Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 88

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 16 april 2012

1
Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Çörüz (CDA), Timmermans (PvdA), Albayrak
(PvdA), voorzitter, Ormel (CDA), Ferrier (CDA),
Eijsink (PvdA), Irrgang (SP), De Roon (PVV),
Voordewind (ChristenUnie), Pechtold (D66),
ondervoorzitter, Ten Broeke (VVD), Ouwehand
(PvdD), Peters (GroenLinks), Kortenoeven
(PVV), Bosman (VVD), El Fassed (GroenLinks),
Hachchi (D66), Dijkhoff (VVD), Driessen (PVV),
De Caluwé (VVD) en De Lange (PvdA).
Plv. leden: Van Raak (SP), Dijkgraaf (SGP),
Knops (CDA), Samsom (PvdA), Recourt
(PvdA), Holtackers (CDA), Haverkamp (CDA),
Arib (PvdA), Jasper van Dijk (SP), De Mos
(PVV), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie), Schouw (D66), HennisPlasschaert (VVD), Hazekamp (PvdD), Sap
(GroenLinks), Wilders (PVV), Leegte (VVD),
Heijnen (PvdA), Braakhuis (GroenLinks), Van
Veldhoven (D66), Taverne (VVD), Bontes (PVV)
en Mulder (VVD).

kst-32605-88
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1 heeft op 28 maart 2012
overleg gevoerd met staatssecretaris Knapen van Buitenlandse Zaken
over:
− de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d.
23 december 2011 inzake de Aanbieding van de notitie «Hulp
aan mensen in nood», houdende een toelichting op het
Beleidskader van humanitaire hulp (32 605, nr. 64);
− de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d.
15 november 2011 inzake het Evaluatierapport Inspectie
Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) over
Stichting Samenwerkende Hulporganisaties (SHO) hulp aan
Haïti 2010 (32 293, nr. 12);
− de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d.
5 januari 2012 houdende de Lijst van vragen en antwoorden
inzake het evaluatierapport Inspectie
− Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) over
Stichting
− Samenwerkende Hulporganisaties (SHO) hulp aan Haïti 2010
(32 293, nr. 13);
− de brief van de president van de Algemene
− Rekenkamer d.d. 7 november 2011 houdende de Aanbieding
van het rapport «Verantwoording van de hulpgelden 2010 voor
Haïti» (32 293, nr. 10);
− de brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken d.d.
14 februari 2012 houdende de Antwoorden op vragen van de
commissies Rijksuitgaven en Buitenlandse Zaken inzake het
rapport van de Algemene Rekenkamer «Verantwoording van
de hulpgelden 2010 voor Haïti» (32 293, nr. 11) (32 293,
nr. 14).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Albayrak
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

2

Voorzitter: Albayrak
Griffier: Wiskerke
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Albayrak, De Caluwé,
Driessen, El Fassed, Ferrier, Hachchi, Irrgang, De Lange en Voordewind,
en staatssecretaris Knapen van Buitenlandse Zaken, die vergezeld is van
enkele ambtenaren van zijn ministerie.
De voorzitter: Dames en heren, van harte welkom bij dit algemeen
overleg. Wij praten vanmiddag over het beleidskader humanitaire hulp. In
eerste termijn hebben we een spreektijd van een minuut of vijf.
De heer El Fassed (GroenLinks): Voorzitter. Het heeft lang geduurd, maar
voor ons ligt de nota over humanitaire hulp met een analyse van de
problematiek, kansen en mogelijkheden op het gebied van humanitaire
hulp, een vorm van hulp die in dit huis onomstreden is. Niet alleen trekt
de overheid bij rampen haar portemonnee, ook kenmerkt ons land zich
door de grote bereidwilligheid van mensen om bij rampen elders massaal
geld in te zamelen. Zelfs de kille manier waarop de PVV en de VVD
spreken over hulp wordt bij rampen opzijgezet.
Ik laat er geen misverstand over bestaan, ook GroenLinks is van mening
dat noodhulp een noodzaak is. Tegelijkertijd is het een dure en ineffectieve
vorm van hulp, omdat voorkomen van crises en rampen beter en zeker
goedkoper is dan genezen. Waarom heeft juist en alleen deze vorm van
hulp steun van de PVV en de VVD? Pas als er voldoende doden vallen
door crises en rampen, die met een effectief ontwikkelingsbeleid en vooral
politiek handelen mogelijk voorkomen hadden kunnen worden, zijn de
PVV en de VVD bereid op te treden. Waarom mag dan pas actie worden
ondernomen? Is dat om te voorkomen dat getroffenen onze kant op
komen? Waarom doen deze partijen er nu in het Catshuis alles aan om
effectief beleid gericht op het voorkomen van crises, om zeep te helpen?
Mevrouw De Caluwé (VVD): Ik vraag mij af waar de heer El Fassed
vandaan heeft dat de VVD alleen maar voor noodhulp is. Waar baseert hij
dat op? Als hij de afgelopen debatten met mij heeft gevolgd, dan weet hij
namelijk dat ik daar een heel andere mening over heb.
De heer El Fassed (GroenLinks): Ik baseer mij op het verkiezingsprogramma van de VVD, waarin staat dat ontwikkelingshulp gehalveerd moet
worden.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Het OS-budget bestaat niet voor 50% uit
noodhulp. Daar zit nog heel erg veel meer bij. Als de heer El Fassed ons
verkiezingsprogramma goed had gelezen, had hij ook gezien dat wij daar
heel andere keuzes in maken.
De heer El Fassed (GroenLinks): Ik hoor collega’s van de VVD altijd een
heel grote mond opzetten over de effectiviteit van hulp, maar ze steunen
humanitaire hulp heel erg. Daar is geen twijfel over mogelijk. Die vorm
van hulp is echter heel duur, want als je $1 investeert in het verminderen
van risico’s, in het voorkomen van rampen, bespaar je $7 die je nodig
hebt voor noodhulp. Op het laatste moment, als de ramp daar is, kost die
hulp veel meer geld dan wanneer je investeert in het voorkomen van
rampen. Daar wil de VVD op halveren. De PVV wil zelfs alleen maar
humanitaire hulp geven, terwijl haar belangrijkste argument om te
bezuinigen op hulp elke keer is dat die niet effectief zou zijn.
De heer Driessen (PVV): Hoe had de heer El Fassed de aardbeving op
Haïti willen voorkomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

3

De heer El Fassed (GroenLinks): Natuurrampen kun je niet voorkomen.
Zeker een aardbeving op Haïti is niet te voorkomen, maar in Haïti heeft
wel jarenlang onderontwikkeling plaatsgevonden. Als men daar beter had
geïnvesteerd in goede, effectieve ontwikkelingssamenwerking, als het
land beter voorbereid was op rampen en als de huizen beter gebouwd
waren, dan waren de gevolgen van die natuurramp veel minder groot
geweest en waren de kosten die nodig zijn voor wederopbouw en
noodhulp, veel minder hoog geweest. Dat is effectief.
Voorzitter. Ik doe daarom een dringend beroep op het CDA, de partij van
mevrouw Ferrier, om een minder kortzichtig ontwikkelingsbeleid na te
streven, waarbij ingezet wordt op het voorkomen van crises, een goede
voorbereiding en het beperken van de effecten van rampen en crises.
Deelt de staatssecretaris mijn mening dat voorkomen effectiever,
goedkoper en beter is dan genezen?
Mijn fractie is blij met de aandacht die de staatssecretaris in de notitie
geeft aan disaster risk reduction. Van GroenLinks mag daar nog wel een
schepje bovenop. Graag hoor ik van de staatssecretaris meer over hoe hij
dit wil gaan invullen en aan welke concrete plannen en maatregelen hij
denkt. Zelf noemt hij klimaatverandering als belangrijke oorzaak van
rampen. Gaat hij juist op dit thema aan de slag? Hoe gaat hij dat doen?
Wordt het verder uitgewerkt in de strategische plannen van de partnerlanden? Zo nee, is hij bereid dit alsnog te doen? In de bestaande partnerlanden zou de staatssecretaris zich ook meer kunnen inzetten om
nationale en lokale overheden te ondersteunen, opdat zij beter voorbereid
zijn op toekomstige crises. Ook daarop wil ik graag een reactie.
Het voorkomen van crises is in veel gevallen geen technisch maar een
politiek probleem en een armoedeprobleem. Verder bezuinigen op
ontwikkelingssamenwerking maakt de kans op desastreuze, dodelijke
gevolgen bij rampen alleen maar groter. Graag hoor ik hier een reactie
van de staatssecretaris op.
Humanitaire hulp zou ingezet moeten worden waar die echt nodig is, als
het niet anders kan en als andere vormen van hulp lastig of niet te
organiseren zijn. In veel gebieden lijkt de internationale gemeenschap
inclusief Nederland liever langdurig dure humanitaire hulp te verlenen
dan urgent te werken aan politieke en structurele oplossingen. Graag wil
ik daarop een reactie van de staatssecretaris.
Coördinatie lijkt wel een geloofsartikel geworden, terwijl de huidige
mechanismen vooral in crisissituaties geen effectieve actie teweegbrengen maar resulteren in doorslaande bureaucratie. Uit de praktijk is
veel kritiek op het VN-clustersysteem. Je kunt hier praktische en politieke
vraagtekens bij zetten. Dat geldt ook voor het VN-noodhulpfonds. Dat kan
sneller, effectiever en flexibeler. Zet geld strategisch in op bewezen
effectiviteit. Coördinatie is niet waardevrij. De VN moeten onafhankelijke
humanitaire hulp coördineren, terwijl zij actief partij zijn in een aantal
conflicten. Denk maar aan Congo of Somalië. Deelt de staatssecretaris dit?
Welke lessen trekt hij daaruit? Wat gaat hij daar concreet aan doen?
Tot slot, de verantwoording. In de nota mis ik een operationalisering met
duidelijke, controleerbare doelstellingen, ook op het gebied van de
kanaalkeuze, niet alleen in budgettair maar ook in kwalitatief opzicht.
Neemt de staatssecretaris bij de beoordeling van de verantwoording mee
dat het inherent is aan deze vorm van hulp dat er dingen misgaan?
De heer De Lange (PvdA): Voorzitter. De brief die we vandaag bespreken,
stelt teleur. Ik zie er geen fundamentele analyse in. Er is geen fundamentele analyse gemaakt van potentiële omvang, aard en oorzaken van
rampen die op ons af gaan komen. Er is ook geen uitgewerkte strategie
voor een integrale aanpak van het voorkomen en zo goed mogelijk
managen van rampen inclusief de exit uit de noodhulp. Er is geen plan
van aanpak om de capaciteit van bijvoorbeeld de VN-organisaties te
verbeteren. Ik kan er niet veel anders van maken dan dat ik het een wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

4

impressionistische weergave vind van belangrijke thema’s in het jargon
uit het vocabulaire van de noodhulp. De inzet van dit kabinet steekt wat
magertjes af bij de inzet van de Britse regering, die heeft gezorgd voor
een uitstekende review, de Humanitarian Emergency Response Review.
Daar had de regering toch een voorbeeld aan kunnen nemen?
Terwijl wij nu met elkaar spreken, tekent zich in de Sahel een nieuwe
humanitaire ramp af. Zoals mijn collega van GroenLinks net zei: nu
ingrijpen kan erger voorkomen. Wat doet de regering daaraan?
Ik kom nog even op de rampen die op ons af gaan komen. De kans dat
natuurrampen toenemen, is ongeveer 100%, maar ook door conflicten,
bevolkingsgroei en watertekorten zullen rampen in frequentie en in
omvang toenemen. Dat zou toch tot grote urgentie moeten leiden? Maar
nogmaals, er spreekt niet veel urgentie uit de brief. De missie van de
staatssecretaris is – dat moet hij toegeven – om binnen de Nederlandse
mogelijkheden er alles aan te doen om te voorkomen dat er slachtoffers
vallen. Zijn missie is dus om weerbaarheid van mensen in rampgevoelige
gebieden te vergroten, en niet om pleisters te blijven plakken.
Ik ga in op drie concrete punten: het inzetten op preventie, het verbeteren
van het functioneren van de Verenigde Naties en het managen van de exit
uit de noodhulp, het bekende linking relief and development. Ten eerste
kom ik op de inzet op preventie. Als we iets hebben geleerd in de
afgelopen jaren, dan is het dat we meer moeten inzetten op preventie, de
bekende disaster risk reduction. Dan gaat het om de capaciteit van zowel
lokale gemeenschappen als lokale overheden om beter om te gaan met
rampen. Die capaciteit moet versterkt worden. Dat vraagt bijvoorbeeld om
ontschotte budgetten van organisaties die werkzaam zijn op dit terrein.
Hoeveel geld is er beschikbaar voor ontschotte budgetten, waarmee het
mogelijk gemaakt moet worden dat organisaties die in het veld werken,
efficiënt datgene kunnen doen wat het beste is in de lokale context om
weerbaarheid te vergroten?
Ik kom op de Verenigde Naties. Verreweg het meeste geld voor noodhulp
gaat naar de Verenigde Naties. Dat is op zichzelf prima. Nederland moet
vooral het Central Emergency Response Fund (CERF) van de VN blijven
steunen, hoewel betere analyse vooraf van welk hulpkanaal het beste
geëquipeerd is om iets aan een bepaalde ramp te doen, ook nodig is. Op
het gebied van directe noodhulp is veel verbeterd in de afgelopen jaren.
Grootschalig sterven is gelukkig niet meer voorgekomen, maar er is nog
erg veel ruimte en noodzaak voor verbetering. In de brief staat bijvoorbeeld: meer aandacht vragen voor beter functioneren van de Verenigde
Naties. Dat klinkt niet echt als een ambitieus en concreet plan van aanpak.
Wat wil de regering doen om de zogenaamde clusterbenadering binnen
de Verenigde Naties te verbeteren, zodat er niet alleen informatie wordt
uitgewisseld tussen clusters, maar er ook leiderschap en sturing gaan
plaatsvinden? Wat gaat de regering doen om ervoor te zorgen dat er een
verbeterde, gezamenlijke needs assessment komt en permanente
data-analyse gaat plaatsvinden, met name tijdens een ramp, om te
voorkomen dat organisaties over elkaar heen buitelen in het uitzenden
van consultants die allemaal steeds hetzelfde gaan onderzoeken? Wat
gaat de regering doen om de verantwoording door de Verenigde Naties
over bestede hulpgelden te verbeteren? Nederland is deel van de VN. Wij
zijn de VN. De VN zijn van ons. Daarom zou de PvdA graag zien dat de
regering nauw met de Britten gaat optrekken om het functioneren van de
Verenigde Naties op het terrein van noodhulp te verbeteren.
Ik kom op het managen van exit uit de noodhulp. Een slogan die we al
jaren horen, is: linking relief and development. Ik kan mij herinneren dat al
tien jaar geleden daarover werd geschreven. De praktijk blijkt dus
behoorlijk lastig en weerbarstig te zijn, maar ik zie weinig ambitie bij de
regering om hier echt handen en voeten aan te geven. In bijvoorbeeld de
Democratische Republiek Congo is al jaren sprake van een noodsituatie.
De DRC blijft hangen in de noodhulp. Er is geen samenwerking met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

