Programma

Langer Thuis

Programma

Langer Thuis

Inhoud
Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Programma in vogelvlucht

4

1.1 Inleiding
1.2 Doel en actielijnen
1.3 Nadere uitwerking en betrokkenheid andere partijen
1.4 Samenhang met andere programma’s

5
6
8
9

Analyse

10

2.1 Thuiswonende ouderen hebben persoonsgerichte aanpak nodig
2.2 Feiten en cijfers

11
13

Actielijn 1 Goede ondersteuning en zorg thuis

16

3.1 Integrale ondersteuning en zorg rond ouderen thuis
		 3.1.1 Probleemanalyse
		
3.1.2 Waar willen we naartoe?
		
3.1.3 Wat gaan we doen?
3.2 Tijdelijk niet thuis
		
3.2.1 Probleemanalyse
		
3.2.2 Waar willen we naartoe?
		3.2.3. Wat gaan we doen?
3.3 Indicatoren
		
Box: aandacht voor dementie

17
17
17
21
24
24
25
27
28
29

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Actielijn 2 Mantelzorg en vrijwilligers in zorg & welzijn

30

4.1 Probleemanalyse
4.2 Waar willen we naartoe?
4.3 Wat gaan we doen?
4.4 Indicatoren

31
33
34
37

Actielijn 3 Wonen

38

5.1 Probleemanalyse
5.2 Waar willen we naartoe?
5.3 Wat gaan we doen?
5.4 Indicatoren

39
40
41
46

Organisatie

48

6.1 Organisatie programmabreed
6.2 Organisatie actielijnen
		
6.2.1 Ondersteuning en zorg thuis: overleg gemeenten en verzekeraars
		
6.2.2 Wonen: overleg gemeenten en corporaties

49
50
50
51

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 8

Monitoring, onderzoek en evaluatie

52

7.1 Monitoring
7.2 Onderzoek toekomst zorg voor thuiswonende ouderen
7.3 Evaluatie

52
53
53

Financiën

54

8.1 Wat geven we uit aan ondersteuning en zorg voor thuiswonende ouderen?
8.2 Wat geven we uit binnen het programma Langer Thuis		

54
55

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 3

Hoofdstuk 1

Programma in
vogelvlucht

4 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1.1 Inleiding
De Nederlandse bevolking is geleidelijk aan het vergrijzen. Dit betekent dat het aantal ouderen
in de totale bevolking toeneemt. Nu nog zijn er 1,3 miljoen mensen ouder dan 75, in 2030 zullen
dat er 2,1 miljoen zijn en in 2040 maar liefst 2,5 miljoen. Van de huidige 75-plussers woont
92% procent zelfstandig, en zelfs twee derde van de 90-plussers woont nog zelfstandig.1 Van de
thuiswonende 75-plussers maakt bijna een kwart gebruik van hulp en zorg uit meerdere
domeinen. De vraag naar zorg zal toenemen: weliswaar zijn de meeste ouderen boven de 75 nog
vitaal, maar volgens het SCP is zo’n 38 procent van deze groep kwetsbaar. Als gevolg hiervan zullen
er in 2030 1 miljoen ouderen kwetsbaar zijn. Daarentegen neemt in de toekomst het aantal
beschikbare mantelzorgers af. Waar nu een 85-plusser een beroep kan doen op vijftien relatief
‘jonge’ ouderen (50-75 jaar), zullen dat er in 2040 zijn nog maar zes zijn. Bovendien zal door de
toenemende vergrijzing de vraag van ouderen naar een geschikte woning toenemen. We staan
door al deze ontwikkelingen met zijn allen voor een enorme opgave.
Het kabinet, de gemeenten en een reeks maatschappelijke partijen hebben in het Pact voor de
Ouderenzorg de handen ineen geslagen om de zorg en de woonsituatie voor ouderen merkbaar te
verbeteren. Dit programma richt zich specifiek op de grote en groeiende groep ouderen die
zelfstandig thuis woont. Uitgangspunt hierbij is de wens van ouderen om zo lang mogelijk op een
goede manier zelfstandig te kunnen blijven wonen, met ondersteuning, zorg en in een woning die
aansluit bij hun persoonlijke behoeften. Thuis zo lang het kan.
De inhoudelijke doelen van dit programma sluiten vanzelfsprekend zoveel mogelijk aan bij wat
ouderen zelf belangrijk vinden. Daarbij geldt dat een groot deel van de huidige generatie ouderen
sterk de behoefte heeft om zelf regie te houden en daar ook de (financiële) middelen voor heeft.
Met het stimuleren en ondersteunen van de zelfredzaamheid en kracht van de samenleving dragen
we er dan ook aan bij om te voorkomen dat we behoeften van ouderen te snel medicaliseren. Toch
ligt de grootste opgave in het helpen van de meest kwetsbaren in onze samenleving die dreigen
tussen wal en schip te vallen en moeite hebben om toegang tot de juiste zorg en ondersteuning te
krijgen. Daar richten de meeste maatregelen van het programma zich dan ook op.
Voor een zeer belangrijk deel ligt deze opgave op lokaal en regionaal niveau: zorgverleners,
zorgaanbieders, sociale wijkteams, welzijnswerkers, gemeenten, woningcorporaties en
verzekeraars zijn hierbij aan zet. Zij zijn verantwoordelijk en voelen zich dat ook om ervoor te
zorgen dat op het niveau van de wijk en regio waar ouderen wonen de ondersteuning en zorg
beschikbaar is, en dat woningen en de leefomgeving geschikt zijn. Dit programma geeft kaders en
richting mee aan de ontwikkelingen in het land. Het Rijk wil met dit programma gemeenten,
zorgverzekeraars, zorgaanbieders en andere partijen verbinden, stimuleren en ondersteunen. Het
Rijk wil energie en motivatie geven aan de beweging die al gaande is, en vooral lokaal en regionaal
plaatsvindt. Door het probleem landelijk te agenderen, bieden we ook de ruimte en
mogelijkheden om gezamenlijk knelpunten en problemen te bespreken en aan te pakken. We
willen samen met gemeenten en partijen verder mee aan de slag gaan, met ruimte voor lokale en
regionale inkleuring.

1

CBS, 2018. (Het cijfer voor de 90-plussers is van 2015)

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 5

1.2 Doel en actielijnen
Het doel van het programma Langer Thuis is dat ouderen in hun eigen vertrouwde omgeving zelfstandig oud
kunnen worden met een goede kwaliteit van leven.
Om te zien of we voortgang op dit doel bereiken volgen we de ontwikkeling van de kwaliteit van
leven van zelfstandig wonende 75-plussers met een chronische ziekte of beperking.
Het programma draait om het verbeteren van drie belangrijke randvoorwaarden die bijdragen aan
de kwaliteit van leven: goede ondersteuning en zorg thuis, ondersteuning van mantelzorgers en
vrijwilligers, en een geschikte woonsituatie. Bij elke randvoorwaarde hoort een actielijn.

