Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

706
Vragen van het lid Van Houwelingen (FvD) aan de Minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport over infecties versus injecties (ingezonden
22 september 2021).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 15 november 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2021–2022, nr. 278.
Vraag 1
Kunt u het RIVM vragen toe te lichten wat tot op heden bekend is over de
verschillen in effecten van immuniteit middels injecties («vaccinaties») en een
op natuurlijke wijze doorgemaakte Covid-19-infectie? Specifieker, kan het
RIVM aangeven of, gezien de huidige stand van de wetenschap, men met een
natuurlijk doorlopen infectie na één jaar beter beschermd is tegen de
deltavariant in vergelijking met diegenen die twee keer geïnjecteerd zijn met
een (Pfizer)«vaccin»?
Antwoord 1
Infectie met SARS-CoV-2 (het virus dat COVID-19 veroorzaakt) brengt ernstige
gezondheidsrisico’s met zich mee. Vaccinatie biedt een hoge bescherming
tegen ernstige ziekte en sterfte. De gezondheidsrisico’s van een infectie zijn
vele malen groter dan de geringe kans op ernstige bijwerkingen na vaccinatie, concludeert ook de Gezondheidsraad1.
Het RIVM geeft aan dat niet bekend is of een natuurlijk doorlopen infectie
(met de alfavariant) tot een langere, betere bescherming leidt tegen de
deltavariant dan een volledige vaccinatie met bijvoorbeeld het mRNA-vaccin
van BioNTech/Pfizer. Op grond van kennis over het verloop van een afweerrespons na natuurlijke infectie of vaccinatie is dit ook niet te voorspellen. De
afweerreactie na een natuurlijke infectie met SARS-CoV-2 verschilt per
individu en is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder de hoeveelheid in virusdeeltjes in het lichaam en de grote verschillen tussen de
afweersystemen van individuen.
Een voordeel van een natuurlijke infectie is dat dit een breed palet aan
afweerreacties opwerkt, niet alleen tegen het spike-eiwit van het coronavirus,
1

ah-tk-20212022-706
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

COVID-19-vaccinatie: BioNTech/Pfizer | Advies | Gezondheidsraad.
COVID-19-vaccinatie: Moderna-vaccin en de vaccinatiestrategie | Advies | Gezondheidsraad.
COVID-19-vaccinatie: AstraZeneca-vaccin | Advies | Gezondheidsraad.
COVID-19-vaccinatie: Janssen-vaccin | Advies | Gezondheidsraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

