project. Ned
Tijdschr Obstetrie Gynaecol. 2008;121:292-5.
Diem MTh van, Reu PAOM de, Brouwers HAA, Holleboom CAG, Slagter-Roukema TM, Merkus JMWM.
National perinatal audit, a feasible initiative for the Netherlands!? A validation study. Acta Obstet
Gynecol Scand. 2010;89:1168-73.
Diem MTh van, Bergman KA, Bouman K, Egmond N van, Stant AD, Timmer A, Ulkeman AHM, Veen
WB, Erwich JJHM. Perinatale audit Noord Nederland: de eerste 2 jaar Ned Tijdschr Geneeskd.
2011;155:A2892.
Dillen J van, Lim F, van Rijssel E. Introducing caesarean section audit in a regional teaching hospital in
The Netherlands. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2008 Aug;139:151-6.
Dillen J van, Mesman JAJM, Zwart JJ, Bloemenkamp KWM, van Roosmalen J. Introducing maternal
morbidity audit in the Netherlands. BJOG. 2010;117:416-21.
Donabedian A. The quality of medical care. Methods for assessing and monitoring the quality of carefor research and for quality assurance programs. Science. 1978;200:856-64
Dunn PM, McIlwaine G eds. Perinatal audit. A report produced for the European Association of
Perinatal Medicine. New York: Parthenon Publishing Group; 1996.
Eskes M, van Alten D, Treffers PE. The Wormerveer study; perinatal mortality and non-optimal management in a practice of independent midwives. Eur J Obstet Gynaecol a Reprod Biol 1993;51:91–5.
Eskes M, Van Diem MTh, Brouwers HAA, Slagter-Roukema TM, Merkus JMWM. Perinatale sterfte
en tekortkomingen in de zorg: de eerste resultaten van landelijke perinatal audit beschouwd. Ned
Tijdschr Obstetrie Gynaecol. 2007; 120:19-26 / Tijdschr Verloskd. 2007;32(januari):13-21.
Evers ACC, Brouwers HAA, Hukkelhoven CWPM, Nikkels PGJ, Boon J, Egmond-Linden A van,
Hillegersberg J, Snuif YS, Sterken-Hooisma S, Bruinse HW, Kwee A. Perinatal mortality and severe
morbidity in low and high risk term pregnancies in the Netherlands: prospective cohort study. BMJ.
2010;341:c5639.

60

Gardosi J, Kady SM, McGeown P, Francis A, Tonks A. Classification of stillbirth by relevant condition at
death (ReCoDe): population based cohort study. BMJ. 2005;331:1113-7.
Garssen J.Minder tweelingen. CBS Webmagazine, 22 december 2008. Den Haag/ Heerlen: CBS; 2008b.
www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2008/2008-2643-wm.htm
Gordijn SJ, Erwich JJ, Khong TY. Value of the perinatal autopsy: critique. Pediatr Dev Pathol. 2002;5:480
8.
Gordijn SJ, Korteweg FJ, Erwich JJ, Holm JP, van Diem MT, Bergman KA, Timmer A. A multilayered
approach for the analysis of perinatal mortality using different classification systems. Eur J Obstet
Gynecol Reprod Biol. 2009;144:99-104.
Grol RP, Bosch MC, Hulscher ME, Eccles MP, Wensing M. Planning and studying improvement in patient
care: the use of theoretical perspectives. Milbank Q. 2007;85:93-138.
Hey EN, Lloyd DJ, Wigglesworth JS. Classifying perinatal death: fetal and neonatal factors. BJOG.
1986;93:1213-23.
Hingstman L, Kenens RJ. Cijfers uit de registratie van verloskundigen: peiling 2010. Utrecht: NIVEL;
2010.
Holmer AJM. Leerboek der Verloskunde. Bussum: Van Dishoeck, van Holkema en Warendorf N.V.;
1967.
Hoogendoorn D. Indrukwekkende en tegelijk teleurstellende daling van de perinatale sterfte in
Nederland. Ned Tijdschr Geneeskd. 1986;130:1436-40.
IGZ. Het resultaat telt 2006. Prestatie-indicatoren als onafhankelijke graadmeter voor de kwaliteit van
in ziekenhuizen verleende zorg. Den Haag: IGZ; 2007.
http://www.igz.nl/actueel/nieuws/hetresultaatteltprestatiesvanziekenhuizenin2006.aspx
IGZ. Risico’s ziekenhuiszorg in avond, nacht en weekend moeten beter afgedekt. Onderzoek door de
Inspectie voor de Gezondheidszorg in samenwerking met RIVM en TNO. Utrecht: IGZ; 2011.
www.igz.nl/Images/2011-09%20Rapport%20ANW_tcm294-308091.pdf
Jansen CW, Kammen J van, Bonsel GJ, Kremer JAM, Evers JLH, Wladimiroff JW. Wetenschappelijke
basis voor de vruchtbaarheidszorg: paraplustudie overbrugt kloof tussen kennis en beleid. Medisch
Contact. 2006;61:779-82.
Johnston, G,Crombie IK, Davies H T, Alder EM Millard A. Reviewing audit: barriers and facilitating factors for effective clinical audit. Qual Health Care. 2000:23-6.
Korteweg FJ, Gordijn SJ, Timmer A, Erwich JJHM, Bergman KA, Bouman K, Ravise JM, Heringa MP,
Holm JP. The Tulip classification of perinatal mortality: introduction and multidisciplinary inter-rater
agreement. Br J Obstet Gynaecol. 2006;113:393–401.
Korteweg FJ, Gordijn SJ, Timmer A, Holm JP, Ravise JM, Erwich JJHM. A placental cause of intra-uterine
fetal death depends on the perinatal mortality classification system used. Placenta. 2008;29:71-80
Kloosterman GJ. De voortplanting van de mens. Leerboek voor obstetrie en gynaecologie. Bussum:
Uitgeversmaatschappij Centen; 1975.
Lanting CI, Buitendijk SE, Crone MR, Segaar D, Bennebroek Gravenhorst J, Wouwe JP van. Clustering
of socioeconomic, behavioural, and neonatal risk factors for infant health in pregnant smokers. PLoS
One. 2009; 4(12): e8386.

61

Leeman LD, Waelput AJM, Eskes M, Achterberg PW. Op weg naar de landelijke invoering van perinatale audit. Bilthoven: RIVM; 2007 (rapportnummer 270032005).
www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/270032005.pdf
Mackenbach JP. Perinatale sterfte in Nederland: een probleem van velen, een probleem van niemand.
Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150:409-12.
Merkus JMWM. Perinatale sterfte in Nederland: audit dringend nodig. Ned Tijdschr Geneeskd.
2008;152:603-5.
Ministerie van VWS. Planningsbesluit bijzondere perinatologische zorg. Document CSZ/ZT/2192509.
Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2001.
Mohangoo AD, Buitendijk SE, Hukkelhoven CWPM, Ravelli ACJ, Rijninks van Driel GC, Tamminga P,
Nijhuis JG.Hoge perinatale sterfte in Nederland vergeleken met andere Europese landen: de PERISTAT
II studie. Ned Tijdschr Geneeskd. 2008;152:2718-27.
Mohangoo AD, Buitendijk SE. Aangeboren afwijkingen in Nederland 1997 2007. Gebaseerd op de
landelijke verloskundige en neonatologie registraties. Leiden: TNO; 2009.
http://www.tno.nl/downloads/raa_in_nederland_97_07_09.112.pdf
NVOG/NVK. Nota verwijzing naar een perinatologisch centrum. Samenwerking tweede en derde lijn.
Utrecht: Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie. Utrecht: NVOG; 2007.
http://nvog-documenten.nl/richtlijn/doc/download.php?id=764
NVOG. IVF cijfers per centrum 2009. NVOG; 2010 op
www.nvog.nl/voorlichting/IVF resultaten/default.aspx
NVK/NVOG. Richtlijn Perinataal beleid bij extreme vroeggeboorte. Utrecht: NVOG; 2010.
www.nvog.nl//Sites/Files/0000001346_Richtlijn%20Perinataal%20beleid%20bij%20extreme%20
vroeggeboorte.pdf
NVOG. Intra-uteriene sterfte. Utrecht: NVOG; 2011.
http://nvog-documenten.nl/richtlijn/doc/index.php?type=save&richtlijn_id=899.
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2001. Bilthoven: PRN; 2005a.
www.perinatreg.nl/uploads/150/80/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2001_inhoud.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2002. Bilthoven: PRN; 2005b.
www.perinatreg.nl/uploads/150/81/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2002_inhoud.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2003. Bilthoven: PRN; 2006.
www.perinatreg.nl/uploads/150/82/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2003_inhoud.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2004. Bilthoven: PRN; 2007.
www.perinatreg.nl/uploads/150/104/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2004.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2005. Utrecht: PRN; 2008a.
www.perinatreg.nl/uploads/150/110/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2005.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2006. Utrecht: PRN; 2008b.
www.perinatreg.nl/uploads/150/114/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2006.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2007. Utrecht: PRN; 2009
www.perinatreg.nl/uploads/150/116/Jaarboek_Perinatale_Zorg_2007.pdf
PRN. Perinatale Zorg in Nederland 2008. Utrecht: PRN; 2011
http://www.perinatreg.nl/uploads/150/122/Jaarboek_Zorg_in_Nederland_2008.pdf

