5
Vragenuur
Vragen van het lid Dijkhoff aan de staatssecretaris van
Buitenlandse Zaken, bij afwezigheid van de minister, over
de berichtgeving dat de Europese Unie, de Arabische Liga en de Afrikaanse Unie op het punt staan een verdrag
te sluiten dat het verbod op blasfemie regelt.

De heer Dijkhoff (VVD):
Voorzitter. Ik schets even de context. In juli verschijnt een
deel van een film op YouTube. Een van de personages in
die film heet Mohammed en is profeet. In de maanden
daarna reageren meer dan een miljard moslims wereldwijd niet of rustig. Pas maanden later, vanaf 11 september, misschien niet toevallig, begint de ellende met een
ontzettend laffe aanslag op de Amerikaanse ambassade
in Libië met de dood van de ambassadeur tot gevolg. Dat
is natuurlijk diep triest, maar het werd nog erger omdat er
daarna tientallen doden zijn gevallen bij protesten in diverse landen. Omdat het zo triest is, is het ook logisch dat
de wereld reageert. Alleen laten in mijn ogen die reacties
nogal te wensen over; ze zijn wat aan de bange kant. Er
worden omstandig veel woorden gebruikt en die komen
er eigenlijk op neer dat de partijen die aanstoot nemen
aan de film en zijn gaan protesteren met soms gewelddadige gevolgen, eigenlijk wel een goed punt hebben. Er
wordt omslachtig gesproken over respect voor alle religies, waar ik het helemaal mee eens ben, tot aan respect
voor elke profeet aan toe. Dat laatste vind ik erg hoffelijk
maar om het nu in de sfeer van een plicht te zien als eerste reactie op de onlusten, lijkt mij verkeerd. De vrijheid
van meningsuiting wordt in die reacties namelijk vaak of
niet genoemd of weggemoffeld. Die reacties worden ook
soms namens Nederland gegeven. De Hoge Commissaris voor de mensenrechten van de Verenigde Naties Navy
Pillay doet dat en de Hoge Vertegenwoordiger van de EU
Ashton doet dat in een verklaring samen met de OIC, de
islamitische landen, de Arabische Liga en de Afrikaanse
Unie.
Mijn eerste vraag aan de staatssecretaris is dan ook of
die reacties vanuit EU en VN die ook namens Nederland
worden gegeven, met Nederland zijn overlegd. Zo ja, wat
is daarin dan de inbreng van Nederland geweest?
Naar aanleiding van het statement van de Hoge Vertegenwoordiger van de EU Ashton samen met de Arabische Liga en de andere genoemde organisaties heeft de
woordvoerder van de Arabische Liga Al-Araby gezegd dat
er samen ook nog eens gewerkt wordt aan een verdrag
tegen godslastering. Mijn vraag aan de staatssecretaris
is of dit waar is. Vindt hij dit verdrag ook overbodig? De
vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst
zijn namelijk in verdragen al geregeld, waarbij het Mensenrechtencomité van de VN over de balans van die twee
al heeft gezegd dat de vrijheid van meningsuiting vooropstaat. Vindt de staatssecretaris dat deze lijn moet worden
voortgezet? De VVD vindt in ieder geval dat dit wel moet
gebeuren.

Tweede Kamer

Vragenuur

Staatssecretaris Knapen:
Voorzitter. De reacties van het genoemde viertal als die
van het genoemde vijftal zijn niet tevoren met Nederland
overlegd. De Hoge Vertegenwoordiger van de EU heeft
de mogelijkheid en de ruimte om zelf verklaringen af te
leggen. In een enkel geval wordt tevoren daarover wel
met alle lidstaten overlegd, maar dat gebeurt misschien
in 5% van de gevallen. In al die andere gevallen neemt zij
eigenstandig die verklaring voor haar rekening. Dat moet
ook, omdat het hier een parallelle bevoegdheid betreft.
Lidstaten hebben een eigen buitenlands beleid. De Europese Unie werkt aan buitenlands beleid. Bovendien geldt
dat om te kunnen handelen en om het EU-deel van het
buitenlands beleid te kunnen voeren, zij de ruimte nodig
heeft om in dit soort gevallen te kunnen optreden.
Dan de vraag over een mogelijk verdrag tegen blasfemie, tegen godslastering. Zo'n verdrag is ons niet bekend.
Bovendien is het ook niet nodig. Er is geen behoefte aan.
We hebben ons er steeds tegen verzet en we zullen ons
daar tegen blijven verzetten.
De heer Dijkhoff (VVD):
Het is in ieder geval goed te horen dat het verdrag overbodig is en dat er ook geen sprake van is. Dan blijft het
punt van de nogal eenzijdige reacties die in het kader van
eerdergenoemde eigenstandige verantwoordelijkheid
mede namens Nederland worden gegeven. Wij zijn lid
van die organisaties en horen daarbij. Dan is het des te
belangrijker om te constateren dat het wat betreft de reflex van die reacties behoorlijk fout zit. Die is te bang. Die
roept de sfeer van de belemmering van de vrijheid van
meningsuiting op en lijkt ook te accepteren dat de pure
claim dat je beledigd bent al genoeg is als bewijs om aan
te voeren dat een film of een cartoon beledigend en fout
is. Dat is het echter niet, ook juridisch niet. De rechter oordeelt. Het gaat niet om de persoonlijke opvatting van een
kijker, ook niet als je voorzitter van het Europees Parlement bent. We hebben dit in het verleden al vaker gezien
en daarom maak ik mij zorgen om die reflex als die steeds
de verkeerde kant opgaat. Het gaat ook nog wel vaker gebeuren, of het nu om een mallotige film, om een cartoon
of om een literair hoogstandje gaat. Juist omdat het vaker gaat gebeuren, vind ik het van belang dat die reflex
goed is. Daarom vraag ik de staatssecretaris of de regering bereid is het voortouw te nemen om bij dit soort reacties van organisaties die ook namens Nederland worden gegeven, de vrijheid van meningsuiting centraal te
stellen. Als de VN en de EU ook namens Nederland hierop
reageren, heb ik liever dat het een goede reactie is en dat
is opkomen voor het vrije woord.
Staatssecretaris Knapen:
Allereerst is het feit dat hierover discussie wordt gevoerd
– en dat is niet alleen hier het geval – natuurlijk een goed
signaal voor iedereen die zich bezighoudt met het opstellen van verklaringen. Dat geldt ook voor de Hoge Vertegenwoordiger. Als wij de verklaring hadden mogen opstellen, hadden de bijzin over vrijheid van meningsuiting
en de hoofdzin over het respecteren van religie een andere balans gekregen dan in deze tekst. Wij moeten dit natuurlijk wel bezien tegen de achtergrond van drie dingen.
Ten eerste is onze veroordeling van geweld evident. Daar
gaat het om: geweld heeft nooit een rechtvaardiging. Ten
tweede zeggen wij dat de vrijheid van meningsuiting cen-