waartegen huidige vaccins zijn gericht, maar ook tegen andere onderdelen
van het virus. Dit is voordelig voor een geheugenrespons tegen virusvarianten, zoals de deltavariant. De niveaus van antistoffen na een natuurlijke
infectie lopen echter uiteen van nauwelijks meetbare tot zeer hoge niveaus.
Dit kan komen door bovengenoemde factoren, maar ook doordat het virus de
opbouw van een afweerreactie actief ondermijnt. Ook moet men om
natuurlijke afweer te krijgen eerst besmet raken met SARS-CoV-2, en dat
brengt als aangegeven ernstige risico’s met zich mee.
Vaccinatie heeft als voordeel dat de afweer in «rust» wordt opgebouwd,
zonder het risico op ernstige ziekte en langetermijngevolgen van een
SARS-CoV-2-infectie en zonder dat het virus het ontstaan van geheugenafweer verstoort. Twee achtereenvolgende doses zorgen ervoor dat de afweer
bij de meeste mensen sterk wordt getraind.
(NB. De term injectie is overigens minder precies in dit verband omdat
injecties meer handelingen omvatten dan vaccinaties alleen.)
Vraag 2
Bent u bekend met het artikel in HP De Tijd van 9 september 2021, waarin
immunoloog Peeters stelt dat uit 15 wetenschappelijke studies blijkt dat een
natuurlijke infectie een betere bescherming geeft dan een immuniteit na
Covid-19-vaccinatie? Kunt u het RIVM vragen kort inhoudelijk (!) op dit artikel
te reageren?2
Antwoord 2
Het artikel is mij bekend. Immunoloog Peeters haalt een aantal algemene en
belangrijke immunologische thema’s aan, waaronder het belang van een
goed werkend immuunsysteem voor gezondheid, het verschil tussen
immuniteit na vaccinatie en infectie (zie ook hierboven) en verminderde
werkzaamheid van vaccins bij ouderen of mensen met een verstoorde afweer.
Bepaalde delen van het interview kunnen de lezer echter op een verkeerd
been zetten, waaronder verwijzingen naar uitspraken van «verschillende
experts». Daarnaast baseert de auteur zich niet op de voortschrijdende
kennisbasis in de wetenschappelijke literatuur of geeft hier onjuiste interpretaties van. Lezers worden hierdoor niet correct geïnformeerd. Concrete
voorbeelden hiervan zijn:
1) De claim dat Antibody Dependent Enhancement (ADE) mogelijk optreedt
na vaccinatie:
Het RIVM geeft aan dat feitelijk geen wetenschappelijk bewijs beschikbaar
is voor ADE na COVID-19-vaccinatie.
2) De claim dat de vaccineffectiviteit binnen 6 maanden zou teruglopen:
Hoewel ook de meeste internationale studies tot dusver geen of beperkte
afname van vaccineffectiviteit tegen ernstige COVID-19 laten zien, is het
denkbaar dat de bescherming op termijn terugloopt, het eerst te
verwachten in groepen met een verminderde immuunrespons. Er zijn
studies waarin een geleidelijke, gebruikelijke afname in antistofniveaus
wordt waargenomen3. We zien echter ook dat de T-cel-immuniteit, een
ander deel van het immuunsysteem, 6–8 maanden na vaccinatie nog
aanwezig is4. Na 6–8 maanden hebben de COVID-19-vaccins daarom nog
steeds een zeer hoge effectiviteit tegen ernstige ziekte, ziekenhuisopname
en sterfte. Dat blijkt ook uit de beschikbare cijfers van Nederlandse
ziekenhuisopnames door COVID-19 onder gevaccineerden en nietgevaccineerden die twee-wekelijks door het RIVM bekeken worden.
3) De claim dat de werkzaamheid van beide linies van het afweersysteem
vermindert door mRNA-vaccinatie:
Volgens mevrouw Peeters zou na een mRNA-vaccinatie een vermindering
van de werkzaamheid van beide linies van het afweersysteem optreden
waardoor bij volgende infecties juist een groter risico op een heftiger
verloop ontstaat. Dit is echter niet de strekking van het (nog niet peer
reviewed) artikel waar door haar aan wordt gerefereerd. Ten eerste
bevestigen de auteurs dat het betreffende mRNA-vaccin (Comirnaty), in
2

HP De Tijd, 9 september 2021, «Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de
grootste bedreiging voor de volksgezondheid» (Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de grootste bedreiging voor de volksgezondheid).
3
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34614326/.
4
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34648703/#.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