62

PRN. 10 jaar perinatale registratie Nederland, de grote lijnen. Utrecht: PRN, 2011b.
http://www.perinatreg.nl/uploads/173/123/10_jaar_Perinatale_Zorg_in_Nederland_de_grote_lijnen.PDF
Ravelli ACJ, Eskes M, Tromp M, Huis AM van, Steegers EAP, Tamminga P, Bonsel GJ. Perinatale sterfte in
Nederland 2000 2006 risicofactoren en risicoselectie. Ned Tijdschr Geneeskd. 2008;152:2728-33.
Reu PA de, Nijhuis JG, Oosterbaan HP, Eskes TK. Perinatal audit on avoidable mortality in a Dutch rural
region: a retrospective study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2000;88:65-9.
Richardus JH, Graafmans WC, Verloove Vanhorick SP, Mackenbach JP. The perinatal mortality rate as
an indicator of quality of care in international comparisons. Med Care. 1998;36: 54-66.
Richardus JH, Graafmans WC, Verloove-Vanhorick SP, Mackenbach JP; EuroNatal International Audit
Panel; EuroNatal Working Group. Differences in perinatal mortality and suboptimal care between 10
European regions: results of an international audit. BJOG. 2003;110:97-105.
Roode R de, Legemaate J. Juridische aspecten van perinatale audit. Utrecht: KNMG; 2008.
Schuitemaker NWE. Confidential enquiry into maternal deaths in The Netherlands 1983-1992. Leiden:
Rijksuniversiteit Leiden; 1998.
Stuurgroep zwangerschap en geboorte. Een goed begin. Veilige zorg rond zwangerschap en
geboorte. Utrecht: Stuurgroep zwangerschap en geboorte; 2009.
Tweede Kamer. Prenatale screening Verslag algemeen overleg van 19 januari 2006 over perinatale
sterfte en neonatale screening. Kamerstuk 2005–2006, 29323, nr. 23. Den Haag: Tweede Kamer;
2006a.
Tweede Kamer. Prenatale screening Motie om te komen tot een plan voor de implementatie van de
perinatale audit. Handelingen 2005–2006, nr. 51, pag. 3363-3365 (Behandeling verslag AO over babysterfte (29323, nr. 23)). Den Haag: Tweede Kamer; 2006b.
Verhagen AAE. End-of-life decisions in Dutch neonatal intensive care units. Proefschrift. Rijksuniversiteit
Groningen. Zutphen: uitgeverij Paris; 2009.
Vredevoogd CB, Wolleswinkel-van den Bosch JH, Amelink-Verburg MP, Verloove-Vanhorick SP,
Mackenbach JP. Perinatale sterfte getoetst: resultaten van een regionale audit. Ned Tijdschr Geneeskd.
2001;145:482-7.
Waelput A.J.M., Overbeeke H. van, Eskes M., Achterberg P.W. Landelijke perinatale audit: werk in uitvoering. Eindrapportage en bedrijfsplan van de opstartcommissie voor de landelijke invoering van
perinatale audit. Bilthoven: RIVM; 2008 (rapportnr. 270212001).
www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/270212001.pdf
Waelput AJM, Eskes M, and Achterberg P. W. De landelijke perinatale audit komt er aan! Ned Tijdschr
Obstet Gynaecol. 2008;121(februari):23-26 / Tijdschr Verloskd. 2008;33 (maart):15-8.
Wigglesworth JS. Classification of perinatal deaths. Soz Praventivmed. 1994;39:11-4.
WKPLL/RIVM. Handleiding Doodsoorzakenclassificatie. Utrecht; 2009.
www.perinataleaudit.nl/images/Handleiding%20doodsoorzakenclassificaties%20(aug2010).pdf
Wolleswinkel-van den Bosch JH, Vredevoogd CB, Borkent-Polet M, van Eyck J, Fetter WP, Lagro-Janssen
TL, Rosink IH, Treffers PE, Wierenga H, Amelink M, Richardus JH, Verloove-Vanhorick P, Mackenbach
JP. Substandard factors in perinatal care in The Netherlands: a regional audit of perinatal deaths. Acta
Obstet Gynecol Scand. 2002;81:17-24

63

WHO. Statistical presentation. Standards and reporting requirements related to fetal, perinatal, neonatal and infant mortality. ICD 10. International statistical classification of diseases and related health
problems. Geneva: World Health Organisation; 1993:129-34
Ziekenfondsraad, Verloskundig Vademecum, Amstelveen: Ziekenfondsraad; 1999.
ZonMw. Programmatekst zwangerschap en geboorte. Een gezonde moeder, een gezonde zwangerschap, een gezond kind. 2011 -2015. Den Haag: ZonMw; 2011.
http://www.zonmw.nl/nl/programmas/programma-detail/zwangerschap-en-geboorte/
Zwart JJ, Richters JM, Ory F, de Vries JI, Bloemenkamp KW, van Roosmalen J. Eclampsia in the
Netherlands. Obstet Gynecol. 2008;112:820-7.

64

B
ijlage A
Afkortingen en websites

Afkorting

Volledige naam

Website

AIOS

Arts in opleiding tot specialist

ANIOS

Arts niet in opleiding tot specialist

BMI

Body Mass Index

CMACE

Centre for Maternal and Child Enquiries

Cie MS

Commissie Maternale Sterfte van de NVOG

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

www.cbs.nl

CPZ

College Perinatale Zorg

www.collegepz.nl

CTG

Cardiotocogram

CVZ

College voor zorgverzekeringen (voorheen Ziekenfondsraad)

www.cvz.nl

GAIA

Gemeenschappelijke Accreditatie Internetapplicatie

www.knmg.nl, www.pe-online.org

HAGRO

Huisartsengroepen

HELLP

Hemolysis Elevated Liver enzymes and Low Platelets

IGZ

Inspectie voor de gezondheidszorg

IMPACT

Implementation of structural feedback by means of perinatal audit to caregivers in cases of perinatal mortality in the
northern part of The Netherlands

IUVD

Intra-uteriene vruchtdood

KNOV

Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen

LEMMoN

L andelijke studie naar etnische determinanten
van maternale morbiditeit in Nederland

LHV

Landelijke Huisartsen Vereniging

www.lhv.nl

LNR

Landelijke Neonatologie Registratie

w ww.perinatreg.nl/wat_wordt_geregistreerd

LPAS

Landelijke Perinatal Audit Studie

LVR

Landelijke Verloskunde Registratie

www.igz.nl

www.knov.nl

• LVR1: Landelijke Verloskunde Registratie eerste lijn
• LVR-h: Landelijke Verloskunde Registratie-huisartsen
• LVR2: Landelijke Verloskunde Registratie tweede lijn

w ww.perinatreg.nl/wat_wordt_geregistreerd

65

Afkorting

Volledige naam

Website

LVT

Landelijke Vereniging Thuiszorg (sinds juli 2006: Actiz)

www.actiz.nl

MBO

Microbloedonderzoek

NHG

Nederlands Huisartsen Genootschap

NICU

Neonatale intensive care unit

NVK

Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde

www.nvk.nl

NVOG

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

www.nvog.nl

NVVP

Nederlandse Vereniging voor Pathologie

www.pathology.nl

PALGA

Pathologisch Anatomisch Landelijk Geautomatiseerd Archief

www.palga.nl

PAN

Stichting Perinatale Audit Nederland

www.perinataleaudit.nl

PARS

Perinatale Audit Registratie Systeem

www.nhg.artsennet.nl

PARS 1: met gegevens over auditbijeenkomsten
PARS 2: met gegevens over auditresultaten

https://pars.perinataleaudit.nl/

PRN

Stichting Perinatale Registratie Nederland

www.perinatreg.nl

ReCoDe

Relevant Condition at Death

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

www.rivm.nl

ROS

Regionale Ondersteuningsstructuur

www.lvg.org/leden/ros.htm

SSF

Substandaard factor

VIL

Verloskundige Indicatielijst

VSV

Verloskundig samenwerkingsverband

VVAH

Vereniging van Verloskundig Actieve Huisartsen

http://vvah.artsennet.nl

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

WKPLL

Werkgroep Kinderpathologie van de Lage Landen

WHO

World Health Organization

www.who.org

ZN

Zorgverzekeraars Nederland

www.zn.nl

66

 ww.perinataleaudit.nl/images/
w
Verloskundig%20Vademecum%202003.pdf

B
ijlage B
Verklarende woordenlijst

Begrip

Beschrijving

Asfyxie

Zuurstoftekort rond de geboorte

A terme sterfte

In dit rapport beschouwen we alle kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 37 weken of
meer als à terme geboren.

Ante partum

Voor de geboorte

Chronologisch verslag

Systematische presentatie van de gegevens en gebeurtenissen tijdens het gehele zorgproces.

CTG

Registratie van de harttonen van het ongeboren kind

Doodgeboortecijfer

Aantal doodgeborenen per 1.000 levend en doodgeborenen. Een doodgeborene is een vrucht
die na de geboorte geen enkel teken van levensverrichting (ademhaling, hartactie, spiercontractie) heeft vertoond. Er wordt onderscheid gemaakt in een doodgeborene na een zwangerschapsduur van 22 weken of meer (WHO, PRN) 24 weken of meer (WHO, PRN, CBS) en 28 weken of meer
(WHO, PRN, CBS).