Actielijn 1 Goede ondersteuning en zorg thuis
Ouderen kunnen er prima zelf voor zorgen dat ze betrokken en vitaal blijven. Maar een steuntje in
de rug kan heel welkom zijn, vanuit hun eigen omgeving, het sociaal werk of beide. Als mensen
vervolgens toch aangewezen raken op professionele ondersteuning en zorg, zien we vaak dat
zorgverleners niet goed samenwerken, of dat niet altijd duidelijk is wie de regie heeft. Ook is het
soms lastig om een plek te vinden als het thuis even niet meer gaat. Het doel van actielijn 1 is een
samenhangend ondersteunings- en zorgaanbod bieden, dat beter is afgestemd op de individuele
behoeften en wensen van ouderen.
We willen bereiken dat:
• De zelfredzaamheid van ouderen en van hun sociale omgeving wordt versterkt;
• Professionals als een team werken rond kwetsbare ouderen;
• Ouderen met een complexe zorgvraag een persoonlijk ondersteunings- en zorgplan krijgen;
• Geriatrische expertise op het juiste moment, op de juiste plek beschikbaar is;
• Doorstroom van en naar tijdelijk verblijf soepeler verloopt.
Om dit te bereiken gaan we:
• Gaan gemeenten met hun partners door met het versterken van de sociale basis;
• Het netwerk ‘Vitaler ouder worden’ ondersteunen;
• Gaan zorgverzekeraars en gemeenten het overleg in de regio bevorderen;
• Lerende netwerken integrale ouderenzorg opzetten;
• Een nieuwe stimuleringsregeling e-Health thuis en een regeling voor gegevensuitwisseling
(VIPP Care) uitvoeren;
• Meer specialisten ouderengeneeskunde in de eerstelijnszorg en de acute zorg inzetten;
• De regionale coördinatiepunten tijdelijk verblijf verbreden;
• De regie door het ROAZ in keten acute zorg versterken.
We volgen de effecten door te kijken naar:
• Het percentage 75-plussers dat eigen regie ervaart over zijn/haar leven;
• De door thuiswonende 75-plussers ervaren aansluiting van de zorg;
• Het percentage 75-plussers dat ondersteuning en zorg naar eigen zeggen goed geregeld krijgt.

6 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Actielijn 2 Mantelzorg en vrijwilligers in zorg & welzijn
Mantelzorgers spelen een onmisbare rol bij de ondersteuning en zorg voor hun naasten. Zo’n 10
procent van de mantelzorgers is echter overbelast. Hetzelfde geldt, zij het in mindere mate, ook
voor vrijwilligers die zich inzetten in de zorg voor ouderen.2 Mantelzorgers en vrijwilligers moeten
weten dat ze er niet alleen voor staan. Hebben ze ondersteuning of respijtzorg nodig, dan willen
we dat eenvoudig en snel kunnen bieden.
We willen bereiken dat:
• Mantelzorgers en vrijwilligers zich bewust zijn van ondersteuning;
• Er een ondersteuningsaanbod en respijtzorg op maat is;
• Zorgprofessionals en informele zorgverleners goed samenwerken.
Om dit te bereiken gaan we:
• Bewustwordingscampagnes inzetten;
• Een landelijke adviseur respijtzorg instellen, met specifieke aandacht voor krimpgebieden;
• Risico’s op overbelasting beter signaleren;
• Overbelaste mantelzorgers en aandachtsgroepen meer aandacht geven;
• Experimenten sociale benadering dementie uitvoeren;
• Pilots logeerzorg opzetten;
• Het aanvragen van mantelzorgondersteuning, respijtzorg of beide, eenvoudiger maken;
• De inzet van e-health stimuleren;
• Een programma voor samenwerking tussen formele en informele zorg stimuleren;
• De positie van vrijwilligerswerk in de gemeenten versterken;
• Kennis rondom burgerinitiatieven uitwisselen;
• Het gemeentelijk vrijwilligersbeleid in beeld brengen.
We volgen de effecten door te kijken naar:
• Het percentage overbelaste mantelzorgers en vrijwilligers;
• Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat aangeeft goed geïnformeerd te zijn over het
ondersteuningsaanbod;
• Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat goede afstemming met de formele zorg
ervaart.

2 SCP/PBL, Voor elkaar?, 2018
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 7

Actielijn 3 Wonen
Ouderen kunnen, ook als zij hulpbehoevend raken, nog zelfstandig blijven wonen, op voorwaarde
dat hun woning en de omgeving dit toelaten. Soms vraagt dit om tijdige aanpassingen in huis, in
andere gevallen om een verhuizing. Dit is alleen mogelijk als er voldoende mogelijkheden zijn om
de eigen woning aan te passen of er voldoende aanbod is van geschikte woningen en nieuwe,
eventueel geclusterde woonzorgvormen voor ouderen.
We willen bereiken dat:
• Gemeenten de lokale woonopgave voor ouderen in beeld brengen;
• Er meer nieuwe (geclusterde) woonzorgvormen voor ouderen komen;
• Minder mensen in een ongeschikte woning wonen.
Om dit te bereiken gaan we:
• Via een ondersteuningsteam een impuls geven aan het in beeld brengen van de lokale
woonopgave voor ouderen, door gemeenten met hun lokale partners, en de totstandkoming
van lokale afspraken over voldoende woningaanbod voor ouderen;
• Ons samen met partijen ervoor inzetten dat er jaarlijks tien nieuwe wooninitiatieven tot stand
komen;
• De planvorming omtrent nieuwe woonzorgarrangementen stimuleren met een
innovatieregeling;
• Een ‘community of practice’ oprichten als vervolg op de prijsvraag ‘Who Cares’ van de
Rijksbouwmeester;
• Ouderen helpen geschikt te wonen door kennis over succesvolle lokale werkwijzen te
verspreiden;
• Gemeenten en woningcorporaties in staat stellen kennis op te doen over een aanpak van het
ongeschikt wonen, over het in kaart brengen van vraag en aanbod, en over vernieuwende
woonvormen voor ouderen;
• De toegankelijkheid van gebouwen verbeteren met het Actieplan Toegankelijkheid voor de
Bouw;
• Onnodige belemmeringen in hypotheekverstrekking aan ouderen wegnemen.
We volgen de effecten door te kijken naar:
• Het percentage 75-plussers dat aangeeft dat hun huidige woning geschikt is.

1.3 Nadere uitwerking en betrokkenheid 				
andere partijen
Het programma Langer Thuis is tot stand gekomen door allereerst goed te kijken naar wat er de
afgelopen jaren al is gedaan op het gebied van verbetering van de zorg voor thuiswonende
ouderen. Op veel plaatsen zijn programma’s en pilots gestart, bijvoorbeeld in het kader van het
Nationaal Programma Ouderenzorg, het Deltaplan Dementie en tal van proeftuinen. Daarnaast
hebben verzekeraars en gemeenten de handen ineengeslagen met diverse lokale initiatieven
gericht op ketenzorg voor ouderen. De kennis en ervaring die hiermee is opgedaan, vormt een
mooi uitgangspunt van waaruit we de komende jaren aan de slag kunnen gaan. Kortom, er is al
heel veel!

8 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Tijdens enkele meedenksessies hebben we gesproken met deskundigen uit wetenschap, beleid en
praktijk. Bij deze sessies waren ook ervaringsdeskundigen (ouderen, mantelzorgers,
wijkverpleegkundigen en wijkteamwerkers) aanwezig. Hun bijdragen waren zeer waardevol en zijn
meegenomen bij de ontwikkeling van het programma.
Het schrijven van het programma is een eerste, agenderende, stap. Nu begint de uitwerking, in
aansluiting op wat er al gaande is: de vertaling naar acties en projecten die de kwaliteit van leven
voor thuiswonende ouderen daadwerkelijk gaan verbeteren. We willen dit samen doen met
gemeenten, verzekeraars, corporaties, zorgaanbieders, thuiszorgaanbieders, sociale wijkteams,
het bedrijfsleven, zorgprofessionals – zoals wijkverpleegkundigen en specialisten
ouderengeneeskunde – en mantelzorgers. Natuurlijk zijn ook de ouderen zelf van belang. Al deze
partijen zullen we betrekken bij de verdere uitwerking en uitvoering van het programma.
De ambities uit de verschillende actielijnen komen terug op reguliere bestuurlijke overlegtafels.
Het kabinet maakt over een aantal programmaonderdelen bestuurlijke afspraken met de relevante
partijen, over de inspanningen en resultaten waarvoor we samen verantwoordelijk zijn. Voor de
uitvoering van die afspraken biedt het kabinet niet alleen kennis en expertise, maar ook
projectmatige ondersteuning. Om goede praktijken tot stand te laten komen, die vervolgens
landelijk verspreid kunnen worden, versterken we het lerend vermogen. Dit wordt per
programmaonderdeel uitgewerkt. Zie ook hoofdstuk 6 voor de governance.
Aan de uitwerking van het programma zitten ook grenzen. Zo kiest het kabinet ervoor om deze
kabinetsperiode verbeteringen binnen de huidige stelsels te realiseren.3 Als er knelpunten zijn die
voortkomen uit de systeemwereld, worden deze zo veel mogelijk opgelost in de regio, en waar
nodig besproken in de bestuurlijke overleggen. De randvoorwaarden om de ambities te
verwezenlijken worden bepaald door de budgettaire kaders uit het Regeerakkoord en door de
afspraken die zijn of nog zullen worden gemaakt in de Hoofdlijnenakkoorden in de curatieve zorg.

