.dzaam? Uitvoering schuldhul 1
lost! Financieel zelfredzaam?
lader bekeken Schuld opgelos
ng schuldhulpverlening nader
:elfredzaam? Uitvoering schuld h

1.

•

Inspectie SZW
Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

opgelost! Financieel zelfredzaa
lader bekeken Schuld opgelost
ng schuldhulpverlening nader b
:elfredzaam? Uitvoering schuld h
opgelost! Financieel zelfredzaa
lader bekeken Schuld opgelost!
ng schuldhulpverlening nader b a
:elfredzaam? Uitvoering schuldh
opgelost! Financieel zelfredzaa m
nader bekeken Schuld opgelost!

Uitvoering
ng schuldhulpverlening nader b
schuldhulpverlening
:elfredzaam? Uitvoering schuldh
nader bekeken

opgelost! Financieel zelfredzaa
lader bekeken Schuld opgelost!
ng schuldhulpverlening nader b
:elfredzaam? Uitvoering schuldh
opgelost! Financieel zelfredzaa
lader bekeken Schuld opgelost!
ng schuldhulpverlening nader b
:elfredzaam? Uitvoering schuldh
opgelost! Financieel zelfredzaa
lader bekeken Schuld opgelost!
ng schuldhulpverlening nader

Voorwoord
Hoofdboodschap
1.

Inleiding

1.1 Onderzoeksvraag
1.2 Toetsingskader
1.3 Onderzoeksmethode
2. Resultaten
2.1 Klantkenmerken
2.2 Klantervaringen schuldhulp
2.3 Dienstverlening door gemeenten
3.

Concluderend

Bijlage I -Afkortingen en begrippen
Bijlage II - Bestuurlijke reacties

Voorwoord

Problematische schulden vormen een belangrijke belemmerende factor voor (volwaardige)
participatie in de samenleving en op de arbeidsmarkt. Schulden veroorzaken vaak stress,
waardoor mensen met problematische schulden minder goed in staat zijn om weloverwogen
beslissingen te nemen. Hierdoor verergert niet alleen de schuldenproblematiek maar kunnen
ook andere problemen ontstaan. Zoals onzekerheid, machteloosheid, moedeloosheid en
depressieve klachten. Klachten die weer doorwerken op het vermogen om te participeren,
waardoor een neergaande spiraal ontstaat.
Door ineffectieve schuldhulpverlening komen bestaanszekerheid en participatie verder in gevaar
en kan armoede structureel worden. In 2015 had ongeveer 15% van alle huishoudens in Nederland
risicovolle of problematische schulden. Tweehonderdduizend huishoudens zaten in een
schuldhulpverleningstraject.
In 2015, 2016 en 2017 deden we als Inspectie SZW onderzoek naar de vroegsignalering en
toegankelijkheid van schuldhulpverlening. In het vervolg hierop werd besloten om ook aandacht
te besteden aan de uitvoering van schuldhulpverlening voor mensen die toegelaten zijn tot de
gemeentelijke schuldhulpverlening: wordt hun schuldenprobleem opgelost en zijn zij daarna
financieel zelfredzaam?
In dit onderzoek brengen we als Inspectie de uitvoering van Wet gemeentelijke schuldhulpverlening in kaart op basis van verschillende perspectieven. In het bijzonder gaat het daarbij om
het perspectief van degenen die schuldhulp krijgen en dat van hun directe hulpverleners.
Vanaf 2020 zal het onderwerp schulden meegenomen worden in ons monitorprogramma voor
het stelsel van werk en inkomen.
mr. M.I. Kuipers
Inspecteur-generaal
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 13

Hoofd boodscha p
In Nederland hebben nog steeds veel mensen te kampen met problematische schulden.'
Problematische schulden hebben een grote maatschappelijke impact. Bijna dagelijks zijn er
berichten over de knelpunten die het hebben van schulden met zich mee brengt en de hulp die
geboden wordt.
De Inspectie ziet dat in de huidige maatschappij een duurzame oplossing voor het schuldenprobleem niet zomaar in zicht is. Het ideaalbeeld over schuldhulpverlening ten aanzien van de
schuldenaars — zij maken niet opnieuw problematische schulden' — staat onverminderd onder
druk. Schuldenaren zijn tevreden over de hulp die zij krijgen als zij eenmaal voor een schuldregeling in aanmerking komen: de schulden worden opgelost. Het is echter niet gezegd dat ze
daarna niet opnieuw in de schulden kunnen geraken. De in deze rapportage genoemde risico's
op nieuwe schulden door een complexe samenleving met onregelmatige inkomsten uit flexwerk
of zelf ondernemen, de vele financiële regelingen (inclusief toeslagen) en tekortschietende
vaardigheden om hier goed mee om te gaan zijn ook na het doorlopen van een schuldregeling
nog steeds aan de orde.
Er zijn ruwweg twee groepen schuldenaars: degenen die door een plotselinge samenloop van
omstandigheden ineens in de schulden raken. En een groep mensen die langzaam steeds verder
in de problemen raakt dooreen combinatie van factoren, zoals laagopgeleid en laagbetaald werk,
niet goed geleerd hebben om op een duurzame manier om te gaan met het (schaarse) inkomen,
onhandige afwegingen ten aanzien van financiële keuzes en/of aanwezige multiproblematiek
(verslaving, psychische aandoening, laag geletterdheid, beperkt begripsvermogen). De gemeenten
die de inspectie sprak, gaven aan dat de eerste groep, die ontstond door de crisis, duidelijk is
afgenomen. Over de tweede groep gaven zij aan, dat de hulpvraag toeneemt.
Zonder een echt integrale aanpak waarbij hulp wordt verleend voor het oplossen van de schulden
én de onderliggende problematiek, worden deze problemen niet opgelost en verbetert de
financiële zelfredzaamheid niet. Deze integrale aanpak moet van twee kanten komen: vanuit de
schuldhulp maar ook vanuit andere beleidsterreinen. Alleen dan kunnen onderliggende
sociaal-maatschappelijke en medische problemen goed worden aangepakt en schulden
duurzaam worden opgelost.