5

lokale overheid. De Verenigde Naties blijven gezondheidszorg,
huisvesting, water etc. humanitair aansturen. Lokale overheden worden
niet versterkt. De Food and Agriculture Organization (FAO) gaat niet aan
de slag met het verbeteren van lokale landbouw. Wat doet de regering om
deze vicieuze cirkel te doorbreken?
Ik vraag de staatssecretaris om voor de zomer de Kamer een uitgewerkt
operationeel plan toe te zenden, waarin hij onder andere ingaat op de
inzet voor disaster risk reduction, ontschotte budgetten, linking relief and
development en het concreet verbeteren van het functioneren van de
Verenigde Naties.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Allereerst kom ik op de
actualiteit. We hebben gehoord en gelezen dat in de Sahel weer grote
hongersnood is uitgebroken, en dat Nederland alweer een bijdrage aan de
bestrijding daarvan heeft geleverd. Dat is positief. We hebben gelezen dat
de begrotingssteun aan Mali stilligt. Hoe zit het dan met de nood daar?
Wij kunnen toch niet al onze hulp aan dat land stopzetten? Als hulp daar
nog wel nodig is, dan zouden we via het multilaterale kanaal of via het
particuliere kanaal een en ander kunnen doen.
We hebben tijdenlang gehoord over de droogte in Ethiopië. Hoe staat het
nu met die droogte? Tegelijkertijd hebben we gehoord dat Ethiopië net
een honderdtal tanks heeft aangekocht van de Oekraïne voor 100 mln.
Syrië valt Libanon zelfs aan. Heeft dat ook effect op de vluchtelingenstromen van Syrië naar Libanon? Is daar de nodige zorg voor?
Ik kom op de beleidsbrief van de staatssecretaris zelf. Ik ben blij dat hij
heeft gezegd: laten we vooral alles inzetten op het voorkomen van
noodhulpsituaties. Ook de staatssecretaris zegt dus dat je heel veel geld
moet betalen als je in zo’n situatie komt. Alle lof dat er veel meer aandacht
voor de oorzaken is.
Ik heb net hiervoor met een aantal landendirecteuren van de ZOA
gesproken, die rechtstreeks uit Sudan en Ethiopië komen. Ik heb hun
gevraagd: wat zou je kunnen doen om vluchtelingen en met name
droogte te voorkomen? Zij zeiden dat Ethiopië in principe in staat moet
kunnen zijn om, als er in één deel, namelijk in het oosten, sprake is van
droogte, in andere delen van het land voldoende reserves op te bouwen,
zodat het droge deel van voedsel kan worden voorzien, maar dat er dan
wel geïnvesteerd moet worden in food security, voedselveiligheid. Dat
vraagt dus om een langere betrokkenheid van Nederland bij de landbouwsector. Gelukkig heeft deze staatssecretaris landbouw en food security als
belangrijke speerpunten aangemerkt.
Niet alleen koopt Ethiopië tanks aan, maar in het land staan ook nog
steeds twee legers tegenover elkaar. Ik heb dat in het vorige debatje ook
gezegd. Er wordt gesproken over disaster prevention, maar ook conflictpreventie en conflict resolution zouden belangrijke onderdelen moeten
zijn van de strategie van de staatssecretaris om rampen en vluchtelingenstromen te voorkomen, want het conflict duurt maar en duurt maar. Dat
kost enorm veel geld, dat men anders had kunnen besteden aan
landbouw.
Ik kom meteen op de focus van ontwikkelingssamenwerking. We hebben
verschillende gesprekken gehad over de strategische regio’s, vorige week
nog. Is de staatssecretaris, nu hij inzet op preventie – even los van de
vraag wat je moet doen op het moment dat er een ramp uitbreekt – dan
ook bereid om te focussen op een aantal landen? Hij zegt dat we dat
eigenlijk zouden moeten doen met vijftien partnerlanden, maar dan
betreft het nog een heel groot gebied. Sommige partnerlanden zitten ook
niet te springen om disaster risk reduction. Is de staatssecretaris bereid
om misschien nog meer te focussen op een aantal landen, bijvoorbeeld in
de Hoorn van Afrika? Je kunt je geld, vooral als je het vermindert, maar
één keer uitgeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

6

Ik kom op de sectoren. Ik ben blij dat de staatssecretaris zegt: laten we
focussen op water en landbouw, want die zijn onze specialiteit; dat
hebben we met de partnerlanden ook gedaan, dus laten we dat doorzetten
in de noodhulp. Ik steun dat.
Mijn collega’s hebben ook al gesproken over de coördinatie. De staatssecretaris zegt dat clusterbenadering in principe een goede benadering is,
maar dat daar nog veel in verbeterd moet worden. Ik heb het zelf zien
functioneren in Haïti, toen de ramp daar uitbrak. Ik was blij verrast dat het
daar in principe goed functioneerde. Er was enige onduidelijkheid in het
begin over de vraag wie dan die clusters zouden moeten voorzitten. Men
hoopte dat de VN die rol meteen zouden oppakken. Dat is niet gebeurd.
De VN kwamen er pas later in. Het Rode Kruis en andere organisaties
hebben toen de coördinerende rol opgepakt. Wat zou een verdere
verbetering van die clusteraanpak moeten zijn, ook in het kader van de
Transformative Agenda?
De coördinatie van de wederopbouwhulp. We zijn internationaal nog
steeds in verlegenheid, omdat we niet goed weten aan wie we de
coördinatie van de wederopbouwhulp moeten overlaten. Ik kan mij
herinneren dat Jan Pronk vijftien jaar geleden een notitie schreef over
development during conflict, wederopbouw, en wie dat zou moeten
coördineren. In Haïti zag ik ook weer de spanning tussen het United
Nations Development Programme (UNDP) aan de ene kant en de
Wereldbank aan de andere kant met de commissie van Clinton, die de
projecten moest beoordelen. Wat is de visie van de staatssecretaris op de
wederopbouwfase? Welk VN-orgaan zou die moeten coördineren? Voor
de noodhulp is dat bepaald: de Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA). Maar wie zou de hulp voor de wederopbouwfase
moeten coördineren?
Over de Nederlandse ngo’s en hun betrokkenheid zegt de staatssecretaris:
de keuze voor ngo’s moet gebeuren op basis van behoefte en effectiviteit.
Dat onderstreep ik, maar dat is wel theorie, omdat in de praktijk 85% à
90% van die fondsen via de multi’s weggaat. Dat kan ook niet anders,
want de staatssecretaris heeft minder fondsen. De Nederlandse ngo’s
worden echter steeds minder ingeschakeld bij noodhulpsituaties, terwijl
zij juist het meest in de haarvaten van de samenleving in de rampgebieden terechtkomen. In de hoofdsteden zitten de grote multilaterale
kantoren. Kilometers verderop zijn er steeds minder van die kantoren.
Daar gaan de ngo’s zitten. Ik vraag dus ook graag aandacht voor die
ngo’s.
In die procedure zien we dat het minstens drie maanden duurt voordat het
ministerie uitsluitsel geeft over de vraag of een project van een ngo
gefinancierd wordt. Het gaat hierbij om rampen. Kan dat niet veel sneller?
Kan dat niet binnen drie, vier weken gebeuren?
Mevrouw De Caluwé (VVD): Voorzitter. Noodhulp is een heel specifiek en
apart onderdeel van het totaal aan inspanningen op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking. Daarmee heb ik de eerdere vraag van de
heer El Fassed ook beantwoord. Rampen houden zich niet aan grenzen
van partnerlanden en stellen hulporganisaties voor grote logistieke en
materiële uitdagingen. Nederland hecht waarde aan het bieden van hulp
in gebieden die dat nodig hebben. Dat wordt eens te meer gedemonstreerd door de inzet van extra middelen in de Hoorn van Afrika terwijl het
budget voor 2011 destijds al op was. De VVD is echter tegen een vast
percentage van het OS-budget voor humanitaire hulpverlening. 10%
Official Development Assistance (ODA) aan noodhulp is aardig als
indicatie, maar dat mag niet leiden tot cijferfetisjisme.
Uit de evaluaties van de hulpverlening in Haïti blijkt dat de inzet goed is,
maar dat er nog wel stevige kanttekeningen bij te plaatsen zijn. Veel
gelden worden overgeheveld naar lokale organisaties en zijn vervolgens
niet meer te volgen. Bovendien staat nog een heel groot deel van de door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

7

de Nederlandse belastingbetaler gedoneerde gelden op bankrekeningen
rente te trekken, terwijl voor veel mensen in Haïti de situatie twee jaar na
dato nog erbarmelijk is.
De internationale coördinatie laat ook te wensen over. Waarom staat er
nog zo veel geld voor Haïti ongebruikt op de bank? Zijn er mogelijkheden
om dat geld gedeeltelijk door te sluizen naar andere brandhaarden? Waar
ligt de grens tussen noodhulp en OS nu de hulp aan Haïti jaren blijkt te
duren?
De brief van de staatssecretaris over humanitaire hulpverlening is erg
algemeen gesteld. Het kan nog vele kanten op. Net als mijn collega’s, met
name de heer De Lange van de PvdA, heb ik er behoefte aan om het
concreter te maken. Om dit te doen zal ik aan de hand van een drietal
landen nog enkele observaties maken en enkele vragen stellen.
Allereerst kom ik op Kenia. De staatssecretaris heeft in zijn brief over
humanitaire hulp aangegeven dat zal worden ingezet op voorkoming van
rampen, zowel in aanloop naar als na afloop van. In de Hoorn van Afrika is
de hongersnood net voorbij verklaard. Voor Kenia zijn er meerjarenplannen met concrete doelen op het gebied van water, landbouw en
veiligheid. De link met de logistieke problemen die bijdroegen aan de
humanitaire ramp in het noorden, wordt niet specifiek gelegd. Is
voorkomen van een volgende ramp expliciet meegenomen in de
OS-plannen voor Kenia? Zo ja, hoe?
Nederland is voorzitter van de groep donoren op humanitair gebied. Wat
is voor Nederland exact de rol in de toekomst? Hoe wordt een en ander
afgestemd met andere donoren? Hoe wordt gewerkt aan de coördinatie
die zoals blijkt uit het evaluatierapport over Haïti, nodig is? Wat gaat de
staatssecretaris doen om te bevorderen dat de coördinatie binnen OCHA
verder verbetert?
Mali is al heel lang een partnerland van Nederland. De invloed van
Nederland in Mali heeft er mede toe geleid dat Mali een partnerland is
gebleven. Al jaren is de situatie in de regio kwetsbaar. Dit is nog eens
versterkt door groepen gewapende mensen die na de revolutie van Libië
de grens van onder andere Mali zijn overgestoken. Naast een militaire
coup heeft Mali ook te kampen met een naderende hongersnood. Gelet op
de brief van de staatssecretaris, moet hier het volgende gebeuren:
benodigde preliminaire maatregelen in kaart brengen; lokale capaciteit en
structuren opbouwen; met lokale partners en internationale partijen
samenwerken; de fysieke toegang tot getroffen gebieden in kaart brengen.
Hoe gaat de staatssecretaris dit bevorderen? Wiens medewerking is
nodig? Op welke wijze wordt dit ingestoken? Hoe verhoudt dit zich tot het
recente opschorten van OS-gelden in die regio?
Ik kom als laatste op Zuid-Sudan. We zitten nog maar net in Zuid-Sudan.
Daar doet de Europese Unie de coördinatie. Nederland presenteert in haar
meerjarenplan een eigen plan met eigen middelen waarbij aangegeven is
dat voor het Joint Donor Team vooral een rol is weggelegd bij crosscutting issues. In de regio dreigt een voedseltekort. Tegelijkertijd nemen
de spanningen tussen Sudan en Zuid-Sudan toe. Gisteren heeft de
Veiligheidsraad daar nog een uitspraak over gedaan. Wat is de rol van
Nederland in deze gecompliceerde situatie op het gebied van humanitaire
hulp? Hoe wordt hulp opgezet en gecoördineerd?
Mevrouw Hachchi (D66): Voorzitter. Bij humanitaire rampen, natuurlijk of
man-made, hebben wij de plicht om te helpen. Bij levensbedreigende
situaties moeten wij de meest kwetsbare mensen steunen. Zelfs de
grootste criticaster in de Kamer, de PVV, is voor noodhulp. In het
verkiezingsprogramma van de PVV staat: wij willen af van ontwikkelingshulp; alleen noodhulp blijft bestaan. Deze invloed zagen wij ook terug
in een van de belangrijkste stukken van het kabinet: de basisbrief
Ontwikkelingssamenwerking. Ondanks bezuinigingen van ruim 900 mln.
werd in die brief uit november 2010 het centrale noodhulpbudget ontzien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

8

van kortingen. Er werd dus niet bezuinigd op noodhulp. Dit bleek geen
slecht idee, want begin september was het potje al leeg, met nog vier
maanden te gaan. De staatssecretaris beloofde toen dat hij geld zou
vinden als de nood aan de man was. Dit heeft hij ook een paar keer
gedaan, maar hij heeft het noodhulpbudget voor 2012 niet verhoogd, en
ook niet op peil gehouden. Er zou zelfs 31 mln. afgaan in 2012. Van 250
mln. zouden we gaan naar 219 mln. In de jaren daarna zou het afbouwen
tot 205 mln. De Kamer heeft dit met amendementen gedeeltelijk teruggedraaid. We hebben dit al besproken, maar nogmaals stel ik de vraag:
waarom? Het vorige potje was in september leeg. Het potje is nu kleiner.
Garandeert de staatssecretaris nog steeds dat hij budget gaat zoeken als
dat nodig is?
Is het logisch om te korten op noodhulp, gelet op de reële ontwikkelingen? D66 denkt van niet. Ja, wij zijn voor efficiëntere hulp, minder
versplintering, directere hulp aan de bevolking in plaats van langs allerlei
bureaucratische kanalen, maar dat betekent niet dat we moeten bezuinigen. Uit het World Disasters Report van het Internationale Rode Kruis
blijkt dat in 2010 veel meer mensen zijn omgekomen door rampen dan in
de tien jaar daarvoor. Volgens het Internationale Rode Kruis werden in
2010 ruim 300 miljoen mensen getroffen door rampen. Dat is een
toename van 25% ten opzichte van 2009. De financiële schade is in die
periode bijna verdrievoudigd. Een belangrijke oorzaak van deze
problemen is klimaatverandering. Als we vandaag naar de wereld kijken,
zien we vooral in Afrika grote problemen, in de Sahel, in de Hoorn van
Afrika en nu ook in West-Afrika. Gisteren heeft Oxfam Novib de noodklok
geluid. De organisatie waarschuwt voor een mogelijke catastrofe door
voedseltekorten in Niger. Daarvoor is direct minstens 10 mln. nodig. Hoe
beoordeelt het kabinet deze oproepen gezien het slinkende budget?
Worden de criteria aangepast? Of zegt de staatssecretaris: nee, we kijken
ernaar zoals wij altijd deden en zullen budgetten aanvullen wanneer dat
nodig is? Met de korting van bijna 1 mld. op ontwikkelingssamenwerking
is er namelijk weinig flexibiliteit meer voor de staatssecretaris.
De heer Irrgang (SP): Ik heb een vraag voor mevrouw Hachchi. Wij delen
de noodzaak dat er geld komt als er ergens een ramp plaatsvindt en dat
dat budget dan zo groot mogelijk moet zijn. Ik heb bij de begroting voor
dit jaar, 2012, een groot aantal amendementen ingediend, die gelukkig
ook zijn aangenomen. Ik heb het precieze bedrag niet in mijn hoofd, maar
daarmee red ik die 10 mln. wel. Maar D66 en GroenLinks hebben tegen al
die amendementen gestemd. Is het, gelet op al die mooie woorden, dan
niet goed als D66 zich in het vervolg wat constructiever opstelt als fracties
in de Kamer bekijken hoe dat budget verhoogd kan worden ten koste van
minder effectieve programma’s, zoals het subsidiëren van de privatisering
van water, in plaats van dat D66 overal een beetje de tegenpartij is?
Mevrouw Hachchi (D66): Het is goed dat de heer Irrgang deze vraag stelt,
want dan kan ik helderheid geven. Ten eerste had D66 niet willen
bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Ten tweede zijn er meerdere
programma’s die belangrijk zijn voor effectieve ontwikkelingshulp.
Daarover kunnen wij van mening verschillen. Noodhulp vinden wij ook
belangrijk. Onze partij heeft steeds kritisch gekeken naar alle voorstellen.
Een amendement in dat verband hebben wij wel gesteund. Wij hebben
ook meegedacht, maar als amendementen worden ingediend, dan wordt
daar dekking voor gezocht. In die dekking kunnen wij ons niet altijd
vinden, omdat wij andere programma’s ook belangrijk vinden. Het is dus
een kwestie van kiezen tussen twee kwaden. Dit kabinet heeft het
uitgangspunt gekozen om te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking.
Wij hebben steeds zorgvuldig de afweging gemaakt welke amendementen
wij steunen en welke niet. Dat doet niets af aan het feit dat wij noodhulp
ook belangrijk vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