1.4 Samenhang met andere programma’s
Het programma Langer Thuis is een van de drie onderdelen van het Pact voor de Ouderenzorg.
Daarmee draagt het bij aan het overkoepelende doel van het Pact, namelijk het verbeteren van de
kwaliteit van leven van ouderen. Andere onderdelen van het Pact zijn het programma ‘Eén tegen
Eenzaamheid’ en het programma ‘Thuis in het verpleeghuis’. Verder hangt het programma samen
met het Preventieakkoord, waarin onder andere aandacht is voor de gezondheid en leefstijl van
ouderen en met het Actieplan Werken in de Zorg, dat het tekort aan arbeidskrachten in de zorg
aanpakt. Het eindrapport van de Taskforce De Juiste Zorg op de Juiste Plek vormt eveneens een
belangrijke onderlegger voor dit programma. In dit rapport wordt onder meer veel aandacht
besteed aan de noodzaak tot en mogelijkheden voor verschuiving van zorg naar de wijk en thuis.
Dit gedachtegoed is verder verankerd in de hoofdlijnenakkoorden voor de Medisch Specialistische
Zorg en de Wijkverpleging en is ook onderdeel van de nog lopende besprekingen over de
hoofdlijnenakkoorden voor de GGZ en de Huisartsenzorg. Deze hoofdlijnakkoorden hebben
daarmee eveneens een belangrijke relatie met het voorliggende programma. Tot slot zijn er
raakvlakken met het Nationaal Programma Palliatieve zorg, aangezien betere palliatieve zorg ertoe
bijdraagt dat mensen langer thuis kunnen blijven en daar ook kunnen overlijden.

3 Ter uitvoering van motie-Bergkamp (Kamerstukken II, 2017/18, 34 775, nr. 86) stelt het kabinet een commissie in
die advies zal uitbrengen over wat er nodig is om de zorg voor thuiswonende ouderen ook in de toekomst op peil
te houden, rekening houdend met de demografische, maatschappelijke en technologische ontwikkelingen.
Zie hiervoor verder in hoofdstuk 7.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 9

Hoofdstuk 2

Analyse

10 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.1 Thuiswonende ouderen hebben een 				
persoonsgerichte aanpak nodig
Wat vinden ouderen belangrijk?
Als we ouderen vragen wat zij belangrijk vinden, noemen zij gezondheid, goede contacten met
familie en vrienden en mee blijven doen. Mensen willen graag zo lang mogelijk alles op eigen
kracht doen en proberen daarom hun leven te leiden met zo min mogelijk hulp. Ouderen vertellen
dat zij liever niet afhankelijk willen zijn van de steun van hulpverleners of van hun familie.4
Hun kwaliteit van leven vermindert doordat hun eigen gezondheid achteruit gaat, dierbaren om
hen heen overlijden en ze angst ontwikkelen voor verlies. Ouderen hebben behoefte aan zorg die
uitgaat van kwaliteit van leven.5 Zij willen zelf kunnen kiezen waarbij en in welke mate ze
ondersteuning krijgen. Idealiter ondersteunen professionals de zelfregie, door zich te verdiepen
in de wensen en behoeften van ouderen en hen zo te helpen bij het maken van die keuzes.

De ene oudere is de andere niet: van vitaal en zelfredzaam tot kwetsbaar en
afhankelijk
De meeste ouderen zijn vitaal: ze worden ouder en blijven langer gezond.6 Veel van de huidige en
de toekomstige 75-plussers zijn zelfredzaam. Het is voor hen geen probleem om de nodige
aanpassingen in hun ondersteuning, zorg of woning te regelen, zelfs als zij een ziekte of beperking
krijgen.7 Een kwart van de ouderen heeft echter het gevoel geen grip op het leven te hebben8. Met
de leeftijd neemt echter voor zowel vitale als kwetsbare ouderen de kans toe om afhankelijk te
worden van ondersteuning en zorg. Het aantal kwetsbare ouderen stijgt van 700.000 personen tot
1 miljoen in 2030. Van de zelfstandig wonende 75-plussers is ruim een derde kwetsbaar en van de
80-plussers is dit zelfs de helft, een aandeel dat verder zal oplopen.9 Binnen de groep kwetsbare
ouderen zijn vrouwen, alleenstaanden met een beperkt sociaal netwerk, mensen met een lagere
opleiding en inkomen, en geen of slecht Nederlandssprekenden oververtegenwoordigd. Deze
ouderen beschikken over minder gezondheidsvaardigheden en kunnen vaak minder goed met de
computer overweg. Zij hebben daarom meer professionele ondersteuning nodig dan de vitale,
zelfredzame ouderen. Met de toekomstige veranderingen in de maatschappij, zal de diversiteit
onder ouderen verder toenemen.

4 SCP, Kwetsbare ouderen, 2011
5 Vilans.nl
6 Het aantal jaren waarin we ons gezond voelen stijgt ongeveer even snel als de levensverwachting én we krijgen er
iets meer jaren zonder beperkingen bij (CBS, Projecties van de gezonde levensverwachting tot 2030, 2018)
7 SCP, Kwetsbare ouderen, 2011
8 Ouderen van de toekomst, Nivel 2014
9 SCP, Kwetsbare Ouderen 2011; het gehanteerde meetinstrument voor kwetsbaarheid is de Tilburg Frailty Indicator
(TFI). Zie het rapport voor nadere uitleg. Overigens behoort driekwart van de populatie van instellingen ook tot de
groep kwetsbare ouderen.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 11

Vitaliteit versterken, kwetsbaarheid verminderen
Om kwetsbare ouderen goed te helpen, is het belangrijk om aan te sluiten bij hun behoeften en
wensen, en bij wat iemand zelf kan. Volgens veel experts en professionals draait goede zorg aan
zelfstandig thuiswonende ouderen om het bieden van persoonsgerichte, proactieve en
multidisciplinaire zorg en ondersteuning.10 Een integrale aanpak vraagt dus om een levensbrede
en persoonsgerichte benadering. Op die manier versterken we de condities om ouderen in hun
specifieke situatie langer vitaal te laten blijven en hun kwetsbaarheid uit te stellen.
Afhankelijk van de mate van vitaliteit kan achteruitgang worden voorkomen, worden uitgesteld, of
worden verminderd; of kan alleen nog worden ingezet op het beperken van de gevolgen (zoals het
optreden van steeds meer functiebeperkingen en zorggebruik).11 Deze inzichten geven richting bij
het ontwikkelen van een lokale aanpak voor integraal ouderenbeleid.12

Complexiteit behoeften

Voorkomen

Uitstellen

Verminderen

Gevolgen beperken

Extreem kwetsbaar
Ervaren ernstige klachten
in verschillende domeinen.
Multidomein problematiek
Klachten lichamelijk, psychisch,
mobiliteit en cognitie. Ervaren soms
te weinig aandacht.
Lichamelijke en mobiliteitsproblemen
Chronische aandoeningen en kunnen
zich niet meer zelfstandig redden.
Omgaan met chronische aandoeningen
Chronische aandoeningen, maar redden
zich prima. Wel eens psychosociale
klachten en last van geheugen.
Vitaal
Begin chronische aandoeningen,
maar verder geen beperkingen.