' O.a. Panteia (2015). Huishoudens in de rode cijfers; Nibud (2018). Financiële problemen.
Kamerstukken II 2008/09, 24 515, nr. 14 6. Startnotitie wettelijk kader minnelijke schuldhulpverlening. Paragraaf 3. Rollen en
verantwoordelijkheden binnen een effectief functionerend systeem van minnelijke schuldhulpverlening.
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 15

1•

Inleiding

In Nederland hebben nog steeds veel mensen te kampen met problematische schulden.3
Problematische schulden hebben een grote maatschappelijke impact. Zo kan een schuldenaar
zo in beslag worden genomen door schulden, dat dat van invloed is op zijn maatschappelijke
participatie of gezondheid. Schulden kunnen leiden tot armoede waar ook de kinderen in het
gezin weer onder lijden. Schuldeisers kunnen hun vorderingen niet innen waardoor zijzelf in
financiële moeilijkheden kunnen komen.
Gemeenten hebben — op grond van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) — de
opdracht hun inwoners te helpen bij het oplossen van schulden. De Inspectie Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (hierna de Inspectie) heeft de afgelopen jaren onderzoek gedaan naar de
gemeentelijke uitvoering van onderdelen van de Wgs, zoals het vroegtijdig herkennen van
schulden die problematisch kunnen worden of misschien al zijn (vroegsignalering) en de toegang
tot schuldhulpverlening.° In logisch vervolg daarop is in 2018-2019 gekeken hoe het gaat als
mensen zijn toegelaten tot schuldhulp en dan met name als de inzet is, om tot een minnelijke
schuldregeling met de schuldeisers te komen. De resultaten van dit onderzoek worden in deze
rapportage weergegeven. De onderbouwing is te vinden in een Nota van Bevindingen.5
Met de Wgs hebben gemeenten in 2012 een regierol gekregen in de hulpverlening aan mensen
met problematische schulden. Gemeenten hebben met de Wgs de verantwoordelijkheid
gekregen om een integrale schuldhulpverlening te bieden — van goede kwaliteit — op basis van
gestandaardiseerd maatwerk. De wet gaat uit van de gedachte dat gemeenten het best in staat
zijn om de (schulden)problematiek van inwoners in hun onderlinge samenhang te bekijken.
Als problematische schulden zijn ontstaan, wordt van gemeenten verwacht dat zij op
evenwichtige wijze rekening houden met de belangen van de schuldeisers en eventuele sancties
opleggen als een cliënt niet of onvoldoende meewerkt aan een schuldhulpverleningstraject.
Verder wordt van gemeenten verwacht dat zij nazorg aanbieden.

1.1 Onderzoeksvraag
In het onderzoek stond de vraag centraal: 'Welke mechanismen dragen wel/niet bij aan een adequate
uitvoering van de schuldhulpverlening volgens de klanten en de betrokken professionals?'.
1.2

Toetsingskader

In dit onderzoek naar de uitvoering van de schuldhulpverlening heeft de Inspectie aan de hand
van een toetsingskader6 gekeken naar factoren die maken dat de uitvoering van de schuldhulpverlening op basis van de Wgs al dan niet adequaat verloopt.

O.a. Nibud (20-18). Financiële problemen.
‘, Inspectie SZW (2015 & 2017). Vroegsignalering Problematische schulden door gemeenten. (Verkennende studie); Inspectie
SZW (zoi 6 & 2017). Toegankelijkheid schuldhulpverlening.
5 Inspectie SZW (2019). Nota van Bevindingen Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? Wordt gepubliceerd op de website
van de Inspectie SZW.
6 Met elementen als integrale dienstverlening, regievoering, (gestandaardiseerd) maatwerk, bejegening, doenvermogen,
wacht- en doorlooptijden en handhaving. Zie ook de Nota van Bevindingen.
6

1.3 Onderzoeksmethode
Het onderzoek ging uit van het klantperspectief. Daarom koos de Inspectie voor een kwalitatief
onderzoek naar de ervaringen van circa zo klanten — en degenen die hen helpen bij het oplossen
van de problematische schulden — uit vier casegemeenten. De vier gemeenten verschillen in
omvang van klein (<50.000 inwoners) tot zeer groot (>250.000 inwoners). Eén gemeente voert
de schuldhulpverlening uit voor een aantal omliggende gemeenten. Eén gemeente heeft de
schuldhulp uitbesteed aan een externe partij.
In elke gemeente selecteerde de Inspectie een aantal klanten aan wie de geselecteerde
gemeenten schuldhulp verleenden. Dit betreft mensen die niet in staat zijn zelf een oplossing te
vinden voor hun schulden. De hulp die zij kregen op het moment van het onderzoek bestond
onder meer uit een van de onderstaande modules7:
r.

Stabilisatie: Klanten die in aanmerking komen voor een schuldhulpregeling doorlopen
doorgaans eerst een stabilisatiefase. Gedurende de stabilisatie wordt begonnen met het
verbeteren van de basis: het (beter) op elkaar afstemmen van inkomen en uitgaven; alvast
leren reserveren (spaarpotje).
2. Schuldregeling: Als de situatie stabiel is en alle informatie gecontroleerd, stelt de
schuldhulpverlener een schuldregeling met afloscapaciteit op. De afloscapaciteit wordt
berekend aan de hand van het inkomen en het bedrag dat als minimum om van te leven is
vastgesteld, het zo geheten vrij te laten bedrag (VLTB). De schuldhulpverlener sluit een
overeenkomst met de klant en de schuldeisers en volgt de aflossing (36 maanden).
De Inspectie heeft zowel de klant als de schuldhulpverleners in dienst van de gemeente of
schuldhulporganisatie gesproken, en waar van toepassing ook bewindvoerders en vrijwilligers.
Verder is van elke gemeente het beleid bestudeerd en zijn de betreffende dossiers geanalyseerd.
Naast de dossiers van klanten in de regeling, is ter vergelijking kennisgenomen van circa dertig
dossiers van mensen die tijdens de rit zijn uitgevallen.
De resultaten van het onderzoek bij de vier gemeenten zijn vervolgens besproken in een
bijeenkomst met schuldhulpverleners werkzaam bij acht andere gemeenten en schuldhulporganisaties van verschillende grootte en verspreid door het land. De resultaten vonden daarin
brede herkenning.
Niet onderzocht zijn regelingen die gemeenten zelf kunnen treffen, schuldregelingen via de
Bijzondere bijstand voor zelfstandigen en schuldregelingen na tussenkomst van de rechter
volgens de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp). Een meer gedetailleerde
beschrijving van de onderzoeksmethode is opgenomen in de Nota van Bevindingen.

