Annemarie Ruijsbroek | Ellen Uiters | Lea
den Broeder | Hanneke Kruize | Fons van
der Lucht | Henriette Giesbers | Annemieke
Spijkerman

Factsheet
Leefomgeving,
gezondheid
en zorg
in de
noordelijke
krimpregio’s
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
fake code

april 2015

007804

De zorg voor morgen
begint vandaag

Inhoudsopgave

2

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

Inleiding

5

Demografische ontwikkelingen

7

Nabijheid van voorzieningen

10

(Ervaren) Gezondheid

15

Gebruik AWBZ en Wmo

19

Kosten van zorg

21

Conclusie

25

3

Inleiding
De Nederlandse bevolking is sterk aan het vergrijzen, in 2030 is bijna een kwart van de
Nederlandse bevolking 65 jaar en ouder. Deze verandering in bevolkingssamenstelling brengt
allerlei uitdagingen met zich mee voor de volksgezondheid en de organisatie en inzet van
preventie, zorg en ondersteuning. Oudere mensen zullen langer zelfstandig thuis blijven
wonen, o.a. vanwege de decentralisatie van langdurige zorg vanuit de Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) naar de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Het
langer zelfstandig thuis wonen van oudere mensen stelt eisen aan de inrichting van de
leefomgeving: in een wijk met veel oudere mensen is het belangrijk dat voorzieningen zoals
winkels en huisarts (lopend) goed bereikbaar zijn, terwijl in een buurt met jonge gezinnen de
aanwezigheid en nabijheid van speelplekken en een consultatiebureau van belang zijn. In
regio’s waarin sprake is van bevolkingsdaling (de zogenaamde krimpregio’s) is dit misschien
nog wel meer van belang omdat het aandeel ouderen in deze regio’s groot is en in de toekomst waarschijnlijk groot blijft of toeneemt. Deze factsheet is vanuit dit perspectief samengesteld: wat is de stand van zaken in krimpregio’s wat betreft de (ervaren) gezondheid van de
bewoners, hun zorg-gebruik en ondersteuningsbehoefte, de nabijheid van voorzieningen en
zorgaanbieders en de inrichting van de leefomgeving. Zijn er verschillen tussen de
krimpregio’s?

Krimpregio’s en anticipeergebieden
In de brief van de minister van BZK aan de Tweede Kamer van 2011 ‘Geografische afbakening
van de anticipeergebieden’ zijn de gebieden die in kaart 1 in groen en geel zijn weergegeven
benoemd tot krimp- en anticipeerregio’s (BZK, 2011). Krimpregio’s (ook wel topkrimpgebieden
genoemd) zijn gebieden waar sprake is van een sterke bevolkingskrimp. De gebieden waar
momenteel nog geen substantiële bevolkingsdaling zichtbaar is, maar waar deze zich wel op
korte termijn aandient worden anticipeergebieden genoemd. In eerdere studies heeft het
RIVM gerapporteerd over de gezondheid(sverschillen) in de krimpregio’s (Verweij & van der
Lucht, 2011) en over de rol die het wegtrekken van de gezonde bevolking en de sociaaleconomische factoren hierin spelen (Verweij & van der Lucht, 2014). In de huidige factsheet ligt de
nadruk op de leefomgeving, de aanwezigheid en bereikbaarheid van voorzieningen in de
context van de (ervaren) gezondheid en het zorggebruik in de krimp- en anticipeerregio’s in
Noord-Nederland (Friesland, Groningen, Drenthe). De gebruikte gegevens zijn afkomstig van
het CBS, de Gezondheidsmonitor Volwassenen van de GGD’en, CBS en RIVM, Leefbaarometer,
Centrum indicatiestelling Zorg (CIZ), Centraal Administratie Kantoor (CAK) en Vektis. De
meeste gegevens worden op gemeenteniveau gepresenteerd. Andere niveaus zijn wijken of
postcode -3 of -4 (pc3/pc4) gebieden. Een overzicht van de gemeenten binnen de noordelijke
krimp- en anticipeerregio’s staat in Bijlage 1. De factsheet is vooralsnog beperkt tot de
noordelijke provincies omdat de factsheet als pilot dient om te kijken of deze aanpak voldoende inzicht biedt in de problematiek/uitdagingen van (oudere) mensen die in krimpregio’s
wonen. Als dat zo is dan kan de factsheet in de toekomst uitgebreid worden met de overige
krimpregio’s.
4

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

5

Urban Strategic Planning on Active and Healthy Ageing (USP Age)
Het RIVM is sinds eind 2012 deelnemer aan het convenant ‘Urban Strategic Planning on Active
and Healthy Ageing’ (USP Age). Het samenwerkingsverband heeft 12 partners, waaronder het
Healthy Ageing Network Noord Nederland (HANN), en wordt gecoördineerd door TNO. Dit
samenwerkingsverband is gecreëerd in het kader van het European Innovation Partnership on
Active and Healthy Ageing (EIP AHA), en wel binnen het thema ‘Innovation for Age friendly
buidings, cities and environments’.
Doel van het USP Age convenant is te werken aan een kennisnetwerk op het gebied van
‘age-friendly environments’, met als focus de fysieke leefomgeving in relatie tot gezond ouder
worden. Deze factsheet is onderdeel van de activiteiten die het RIVM onderneemt in het kader
van USP Age.
Kaart 1: Krimpregio’s en anticipeerregio’s* (Bron: Ministerie van BZK, 2011)
anticipeerregio
krimpregio

2

1

provincies

17

19

Demografische ontwikkelingen
Bevolkingsdaling in Groningen, Zuid-Limburg, de Achterhoek en
Zeeuws-Vlaanderen
In de afgelopen 15 jaar is de bevolking in Nederland toegenomen in Flevoland en in en rondom
de grotere steden in het midden van Nederland en Noord-Brabant. In de krimp- en anticipeerregio’s in Groningen, Zuid-Limburg, het oosten van Gelderland (de Achterhoek) en ZeeuwsVlaanderen is de bevolking gedaald. Deze krimp- en anticipeerregio’s zijn op de linker kaart
(kaart 2, links) duidelijk te herkennen aan de oranje-rode kleur.