Foetaal

Met betrekking tot het ongeboren kind

Intrapartum

Tijdens de geboorte

Intra-uteriene sterfte

Het overlijden van een kind voor de geboorte

Neonatale sterfte

• N
 eonatale sterfte: aantal overledenen in de eerste vier levensweken. Deze sterftemaat wordt
uitgedrukt per 1.000 levendgeborenen.
• V
 roeg neonatale sterfte: aantal overledenen in de eerste levensweek. Deze sterftemaat wordt
uitgedrukt per 1.000 levendgeborenen.
• P
 ost neonatale sterfte: aantal overledenen tussen vier levensweken en 1 jaar na geboorte. Deze
sterftemaat wordt uitgedrukt per 1.000 levendgeborenen.

Perinatale audit

 erinatale audit is een op gestructureerde wijze uitgevoerde kritische analyse van de kwaliteit van
P
de perinatale zorgverlening inclusief de gebruikte procedures voor diagnose en behandeling, het
gebruik van voorzieningen en de resulterende uitkomst en kwaliteit van leven van vrouwen en
hun kinderen (Dunn & McIlwaine, 1996):
• interne audit: audit door een panel van direct betrokkenen.
• e
 xterne audit: audit door een panel dat niet direct betrokken was bij de verleende zorg.

67

Begrip

Beschrijving

Perinatale sterfte

Er zijn verschillende definities in gebruik, met verschillen in gehanteerde onder en bovengrens:
• C
 BS: aantal doodgeborenen na een zwangerschapsduur van meer dan 24 of 28 weken en het
aantal overledenen in de eerste levensweek.
• P
 RN: sterfte voor de geboorte en het aantal overleden in de eerste vier weken na een zwangerschapsduur van ten minste 22 weken of bij een onbekende zwangerschapsduur vanaf 500 gram
geboortegewicht.
• P
 eristat, LPAS: sterfte voor de geboorte of tot en met 28 dagen na de geboorte, na een zwangerschapsduur van ten minste 22 weken en/of bij een onbekende zwangerschapsduur vanaf 500
gram geboortegewicht en/of met 25 cm kruin hiellengte.
Deze sterftemaat wordt uitgedrukt per 1.000 levend en doodgeborenen.
 ij de perinatale audit wordt de definitie van Peristat en LPAS gebruikt. Dat is tevens de WHO
B
definitie.

Perinatologisch centrum E en derdelijnsvoorziening met neonatologische IC en verloskundige HC waar de zorg is toegerust
voor specifieke en ernstige pathologie tijdens de zwangerschap, bevalling en na de zwangerschap
en waar zonodig intensive care geboden kan worden voor de pasgeborene. Het centrum heeft
een vergunning onder de Wet op de bijzondere medische voorzieningen (IGZ, 2007).
Post partum

Na de geboorte

Prenataal

Voor de geboorte

Sectio/sectio caesarea

Keizersnede

Serotiniteit

Overdragenheid

Substandaard factoren

 et substandaard factor wordt een omstandigheid in het zorgproces bedoeld, waarbij de zorg
M
in ongunstige zin afwijkt van de standaarden, richtlijnen, protocollen of gangbare zorg en die de
potentie heeft de uitkomst negatief te beïnvloeden.
Het gaat om zorg die niet voldoet aan de geaccepteerde standaarden, zoals vastgelegd in (inter)
nationale richtlijnen, regionale en lokale protocollen en daarmee in ongunstige zin afwijkt van de
zorg die onder normale omstandigheden kan worden geboden. Om substandaard zorg te kunnen
benoemen is het noodzakelijk dat de gebruikelijke zorg is omschreven.

Verloskundige
Indicatie(lijst)

 e Verloskundige Indicatielijst maakt gebruik van een indeling in A, B, C en D, waaraan gekoppeld
D
is bij welke individuele zorgverlener de verantwoordelijkheid voor de begeleiding ligt. Zodoende
kan de vrouw tijdens zwangerschap, bevalling en kraamperiode optimale zorg ontvangen (CVZ
2003).
• V
 IL-A: eerstelijns verloskundige zorg.
De verantwoordelijkheid voor verloskundige begeleiding ligt bij de verloskundige of huisarts.
• V
 IL-B: Overlegsituatie.
Er is sprake van een beoordeling op het raakvlak van de eerste en de tweede lijn, die de individuele situatie van de zwangere beoordelen. Zij maken afspraken over de verantwoordelijkheid
voor de verloskundige begeleiding.
 ver deze indicaties vindt overleg plaats, tenzij hierover binnen het samenwerkingsverband al
O
specifieke, structurele afspraken zijn gemaakt.
• V
 IL-C: Tweedelijns verloskundige zorg.
De verantwoordelijkheid voor verloskundige begeleiding ligt in de tweede lijn bij de gynaecoloog. Als de reden tot verwijzing vervallen is vindt terugverwijzing naar de eerste lijn plaats.
• V
 IL-D: Verplaatste eerstelijns verloskundige zorg.
De verantwoordelijkheid voor de verloskundige zorg ligt bij de eerstelijns verloskundige zorgverlener, maar om een eventueel transportrisico tijdens de bevalling te vermijden vindt de bevalling in het ziekenhuis plaats.

68

B
ijlage C
Registratie van perinatale sterfte
Perinatale Registratie

De vier perinatale beroepsgroepen (KNOV, LHV, NVK en NVOG) bundelen sinds 2001 hun registratieactiviteiten in de Stichting Perinatale Registratie Nederland (PRN): www.perinatreg.nl.
Verloskundigen, gynaecologen, kinderartsen en verloskundig actieve huisartsen leggen gegevens
van de verleende zorg vast in vier landelijke deelregistraties, die beheerd worden door de Stichting
PRN:
• In de LVR1 (Landelijke Verloskunde Registratie eerstelijn) en LVR-h (Landelijke Verloskunde
Registratie-huisartsen) registreren verloskundigen respectievelijk huisartsen volledige zwangerschappen, bevalling en kraambedden; losse zwangerschappen, bevallingen of kraambedden; alsmede voorkomende combinaties zoals zwangerschap en bevalling. De registratie wordt afgesloten
bij beëindiging van de zorg door een miskraam of verhuizing, door overdracht aan een andere
zorgverlener of aan het einde van de kraamtijd.
• In de LVR2 (Landelijke Verloskunde Registratie tweedelijn) registreren gynaecologen die zorg die zij
na een zwangerschapsduur van 16 weken afsluiten met een bevalling. Bij verwijzing van de vrouw
vóór de bevalling naar een andere zorgverlener vult de verwijzende gynaecoloog géén LVR2 in. De
LVR2 wordt kort na de bevalling afgesloten.
• In de LNR (Landelijke Neonatologie Registratie) leggen kinderartsen alle opnamen en overnames
vast van kinderen met de leeftijd van 0 tot en met 28 dagen en de overnames van kinderen die voor
of op de 28ste levensdag door een kinderarts zijn op- of overgenomen.
(PRN, 2011)
Deelname aan de registratie is niet wettelijk verplicht. In 2008 nemen alle praktijken (maatschappen)
met het specialisme gynaecologie en obstetrie deel en 96% van alle eerstelijns verloskundige praktijken. Van de kinderartsen nemen in 2008 alle NICU´s en 41 kinderartsenpraktijken deel, samen 53%
van alle kinderartsenpraktijken. In 2008 nemen 71 praktijken van verloskundig actieve huisartsen aan
de registratie deel (PRN, 2011).
De LVR1, LVR-h, LVR2 en LNR vormen -zoals vermeld- sinds 2001 samen de Perinatale Registratie.
Vanaf registratiejaar 1999 zijn gekoppelde bestanden beschikbaar op basis van LVR1-, LVR2- en LNRgegevens. Momenteel wordt gewerkt aan de koppeling 2009. Vanaf dit registratiejaar worden ook
LVR-h gegevens aangekoppeld. Voorafgaand aan de koppeling worden de bestanden opgeschoond
en worden dubbeltellingen verwijderd (PRN, 2011).
Met de bundeling van hun registratie-activiteiten hebben de perinatale beroepsgroepen –in 2007–
een nieuwe dataset vastgesteld. De PRN-dataset is uitgebreider dan de datasets van de deelregistraties en bevat onder meer extra life-style informatie. De landelijke databank van de Stichting PRN is
vanaf registratiejaar 2008 reeds op deze nieuwe set gebaseerd. Aan de implementatie in de lokale
zorgsystemen (noodzakelijk voor geautomatiseerde aanlevering) wordt nog gewerkt.
Voor de audit is van belang dat zorgverleners met een speciale webapplicatie (PRN-Audit) alle gegevens aan de Perinatale Registratie kunnen aanleveren aan de PRN-Audit-databank. Deze bevat alle
items van de nieuwe dataset. Zodoende kunnen zorgverleners bij wie de automatiseringsprogramma´s

69

nog niet zijn aangepast aan de nieuwe perinatale registratie in ieder geval alle gegevens van perinatale sterfte invoeren. Dit betekent voor de betreffende zorgverlener wel extra werk (dubbele invoer).