Deze modules zijn ontwikkeld door de NVVK, als onderdeel van een pakket modules voor de verschillende onderdelen van het
schuldhulpverleningsproces. Gemeenten en schuldhulpinstanties die lid zijn van de NVVK handelen volgens deze modules.
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 17

•

Resultaten

2.1 Klantkenmerken
Grosso modo kwam de Inspectie twee typen klanten tegen.
• De eerste groep was en is in principe prima in staat om zich financieel te redden. Door een
onverwachte gebeurtenis als een echtscheiding of het verlies van werk kwamen zij in de
problemen. Bijvoorbeeld doordat zij gedwongen werden het eigen huis versneld te verkopen
en daar een grote restschuld aan overhielden. Indien het inkomen niet voorzag in voldoende
aflossing van de schulden volgde een proces van bezuinigingen, schuiven met de betaling van
andere rekeningen, oplopende invorderingskosten, betalingsregelingen met allerhande
schuldeisers en de uiteindelijke constatering dat het de schuldenaar zelf niet ging lukken om
alle ballen in de lucht te houden.
In de steekproef was deze groep veruit de kleinste. Volgens schuldhulpverleners neemt de
omvang van deze groep af doordat het economisch goed gaat. Deelnemers aan de bijeenkomst
met gemeenten herkenden dit beeld.
• Bij de tweede groep is de problematiek complexer. Deze mensen hebben problemen op
(meerdere) gebieden als psychische gesteldheid, praktische vaardigheden, gebrekkige
taalbeheersing, impulsief gedrag, verslaving, et cetera. Zij hebben vaak hoge schulden bij vele
schuldeisers. De financiële zelfredzaamheid van deze groep is aanmerkelijk minder.
Schuldhulpverleners gaven aan dat het is voor deze groep moeilijk is om hun weg te vinden in
de complexiteit van alle regels en zich, gegeven hun problemen, met een beperkt budget
staande te houden in de huidige maatschappij.
De Inspectie stelde vast dat de tweede groep veel groter is dan de eerste groep, zowel in omvang
als in hulp die nodig is. Uit het onderzoek kwam daarnaast naar voren dat een verdere groei in
behoefte aan schuldhulp verwacht wordt door gemeenten.
2.2

Klantervaringen schuldhulp

Vrijwel alle klanten die de Inspectie sprak, zijn tevreden over hun schuldhulpverleningsregeling.
Ze voelen zich respectvol bejegend en waarderen dat zij -waar mogelijk- keuzemogelijkheden
krijgen. De tevredenheid geldt ook in de gevallen waar enige haperingen in de dienstverlening
optraden, bijvoorbeeld als gevolg van een wisseling van schuldhulpverlener of doordat een
daling van het inkomen niet tijdig opgemerkt werd. De meeste klanten hebben de verwachting
dat zij de regeling succesvol gaan volbrengen en dat zij daarna verder kunnen. De grootste
problemen ondervonden zij tijdens de stabilisatiefase waarin zij veel gegevens moeten
aanleveren. De inspectie stelde vast dat met name het aanleveren van de vereiste gegevens voor
veel mensen echt een obstakel vormde, met name voor de hierboven beschreven tweede, minder
zelfredzame klantgroep.
Van de klanten van wie de Inspectie alleen het uitvaldossier inzag, kampte een aantal van hen
met zware problematiek. Een deel van deze klanten viel af, doordat de gemeente de dienstverlening aan hen staakte in verband met het niet langer voldoen aan de verplichtingen. Daarbij
moet vooral gedacht worden aan het maken van nieuwe schulden en het herhaaldelijk niet
reageren op oproepen. Een ander deel van de klanten viel af, doordat zij zelf besloten om met de
schuldhulpverlening te stoppen. De reden daarvoor was dat zij zelf een oplossing hadden
gevonden (bijvoorbeeld ondersteuning door familie) of omdat zij vanwege de lange duur van het
hulpverleningsproces er geen vertrouwen meer in hadden. Uit de dossiers van de laatstgenoemden
valt op te maken dat zij minder tevreden waren.

8

Hoe groot de omvang van de uitval is van personen die toegelaten zijn tot schuldhulpverlening,
konden gemeenten niet aangeven. Of er echt sprake is van uitval, is niet altijd eenduidig.
Gemeenten geven aan dat zij hulp blijven bieden en registreren het dan niet altijd als uitval.
Ook gaan gemeenten verschillend om met het formele startmoment. Er zijn gemeenten die zo
snel mogelijk een beschikking versturen met het besluit dat iemand is toegelaten met het doel
om rust te creëren. Andere gemeenten willen dat de klant eerst zoveel mogelijk gegevens
aanlevert, zodat het te volgen traject concreter in de beschikking kan worden opgenomen.
Dat de uitval tijdens de uitvoering zo laag is, heeft waarschijnlijk ook te maken met de vele
kansen op herstel die gemeenten aanbieden. Gemeenten stoppen niet graag de dienstverlening
omdat gemeenten verwachten dat dit tot grotere (maatschappelijke) problemen en hogere
kosten voor de gemeente kan leiden. Als mensen echt nergens op reageren of willens en wetens
nieuwe schulden maken, dan heeft een gemeente geen opties meer.
Uit het feit dat het voor de onderzochte gemeenten lastig bleek om voldoende uitvaldossiers aan
te leveren, maakt de Inspectie op dat de uitval eerder in de toegang zit, dan tijdens de uitvoering.
Een gesprek met de brancheorganisatie voor sociaal bankieren NVVK over de trend van de
afgelopen jaren, bevestigde dit beeld.