9

De heer Irrgang (SP): Je moet ook keuzes maken in de politiek. Een van
die amendementen ging bijvoorbeeld over een programma voor de
versterking van goed bestuur van Indonesië, een G20-land waar het
gelukkig heel goed mee gaat. Het zou ook voor de D66-fractie niet de
eerste prioriteit moeten zijn om daar geld aan te geven in plaats van aan
rampen, waarvoor het budget omlaag ging. Had de D66-fractie zich toen
niet wat constructiever moeten opstellen in plaats van nu te betreuren dat
het budget onder druk staat? Dat zijn nu eenmaal de omstandigheden
waar wij allemaal mee te maken hebben, maar de D66-fractie is tegen alle
voorstellen.
Mevrouw Hachchi (D66): D66 is een constructieve partij. Wij hebben elk
amendement beoordeeld en goed bekeken. Het is heel simpel om te
stellen dat wij die dekking hebben gevonden in een potje dat voor goed
bestuur in Indonesië is bedoeld, maar wij weten ook allemaal dat
sommige potjes verplicht zijn voor de lange termijn. Maar nu wordt het
iets te technisch. Ik probeer het simpel te houden. Het is dan ook lastig om
uit die potjes dekking te vinden. Wij hebben steeds kritisch gekeken naar
die dekkingen. Wij zitten in hetzelfde kamp. Wij vinden allebei dat
ontwikkelingssamenwerking belangrijk is en dat daar niet op bezuinigd
zou moeten worden, maar op een gegeven moment moet je keuzes
maken. Wij kunnen net zo goed alle amendementen steunen omdat wij ze
sympathiek vinden, maar wij moeten ook verantwoordelijkheid dragen en
kiezen voor de juiste dekking. Die was er niet altijd.
Voorzitter. De mooie ambities spatten af van de notitie. Hulp aan mensen
in nood. De staatssecretaris heeft het over zelfredzaamheid en veerkracht,
effectiviteit door minder overlapping, meer coördinatie, humanitaire
toegang en neutraliteit, en meer en betere verantwoording. Wie kan
daartegen zijn? Maar ondanks de toelichting bij de notitie blijft bij mij de
vraag hangen hoe wij dat gaan realiseren. Ook is de staatssecretaris
summier op sommige punten. Zo wordt het betrekken van vrouwen bij
een en ander onontbeerlijk genoemd, maar verdere uitwerking blijft uit.
Ik hoef geen details, maar de uitwerking had op veel punten beter
toegelicht kunnen worden. Er valt namelijk ook veel te leren uit de
praktijkvoorbeelden in landen als Haïti, Pakistan en Somalië. Kan de
staatssecretaris toelichten wat de Nederlandse inzet is op coördinatie? Wij
weten allemaal dat het aantal spelers op het terrein van noodhulp
toeneemt. Wat is de Nederlandse inzet in Europese context, maar vooral
ook in de context van de Verenigde Naties?
De staatssecretaris legt in zijn brief mooie ambities neer, maar wat doen
wij als puntje bij paaltje komt, het potje leeg is en wij nog steeds
verzoeken krijgen? Is er dan nog flexibiliteit? Hoe gaan wij deze mooie
woorden op de grond waarmaken?
De heer Driessen (PVV): Mevrouw Hachchi heeft het over «als puntje bij
paaltje komt». De heer Irrgang had het zojuist over amendementen waarin
staat dat wij wat meer geld aan noodhulp zouden kunnen geven en wat
minder aan een G20-land als Indonesië. Waarom stemt de D66-fractie, als
puntje bij paaltje komt, tegen dat amendement? Het antwoord dat ik net
hoorde, met alle respect, is namelijk zo vaag als maar zijn kan.
Mevrouw Hachchi (D66): Een antwoord dat de heer Driessen niet zint,
kan heel makkelijk als vaag worden bestempeld. Ik ben er heel duidelijk in:
D66 kijkt heel zorgvuldig naar dekkingen. De amendementen zijn leuk en
sympathiek. Wij vinden ze ook belangrijk en staan erachter, alleen moet je
zorgvuldig zijn als het om de dekking gaat. Ik weet dat zorgvuldigheid,
feiten en juiste dekking niet de sterkste kanten zijn van de PVV-fractie.
Bovendien gaat het hierbij niet alleen om een G20-land. Het gaat er ook
om dat je kijkt of iets überhaupt mogelijk is, omdat bepaalde zaken in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

10

begroting van Buitenlandse Zaken verplicht zijn voor een langere periode.
Dan kan het nog steeds geen geschikte dekking zijn.
De heer Driessen (PVV): D66 geeft dus liever geld aan G20-land
Indonesië, aan Rwanda, dat ook een van de dekkingen was, en aan het
privatiseren van waterleidingen dan aan noodhulp. Zo simpel is het.
Mevrouw Hachchi (D66): D66 staat voor effectieve ontwikkelingssamenwerking. Noodhulp is daar een deel van. Er is een groot deel ontwikkelingssamenwerking dat fundamenteel verbetering brengt in landen die dat
hard nodig hebben. Dat zijn landen waar de PVV-fractie niet altijd voor
staat. Er zijn heel veel landen waar de PVV-fractie liever geen geld voor
ontwikkelingssamenwerking naartoe ziet gaan. Voor D66 blijft noodhulp
belangrijk, maar je moet zorgvuldig zijn met waar je het geld vandaan
haalt, zeker in tijden waarin er gekort wordt. Dat doe je niet zomaar.
Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. Humanitaire hulp is de meest
onomstreden vorm van ontwikkelingssamenwerking. Je kunt er ook niet
tegen zijn. Als zich een ramp voordoet, mensen in nood zijn, het leven van
mensen in gevaar is, mensen alles kwijt zijn, dan zegt iedereen dat je
moet helpen. Toch is het goed dat wij kritisch kijken naar de manier
waarop wij deze absoluut noodzakelijke en onomstreden vorm van
ontwikkelingssamenwerking geven, omdat daaraan nog veel verbeterd
kan worden.
Mijn eerste vraag is dan ook: wat is de ambitie van de Nederlandse
regering? Uit rapporten van het OESO-DAC blijkt dat Nederland een
voortrekkersrol gespeeld heeft in het versterken van het wereldwijde
humanitaire systeem. Dat systeem gaat verder dan alleen het moment na
een ramp, hoe lang dat moment ook kan duren. Dat gaat verder dan het
beleidskader dat de staatssecretaris naar de Kamer heeft gestuurd. Dat
focust vooral op het moment na de ramp, maar het moet ook gaan om het
verminderen van het risico op een ramp. Mijn fractie mist een visie die
gericht is op het vergroten van de weerbaarheid van mensen in rampgevoelige gebieden. Het zou niet alleen moeten gaan om pleisters plakken,
maar ook om verder van tevoren bedenken hoe je dingen kunt
voorkomen.
Noodhulp is ook de meest lastige vorm van ontwikkelingssamenwerking,
omdat die vaak net in de moeilijkste gebieden aan de orde is. In die
gebieden moeten hulpverleners in een conflict of na een ernstige ramp er
maar het beste van proberen te maken onder de meest gebrekkige
omstandigheden, terwijl er steeds meer donoren betrokken raken bij
humanitaire hulp en de coördinatie daardoor een steeds grotere uitdaging
wordt. Mijn fractie heeft veel respect voor alle hulpverleners die hun werk
blijven doen in de moeilijkste situaties overal ter wereld. Maar het is beter
dingen te voorkomen dan te genezen, ook omdat noodhulp vergaande
ontwrichtende effecten heeft op een samenleving. De staatssecretaris zou
daarom preventie een grotere rol moeten laten spelen. Duurzame
ontwikkeling vanuit zijn speerpuntenbeleid sluit daar goed op aan, waarbij
wordt ingezet op veiligheid en ontwikkeling, water en voedsel. Dat zijn
cruciale voorwaarden om te voorzien in basislevensbehoeften. Maar hoe
zorgen wij in de partnerlanden voor een goede aansluiting tussen de
noodhulpsituatie en de overgang naar een meer structurele vorm van
ontwikkelingssamenwerking? Kan de staatssecretaris daarop ingaan?
Het is goed dat Nederland inzet op disaster risk reduction, preventie en
het beperken van de effecten van een ramp, maar welke prioriteiten stelt
de staatssecretaris binnen dit concept? Hoe wil hij, met het budget dat
hiervoor beschikbaar is, het risico op hongersnoden verkleinen en het
succes van de early warning systems vergroten? Wij krijgen signalen dat
in de Hoorn van Afrika opnieuw een hongersnood dreigt, een humanitaire
crisis. Hoe kunnen wij voorkomen dat rampen zich iedere keer weer op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

11

dezelfde plekken voordoen? Hoe schat de staatssecretaris dat in? Wordt
het drr-concept nu ook toegepast in de Hoorn van Afrika? Wordt daar
bijvoorbeeld ingezet op het vergroten van de responscapaciteit van lokale
regeringen, die toch als eerste in beweging zouden moeten komen?
Cruciaal voor het succes van noodhulp is de neutraliteit ervan. Dat is een
voorwaarde om het noodzakelijke werk goed te kunnen doen. De
staatssecretaris constateert in zijn brief dat door nieuwe donoren het
principe van neutraliteit in gevaar kan komen, terwijl de code of conduct
van het Rode Kruis daar heel duidelijk over is. Kan de staatssecretaris daar
nader op ingaan? Welke donoren bedoelt hij? En welk politiek overleg
vindt er plaats zodat alle deelnemende landen de principes van neutraliteit
als uitgangspunt van beleid nemen?
Ik kom op Haïti. Er is goed overlegd met de hulporganisaties. In haar
rapport heeft de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) kritiek op het versplinterde management van de Samenwerkende Hulporganisaties (SHO) en de verschillende vormen van verantwoording. De indruk van mijn fractie is dat van ngo’s en maatschappelijke
organisaties enorm veel verantwoording wordt gevraagd. Dat bleek ook
uit het rapport van en onze gesprekken met de Algemene Rekenkamer. Bij
hen wordt de lat heel hoog gelegd, maar hoe zit dat bij de multilaterale
organisaties? Naar ons idee is er een discrepantie tussen wat aan
verantwoording gevraagd wordt van de multilaterale organisaties en van
het maatschappelijk middenveld. Op wat voor manier wordt dat meer in
evenwicht met elkaar gebracht?
Er moet meer coördinatie komen. Er is al veel vooruitgang geboekt. Mijn
fractie is niet zo negatief over de clusteraanpak, die wij bijvoorbeeld in
Haïti gezien hebben. Maar ook hiervoor wil mijn fractie graag meer
concrete voorstellen van de regering zien. Dat gaat over de Transformative Agenda. Hoe worden de voorstellen van de staatssecretaris
operationeel gemaakt? Daarbij denk ik aan de inzet van Defensie in
noodsituaties. Wordt Defensie daarin meegenomen? Welke concrete
stappen gaan wij zetten? Welke plannen gaan wij klaar hebben voor
noodsituaties, die er helaas nog ongetwijfeld zullen komen?
Dit beleidskader is een goede eerste stap. Nu gaat het erom dit verder te
operationaliseren in een strategie met doelstellingen en resultaten. Is de
staatssecretaris het met mijn fractie erover eens dat een verdere
uitwerking nodig is? Zo ja, op welke termijn kan de Kamer die
verwachten? Wij horen weleens dat voorstellen maanden blijven liggen,
hetzij op ministeries, hetzij bij andere hulporganisaties. Dat zou toch in
eerste instantie aangepakt moeten worden?
De heer El Fassed (GroenLinks): Dat is een mooie ambitie van de
CDA-fractie als ik het zo hoor, maar die moet natuurlijk wel te betalen zijn.
In hoeverre gaat de CDA-fractie ervoor zorgen dat er voldoende geld
beschikbaar is? Mevrouw Ferrier heeft het over preventie. Is zij van
mening dat er ook een politiek aspect zit aan preventie? Zit er iets van
politiek handelen van een kabinet, politiek handelen in Europees verband
ofwel bilateraal politiek handelen aan het voorkomen van rampen en
conflicten?
Mevrouw Ferrier (CDA): Jazeker. Dat is precies de ambitie die ik bedoel,
waarbij dit beleidskader nog te mager is. Vandaar dat mijn allereerste
vraag was wat de ambitie is. Bij noodsituaties is een van de indrukwekkende maar tegelijkertijd complicerende factoren dat iedereen wil helpen.
Daarbij is coördinatie heel belangrijk. Dat begint met een politieke
oplossing. Die begint met overleg tussen donoren en het aanspreken van
de lokale regering.
De heer El Fassed (GroenLinks): Hoort daar bijvoorbeeld geen politieke
inzet bij voor het bestrijden van klimaatverandering of voor structurele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

12

oplossingen voor langdurige, bijna chronische noodhulpsituaties? Daar
zijn politiek handelen en politieke oplossingen juist noodzakelijk bij. Ik
maak uit de woorden van mevrouw Ferrier op dat zij teleurgesteld is in het
handelen van de regering en dat daar een tandje bij mag.
Mevrouw Ferrier (CDA): Ik vraag om meer ambitie. De vraag die ik heb
gesteld, heb ik al langer dan vandaag, namelijk: hoe gaan wij voorkomen
dat zich iedere keer in dezelfde gebieden dezelfde rampen voordoen?
Vandaar dat ik de speerpunten van de staatssecretaris goed vind
aansluiten bij het preventieve gebeuren en het inzetten op water en
landbouw. Dat heeft Nederland lang niet gedaan. Daarin zit het preventieve aspect. Op die punten wil ik concretere voorstellen zien. Die zijn er in
de basis, maar ze zijn nog niet toegespitst op noodhulp.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ethiopië is nog steeds een
partnerland. Daar staan de legers tegenover elkaar. Ethiopië schaft voor
100 mln. tanks aan, maar vraagt tegelijkertijd voedselhulp aan. Wat vindt
de CDA-fractie van dit soort tegenstrijdige berichten? Moet de Nederlandse regering Ethiopië daar niet veel strenger op aanvallen?
Mevrouw Ferrier (CDA): Vorige week heb ik in het overleg met de
staatssecretaris over de regionale benadering al gezegd hoe complex die
regio is en welke rol Ethiopië daarbij speelt. Het is van groot belang dat
wij de regering van Ethiopië kritisch blijven bevragen op wat daar
gebeurt. Dat doet de Nederlandse regering. Tegelijkertijd moet je kijken
naar de manier waarop je in een land als Ethiopië de enorme noden, die
er ook zijn, effectief kunt bestrijden zonder het die regering te gemakkelijk
te maken. Dat hoort nadrukkelijk bij ontwikkelingssamenwerking.
Uiteindelijk blijft dit soort zaken een prioriteit van de eigen regering. Het is
voor mij dus en-en. Nederland moet altijd druk blijven uitoefenen op een
regering om haar verantwoordelijkheid te nemen en vervolgens de keuzes
maken die daarbij horen. Tegelijkertijd moet Nederland het niet nalaten
als het op een effectieve en duurzame manier bepaalde noden kan
ledigen.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ethiopië geeft zo veel geld uit aan
Defensie. Het heeft net weer een oorlog ingezet. Zijn leger is net nog
Eritrea binnengevallen. Ethiopië ging grensconflicten aan met Eritrea. In
hoeverre is het dan verantwoord om bilateraal, overheid naar overheid,
hulp te geven aan Ethiopië? Moeten wij de voedselveiligheid in Ethiopië
niet veel meer via particuliere kanalen gaan geven?
Mevrouw Ferrier (CDA): Voor zover ik weet, gebeurt dat ook en heeft
Nederland een directe dialoog met de regering van Ethiopië. Die biedt de
gelegenheid om een zeer kritisch gesprek te voeren over deze zaak.
De heer Irrgang (SP): Voorzitter. Als zich ergens in de wereld een ramp
voltrekt van ongekende omvang, dan laat de Nederlandse bevolking zich
altijd van haar beste kant zien. Het is hartverwarmend om te zien dat
mensen overal in het land zich dan verenigen om geld in te zamelen voor
noodhulp. Bij een ramp zoals die in Haïti kun je het dan meemaken dat
Geert Wilders in het belteam zit naast de toenmalige minister voor
Ontwikkelingssamenwerking Bert Koenders. Dat ik dat nog mocht
meemaken. Ik zal het niet snel vergeten. Ik probeerde mij in de voorbereiding op dit debat voor te stellen dat Johan Driessen in een belteam zat.
Dat lukte mij nog niet helemaal, maar zelfs dat kan ik eigenlijk niet
uitsluiten.
De heer Driessen (PVV): We gaan een keer samen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