Kwetsbaarheid

10 Zie o.a. Plan van Aanpak Kwetsbare ouderen – InEen, KNGF, KNMP, Laego, LHV, NHG, Patiëntenfederatie, V&VN,
Verenso, VWS, ZN (2017)
11 Gobbens et al. (2010). Een andere benadering is om juist in te zetten op ‘optimalisering van leefplezier’ in deze fase
(J.Slaets).
12 Zie ook het toetsingskader ‘Wat vinden ouderen belangrijk bij wonen, welzijn en zorg?’ van het consortium Beter
Oud.
12 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.2 Feiten en cijfers
Ouderen wonen langer en vaker zelfstandig…
Tegenwoordig blijven steeds meer ouderen in Nederland zelfstandig wonen en neemt het
percentage 75-plussers dat in een verpleeghuis woont verder af. Van 1995 tot heden daalde dit van
16 procent naar 8 procent, en in de nabije toekomst stabiliseert dit zich tot 5 à 6 procent. Maar
liefst 92 procent van de huidige 75-plussers woont dus zelfstandig.13 Van de 90-plussers woonde in
2015 slechts 32 procent in een instelling, en volgens het CBS zal dit in 2035 tot onder de 20 procent
gedaald zijn. Deze cijfers weerspiegelen de ontwikkeling dat ouderen meer en meer de eigen regie
over hun leven willen houden. Deze trend wordt ondersteund doordat het gebruikelijker wordt
om woningen aan te passen aan de levensloop (zoals het vervangen van het bad door een kuip of
door het installeren van trapliften), door nieuwe en betaalbare technologie (zoals sensoren of
domotica) en door meer en beter betaalbare persoonlijke diensten (zoals bezorgen van
boodschappen of huishoudelijke diensten). De overheid heeft de trend gestimuleerd en ook
mogelijk gemaakt dat ouderen langer thuis kunnen blijven wonen, onder meer door ervoor te
zorgen dat zij in hun eigen buurt terecht kunnen voor hulp.

...en gebruiken meer complexe zorg thuis
Door de extramuralisering maken meer ouderen gebruik van ondersteuning en zorg aan huis.
Ouderen hebben te maken met meerdere aandoeningen: 80 procent van de 75-plussers heeft twee
of meer chronische ziekten14. De levensverwachting van ouderen neemt toe, wat ook een stijging
met zich meebrengt in het aantal ouderen met een geriatrische aandoening: vallen,
geheugenproblemen en dementie, gezichts- en gehoorstoornissen, beperkingen in het dagelijks
functioneren, incontinentie, depressie, eenzaamheid en polyfarmacie (het gebruik van meerdere
geneesmiddelen tegelijkertijd). Dit alles leidt tot een complexere zorgbehoefte. Uit cijfers over het
zorggebruik blijkt dan ook dat ongeveer een kwart van de 75-plussers zorg uit meerdere domeinen
gebruikt.15 Vanaf 2012 zien we dat meer ouderen een beroep doen op de wijkverpleging in
combinatie met medisch-specialistische en eerstelijnszorg. Deze ouderen met een complexe
zorgbehoefte komen ook regelmatig in aanraking met vormen van tijdelijk verblijf, zoals
eerstelijnsverblijf, of maken een crisisopname mee.

...maar het regelen van ondersteuning en zorg is ingewikkeld
Sinds de hervormingen is de zorg en ondersteuning voor ouderen en professionals er niet altijd
eenvoudiger op geworden. Veel ouderen en hun naasten ervaren knelpunten in de keten van zorg.
Hetzelfde geldt voor professionals. Ze geven bijvoorbeeld aan dat er geen passende hulp of zorg
beschikbaar is, zorgverleners onderling slecht afstemmen en verblijf in het ziekenhuis vaak
onnodig lang duurt door gebrek aan een andere plek. Ook verloopt de overdracht in de zorg niet
goed. Daarnaast blijkt het in de praktijk lastig om de benodigde zorg of ondersteuning geregeld te
krijgen: ze worden telkens naar een andere instantie doorgestuurd.

13 CBS, 2018
14 RIVM, VTV 2018
15 NZA, Monitor Ouderenzorg 2018
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 13

…en de druk op mantelzorgers en vrijwilligers neemt toe
Met de stijging van het aantal thuiswonende ouderen en de toenemende complexiteit van hun
problematiek wordt een fors beroep gedaan op mantelzorgers en vrijwilligers. Met name mensen
die iemand helpen met dementie, een psychische aandoening of een terminale ziekte hebben
beschikken lang niet altijd over genoeg kennis, vaardigheden en ondersteuning. Zij komen steeds
meer onder druk te staan, wat uiteindelijk kan leiden tot overbelasting. Zo’n 10 procent is
overbelast. Daarbij neemt in de toekomst het aantal mantelzorgers gestaag af. Kwetsbare ouderen
met een hulpvraag krijgen vaak hulp van naasten: waar er nog vijftien potentiële mantelzorgers
van 50-75 jaar klaarstaan voor elke 85-plusser, zullen dit er in 2040 nog maar zes zijn.16 Dit kan
leiden tot extra beroep op professionele zorg, terwijl ook bij daar grote tekorten te verwachten
zijn.

…plus dat niet alle ouderen in een geschikte woning leven
Ruim 40.000 ouderenhuishoudens woont in een huis dat niet bij hun persoonlijke situatie past.17
Het gaat hierbij om huishoudens waarvan minimaal één lid een lichamelijke beperking heeft en
waarvan de woning niet toe- en doorgankelijk is zonder traplopen. Daarbij is het onmogelijk om
te woning tegen acceptabele kosten aan te passen. Deze situaties zien we voornamelijk in
gedateerde grootstedelijke huurappartementen en gelden vooral voor lagere-inkomensgroepen.
De problematiek verschilt sterk tussen grote steden, middelgrote steden en plattelandsgemeenten.

…en verhuizen op oudere leeftijd niet makkelijk is.
Ouderen verhuizen niet graag.18 Het huis en de directe omgeving voelen vertrouwd, de kinderen
zijn er geboren en getogen, ze hebben goede contacten in de buurt en kennen de weg op hun
duimpje. Verhuizen op oudere leeftijd is dan ook vaak een relatief grote opgave, zowel in
materiële als in emotionele zin.19 Daarnaast denken mensen soms niet op tijd aan een verhuizing.
Een relatief groot deel van de ouderen verhuist daardoor pas op het moment dat ze
gezondheidsproblemen krijgen en hun woonsituatie ongeschikt blijkt te zijn.

16 SCP/PBL, Voor elkaar?, 2018
17 RIGO, Rapport Monitor Investeren in de Toekomst – Ouderen en langer zelfstandig wonen, 2017;
18 Woononderzoek 2015, Ministerie van BZK
19 Planbureau voor de Leefomgeving, Vergrijzing en Woningmarkt, 2013
14 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 15

Hoofdstuk 3

Actielijn 1 Goede

ondersteuning en
zorg thuis
“Zonder deze ondersteuning zou ik niet meer zelfstandig kunnen wonen.”
De heer Bos is nagenoeg blind en hardhorend. Met de hulp van vrijwilligers
Gelske en Rijk van Beek woont hij zelfstandig en bezoekt hij regelmatig zijn
vrouw in het verzorgingshuis. Iedere ochtend komt er iemand van de
apotheek de heer Bos helpen met zijn medicatie.