Bronnen voor deze rapportage
In deze rapportage hebben wij ons gebaseerd op de registratie van de sterfte:
• v oor de (gekoppelde) gegevens tot en met 2008: jaarboeken PRN (zie www.perinatreg.nl);
• n
 og ongekoppelde gegevens over 2009 en 2010 uit de LVR2 (gynaecologen) en LNR (kinderartsen);
• à terme sterfte in 2010: opgave van sterfte in hun samenwerkingsverband, door de auditgroepen.

70

B
ijlage D
Ontstaansgeschiedenis van

de perinatale audit

Ervaringen in het buitenland laten zien dat een audit werkt. In Noorwegen wordt perinatale sterfte
sinds 1986 routinematig ‘geaudit’. Regionale perinatale auditcommissies, met vertegenwoordigers
van de verschillende beroepsgroepen, organiseren de uitvoering van de audit en de uitwerking van
de aanbevelingen uit de audit, zoals richtlijnontwikkeling en (na)scholing. Sinds de invoering van de
perinatale audit is de samenwerking tussen de verschillende specialistische afdelingen van de ziekenhuizen onderling en tussen de eerste en tweede lijn verbeterd (Bergsjø et al., 2003). In de eerste jaren
na de invoering is de perinatale sterfte gedaald van 13,8‰ naar 7,7‰.
Ook in het Verenigd Koninkrijk heeft invoering van de perinatale audit (in 1992) geleid tot verbeteringen in de zorg, zoals aanscherping van de supervisie. De sterfte tijdens de bevalling (intrapartum) is
gedaald van 0,95 per duizend tot in 1994 naar 0,62 per duizend in 1999 (CESDI, 2001).

De eerste voorbereidingen in Nederland
De kiem voor de Nederlandse auditorganisatie wordt in 1994 gelegd. De Ziekenfondsraad richt het
Werkoverleg Verloskunde op om de samenwerking tussen de beroepsgroepen te stimuleren en
een gezamenlijk kwaliteitsbeleid vorm te geven. In dit platform zijn de Nederlandse Organisatie
van Verloskundigen (NOV), de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG)
en de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) vertegenwoordigd. Later volgt ook de Nederlandse
Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK).
Het werkoverleg buigt zich over drie aandachtsgebieden: de verloskundige indicatielijst, het echoscopisch onderzoek en de perinatale audit. In het eerste Verloskundig Vademecum wordt het begrip
perinatale audit en de te evalueren uitkomst (sterfte) gedefinieerd (Ziekenfondsraad 1999). Het werkoverleg beschrijft wat nodig is voor de uitvoering van audit, zoals een actuele, gedetailleerde databank over perinatale sterfte en een vorm voor de gestructureerde evaluatie van de zorg. Het werkoverleg gaat uit van een centrale auditorganisatie, waarbij een onafhankelijk panel van verloskundige
en kindergeneeskundige beroepsbeoefenaren casus evalueert. Het werkoverleg benoemt het epidemiologisch belang van een zo volledig mogelijke landelijk inzicht in de stand van de verloskundige
zorg en de daarbij optredende perinatale sterfte om trends in de tijd en internationale vergelijking
mogelijk te maken.
Voor de herziening van het Verloskundig Vademecum benoemt het College voor zorgverzekeringen (CVZ, opvolger van de Ziekenfondsraad) in 1999 de Commissie Verloskunde. Deze commissie
beveelt aan om de landelijke audit stapsgewijs te ontwikkelen. Vanwege het indringende en persoonlijke karakter van de perinatale audit en de privacy voor zorgverleners en patiënten adviseert
de Commissie de perinatale audit geanonimiseerd te laten verrichten in externe landelijke auditgroepen. Terugkoppeling naar de zorgverleners kan op geaggregeerd niveau plaatsvinden. De aansturing
en coördinatie kan worden neergelegd bij een Landelijke Bureau Perinatale Audit (LBPA) die hiervoor
nauw samenwerkt met de verschillende perinatale beroepsgroepen en de inmiddels opgerichte
stichting Perinatale Registratie Nederland.
Om de haalbaarheid van een dergelijke auditorganisatie te onderzoeken installeert het CVZ in 2004

71

de Commissie Perinatal Audit (CPA), die in drie regio’s de Landelijke Perinatale Audit Studie (LPAS)
uitvoert. In de LPAS testen externe panels de haalbaarheid en validiteit van auditing. Eind 2005 legt
het CVZ zijn bevindingen en aanbevelingen vast in het rapport Landelijke Perinatal Audit Studie (LPAS),
eindrapport van de Commissie Perinatal Audit van het College voor zorgverzekeringen (CVZ, 2005). Dat
rapport wordt aangeboden aan de toenmalige minister van VWS, Hans Hoogervorst.
De minister neemt de aanbevelingen niet direct over, maar wil nader onderzoek naar de mogelijke
implementatie van de perinatale audit (Tweede Kamer, 2006a; Tweede Kamer, 2006b). De minister
geeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) opdracht een scenario te ontwikkelen
voor de landelijke organisatie. Dit resulteert in 2007 in een voorstel voor een uitvoeringsplan voor de
landelijke perinatale audit (Leeman et al., 2007).
Het plan gaat uit van twee complementaire audits:
• p
 eriodieke regionale audits van alle sterftegevallen, uitgevoerd door de direct betrokkenen in de
perinatale ketenzorg;
• e
 en landelijke audit over een specifiek thema of onderwerp, jaarlijks uitgevoerd door een landelijk
panel van zorgverleners en deskundigen.
Het RIVM benoemt een aantal voorwaarden om audits mogelijk te maken, zoals een complete registratie van de perinatale sterfte en een (geautomatiseerde) gegevensstroom vanuit de bestaande
zorgregistraties van de beroepsgroepen naar het auditsysteem. Daarnaast moet de audit onderdeel worden van het kwaliteitsbeleid van de betrokken beroepsgroepen (accreditatie, visitatie, (her)
registratie). Vanwege de noodzaak van een duidelijk juridisch kader voor de bescherming van persoonsgegevens van zowel patiënt als hulpverlener (blame free deelname) formuleert de Koninklijke
Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) aanbevelingen, zoals de
verplichting voor perinatale zorgverleners om deel te nemen aan perinatale audits, het gebruik van
herleidbare patiënt- en zorgverlenergegevens, de vertrouwelijkheid van de auditbijeenkomsten, de
terugkoppeling van auditresultaten en de rol van het Openbaar Ministerie en de IGZ (de Roode &
Legemaate, 2008).
Regionaal initiatief
In Noord Nederland start in september 2007 een implementatiestudie voor de opzet van auditbijeenkomsten in de perinatale samenwerkingsverbanden in en rondom de ziekenhuizen (IMPACT 2007–
2010). ZonMW financiert deze studie. In deze studie worden belemmerende en stimulerende factoren voor implementatie geïnventariseerd. Ook worden de auditmethodiek en de benodigdheden
voor audit verder ontwikkeld. Parallel daaraan worden zorgverleners getraind.
Voor het efficiënt gebruik van expertise werken het RIVM en het IMPACT project nauw samen.

Start van de landelijke invoering van audit
In 2007 werkt het RIVM op verzoek van de minister ter voorbereiding op de landelijke implementatie
de randvoorwaarden verder uit. Een zogenoemde opstartcommissie begeleidt dit proces. Deze commissie bestaat uit vertegenwoordigers van de betrokken beroepsgroepen, waaronder, op verzoek
van de commissie, nu ook de Nederlandse Vereniging voor Pathologie (NVVP).
Dit resulteert in augustus 2008 in concrete plannen voor de organisatie van audits (Waelput et al.,
2008). De aanvankelijke opzet wordt aangepast. De audit wordt op drie niveaus georganiseerd: de
landelijke thematische audit, de regionale audit (al dan niet thematisch op grond van casus uit de
regio) en de lokale audit waar zorgverleners casus uit hun eigen samenwerkingsverband bespreken.
De commissie beveelt aan om met (10) breed opgezette regioteams te werken, waarin alle beroepsgroepen vertegenwoordigd zijn. Regionale implementatiemedewerkers kunnen worden ingezet in
de perinatologische centra. Deelname aan audits moet verplicht onderdeel worden van de beroepsuitoefening met accreditatie voor deelname aan audits. Tenslotte pleit de commissie voor financiering van de standaardisatie van pathologisch onderzoek en specifieke deskundigheidsbevordering
van pathologen.
De belangrijkste aanbevelingen bestrijken de invoering van de wettelijke bescherming van zorgverleners die deelnemen aan de audit.
Op basis van dit rapport maakt de minister budget vrij om het Landelijk Bureau Perinatale Audit
(LBPA) op te richten, inclusief de transitie naar de stichting Perinatale Audit Nederland (stichting PAN).

72

Het LPBA bereidt samen met verschillende partners zoals de PRN en het IMPACT project, de landelijke
implementatie en coördinatie voor.
In 2007 is geïnventariseerd in hoeveel verloskundige samenwerkingsverbanden al enige vorm van
sterftebespreking bestaat en welke zorgverleners daarbij betrokken zijn. In 85% van de ziekenhuizen
worden sterftebesprekingen georganiseerd, bij meer dan de helft zijn zowel de eerste als de tweede
lijn betrokken (Boesveld-Haitjema, 2007).
Op 1 januari 2010 neemt de stichting PAN de perinatale auditactiviteiten over van het RIVM. Het
bestuur van de stichting bestaat uit vertegenwoordigers van de vijf initiatiefnemers (KNOV, LHV,
NVOG, NVK en NVVP) en een onafhankelijke voorzitter en een bureau, onder leiding van een directeur. De stichting PAN trekt in bij de Domus Medica te Utrecht.