13

De heer Irrgang (SP): Ik ben vanzelfsprekend beschikbaar.
Helaas leert de geschiedenis dat rampen zich met enige regelmaat
voordoen. Een ander voorbeeld was de ramp in Niger een paar jaar
geleden. Toen werd al een jaar van tevoren gezegd: het gaat hier helemaal
fout met de oogst; als wij nu een beperkt bedrag van enkele tientallen
miljoenen beschikbaar stellen, kunnen wij een ramp voorkomen. Dat
bedrag kwam toen niet beschikbaar. Pas toen mensen letterlijk stierven
van de honger, kwam er iets op gang om daar wat aan te doen. Dan zijn
de menselijke kosten maar ook de financiële kosten natuurlijk veel hoger.
Dat is de paradox van noodhulp. Het is de meest ineffectieve vorm van
hulp. Zij heeft maar één doel: mensen in leven houden. Zij levert verder
geen enkele structurele oplossing. Tegelijkertijd is voor die meest
ineffectieve hulp het meeste draagvlak in ons land.
Helaas komen er ook steeds meer rampen door klimaatverandering. Er is
dus meer nodig. Tegelijkertijd hebben wij in Nederland een krimpend
budget. Het budget voor 2011 was uiteindelijk niet voldoende en het
tweede budget voor 2012 is kleiner dan in dezelfde periode in 2011.
Gelukkig is een aantal amendementen van mijn fractie aangenomen bij de
begrotingsbehandeling. Dank voor de steun van onder meer PvdA en PVV
om dat mogelijk te maken, maar het gevaar blijft dat dat ook in 2012 niet
voldoende zal zijn.
Ik kom op de notitie van de staatssecretaris. Ik kan mij niet voorstellen dat
hij deze notitie zijn meest ambitieuze ooit vindt, maar misschien gaat hij
mij verrassen in die zin dat hij daar anders over denkt.
De wereld reageert steeds sneller en beter op rampen. De Hoorn van
Afrika was daar een goed voorbeeld van. Daar kregen miljoenen mensen
relatief snel voedsel. Dat was nog steeds te laat, maar toch werd de
hongersnood uiteindelijk verholpen. Dat heeft onder andere te maken met
het noodhulpfonds, dat een paar jaar oud is. Maar het zou heel goed zijn
als men met dat fonds ook preventief kan optreden. Is dat al mogelijk?
Voor zover wij dat kunnen beoordelen, is dat niet zo. Zou Nederland er
niet voor moeten pleiten dat de wereld ook preventief kan optreden met
dat fonds, zeker als daarmee mensenlevens worden gered en financiële
kosten veel lager worden?
Ik kom op de verantwoording van de VN in vergelijking met wat van
Nederlandse ngo’s wordt gevraagd. Ik begrijp de irritatie van de Nederlandse ngo’s wel. Als Nederlandse ngo’s 1 mln. aan een organisatie
geven, die organisatie nog eens 9 mln. uit verschillende bronnen krijgt en
die organisatie dan 10 mln. verantwoordt, dan komt er over die andere
miljoenen een aparte verantwoording, omdat de Algemene Rekenkamer
dat zo belangrijk vindt. Daarbij slaat de balans tussen verantwoording en
effectiviteit een beetje door naar het eerste. Maar als 10 mln. uit verschillende bronnen in Nederland komt, is de verantwoording bij de VN
daarover ook niet altijd even goed. Zou Nederland daar niet op moeten
aandringen? Als er ergens namelijk nog wat verbetering in effectiviteit en
efficiëntie te behalen is, dan is het wel bij de Verenigde Naties. Graag krijg
ik daar een reactie op.
Bij humanitaire hulpverlening is neutraliteit van belang. Dat liet het Rode
Kruis zien na de Krimoorlog, maar dat weet de staatssecretaris vast beter.
De hulpverlener moet neutraal zijn op het slagveld en niet het doelwit
worden. Dat laatste is helaas steeds vaker het geval. In Sudan werden
hulpverleners weggestuurd. In Somalië kunnen westerse hulpverleners
eigenlijk niet meer werken, wat ook voor de verantwoording weer
ingewikkeld is. In Afghanistan zijn ze ook vaak doelwit. Daar vallen de
Nederlandse regering en de westerse landen op aan te spreken. Die zijn
daar deels verantwoordelijk voor.
Ik noem een voorbeeld. Nederland heeft een 3D-strategie, waarbij
hulpverlening in het verlengde wordt gezet van militaire operaties. Als je
dat doet, ben je hulpverlening met militaire strategie aan het vermengen.
Dan moet je niet gek opkijken dat hulpverleners daar worden gezien als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

14

onderdeel van de militaire strategie en dat ze doelwit kunnen worden.
Graag krijg ik daar een reactie op.
Het is ook Nederlandse ngo’s te verwijten als zij daaraan meewerken.
Organisaties als Cordaid en Save the Children hebben zich bijvoorbeeld
laten lenen voor het Dutch Consortium Uruzgan. Die organisaties nemen
hun eigen onafhankelijkheid niet erg serieus als ze ineens gaan samenwerken wanneer daar toevallig ook Nederlandse militairen zitten.
Mevrouw Ferrier (CDA): Ik zit even na te denken over wat de heer Irrgang
nu precies gezegd heeft over de neutraliteit, die voor mijn fractie ook heel
belangrijk is. Mijn fractie verbindt daar niet aan dat humanitaire organisaties, het maatschappelijk middenveld, nooit kunnen samenwerken met
militaire organisaties. Dat hoorde ik namelijk een beetje in de woorden
van de heer Irrgang. Juist in een situatie van nood heb je immers vaak de
slagkracht en mogelijkheden van Defensie nodig om hulp ter plekke te
krijgen. Hoe stelt de heer Irrgang het zich eigenlijk voor? Wat bedoelt hij
met die neutraliteit? Wat neemt hij het consortium kwalijk dat in Uruzgan
zo veel van de grond heeft gekregen? Wat had het anders moeten doen?
De heer Irrgang (SP): Mij is bekend dat mevrouw Ferrier hier anders over
denkt, maar dat is ook het probleem. Dat hele consortium had er nooit
moeten komen. Dat had in alle provincies van Afghanistan kunnen gaan
zitten behalve in Uruzgan.
Met militairen in de provincie en een Nederlandse overheid die spreekt
over een 3D-strategie laad je immers de verdenking op je dat je in het
verlengde van de Nederlandse militaire strategie in Uruzgan werkt. Daar
had het consortium zich nooit voor moeten lenen. Die vermenging vindt
ook plaats doordat militairen in hetzelfde gebied zogenaamd ook aan
ontwikkelingssamenwerking gaan doen middels kleine quick impact
projects, maar dat kunnen ze helemaal niet. Daarmee vermeng je dus die
rollen. Dat is de Nederlandse regering te verwijten, die bewust die
strategie hanteert en daarmee zelf het onderscheid verwarrend maakt, ook
in Afghanistan.
Mevrouw Ferrier (CDA): Wij verschillen hier inderdaad behoorlijk van
mening over. Ik zie juist de enorme meerwaarde van het traject, al is het
absoluut een leertraject. Ik ben het in zoverre met de heer Irrgang eens dat
moet worden afgetast wat precies wiens taak is, maar juist de complementariteit tussen ontwikkelingsorganisaties en Defensie, waarin wij
belangrijke stappen hebben gezet in Afghanistan, zeker in Uruzgan, is
voor mij een zeer interessante weg om verder te gaan en voor de SP niet.
De heer Irrgang (SP): Mevrouw Ferrier zegt het eigenlijk zelf al: er is
sprake van samenwerking tussen een onafhankelijke hulpverlener en een
militaire partij. Dat is precies wat je moet voorkomen, want hulpverleners
moeten onafhankelijk zijn van de strijdende partijen. Als zij gaan samenwerken met een van de strijdende partijen, dan zijn ze niet meer
onafhankelijk.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Vergeet de heer Irrgang niet onderscheid te
maken tussen langdurige OS-presentie in een land, mogelijkerwijs
gecombineerd met de 3D-benadering, en kortstondige noodhulp waar wij
het hier over hebben? Als er nood aan de man is, er een overstroming of
hongersnood is, je ergens een land ingaat om noodhulp te bieden, dan
concentreer je je daarop. Daar is de neutraliteit op van toepassing. De
3D-benadering heeft te maken met langdurigere OS-relaties.
De heer Irrgang (SP): Natuurlijk is er een onderscheid tussen noodhulp
en gewone hulp, maar ik hoef mevrouw De Caluwé echt niet uit te leggen
dat dat onderscheid gradueel is en het vaak om dezelfde organisaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

15

gaat. Dat is niet de essentie van de discussie. Het punt is dat Nederlandse
hulporganisaties de onafhankelijkheid van hulpverlening, ook noodhulpverlening, ter discussie stellen als zij die onafhankelijkheid zelf niet in de
praktijk naleven. Ook de Nederlandse regering werkt daaraan mee met die
3D-strategie. Dat is helemaal verkeerd.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Ik ben het met de heer Irrgang eens dat het
gradueel is. Alleen, je moet wel een onderscheid maken. Kijk bijvoorbeeld
naar Iran, waar we absoluut niet binnen zouden kunnen komen met een
OS-relatie en een 3D-benadering, maar waar we in het geval van een
acute noodsituatie zoals een aardbeving wel mogen binnenkomen en
noodhulp mogen verlenen. Dat onderscheid moet je maken.
De voorzitter: Mijnheer Irrgang kan gewoon «ja» zeggen.
De heer Irrgang (SP): Ik zou er nog een ding aan willen toevoegen. Het
gaat niet alleen om onafhankelijkheid bij noodhulp en humanitaire
hulpverlening, maar ook bij hulpverlening in bredere zin. In zoverre gaat
het uiteindelijk niet om het onderscheid tussen noodhulp en gewone hulp.
De heer Driessen (PVV): Voorzitter. Waar is ons geld gebleven? Dat is
vandaag de kernvraag. De Algemene Rekenkamer trekt in het rapport over
de hulpgelden voor Haïti de conclusie dat het volstrekt onduidelijk is waar
onze Nederlandse euro’s uiteindelijk terechtkomen. Zodra Nederlandse
hulpclubs hun miljoenen, waaronder ook veel Nederlands belastinggeld,
uitdelen aan hun koepelorganisaties en veldkantoren of zusterorganisaties, verdwijnt het zicht op de besteding van het geld. In de betogen
zojuist van de collega’s van GroenLinks en de Partij van de Arbeid werd
daarover met geen woord gerept, maar dat zou ik ook niet doen als ik een
arbeidsverleden had bij Oxfam Novib, ICCO of Cordaid.
Ik heb een aantal vragen voor de staatssecretaris. Hoe gaat hij ervoor
zorgen dat wij precies te weten komen hoe ons geld wordt besteed? Deelt
de staatssecretaris de mening dat onze hulpclubs alle centjes waarover zij
geen exacte verantwoording afleggen, gewoon op de rekening van de
donoren zouden moeten terugstorten? Is de staatssecretaris ook van
mening dat het wel wat minder kan met al die salarissen, toeslagen,
vliegtickets, huren en kantoorinrichtingen voor onze hulpverleners?
Bij de actie voor Haïti is bijna 112 mln. opgehaald, waarvan ongeveer 42
mln. aan belastinggeld. In 2010 was van die 112 mln. slechts ongeveer 41
mln. daadwerkelijk uitgegeven. Waar staan wij nu? Hoeveel geld is er op
dit moment in totaal uitgegeven? Hoeveel Haïtigeld zwerft er nog altijd
rond op de bankrekeningen van de hulpclubs? Hoeveel rente is er
inmiddels opgestreken? Is de staatssecretaris het met mij eens dat deze
wijze van opereren van onze hulpclubs het enthousiasme bij het grote
publiek voor volgende acties van Giro 555 niet echt zal vergroten?
De heer De Lange (PvdA): Laat ik een ding duidelijk maken. Ik ben daar
inderdaad niet op ingegaan, maar ik ben het met de heer Driessen eens
dat hulpgeld zowel van particulieren als via de belastingbetaler en de
overheid bij hulpclubs goed verantwoord moet worden. Waar ik ook
gewerkt heb, maakt helemaal niets uit: elke cent moet gewoon verantwoord worden.
De heer Driessen (PVV): Dat is heel mooi en dat voor een socialist.
Tot slot kom ik op een artikel van een tijdje geleden. In het de staatssecretaris welbekende NRC Handelsblad beschrijft hulpdeskundige Linda
Polman hoe de 13 000 hulpclubs in Haïti de facto een parallelle staat
creëren. Wat is de visie van de staatssecretaris hierop? Acht ook de
staatssecretaris deze ontwikkeling onwenselijk? Zijn 13 000 hulpclubs in
zo’n klein landje überhaupt niet iets te veel van het goede?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

16

De voorzitter: Het woord is aan de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken.
Staatssecretaris Knapen: Voorzitter. Veel dank voor de vragen en de
commentaren bij de notitie. Het is goed om daarover van gedachten te
wisselen en daar ook iets mee te doen. Inmiddels is het bijna twintig jaar
geleden dat er een notitie over dit onderwerp is verschenen. Zo vaak
gebeurt dat dus niet. Met het verschijnen van dit rapport wordt gemarkeerd dat we ook op het gebied van humanitaire hulp twintig jaar verder
zijn, een heel andere ervaring hebben opgedaan en een heel andere
attitude ten opzichte van heel veel rampen hebben aangenomen. Dat
heeft met allerlei zaken te maken. Allereerst is er de intensiteit waarmee
het nieuws tot ons komt en de snelheid waarmee het weer uit beeld
verdwijnt. Ook gaat het om de mate waarin beeld, associatie en emotie
een rol spelen in de relatie tussen analyse en evenement van humanitaire
hulp. Deze notitie is per definitie een worsteling tussen structuur en
evenement. Ik ben het ook niet eens met de heer Driessen; los van de
trilling kun je aardbevingen namelijk heel behoorlijk voorkomen. We
worstelen allemaal met het gegeven dat een ramp in het ene gebied veel
groter is dan in het andere gebied, om allerlei evidente redenen. Dit hangt
echter weer samen met structuren die je niet van de ene op de andere dag
kunt veranderen. Ook de hele discussie over de preventie, de disaster risk
reduction, is ingewikkeld. Volgend week spreekt het OESO-DAC weer over
de vraag hoe je dat meetbaar handen en voeten geeft. Als je het namelijk
heel sterk inperkt, mist het de breedte die nodig is om weerbaarheid te
creëren. Als je het echter wat breder formuleert, loop je het risico dat alles
diaster risk reduction genoemd mag worden, tot en met leren lezen en
schrijven toe. Dan ben je immers ook in staat om een rampeninstructie te
lezen. De discussie om dit zuiver te houden, is eerlijk gezegd knap
ingewikkeld.
De heer Irrgang heeft gevraagd of dit de meest ambitieuze notitie ooit is.
Dit is misschien niet de meest ambitieuze notitie, maar in ieder geval wel
een notitie die worstelt met het spanningsveld tussen structuur en
evenement. Daar hebben wij niet een-twee-drie een antwoord op. Wij
kunnen hooguit aangeven welke routes wij willen bewandelen.
Een van de dingen die wij hebben geleerd uit de rampen van de afgelopen
jaren, is hoe belangrijk het is om te werken met lokale capaciteit. Het idee
dat je allerlei organisaties invliegt die het wel even gaan regelen, leidt
betrekkelijk snel tot een terugval en niet tot een proces waarin de
overgang van rampenbestrijding naar een wat meer structurele wederopbouw ter hand kan worden genomen. Wat we ook geleerd hebben in de
afgelopen jaren – daarbij moeten we er altijd voor waken om die ene
ramp tot hoofdbestanddeel van een analyse te maken; soms hebben we
het dan over Haïti, maar dat is werkelijk niet de doorsneeomgeving van
armere landen waar rampen plaatsvinden – is dat we zo veel mogelijk
vraaggestuurd moeten proberen te werken. Uiteindelijk gaat het erom dat
lokale instituties, hoe zwak vaak ook, voldoende aan de knoppen zitten om
de vraag te kunnen bepalen. Pas dan heb je de kans om iets op te
bouwen.
Een humanitaire reflex is geen ambitie, dat is een compassie. Die
compassie is er in Nederland en dat is een geruststellende gedachte. De
ambitie komt pas kijken bij de effectiviteit, bij de afrekenbaarheid, bij de
transparantie en bij wat je verder kunt doen om structuren zo te organiseren dat het op die manier niet meer plaatsvindt. In die zin is het goed
om vast te stellen dat de overheid van een land dat door een ramp
getroffen wordt, eerstverantwoordelijk is bij de bestrijding ervan. Dat zijn
wij niet, dat is het land zelf, dat zijn de instituties aldaar. In het verleden
stelden wij weleens te snel vast: zij kunnen dat niet en dus gaan wij het
doen. Wij moeten eerst tot tien tellen. Je loopt namelijk het risico dat je
daadkracht voorwendt en dat je resultaten tegenvallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