16 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.1 Integrale ondersteuning en zorg rond ouderen thuis
3.1.1 Probleemanalyse
Veel ouderen redden zich goed als ze kunnen terugvallen op een mantelzorger en hun sociale
netwerk, hulp hebben in het huishouden en af en toe naar de huisarts gaan. Tegelijkertijd zijn er
ouderen die het moeilijk vinden om zelf de regie te houden over hun gezondheid, om sociale
contacten te onderhouden en mee te blijven doen. Sommige ouderen hebben behoefte om met
iemand te kunnen praten over levensvragen. Niet in elke wijk zijn er buurtnetwerken of
verenigingen voorhanden waar ouderen een beroep op kunnen doen. Als ouderen kwetsbaarder
worden en sociale, lichamelijke en/of geestelijke problemen krijgen, komen ze meer en meer in
aanraking met verschillende professionals, zoals de huisarts, de wijkverpleegkundige, een
medewerker van het sociaal team of een welzijnswerker.
Voor ouderen is het belangrijk dat de ondersteuning en zorg niet alleen goed op elkaar aansluiten,
maar ook passen bij hun behoefte van dat moment. Dit vraagt om nauwkeurige afstemming en
regie, iets wat helaas nog geen standaardpraktijk is. Professionals hebben al een volle dagtaak,
waardoor ze moeilijk tijd kunnen vinden voor afstemming. Ook zijn er vaak nog geen afspraken
tussen de betrokken professionals over welke interventie in welke situatie nodig is en wie
daarvoor verantwoordelijk is. Zo werken op verschillende plaatsen in het land teams van
verschillende zorgverleners uit verschillende domeinen rond een kwetsbare oudere, maar zonder
eenduidige aanpak.

3.1.2 Waar willen we naartoe?
De verschillende stelsels op basis waarvan ondersteuning en zorg georganiseerd zijn, zijn
ingewikkeld. Grote stelselwijzigingen gaan ons echter niet verder brengen. We moeten het juist
kleinschalig en lokaal aanpakken: zorgen dat het werkt op elke vierkante kilometer, op het niveau
van de wijk en de buurt. We zetten in op een aanpak waar ouderen geen last van ondervinden. Een
aanpak die zorgverleners in staat stelt om makkelijker de samenwerking op wijkniveau te
organiseren en de ondersteuning en zorg (voor kwetsbare ouderen) persoonsgericht en integraal
te benaderen.
De Taskforce ‘De juiste zorg op de juiste plek’ schetst een toekomstbeeld van integrale
ouderenzorg aan huis, waarin gezondheid centraal staat.20 Onnodige zorg en behandeling worden
voorkomen, ouderen krijgen ondersteuning en zorg in hun eigen omgeving en andere vormen van
zorg, zoals e-health, worden steeds belangrijker. We beseffen heel goed dat het in de praktijk voor
de betrokken organisaties flink zoeken en puzzelen is om alle verschillende onderdelen van de
ondersteuning en zorg naadloos op elkaar te laten aansluiten. Maar we hoeven niet bij nul te
beginnen. Uit studies21 en praktijkvoorbeelden rondom integrale ouderenzorg en ondersteuning
thuis komt een aantal werkzame elementen naar voren:

20 Taskforce De juiste zorg op de juiste plek (2018) ‘De juiste zorg op de juiste plek. Wie durft?’
21 Zie bijvoorbeeld het rapport van ARGO (2016) ‘Inventarisatie en analyse van multidisciplinaire zorg voor kwetsbare
ouderen.’
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 17

A. We gaan uit van de eigen kracht van ouderen en van de samenleving…
Ouderen zijn zich ervan bewust dat zij in eerste instantie zelf verantwoordelijkheid zijn voor een
vitale en actieve levensstijl. Ze blijven zo lang mogelijk meedoen in de samenleving, bijvoorbeeld
door lid te worden van een vereniging, vrijwilligerswerk te doen en voldoende te bewegen. Een
sterk netwerk van buurtgenoten, verenigingen, kerken en welzijnswerkers ondersteunt ouderen
hierbij. Op het moment dat een er wel behoefte aan ondersteuning of zorg ontstaat, is er
voldoende informatie beschikbaar zodat ouderen zelf de regie blijven houden. Denk aan een
sociale kaart met daarin de organisaties die actief zijn in de wijk of een onafhankelijke
cliëntondersteuner of ouderenadviseur die zij om raad kunnen vragen. Ook e-health toepassingen,
zoals monitoring, een ziekenhuisconsult op afstand (bij chronisch zieke ouderen) of valsensoren,
ondersteunen ouderen bij het langer zelfstandig blijven.
B. …en als de kwetsbaarheid toeneemt is er een team voor ouderen in de wijk…
Professionals in de wijk organiseren zich als een team, met name als het gaat om de meest kwetsbare
groep ouderen die dreigen de regie over hun eigen leven te verliezen. In de samenwerking zitten
bijvoorbeeld de huisarts of POH, de wijkverpleegkundige, de apotheker, een medewerker uit het sociaal
team en steeds vaker een specialist ouderengeneeskunde. Ze werken samen rondom een oudere en
stemmen de zorg onderling af en vormen zo een ‘kernteam ouderen’.22 Deze komen al op veel plaatsen
voor, waarbij de naamgeving lokaal kan verschillen, de samenstelling dynamisch is en afhankelijk van
de lokale situatie. De teams zetten in op vroegsignalering: ouderen die mogelijk kwetsbaar zijn, komen
met behulp van casefinding of risicoprofielen eerder in beeld. Zij houden hun ogen en oren open en
letten samen op dreigende eenzaamheid, tekenen van ondervoeding23, beginnende dementie of
zorgmijding. Door deze brede blik kan team niet alleen de juiste diagnose stellen (brede triage), maar
ook alle levensgebieden betrekken bij het beoordelen van de ondersteuningsvraag. Op die manier
kunnen ouderen passende ondersteuning en zorg krijgen, die voorkomt dat hun kwetsbaarheid
toeneemt, en hen zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven teruggeeft en hun zelfredzaamheid
vergroot.

In Groningen en Drenthe is de afgelopen jaren ervaring opgedaan met het zorgmodel
SamenOud. Daarbij heeft elke huisarts een eigen Ouderenzorg Team. Alle 75-plussers in
de praktijk van de huisarts worden uitgenodigd deel te nemen. Deelnemende ouderen
ontvangen jaarlijks een vragenlijst om hun risicoprofiel vast te stellen. Het Ouderenzorg
Team biedt vervolgens preventieve, passende zorg en ondersteuning. Het team bestaat,
naast de huisarts, uit een specialist ouderengeneeskunde, een wijkverpleegkundige en
een sociaal werker. Vanwege de positieve ervaringen en onderzoeksresultaten, ook op
lange termijn, worden kenmerken en onderdelen van SamenOud geborgd in de dagelijkse
werkwijze. www.samenoud.nl

22 Deze term wordt gebruikt in het ‘Plan van aanpak zorg voor kwetsbare ouderen’ InEen, KNGF, KNMP, Laego, LHV,
NHG, Patiëntenfederatie, V&VN, Verenso, VWS, ZN (2017)
23 In het project ‘Goed gevoed ouder worden’ is de afgelopen jaren een scholingsmodule ontwikkeld voor diëtisten.
De diëtisten worden opgeleid om professionals in de wijk te scholen zodat zij ondervoeding bij ouderen kunnen
signaleren en hier de juiste ondersteuning bij aan kunnen bieden.
18 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Een professional uit het team benadert voor de organisatie van ondersteuning en zorg andere
professionals met wie ouderen te maken hebben. Zo schakelen zij de tandarts in wanneer een
oudere problemen heeft met zijn of haar gebit. Een ouderenadviseur kan bijvoorbeeld hulp
bieden bij het versterken van sociale contacten, het vinden van passende dagbesteding, of het
omgaan met zingevingsvragen of verlies van dierbaren. Waar nodig kan hiervoor ook een
geestelijke verzorger worden ingeschakeld. Voor samenwerking maakt het team gebruik van
digitale communicatieplatforms zodat zij makkelijk gegevens uit kunnen wisselen. Door samen
duidelijke afspraken te maken over de gewenste aanpak en ieders taken en
verantwoordelijkheden, weten alle partijen precies bij wie ze waarvoor moeten zijn. Een richtlijn
waarin aanpak, taken en verantwoordelijkheden beschreven staan, kan hierbij behulpzaam zijn.
Zo hebben professionals voldoende tijd om samen te werken, af te stemmen en regie te voeren.