2.3 Dienstverlening door gemeenten
De onderzochte gemeenten houden allemaal een uitgebreide intake om informatie op meerdere
leefgebieden te verzamelen. Soms doet een sociaal wijkteam deze intake, soms een speciale
medewerker en soms verricht een reguliere schulddienstverlener deze taak. Vervolgens richten
de hulpverleners zich vooral op het oplossen van het schuldprobleem. Zij doen dat met grote
inzet en veel verve.
Als een schuldregeling bij de gemeente - of als geen overeenstemming met de schuldeisers
getroffen kon worden via tussenkomst van de rechter (het WSNP-traject) - en dus een gedeeltelijke
aflossing van de schulden en kwijtschelding van het restbedrag (de zogenoemde finale kwijting)
er niet inzit, bieden zij waar het kan duurzame financiële dienstverlening waarbij hulp geboden
wordt bij het beheren van de inkomsten en uitgaven, opvrijwillige basis (budgetbeheer) of na
tussenkomst van de rechte (beschermingsbewind).
Er is verschil tussen gemeenten in de mate waarin zij meer of juist minder nadruk op de eigen
verantwoordelijkheid leggen. Dit laatste speelt vooral in de stabilisatiefase, waarin veel gegevens
aangeleverd moeten worden. Het schenden van deze medewerkingsplicht leidt - zoals hiervoor al
opgemerkt- niet gauw tot het stopzetten van de dienstverlening. Veel klanten vinden dit een
moeilijke fase omdat er veel van hen verwacht wordt terwijl zij zichzelf daar niet altijd toe in staat
achten. De zelfredzame klanten lukt het beter om tijdig aan de verplichting te voldoen.
De vele herstelmogelijkheden die de schuldhulpverleners bieden zolang niet alle benodigde
informatie binnen is, kunnen er wel toe leiden dat de doorlooptijden oplopen. Ook schuldeisers
die niet mee willen werken of niet gevonden worden, kunnen voor vertraging zorgen. In het
onderzoek zijn geen registraties aangetroffen die een gedetailleerd beeld over de doorlooptijden
en eventuele vertragingen gaven.
De keuzes voor de in te zetten instrumenten hangen samen met de onderliggende beleidstheorie
van gemeenten.
• Schuldbemiddeling: De schuldhulpverlener bemiddelt bij de afspraken tussen schuldenaar en
schuldeiser en begeleidt de schuldenaar bij het nakomen van de gemaakte afspraken. Bij dit
instrument blijft ruimte bestaan voor het vergroten van de aflossingscapaciteit bij toename
van het inkomen. De verantwoordelijkheid voor het aflossen van de schulden bij de
verschillende schuldeisers blijft bij de schuldenaar.
• Saneringskrediet: Op basis van de aflossingscapaciteit wordt een regeling afgesproken met
schuldeisers. Op basis daarvan wordt een apart krediet afgesloten met een kredietbank.
Schuldeisers krijgen direct hun geld van de kredietbank en kunnen de administratie sluiten.
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 1 9

De schuldenaar lost daarna in vaste termijnen af aan de kredietbank. Het saneringskrediet
wordt ingezet wanneer er geen groeiruimte in inkomen wordt verwacht en de aflossingscapaciteit dus ook niet zal groeien. De schuldenaar is ontzorgd omdat er nog maar een
schuldeiser is.
• Bewindvoering wordt ingezet wanneer professionele hulp bij het beheren van de financiën
wenselijk is, omdat een schuldenaar het zelf niet voor elkaar krijgt en budget beheer niet
afdoende is.
• Begeleiding door vrijwilligers: hulp voor de schuldenaar om overzicht te krijgen over de
financiële situatie en bij het verzamelen van de benodigde informatie. Gemeenten werken
daarvoor samen met vrijwilligersorganisaties.
Tijdens het onderzoek kwamen verschillen in de inzet van de schuldregelingen naar voren vanuit
de beleidsruimte die gemeenten hebben. Zij bieden allemaal schuldhulp conform de Wgs.
Daarbinnen maken zij keuzes in de samenwerking met andere gemeenten en inzet van specifieke
instrumenten vanuit de onderliggende beleidstheorie en kenmerken van de betreffende gemeente.
Er zijn gemeenten die geen saneringskrediet aanbieden. Ze hebben geen eigen kredietbank en
zijn niet aangesloten bij een kredietbank. Sommige gemeenten werken relatief veel met
bewindvoerders, anderen zetten eerder in op stringent budgetbeheer. Gemeenten variëren in de
mate waarin zij over extra middelen voor bijzondere bijstand of buffervoorzieningen beschikken
en bij het faciliteren van verdere ondersteuning. Ook de mate waarin en wijze waarop
ondersteuning door vrijwilligers wordt aangeboden verschilt.
Door een instrument niet of beperkt aan te bieden, kunnen gemeenten de ruimte voor maatwerk
— onbedoeld — verkleinen. Het onderzoek was niet gericht op het bepalen van de effectiviteit per
instrument of ondersteuningsvorm. Uit de opgevraagde informatie maakt de Inspectie op dat
hiervoor meer gedetailleerde informatie nodig is, dan nu voorhanden is in registraties.
2.3.1 Onderliggende problematiek vraagt een meer integrale aanpak
In de dagelijkse praktijk geven gemeenten prioriteit aan het oplossen van de schulden boven
integrale aandacht voor onderliggende problematiek.
• De persoonlijke situatie van de schuldenaar wordt na de aanvraag geïnventariseerd, er is sprake
van doorverwijzing en soms van warme overdracht. Daarmee is integrale aandacht voor de
bredere problematiek gedurende het traject niet vanzelfsprekend.
• Een uitgebreid gezamenlijk plan van aanpak waarin alle vormen van benodigde hulp benoemd
en geprioriteerd worden, is niet aangetroffen. Wel aanzetten daartoe. Het risico bestaat dat de
schulden opgelost worden, maar de onderliggende problematiek niet.
• Regie ligt bij meervoudige problematiek soms bij een sociaal wijkteam, en in dat geval niet bij
de schulddienstverlener. Onduidelijk is wat dit betekent voor de regiefunctie zoals bedoeld in
de Wgs.
• Soms wordt aangedrongen op het langer gebruik maken van budgetbeheer of beschermingsbewind. De klant moet hier vrijwillig mee akkoord gaan maar de meesten kiezen daar niet
voor; blij als hij of zij is dat het traject is afgerond.
Risico's ten aanzien van het opnieuw schulden opbouwen in de toekomst blijven bestaan, zolang
de beheersing van de onderliggende problematiek geen deel uitmaakt van de aanpak.
Gemeenten wezen in het verlengde hiervan op knelpunten in de samenwerking, in het bijzonder de
vereiste gegevensuitwisseling met verschillende betrokken hulp- en dienstverleners. De knelpunten
worden breder herkend, maar zijn daarmee nog niet zomaar opgelost.'