een kleine studie bij 16 geteste gezondheidswerkers juist een effectieve
humorale en cellulaire immuunrespons opwekt. Dit kan alleen wanneer
beide innate (aangeboren) en adaptive (aangeleerde) linies van het
immuunsysteem juist goed werkzaam zijn na vaccinatie. Ten tweede
hebben de auteurs in laboratoriumtesten onderzocht of innate immuuncellen van de gevaccineerden kort na de eerste of tweede dosis van
Comirnaty anders reageerden op zogenaamde «innate stimuli» (bacteriën,
schimmels en virussen anders dan COVID-19) dan voorafgaand aan de
vaccinatie. Dit zou dan kunnen duiden op «heterologe» effecten op het
innate immuunsysteem. De meeste onderzochte innate reacties bleven
echter ongewijzigd na de vaccinatie, een enkele reactie was marginaal
verlaagd of verhoogd (of een combinatie van beide, bijvoorbeeld eerst
verhoogd en vervolgens verlaagd). Samenvattend is de claim dat het
aangehaalde artikel zou aantonen dat de werkzaamheid van beide linies
van het afweersysteem door mRNA vaccinatie verminderd zou zijn,
ongegrond, en kan er geen conclusie getrokken worden over een
eventueel hoger risico op een heftiger verloop van opvolgende infecties
na mRNA vaccinatie. Dat mevrouw Peeters dit wel doet in haar stuk voor
een breed publiek in HP/ De Tijd van 9 september jl. is speculatief.
4) Ten aanzien van het punt: hoge virale lading bij mensen die dubbel
gevaccineerd zijn, die daarmee anderen zouden kunnen besmetten en in
het ziekenhuis doen belanden:
gevaccineerden zijn minder en minder lang besmettelijk na een infectie
dan niet-gevaccineerden. Dat blijkt uit verschillende wetenschappelijke
studies.
Vraag 3
Bent u bekend met de studie in Nature van 26 mei 2021, waarin wordt
geconcludeerd dat mensen die Covid-19 doorgemaakt hebben waarschijnlijk
voor de rest van hun leven antistoffen hebben? Kunt u het RIVM vragen kort
inhoudelijk (!) op deze studie te reageren?5
Antwoord 3
Ja, daarmee ben ik bekend. Natuurlijke infectie leidt tot een aangeleerde
immuunrespons, met de daarbij behorende langlevende antistofvormende
cellen en geheugencellen. Samen kunnen deze celtypes voor levenslange
antistofproductie zorgen, waarschijnlijk mits af en toe opnieuw blootgesteld
aan het virus. De in de publicatie beschreven studie laat zien dat in geïnfecteerde mensen, op 7 en 11 maanden na SARS-CoV-2-infectie, een stabiele
hoeveelheid SARS-CoV-2-specifieke antistofvormende geheugencellen
aangetroffen is in het beenmerg. Dit is een indicatie voor langdurige
bescherming. Of dit daadwerkelijk zo is zal op termijn moeten blijken. Een
andere studie laat zien dat de antistoffen die een persoon aanmaakt na
infectie met het oorspronkelijke SARS-CoV-2-virus ook andere varianten van
het virus herkennen6.
Vraag 4
Bent u bekend met de studie in Nature van 26 mei 2021, waarin wordt
geconcludeerd dat mensen die Covid-19 doorgemaakt hebben waarschijnlijk
voor de rest van hun leven antistoffen hebben? Kunt u het RIVM vragen kort
inhoudelijk (!) op deze studie te reageren?7
Antwoord 4
Ja, daarmee ben ik bekend. De publicatie laat zien dat zowel mRNA-vaccins
als virale vectorvaccins effectief zijn in bescherming tegen grote virushoeveelheden in het lichaam (infectie). Specifiek deze vaccineffectiviteit neemt voor
het vaccin van BioNTech/Pfizer af van 92% op 14 dagen naar 60% op 90
dagen na tweede vaccinatie en voor het vaccin van AstraZeneca van 69%
naar 61%. In het artikel staan echter geen data over de mate waarin het
5

Nature, 26 mei 2021, «Had COVID? You’ll probably make antibodies for a lifetime» (Had COVID?
You’ll probably make antibodies for a lifetime).
SARS-CoV-2 specific memory B-cells from individuals with diverse disease severities recognize
SARS-CoV-2 variants of concern (medrxiv.org)
7
Nature, 19 augustus, «COVID vaccines protect against Delta, but their effectiveness wanes»
(COVID vaccines protect against Delta, but their effectiveness wanes).
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