Project ‘De mond niet vergeten!’
In het programma mondzorg voor kwetsbare ouderen werken partijen samen om de
komende 18 maanden de mondgezondheid van 100.000 thuiswonende kwetsbare
ouderen te verbeteren. Via het project ‘De mond niet vergeten!’ worden landelijke
opgestelde acties vertaald naar de praktijk.
Het doel is onder andere dat zorgprofessionals (thuiszorg, huisarts enz.) en
mondzorgprofessionals (mondhygeniesten, tandartsen(geriatrie) in de regio’s om tafel
gaan om de mondgezondheid en mondzorg van kwetsbare ouderen te bespreken en
dat ouderen, hun naasten en zorgprofessionals het belang kennen van een goede
mondgezondheid en weten hoe ze daarvoor kunnen zorgen. Het programma loop tot
eind 2019.

Betrokken professionals uit het team zijn alert op medicatieveiligheid en het juiste gebruik van
geneesmiddelen.24 De specialist ouderengeneeskunde speelt hierin een belangrijke rol. Een
aangewezen professional uit het team gaat tijdig met ouderen in gesprek over levensvragen:
wat vinden ouderen belangrijk op het moment dat hun gezondheid achteruit gaat?25
Hierbij bespreken ze praktische zaken, zoals dat het veilig en verantwoord moet zijn voor de
oudere om thuis te blijven wonen26, maar worden ook afspraken rond het levenseinde gemaakt,
als onderdeel van advance care planning. Het team overlegt onderling wanneer een Wlz-indicatie aan
de orde is en bepaalt wie de regie neemt over het voorbereiden en informeren van de oudere.
Ook de inzet van palliatieve zorg wordt daarbij betrokken.
Mocht opname in een verpleeghuis in zicht komen, dan wordt tot die tijd overbruggingszorg
geleverd, die zoveel mogelijk aansluit bij de zorg en ondersteuning die de cliënt kreeg voorafgaand
aan de Wlz-indicatie.27

24 De Taskforce De juiste zorg op de juiste plek besteedt aandacht aan de doelstelling dat in 2018 de koepels van
voorschrijvers, terhandstellers en toedieners onder regie van VWS een zorgbreed actieplan opstellen met als doel
om in 2021 is het aantal vermijdbare geneesmiddelgerelateerde opnames met 50 procent terug te brengen ten
opzichte van 2017. Zie voor meer informatie Taskforce De juiste zorg op de juiste plek (2018) ‘De juiste zorg op de
juiste plek. Wie durft?’ p.80.
25 https://www.zorginzicht.nl/bibliotheek/levensvraag/RegisterKwaliteitsstandaardenDocumenten/
Kwaliteitsstandaard%20Levensvragen.pdf
26 Met de beroepsgroep worden de mogelijkheden van een handreiking verkend, zodat professionals meer
handvatten hebben om een onveilige situatie te voorkomen en tijdig het gesprek aan te gaan.
27 Zie de brief van 16 mei 2018 met kenmerk, 1328692-175554-Z
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 19

Experiment domeinoverstijgend werken
In de gemeenten Ede en Dongen werken zorgverzekeraars, wlz-uitvoerders, gemeenten
en zorgaanbieder(s) onder de noemer “experiment domeinoverstijgend werken’ samen
om ervoor te zorgen dat kwetsbare ouderen (en hun naasten) langer op een kwalitatief
goede wijze het leven kunnen blijven leven zoals ze dat willen in hun eigen vertrouwde
omgeving. Eén professional is als ‘arrangeur’ verantwoordelijk voor het organiseren van
alle ondersteuning- en zorg van de oudere. Om dat te kunnen doen verlenen de gemeente
en de zorgverzekeraar mandaat aan de arrangeur om zowel voor de Zvw (wijkverpleging)
als de Wmo te kunnen optreden. De arrangeur (ook wel leefcoach) trekt nauw op met de
oudere, vertaalt diens wensen in een concreet aanbod, treedt preventief op, kijkt waar
ondersteuning en zorg uit de Zvw en Wmo kunnen worden gecombineerd en maakt
gebruik van informele ondersteuning. De arrangeur denkt met de kwetsbare oudere en
diens naasten mee en maakt het minder lastig om samenhang in de ondersteuning en
zorg te organiseren.

C. …dat werkt met een persoonlijk ondersteunings- en zorgplan en duidelijke regie.
In het ondersteunings- en zorgplan leggen professionals samen met de oudere en zijn of haar
naasten vast wat de behoeften zijn rondom wonen, welzijn en zorg. Verder treedt een lid uit het
kernteam op als casemanager, die de oudere ondersteunt bij het voeren van regie. Alle betrokken
professionals kennen dit plan, handelen ernaar en zorgen ervoor, in overleg met de oudere, dat
het actueel blijft. Ze stemmen de ondersteuning en zorg met elkaar en met de oudere af,
bijvoorbeeld via een multidisciplinair overleg en door gebruik van een digitaal
communicatieplatform. Met toestemming van de oudere wordt het ondersteunings- en zorgplan
onderdeel van zijn of haar persoonlijke gezondheidsomgeving. Professionals wisselen het plan en
andere sociale en medische gegevens digitaal uit, waarbij ook het medicijngebruik van de oudere
wordt betrokken.

20 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.1.3 Wat gaan we doen?
We bouwen voort op een bestaande beweging. In veel wijken zijn professionals al hard bezig om
integrale ouderenzorg thuis te organiseren en ervoor te zorgen dat de wensen en behoeftes van
ouderen en hun naasten daarbij voorop komen te staan. Vanuit het Bestuurlijk Overleg eerste lijn
2014 – 2017 is het ‘Plan van aanpak zorg voor kwetsbare ouderen’ gestart, gericht op de
belangrijkste zaken die nodig zijn om goede ondersteuning en zorg voor deze groep ouderen te
organiseren.28 Ook zien we dat op veel plekken in Nederland gemeenten en zorgverzekeraars
samenwerken om thuiswonende ouderen betere hulp te kunnen bieden.29

Zorg in de Wijk
Zorgverzekeraar Zilveren Kruis is in een aantal regio’s gestart met Zorg in de Wijk. Doel is
om (met name) ouderen te ondersteunen om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen
door het verbeteren van zelfregie, kwaliteit en betaalbaarheid van de wijkverpleging. Er
wordt samen gewerkt met een beperkt aantal aanbieders om versnippering te
voorkomen. Per wijk maken wijkverpleegkundigen, samen met de huisarts(en) en de
sociale (gemeentelijke) buurtteams jaarlijks een wijkplan. Dit wijkplan bevat o.a. concrete
afspraken voor vroegsignalering bij kwetsbare ouderen zoals screening door huisartsen
met aansluitend een bezoek van een wijkverpleegkundige. Regionaal worden gelijke
afspraken gemaakt met onder andere ziekenhuizen, GGZ en verpleeghuizen. Zorg in de
Wijk heeft een minimale doorlooptijd van drie jaar.

Zorginstituut Nederland werkt aan een voorstel voor een gezamenlijke agenda met partijen, die
ertoe moet leiden dat de samenhang in ondersteuning en zorg voor kwetsbare ouderen thuis
verbetert.30 Daarin staan elementen als het beschrijven van de doelgroep en de relevante
kenmerken, het in kaart brengen van taken en verantwoordelijkheden van een ‘kernteam ouderen’
– waaronder het werken met een persoonlijk ondersteunings- en zorgplan – en de afspraken die
gemaakt moeten worden om tot integrale zorg voor ouderen thuis te komen, inclusief het sociaal
domein. Deze agenda heeft tot doel om landelijk overeenstemming te bereiken over de juiste zorg
voor de oudere, op de juiste plek en door de juiste zorgverlener of ondersteuner. Bovendien geeft
het meer ruimte om de zorg regionaal te organiseren en zo rekening te houden met hoe partijen
de zorg onderling hebben georganiseerd. Op die manier weet straks iedere oudere, ongeacht
woonplaats of verzekeraar, op welke zorg hij of zij mag rekenen. Het Zorginstituut wil deze agenda
op korte termijn gereed hebben.