Stouten, J., E. Mol, R. Risselada en 1. Ruitenberg (2018). H3. Het probleem samenwerken door professionals. In: Bannink, D. Ey
H. Bosselaar (red), Het probleem samenwerken. p35-63. Boom, Den Haag; Ambtelijke werkgroep SZW/VWS/BZK/J&V (2019).
Verkenning Regeling Maatwerk Multi probleem Huishoudens. Traject aanpassing Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. Ministerie
SZW (penvoerder), Den Haag; Toezicht Sociaal Domein (2019) https://www.toezichtsociaaldomein.nlionderzoeken-eninstrumenten/i/informatie-delen.

10

2.3.2 Doenvermogen versterken kent grenzen
Een belangrijk punt van aandacht is het versterken van het vermogen om zelf de inkomsten en
uitgaven te beheren en beslissingen te nemen die niet tot verdere financiële problemen leiden,
het zogeheten `doenvermogen' van de klant. Klanten hebben bepaalde competenties en
vaardigheden. Het is algemeen bekend dat het hebben van problematische schulden in hoge
mate stress geeft, hetgeen weer consequenties kan hebben voor het doenvermogen. Niet alleen
worden eenvoudige zaken moeilijker, mensen gaan ook andere keuzes maken: impulsiever,
gericht op de korte termijn en snel resultaat. Tijdens het traject is het belangrijk dat
schulddienstverleners daar aandacht voor hebben. Dat gebeurt ten dele.
Schuldhulpverleners onderkennen dat sommige klanten extra aandacht nodig hebben om
bijvoorbeeld aan hun medewerkingsplicht te voldoen. Ze schatten op basis van ervaring in hoe
zij het beste kunnen omgaan met hun klanten. Bijvoorbeeld door opdrachten te doseren of via
bepaalde controlevragen na te gaan of klanten het begrepen hebben. Het is echter ook de
bedoeling dat de klanten na afloop van het traject weer zelfstandig verder kunnen. Daartoe moet
bij veel klanten tijdens het traject ook het doenvermogen versterkt worden. Bijvoorbeeld door
hen te coachen op gedragsverandering.
Uit het onderzoek kwam naar voren dat dit coachende onderdeel van de schuldhulp nog niet zo
sterk ontwikkeld is. Soms wordt een cursus om beter om te gaan met geld aangeboden of wordt
het budgetbeheer tijdens de rit steeds verder afgebouwd en de schuldenaar meer en meer zelf
moet doen. Enkele gemeenten hebben een begin gemaakt met de scholing van hun
medewerkers in `mobility mentoring'.9 Een gericht plan van aanpak om op individueel niveau te
bepalen wat er nodig is, ontbreekt echter. Evenmin wordt standaard in alle gevallen aan het eind
van het traject nagegaan en vastgelegd hoe het met de financiële zelfredzaamheid gesteld is.
De gewenste veranderingen moeten zoveel mogelijk tijdens het schuldhulptraject worden
bewerkstelligd. Gemeenten geven aan dat na afloop veel klanten niet meer zijn te motiveren.
Tegelijkertijd zijn gemeenten zich bewust van het belang van nazorg. Het blijkt lastig die nader
vorm te geven, zowel vanuit de kenmerken van de klant, als ook de organisatorische vereisten
om in contact te blijven en grenzen aan gemeentelijke bevoegdheden als de schuldregeling
eenmaal is afgerond.
De Inspectie gaat er overigens niet vanuit, dat alle klanten weer (volledig) financieel zelfredzaam
zijn te maken: klanten zijn niet altijd leerbaar of intrinsiek te motiveren. Dwangmiddelen anders
dan (dreigen met) stopzetting van de hulp heeft de gemeente niet. En stopzetting van hulp wordt
niet wenselijk geacht.
2.3.3 Handhaven en motivatie versterken gaan niet zomaar samen
De Inspectie heeft ook naar het onderdeel handhaving van vereisten gekeken. Naast een
medewerkingsplicht en het voorkomen van nieuwe schulden, wordt aan klanten ook de eis
gesteld om zoveel mogelijk inkomen te vergaren (inkomens-maximalisatie), zodat schuldeisers
een zo groot mogelijk deel van hun vordering uitbetaald krijgen.
De Inspectie constateert dat in alle gevallen deze eis opgenomen wordt in de beschikking en
onderwerp van gesprek is. Een deel van de klanten werkt daadwerkelijk geheel of gedeeltelijk;
anderen werken niet. Dat kan het gevolg zijn van ziekte of onvermogen, van werkloosheid, van
(ervaren) belemmeringen door bijvoorbeeld de eerdergenoemde stress maar ook als gevolg van
een gebrek aan zelfvertrouwen.
Indien de klant een uitkering op grond van de Participatiewet of WW heeft of als er een ander
inkomen is (uit arbeid of via een partner) zou alles op alles gezet moeten worden, om de klant
aan te sporen tot arbeidsaanvaarding of -uitbreiding. In de praktijk lijkt dit niet altijd het geval.
9 De Mobility Mentoring aanpak combineert het onderwerp armoede met de laatste inzichten vanuit de hersenwetenschap
over de effecten van schaarste en armoede en de ontwikkelbaarheid van hersenfuncties. Bron: Platform 31 en Hogeschool
Utrecht (2017), Handreiking Mobility Mentoring.
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 111

Zo wordt er vanuit de schuldhulpverlening niet of nauwelijks om sollicitatiebewijzen gevraagd,
deels omdat dit gezien wordt als het terrein van de participatieondersteuners, deels omdat
beleidskaders hiervoor ontbreken.
Schuldhulpverleners geven daarnaast aan, dat werkaanvaarding averechts kan werken. Een
wisselend inkomen op laag niveau zonder buffer om inkomensverschillen op te vangen, kan
leiden tot grote(re) problemen, bijvoorbeeld voor wat betreft veranderingen op het recht op
huur-, kinderopvang- of zorgtoeslag of wisselend recht op bijstand bij tijdelijke en/of flexibele
contracten. Deze wijzigingen moet de schuldenaar zelf in de gaten houden en doorgeven.
Er kunnen nieuwe schulden ontstaan wanneer uitkering, arbeidsinkomen en toeslagen niet
naadloos op elkaar aansluiten.
Schuldhulpverleners zijn vaak niet meteen op de hoogte van dergelijke wisselingen in inkomen.
Zij hebben behoefte aan instrumenten die beter aansluiten bij wisselende inkomens door
overgang tussen uitkering-baan of baan-baan.
Een enkele gemeente gaf overigens aan wel strikter periodiek op sollicitaties te controleren.
Zij gaven aan dat zij hiertoe over waren gegaan naar aanleiding van vastgelopen onderhandelingen
om tot een regeling te komen, die vervolgens aan de rechter was voorgelegd. Het ging dan om
een verzoek aan de rechter om dwangakkoorden met schuldeisers en/of het instellen van het
Wsnp-traject, waarin de rechter oordeelde dat in het eerdere Wgs-traject onvoldoende aandacht
was besteed aan de mogelijkheden om het inkomen te vergroten.
Overigens merkt de Inspectie op, dat het weer aan de slag gaan op de schuldenaar zelf ook een
positief effect kan hebben. De vaardigheden nemen toe en ook het zelfvertrouwen kan groeien.