vaccin na die tijd beschermt tegen ziekte, ziekenhuisopname, of overlijden.
Belangrijke factoren in de aanpak van deze pandemie. Er worden tevens geen
gegevens genoemd over hoe lang geïnfecteerde mensen besmettelijk zijn en
of dit anders is voor deltavariant dan voor de alfavariant. Er is uit zowel
internationaal als nationaal onderzoek overtuigend bewijs beschikbaar
waaruit blijkt dat de gebruikte vaccins effectief zijn en goed blijven beschermen tegen ernstige COVID-19, ziekenhuisopname en sterfte zowel veroorzaakt
door de alfa- als de deltavariant van het virus8.
Vraag 5
Bent u bekend met de recente studie uit Israël die laat zien dat een natuurlijke
immuniteit als gevolg van een Covid-19-infectie een langere en sterkere
bescherming biedt tegen een nieuwe infectie, ziekteverschijnselen en
ziekenhuisopname door de deltavariant dan de twee Pfizer-injecties? Kunt u
het RIVM vragen kort inhoudelijk (!) op deze studie te reageren?9
Antwoord 5
In de genoemde studie is het risico op een SARS-CoV-2 infectie, symptomatische COVID-19 en ziekenhuisopname vergeleken in drie groepen: 1) mensen
die twee doses van het BioNTech/Pfizer-vaccin hebben gekregen, 2) niet
gevaccineerde mensen die zijn hersteld van COVID-19, en 3) mensen hersteld
van een SARS-CoV-2-infectie met daarnaast 1 dosis vaccin. Tijdens de
follow-up periode van de studie (juni-augustus 2021) circuleerde met name
de deltavariant in Israël. Deelnemers uit de dubbel gevaccineerde groep
hadden een groter risico op infectie, symptomatische COVID-19 en ziekenhuisopname in vergelijking met deelnemers die hersteld waren van COVID19. Volgens de studie resulteert natuurlijke infectie in combinatie met een
enkele vaccinatie in de beste bescherming tegen SARS-CoV-2 infectie met de
deltavariant.
De geciteerde preprint publicatie, die nog niet door experts is beoordeeld, is
geen pleidooi dat bescherming door natuurlijke immuniteit beter zou zijn dan
die door vaccinatie, maar laat juist zien dat een combinatie van infectie en
vaccinatie (bijvoorbeeld één dosis) tot betere bescherming leidde dan infectie
alleen. De auteurs van de preprint publicatie wijzen erop dat de studieresultaten niet als aanmoediging gezien moeten worden om mensen eerst geïnfecteerd te laten worden terwijl er veilige vaccinaties bestaan. Zoals ook in het
antwoord op vraag 1 is aangegeven, zijn de risico’s op een ernstig verloop
van COVID-19 groter dan de geringe kans op ernstige bijwerkingen na
vaccinatie.
De resultaten van de genoemde studie zijn in lijn met de verwachtingen,
kijkend naar de immuniteitsbeginselen. Het geven van één dosis vaccin aan
personen hersteld van een SARS-CoV-2-infectie is na advies van de Gezondheidsraad dan ook ingevoerd als beleid in Nederland.
Vraag 6
Klopt volgens u de conclusie op basis van de bovenstaande studies dat op de
lange termijn een natuurlijke infectie betere bescherming biedt dan een
injectie (zonder booster)? Zo nee, waarom niet? Welke studies die het
tegendeel bewijzen kunt u hier tegenover plaatsen? Is het volgens het RIVM,
gezien de huidige stand van de wetenschap, aannemelijk(er) dat natuurlijke
immuniteit op de lange termijn een betere bescherming biedt dan (eenmalig,
zonder boosters) vaccineren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
Deze conclusie is onjuist. Het is nog onbekend of een natuurlijke infectie op
termijn een superieure immuniteit geeft tegen nieuwe varianten dan dat het
vaccineren oplevert, onder andere om de redenen genoemd bij het antwoord
op vraag 1. Natuurlijke COVID-19-infecties gaan gepaard met grote risico’s en
een gerede kans op langdurige complicaties, niet alleen bij ouderen en