Kaart 2: Bevolkingsgroei* 2000-2014 en bevolkingsprognose 2014-2030 per gemeente
(Bron: CBS Statline).
2000-2014

2014-2030

Toe- of afname van bevolking (%)

Toe- of afname van bevolking (%)

18
3

6

5
13
11

8
9

7

4

12

10
14

15

23
16
22
21

20

* 1 Noord-West Friesland, 2 Noord-Oost Friesland, 3 Oost-Drenthe, 4 Achterhoek, 5 Twente, 6 Kop van Noord Holland,
7 Goeree Overflakkee, 8 Voorne Putten, 9 Schouwen Duiveland, 10 Hoeksche Waard, 11 Groene Hart Zuid-Holland Krimpenerwaard,
12 Groene Hart Zuid-Holland Alblasserwaard Vijfheerenland, 13 Groene Hart Zuid-Holland Rijnstreek, 14 West-Brabant,
15 Noord Limburg, 16 Midden-Limburg, 17 Eemsdelta, 18 Oost-Groningen, 19 De Marne, 20 Parkstad, 21 Maastricht Mergelland,
22 Westelijke Mijnstreek, 23 Zeeuws-Vlaanderen

6

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

-11 - -5
-5 - 0
0- 8
8 - 25
25 - 64

-21 - -5
-5 - 0
0- 8
8 - 25
25 - 52

provincies

provincies

* De bevolkingsgroei is een optelling van het geboorteoverschot en het migratiesaldo per gemeente, waarbij het geboorteoverschot
wordt bepaald door het geboorte- en sterftecijfer en het migratiesaldo door het vestigings- en vertrekcijfer.

7

De prognosekaart (kaart 2, rechts) van de bevolkingsgroei voor de komende 15 jaar laat zien
dat de bevolkingsdaling in het noorden van Nederland doorzet en zich verder uitbreidt naar
Drenthe en het oostelijk deel van Friesland. De ontwikkelingen zijn weergegeven op gemeenteniveau. Ook de anticipeergebieden ‘De Achterhoek’ en ‘Twente’ krijgen naar verwachting te
maken met (verdere) bevolkingsdaling. Hoewel het niet voor alle gemeenten geldt, lijkt voor
sommige gemeenten “de bodem al bereikt” wat betreft de bevolkingsdaling. In enkele
gemeenten in Oost-Groningen, bijvoorbeeld, is de bevolking de afgelopen 15 jaar al sterk
gedaald. De prognose voor deze gemeenten is dat de bevolkingsafname stabiliseert of dat de
bevolking de komende jaren licht zal stijgen (0-8% toename). Ook in Zuid-Limburg en Zeeland
krijgen meer gemeenten te maken met bevolkingsdaling. De bevolkingsgroei vindt de komende 15 jaar voornamelijk plaats in de Randstad, Midden Nederland, Noord-Brabant en
Flevoland.

Het noorden: meer vergrijzing dan gemiddeld in Nederland
De kaarten die nu volgen zoomen in op de drie noordelijke provincies. Ter vergelijking wordt
bij elke kaart het Nederlandse gemiddelde weergegeven en bij sommige kaarten ook het
noordelijk gemiddelde (gemiddelde van Groningen, Friesland en Drenthe).
De gevolgen van de bevolkingsdaling voor de bevolkingssamenstelling in Noord-Nederland
blijken duidelijk uit de vergrijzing in de drie noordelijke provincies. In 2014 ligt het aandeel
65-plussers in de meeste gemeenten in Friesland, Groningen en Drenthe boven het
Nederlandse gemiddelde van 17,3% (kaart 3, links). De Groningse krimpregio’s Eemsdelta
(Delfzijl en Appingedam) en Oost-Groningen (Vlagtwedde, Bellingwedde en Stadskanaal)
hebben met 22 tot 26% het grootste aandeel ouderen. Hetzelfde geldt voor gemeenten Aa en

Hunze in de anticipeerregio Oost-Drenthe en voor de gemeenten Noordenveld, Tynaarlo,
Haren (net onder de stad Groningen) en het Drentse Westerveld. In de prognose voor 2030
stijgt het aandeel ouderen in deze gemeenten naar eenderde tot 38%. De vergrijzing neemt in
heel Nederland toe (de prognose voor de vergrijzing in Nederland in 2030 is 23,9% gemiddeld),
maar deze toename is sterker in Noord-Nederland (kaart 3, rechts). De enige uitzondering in
dit gebied is de studentenstad Groningen.