17

Mevrouw Ferrier (CDA): Ik ben het heel erg eens met de staatssecretaris.
Ook ik heb in mijn inbreng gezegd dat de lokale overheden eerstverantwoordelijk zijn. Uit de woorden van de staatssecretaris proef ik echter dat
de ambitie pas daarna begint. Naar mijn idee zou het juist van de donoren
een van de belangrijkste ambities moeten zijn om die lokale overheden en
instituties aan te spreken op hun verantwoordelijkheden. Ik ben heel
benieuwd of dat gebeurt, om te beginnen op Europees niveau.
Staatssecretaris Knapen: De catastrofes en wat daarna gebeurt, is één
ding, maar preventie is een heel ander ding. Ik was bij de aardbeving net
ten zuiden van Jogjakarta. Toen reed ik vanuit die stad naar het zuiden en
zag overheidsgebouwen die voor de helft waren ingestort en voor de
andere helft onaangetast overeind stonden. Als je dan beter kijkt, zie je dat
bij het ene deel de betonwapeningen gevlochten zijn en bij het andere
deel niet. Je mag bijna vermoeden dat iemand het verschil tussen de
aanbesteding en kosten van het staal in zijn zak heeft gestoken. Dat heeft
te maken met goed bestuur, met corruptiebestrijding en met een vorm
van preventie die een heel ander effect heeft bij een aardbeving dan je in
eerste instantie zou denken. Een hele keten speelt daarin dus een rol.
Echter, wat de ambitie van het acteren daarna betreft, denk ik dat we op
de goede weg zitten met wat we in de afgelopen jaren successievelijk
hebben opgebouwd, namelijk de clusterbenadering. Die clusterbenadering is belangrijk om verantwoordelijkheden te identificeren en
daarover geen discussie te krijgen in de eerste 24 à 48 uur na een ramp en
dus ook om te weten wie met welke ambities waar terechtkan. Wat dat
betreft zijn we al volop bezig. OCHA speelt daarbij een belangrijke rol.
OCHA was in het begin een zwakke organisatie, maar heeft zich intussen
tot een heel serieuze organisatie ontwikkeld. Zij is klein, maar o zo
belangrijk voor het coördineren van de diverse activiteiten. Binnen de
Europese Unie zijn de Commissaris voor humanitaire hulp, mevrouw
Georgieva, en de Commissaris voor ontwikkelingssamenwerking, de heer
Piebalgs, samen bezig een zogenaamd «SHARE-programma» te ontwikkelen en we hopen dat het in mei op de agenda van de Raad Buitenlandse
Zaken komt te staan. In dat programma zullen ze verantwoordelijkheden
gaan delen, juist om de brug te slaan tussen noodhulp, humanitaire hulp
en wat je vervolgens opbouwt aan structuren om herhaling te voorkomen
en een zeker voordeel uit de ramp te halen. De sense of urgency krijg je
dan namelijk, met alles wat er gebeurd is, cadeau.
De heer El Fassed heeft over weerbaarheid gesproken. De verantwoordelijkheden zijn goed gedefinieerd. Wij zijn volop in discussie. Anders ook
dan de heer De Lange suggereert, voelen wij ons medeverantwoordelijk
en mede-eigenaar van de Verenigde Naties. Ik wil niet letterlijk herhalen
wat hij zei, maar het komt neer op «de Verenigde Naties zijn van ons». Dat
is niet zo. Er zijn nog een paar andere lidstaten bij betrokken, waaronder
een paar grote. Desalniettemin zijn wij betrokken bij overleg van OCHA en
overleg van de Wereldbank om de weerbaarheid te vergroten. Wij zetten
heel sterk in op de programma’s die de Wereldbank daarvoor ontwikkelt,
zoals het Global Fund for Disaster Risk Reduction, waar de Wereldbank nu
aan sleutelt. Wij steunen dat. Wij zijn ook actief in het kader van het
preventieprogramma van UNDP. Na de eerste hulp in de vorm van
voeding en een dak boven het hoofd, en de WHO-gezondheidshulp in de
vorm van injecties en dat soort snelle dingen die moeten gebeuren, zijn
wij ook bezig om te bezien hoe wij, met UNDP naast de Wereldbank in een
belangrijke rol, iets aan de volgende stap kunnen doen. Wij doen het zelf
ook; dat is misschien wel goed om hier te constateren.
Mevrouw De Caluwé heeft gevraagd hoe het staat met de noodhulp in de
strategische plannen voor de vijftien speerpuntlanden. Noodhulp zit niet
in de planning voor de bilaterale relatie. Daarvoor bestaan centrale
fondsen. Dat zou ook lastig te realiseren zijn. Wel doen we het volgende,
en dat heeft ook met weerbaarheid te maken. Met betrekking tot voedsel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

18

zekerheid in het oosten van Ethiopië hebben we het Productive Safety Net
Programme lopen. We proberen programma’s te ontwikkelen voor de
productie van voedsel, voor het voorraadbeheer van voedsel en voor de
financiële middelen om het evenwicht te bewaren en prijsschommelingen
te compenseren. Daar proberen we programma’s voor te ontwikkelen,
zodat voedselzekerheid – dat is op zichzelf een langdurig programma –
ook een relatie heeft met plotseling opduikende voedseltekorten in die
regio. Iets vergelijkbaars doen we in Kenia. Daar raakt de structuur dus
wel het evenement van de ramp en wat je daaraan op de wat langere
termijn kunt doen.
De heer De Lange (PvdA): Ik heb nog een vraag over het vorige punt.
Voor de goede orde: ik zei dat de VN óók van ons en natuurlijk van alle
landen is. Ongetwijfeld doet de Nederlandse regering van alles en vinden
er gesprekken plaats. Dat is echter nog wat anders dan een duidelijke
analyse en een groot plan van aanpak, zoals de Britten nu voorstaan. Trekt
de Nederlandse regering op basis van een gedeelde analyse en een
duidelijk plan van aanpak samen met de Britten op? Dat is iets anders dan
hier en daar dingen aan de orde stellen.
Staatssecretaris Knapen: Daar ben ik het niet mee eens. Ik vind dat wij
binnen de Europese Raden die gaan over internationale ontwikkelings- en
noodhulp, op een heel consistente en consequente manier deze onderwerpen aan de orde stellen, met als gevolg dat er een Europees
programma komt dat die combinatie probeert te realiseren. Ik hoop dat
het in mei op de agenda van de Raad staat, zodat we daarover met de
Kamer van gedachten kunnen wisselen en zij kan zien wat wij gedaan
hebben. Dat is geen kwestie van hier en daar iets aankaarten. Gisteren is
er in Kopenhagen nog over dit onderwerp gesproken. Dat proberen wij
ook consistent te doen. Wat de Britten betreft: wij proberen zo veel
mogelijk met de Europese Unie op te trekken. Wij hopen dat de Britten dat
ook zo veel mogelijk doen, want de leverage en de effectiviteit van een
gezamenlijk programma van de Europese Unie zijn groter dan de effecten
van een programma van één land. Dat gezegd zijnde, zie ik heel veel
goede dingen in wat de Britten doen. Er zijn echter ook dingen waarbij ik
vraagtekens plaats. Ik geloof niet, wat de Britten weleens suggereren, dat
het hele budget van DFID disaster risk reduction zou zijn. Dit maakt de
discussie, die misschien iets meer voor de bühne dan voor de analytische
realiteit bedoeld is, een beetje vaag. Ik geloof wel dat we ons voordeel
kunnen doen met het rapport dat de Britten vorig jaar hebben opgesteld.
De heer De Lange (PvdA): Ik ben verheugd over alles wat de staatssecretaris zegt. Als er dan een structureel plan aan ten grondslag ligt om het
functioneren van de VN te verbeteren, zou dat meegenomen kunnen
worden in dat geoperationaliseerde plan waarnaar ikzelf en een aantal
collega’s gevraagd hebben.
Staatssecretaris Knapen: Wat een operationeel plan betreft, lijkt het mij
wijs om als volgt te handelen. In het verlengde van de voorjaarsvergadering van de Wereldbank wordt gesproken over het door hen ontwikkelde Disaster Risk Reduction Faciliteit. Uiterlijk in juni hebben we ook het
SHARE-programma van de EU op tafel liggen. Bij internationale rampen
schikt de EU zich uiteindelijk ook au fond in het coördinatiemechanisme
van OCHA. Het lijkt mij goed om na de zomer in aanloop naar de
begrotingsbehandeling nog eens aan te geven dat er dan niet alleen aan
analyse maar ook aan uitwerking van die plannen op tafel ligt. Ik steek
mijn hand er niet voor in het vuur dat het in mei tijdens de RBZ gebeurt,
maar ik heb er na de discussies van gisteren en vorige week wel
vertrouwen in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

19

De heer El Fassed (GroenLinks): Het moet natuurlijk niet zo zijn dat de
afspraken die binnen de clusters zijn vastgelegd, zo rigide en vastgeklonken zijn dat je in een crisis de flexibiliteit mist om geld in te zetten op
de organisaties met bewezen effectiviteit. Een VN-organisatie heeft in het
ene land niet dezelfde sterkte of kracht als in het andere land. Door een en
ander rigide vast te leggen, bestaat het gevaar dat je juist de lokale
realiteit van de verschillende landen mist.
Staatssecretaris Knapen: Dit is inderdaad het kwetsbare punt. Enerzijds
wil je grote chaos voorkomen; de foto’s van het vliegveld in Haïti tijdens
de ramp lieten zien wat «chaos» in de praktijk betekent. Ga je die
bestrijden, loop je anderzijds het risico dat het wordt georganiseerd vanuit
de structuur van de «Oberste Heeresleitung», waardoor je geen rekening
houdt met de noodzakelijke flexibiliteit. Van belang is daarom het
volgende; de heer Voordewind sprak daar ook over en het lijkt mij een
valide punt. We zien dat OCHA, mede door de discussies van het
afgelopen jaar, heel goed in staat is om de hem toegewezen middelen
vervolgens aan ngo’s toe te wijzen. Het is dus niet zo dat middelen die wij
beschikbaar stellen via OCHA automatisch in het multilaterale kanaal
besteed worden. Als het goed is, wordt alleen gekeken naar wat hier, op
de grond, de meest effectieve, snelle, slagvaardige en betrouwbare
organisaties zijn waarmee wij kunnen schakelen. Daarvoor moet je altijd
zoeken naar een balans. Enerzijds is helderheid in verantwoordelijkheid
nodig, zodat niet iedereen door elkaar heen loopt. Anderzijds moet je
voorkomen dat die verantwoordelijkheid dusdanig ingevuld wordt dat
maar een paar organisaties het werk doen. Dan verwaarloos je namelijk
het nodige. Daar zijn we ook kien op.
De voorzitter: Ik wijs de commissieleden erop dat de staatssecretaris nog
nauwelijks is begonnen met zijn beantwoording. De vragen moeten dus
ook nog beantwoord worden.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik heb een vervolgvraag op de vraag van de
heer De Lange. Ik ben blij dat de staatssecretaris ervoor kiest om integraal
en effectief via de EU tot een integraal programma te komen. Ik had
gewild dat meer bewindslieden in dit kabinet zo dachten. Dat is prima,
maar de verbetering zit met name in de relatie tussen de EU en de VN. Ik
begrijp dat de staatssecretaris ons toezegt een brief te sturen waarin de
staatssecretaris ons uitlegt wat er terecht is gekomen van dat integrale,
Europese programma, ook in relatie tot de VN.
Staatssecretaris Knapen: Zoals gezegd, als we die twee agendahobbels
hebben genomen, hebben we een redelijk beeld van de nadere invulling.
Dan zullen we dat uiteraard met de Kamer delen. Soms ligt het echter ook
wat trivialer. Na de enorme explosie enkele weken geleden in Brazzaville
was de EU er bijvoorbeeld heel snel bij met een noodhulpmissie. De VN
en de EU kwamen elkaar bijna tegen in Brazzaville. Gegeven de
genoemde vooronderstelling is er toen onmiddellijk besloten dat de EU
zich ondergeschikt maakt aan hetgeen de noodhulporganisatie van de VN
op dat moment aan behoefte zag en aan coördinatiemogelijkheden wilde
ontvouwen. In de praktijk werkt het dan toch zoals het zou moeten
werken.
Mevrouw Hachchi (D66): Wanneer kunnen we die brief ontvangen?
Staatssecretaris Knapen: Ik zei na de zomer, want ik weet niet precies of
het SHARE-programma voor de zomer gereed is. Dan kan de Kamer hem
gebruiken in aanloop naar de begrotingsbehandeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

