Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

30 169

Mantelzorg

Nr. 57

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juni 2017
De Kamer heeft mij op 10 mei jl. verzocht om een brief met de stand van
zaken van de inspanningen op het mantelzorgdossier (Handelingen II
2016/17, nr. 73, item 5). Aanleiding voor dit verzoek was het persbericht
van 10 mei jl. in het AD over onderzoek door het VUmc naar psychische
problemen bij mantelzorgers voor een naaste met dementie1. Dat
mantelzorg soms heel zwaar kan zijn, is mij bekend. Hoe liefdevol
mantelzorg ook is, een zieke of het (dreigende) verlies van een naaste, is
van grote invloed op het dagelijks leven en het toekomstperspectief. Meer
oog daarvoor en ondersteuning waar nodig, zijn de kernpunten van het
beleid.
De beweging waarin mantelzorgers maatschappelijke erkenning en
ondersteuning krijgen gaat de goede kant op. Toch zijn er nog veel
mantelzorgers die het gevoel hebben dat ze er alleen voor staan en die
behoefte hebben aan meer ondersteuning en begrip. Niet alleen van een
overheid, maar ook van de omgeving. Ik streef naar een samenleving die
oog en begrip heeft voor de impact die het verlenen van mantelzorg op
mensen heeft en daarmee meer rekening houdt.
In deze brief ga ik achtereenvolgend in op de volgende elementen:
1. Mantelzorger en dementie
2. Mantelzorgondersteuning in gemeenten
3. Samenspel met de formele zorg
4. Integrale blik op mantelzorg
5. Maatschappelijke bewustwording

1

kst-30169-57
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Joling, K. J., O’Dwyer, S. T., Hertogh, C. M., & Hout, H. P. (2017). The occurrence and persistence of thoughts of suicide, self–harm and death in family caregivers of people with dementia:
a longitudinal data analysis over 2 years. International journal of geriatric psychiatry.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

1

1. Mantelzorg en dementie
Mantelzorg is niet verplicht, maar overkomt je uit liefde voor een
familielid, vriend of buur die behoefte heeft aan zorg. In Nederland nemen
4 miljoen mantelzorgers deze zorgtaak op zich. Van deze groep helpen
610.000 mensen hun naaste(n) langer dan drie maanden en meer dan 8
uur per week.
Mantelzorg kan soms heel zwaar zijn, zeker wanneer sprake is van een
naaste met dementie. Naast zorg krijgt de mantelzorger ook te maken met
veranderingen in de wijze waarop de naaste reageert of handelt. Dit is een
verdrietig proces dat kan leiden tot overbelasting. In het onderzoek dat
recent door het VUmc is gepubliceerd zijn 192 personen die voor iemand
met dementie zorgen twee jaar gevolgd. De mantelzorgers waren met
name partners op leeftijd (gemiddeld 69,5 jaar). Bij 40% van hen werden
in de loop van het ziekteproces of na het overlijden van de partner
symptomen van zware depressiviteit gesignaleerd. De onderzoekers
maken bij de uitkomsten van het onderzoek overigens de kanttekening dat
gevoelens van rouw en omgaan met een sterfgeval van invloed kunnen
zijn op deze ervaren depressiviteit. Er wordt in het onderzoek geen relatie
gelegd met de belasting van de mantelzorger of de al dan niet aanwezigheid van een casemanager dementie die de mantelzorger en cliënt
begeleidt.
Het onderzoek van het VUmc bevestigt het belang van goede ondersteuning en het belang van het met anderen delen van de zorg voor een
naaste. De preventieve werking van emotionele en praktische ondersteuning vanuit het sociale netwerk blijkt ook uit onderzoek onder het
Mantelzorgpanel van Mezzo in 2016.2
Aandacht en zorg voor de mantelzorger maken een belangrijk deel uit van
de dementiezorg. In de Zorgstandaard dementie staat aangegeven hoe
goede zorg aan mensen met dementie en de ondersteuning van hun
mantelzorgers eruit kan zien. Persoonlijke begeleiding door de casemanager en respijtzorg bijvoorbeeld, kunnen de kwaliteit van leven van de
mantelzorger verbeteren. Binnen het programma «Dementiezorg voor
elkaar» en het «Actieplan casemanagement dementie» wordt hier op
diverse wijzen aandacht aan besteed. Hierover heb ik u ingelicht in mijn
brief van 3 april jl3.
Samen met een groot aantal partners geeft VWS uitvoering aan het
Meerjarenprogramma Depressiepreventie 2016–2020, gericht op het fors
terugdringen van het aantal mensen met depressie. U bent hierover door
de Minister van VWS geïnformeerd in de brief van 15 februari 20174. Het
programma vormt het uitgangspunt om te komen tot een sluitende keten
voor de hoogrisicogroepen. Overbelaste mantelzorgers vormen één van
deze hoogrisicogroepen.
2. Mantelzorgondersteuning in gemeenten
Ondersteuning op maat
De Wmo verplicht gemeenten om niet alleen hulpvragers, maar ook
mantelzorgers en zorgvrijwilligers actief te ondersteunen, te waarderen en
met hen in gesprek gaan. Zo is het aan de gemeente om bijvoorbeeld
2