Meeste gemeenten in het noorden komen boven landelijk gemiddelde
voor de grijze druk
Grijze druk is een demografisch begrip dat de verhouding aangeeft tussen het aantal personen
van 65 jaar en ouder en het aantal personen in de zogenaamde 'productieve leeftijdsgroep' van
20-64 jaar. De grijze druk kaart van 2014 (kaart 4, links) laat zien dat het overgrote deel van de
gemeenten in Friesland, Groningen en Drenthe boven het landelijk gemiddelde van 29% grijze
druk uitkomt (een grijze druk van 29% betekent dat er 29 ouderen (> 65 jaar) zijn per 100
mensen tussen de 20 en 64 jaar).
In de eerder genoemde gemeenten met de grootste vergrijzing, ligt de grijze druk in 2014
tussen de 39 en 52%. Ook de komende 15 jaar stijgt de grijze druk in de drie noordelijke
provincies sterk. Terwijl de prognose voor Nederland gemiddeld op 43,6 ouderen per 100 20t/m 64-jarigen ligt, loopt in de noordelijke gemeenten de gemiddelde grijze druk op naar meer
dan 52% en in de krimpgemeenten Delfzijl en Bellingwedde naar 64 tot 68% (kaart 4, rechts).

Kaart 3: Percentage ouderen (65 jaar en ouder) per gemeente voor de drie noordelijke provincies 2014 en
2030 (Bron: CBS Statline).

Kaart 4: Grijze druk (aantal 65-plussers t.o.v. 20- t/m 64-jarigen) per gemeente voor de drie noordelijke
provincies 2014 en 2030 (Bron: CBS Statline).

2014

2014

2030

Nederlands gemiddelde: 17,3% (2014); 23,9% (2030)

8

2030

Percentage 65-plussers
tov de totale bevolking

Aantal 65-plussers per
100 20-64 jarigen

12 - 18
18 - 22
22 - 26
26 - 30
30 - 33
33 - 38

21 - 30
30 - 39
39 - 52
52 - 60
60 - 64
64 - 68

krimp- en
anticipeerregio’s

krimp- en
anticipeerregio’s

Noordelijk gemiddelde: 18,9% (2014); 26,0% (2030)

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

Nederlands gemiddelde: 29,0% (2014); 43,6% (2030)

Noordelijk gemiddelde: 32,4% (2014); 48,1% (2030)

9

Nabijheid van voorzieningen

Voor veel wijken is de huisarts relatief dichtbij

Om een beeld te krijgen van de beschikbaarheid van voorzieningen in Noord-Nederland
hebben we de nabijheid van enkele voorzieningen in kaart gebracht (kaart 5). De kaarten laten
zien op welke afstand bepaalde voorzieningen die gebruikt worden in het dagelijks leven
beschikbaar zijn. Het gaat om zowel gezondheidszorgvoorzieningen (huisartsenpraktijk,
apotheek en ziekenhuis) als voorzieningen gericht op dagelijkse bezigheden, zoals het treinstation en de bibliotheek. Deze kaarten zijn op wijkniveau. Een wijk bestaat uit alle mensen die
binnen hetzelfde postcodegebied (pc6) wonen. Voor deze kaarten is de gemiddelde afstand
van alle inwoners in een wijk tot de dichtstbijzijnde voorziening over de weg berekend. Per
voorziening wordt steeds een aantal voorbeelden van wijken (en bijbehorende gemeenten)
gegeven met de hoogste en de laagste afstand.

Voor heel Nederland is de afstand tot een huisartsenpraktijk gemiddeld 0,9 kilometer en voor
de drie noordelijke provincies samen 1,4 kilometer (kaart 5c). In een aantal wijken in de
anticipeerregio’s Noord-Oost Friesland (Kollumerland en Nieuwkruisland) en Oost-Drenthe
(Aa en Hunze en Midden-Drenthe) ligt de afstand tot een huisartsenpraktijk tussen 5,3 en 8,2
kilometer. Ook in Oost-Groningen zijn in veel wijken de huisartsenpraktijken op grotere
afstand gelegen (tussen 1,7 en 5,3 km). Er zijn in de krimp- en anticipeerregio’s ook wijken waar
de huisartsenpraktijken relatief dichtbij zijn, zoals in de Eemsdelta en de Friese anticipeerregio’s (tussen 0,3 en 1,7 km).

Meeste wijken hebben bibliotheek binnen 2,5 kilometer
Voor Nederland gemiddeld is de afstand tot de dichtstbijzijnde bibliotheek 1,7 kilometer en
voor de drie noordelijke provincies 2 kilometer (kaart 5a). In de wijken van enkele gemeenten
in de anticipeerregio Noord-Oost Friesland (Ferwerderadiel en Dongeradeel) is de afstand tot
de bibliotheek het grootst (7 tot 10,3 km). Ook in delen van krimpregio Oost-Groningen
(Vlagtwedde en omgeving) moeten bewoners relatief ver reizen om bij de dichtstbijzijnde
bibliotheek te komen (tussen 4,7 en 10,3 km).
In het westen van Friesland is de afstand tot de dichtstbijzijnde bibliotheek het kortst, namelijk
tussen 0,4 tot 2,5 kilometer. In Groningen en Drenthe geldt voor de meeste wijken dat de
bibliotheek op maximaal vijf kilometer afstand ligt.

Veel wijken in het noorden op grote afstand van treinstations
In Nederland is de afstand tot het dichtstbijzijnde treinstation gemiddeld 5 kilometer (kaart
5b). In Noord-Oost Friesland (Het Bildt, Ferwerderadiel en Dongeradeel), de krimpregio
Oost-Groningen (Vlagtwedde en Stadskanaal) en in een deel van anticipeerregio Oost-Drenthe
is de afstand tot het dichtstbijzijnde treinstation groot: 16 tot 25 kilometer. De krimpregio
Eemsdelta en Coevorden in anticipeerregio Oost-Drenthe hebben een relatief korte afstand tot
een treinstation (1-5 km).
De wijken in en rondom Leeuwarden, Groningen en Assen hebben een relatief korte afstand
tot een treinstation (1-5 km). Dit geldt ook voor de wijken in de Drentse gemeenten
Hoogeveen en Midden-Drenthe. In de omgeving van Gaasterlân-Sleat en Lemsterland en in
het midden van de drie noordelijke provincies is de afstand tot een treinstation een stuk groter
(16-25 km).