28 InEen, KNGF, KNMP, Laego, LHV, NHG, Patiëntenfederatie, V&VN, Verenso, VWS, ZN (2017) ‘Plan van aanpak zorg
voor kwetsbare ouderen’
29 AEF (2017) ‘Samenwerking zorgverzekeraars en gemeenten. De huidige samenwerking in kaart met behulp van
‘samenwerkingskaarten’.’
30 https://www.zorginstituutnederland.nl/werkagenda/ouderenzorg/kwetsbare-ouderen-thuis
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 21

In aanvulling hierop zetten wij in op:
• Versterken van de eigen kracht van ouderen en van de samenleving
Gezond en vitaal oud worden moeten ouderen in de eerste plaats zelf doen, maar ook gemeenten
hebben hierin op grond van de Wmo 2015 en de Wet Publieke Gezondheid een taak. In aanvulling
daarop investeren gemeenten, Rijk en lokale partners binnen het programma Sociaal Domein in
de versterking van de sociale basis. Het gaat dan bijvoorbeeld om het bevorderen van contacten
tussen buurtbewoners, het verenigingsleven en maatschappelijke initiatieven. We ondersteunen
de opzet en de ontwikkeling van het netwerk ‘Vitaler ouder worden’, dat moet gaan bestaan uit
een groot aantal maatschappelijke organisaties. Het netwerk wil ouderen langer actief laten
blijven en daardoor hun gezondheid bevorderen.
De activiteiten die daarvoor nodig zijn, zullen met name op lokaal niveau moeten plaatsvinden
waardoor er een belangrijke rol is weggelegd voor lokale netwerken. Verder investeert het kabinet
de komende periode samen met gemeenten en zorgkantoren in de beschikbaarheid van
cliëntondersteuning bij de toegang, de bekendheid van cliëntondersteuning bij ouderen zelf, en
de deskundigheid van cliëntondersteuners om ouderen met een complexe ondersteuningsvraag te
begeleiden. Het kabinet investeert de komende periode eveneens in de beschikbaarheid van
geestelijke verzorging / levensbegeleiders, juist ook voor mensen in de thuissituatie.
• Meer samenhang in ondersteuning en zorg voor ouderen thuis
Diverse partijen houden zich bezig met de integrale zorg en ondersteuning voor thuiswonende,
kwetsbare ouderen, ieder met een eigen taak en verantwoordelijkheid.31
Zorgaanbieders en zorgverleners in de wijk (huisartsen, wijkverpleging, thuiszorg,
ouderenadviseurs, apothekers, specialisten ouderengeneeskunde, enzovoorts) zijn uitgelezen
partijen om op lokaal niveau persoonsgerichte en integrale ouderenzorg te realiseren. Op hun
agenda staan de (door)ontwikkeling van een ondersteunings- en zorgplan en regie, de ‘kernteams
ouderen’ en de samenwerking en verantwoordelijkheden, zowel in de wijk als daarbuiten.

Om de verbinding tussen het sociaal en medisch domein te waarborgen heeft
zorgverzekeraar Menzis een aparte inkoopmodule ‘sociale infrastructuur’ ontwikkeld.
Via deze module kan de tijd die wijkverpleegkundigen nodig hebben voor coördinatie en
regietaken gefinancierd worden.

Inkopers (zorgverzekeraars en gemeenten) faciliteren en stimuleren de aanpak van
zorgaanbieders, en borgen de verbetering van de uitvoeringspraktijk via de contractering. En
mocht de samenwerking tussen zorgaanbieders niet tot stand komen, dan nemen zij samen met
zorgaanbieders, professionals en patiëntenorganisaties het initiatief om te zorgen dat dit alsnog
gebeurt. Het is het streven dat inkopende partijen verspreid over het hele land strategisch overleg
voeren, met ruimte voor regionale en lokale diversiteit. Zij kunnen dan de regionale opgave
omtrent ouderen in beeld brengen en een gezamenlijke visie en werkwijze ontwikkelen omtrent
het gewenste lokale en regionale ondersteunings- en zorglandschap.
Op landelijk niveau maken het ministerie van VWS, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en
Zorgverzekeraars Nederland nadere afspraken over manieren om de samenwerking tussen de
inkopende partijen onderling en met andere partijen in de regio te versterken. Inspirerende
voorbeelden, knelpunten en regionale vraagstukken kunnen worden opgeschaald en besproken
(zie ook hoofdstuk 6 over de governance).

31 Zie onder meer het Hoofdlijnenakkoord wijkverpleging 2019-2022 (brief van 6 juni 2018 met
kenmerk 1359351-177624-CZ)
22 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Versterking beschikbaarheid specialist ouderengeneeskunde
De beschikbaarheid van de expertise van de specialist ouderengeneeskunde in de eerste lijn krijgt
een impuls. Omdat deze maatregel eveneens van belang is voor de acute keten, wordt deze in
paragraaf 3.2 verder uitgewerkt.
• Stimuleren ‘e-health toepassingen’ en ‘ontsluiten van medische gegevens’
Er komen twee subsidieregelingen om (digitale) innovatie in de langdurige zorg te ondersteunen.
De eerste regeling maakt het mogelijk om initiatieven omtrent e-health in de integrale
ouderenzorg thuis op te schalen en te verduurzamen; de Stimuleringsregeling E-health Thuis.
Denk aan digitale communicatieplatforms, zorgconcepten die gebruik maken van beeldzorg,
medicatie-aanreiking en valpreventie. De tweede regeling richt zich op de gegevensuitwisseling
tussen professionals en ouderen en hun persoonlijke gezondheidsomgeving (VIPP Care). Om de
juiste zorg op de juiste plek te krijgen, dient ook de juiste informatie op het juiste moment bij de
betrokken professionals, mensen en hun netwerk aanwezig zijn. Zo kan de zorg beter rondom de
oudere georganiseerd worden. Als ouderen dat willen, hebben zij te allen tijde toegang tot hun
medische gegevens, ongeacht bij wie zij de ondersteuning of zorg afnemen. Dat geeft rust,
ouderen hoeven maar één keer hun verhaal te vertellen, en het faciliteert het samen beslissen.
Ook reduceert het de administratieve lasten in de zorg. De maatregel sluit aan bij de vier doelen
van het Informatieberaad.32
• Leernetwerken
Om het proces van samenwerking in de regio’s te versnellen zetten zorgverzekeraars, gemeenten,
zorgaanbieders, VWS en een afvaardiging van cliëntvertegenwoordigers een lerend netwerk op,
met als doel het zoeken naar antwoorden op heikele kwesties en het bevorderen van innovatie en
opschaling.
Daarnaast wordt binnen het ZonMw programma ‘Langdurige Zorg en ondersteuning’ ingezet op
het helpen van professionals in de wijk bij het doorontwikkelen, implementeren en zich eigen
maken van werkwijzen die bewezen bijdragen aan goede integrale ouderenzorg thuis. Voor de
komende kabinetsperiode zijn voor dit leren in de praktijk aanvullende middelen gereserveerd.
Het programma bevordert de kennis- en informatieuitwisseling in regionale leernetwerken, en
ook tussen deze netwerken, waarbij gebruik wordt gemaakt van bestaande platforms, zoals het
consortium BeterOud.33

De Stuurgroep Ondervoeding voert momenteel het project ‘het persoonlijke
voedingspaspoort’ uit. In dit project wordt in drie pilots ervaring opgedaan met een
persoonlijk voedingspaspoort. Dit project levert een blauwdruk op voor een persoonlijk
voedingspaspoort van kwetsbare ouderen, die de cliënt meeneemt tijdens de transitie in
de 1e, 2e of 3e lijns zorg evenals een onderliggende toolkit met een systematische
werkwijze voor continuïteit van (voedings)zorg, interprofessionele samenwerking en
overdracht bij transitie. De uitkomsten van het project (voorzien in april 2019) worden
met belangstelling tegemoet gezien.