73

74

BTrainingsaanbod
ijlage E

Training regiovoorzitters, vicevoorzitters en implementatiemedewerkers
In het voorjaar van 2009 is gestart met de training van de voorzitters, vicevoorzitters en implementatiemedewerkers van de tien regioteams. De leden van het IMPACT-projectteam hebben deze trainingen op verzoek van het RIVM (PAN i.o.) ontwikkeld, georganiseerd en uitgevoerd.
• I ntroductie (module 1): doel van perinatale audit, de organisatie van lokale perinatale audits met de
classificatie van doodsoorzaken en de relatie tussen substandaard factor en sterfte, het chronologisch verslag en de auditmethodiek. Daarnaast is aandacht besteed aan de juridische en emotionele aspecten van perinatale audit.
• P
 erinatale audit in de praktijk (module 2): de rol van de implementatiemedewerker bij de lokale
perinatale audit, het chronologisch verslag, de doodsoorzakenclassificatie, de auditmethodiek en
de classificatie van de SSF-sterfte relatie. Daarnaast is aandacht besteed aan de principes van kennisoverdracht en training en de principes van goed voorzitterschap.
• D
 e organisatie van lokale perinatale audit (module 3): belemmerende en stimulerende factoren
voor de implementatie en de integratie van het organisatieplan voor perinatale audit in de lokale
samenwerkingsverbanden.

Trainingen voor zorgverleners uit de lokale samenwerkingsverbanden
Het trainingspakket voor zorgverleners in de verschillende samenwerkingsverbanden bestaat uit verschillende modules:
• T ussen november 2009 en juni 2010 is zes maal een basistraining lokale perinatale audit georganiseerd op een centrale locatie in het land. Deze cursus bestaat uit drie dagdelen (een avond en aansluitend een dag) en is opgezet voor zorgverleners die de voorbereiding, organisatie en uitvoering
van audit in hun samenwerkingsverband opnemen. Vanaf juni 2010 wordt een aangepaste vorm
van de basistraining (twee dagdelen) op locatie gegeven.
• Z
 orgverleners binnen een verloskundig samenwerkingsverband die het chronologisch verslag
opstellen, kunnen op locatie deelnemen aan een cursus chronologisch verslag. Zij raken bekend met
de principes van het chronologisch verslag. Ze leren ook te werken met de webbased applicatie
waarmee dit verslag wordt opgesteld. Meestal wordt hiervoor een eigen casus gebruikt, zodat de
deelnemers aan het einde van de cursus een eerste chronologisch verslag grotendeels klaar hebben
voor gebruik in de audit.
• De cursus doodsoorzakenclassificatie is bedoeld voor zorgverleners die voor de lokale audit de
classificatie van de doodsoorzaken op zich nemen (meestal gynaecologen en kinderartsen). De
drie gebruikte classificaties worden toegelicht, waarna geoefend wordt met casuïstiek. De cursus
wordt vooral bezocht door verloskundigen en verpleegkundigen die het chronologisch verslag
opstellen.
• Het succes van perinatale audit hangt mede af van de kundigheid van de voorzitter. Het eerste jaar
namen de voorzitters van de regioteam deze taak op zich. Ondertussen zijn ook anderen bereid om
audits voor te zitten. De training voorzitten draait om de vaardigheden die daarvoor nodig zijn. De
nadruk ligt op het oefenen met het voorzitterschap.

75

• T ijdens de verdiepingstraining staan de ervaringen van de deelnemers met audits in hun eigen
samenwerkingsverband centraal. Het definitieve programma van de dag wordt vastgesteld aan de
hand van de vragen van de deelnemers.
In 2009-2010 zijn in totaal 37 trainingen gegeven waaraan 588 zorgverleners hebben deelgenomen.
De trainingen zijn in 2011 voortgezet.

76

B
ijlage F
Doodsoorzakenclassificaties

Om zorgverleners te ondersteunen in het classificeren van de doodsoorzaak bij perinatale sterfte
is een vragenstructuur ontwikkeld, waarbij het gangbare denkpatroon van de zorgverlener wordt
gevolgd. Deze gedachtegang sluit aan bij de verschillende doodsoorzakenclassificaties, die zowel
nationaal als internationaal gebruikt worden.

Wanneer is de sterfte opgetreden? (WHEN?)
Bij het beantwoorden van deze vraag wordt aangesloten bij de classificatie van Wigglesworth
(Wigglesworth, 1994) en de Fetal and Neonatal Classification (Hey et al 1986), die het tijdstip van
overlijden als belangrijk gegeven hanteren.
Delivery at:
< 24 wks
24–27+6 wks
28–31+6 wks
32–36+6 wks
37–40+6 wks
≥ 41 wks
Intra uterine
Intrapartum
Neonatal
< 24 hrs
24 hrs – 1 wk (7 x 24 hrs)
1 wk – 4 wk (28 days)

77

Wat zijn de klinische beelden waaronder de sterfte is opgetreden? (WHAT?)
Bij het beantwoorden van deze vraag wordt grotendeels de classificatie van Gardosi en Chan gevolgd
(Gardosi et al., 2005; Chan et al., 2004). Alle relevante klinische beelden en maternale risicofactoren
kunnen benoemd worden. Daarnaast wordt het meest relevante ziektebeeld aangegeven.
Modified ReCoDe, meer dan 1 item mogelijk. Geef tevens de belangrijkste factor aan (xx).
Group A: Fetus Group

Group E: Amniotic fluid

Congenital anomaly

Clinical Chorioamnionitis

Infection (2.1. Chronic, 2.2. Acute)

Oligohydramnios #

Non-immune hydrops

Polyhydramnios #

Iso-immunisation

Other

Feto-maternal haemorrhage

Group F: Uterus

Twin-twin transfusion

Rupture

Fetal growth restriction *

Uterine anomalies

Asphyxia

Other

Other

Group G: Mother

Group B: Neonate

Diabetes

Congenital anomaly

Thyroid disease

Asphyxia

Essential hypertension

Prematurity

Hypertensive diseases in pregnancy

Respiratory Distress Syndrome (RDS)

Lupus or antiphospholipid syndrome

Meconium Aspiration Syndrom (MAS)

Cholestasis

Persistent Pulmonary Hypertension Neonate (PPHN)

Drug misuse

Pulmonary hypoplasia

Riskfactors:

Neonatal infection (early)
a. early

b. thrombophilia

b. late

c. smoking > 10 cig

Necrotising Enterocolitis

d. low educational attainment

Hypoxic ischemic encephalopathy

e. previous sga infant *

Intracranial haemorrhage

f. previous stillbirth

Other

g. advanced maternal age >35

Group C: Umbilical cord

Other

Prolapse

Group H: Intrapartum

Constricting loop or knot #

Asphyxia

Velamentous insertion

Birth trauma

Other

Other

Group D: Placenta

Group I: Trauma

Abruptio

External

Praevia

Iatrogenic

Vasa praevia

Group J: Unclassified

Other ‘placental insufficiency’

No relevant condition identified

Other

No information available

* < 10th weight for gestational age centile

78

a. obesity (BMI ≥25)

# if severe enough to be considered relevant

Waarom is de sterfte opgetreden? (WHY?)
Bij het beantwoorden van deze vraag wordt de Tulip classificatie van Korteweg et al gevolgd, waarbij
teruggeredeneerd wordt naar de onderliggende oorzaak (de onderliggende pathofysiologische entiteit die onomkeerbaar tot de dood heeft geleid) van het ziektebeeld, waar het kind uiteindelijk aan is
overleden (Korteweg et al., 2006; Gordijn et al., 2009).
Cause of Death

Subclassification

Optional

1. Congenital Anomaly

Chromosomal defect

Numerical
Structural
Microdeletion/uniparental
disomy

Syndrom

Monogenic
Other

Central nervous system
Heart and circulatory system
Respiratory system
Digestive system
Urogenital system
Musculosketal system
Endocrine/metabolic system
Neoplasm
Other

Single organ
Multiple organ

2. Placenta

Placental bed pathology
Placental pathology

Development
Parenchyma
Localisation

Umbilical cord complication
Not otherwise specified (NOS)
3. Prematurity/Immaturity

Preterm prelabour rupture of
membrames (PPROM)
Preterm labour
Cervial dysfunction
Iatrogenous
Not otherwise specified (NOS)

4. Infection

Transplacental
Ascending
Neonatal
Not otherwise specified (NOS)

5. Other

Fetal hydrops of unknown
origin
Maternal disease
Trauma

Maternal
Fetal

Out of the ordinary
6. Unknown

Despite thorough investigation
Important information missing

		

79

80

B
ijlage G
Casus met waarschijnlijke en zeer

waarschijnlijke relatie met de sterfte

In onderstaand overzicht zijn de casus beschreven waarin de lokale auditgroepen onder leiding van
een onafhankelijke voorzitter een waarschijnlijke of zeer waarschijnlijke relatie tussen de substandaard factoren en de sterfte hebben vastgesteld.
De omschrijvingen van de casus zijn weergegeven zoals deze door de lokale auditgroepen in de perinatale audit registratie (PARS) zijn vastgelegd. In sommige casus zijn elementen verwijderd om de
herkenbaarheid te voorkomen.
Bij ieder casus heeft de redactiecommissie een advies geformuleerd met een meer algemene strekking, ten bate van landelijke betekenis/toepassing.