10

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

Ook in de wijken van het Friese Weststellingwerf en Gaasterlân-Sleat (in het zuiden van
Friesland) is de afstand beduidend groter dan het landelijk en noordelijk gemiddelde (5,3 tot
8,2 km). Er zijn in alle drie de provincies ook veel wijken waar de huisartsenpraktijken relatief
dichtbij zijn (tussen 0,3 en 1,7 km).

Apotheek op relatief korte afstand
De afstand tot een apotheek is in heel Nederland gemiddeld 1,2 kilometer en in de drie
noordelijke provincies gemiddeld 1,7 kilometer (kaart 5d). Net als voor de huisartsen geldt dat
in de anticipeerregio’s Noord-Oost Friesland (Kollumerland en Nieuwkruisland) en OostDrenthe (Aa en Hunze) de afstand tot de apotheek voor sommige wijken meer dan vijf kilometer is (maximaal 10,3 kilometer). Dit geldt ook voor een aantal wijken in de krimpgemeenten
Oldambt en Menterwolde in Oost-Groningen. In een groot aantal wijken is de afstand tot een
apotheek echter aanzienlijk korter.
In delen van het Friese Weststellingwerf en Gaasterlân-Sleat (in het zuiden van Friesland) is de
afstand tot de apotheek voor sommige wijken meer dan vijf kilometer (maximaal 10,3 kilometer). Analoog aan de nabijheid van de huisarts, liggen wijken waar de afstand tot de apotheek
relatief kort is verspreid over alle drie de provincies.

Afstand tot huisartsenpost het grootst aan de randen van de krimp- en
anticipeerregio’s
Een huisartsenpost is de plaats waar de huisartsen uit de regio de avond-, nacht- en weekenddiensten (ANW-diensten) verzorgen (kaart 5e). De gemiddelde afstand tot een huisartsenpost
in Nederland is 6,2 kilometer en in de drie noordelijke provincies 8,3 kilometer. Aan de randen
van Friesland, inclusief de anticipeerregio Noord-West Friesland (bijv. Het Bildt), is de afstand
tot de dichtstbijzijnde huisartsenpost groot: 17 tot 34 kilometer. Dit geldt ook voor de randen
van de krimpregio Eemsdelta (Eemsmond) en voor Oost-Groningen (Vlagtwedde). In de
stedelijke gebieden, zoals Leeuwarden, Groningen, Assen en Meppel, maar ook in de wijken

11

van krimpgemeenten Delfzijl, Appingedam en Oldambt is de afstand tot een huisartsenpost
het kortst (1 tot 6 kilometer).
Ook voor sommige wijken in Midden-Drenthe en het zuidwesten van Friesland is de afstand
tot de dichtstbijzijnde huisartsenpost, met 17 tot 34 kilometer, groot. Specifiek voor het
zuidwesten van Friesland geldt dat de ANW-diensten worden verzorgd vanuit de reguliere
huisartspraktijk in deze regio’s.

Afstand tot ziekenhuis het kleinst in en rond de steden
De afstand tot een ziekenhuis (inclusief buitenpoli van een ziekenhuis) is in heel Nederland
gemiddeld 4,8 kilometer en in de drie noordelijke provincies 8,0 kilometer (kaart 5f). In de
Groningse krimpregio’s Eemsdelta (Eemsmond), De Marne en Oost-Groningen (Vlagtwedde) is
de afstand tot het ziekenhuis het grootst (17 tot 29 km). Hetzelfde geldt voor het Kollumerland
en Nieuwkruisland in Noord-Oost Friesland en Het Bildt in Noord-West Friesland.
Net als bij de huisartsenposten geldt hier dat rond de steden de afstand tot het ziekenhuis het
kortst is (1 tot 6 km). In delen van het Friese Súdwest-Fryslân en Ooststellingwerf en van de
Groningse gemeenten Zuidhorn en Grootegast is de afstand juist groot: 17-29 km.

Kaart 5: Afstand tot bibliotheek (a), treinstations (b), huisartsenpraktijk (c), apotheek (d), huisartsenpost (e)
en ziekenhuis (f) per wijk voor de drie noordelijke provincies 2012 (Bron: CBS Nabijheidsstatistiek).
Bibliotheek (a)

Treinstations (b)

Afstand (km)

Afstand (km)

0,4 - 2,5
2,5 - 4,7
4,7 - 7,0
7,0 - 10,3

1- 5
5 - 10
10 - 16
16 - 25

Huisartsenpraktijk (c)

Apotheek (d)

Afstand (km)

Afstand (km)

0,3 - 1,7
1,7 - 3,4
3,4 - 5,3
5,3 - 8,2

0,4 - 2,1
2,2 - 3,8
3,8 - 5,8
5,8 - 10,3

Huisartsenpost (e)

Ziekenhuis (incl. buitenpolikliniek) (f)

Afstand (km)

Afstand (km)