12

3

Concluderend

De uitvoering van de schuldhulpverlening is op basis van dit onderzoek van de Inspectie SZW
adequaat te noemen in de smalle zin: het oplossen van de schulden, fatsoenlijke bejegening,
het inzetten van ondersteuning (door vrijwilligers) gedurende de schuldregeling en tevreden
burgers.
Voor schuldhulpverlening in de brede zin - dat de schuldhulp leidt tot duurzame verbetering van
de financiële zelfredzaamheid - ziet de Inspectie mogelijkheden tot verbetering. Dit betreft in het
bijzonder de (integrale) aanpak van de onderliggende problematiek die (mede) tot de schulden
heeft geleid, als de regievoering over de verschillende vormen van hulp waar een schuldenaar
mee te maken heeft. Verdergaande samenwerking in het sociaal domein biedt daartoe mogelijkheden. Onder die integrale en duurzame aanpak verstaat de Inspectie ook de inspanning om de
financiële zelfredzaamheid te versterken en het risico op terugval na afloop van de regeling zo
klein mogelijk te houden.
Tot slot wijst de Inspectie erop dat de aandacht voor het dienen van belangen van de schuldenaren
in balans moet zijn met die van de schuldeisers. Waar vergroten van het inkomen tot de kansen
behoort, moet er - vanuit de wetenschap dat werk ook de schuldenaar helpt - alles aan gedaan
worden om die kansen om te zetten in realisatie. Het onderzoek liet enkele mechanismen zien
waardoor vergroten van het inkomen soms achterwege blijft. Deze mechanismen vallen buiten
de scope van dit onderzoek. Aandacht voor deze mechanismen van overheid en werkgevers is van
belang om het ontstaan problematische schulden tegen te gaan en het oplossen ervan te
verbeteren.
Dit onderzoek is het derde onderzoek in een reeks van onderzoeken naar fasen in het schuldhulpverleningstraject. De Inspectie bundelt de resultaten van deze onderzoeken in een 'rode draden'
nota. Op basis daarvan maakt de Inspectie keuzes over op te nemen onderwerpen in het nieuwe
monitoringsprogramma, waarin integrale en duurzame uitvoering centraal staan. De 'rode
draden' worden separaat aangeboden aan de Tweede Kamer.

Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 113

Bijlage 1 -

Afkortingen en begrippen
Voor de in deze lijst opgenomen begrippen is zo veel mogelijk gebruik gemaakt van algemeen
geaccepteerde gezaghebbende bronnen (zie voetnoten). Nier voor alle begrippen zijn eenduidige
omschrijvingen of definities te vinden. Voor die begrippen is een eigen definitie of omschrijving
geformuleerd ten behoeve van dit onderzoek.
Afkorting / Begrip

Omschrijving

Afloscapaciteit

De afloscapaciteit wordt vastgesteld door het inkomen te verminderen met
het bedrag wat nodig is het reguliere levensonderhoud en vaste lasten van de
schuldenaar af te dekken (het zogeheten 'vrij te laten bedrag', VTLB). Voor de
berekening zijn er algemeen geaccepteerde rekenmethoden op basis van de
bijstandsnorm, waarbij rekening wordt gehouden met inkomen uit werk,
bijzondere omstandigheden en bijzondere kosten.'"

Bewind(voering)

De financiële belangen van de persoon die onder bewind staat worden
behartigd door een ander, de bewindvoerder. De bewindvoerder beslist, zo
mogelijk in overleg met de betrokkene, over zijn goederen en vermogen.
De kantonrechter benoemt de bewindvoerder."
In het kader van schuldhulpverlening is en een verschil tussen beschermingsbewind en Wsnp-bewind:
• De beschermingsbewindvoerder is er voor de persoon die onder bewind
staat. Hij behartigt de financiële belangen. Hier hoort ook bij dat de
• bewindvoerder er zorg voor moet dragen dat de schulden worden betaald.
• Een schuldsaneringsbewindvoerder (Wsnp-bewind) heeft een andere rol.
Zij behartigen vooral de belangen van de schuldeisers."

Budgetbeheer

Budgetbeheer omvat alle activiteiten in het kader van het beheren van de
inkomsten van de klant en het verrichten van betalingen, overeenkomstig het
vastgestelde budgetplan. Het doel van budgetbeheer is het garanderen dat
betalingen tijdig gedaan worden en dat er geen (nieuwe) schulden of
betalingsachterstanden ontstaan. De klant blijft de hoofdverantwoordelijkheid
dragen.'°

Doenvermogen

Het geheel van non-cognitieve vermogens, zoals een doel stellen en een plan
maken, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met verleidingen en
tegenslag. (In het dagelijks leven vaak aangeduid als 'persoonlijkheid' of
‘karakter').13

Duurzame financiële dienstverlening

Het doel van Duurzame Financiële Dienstverlening (DFD) is het in evenwicht
brengen en houden van inkomsten en uitgaven van de schuldenaar, waarbij is
vastgesteld dat het bestaande schuldprobleem door in of bij die persoon
gelegen omstandigheden nog niet duurzaam opgelost kan worden."

Finale kwijting

Definitieve kwijtschelding van het niet-afgeloste deel van de vordering
(restantschuld), inclusief rente en kosten, door de schuldeiser onder vooraf
overeengekomen voorwaarden.3

Financieel zelfredzaam

Iemand is financieel zelfredzaam wanneer hij weloverwogen keuzes maakt
zodanig dat zijn financiën in balans zijn, zowel op korte als op lange termijn."