Casus1
Insturen bij minder leven
Zwangerschapsduur ≥ 41 weken.
Substandaard factor: geen consult bij minder leven voelen.
Relatie met sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: zwangerschapsduur 41 weken.
Aanbevelingen lokale audit: documenteer het voelen van leven. Bij minder leven en niet in partu,
moet de zwangere altijd dezelfde dag worden ingestuurd. Implementeer een lokaal protocol
serotiniteit (‘overdragenheid’) in het VSV.
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn voor ‘minder leven voelen’
ontwikkelen, met patiëntfolder.

Casus 2
Patiënt delay
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: ‘Patiënt delay’. Patiënte heeft een week gewacht om de verloskundige te
melden dat zij minder leven voelde.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Conclusie lokale audit: standaard instructie voor minder leven voelen ontwikkelen en uitvoeren.
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn voor ‘minder leven voelen’
ontwikkelen, met patiëntfolder.

81

Casus 3
Minder of geen leven voelen
Zwangerschapsduur: ≥ 41 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: na consult over ‘minder leven voelen’ wordt besloten om de volgende
dag in te leiden i.v.m. minder vruchtwater en negatieve dyscongruentie. Er worden geen goede
instructies gegeven voor minder/geen leven voelen tijdens de nacht.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverlener: gynaecoloog tweede lijn.
Omstandigheden: waarschijnlijk door overrompelende informatie over spoedige inleiding en de
reden hiervoor, zijn de instructies voor de komende nacht ondergeschikt geworden.
Aanbevelingen lokale audit: altijd goed informeren over minder/geen leven voelen, ondanks een
afgesproken inleiding op korte termijn. Maak een eenduidig protocol over minder/geen leven
voelen (wanneer is het minder, na hoeveel tijd is het minder, wat te doen etc.).
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn voor ‘minder leven voelen’
ontwikkelen, met patiëntfolder.

Casus 4
Afwijking gangbaar beleid en beoordeling CTG
Zwangerschapsduur ≥ 41.0 weken. Neonatale sterfte (0–23 uur).
Substandaard factor: afwijkend CTG niet als zodanig herkend. Gevoerde beleid bij partus niet
volgens gangbare beleid.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk
Betrokken zorgverleners: ANIOS, gynaecoloog tweede lijn, obstetrie verpleegkundige.
Omstandigheden: gynaecoloog in huis, drukke dienst.
Onvoldoende duidelijkheid voor verpleging dat er een spoedsectio verricht moet worden,
waardoor relatief lange transfer naar OK complex.
Conclusie lokale audit: afwijking van gangbaar beleid is onvoldoende besproken en
gedocumenteerd. Bijstimulatie is gestart zonder CTG bewaking. Er is te lang een niet herkend
afwijkend CTG geweest.
Aanbevelingen lokale audit: betere documentatie over het te voeren beleid. Degene die gefundeerd afwijkt van werkafspraken dient vervolgens het verloskundig team duidelijk stap voor stap
aan te sturen. CTG beoordelen volgens vaste criteria, minimaal iedere 2 uur. Protocollair vastleggen
wanneer tijdens de bevalling wel of geen CTG bewaking geïndiceerd is.
Advies redactiecommissie: landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen.
Nascholing CTG beoordeling. Tevens: aandacht voor documentatie en communicatie.

Casus 5
CTG beoordeling
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Sterfte intrapartum.
Substandaard factor: CTG had eerder als suboptimaal beoordeeld moeten worden en hieraan
hadden conclusies verbonden moeten worden (bv. microbloedonderzoek (MBO), sectio
verrichten).
Relatie met sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige.
Aanbeveling lokale audit: protocol voor beoordeling CTG opstellen.
Advies redactiecommissie: landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen.
Nascholing CTG beoordeling.

82

Casus 6
Onvolledige beschrijving CTG
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Sterfte intrapartum.
Substandaard factor: geen juiste beschrijving van CTG. Onduidelijkheid bij uitwendige CTG
-registratie: harttonen van kind of moeder?
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige.
Omstandigheden: door ‘gebrekkige’ uitwendige registratie wordt mogelijke foetale nood
gemist.
Conclusies lokale audit: eenduidige CTG beschrijving is nodig. Er is alleen uitwendig een CTG
gemaakt.
Aanbevelingen lokale audit: maak protocol voor indicaties voor inwendige CTG-registratie.
Uniformeer CTG beschrijvingen.
Advies redactiecommissie: landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen.
Nascholing CTG beoordeling.

Casus 7
Onjuiste interpretatie CTG
Zwangerschapsduur: 37–40 weken.
Substandaard factor: CTG wordt ten onrechte als goed beoordeeld.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige, O&G
verpleegkundige.
Omstandigheden: hoge werkdruk, de gynaecoloog is bezig op OK, meerdere patiënten op
verloskamers onder supervisie van één klinisch verloskundige. Sectio caesarea in de anamnese.
Aanbevelingen lokale audit: CTG’s via een elektronische patiëntendossier ook op operatiekamer
bekijken. Schakel bij drukte een achterwacht in. Scholing CTG (is inmiddels al gestart n.a.v. deze
casus).
Advies redactiecommissie: landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen.
Nascholing CTG beoordeling.

Casus 8
Niet verschijnen voor controle zonder vervolgactie zorgverlener
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: niet verschijnen voor controle zonder vervolgactie van de zorgverlener.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverlener: gynaecoloog tweede lijn.
Omstandigheden: diabetes patiënte met insuline gebruik. Moeilijk instelbaar. Patiënte met
een druk gezinsleven en op grotere afstand van het ziekenhuis woonachtig zonder over
eigen vervoer te beschikken. Zij verschijnt vaak niet op afspraken. Hierop worden geen acties
ondernomen. Afspraken zijn niet goed genoteerd in de status. Telefonische contacten worden
niet altijd genoteerd.
Aanbeveling lokale audit: eerste lijn betrekken bij de zorg rond dergelijke patiënten.
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn ontwikkelen voor vervolgactie bij
niet verschijnen op afspraak. Benadrukken rol van de huisarts. Tevens aandacht voor documentatie
en communicatie.

83

Casus 9
Niet verschijnen voor controle zonder vervolgactie zorgverlener
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: Bij verhoogde niet-nuchtere glucose bij 12+6 weken zwangerschapsduur is
nuchtere glucosecontrole bij 16+6 weken uitgevoerd. Deze uitslag is goed. Er wordt vervolgens
een orale glucose tolerantie test afgesproken rond 24 weken, deze wordt echter nooit
uitgevoerd.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn.
Omstandigheden: geen ‘no-show’ protocol op poli. Onderbezetting gynaecologen, geen
continuïteit van zorg geleverd (elke controle andere gynaecoloog of waarnemer). De zwangere
is vanaf 29 weken zeven weken niet op controle verschenen. Er wordt geen aandacht besteed
aan glucose uitslagen, beleid niet gedocumenteerd.
Conclusie lokale audit: geen actie ondernomen op niet verschijnen op policontrole.
Aanbevelingen lokale audit: stel een protocol op voor ‘niet verschijnen’ op policontrole. Maak
afspraken over de beleidscontinuïteit.
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn ontwikkelen voorvervolgactie bij
niet verschijnen op afspraak. Benadrukken rol van de huisarts. Tevens: aandacht voor documentatie
en communicatie.

Casus 10
Communicatie en regie bij noodsituatie thuis
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Sterfte intrapartum.
Substandaard factor: gebrekkige communicatie, samenwerking, dossier vorming en
tijdsregistratie.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: ambulance verpleegkundige, gynaecoloog tweede lijn, klinisch
verloskundige, verloskundige eerste lijn, verpleegkundige verloskunde.
Omstandigheden: thuisbevalling met uitgezakte navelstreng: acute stressvolle situatie voor
patiënte en zorgverleners. Communicatie door stress minder adequaat. Onduidelijkheid over
regie in thuissituatie (verloskundige of ambulance verpleegkundige). Geen adequate schriftelijke
rapportage: verschillende tijdsversies van de betrokkenen. De verloskundige nam geen contact
op met het ziekenhuis voor advies in deze acute situatie.
Aanbevelingen lokale audit: ambulancedienst gaat protocol maken voor dergelijke situaties.
Communicatielijn met ziekenhuis in noodsituatie thuis continu open houden. Na acute situatie met
alle betrokkenen direct een goede registratie maken met de juiste tijden.
Advies redactiecommissie: landelijke multidisciplinaire richtlijn ontwikkelen voor afspraken over
hoofdverantwoordelijke zorgverlener bij samenwerking tussen meerdere disciplines in een acute
situatie thuis. Bijscholing, multidisciplinaire team-training (skills en drills). Tevens: aandacht voor
betere documentatie en communicatie.