1- 6
6 - 11
11 - 17
17 - 34

1- 6
6 - 11
11 - 17
17 - 29

krimp- en anticipeerregio’s

12

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

13

Tevredenheid met nabijheid van voorzieningen
In delen van krimpregio Oosten-Groningen (behalve in Vlagtwedde en delen van Oldambt) en
het zuiden van anticipeerregio Oost-Drenthe zijn bewoners zeer positief over de nabijheid van
voorzieningen (weergegeven op pc4 niveau). Het gaat dan om de tevredenheid met de
nabijheid van supermarkten, bankfilialen en grote winkelcentra in de woonomgeving (kaart 6).
Ook in delen van de anticipeerregio’s Noord-Oost en Noord-West Friesland zijn bewoners
positief. In de krimpregio’s De Marne en Eemsdelta en het noorden van de anticipeerregio
Oost-Drenthe zijn de bewoners minder positief.
Ook aan de zuidwest rand van Friesland en Midden-Drenthe zijn de bewoners minder positief.
In het midden van Friesland en rondom de stad Groningen is de tevredenheid met de nabijheid
van voorzieningen weer groter. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat Nederland in het
algemeen hoog scoort op de mate van tevredenheid met deze voorzieningen. Een lagere score
betekent dus niet meteen dat bewoners ook echt negatief zijn.
Kaart 6: Tevredenheid over nabijheid van voorzieningen (supermarkt, bankfiliaal, groot winkelcentrum) per
vierpositie postcodegebied (pc4) voor de drie noordelijke provincies 2012 (Bron: Leefbaarometer)

(Ervaren) Gezondheid
De Friese anticipeerregio’s boven landelijk gemiddelde goede ervaren
gezondheid
In de twee Friese anticipeerregio’s ligt het percentage bewoners dat hun gezondheid als goed
ervaart boven het landelijk gemiddelde van 76,5% (een lichtere kleur betekent in deze kaart
een betere ervaren gezondheid). Deze informatie is weergegeven op gemeenteniveau (kaart
7). De anticipeerregio Oost-Drenthe ligt rond het Nederlands gemiddelde. In de krimpregio
Oost-Groningen (behalve in Bellingwedde en Oldambt) geeft 69 tot 72% van de bevolking aan
hun gezondheid als goed te ervaren, wat dus onder het Nederlands gemiddelde ligt.
Ook in de Groningse gemeenten Hoogezand-Sappemeer en Slochteren geeft 69 tot 72% van
de bewoners aan hun gezondheid als goed te ervaren. In het westelijk deel van de provincie
Groningen (Marum, Leek, Grootegast, Zuidhorn, Groningen en Haren) ervaren mensen hun
gezondheid beter dan gemiddeld (78 tot 83% van de inwoners ervaart hun gezondheid als
goed).
Kaart 7: Goed ervaren gezondheid, volwassenen van 19 jaar en ouder, per gemeente* voor de drie noorde­
lijke provincies 2012 (Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012, GGD’en, CBS en RIVM).

Tevredenheid
zeer ontevreden
ontevreden
neutraal
tevreden
zeer tevreden

krimp- en anticipeerregio's

Percentage
69,0 - 72,0
72,0 - 78,0
78,0 - 83,0
83,0 - 86,6

krimp- en anticipeerregio's
Nederlands gemiddelde: 76,5%

* Een aantal gemeenten is samengevoegd. Voor Drenthe geldt dat alle gemeenten zijn samengevoegd. Vanwege de wijze waarop de
steekproef is getrokken kan er voor Drenthe geen uitspraak worden gedaan over de gezondheid in specifieke gemeenten (kaart 7-11).

14

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

15

Meeste gemeenten rond het Nederlands gemiddelde van twee of meer
chronische aandoeningen

In Noord-Nederland relatief laag percentage volwassenen psychisch
ongezond

De krimpregio Oost-Groningen ligt met 34,5 tot 44,1% boven het Nederlandse gemiddelde van
twee of meer chronische aandoeningen bij volwassenen (Nederlands gemiddelde is 32,2%)
(kaart 8). Hetzelfde geldt voor de Friese gemeente Littenseradiel in de anticipeerregio NoordWest Friesland. De meeste andere gemeenten in de krimp- en anticipeerregio’s liggen rond het
Nederlands gemiddelde. De gemeente Ferwerderadiel in de anticipeerregio Noord-Oost
Friesland ligt met 17 tot 22% juist onder het Nederlands gemiddelde. Ook de gemeenten
Tytsjerksteradiel en Menameradiel in Noord-Oost Friesland liggen onder het landelijk
gemiddelde.

Landelijk is er bij gemiddeld 39,8% van de bevolking in Nederland van 19 jaar en ouder sprake
van een matig tot hoog risico op angstige of depressieve gevoelens. De meeste gemeenten in
de krimp- en anticipeerregio’s liggen onder dit landelijk gemiddelde (kaart 9). Uitzonderingen
zijn Dongeradeel in de Noord-Oost Friesland, Harlingen in Noord-West Friesland en de
krimpgemeenten Vlagwedde en Stadskanaal in Oost-Groningen. De anticipeerregio OostDrenthe ligt net iets onder het landelijk gemiddelde.
Van de andere gemeenten blijken Leeuwarden in Friesland en Slochteren, Groningen en
Hoogezand-Sappemeer in Groningen boven het Nederlands gemiddelde te liggen.

Enkele andere gemeenten in Friesland, zoals Skarsterlân, Súdwest-Fryslân en Heerenveen
hebben ook een lager aandeel chronisch zieken met twee of meer aandoeningen.
Kaart 9: Psychische ongezondheid, volwassenen van 19 jaar en ouder, per gemeente voor de drie noordelijke
provincies 2012 (Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012, GGD’en, CBS en RIVM).
Kaart 8: Twee of meer chronische ziekten, volwassenen van 19 jaar en ouder, per gemeente voor de drie
noordelijke provincies 2012 (Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012, GGD’en, CBS en RIVM).