8

https://www.rivm.nl/nieuws/vaccins-ook-bij-deltavariant-zeer-effectief-tegen-ziekenhuis-en-icopname.
9
Gazit et all., 25 augstus 2021, «Comparing SARS-CoV-2 natural immunity to vaccine-induced
immunity: reinfections versus breakthrough infections» (Comparing SARS-CoV-2 natural
immunity to vaccine-induced immunity: reinfections versus breakthrough infections).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

risicogroepen. Vaccineren is daarom de veiligste optie om langdurige
immuniteit op te bouwen en ernstige ziekte en sterfte te voorkomen.
Vraag 7
Bent u het eens, gezien de bovengenoemde feiten, dat wil zeggen de op
termijn superieure bescherming die natuurlijke immuniteit biedt in vergelijking met de tijdelijke bescherming van «vaccins», dat doorgaan met het
injecteren van de gehele bevolking en zelfs van 5- tot 11-jarigen (die zo goed
als geen risico lopen!) volstrekt onverantwoord is?
Antwoord 7
Nee. Het doel van het vaccinatieprogramma is de samenleving zo goed
mogelijk beschermen tegen COVID-19. De Gezondheidsraad heeft met oog
voor de gezondheidsrisico’s geadviseerd over de te volgen vaccinatiestrategie. Zoals in het antwoord op vraag 6 is aangegeven, is vaccineren de
veiligste optie om langdurige bescherming op te bouwen en ernstige ziekte
en sterfte als gevolg van SARS-CoV-2 te voorkomen. Daarnaast is het
vaccineren van 5- tot 11-jarigen nog niet aan de orde in Nederland. Het EMA
heeft nog geen van de COVID-19 vaccins goedgekeurd voor deze leeftijdsgroep. Wel heeft BioNTech/Pfizer hiervoor een aanvraag gedaan bij het EMA.
Vooruitlopend op deze beoordeling heb ik de Gezondheidsraad gevraagd te
adviseren over mogelijke groepen zeer kwetsbare kinderen die in aanmerking
zouden moeten komen voor vaccinatie. Ik heb de raad verzocht het advies af
te stemmen met medisch specialisten op dit vakgebied. Ik wacht het advies
van de Gezondheidsraad hierover af.
Vraag 8
Klopt het dat op het moment van schrijven (20 september 2021) het kabinet
spreekt van grofweg 1,8 miljoen Nederlanders die niet «gevaccineerd»
zouden zijn? Klopt het dat het RIVM aangeeft dat 81,7% van de Nederlanders
een injectie heeft gehad? Klopt het dat dit dus zou betekenen dat 18,3% van
de grofweg 14 miljoen Nederlandse volwassenen niet «gevaccineerd» zijn,
wat neerkomt op 2,5 miljoen Nederlanders? Kunt u uitleggen waarom er
wordt gesproken (op het moment van schrijven) van 1,8 miljoen nietgevaccineerde Nederlanders en niet van een hoger aantal?10, 11
Antwoord 8
Tot en met 20 september jl. zijn in totaal 23.400.202 prikken gezet. Op die
datum had 86% van alle volwassenen (18 jaar en ouder) een eerste vaccinatie, en was 82,1% volledig gevaccineerd. Van de volwassenen was dus 14%
niet gevaccineerd. Op 1 januari 2021 was de totale bevolking van 18 jaar en
ouder 13,3 miljoen. Het aandeel ongevaccineerden, dus 14% van 13,3 miljoen,
is 1,86 miljoen volwassenen (Archief wekelijkse update vaccinatiecijfers |
RIVM).
Vraag 9
Wat is volgens u de visie van het RIVM op het artikel van Peeters, waarin ze
stelt dat niet een virus maar een verzwakt immuunsysteem de grootste
bedreiging voor de volksgezondheid is?12
Antwoord 9
Een verzwakt immuunsysteem kan betekenen dat iemand geen goede
bescherming heeft, of kan opbouwen, tegen een (virus)infectie. Echter is
gebleken dat in tijden van een startende pandemie als er nog geen beschermende immuniteit aanwezig is in de populatie, zoals bij COVID-19, dat ook
een goed werkend immuunsysteem onvoldoende tijd heeft om SARS-CoV-2infecties snel genoeg in te dammen en te klaren om ernstige of fatale ziekte
te kunnen voorkomen. Daarnaast kan een goed werkend of zelfs overactief
10