20

De heer Voordewind (ChristenUnie): De staatssecretaris noemde net
OCHA en ECHO en de onderlinge spanningen. Het is waar dat OCHA
gelden krijgt en dat de ngo’s daar subcontractoren van kunnen worden.
Mijn punt was echter dat OCHA de coördinerende rol heel snel moet
kunnen opnemen zonder vertraging en bureaucratie, maar dat dit niet per
se hoeft te betekenen dat die fondsen via OCHA bij die ngo’s uitkomen,
bijvoorbeeld grote ngo’s als World Vision, CARE et cetera. Waarom moet
dat soort organisaties indirect, via OCHA, gefinancierd worden? Financiering van de internationale ngo’s via OCHA en via hoofdkantoren zorgt
soms voor een vertraging van de financiering van meerdere maanden.
Het is oké dat de coördinatie via OCHA gaat, maar de financiering hoeft
niet per se via OCHA te verlopen.
Staatssecretaris Knapen: Ik zie het punt, maar ik ben het toch niet
helemaal met de heer Voordewind eens. Het nodige loopt via Nederlandse
ngo’s. Over de afgelopen drie jaar ging het om een bedrag van naar ik
meen 40 à 45 mln. voor noodhulp. Wij zijn er ook kien op. Nederlandse
ngo’s krijgen ook middelen van OCHA. In Mogadishu bijvoorbeeld zaten
we een beetje met de vraag welke organisatie handelingsbekwaam is,
snel kan opereren, de weg kent en de meeste zekerheid biedt dat zij niet
aan de verkeerde groeperingen besteedt. Toen merkten we dat OCHA ter
plekke het snelst de situatie kon analyseren en actie kon ondernemen. Als
OCHA dat bepaald heeft, zou je via een andere route dat geld kunnen
overmaken. Dat is een «technicality», maar je wilt vermijden dat je door
het geld over te maken druk gaat uitoefenen op wie waar het krijgt. Dan
loop je namelijk het risico dat je de eigen voorkeuren zwaarder laat wegen
dan de slagvaardigheid van de organisatie ter plekke. Daar zou ik voor
willen waken. Ik zie echter ook wel het punt dat je slecht beraden zou zijn
om niet juist gebruik te maken van organisaties die in de haarvaten van de
omgeving zitten. Vandaar dat we aan die coördinerende rol hechten, maar
we willen ook vermijden dat dit vervolgens leidt tot eigen organisatievormen waar je niet meer tussenkomt en waarbij bureaucratie belangrijker wordt dan effectief helpen. Het kenmerk van bureaucratie is dat
hoofd- en bijzaken in de verkeerde volgorde worden geplaatst. Dat risico
loop je dan.
Mevrouw Hachchi en anderen spraken over de omvang van het budget
voor humanitaire hulp. Een deel van ons budget stellen wij ongeoormerkt
ter beschikking aan een aantal organisaties: het Rode Kruis, het
emergency fund van de VN, UNHCR, het World Food Programme, kortom
de organisaties die zich in deze sector hebben gespecialiseerd en overal
snel aanwezig kunnen zijn. Een aantal middelen hebben we min of meer
geoormerkt en gereserveerd, simpelweg omdat we weten dat er rampen
aankomen. In een aantal gebieden manifesteert zich dat niet in de vorm
van aardbevingen maar in de vorm van droogte die naar grote
waarschijnlijkheid leidt tot hongersnood of grote vluchtelingenproblemen.
Dat proberen we in te schatten en daar zetten we een deel van het totale
budget van 227 mln. voor dit jaar voor opzij. Ook is er een deel dat we
achter de hand houden om onze slagvaardigheid en snelheid te behouden
en onze solidariteit met de internationale gemeenschap te kunnen
betuigen, wanneer er werkelijk iets aan de hand is.
In dit jaar hebben wij middelen beschikbaar gesteld voor Niger en Tsjaad
en ook 1 mln. voor Syrië. Dat komt uit die middelen. Voorts hebben wij
nog een stukje geparkeerd bij het Rode Kruis. Het Rode Kruis gebruikt die
middelen als wij daartoe toestemming geven. Dit loopt dan via de kanalen
van het Rode Kruis. Zo werkt het. Je moet dus zo veel mogelijk noodhulp
budgetteren – dit is een contradictio in terminis – en tegelijkertijd
slagvaardigheid behouden. Als de nood aan de man is en het niet anders
kan, moeten wij natuurlijk schuiven met middelen. Bepaalde dingen die
wij wilden doen, moeten wij dan voor ons uit schuiven, omdat wij die
middelen nodig hebben voor noodhulp. Dat is vorig jaar inderdaad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

21

gebeurd. Op dit moment past onze positie redelijk bij onze middelen,
maar – je moet dit altijd op hout afkloppen – dan moeten er zich geen
vreemde dingen voordoen. Volgens de grote herverzekeraar Swiss Re was
vorig jaar een heel slecht jaar. Ik houd mij daar maar even aan vast. Dit
jaar zouden wij er behoorlijk moeten uitkomen, maar het is pas 28 maart.
Ik kom nu op vragen over het onderwerp humanitaire hulp in specifieke
landen en specifieke regio’s. Bijna alle aanwezige commissieleden hebben
wel vragen gesteld in dit kader. Ik behandel de landen op alfabetische
volgorde en begin met Zuid-Sudan. Hiervoor geldt hetzelfde als voor
Brazzaville. De coördinatie voor noodhulp ligt bij OCHA en de Europese
Unie voegt zich daarin. Zoals bekend, is er een gezamenlijk
VN-noodhulpverzoek in Zuid-Sudan voor de uitvoering van een
humanitair actieplan. Een groot of belangrijk deel daarvan is overigens
voedselhulp. Wij leveren indirect onze bijdrage via het World Food
Programme, via UNHCR en via onze vaste bijdrage aan het Rode Kruis.
Die middelen kunnen daaraan worden besteed. Wij leveren elk jaar ook
een stevige bijdrage aan het Central Emergency Response Fund (CHF) van
de Verenigde Naties, het centrale noodhulpfonds. Vanochtend hebben wij
besloten om acuut 4 mln. beschikbaar te stellen voor Zuid-Sudan en wel
voor het humanitaire donorfonds van de Verenigde Naties, het CERF. Die
middelen dragen onder meer bij aan programma’s op het gebied van
voedselleveranties, omdat er op dit moment door de instabiele situatie
grote humanitaire problemen dreigen. De situatie in Sudan is buitengewoon precair. Daar is sprake van groeiende spanningen aan de grens,
zoals bombardementen en schietpartijen, met name in het gebied rechts
van Abyei en ook in Blue Nile. Dat is de reden waarom wij dat nu hebben
gedaan.
Er is ook gevraagd naar de situatie in Mali. Daar is vorige week een
staatsgreep gepleegd die door iedereen intussen ernstig is afgekeurd, ook
door de Afrikaanse Unie. Wij moeten afwachten op welke wijze zich dit
verder zal ontrollen. Wij hebben hier te maken met de pijnlijke gevolgen
van het zogenaamde «Arabische ontwaken». In het verleden zijn er wel
vaker conflicten geweest in Mali, komend vanuit het noorden van het
land, maar de Touaregs zijn nu zwaar bewapend. Zij zorgen nu voor veel
instabiliteit en onveiligheid. Daarom hebben wij inderdaad onze
werkzaamheden stilgelegd. Overigens gaat onze steun aan ngo’s, waar
dat op dit moment mogelijk is, in zijn algemeenheid gewoon door. De
voortzetting van programma’s op het gebied van voedselzekerheid en
water in Mali is op dit moment echter ongewis. Wij weten niet precies hoe
dit zich zal ontwikkelen. Wij hebben steeds gezegd dat wij er in Mali niet
zijn voor de harde veiligheid, want daar zijn anderen voor. Wij spelen
echter wel een rol – dat hebben wij eerder ook in de Nigerdelta gedaan –
op het vlak van water en voedsel. Wij hebben daartoe programma’s in het
noordelijke deel van Mali. Hoe het daarmee zal gaan, weten wij
simpelweg nog niet. Ik hoop dat onze ambassade in Bamako in de loop
van volgende week daar wat meer zicht op heeft. Zoals bekend is de
toestand precair. Wij weten niet eens hoe het met president Touré gaat.
Wel weten wij dat de coupeplegers in elk geval jong en wellicht onervaren
zijn en dus houdt iedereen zijn hart vast voor de komende gebeurtenissen
aldaar.
Graag wil ik kort iets zeggen over Ethiopië. Ik herinner mij dat de heer
Voordewind daar vorige week over sprak. Ik hoor nog steeds zijn cri du
coeur, zijn hartenkreet, over het feit dat Ethiopië tanks koopt. Ik snap zijn
zorgen. Toch moeten wij in dit kader een paar dingen in de gaten houden.
Het gaat in dezen om soevereine staten in een instabiele omgeving.
Zonder Ethiopië of welke staat in de regio ook te willen excuseren of
verdedigen, is het misschien toch wel goed om in de gaten te houden dat
een land als Ethiopië zo’n 250 000 tot 300 000 vluchtelingen heeft
gekregen. Het is geen vanzelfsprekendheid dat je die krijgt en er
vervolgens op enigerlei wijze voor te zorgen hebt. Ik wil hiermee zeggen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

22

dat ieder land zijn eigen belangen nastreeft, maar dat ieder land ook zijn
eigen juk draagt en zijn eigen prijs voor de instabiliteit. Wij proberen om
te investeren in de weerbaarheid van Ethiopië, zowel op het gebied van
landbouw als op het gebied van voorraadbeheer. In die investeringen zit
een aantal specifieke elementen dat te maken heeft met het verhogen van
de weerbaarheid bij de sterk op en neer golvende voorraden van voedsel
in die regio. Wij proberen daar iets aan te doen. Wij hebben ook dit jaar
middelen beschikbaar gesteld voor het Agricultural Growth Program. De
situatie in de Hoorn van Afrika is op dit moment buitengewoon lastig. De
heer Voordewind sprak daar ook al over. Een groot aantal organisaties –
de meesten zelfs – zoals het World Food Programme, UNICEF, delen van
het Rode Kruis, kunnen daar maar heel beperkt of helemaal niet opereren.
Op dit moment is de alarmfase van de hongersnood voorbij. Dit is geen
garantie voor de toekomst, maar die fase is nu wel voorbij. In december
vreesden wij nog dat er enorme epidemieën zouden uitbreken. De
Wereldgezondheidsorganisatie vreesde dit, maar dit heeft niet plaatsgevonden. Begin december bestond daarover op sommige plekken ronduit
paniek, maar dat is godzijdank meegevallen. In die zin is er dus ook enig
goed nieuws te melden. Het is ook goed nieuws dat de Europese Unie
geleidelijk aan stappen zet om alles wat de Europese Unie daar doet wat
beter te coördineren. Er wordt geleidelijk aan wat gecoördineerder – ik zeg
niet constructiever, want dat was het in het verleden ook wel – werk
gemaakt van alles wat er gebeurt op het gebied van Atalanta, AMISOM,
het trainen van AMISOM en het zorgen voor meer stabiliteit. Op die
manier kun je vluchtelingen wat fatsoenlijker bedienen op de plekken
waar het veilig is. Dat gezegd zijnde, blijft de Hoorn van Afrika het grote,
instabiele stuk van Afrika. Dat zal ook niet van de ene op de andere dag
voorbij zijn.
Ik kom nu te spreken over Haïti. Van diverse kanten heeft men daarover
vragen gesteld. Ik wil allereerst graag een paar misverstanden de wereld
uit helpen. Het is niet aan mij om woorden van anderen van een kwalificatie te voorzien, maar wat de heer Driessen zei over wat nog bij
organisaties aan middelen voorhanden is voor Haïti, is eerlijk gezegd wel
een beetje een karikatuur. In de actie van de samenwerkende hulporganisaties in Nederland is ook altijd gezegd: weet dat een deel van deze
middelen gebruikt zal worden voor het vervolgtraject. Dat is helder
gecommuniceerd en dat is ook verstandig. Als mensen ’s avonds op tv
beelden zien van familiedrama’s en van leed, begrijp ik heel goed dat zij
de impuls hebben om geld over te maken omdat zij een gebaar willen
maken en zich solidair willen verklaren met de getoonde familie.
Misschien gaat dan inderdaad de boodschap verloren dat het geld ook
voor de wat langere termijn bedoeld is. Die boodschap is echter wel
degelijk gegeven. Ik denk dat dit ook heel terecht is, want je kunt maar een
beperkte hoeveelheid middelen kwijt op heel korte termijn. Als iedereen in
een tent zit, kun je iedereen nog een tent geven, maar dat heeft niet zo
veel zin. Dan is het verstandig om te bekijken wat de volgende stappen
zijn. In die zin doen wij de samenwerkende hulporganisaties te kort als wij
nu suggereren dat er op het gebied van de overhead en het programmamanagement erg veel kosten zijn gemaakt in relatie tot wat er is uitgegeven. Ook hier geldt dat de kosten voor de baten uitgaan. Als je een
programma van een jaar of drie opstart, maak je simpelweg opstartkosten. In het begin neem je die op de koop toe, omdat je er vervolgens
profijt van hebt. Wij hebben een doorlooptijd tot 2014 afgesproken. Als wij
die tijd achter de rug hebben, moeten wij bekijken hoe de balans is,
anders lopen wij het risico dat wij iets te vlug een oordeel vellen, terwijl
nog het nodige gebeurt.
De heer Driessen vroeg specifiek naar de cijfers. Wij zitten nu op ongeveer
60% van de opbrengst van die actie. De opbrengst was 111 mln. De heer
Driessen zei dit reeds. Daarvan is ongeveer 60%, zo’n kleine 68 mln. dus,
besteed. Het resterende bedrag zal nog besteed worden, inderdaad aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

23

volgende stappen. De volgende stap is dat men van tenten naar huizen
gaat; ik stel het maar even zo voor.
Mevrouw De Caluwé stelde een vraag over Kenia. Nogmaals, humanitaire
hulp komt niet uit de bilaterale budgetten. Voor de logistiek van de
bevoorrading bij humanitaire rampen draagt in eerste instantie de
overheid zelf de verantwoordelijkheid, de Keniaanse overheid dus. Als
men hulp nodig heeft, zijn internationale organisaties waarvan wij deel
uitmaken, bereid om te helpen. Het World Food Programme is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de logistiek en de communicatie in de
clusterbenadering. Dat kan daar service verlenen.
De heer Driessen (PVV): Ik dank de staatssecretaris voor het antwoord
van zojuist. Ik had de staatssecretaris echter nog een aantal andere vragen
gesteld. Om te beginnen krijg ik nog graag een antwoord op mijn vraag of
de staatssecretaris het met mij eens is dat er ook verantwoording moet
worden afgelegd over de besteding van hulpgelden zodra Nederlandse
organisaties hun middelen verstrekken aan koepelorganisaties of aan
veldkantoren. Verder hoor ik graag van de staatssecretaris of hij het met
mij eens is dat 13 000 hulpclubs in Haïti misschien te veel van het goede
zijn en dat zij elkaar voor de voeten lopen.
Staatssecretaris Knapen: Ik ga eerst in op het eerste vraag. De heer
Driessen zei dat de Rekenkamer stelde dat het volstrekt onduidelijk was. Ik
dacht al: dat herinner ik mij niet. De Rekenkamer zegt dat niet voldoende
duidelijk is hoe de geldstromen lopen. Dat is iets anders dan dat de
Rekenkamer een uitspraak doet over de vraag of het geld slecht besteed is
of niet. Dat is belangrijk om in de gaten te houden, want de SHO, de
Samenwerkende Hulporganisaties, zijn geen ngo. Dat moge wel zo lijken
als Giro 555 in actie komt, maar het gaat daarbij om een aantal ngo’s. In
dit geval heeft ook de Nederlandse overheid 41 mln. aan noodhulp
gedoneerd. Die ngo’s leggen volgens een precies keurmerk dat in
Nederland helder is afgesproken, verantwoording af over wat zij met de
middelen doen, dus ook met deze middelen. De overheid legt verantwoording af over de wijze waarop de 41 mln. door die organisaties zijn
besteed. Alleen, de SHO zijn geen ngo en leggen dus als zodanig nog
geen gecoördineerde verantwoording af. Daar moet geen misverstand
over bestaan.
De heer Driessen (PVV): Dat misverstand bestaat ook helemaal niet. Ik
weet ook wel dat de SHO geen ngo zijn. De Rekenkamer zegt dat vanaf het
moment dat bijv. Oxfam, Novib, ICCO of Cordaid het geld uitgeeft aan een
koepelorganisatie, een veldkantoor of een zusterorganisatie, niet meer
duidelijk is waar het geld blijft. Vindt de staatssecretaris net als de
Rekenkamer dat de Nederlandse belastingbetaler en de particuliere
donoren er recht op hebben om te weten waar dat geld blijft, ook als dat
geld wordt doorgesluisd naar bijvoorbeeld veldkantoren?
Staatssecretaris Knapen: Als het zo wordt gesteld, ben ik het ermee eens.
Als een organisatie middelen overmaakt aan een andere organisatie, moet
zij weten of ook die andere organisatie een normaal afrekenbaarheids- en
rapportagesysteem heeft op grond waarvan je kunt zien wat er met de
middelen gebeurt. Het probleem bij de SHO was en is natuurlijk dat de
marketingstrategie is dat de burger door een organisatie wordt geadresseerd om iets te doen en dat de gelden vervolgens langs vele kanalen
gedistribueerd worden, buiten het zicht van de burger die het geld heeft
overgemaakt. Ik ben het met de heer Driessen eens dat men daarvan op
de hoogte moet zijn en dat de Rekenkamer op dat vlak inderdaad een punt
heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