Topkrimpgebied
Anticipeerregio
Provincies

Topkrimpgebied
Anticipeerregio
Provincies

Percentage
17,1 - 22,0
22,0 - 29,0
29,0 - 34,5
34,5 - 44,1

krimp- en anticipeerregio's

Percentage
24,9 - 31,0
31,0 - 35,5
35,5 - 39,5
39,5 - 44,9

krimp- en anticipeerregio's
Nederlands gemiddelde: 39,8%

Nederlands gemiddelde: 32,2%

Ernstige eenzaamheid in het noorden verschilt sterk per gemeente en
per provincie
Het aantal volwassenen in het noorden van Nederland dat zich ernstig eenzaam voelt, laat een
versnipperd beeld zien (kaart 10). In krimpgemeenten Menterwolde, Veendam en Pekela in
Oost-Groningen ligt het percentage volwassenen dat zich ernstig eenzaam voelt boven het
landelijk gemiddelde van 8,3%. In andere gemeenten van de Groningse krimpregio’s ligt dit
percentage rond of onder het Nederlands gemiddelde. Ook Oost-Drenthe ligt met 7 tot 9%
rond het Nederlandse gemiddelde. In enkele gemeenten in Friesland (Súdwest-Fryslân,
Harlingen, Leeuwarden, Heerenveen, Weststellingwerf en Lemsterland) ligt het percentage
16

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

17

volwassenen dat zich ernstig eenzaam voelt boven het landelijk gemiddelde van 8,3%. Van
deze gemeenten ligt alleen Harlingen in een anticipeerregio.
In de Groningse gemeenten Leek, Marum, Zuidhorn en Grootegast is het percentage volwassenen dat zich ernstig eenzaam voelt met 3,3 tot 5,0% lager dan gemiddeld in Nederland. Dit
geldt ook voor de Friese gemeenten Boarnsterhim, Leeuwarderadeel, Achtkarspelen en
Ooststellingwerf.
Kaart 10: Ernstige eenzaamheid, volwassenen van 19 jaar en ouder, per gemeente voor de drie noordelijke
provincies 2012 (Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012, GGD’en, CBS en RIVM).
Topkrimpgebied
Anticipeerregio
Provincies

Percentage
3,3 - 5,0
5,0 - 7,0
7,0 - 9,0
9,0 - 11,2

Gebruik AWBZ en Wmo
In Groningse krimpgebieden ligt het percentage AWBZ-indicaties boven
het landelijk en noordelijk gemiddelde
Het gaat in deze kaart (kaart 11) om het aantal cliënten per gemeente met een geldige indicatie
voor AWBZ-zorg op 1 januari 2013. AWBZ-zorg omvat velerlei zorgvormen, zoals verpleegkundige handelingen, verblijf in een instelling (verpleeg-of verzorghuis, psychiatrie), maar ook
hulp bij persoonlijke verzorging, begeleiding of dagopvang voor gehandicapten. Het aantal
cliënten met een aanspraak op AWBZ-zorg hoeft niet overeen te komen met aantal cliënten
dat daadwerkelijk zorg consumeert. Iemand kan een indicatie hebben zonder die te verzilveren
bij een zorgaanbieder. De kaarten in dit hoofdstuk zijn op gemeenteniveau.
In de krimpgemeenten in Oost-Groningen (alle gemeenten behalve Menterwolde) en in de
Eemsdelta (Eemsmond en Appingedam) ligt het percentage AWBZ-indicaties boven het
landelijk gemiddelde van 4,8% en ook boven het noordelijk gemiddelde van 5,8%. Dit geldt
ook voor de Friese gemeente Franekeradeel in Noord-West Friesland. Borger-Odoorn in
anticipeerregio Oost-Drenthe daarentegen ligt met 3,0 tot 4,6% AWBZ-indicaties onder het
Nederlands gemiddelde. Dit geldt ook voor Littenseradiel en Menameradiel in de anticipeerregio Noord-West Friesland en Ferwerderadiel in Noord-Oost Friesland.

krimp- en anticipeerregio's
Nederlands gemiddelde: 8,3%

Kaart 11: Aanspraak op AWBZ-zorg per gemeente voor de drie noordelijke provincies 1 januari 2013
(Bron: CIZ)

Percentage
3,0 - 4,6
4,6 - 5,6
5,6 - 6,6
6,6 - 7,9

18

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

krimp- en anticipeerregio's
Nederlands gemiddelde: 4,8%
Noordelijk gemiddelde: 5,8%

19

Van de gemeenten die niet bij een krimp- of anticipeerregio horen vallen Assen in Drenthe en
Hoogezand-Sappemeer in Groningen op. Deze gemeenten liggen boven het landelijk en
noordelijk gemiddelde van AWBZ-indicaties. Een cluster van gemeenten rondom de stad
Groningen (Slochteren, Ten Boer, Winsum, Zuidhorn, Grootegast en Marum) liggen met 3 tot
4,6% AWBZ-indicaties onder het Nederlands gemiddelde. Dit geldt ook voor de Friese
gemeenten Boarnsterhim en Lemsterland.

In een cluster van gemeenten ten noorden de stad Groningen ligt het aandeel inwoners dat
gebruik maakt van huishoudelijk hulp vanuit de Wmo lager dan het Nederlands gemiddelde.