RIVM, 21 augustus 2021, «Cijfers COVID-19 vaccinatieprogramma» (Cijfers COVID-19 vaccinatieprogramma).
11
CBS, 7 september 2021, «Bevolking; geslacht, leeftijd en burgerlijke staat, 1 januari» (StatLine
– Bevolking; geslacht, leeftijd en burgerlijke staat, 1 januari).
12
HP De Tijd, 9 september 2021, «Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de
grootste bedreiging voor de volksgezondheid» (Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de grootste bedreiging voor de volksgezondheid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

immuunsysteem bij COVID-19 juist ook ziekteproblemen en ziekenhuisopnames veroorzaken13.
Vraag 10
Hoe kijkt het RIVM volgens u aan tegen de bewering van veel experts, dat, nu
zwakkeren grotendeels gevaccineerd zijn, het beter zou zijn de beperkingen
op te heffen en het virus zich vrij te laten verspreiden door de samenleving?14
Antwoord 10
Gezien de nog steeds aanzienlijke en toenemende aantallen ziekenhuis- en
IC-opnames, waarbij het in meerderheid ongevaccineerden betreft, is dat
geen goed idee. Daarbij is een hoge vaccinatiegraad ook van belang met het
oog op bijvoorbeeld de groep die niet gevaccineerd kan worden en/of waarbij
vaccinatie een verminderd effect heeft of eventuele nieuwe besmettelijkere
varianten.
Vraag 11
Bent u bekend met het onderzoek van Sanquin waarin wordt gesteld dat al
95% van de bevolking antistoffen heeft tegen Covid-19? Klopt deze bevinding? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom blijft de regering maar vaccineren
(inclusief hele jonge kinderen) als al 95% van de bevolking antistoffen heeft?
Is hiermee niet allang «kudde-immuniteit» bereikt?15
Antwoord 11
Voor het onderzoek van Sanquin is bloed van bloeddonors gebruikt. Deze
groep bestaat uit gezonde mensen, waaronder een relatief hoog percentage
zorgmedewerkers met een hoge vaccinatiebereidheid16. Dit betekent dat de
testpopulatie geen correcte afspiegeling is van de Nederlandse bevolking.
Daarnaast moeten bloeddonors minimaal 18 jaar oud zijn, waardoor de
resultaten alleen betrekking hebben op het volwassen deel van de bevolking.
Het RIVM voert een serosurveillance studie uit op een willekeurige selectie
van de Nederlandse populatie met deelnemers tussen de 1 en 91 jaar oud. De
laatste ronde van deze studie, uitgevoerd in juni-juli 2021, laat een seroprevalentie van naar schatting 63% (betrouwbaarheidsinterval 62–65%) zien. Van de
Nederlandse bevolking vanaf 18 jaar had 75% (betrouwbaarheidsinterval
73–76%) antistoffen.
Het percentage mensen met antistoffen stijgt geleidelijk van 40% tot 80% in
de leeftijdsgroepen van 18 tot 50 jaar oud. Meer dan 90% van de mensen
boven de 55 jaar oud heeft antistoffen. In deze studie waren er geen
exclusiecriteria voor deelname en is gecorrigeerd voor een aantal factoren,
waaronder geslacht, leeftijd en urbanisatie (omdat vaccinatie en onderzoeksparticipatie in bepaalde wijken achterblijft), om een zo goed mogelijke
afspiegeling van de samenleving te zijn.
Vraag 12
Kunt u elke vraag afzonderlijk beantwoorden?
Antwoord 12
Ja, zie hierboven.

13

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32346093/.
HP De Tijd, 9 september 2021, «Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de
grootste bedreiging voor de volksgezondheid» (Niet een virus, maar een verzwakt immuunsysteem is de grootste bedreiging voor de volksgezondheid).
15
Sanquin, 31 augustus 2021, «Antistoffen bij 95% van donors» (Antistoffen bij 95% van donors).
16
https://www.sanquin.nl/over-sanquin/nieuws/2021/03/corona-antistoffen-bij-meer-dan-21-vandonors.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6