Casus 11
Afspraken maken
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: bij consult in tweede lijn geen echo gemaakt bij zwangere met
overgewicht.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverlener: gynaecoloog tweede lijn.
Conclusie lokale audit: de lokale afspraken met betrekking tot consulten worden niet nageleefd.
Aanbeveling lokale audit: afspraken memoreren en zorgverleners hierop aanspreken.
Advies redactiecommissie: aandacht voor betere documentatie en communicatie bij verwijzing.
Afspraken regelmatig opnieuw communiceren, memoreren.

84

Casus 12
Onvoldoende diagnostiek en documentatie
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: onvoldoende diagnostiek uitgevoerd na verwijzing door eerste lijn.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: spoedconsult tijdens een drukke dienst; geen volledige verwijsbrief.
Verloskundige heeft bloeddruk niet nauwgezet vervolgd. Bloeddruk niet gemeten bij
spoedconsult, of in ieder geval niet genoteerd.
Aanbevelingen lokale audit: de tweede lijn moet bij elk consult de bloeddruk meten en noteren.
De eerste lijn volgt strikt de stijgende tensie en instrueert de zwangere. Bij verwijzing moet er een
duidelijke vraagstelling op verwijsbrief en zwangerschapskaart vermeld worden. Beter communiceren. Noteren van onderzoeksresultaten.
Advies redactiecommissie: aandacht voor betere documentatie en communicatie bij verwijzing.

Casus 13
Twijfel over foetale groei
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: geen verwijzing naar de tweede lijn, ondanks vaststelling (bij uitwendig
onderzoek) van groeistilstand.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: verloskundige eerste lijn.
Aanbeveling lokale audit: bij twijfel over foetale groei altijd de tweede lijn consulteren.
Advies redactiecommissie: multidisciplinaire richtlijn ontwikkelen voor het opsporen van foetale
groeivertraging.

Casus 14
Afbuigende groeicurve
Zwangerschapsduur ≥ 41 weken. Neonatale sterfte (>24 uur–6 dagen).
Substandaard factor: Geen actie bij afbuigende groei (p70 ➔ p15).
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: de afbuigende groei is niet als zodanig herkend.
Conclusie lokale audit: er is naar elk afzonderlijke echo uitslag gekeken (telkens boven de p10) en
niet naar het beloop gedurende de zwangerschap (p70 ➔ p15 en p2,3 bij de geboorte).
Aanbevelingen lokale audit: zorg dat groeicurves alle meetmomenten bevatten, geen versnippering van echocurves door verschillende echo-instanties. Bespreek dit met de echografisten. Maak
een lokaal protocol over groeivertraging en afbuigende groei.
Advies redactiecommissie: multidisciplinaire richtlijn ontwikkelen voor het opsporen van foetale
groeivertraging.

85

Casus 15
Casus (re)Intubatie
Zwangerschapsduur ≥ 41 weken, neonatale sterfte (>24 uur–6 dagen).
Substandaard factor: kind wordt direct post partum geïntubeerd, desondanks geen goede
ventilatie mogelijk. Conditie kind verslechtert in eerste 40 minuten post partum. Na reïntubatie
wel goede beademing mogelijk. Tube blijkt verstopt met meconiumplug. Kind daardoor
gedurende uur onderbeademd.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: kinderarts tweede lijn, anesthesioloog, verpleegkundige
kinderafdeling.
Omstandigheden: Bij uitzuigen geen meconium gezien. Kinderarts intubeert bij 3e dalende
zuurgraad opnieuw, na uitsluiting van andere oorzaken voor dalende saturatiewaarden. Achteraf
lastig te achterhalen hoe een en ander in volgorde van tijd is verlopen door spaarzame notities.
Conclusie lokale audit: er is weinig ervaring met intuberen en reïntuberen van pasgeborenen.
Aanbeveling lokale audit: meer training om vaardigheden op peil te houden en vertrouwd te zijn
en te blijven met complexe, minder vaak voorkomende handelingen.
Advies redactiecommissie: aandacht voor handvaardigheden van alle beroepsgroepen en eventueel vertalen in bijscholingseisen. Tevens: multidisciplinaire teamtraining voor neonatale intubatie
(skills en drills). Ook aandacht voor betere documentatie.

Casus 16
Hypothermie pasgeborene
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Neonatale sterfte (0–23 uur).
Substandaard factor: verwijzing bij neonatale hypothermie is uitgebleven.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverlener: verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: alleen lage lichaamstemperatuur, het kind oogde verder gezond.
Aanbeveling lokale audit: beschouw hypothermie bij een neonaat als een verwijsindicatie. Stel een
protocol op.
Advies redactiecommissie: kindergeneeskundig onderwijs in verloskundige keten en kraamzorg
evalueren. Tevens: richtlijn/standaard maken voor hypothermie pasgeborene.

Casus 17
Complexe maternale factoren
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: geringe compliance.
Relatie met sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: AIOS verloskunde/gynaecologie, gynaecoloog tweede lijn, huisarts
(niet verloskundig actief).
Omstandigheden: patiënte is zwakbegaafd, heeft een persoonlijkheidsstoornis. Zij onttrekt zich
regelmatig aan de zorg.
Conclusie lokale audit: maternale complicerende factoren.
Aanbeveling lokale audit: anticonceptie regelen.
Advies redactiecommissie: centrale regie nodig voor zorg rond sociaal complexe zwangeren.
Tevens: treedt in overleg met de huisarts over te voeren beleid. Ook: landelijk richtlijn ontwikkelen
voor vervolgactie bij niet verschijnen op afspraak.

86

Casus 18
Vaginale bevalling na sectio caesarea
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intrapartum sterfte.
Substandaard factor: onvoldoende counseling omtrent risico’s van een volgende vaginale
bevalling.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: AOIS verloskunde/gynaecologie, ANIOS, gynaecoloog tweede lijn,
verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: late doorverwijzing eerste lijn, taalbarrière en ontbreken gegevens over
eerdere sectio caesarea.
Conclusie lokale audit: risico’s ‘trial of labour’ na een eerdere sectio caesarea niet kunnen
meewegen.
Aanbeveling lokale audit: in opleiding van arts-assistenten en verloskundigen aandacht besteden
aan counseling omtrent risico’s van een volgende vaginale bevalling.
Advies redactiecommissie: patiëntenfolder ‘trial of labour’ na een eerdere sectio caesarea. Tevens
richtlijn voor begeleiding van een ‘trial of labour’ (hoog risico) met tijdige verwijzing naar de tweede
lijn (zie VIL). Ook aandacht voor documentatie en communicatie.

Casus 19
Begeleiding diabetes
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Intrapartum sterfte.
Substandaard factor: ondanks hoge glucosewaardes met diabetesdieet vindt geen
doorverwijzing plaats naar internist.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn.
Omstandigheden: moeizame communicatie.
Aanbevelingen lokale audit: maak duidelijke afspraken over hoe om te gaan met diabetes. Bij de
behandeling en de begeleiding van zwangeren met diabetes zijn meerdere zorgverleners betrokken. De diabetescarrousel geeft de cliënt de gelegenheid om op dezelfde dag verschillende
hulpverleners te bezoeken.
Advies redactiecommissie: ontwikkel lokaal diabetesprotocol met internist.

Casus 20
Gebroken vliezen en hoogstaand hoofd
Zwangerschapsduur ≥ 41 weken. Intrapartum sterfte.
Substandaard factor: delay van 45 minuten tussen telefonische melding van vruchtwaterverlies
door patiënte bij bekend hoogstaand hoofd en aankomst verloskundige. Geen telefonische
instructie.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: uitgezakte navelstreng.
Conclusie lokale audit: delay bij melding gebroken vliezen en aankomst verloskundige.
Aanbevelingen lokale audit: maak in het VSV afspraken over handelwijze bij hoogstaand caput
intrapartum. Ontwikkel een protocol hoogstaand hoofd voor zowel primi- als multipara. Zorg dat er
sneller een hulpverlener ter plaatse is. Maak duidelijke belinstructies voor gebroken vliezen bij
hoogstaand hoofd.
Advies redactiecommissie: Afspraken regelmatig opnieuw communiceren, memoreren.

87

Casus 21
Prenatale controles
Zwangerschapsduur 37–40 weken. Intra-uteriene sterfte.
Substandaard factor: ongecontroleerde graviditeit in deze kliniek, prenatale zorg gestart in andere
kliniek geen gegevens bekend. Patiënte heeft een medische indicatie i.v.m. insuline afhankelijke
diabetes mellitus.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Omstandigheden: geen prenatale controles in deze kliniek en uit andere kliniek geen gegevens
bekend en/of meegenomen na verhuizing.
Conclusie lokale audit:
zwangere is onverantwoordelijk omgegaan met zorg voor haar zwangerschap door zich niet te
melden voor verdere prenatale controles na verhuizing.
Advies redactiecommissie:
introduceer controlesystemen. Bij verhuizing vervolgafspraken controleren door verwijzer en
ontvangende ziekenhuis. Tevens aandacht voor documentatie en communicatie.