Kosten van zorg

Meer huishoudelijke hulp vanuit de Wmo in Zuidoost-Groningen en
Zuidoost-Drenthe

Zorgkosten basisverzekering in Oost-Groningen hoger dan landelijk
gemiddelde

Op kaart 12 is het gebruik van huishoudelijke hulp bekostigd vanuit de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo) per gemeente weergegeven. Het doel van de Wmo is om ervoor te
zorgen dat mensen zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen en mee kunnen doen in
de samenleving. Als meedoen of zelfstandig wonen niet lukt zonder hulp, kan iemand de
gemeente vragen om ondersteuning vanuit de Wmo, zoals hulp in de huishouding of een
rolstoel.
In heel Nederland hebben gemiddeld 42,7 inwoners per 1.000 inwoners hulp in het huishouden
bekostigd vanuit de Wmo. In enkele gemeenten in de krimp- en anticipeerregio’s ligt dit
aandeel lager, zoals in Littenseradiel in Noord-West Friesland, in Loppersum in de Eemsdelta
en in De Marne (34,1 inwoners per 1.000 inwoners). In de krimpregio Oost-Groningen (behalve
Veendam en Menterwolde), Dantumadiel in Noord-Oost Friesland en de gemeenten Emmen
en Coevorden in Oost-Drenthe is het gebruik van huishoudelijke hulp het hoogst (55,4 tot 76,6
inwoners per 1.000 inwoners).

De zorgkosten die vanuit de basisverzekering worden vergoed liggen in Nederland gemiddeld
op 2.080 euro per verzekerdenjaar. De bevolking van 65 jaar en ouder maakt gemiddeld gezien
de hoogste zorgkosten, gemiddeld 4.358 euro per verzekerdenjaar. In regio’s waar relatief veel
ouderen wonen, liggen de totale zorgkosten dus ook hoger. Een cluster van postcodegebieden
(de informatie is weergegeven op pc3 niveau) in Oost-Groningen en rond Delfzijl heeft
bovengemiddelde zorgkosten, zowel wanneer gekeken wordt naar de totale bevolking als naar
de zorgkosten voor verzekerden van 65 jaar en ouder (kaart 13a en b). Dit geldt ook voor
verschillende postcodegebieden in de gemeente Emmen in anticipeerregio Oost-Drenthe. Ook
wanneer gecorrigeerd wordt voor leeftijd en geslacht blijven de zorgkosten in de genoemde
gebieden bovengemiddeld (kaart 13c). Verschil in leeftijdsopbouw van de bevolking kan de
verschillen in zorgkosten maar voor een klein deel verklaren.

Kaart 12: Huishoudelijke hulp (Wmo) per gemeente voor de drie noordelijke provincies 2011 (Bron: CAK).

Aantal per 1.000 inwoners
van 18 jaar en ouder
27,6 - 35,4
krimp- en anticipeerregio's
35,4 - 44,5
Nederlands gemiddelde: 42,7
44,5 - 55,3
55,3 - 76,6
Noordelijk gemiddelde: 47,5

20

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

21

Totaal zorgkosten
Alle verzekerden, ongestandaardiseerd (a)

Kaart 13: Gedeclareerde zorgkosten basisverzekering totaal per driepositie postcodegebied (pc3)*
voor de drie noordelijke provincies 2012 (Bron:
Vektis Databestand Zorgverzekeringswet 2012;
gegevens bewerkt door RIVM).
* Twee postcodegebieden vallen grotendeels binnen de provincie
Overijssel en zijn daarom niet meegenomen in de kaart.

Zorgkosten huisarts bovengemiddeld in Oost-Groningen en OostDrenthe
De gemiddelde huisartskosten in de noordelijke provincies (142 euro) zijn iets hoger dan de
gemiddelde huisartskosten voor Nederland als geheel (135 euro) (kaart 14a en b). Vooral in
Oost-Groningen en Oost-Drenthe liggen de zorgkosten voor de huisarts hoog, ook na correctie
voor leeftijd en geslacht (kaart 14c).
Huisartskosten zijn onder te verdelen in een inschrijftarief, kosten voor consult en overige
kosten. Het inschrijftarief ligt gemiddeld op zo’n 56 euro per verzekerdenjaar, maar ligt hoger
voor ouderen en bewoners van achterstandswijken.

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
1.156 - 1.600
1.600 - 2.000
2.000 - 2.300
2.300 - 2.769

Verzekerden 65 jaar en ouder, ongestandaardiseerd (b)

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
1.613 - 2.700
2.701 - 3.750
3.751 - 4.650
4.651 - 5.458

Alle verzekerden, gestandaardiseerd voor leeftijd en geslacht (c)

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
≤ 1.600
1.600 - 2.000
2.000 - 2.300
≥ 2.300

krimp- en anticipeerregio’s
provincies
geen gegevens

Nederlandse gemiddelden: €2.079 (alle verzekerden);
€4.358 (verzekerden 65 jaar en ouder)
Noordelijke gemiddelden: €2.096 (alle verzekerden);
€4.258 (verzekerden 65 jaar en ouder)

22

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

23

Huisartsen (inschrijftarief, consult en overige kosten)
Alle verzekerden, ongestandaardiseerd (a)

Kaart 14: Gedeclareerde zorgkosten huisarts
basisverzekering totaal per driepositie
postcodegebied(pc3)* voor de drie noordelijke
provincies 2012
(Bron: Vektis Databestand Zorgverzekeringswet
2012; gegevens bewerkt door RIVM).
* Twee postcodegebieden vallen grotendeels binnen de provincie
Overijssel en zijn daarom niet mee-genomen in de kaart.