Bron: httos://www.antwoordolinl/schulden/begripoen/46078s-vrii-te-laten-bedrag voor het laatst geraadpleegd op
3-5-2019.
" Bron: https://www.rechtspraak.nl/Uw-Situatie/Bewind voor het laatst geraadpleegd op 13-5-zorg.
'2 Bron: https://www.schouderserondennl/nieuws/wat-het-verschil-tussen-beschermingsbewind-en-wsnp-bewin&https://
www.wsnp-zaken.nl/blog/het-verschil-tussen-een-beschermingsbewindvoerder-en-een-wsnp-bewindvoerderj, beiden
voor het laatst geraadpleegd op 13-5-2mg.
'3 Bron: WRR (2017) Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid. WRR, Den Haag.
'4 Bron: NVVK (2015) Module Duurzame Financiële Dienstverlening. NVVK, Utrecht.
'5 Bron: NVVK (2017) Gedragscode Schuldhulpverlening. NVVK, Utrecht.
' Bron: NIBUD (2016). Het bevorderen van financiële zelfredzaamheid. NIBUD, Den Haag.

14

Afkorting/
Gestandaardiseerd

juin;'
Een aanpak op basis van vastgelegde uitgangspunten (gestandaardiseerd) die
voor iedereen gelden die een verzoek om schuldhulp doet en waardoor ook
schuldhulpverleners, schuldeisers en gemeenten houvast hebben."

Inspectie SZW

Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Integrale schuldhulpverlening

Een integrale aanpak van problematische schulden kenmerkt zich door het
tegelijkertijd werken aan financieel-technische en andersoortige problemen."

Maatwerk

De mogelijkheid binnen de algemene kaders aanpassingen te doen voor zover
vereist voor de individuele situatie."

Mobility mentoring

Een methode waarbij theoretische inzichten uit de hersenwetenschap ingezet
worden om klanten te coachen naar duurzame financiële zelfredzaamheid.
Door met speciaal ontwikkelde stress-sensitieve instrumenten klanten te
ondersteunen om doelgerichter te handelen met daarbij stress-sensitieve
begeleiding (mentoring) en dienstverlening die zo is opgezet dat deze geen
extra stress oplevert."

Nazorg

Het is belangrijk om nog een tijdje de vinger aan de pols te houden. De
schuldhulpverlener bekijkt of de cliënt op eigen benen kan staan en of het
risico bestaat dat er nieuwe schulden ontstaan."

NVVK

Nederlandse vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren.

Problematische
schulden

De situatie waarin van een natuurlijk persoon redelijkerwijs is te voorzien dat
hij niet zal kunnen voortgaan met het betalen van zijn schulden, of waarin hij
heeft opgehouden te betalen.'

Saneringskrediet

Doel van een saneringskrediet is om de totale schuldenlast ineens tegen finale
kwijting af te kopen, op basis van betaling van een percentage van de totale
schuldenlast. Dit gebeurt door het afsluiten van een kredietovereenkomst.''

Schuldbemiddeling

Een schuldbemiddeling is een overeenkomst waarin tussen de schuldenaar en
de schuldeiser(s) wordt afgesproken dat de totale schuldenlast gedeeltelijk
wordt terugbetaald in termijnen naar draagkracht tegen finale kwijting en/of
ontslag uit hoofdelijke aansprakelijkheid.24

Schuldhulpverlening

Schuldhulpverlening omvat alle activiteiten die gericht zijn op het voorkomen
en oplossen van (problematische) schulden. Schuldhulpverlening bestaat uit
verschillende fasen: schuldpreventie, vroegsignalering, curatie in de vorm van
schuldregelingen (al dan niet met kwijtschelding) en nazorg." (Een andere veel
gebruikte term is 'schulddienstverlening').

Schuldhulpverlener(s)

In dit rapport is het begrip schuldhulpverlener(s) in brede zijn gebruikt voor
alle hulpverleners die vanuit de gemeente of de schuldhulporganisatie direct
betrokken zijn bij de hulpverlening. Waar van toepassing zijn specifieke
functionarissen zoals de budgetbeheerder apart genoemd.

Schuldregeling

Het doel van de schuldregeling is het bewerkstelligen van een minnelijke
regeling - waarin de schuldregelaar probeert overeenstemming met de
schuldeisers te krijgen over een schuldregelingsvoorstel - van de totale
schuldenlast."

Uitvallers

Voor dit onderzoek zijn 'uitvallers' gedefinieerd als diegenen waarbij de hulp
gericht op het oplossen van de schuld voortijdig stopt tijdens de stabilisatie
fase of als de schuldregeling loopt, dus nadat toegang is verkregen tot de
schuldhulpverlening

'7 Bron: Wgs - Memorie van toelichting (Kamerstuk zoog-2010,32291, nr. 3, Tweede Kamer).
's Bron: NVVK - https://www.zelfieschuldenregelen.nl/aooendix/inteRrale-schuldhuloverlening/, beiden voor het laatst
geraadpleegd op 13-5-2019.
Bron: httos://www.trots-oo-ie-vak.nlimobility-mentoring-helpt-klanten-in-armoede-uit-het-driifzand/, voor het laatst
geraadpleegd op 14-5-2019.
' Bron: Landelijk platform integrale schuldhulpverlening (zoo4) Integrale schuldhulpverlening. Handreiking voor gemeenten en
uitvoerende instanties. Stimulansz, Utrecht.
Bron: NVVK (zo15) Module Schuldregeling. NVVK, Utrecht.
" Bron: httos://vng.nUraadgevers/inclusieve-samenleving/aanoak-schulden-en-armoede. voor het laatst geraadpleegd op
13-5-2019.
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 115

Afkorting/ Begrip

Omschrijving

Vroegsignalering

Het in een zo vroeg mogelijk stadium in beeld brengen van mensen met
financiële problemen om vroegtijdige hulpverlening mogelijk te maken door
gebruik te maken van daadwerkelijke signalen en outreachende hulpverlening."