24

De heer Driessen (PVV): Hoe gaat de staatssecretaris hier dan voor
zorgen? Zal hij de ngo’s daarop aanspreken? Wat gaat hij doen of blijft het
bij deze woorden?
Staatssecretaris Knapen: Zo’n samenwerkende operatie via Giro 555 is
geen routinefiguur. Zoiets moet men leren. Wij zijn in overleg. De ngo’s
zijn ook in overleg met de Rekenkamer. De Rekenkamer gaat veldonderzoek doen, zoals wellicht bekend is, om te bekijken op welke wijze de
volgende stap in de keten is gezet om ook daar een beetje gevoel voor te
krijgen. Vervolgens zullen wij in overleg met de ngo’s komen met
voorstellen om te bekijken op welke wijze wij het bij dit soort acties in de
toekomst gaan doen. Mijn probleem was alleen dat de wijze van het
presenteren van de vragen van de Rekenkamer in dezen weleens zou
kunnen leiden tot de suggestie dat er iets mis was. Dat kunnen wij in deze
fase niet alleen niet zeggen, maar daar is ook tot nu toe geen aanwijzing
voor.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Ik heb een vraag over Kenia. Ik denk dat er
een misverstand is over logistiek en de disaster risk reduction. Ik zal even
uitleggen wat ik bedoel.
Ten eerste gaat het mij bij de logistiek niet om de logistiek tijdens
hulpacties. Een van de oorzaken van de humanitaire ramp onder de
bevolking in Noord-Kenia was dat er in het zuiden een overvloed aan
voedsel was, terwijl er in het noorden schaarste was en dat men
simpelweg niet over de juiste logistieke middelen beschikte om voedsel te
herverdelen binnen het land. Dat was een van de oorzaken van die ramp.
Ten tweede pleit ik in het kader van de disaster risk reduction niet voor de
opname van noodhulptrajecten in de meerjarenplannen van de ontwikkelingssamenwerking. Als je echter aan disaster risk reduction doet nadat er
iets gebeurd is, moet je dan, als het probleem met de logistiek een
doorslaggevende reden is geweest voor de in Noord-Kenia ontstane
situatie, in je meerjarenplannen ook daarop teruggrijpen en bekijken hoe
je de logistiek kunt verbeteren?
Staatssecretaris Knapen: Dat doen we dus; dat gaf ik aan met het
voorbeeld van het safety net in Ethiopië. Wij doen dit ook in Kenia.
Het eerste waar mevrouw De Caluwé over sprak, had ik verkeerd
begrepen. Het is inderdaad zo dat wij – en wij betalen mee aan een
programma van het World Food Programme – de logistiek proberen te
verbeteren, zodat de onbalans tussen vraag en aanbod en het verschil in
klimaat tussen het noorden en het zuiden in geval van nood gemakkelijker
kan worden geadresseerd.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik kom nog even terug op Haïti. Ik
denk dat het ministerie op het punt staat om de tweede tranche uit te
betalen aan de organisaties van de SHO. Klopt het dat het ministerie zijn
voorkeur zal aangeven voor bepaalde projecten? Wij weten dat er op dit
moment nog dik 450 000 mensen in tentenkampen zitten. Is dat een sterke
prioriteit? De organisaties van de SHO zullen de mogelijkheden aangeven,
maar het ministerie maakt wel fondsen vrij in de tweede tranche.
Staatssecretaris Knapen: Zo ver zijn we nog niet. Daar kan ik nu dus nog
geen antwoord op geven. De deelnemende organisaties hebben
inderdaad hun voorkeuren en hun plannen. Wij zitten echter nog midden
in het proces. Wij bekijken wat verstandig is om in Haïti te doen. Het idee
is vooral dat wij in dit verband zoeken naar alles wat de omslag van het
verlengen van noodhulp naar wederopbouw handen en voeten geeft. Dat
is voor ons een belangrijk criterium bij het bepalen van wat wij gaan
doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

25

De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik geef de staatssecretaris nu al mee
dat er na bijna anderhalf jaar nog steeds ongeveer 500 000 mensen in
tentenkampen zitten. Ik weet dat er gebouwd wordt. Er zaten namelijk
eerst 1,3 miljoen mensen in tentenkampen en nu 500 000. Er is dus
vordering gemaakt, maar na bijna anderhalf jaar wonen toch nog steeds
veel mensen in tenten.
De voorzitter: Dat weet de staatssecretaris zelf ook.
Staatssecretaris Knapen: Ja, en zowel de heer Voordewind als ik weten
hoe dat komt. Dit is namelijk niet een-twee-drie op te lossen. Je moeten
echter vermijden dat je straks de derde generatie tenten uitdeelt. Dat zou
ook een testimonium paupertatis van de donorkant zijn.
De heer Driessen (PVV): De tweede helft van mijn vraag over Haïti is nog
niet beantwoord. Ik sprak over die 13 000 hulpclubs in Haïti die volgens
bijvoorbeeld Linda Polman een parallelle staat creëren. Vaak worden
goede mensen die bij de overheid werkzaam zijn, weggetrokken om voor
hulporganisaties aan de slag te gaan. Herkent de staatssecretaris dat er
een probleem is en dat hulpclubs misschien ook weleens – onbedoeld
mag ik aannemen – negatieve effecten op Haïti veroorzaken?
Staatssecretaris Knapen: Dit is mij uit het hart gegrepen. Overigens is het
niet gemakkelijk. Wij leven immers in een tijd waarin heel veel, vaak niet
armlastige mensen met genoeg vrije tijd spontaan, geëngageerd in actie
komen. Zij gaan zelf aan de slag, als een soort doe-het-zelvers. Ik probeer
discussies te voeren met de niet door iedereen evenzeer gewaardeerde
organisatie NCDO om te bekijken of zij aan een deel van hun, zoals die
vroeger heetten, «draagvlakactiviteiten» een bepaalde vorm kunnen
geven. Ik probeer om bij hen, precies zoals de heer Driessen het aangeeft,
enig besef en enige bewustwording te creëren van het feit dat goedbedoelde spontane dingen vaak in het tegendeel omslaan als er geen sprake
is van coördinatie, geduld en kennis ter plekke. Het meest absurde
voorbeeld dat ik zelf ooit heb meegemaakt is dat ik in een vliegtuig zat
samen met een Japanse Rotaryclubsecretaris die met een doos vol nieuw
glaswerk op weg was naar een rampgebied, omdat hij ervan uitging dat
het glaswerk gesneuveld was. Dit was overigens het geval en dus stond
hij ’s avonds met die doos glaswerk en een gelukkige ontvanger op een
foto en zette die op internet, zodat zijn vriendjes van de Rotaryclub in
Tokio-Zuid een prettige avond hadden. Daar was echter niemand mee
gediend.
Ik ga nu nog in op een aantal specifieke vragen. De vraag over het
wervende boek van mevrouw Polman was daar één van, maar die heb ik
reeds beantwoord. Ik stel nu inderdaad vast dat ik al vrij veel vragen heb
meegenomen.
De voorzitter: Voor zover er nog vragen zijn blijven liggen, kunnen de
commissieleden die herhalen in de tweede termijn, want daarvoor hebben
wij nu nog kort de tijd. De spreektijd is twee minuten per persoon. Ik sta
geen interrupties van commissieleden onderling toe, zodat de staatssecretaris voldoende tijd heeft om te antwoorden.
De heer El Fassed (GroenLinks): Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris
voor de beantwoording. Ik heb nog enkele vragen. Volgens mij wacht
iedereen op een toezegging over de verantwoording over de echte,
daadwerkelijke operationalisering, over duidelijk controleerbare doelstellingen, over de keuze voor een kanaal en over geld en kwalitatieve zaken.
Kan de staatssecretaris toezeggen dat wij die krijgen? Een aantal zaken in
de nota is blijven liggen en wij willen daar duidelijkheid over krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

26

Bovendien wachten wij nog op de strategische plannen in de partnerlanden. Is het mogelijk om een aantal zaken mee te nemen in de strategische plannen per partnerland, zoals de wijze waarop de lokale nationale
overheden voorbereid zijn op rampen? Wat gebeurt er in de partnerlanden
bij klimaatverandering en bij andere oorzaken van rampen? Wat is het
Nederlandse beleid als reactie daarop? Bij voedselzekerheid en water kan
ik mij voorstellen dat er nogal het nodige gezegd kan worden. Ik verwacht
dus dat we die plannen tegemoet kunnen zien.
Voorzitter. Een van mijn puntjes was nog blijven liggen: de coördinatie.
Terecht zegt de staatssecretaris dat het allemaal flexibel moet gaan, maar
de coördinatie is niet altijd waardevrij. Dat geldt met name in gebieden
waar de VN een actieve rol spelen en partij zijn in een conflict, zoals in
Congo en in Somalië. Graag hoor ik van de staatssecretaris welke lessen
hieruit zijn getrokken en wat er op dit punt wordt gedaan.
De heer De Lange (PvdA): Voorzitter. Ik wil de staatssecretaris bedanken
voor zijn beantwoording en voor de toegezegde operationalisering van
zijn beleid. Mogelijk heb ik niet goed geluisterd, maar ik heb geen
antwoord gekregen op mijn vraag over de ontschotting van budgetten,
waardoor organisaties ter plaatse efficiënter zouden kunnen aansturen op
het voorkomen van rampen. In de praktijk blijken schotten tussen
budgetten vaak problemen op te leveren. Verder had ik een vraag over
Congo, dat blijft hangen in de fase van noodhulp. Wat is de mening van
de staatssecretaris over het concreet in de praktijk brengen van linking
relief and development?
De volgende vraag heb ik nog niet gesteld, maar als de staatssecretaris
daarvoor tijd heeft, zou ik het op prijs stellen als hij hier iets over zegt. In
de ontwikkelingssamenwerking wordt veel gesproken over het
zogenaamde «search»: het zoeken, het uitproberen van wat werkt en wat
niet werkt. Ik ben benieuwd naar de gedachtegang op het ministerie over
het uitzoeken en bestuderen van wat werkt in het kader van noodhulp. Het
kan in bepaalde situaties bijvoorbeeld beter zijn om geld te geven in
plaats van voedsel, of andersom, of misschien benzine; een en ander op
basis van een analyse van de vraag wat de grootste bottleneck is.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Het grootste speerpunt
van de staatssecretaris is disaster risk reduction. Als de staatssecretaris
veel meer wil focussen op preventie, vraag ik hem of hij niet zou moeten
focussen op één regio, of op een aantal landen. Die vraag is blijven liggen.
De staatssecretaris verwees in zijn brief wel naar de vijftien landen, maar
ik hoor graag een verdere specificatie. En heb ik uit de brief goed
begrepen dat de staatssecretaris binnen noodhulp wil gaan focussen op
voedselveiligheid en water? Graag een reactie.
Ik had ook nog een vraag gesteld over de wederopbouw. Welke visie heeft
de staatssecretaris op wederopbouw? Welke VN-organisatie zou die
moeten organiseren? Ook daarop kreeg ik geen antwoord. Ik heb nog een
laatste vraag over de Nederlandse ngo’s. Kan die termijn van beoordeling
van de projectvoorstellen van drie maanden niet korter, vooral in acute
situaties?
Mevrouw De Caluwé (VVD): Voorzitter. Zo algemeen en weinig doelgericht de brief was, zo helder waren de antwoorden van de staatssecretaris.
Al mijn vragen zijn deze keer zelfs beantwoord, dus dat is heel fijn. Ik ben
blij met de door de staatssecretaris toegezegde brief over de concrete
afspraken met betrekking tot preventie binnen de EU en op het niveau van
de VN. Ik wil er echter ook voor pleiten om preventie op te nemen in
strategische plannen en meerjarenplannen, en in ieder geval in de
plannen voor de normale ontwikkelingshulp in de partnerlanden.
Preventie betreft namelijk geen noodhulp en behoort tot de normale
OS-werkzaamheden en het normale OS-beleid in de partnerlanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

27

Nog even kort iets over Haïti. Het was goed om te horen dat de verdere
hulp aan Haïti voortvarend ter hand wordt genomen. In november, bij de
evaluatie, was nog slechts 40% besteed. Na twee jaar leek dat ons een
beetje weinig, nu blijkt dat daarmee voortvarend wordt omgegaan. Ik
verzoek de staatssecretaris om erop te sturen dat de mensen zo snel
mogelijk uit de tentenkampen kunnen en dat voor hen een definitieve
oplossing wordt gevonden.
Mevrouw Hachchi (D66): Voorzitter. Dank aan de staatssecretaris voor
zijn antwoorden. Ik ben blij dat de staatssecretaris heel duidelijk is over
het budget. Hij heeft ons uitgelegd hoe dit in elkaar steekt. De belangrijkste conclusie die ik eruit trok, was dat de staatssecretaris geld gaat
zoeken als dat nodig is.
Ik ben er ook tevreden over dat de staatssecretaris in het begin het belang
benadrukte van goed bestuur in relatie tot effectieve humanitaire
hulpverlening. Ik zie dit echt als iets wat meer aandacht behoort te krijgen.
In de eerste termijn is veel aandacht besteed aan structurele wederopbouw. Ik had kritiek op de notitie «Hulp aan mensen in nood». De
staatssecretaris gaf aan dat het een worsteling is tussen structuren en
evenementen. Ik heb gefocust op coördinatie. Het belangrijkste werk dat
Nederland verzet, doet het in Europees verband en zeker in relatie tot de
Verenigde Naties. Ik wil nog wel een duidelijke reactie van de staatssecretaris op de toezegging die hij heeft gedaan over de brief. De brief gaat
over de voortgang en uitwerking van de Nederlandse inzet, maar deze is
wel degelijk ingebed in die Europese integrale benadering in relatie tot de
Verenigde Naties. Ik heb het in ieder geval zo begrepen en zou dit graag
bevestigd horen.
De voorzitter: Ik hoorde de staatssecretaris al antwoorden met «ja». Dan
weet u dat alvast.
Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. Ook van mijn kant dank voor de
duidelijke beantwoording door de staatssecretaris. Ik ben het zeer met
hem eens dat je ook in noodsituaties, ook bij noodhulp, moet uitgaan van
een vraaggestuurde inzet. Ik ben het ook eens met zijn analyse van de
huidige situatie in Haïti. Een en ander bevestigt weer het belang van
verantwoordelijkheid leggen bij de lokale overheid en lokale instituties;
die moet je voortdurend daarop aanspreken. Ik heb dat al eerder
benadrukt en ben dat zeer met de staatssecretaris eens.
Ik heb op drie punten nog een vraag, allereerst over de verantwoording.
Je ziet dat voor het maatschappelijk middenveld de lat heel hoog wordt
gelegd: iedere euro moet worden verantwoord. In het multilaterale kanaal
wordt die lat echter op een heel andere manier gelegd. Hoe kan dit veel
meer in harmonie worden gebracht, zodat je ook zicht krijgt op de
bijdrage van het Nederlandse maatschappelijke middenveld in andere
grote structuren? Verder vroeg ik welke donoren een bedreiging zijn van
het principe van neutraliteit en welk politiek overleg daarover plaatsvindt.
Ten slotte vroeg ik om een nadere uitwerking en operationalisering van
het beleidskader met betrekking tot strategie, waarbij natuurlijk ook
sprake zou moeten zijn van een link tussen noodhulp en structurele
ontwikkelingssamenwerking, en dat in relatie tot preventie. Mevrouw De
Caluwé vroeg hier ook al naar. Komt zoiets er? En zo ja, wanneer?
De heer Irrgang (SP): Voorzitter. Dit debat toonde weer eens aan dat het
onderscheid tussen noodhulp en gewone hulp een beetje kunstmatig is,
en bovendien gradueel. Een tent is bijvoorbeeld noodhulp, maar als we
het huis weer opbouwen, gaat het opeens over echte hulp. Het is
merkwaardig om vóór het ene te zijn en tegen het andere.
In mijn eerste termijn heb ik twee vragen gesteld. In vergelijking met de
overige sprekers waren dat er niet veel, maar volgens mij is de staatsse-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