Mezzo (2016), Samen Zorgen (https://www.mezzo.nl/artikel/emotionele-steun-bij-mantelzorg-iscruciaal)
3
Kamerstuk 29 689, nr. 816
4
Kamerstuk 32 793, nr. 259

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

2

vervangende zorg aan te bieden en de samenwerking tussen formele en
informele zorg te versterken. Doel is dat mantelzorgers op hun eigen wijze
en onverplicht zorg kunnen verlenen. Dat is een voorwaarde om overbelasting te voorkomen. De gemeente Meppel heeft bijvoorbeeld een
mantelzorgplatform opgericht waar mantelzorgers, professionals en
diverse zorg- en welzijn organisaties bij elkaar worden gebracht. Dit
platform dient ook als input voor beleid en praktijk in de gemeente.
Met veel mantelzorgers gaat het goed, maar sommige groepen verdienen
extra aandacht. Eén van deze groepen vormen jonge mantelzorgers. In dit
kader hebben in maart en mei van dit jaar expertisesessies plaatsgevonden, waarin kennis en aanbevelingen voor professionals, gemeenten,
onderzoek en onderwijs zijn opgehaald. Samen met de betrokken partijen5
wordt gewerkt aan diverse acties en verspreiding van bestaande kennis
ten behoeve van een integrale ondersteuning van deze jongeren.
Maatwerk in mantelzorgondersteuning ligt soms buiten het zorgterrein
door oog te hebben voor de financiële situatie, door mogelijkheden van
bijzondere bijstand te bezien, door te helpen bij de administratieve kant
van het mantelzorger zijn of door een uitzondering te maken op een
sollicitatieplicht of tegenprestatie voor een uitkering. Dit altijd op basis
van het goede gesprek tussen gemeente en mantelzorger, bijvoorbeeld
tijdens het onderzoek naar ondersteuningsbehoeften van de cliënt. Op dit
moment ontwikkelt Movisie samen met de VNG een gids voor informeel
zorgbeleid en uitvoering, met speciale aandacht voor integraal mantelzorgbeleid. We verwachten na de zomer van dit jaar de eerste deelproducten.
Vanuit de Ontwikkelagenda «Volwaardig Meedoen» werken gemeenten en
cliëntorganisaties (w.o. Mezzo) samen om de positie van de cliënt en
mantelzorger te versterken en meer maatwerk en levensbrede ondersteuning te stimuleren. Voortgang daarvan vindt u terug in de halfjaarlijkse voortgangsrapportages Wmo 2015.
Ontwikkeling ondersteuningsaanbod
Ik zie veel mooie initiatieven en voorbeelden op het gebied van informele
zorg ontstaan in gemeenten. Bijvoorbeeld zorglocatie Strandgoed ter
Heijde in de gemeente Westland die logies en respijt biedt. Hier worden
«gasten» (geen «patiënten») in een vakantiesetting verzorgd met als doel
de mantelzorger even tijd voor zichzelf te bieden. Ik zie ook dat op
sommige vlakken nog verder ontwikkeling van het ondersteuningsaanbod
noodzakelijk is. Uit zowel het cliëntervaringsonderzoek6 als uit signalen
van Mezzo blijkt dat niet alle mantelzorgers weten waar zij terecht kunnen
voor ondersteuning. Ook blijkt het gebruik van respijtmogelijkheden
achter te blijven en is het organiseren van maatwerk binnen de respijtzorg
een aandachtspunt.
Om beter zicht te krijgen op het aanbod aan mantelzorgondersteuning in
gemeenten laat ik, naar aanleiding van de motie van de leden Van der
Staaij en Tanamal7, in het kader van de evaluatie van de langdurige zorg
door het SCP een (deel)onderzoek doen. Dit onderzoek naar de uitvoeringspraktijk van de Wmo 2015 wordt in de zomer van 2018 verwacht. Ook
komt het SCP naar verwachting eind 2017 met een nieuw onderzoek naar
informele zorg en ondersteuning in Nederland. Op basis van deze
5

Betrokken partijen zijn o.m. Mezzo, NJI, NCJ, Movisie, Vilans, Trimbos, enkele lokale mantelzorgsteunpunten, hoger onderwijsinstellingen, SCP, JMZ PRO, VNG, OCW en VWS
6
Cliëntervaringsonderzoek 2016/2017 (https://www.waarstaatjegemeente.nl/)
7
Kamerstuk 34 550-XVI, nr.71