25 september 2012
TK 4

4-5-9

Knapen
traal staat. Ten derde zeggen wij dat de context waarin
zo'n tekst wordt gemaakt, moet worden meegenomen.
Dit gebeurt op een moment waarop er in Pakistan veertien doden en in Libië vier doden zijn gevallen, er in enkele andere landen ernstige onlusten zijn en verantwoordelijke vertegenwoordigers van internationale organisaties de situatie proberen te sussen. Dat deel van het handwerk mag niet worden veronachtzaamd. Dat is iets anders
dan het tegen het licht houden van deze tekst om te bepalen wat wij daar precies van vinden; dat hebben wij zojuist gewisseld. Ik wil de context van dat moment en de
angst voor scherpslijperij toch even noemen om ook recht
te doen aan het feit dat het gelopen is zoals het gelopen
is. Verder denk ik dat wij, als wij nu – een week later – die
tekst tegen het licht houden, zeggen dat daar puntjes in
staan die wij zeker anders geformuleerd zouden hebben.

De tijdelijke voorzitter:
Hartelijk dank aan de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken voor zijn aanwezigheid hier vandaag.

De heer Dijkhoff (VVD):
Ik vind het vleiend dat de staatssecretaris aangeeft dat Catherine Ashton als Hoge Vertegenwoordiger vast naar het
vragenuurtje kijkt en dit mee zal nemen, maar dat lijkt mij
toch niet effectief genoeg. Ik zal er dus op blijven hameren dat Nederland steviger opkomt voor de vrijheid van
meningsuiting.
Ik snap het punt van de context, maar de context is
ook andersom gevaarlijk. De door de staatssecretaris geschetste context kan er immers ook toe leiden dat, als je
maar rebelleert en onlusten veroorzaakt waarbij slachtoffers vallen, wij als EU wel bereid zijn om sussende teksten
te formuleren en de vrijheid van meningsuiting te beperken tot een bijzin of zelfs helemaal weg te laten. Ik zal hier
buiten dit vragenuur dus op blijven hameren.
Staatssecretaris Knapen:
Ik blijf de context belangrijk vinden, maar ik vind de volgorde der dingen belangrijker. Op dat punt heb ik aangegeven wat ik heb aangegeven: vrijheid van meningsuiting
en het verwerpen en veroordelen van alle geweld. Vervolgens, dat allemaal gezegd zijnde, moet toch ook een beetje rekening worden gehouden met de "spur of the moment".
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb hier toch echt een artikel dat erop duidt dat door de
drie instanties tot een verdrag tegen godslastering gekomen zou moeten worden. De staatssecretaris zegt dat hij
daar geen weet van heeft, maar is hij bereid om bij de Hoge Vertegenwoordiger van de EU, Lady Ashton, actief na
te vragen of dit inderdaad concreet speelt? Als hij dit dan
toch bespreekt, moedig ik hem ertoe aan om het misbruik
van de huidige blasfemiewetten, bijvoorbeeld in Pakistan,
zeker aan de kaak te stellen. Dat leidt namelijk tot heel
veel ellende, met name voor minderheden in Pakistan.
Staatssecretaris Knapen:
Als je dit onderwerp bespreekt, gaat het ons natuurlijk
veel meer om de vrijheid van meningsuiting en de godsdienstvrijheid dan om het onderwerp waarover wij het nu
hebben. Dat gezegd zijnde, is ons niet bekend dat er een
verdrag tegen blasfemie zou worden voorbereid, maar ik
wil met alle liefde en plezier navragen of wij ons vergissen. Tot nu toe gaan wij daar niet van uit, maar als wij ons
vergissen, zullen wij dat ongetwijfeld melden en met de
Kamer wisselen.

Tweede Kamer

Vragenuur

25 september 2012
TK 4

4-5-10