28

cretaris op geen van beide ingegaan. Mijn eerste vraag ging over de
verantwoording door de VN, in gevallen van een gezamenlijke bijdrage.
De kwaliteit daarvan loopt niet over. Dat vindt ook het Europees
Parlement, dat de Commissie heeft gevraagd om hier werk van te maken.
Zou Nederland daar ook werk van kunnen maken, mede in relatie tot
hetgeen wij van Nederlandse ngo’s vragen? De staatssecretaris leek
namelijk wel heel erg mee te gaan in de stroom van «iedere euro moet
worden gevolgd». Als dat in een gezamenlijk pakket gaat, kan mijn fractie
daar goed mee leven.
Ik sluit mij aan bij de vraag van mevrouw Ferrier over de neutraliteit van
de hulpverlening. Aanvullend wil ik vragen of Nederland soms zelf geen
bedreiging is voor de neutraliteit van de hulpverlening. Ik verwijs hierbij
naar de opstelling van Nederland met betrekking tot zijn 3D-beleid en
dergelijke. Tot slot heb ik één toezegging, en wel dat de heer Driessen en
ik in een belteam gaan. Misschien kan daarvan ook disaster prevention
uitgaan.
De voorzitter: Er moet wel eerst een organisatie zijn die u daarvoor
uitnodigt.
De heer Irrgang (SP): Dat is waar, dat gaan we zien.
De heer Driessen (PVV): Voorzitter. Ook ik dank de staatssecretaris voor
zijn antwoorden. Veel van mijn vragen zijn gelukkig beantwoord. Ik ben
blij dat ook de staatssecretaris constateert dat hulpclubs helaas negatieve
effecten kunnen hebben, zoals in Haïti. Een van mijn vragen is nog niet
beantwoord: vindt de staatssecretaris ook dat het wel wat minder kan met
al die salarissen, toeslagen, vliegtickets, dure huurauto’s, heel dure
kantoorinrichtingen voor hulpverleners, bijvoorbeeld in Haïti? Ik sprak
hierover in mijn eerste termijn. Ik zie de heer De Lange nee schudden;
volgens hem kan het kennelijk niet minder. Ik vraag de staatssecretaris of
hij een andere mening is toegedaan dan de heer De Lange.
Staatssecretaris Knapen: Voorzitter. De heer Irrgang stelde een vraag over
het ambitieniveau van deze notitie. Ik ben daarmee begonnen. Op de
vraag of Nederland een grote bedreiging is voor internationale humanitaire hulp, kom ik zo direct terug.
De heer El Fassed en anderen vroegen hoe het zit met de verantwoording.
De leden Irrgang en Ferrier hadden het over de verantwoording met
betrekking tot multilaterale organisaties. Er zijn natuurlijk verschillen
tussen de diverse organisaties, bijvoorbeeld in hun karakter en de
omgeving waarin zij functioneren. In Nederland is inmiddels een vrij
stringent kader ontwikkeld voor ngo’s – dat hebben ze overigens voor een
groot deel zelf gedaan – om enig weerwoord te kunnen bieden tegen het
strijkstokcliché. Er is dus veel transparantie, er wordt veel verantwoording
afgelegd, inmiddels door alle organisaties en op een vergelijkbare manier.
Op dat gebied zijn dus grote stappen gezet. Helaas is de rest van de
wereld niet zoals Nederland, dus op andere plekken gebeurt dit anders. Er
zijn organisaties die daar buitengewoon goed in zijn; zo zijn de moderne
hybride fondsen vaak heel goed in transparant verslagleggen, omdat ze
gewoon opnieuw zijn begonnen en geen verleden meenemen. Oudere
organisaties kennen vaak andere patronen. We moeten niet vergeten dat
de verhoudingen bij VN-organisaties en multilaterale organisaties anders
zijn. Wij zijn lid daarvan, wij bepalen mede de gang van zaken, wij hebben
geen doorslaggevende stem, maar proberen zo veel mogelijk invloed uit
te oefenen om de verantwoording zo overzichtelijk mogelijk te krijgen. We
weten dat daarin gradaties bestaan. Een tijd geleden heeft het Britse
ministerie enkele denktanks een rapport laten opstellen over de kwaliteit
van de verantwoording van diverse organisaties. Op grond daarvan
hebben wij bijvoorbeeld onze vrijwillige bijdrage aan de ILO disproporti-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

29

oneel gekort, omdat daaraan het nodige schortte. Op die manier, via stick
and carrot, kun je dus wel invloed uitoefenen op transparantienormen.
Maar niet iedere lidstaat hecht daar evenveel belang aan en trekt daaruit
dezelfde consequenties. Zo weten we allemaal dat een grote internationale organisatie een tijdje geleden een directeur-generaal had die in zijn
contract had geregeld dat hij zijn familie mocht meebrengen. Welnu, die
bleek uit 300 man te bestaan! Dit is inmiddels wel geredresseerd, maar ik
wil hiermee aangeven dat het niet overal hetzelfde is. Ik wil het echter niet
minder belangrijk maken. Wat dat betreft is internet een grote zegen:
landen die hier vijf jaar geleden misschien mee wegkwamen, die lukt dat
nu niet meer. We moeten hier dus niet al te somber over doen, maar het is
een feit dat er grote verschillen zijn. We proberen daarop te letten, we
proberen daar werk van te maken. In vergaderingen van de Wereldbank
stel ik dit iedere keer aan de orde. Dat is geen donquichotterie, er zijn
meer landen die dat doen. Maar bij het ene land gaat het vlotter dan bij
het andere; zo is dat nu eenmaal.
De leden El Fassed en De Caluwé hadden het over strategische plannen
voor partnerlanden. Ik wil daar niet op vooruitlopen. Al volgende week is
er een expertbijeenkomst in OESO-DAC-verband om precies vast te
stellen wat disaster risk reduction is: hoe kwantificeer je dat, welk
programma hoort daarbij? Zodra wij daar een wat beter gevoel bij krijgen,
denk ik dat het makkelijker zal zijn. We gaan dan niet zelf het wiel
uitvinden, door er nu al veel regels aan te gaan hangen. Je kunt namelijk
overal makkelijk een label aan hangen en, als je niet oplet, rustig gaan
slapen, omdat je dan denkt klaar te zijn. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.
Het issue «gender» is inmiddels een mainstreamonderwerp dat inmiddels
niet meer aan de orde hoeft te worden gesteld. Als we wat verder zijn met
dit programma, als we hiervan werk blijven maken, ga ik ervan uit dat ook
dit geleidelijk steeds meer een onderwerp zal worden waarnaar binnen
het raster van programma’s automatisch zal worden gekeken. Het
programma bevindt zich nu, met het uitdenken hoe je zaken precies
formuleert en welke criteria je precies hanteert, echter in een zodanig
stadium, dat ik er heel terughoudend in wil zijn om dit soort zaken zelf te
doen; we zouden dan namelijk dingen moeten beloven die óf te gemakkelijk zijn om waar te zijn óf op dit moment niet kunnen worden waargemaakt. Wij werken eraan, dit komt ongetwijfeld terug, maar het is
onderwerp van discussie tussen diverse landen, en ook tussen de experts.
Niet al te lang geleden hebben we hier al over gesproken. Als je bijvoorbeeld besluit om een hoger schoolgebouw neer te zetten om mensen te
beschermen tegen overstromingen, kun je daaraan kosten verbinden. Je
zou die extra kosten voor dat hogere gebouw daaronder kunnen rubriceren. Ik ben daar zeer huiverig voor, want voor je het weet heb je een
afdeling die dat allemaal gaat vaststellen en dat kan natuurlijk niet de
bedoeling zijn.
Er zijn vragen gesteld over neutraliteit. Er zijn nu vele nieuwe donoren.
Die zijn natuurlijk van harte welkom en het is goed dat zij er zijn, maar
vaak werken ze op een andere manier. Zo’n anderhalve week geleden was
ik in Jemen. Daar dreigde nogal wat onrust voor de benzinepomp, omdat
daar even niets uit kwam. De hulp van Saoedi-Arabië bestaat er op zo’n
moment uit om een heel groot schip met benzine daarheen te sturen. Dat
is een ander type hulp dan wij ons voorstellen. Je kunt zeggen dat dit
goed is, omdat dit de druk van de ketel haalt. Maar het is wel wat lastig
om zoiets neutraal te doen. In de donorgroep, in OCHA- en in EU-verband
proberen wij daarvoor gezamenlijke richtlijnen voor Good Humanitarian
Donorship toe te passen en deze ook aan te passen aan de eisen van de
tijd. Ik zie de problemen natuurlijk ook wel. In rampgebieden staan
bijvoorbeeld wel eens heel grote vliegtuigen uit bepaalde landen, terwijl
niemand van de donor- en coördinatiegemeenschap ter plekke weet wat
die komen doen. Later ontdekt men dan wat voor producten erin zaten, en
dat die ergens zijn uitgedeeld. Je kunt zeggen: alles wat daar komt, is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

30

meegenomen. Maar zoiets kan ook zorgen voor onrust, chaos, voor zaken
die OCHA juist wil voorkomen. Wij proberen dit dus zo veel mogelijk
onder te brengen binnen het raamwerk van ordelijke multilaterale
samenwerking.
De heer De Lange sprak over het ontschotten van budgetten. Wij doen dat
al, in die zin dat wij – ik doe dit even uit mijn hoofd, dus citeer mij niet op
de komma – tussen 155 en 160 mln. aan noodhulp ongeoormerkt geven
aan een zestal organisaties. Dat «ongeoormerkt» betekent dat die hulp
ontschot is; de organisaties kunnen naar bevind van zaken over dat geld
beschikken. De facto zullen die middelen vaak opduiken op de plekken
waarover we het zonet hadden. Dat is logisch, maar andere plekken, zoals
Birma, zijn ook mogelijk. Dit heeft wel als nadeel dat niet overal onze vlag
wappert, maar het voordeel is dat het ontschot is. Met de heer De Lange
zie ik de voordelen daarvan.
Ik ben het ook helemaal eens met de heer De Lange dat je in sommige
gevallen beter geen voedsel kunt geven, maar geld. Dat doen wij ook.
Zeker nu in een aantal landen de mobiele telefoon het bancaire middel bij
uitstek aan het worden is, is het heel praktisch om iemand simpelweg de
beschikking te geven over wat geld op zijn mobiel, zodat men ter plekke
kan kopen. Daar zitten natuurlijk ook weer grote risico’s aan, in de vorm
van volatiliteit van prijzen en manipulatie. Je moet dat goed in de gaten
houden. Het stored food programme is daar dus behoedzaam mee, maar
dit gebeurt zeker en leidt in ieder geval tot een flexibiliteit die niet op een
andere manier is te bereiken.
De heer De Lange had ook een vraag over Congo. Ik vind die kwestie wat
lastig. Hij zei dat er te weinig of geen samenwerking is met de lokale
overheid. Ik vermoed dat de heer De Lange dit gebied beter kent dan ik,
maar de laatste keer dat ik daar wegging, kon ik mij niet echt iets
voorstellen bij het idee «lokale overheid». Het is dus niet zo gemakkelijk
dat je simpelweg kunt verordonneren dat er moet worden samengewerkt
met de lokale overheid, omdat dat begrip op zichzelf een betrekkelijk
fluïdum is. Dat neemt niet weg dat je met alles wat aan lokale instituties
bestaat, al is het maar een plaatselijke gemeenteraad die zorgt voor het
functioneren van de lokale groentemarkt, moet samenwerken, omdat dat
uiteindelijk allemaal veel belangrijker is dan wat wij daar komen doen. Ik
zie dit dus wel, maar in het algemeen is het een van de grote drama’s dat
daar zo weinig lokale overheid is.
De heer Voordewind had het over focus. Niet-geoormerkte noodhulp heeft
als kenmerk dat hij geen focus mag hebben. Als hij die wel heeft, is hij
geoormerkt en daarmee ontneem je de organisaties die daar zijn om
onmiddellijk te reageren, hun flexibiliteit. In die gevallen speelt die
driemaandentermijn daarom ook niet; juist omdat er niet geoormerkt is,
kunnen zij onmiddellijk handelen en zijn die middelen er voor de
slagvaardigheid. Bij follow-up-activiteiten ligt dit wat anders; dan is de
eerste nood gelenigd en wordt er wat zorgvuldiger gekeken naar de zin
van programma’s. Je wilt inderdaad zo veel mogelijk vermijden dat
organisaties daar heel veel tegelijk doen, zonder dat iemand het overzicht
heeft. En je wilt daar al helemaal niet zelf schuldig aan zijn. Ik ben het met
de heer Voordewind eens over de gevallen van wederopbouw. Het UNDP,
het United Nations Development Programme, heeft een programma
opgestart voor wederopbouw; zeg maar voor die lastige overgangen
tussen tentenkampen, houten huizen en definitieve huizen. Ergens
daartussenin ligt de overgang tussen rampenbestrijding en structuurontwikkeling. Het UNDP heeft de zaak zo georganiseerd, dat het daarbij een
belangrijke rol kan spelen. Er wordt dus aan gewerkt, om daar handen en
voeten aan te geven. Als de hulp ongeoormerkt is, kan Nederland moeilijk
op één regio focussen. Dat wordt al makkelijker als het partnerlanden
betreft, waar wij al zitten; wij kunnen dan bekijken hoe onze programma’s
passen bij preventie en weerbaarheid. Op die gebieden is natuurlijk een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

31

wereld te winnen. Dit moeten we in de toekomst beter beschrijven en
onderbrengen in de plannen voor die landen.
De leden Ferrier en Irrgang hadden het over neutraliteit, zij het in een
verschillende toonzetting. Ik heb al gezegd dat wij er zeer voor zijn dat de
principes van goede humanitaire hulp door alle partijen worden gedeeld.
Wij maken daar ook werk van. Bij 3D moeten wij ons wel hoeden voor het
misverstand dat een van die D’s is voor opbouw en een andere voor
afbreken. Als het ooit daarvoor was bedoeld, deden we iets verkeerd. In
het algemeen is de ambitie bij de 3D-benadering: zorgen voor veiligheid
en stabiliteit. Veiligheid en stabiliteit zijn basisvoorwaarden voor opbouw.
Overigens kan binnen die 3D-benadering geen enkele D fungeren zonder
vraag en steun ter plekke. De combinatie tussen veiligheid en stabiliteit,
opbouw en ontwikkeling is een basisvoorwaarde. Waar dat niet bestaat in
die vorm, zal het ook niet werken.
De heer Driessen vroeg nog naar de salarissen. Wij hebben daarover
vaker van gedachten gewisseld. In het verleden waren daar problemen
mee, die hier terecht aan de orde werden gesteld. Met de Nederlandse
ngo’s zijn nu heldere afspraken gemaakt en bij mijn beste weten houdt
iedereen zich daaraan. Die gelden uiteraard voor zover het ons bereik
betreft; ons bereik is waar wij middelen verschaffen, zodat wij eisen
kunnen stellen. Bij internationale organisaties, ook bij de Wereldbank,
stellen wij elk halfjaar aan de orde hoe het zit met de honoreringen. Wij
zijn daar kritisch op; wij realiseren ons wel degelijk dat de legitimatie en
geloofwaardigheid worden ondermijnd als die zaak niet op orde is. Ik heb
op dit moment, op basis van wat ik weet over de Nederlandse ngo’s, geen
aanwijzingen dat sprake is van buitensporigheid en excessen. Ik geloof
dat iedereen zich inmiddels bewust is van wat gepast en ongepast is.
Voorzitter, ik denk dat ik hiermee de vragen in tweede termijn heb
beantwoord. Ik hoop naar tevredenheid.
De voorzitter: Ik zie aan de Kamerleden dat dit het geval is. Wij kunnen
dit debat afsluiten. Wij danken de staatssecretaris, zijn ondersteuning en
alle anderen voor hun aanwezigheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 88

32