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

3

resultaten is het mogelijk gemeenten gerichter te ondersteunen in de
vormgeving van een gedifferentieerd mantelzorgbeleid.
Actieplan Ouderen in veilige handen – Ontspoorde mantelzorg
Overbelasting kan leiden tot ontsporing. Bij ontspoorde mantelzorg
overschrijdt de mantelzorger de grens van verantwoorde zorg. Dit gebeurt
niet uit opzet en het gebeurt sluipenderwijs. Andere belangrijke oorzaken
van ontsporing zijn onmacht, moeheid, onkunde en onwetendheid (het
missen van de juiste kennis of vaardigheden om goede zorg te verlenen).
Het bespreekbaar maken en oplossen van situaties van ontspoorde
mantelzorg is niet eenvoudig. Het vraagt om oplossingen op maat. En
natuurlijk is preventie van essentieel belang: het voorkomen dat op de
mantelzorg een te groot beroep wordt gedaan waardoor deze ontspoort in
zijn zorg en ondersteuning. Juist het betrekken van de mantelzorger bij
het onderzoek naar ondersteuningsbehoefte door de gemeente kan leiden
tot vroegtijdige en betere ondersteuning van de mantelzorger.
Daarnaast staat in de lokale aanpak van geweld in huiselijke kring een
veilig thuis centraal. Het ligt dan ook voor de hand om, als het gaat om
ontspoorde mantelzorg, het beleid van gemeenten op het gebied van
mantelzorgondersteuning en de aanpak van geweld in huiselijke kring te
combineren. In het kader van het vervolgactieplan Ouderen in veilige
handen 2015–2017 (bijlage bij Kamerstukken 28 345 en 31 015, nr. 136)
lopen daarom nu 10 pilots in gemeenten om de onzichtbaarheid van het
thema ontspoorde mantelzorg te doorbreken door middel van bewustwording, deskundigheidsbevordering en het bevorderen van samenwerking.
3. Samenspel met formele zorg
De afgelopen kabinetsperiode is samen met partners uit het veld stevig
ingezet op het vinden, verlichten, verbinden en versterken van de
mantelzorger. Mantelzorgers krijgen steeds meer een volwaardige positie
in de driehoek met de cliënt en professionele zorgverlener. In het
Programma Waardigheid en Trots wordt ingezet op het samenspel tussen
mantelzorgers en formele zorg. De programma’s Toekomstagenda
Informele Zorg en Ondersteuning (bijlage bij Kamerstuk 30 169, nr. 43) en
In voor Mantelzorg zijn inmiddels afgerond. Deze programmas zijn tot
stand gekomen in de samenwerking met partijen die vanuit verschillend
perspectief betrokken zijn bij ondersteuning van mantelzorgers en
zorgvrijwilligers. Dit varieert van zorg- en welzijnsorganisaties tot
gemeenten en van verzekeraars tot patiënten- en cliëntenorganisaties. De
hieruit voortgekomen handreikingen, producten en opgedane kennis
worden verspreid en geborgd in de mbo-opleidingen zorg en welzijn en
hbo- opleidingen zorg en sociaal werk. Het congres In voor Mantelzorg
was zowel in juni 2016 als januari 2017 volgeboekt. Hieruit blijkt een grote
vraag aan informatie en verdieping over het samenspel met de mantelzorger vanuit de formele zorg en andersom. De resultaten van het
programma In voor Mantelzorg zijn daarnaast verzameld in een
werkboek8, vol met goede praktijkvoorbeelden voor professionals en
instellingen. Een mooi voorbeeld hieruit is zorgorganisatie Lyvore die op
de dagbesteding voor ouderen voor elke cliënt een eigen Whatsappgroep
heeft georganiseerd waarin familie en medewerkers berichten delen om
elkaar te informeren en de zorg te verbeteren.

8

Werkboek In voor Mantelzorg, Verder in samenwerking (http://
www.expertisecentrummantelzorg.nl/em/Werkboek-Versterk-de-samenwerking-metmantelzorgers.html)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