VTLB

Vrij Te Laten Bedrag. De schuldhulpverlener berekent het VLTB aan de hand
van de persoonlijke situatie van de schuldenaar. Alle inkomsten boven het
VTLB worden over een periode van drie jaar ingezet voor de aflossing van de
schulden.'°

Wgs

Wet gemeentelijke schuldhulpverlening

WRR

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

Wsnp-traject

Het treffen van een schuldregeling na tussenkomst van de rechter volgens de
Wet schuldsanering natuurlijke personen. Het Wsnp-traject wordt ingezet als
een oplossing niet via de gemeentelijke schuldhulpverlening bereikt kan
worden. Het Wsnp-traject is niet onderzocht in deze studie.

'3 Bron: NVVK (zo-18) Leidraad vroegsignalering Schulden. NVVK, Utrecht.
i6

Bestuurlijke reacties

Bijlage II

Reactie DIVOSA (1/2)

Koningin Wllhelminalaan 5 1 3527 LA Utrecht
Postbus 2758 1 3500 GT Utrecht
T 030 - 233 23 37 1 info@divosa.n1
N175 INGB 0000194416 1 KvK 40532318 Midden Nederland

Inspectie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Postbus (.ftsui.
2509 LV DEN HAAG

Onze referentie:

190628

Uw referentie:

2019-0000153083

Datum:

16 september 2019

Onderwerp:

Bestuurlijke reactie conceptrapport schuldhulpverlening

Geachte
Hartelijk dank voor de mogelijkheid een bestuurlijke reactie te geven op het conceptrapport
schuldhulpverlening.
Ik ben blij dat de Inspectie concludeert dat de uitvoering van schuldhulpverlening adequaat is.
Gemeenten hebben de opgave en ambitie om mensen met schulden naar een duurzaam schuldenvrije
toekomst te begeleiden. Dit is echter een complexe opgave in een tijd waarin de samenleving voor
veel mensen (te) Ingewikkeld is geworden, zelfredzaamheid als ideaal wordt gezien en gemeenten te
kampen hebben met grote tekorten op de Jeugdzorg en Wmo.
De Inspectie beschrijft zorgvuldig de dilemma's waar schuldhulpverleners in hun dagelijkse praktijk
tegenaan lopen. Snelheid In het traject en eenvoudige toegang tot gegevens van de Inwoner helpen
om de inwoner te motiveren en een schuldenvrije toekomst te bereiken. Het verzamelen van
gegevens en het contact met de schuldeisers nemen nu zoveel tijd In beslag, dat inwoners de moed
verliezen. Uit uw onderzoek blijkt dat ook bij moeizaam contact met de inwoner gemeenten het traject
niet snel stoppen, omdat de maatschappelijke kosten daarmee groter worden en de problemen van de
Inwoner niet worden opgelost. Dat gemeenten Inwoners juist dán vasthouden, vind Ik een mooie
constatering.
De snelheid in schuldhulpverieningstrajecten kan worden vergroot wanneer er een digitaal overzicht
van alle schulden beschikbaar is, er duidelijkheid is In welke gegevens met welke ketenpartners
gedeeld mogen worden en er een maximale reactietermijn voor schuldeisers wordt gesteld.
Ik herken de zoektocht van gemeenten naar een integrale werkwijze en regievoering in het sociaal
domein. Schuldenproblematiek komt vaak niet alleen en de vraag is welke problemen eerst opgelost
moeten worden om rust te brengen en verder te werken aan een stabiele situatie. Ik zie dat
gemeenten en hun partners hiermee hard aan de slag zijn en ik zie mooie voorbeelden van (publiekprivate) samenwerking om mensen met schulden zo vroeg mogelijk te ondersteunen.
Ook zie ik In de uitvoeringspraktijk de invloed van werkaanvaarding en flexibel inkomen op een
schuldentraject. Het project 'Simpel Switchen In de Participatieketen', dat Divosa samen met het

www.divosa.n1
Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 117

Reactie DIVOSA (2/2)

ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uitvoert, heeft als doel het in gang zetten van een
beweging om overgangen in de participatleketen te versoepelen. Dan kan het gaan om
inkomstenonzekerheld bij het aanvaarden van werk, of overgangen tussen dagbesteding, beschut
werk, de banenafspraak en regulier werk. Als deze overgangen soepeler verlopen heeft dit een
positieve uitwerking op schuldhulpverlening.
Daarnaast wordt het thema 'arbeidstoeleiding en schuldhulpverlening' uitgewerkt in een werkplaats
van het programma Schouders Eronder, dat werkt aan de professionalisering van schuldhulpverlening.
Hierin gaan gemeenten en hun ketenpartners concreet aan de slag om hun werkwijze rondom dit
thema te verbeteren.
Uw rapport laat zien waar het In de uitvoering van schuldhulpverlening goed gaat en waar het beter
kan. Onze leden werken daar, met hun ketenpartners, hard aan. Om schulden te voorkómen is echter
meer nodig. Alle spelers in het werkveld, waaronder Rijksoverheid, schuldeisers, deurwaarders,
vrijwilligers, zullen de nodig stappen moeten zetten om te zorgen dat mensen niet In de schulden
komen. Alleen met gezamenlijke inspanning zal het lukken om de schuldenproblematiek aan te
pakken.
Met vriendelijke groet,

voorzitter vivo..

www.divosa.n1

i8

Reactie VNG
Geachte
Hartelijk dank voor het toegestuurde conceptrapport. Onze eerdere reactie is door u verwerkt,
mede daarom achten wij in deze fase een formele bestuurlijke reactie niet meer nodig.
Wij herkennen ons in de inhoud en kunnen ons goed vinden in de conclusies.
Wij zien het definitieve rapport graag tegemoet, zodat we onder onze leden kunnen verspreiden.

Schuld opgelost! Financieel zelfredzaam? 119

Schuld opgelost! Financieel zelfr(
ning nader bekeken Schuld opge
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel
verlening nader bekeken Schuld {
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel 2verlening nader bekeken Schuld
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel 2
verlening nader bekeken Schuld
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel 2
verlening nader bekeken Schuld
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel 2
verlening nader bekeken Schuld
De Inspectie SZW maakt deel uitvan het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Inspectie SZW
Postbus 82o j 3500 AV Utrecht
Telefoon: 0800 - 51 51
www.inspectieszw.n1
© Rijksoverheid December 2019

Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri
ken Schuld opgelost! Financieel 2
verlening nader bekeken Schuld t
Uitvoering schuldhulpverlening r
Financieel zelfredzaam? Uitvoeri