Casus 22
Onduidelijke communicatie, CTG beoordeling
Zwangerschapsduur: ≥ 41 weken. Neonatale sterfte 7–27 dagen.
Substandaard factor 1: bij een niet-optimaal CTG en ophogen van infuus voor inleiding, is er geen
overleg met de gynaecoloog geweest.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige.
Omstandigheden: mogelijk interpreteert de klinisch verloskundige het CTG niet juist en overlegt
daarom niet met de gynaecoloog.
Conclusie lokale audit: er zijn geen duidelijke afspraken tussen de klinische verloskundige en de
gynaecoloog over het onderlinge contact.
Aanbeveling lokale audit: uniformeren van afspraken wanneer een gynaecoloog gebeld moet
worden.
Advies redactiecommissie: afspraken regelmatig opnieuw communiceren, memoreren.
Substandaard factor 2: het CTG wordt meerdere malen ten onrechte geïnterpreteerd als een vena
cava syndroom (VCS).
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige.
Omstandigheden: er zijn bradycardieën, meconiumhoudend vruchtwater, > 24 uur gebroken
vliezen. Juiste beschrijving van CTG ontbreekt, er ontbreekt verslaglegging over handelingen, zoals
ophogen van infuus etc.
Conclusies lokale audit: ontbreken van juiste interpretatie van de bradycardieën (foetale nood?
VCS?). Ontbreken van documentatie in verslaglegging van medische handelingen.
Aanbevelingen lokale audit: neem een microbloedonderzoek (MBO) af om de bradycardieën te
kunnen interpreteren.
Advies redactiecommissie: landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen.
Tevens: richtlijn volgen om bij twijfel omtrent CTG een MBO te verrichten.
Substandaard factor 3: documentatie zonder volledige beschrijving van CTG.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, klinisch verloskundige.
Omstandigheden: Mogelijke door ontbreken van afspraken over de manier van CTG beschrijving.
Conclusie lokale audit: huidige notatie van CTG beschrijving is te summier.
Aanbeveling lokale audit: uniformeer de CTG beschrijving aan de hand van bijvoorbeeld de FIGO
classificatie
Advies redactiecommissie: aandacht voor documentatie en communicatie (bij verwijzing). Tevens:
landelijke richtlijn beschrijving/beoordeling van het CTG ontwikkelen. Nascholing CTG beoordeling.

88

Casus 23
Onduidelijke afspraken tussen eerste en tweede lijn
Zwangerschapsduur: 37–40 weken. Sterfte: 0–23 uur oud.
Substandaard factor 1: de zwangere is ondanks een RR van 170/90 en een eiwit creatinine-ratio
van 31 retour verwezen naar eerste lijn zonder duidelijkheid over controle afspraak in de tweede
lijn.
Relatie met de sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: zeer waarschijnlijk.
Betrokken zorgverlener: gynaecoloog tweede lijn.
Omstandigheden: onbekendheid met belang van systolische bloeddruk.
Aanbeveling: noodzaak tot kennisgeving van bestaande protocollen voor verhoogde bloeddruk.
Advies redactiecommissie: Afspraken regelmatig opnieuw communiceren, memoreren.
Substandaard factor 2: onduidelijkheid over controle afspraak bij gynaecoloog in de
communicatie naar de verloskundige.
Relatie met sterfte, zoals vastgesteld door de lokale auditgroep: waarschijnlijk.
Betrokken zorgverleners: gynaecoloog tweede lijn, verloskundige eerste lijn.
Omstandigheden: de eerste lijn nam aan dat de controle afspraak in de tweede lijn reeds
gemaakt was. Er bleek echter sprake te zijn van een advies hiertoe. Door dit misverstand
patiënte drie weken niet gecontroleerd.
Conclusies lokale audit: onduidelijke afspraken, communicatiestoornis.
Aanbeveling lokale audit: verifieer bij de cliënt of er na het consult in de tweede lijn een nieuwe
afspraak gemaakt is en zo ja wanneer.
Advies redactiecommissie: aandacht voor documentatie en communicatie bij verwijzing.
Tevens: afspraken regelmatig opnieuw communiceren, memoreren, introduceer
controlesystemen.
Notitie redactiecommissie: de gang van zaken ondersteunt de aanbeveling van de Stuurgroep
Zwangerschap en Geboorte om bij iedere zwangere een casemanager aan te wijzen die de
continuïteit bij overdrachtsmomenten garandeert.

89

90

B
ijlage H
Werkgroep classificatie conclusies en

aanbevelingen en aanvullende vragen PARS

In maart 2011 heeft de Stichting PAN een werkgroep in het leven geroepen om de resultaten uit PARS
te kunnen ordenen en aanvullende vragen voor de audit van 2011 te ontwikkelen. De aanvullende
vragen komen vooral uit het rapport van de Stuurgroep Zwangerschap en Geboorte. Afwachtend
beleid en groeivertraging zijn bij eerdere auditonderzoeken naar voren gekomen (Vredevoogd e.a.
CB 2001, Wolleswinkel-van den Bosch 2002, CVZ 2005).
De werkgroep bestaat uit experts uit de verschillende beroepsgroepen en verschillende onderzoeksvelden in de perinatale keten. In twee e-mailrondes zijn de classificatie en de aanvullende vragen tot
stand gekomen.
M. Th. (Mariet) van Diem MSc, verloskundige
dr. J.J.H.M. (Jan Jaap) Erwich, gynaecoloog/perinatoloog
A.E. (Elisabeth) Floor, verloskundige
B.Y. (Birgit) van der Goes MSc, verloskundige
dr. M.G. (Miek) Havenith, patholoog
dr. M.J.K. (Martin) de Kleine, kinderarts/neonatoloog
prof.dr. H.N. (Harry) Lafeber, kinderarts/neonatoloog
prof.dr. B. W. (Ben Willem) Mol, gynaecoloog/perinatoloog
dr. A. (Harry) Molendijk, kinderarts/neonatoloog
dr. E. (Esteriek) de Miranda, verloskundige
prof.dr. J.G. (Jan) Nijhuis, gynaecoloog/perinatoloog
dr. H.P. (Herman) Oosterbaan, gynaecoloog/perinatoloog
dr. P.A.O.M. (Paul) de Reu, verloskundige
dr. M. (Monique) Rijken, kinderarts/neonatoloog
drs. G.C. (Greta) Rijninks-van Driel, verloskundige
prof.dr. J. (Jos) van Roosmalen, gynaecoloog/perinatoloog
dr. N.W.E. (Nico) Schuitemaker, gynaecoloog/perinatoloog
drs T.M. (Tineke) Slagter-Roukema, verloskundig actieve huisarts
prof.dr. E.A.P. (Eric) Steegers, gynaecoloog/perinatoloog
drs. P. (Pieter) Tamminga, kinderarts/neonatoloog
drs. A. (André) de Vries, huisarts
dr. T. A. (Trees) Wiegers, onderzoeker
dr. H.A. (Henny) Wijnen, verloskundige
dr. J.J. (Joost) Zwart, gynaecoloog in opleiding

91

92

B
ijlage I
Aanvullende vragen PARS
landelijke audit 2011

Het thema voor de audit van 2011 is opnieuw sterfte bij à terme geboren kinderen. Op basis van de
ervaringen van het eerste jaar zijn aanvullende vragen ontwikkeld, rond vier thema’s:
1 24/7 uur beschikbaarheid.
2 Transportproblemen.
3 Interventie.
4 Groeivertraging.
Deze vragen zijn ingebouwd in PARS.
Voor ieder thema verschijnt één vraag. Bij een ja antwoord op die eerste vraag verschijnen de
detailvragen.

1 24/7 uur beschikbaarheid
Speelde in deze casus de beschikbaarheid van acute zorg (binnen 15 minuten start onderzoek/
behandeling, op een of meerdere momenten) een rol?*
Nee
Ja

wanneer speelde dit?

tijdens werkweek
in het weekend/feestdag
niet bekend

welk tijdstip?

tijdstip 00.00–07.59
tijdstip 08.00–17.59
tijdstip 18.00–23.59
niet exact bekend

waar was de zwangere op het
moment dat dit speelde?

in het ziekenhuis
thuis
elders

* meerdere antwoorden mogelijk

93

2 Transportproblemen
Is het bekend of er in deze casus een transportprobleem was?*
Nee
Ja

waar speelde dit?

intern transportprobleem
(binnen ziekenhuis of afdeling)
extern transportprobleem (buiten
ziekenhuis of tussen ziekenhuizen)
onbekend

hoeveel bedroeg de transporttijd?

<20 minuten
21–45 minuten
> 45 minuten
niet exact bekend

waar was de zwangere op het
moment dat dit speelde?

in het ziekenhuis
thuis
elders

* meerdere antwoorden mogelijk

3 Interventie
Speelde in deze casus een ‘te afwachtend beleid’ een rol?
Nee
Ja

in welk echelon? *

1e lijn
2e lijn
3e lijn
onbekend

wanneer in het zorgproces?*

tijdens de zwangerschap
tijdens de ontsluitingsperiode
tijdens de uitdrijving
tijdens de neonatale periode
onbekend

* meerdere antwoorden mogelijk

94

4 Groeivertraging
Betrof deze casus de geboorte van een kind met een geboortegewicht < p10? >ja/nee
Nee of
onbekend
Ja

welke percentiel?

<2,3
2,3–5
5–10

was er tijdens de zwangerschap
twijfel aan de foetale groei?

ja
nee
onbekend

is er echoscopisch onderzoek tijdens
tweede/derde trimester verricht?

ja
nee
onbekend

95

96