4

4. Integrale blik op mantelzorg
Informele zorg maakt deel uit van het leven van mensen en zal dus ook
levensbreed en integraal aandacht moeten krijgen. In mijn brief van 8 juli
2016 (Kamerstuk 30 169, nr. 56) heb ik uiteengezet dat we een volgende
fase ingaan. Hierin zetten we ten eerste in op het verbeteren van integrale
ondersteuning van mantelzorgers en ten tweede op het vergroten van
maatschappelijke bewustwording over wat het betekent om mantelzorger
te zijn.
Bij integraal beleid gaat het erom dat we mantelzorg meer inclusief en
levensbreed benaderen. Dat vraagt onder meer om verdere aandacht voor
de combinatie van mantelzorg en werk. Om het combineren van werk en
(mantel)zorg beter mogelijk te maken zijn de regelingen voor kort- en
langdurig zorgverlof verruimd. Ook de Wet flexibel werken stelt mantelzorgers beter in staat om werk en zorg te combineren. Hierover heb ik u
geïnformeerd in diverse voortgangsrapportages. In de Kamerbrief Arbeid
en Zorg van december 20169 bent u op de hoogte gebracht van andere
acties die hieraan bijdragen. Onder andere over de voortzetting van het
Programma Werk en Mantelzorg onder de naam Next Step. Stichting
Werk&Mantelzorg richt zich in dit programma op het bespreekbaar maken
van mantelzorg op de werkvloer en het doorbreken van taboes waarmee
werkende mantelzorgers te maken krijgen. Werkgevers worden gestimuleerd om het gesprek aan te gaan met mantelzorgende werknemers om
tot een goede afstemming van werk en zorg te komen. Om dat te
realiseren, richt het programma zich ook op het toerusten van intermediairs in het er- en herkennen van werkende mantelzorgers, zoals
bedrijfsartsen en opleidingen voor toekomstige P&O en HR-professionals.
Dat steeds meer werkgevers zich verantwoordelijk voelen voor goede
ondersteuning van werknemers met een mantelzorgtaak blijkt uit het
toegenomen aantal erkenningen van mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid. Inmiddels heeft Stichting Werk&Mantelzorg 222 erkend als
mantelzorgvriendelijke organisaties. De rijksoverheid mag zich sinds de
Arbeid- en zorgbijeenkomst in oktober 2016 ook formeel een mantelzorgvriendelijke organisatie noemen. In 2017 is binnen diverse departementen
een proef gestart met het verlofdelen, waarbij ambtenaren hun bovenwettelijke verlofuren beschikbaar kunnen stellen ten behoeve van mantelzorgende collega’s. Via rijksoverheid.nl is hierover informatie beschikbaar
gesteld, om de bekendheid met deze pilot te vergroten. In opdracht van
het Ministerie van SZW is de website www.zorgvriendelijk.nl
opgezet, waar werkgevers de eigen organisatie en het personeelsbeleid
kunnen doorlichten op het terrein van arbeid en zorg. Na het beantwoorden van een vragenlijst op de website ontvangt de werkgever een
rapportage met uitkomsten en tips om de eigen organisatie zorgvriendelijker te maken.
Andere aspecten die om een integrale benadering vragen zijn de
financiële positie van de mantelzorger, de opleidingen van professionals
in zorg en welzijn, de wijze waarop de woonsituatie het verlenen van
mantelzorg makkelijker maakt en de veelzijdige technische innovaties om
cliënten en mantelzorgers bij te staan. In mijn brief van 8 juli 201610 ben ik
hierop verder ingegaan.

9
10

Kamerstuk 32 855, nr. 33
Kamerstuk 30 169, nr. 56

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

5

5. Maatschappelijke bewustwording
Zoals gezegd gaat de beweging waarin mantelzorgers maatschappelijke
erkenning en ondersteuning krijgen de goede kant op. Toch blijft
ondersteuning en begrip voor mantelzorgers van groot belang. Niet alleen
van een overheid, maar ook van de omgeving. In het bevorderen van deze
cultuurverandering zie ik een faciliterende rol voor de overheid, die zo
veel mogelijk ruimte laat aan de samenleving. Een voorbeeld hiervan is
het initiatief van de Sprekende Mantelzorgers die in januari 2017, in
samenwerking met het Ministerie van VWS, voor het eerst de Mantelzorg
Awards uitreikten aan mensen die een mantelzorger steunen.
Een andere manier waarop vanuit de rijksoverheid wordt bijgedragen aan
de discussie over het combineren van arbeid en zorg, is de cultuurcampagne die zich via het Platform hoewerktnederland.nl inzet om het
gesprek tussen partners en familieleden over het combineren van zorg en
werktaken op gang te brengen. De campagne is gericht op het delen van
voorbeelden waar arbeid- en zorgtaken volgens de betrokkenen goed zijn
geregeld. Dit gebeurt door middel van filmpjes die onder relevante
doelgroepen worden verspreid via sociale media.
Tot slot
Met deze brief heb ik u willen informeren over de brede en diverse
inspanningen die gezamenlijk worden gedaan door overheid en samenleving die oog hebben voor mantelzorgers en ondersteuning bieden waar
nodig. Het zorgen voor een naaste heeft impact en dat kan beleid niet
voorkomen. Wel streef ik ernaar samen met veldpartijen, gemeenten,
werkgevers en andere betrokkenen een beweging op gang te brengen oog
te hebben voor mantelzorg, zodat overbelasting kan worden voorkomen.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 169, nr. 57

6