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
101 - 120
120 - 140
140 - 160
160 - 204

Verzekerden 65 jaar en ouder, ongestandaardiseerd (b)

De kaarten in deze factsheet laten zien dat de noordelijke krimp- en anticipeergebieden op
diverse terreinen minder gunstig scoren dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt met name voor
de krimpregio Oost-Groningen. Zo is de ervaren gezondheid in Oost-Groningen minder goed,
ligt het percentage mensen met twee of meer chronische aandoeningen hoger en zijn ook het
gebruik en kosten van zorg beduidend hoger. De tevredenheid over voorzieningen ligt wat
lager dan in andere krimpregio’s.
Ook valt op dat er tussen en binnen krimp- en anticipeergebieden grote verschillen zijn. In de
anticipeerregio Noordoost Friesland is de afstand tot de huisartsenpraktijk groot (maximaal
8,2 km) in de gemeenten Kollumerland en Achtkarspelen terwijl in de naastliggende gemeente
Dongeradeel de maximale afstand 1,7 km is.
Per provincies zijn er ook nog enkele opvallende bevindingen. Zo is er in Friesland meer
eenzaamheid, en wordt in Drente veel gebruik gemaakt van huishoudelijke hulp.
Al is de afstand tot de huisarts en het ziekenhuis in sommige gemeenten in de krimp- en
anticipeerregio’s groot, problemen met de nabijheid van zorgvoorzieningen zijn nog niet op
grote schaal aanwezig. Nabijheid van zorgvoorzieningen is wel een belangrijk punt van
aandacht voor de toekomst. Op verschillende locaties in het noorden is het bijvoorbeeld al
moeilijk om opvolgers voor vertrekkende huisartsen te vinden. Andere aspecten zoals toekomstige vergroting van het verzorgingsgebied per huisarts door krimp van de bevolking vallen
buiten de scope van deze factsheet. Sluiting van (kleinere) ziekenhuizen in de krimpregio’s in
de nabije toekomst kan de nabijheid van zorg in de toekomst negatief beïnvloeden.

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
144 - 185
185 - 225
225 - 280
280 - 438

Alle verzekerden, gestandaardiseerd voor leeftijd en geslacht (c)

Kosten in euro's per
verzekerdenjaar
≤ 120
120 - 140
140 - 160
≥ 160

Conclusie

krimp- en anticipeerregio’s
provincies
geen gegevens

Nederlandse gemiddelden: €135 (alle verzekerden);
€213 (verzekerden 65 jaar en ouder)

De totale zorgkosten liggen boven het Nederlands gemiddelde in de anticipeer- en krimpregio’s, ook als rekening wordt gehouden met leeftijd en geslacht. Dit is met name het geval in
de krimpregio Oost-Groningen waar ook het percentage mensen met twee of meer chronische
aandoeningen het hoogst is.
Deze factsheet is gebaseerd op verschillende databronnen op gemeente, wijk of op postcode-3
of -4 niveau . Aanvullende informatie vanuit de regionale ondersteuningsstructuren (ROS-sen)
en op GGD niveau evenals uitsplitsing naar leeftijdsgroepen kan ingezet worden voor gedetailleerder inzicht in leefomgeving en gezondheid in de krimp- en anticipeerregio’s. Hetzelfde
geldt voor de nog onontsloten informatie over aanbod en gebruik van welzijnszorg. Informatie
uit eerdere studies (Verweij & van der Lucht, 2011; 2014) kan worden gebruikt voor vormgeving
van beleid.
De verschillen binnen en tussen de krimp- en anticipeerregio’s die in deze factsheet naar voren
komen pleiten ervoor om op lokaal niveau de stand van zaken in kaart te brengen en daar ook
met lokaal beleid op in te spelen. Op die manier kan de inrichting van de fysieke leefomgeving
in krimp- en anticipeerregio’s aansluiten bij lokale behoeften.

Noordelijke gemiddelden: €142 (alle verzekerden);
€228 (verzekerden 65 jaar en ouder)

24

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

25

Referenties
Ministerie van BZK (2011). Brief van de minister van BZK aan de Tweede Kamer ‘Geografische
afbakening van de anticipeergebieden’.
Verweij A, van der Lucht F (2011). Gezondheid in krimpregio’s. RIVM rapportnr. 270171003.
RIVM, Bilthoven, 2011.

Bijlage 1 Gemeenten per krimp- en anticipeerregio
noordelijke provincies
Krimpregio

Gemeenten

Eemsdelta

Appingedam
Delfzijl
Eemsmond

Verweij A, van der Lucht F (2014). Gezondheid in krimpregio’s. Verdiepingsstudie. RIVM
rapportnr. 270742001. RIVM, Bilthoven, 2014.

Loppersum
Oost-Groningen

Bellingwedde
Menterwolde
Oldambt
Pekela
Stadskanaal
Veendam
Vlagtwedde

De Marne

De Marne

Anticipeerregio
Noord-West Friesland

Het Bildt
Franekerdeel
Littenseradiel
Menameradiel
Harlingen
Leeuwarderadeel

Noordoost Friesland

Dongeradeel
Dantumadeel
Kollumerland
Achtkarspelen
Tytsjerksteradiel
Ferwerderadiel

Oost-Drenthe

Emmen
Borger-Odoorn
Coevorden
Aa en Hunze

26

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

27

28

Factsheet Leefomgeving, gezondheid en zorg in de noordelijke krimpregio’s

29