32 https://www.informatieberaadzorg.nl/outcomedoelen/publicaties/publicaties/2017/3/24/generieke-outcomedoelen-informatieberaad
33 http://www.beteroud.nl/ouderen
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 23

3.2 Tijdelijk niet thuis
3.2.1 Probleemanalyse
Naast de meer algemene aspecten van goede ondersteuning en zorg voor kwetsbare ouderen thuis,
zoals genoemd in de voorgaande paragraaf, vraagt de situatie waarin ouderen tijdelijk niet thuis
kunnen zijn specifiek aandacht. De ontwikkeling dat ouderen langer thuis wonen, ook wanneer zij
kwetsbaarder worden, brengt met zich mee dat zij – vaker dan voorheen – tijdelijk niet zelfstandig
thuis kunnen wonen. Tal van factoren kunnen daarbij een rol spelen. Zo kan een mantelzorger
onvoorzien uitvallen of kan iemands medische aandoening of psychische gesteldheid
verslechteren. Maar iemand kan ook vallen, ondervoed raken, of zijn of haar medicijnen verkeerd
gebruiken. Daarnaast hebben ouderen een tijdelijk verblijfplek nodig als de medisch
specialistische behandeling in het ziekenhuis is afgerond, maar zij nog onvoldoende hersteld zijn
om naar huis terug te keren, of als zij gaan verhuizen naar een verpleeghuis, maar daar nog niet
terecht kunnen.

Figuur 1 Keten van mogelijke tijdelijk verblijfsvormen of spoedopname van de oudere

Voor kwetsbare ouderen met een complexe hulpvraag zijn er verschillende mogelijkheden voor
ondersteuning en zorg bij tijdelijk verblijf (zie figuur 1). Een deel daarvan is gericht op spoedzorg,
zoals Wmo-spoedzorg, eerstelijnsverblijf, Wlz-crisisbedden; en ander deel is meer planbaar of
volgt op spoedzorg, zoals respijtzorg, geriatrische revalidatiezorg, logeeropvang in de langdurige
zorg en deels eerstelijnsverblijf. Daarnaast zien we dat de drukte toeneemt bij de acute zorg op de
huisartsenposten (HAP) en de spoedeisende-hulpafdeling (SEH). Deels ligt de oorzaak daarvan bij
het toenemend aantal ouderen dat op de HAP en SEH terechtkomt, al spelen er meer factoren
mee. Omdat voor de patiënt nu niet overal de juiste voorziening op het juiste moment beschikbaar
is, moet noodgedwongen van een andere, en soms duurdere voorziening gebruik gemaakt
worden. Daarbij is het lang niet altijd meteen duidelijk welke plek het beste bij iemand past,
bijvoorbeeld wanneer diagnostiek nog niet is afgerond. Maar ook het zoeken naar een passende
voorziening blijkt tijdrovend, met als gevolg dat ouderen lang in het een ziekenhuis verblijven. Dit
maakt de zorg niet alleen onnodig duur, het laat ouderen ook onnodig lang wachten voordat ze
met een herstelbehandeling kunnen beginnen of in een instelling voor langdurige zorg terecht
kunnen. We constateren dat er sprake is van onvoldoende kennis over vervolgzorg en dat er
onvoldoende inzicht bestaat in de beschikbare capaciteit voor tijdelijk verblijf.

24 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.2.2 Waar willen we naartoe?
A. Geriatrische expertise op de juiste plek op het juiste moment en…
Omdat de populatie in de eerste lijn verandert, is het belangrijk dat de zorg ook meebeweeg door
daar meer geriatrische expertise beschikbaar te maken. Deze expertise, die voorheen vooral in de
langdurige zorg aanwezig was, dient ook structureel aanwezig te zijn in de eerste lijn. Bij complexe
zorgvragen en in crisissituaties thuis wil een huisarts direct de specifieke expertise in kunnen
schakelen van de specialist ouderengeneeskunde en het multidisciplinaire team waarvan deze
specialist onderdeel uitmaakt.34 De inzet van zulke specialisten ontlast huisartsen, kan onnodige
ziekenhuisopnames voorkomen en laat cliënt, mantelzorger en hulpverleners beter anticiperen
op acute situaties.
De specialist ouderengeneeskunde heeft een brede blik en kan het kernteam ondersteunen om
vroegtijdig de juiste ondersteuning en zorg in te zetten, en als het gaat om opnames van oudere
patiënten, de verbinding te leggen met de spoedzorg en de geriater in het ziekenhuis. Daarbij kijkt
de specialist ouderengeneeskunde bijvoorbeeld naar mogelijkheden om medicatiegebruik af te
bouwen of om het valrisico te verminderen.
Als ouderen met een medisch-specialistische zorgvraag op de SEH terechtkomen, is het belangrijk
dat daar de juiste geriatrische expertise beschikbaar is. Alleen dan kunnen deze ouderen zo snel
mogelijk de juiste zorg krijgen. Snelle beschikbaarheid van de juiste zorg kan verder bijdragen aan
een sneller en beter herstel van oudere patiënten.

De wijkkliniek in Amsterdam
Het AMC is in samenwerking met Cordaan en Zilveren Kruis een wijkkliniek voor ouderen
gestart. Daarmee wordt medisch-specialistische ouderenzorg van het ziekenhuis naar de
wijk gebracht. Het is een mini-ziekenhuis waar zowel acute medische zorg als goede
ondersteuning en begeleiding geboden wordt om verdere achteruitgang bij patiënten te
voorkomen. Uitgangspunt is de vraag “wat heeft iemand nodig om straks thuis weer goed
te kunnen functioneren?”. Het doel is om mensen zo fit mogelijk weer naar huis te laten
gaan.

B. …soepele doorstroom van en naar tijdelijk verblijf.
Willen we als maatschappij ouderen ondersteunen om langer zelfstandig te kunnen blijven
wonen, dan moeten we de andere kant van dezelfde medaille – het tijdelijk verblijf – ook goed
organiseren. De overgang tussen thuis en tijdelijk niet thuis (en indien het echt nodig is,
de verhuizing naar een wlz-instelling) moet voor mensen zo soepel mogelijk verlopen en moet
aansluiten bij de zorgvraag die zij op dat moment hebben.

34 Samen met een ergotherapeut, psycholoog, systeemtherapeut, verpleegkundig specialist ouderenzorg.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 25

Allereerst dienen er voldoende tijdelijke plekken beschikbaar zijn35, maar zorgprofessionals
moeten deze tijdelijke plekken ook gemakkelijk kunnen vinden
Daarom willen we dat in de nabije toekomst zorgverleners bij de regionale coördinatiepunten
eerstelijnsverblijf terecht kunnen voor inzicht in de beschikbaarheid van alle vormen van tijdelijk
verblijf. Voorts moeten zorgprofessionals goed samenwerken om de overgang tussen thuis of het
ziekenhuis, de tijdelijke plek en (een nieuw) thuis soepel te laten verlopen.
We zien tegenwoordig ook dat mensen op een tijdelijke plek worden opgenomen, zelfs als nog
niet bij voorbaat duidelijk is of dit wel de juiste plek is. Vervolgens wordt bijvoorbeeld twee weken
de tijd genomen om uit te zoeken wat precies de beste plek voor iemand is. Bij deze initiatieven
worden de tijdelijke plekken op basis van de Wmo, de Zvw en de Wlz bijeengebracht en wordt
achteraf bepaald voor welk domein de rekening is. Kortom, flexibiliteit en een ‘welkome
voorkant’: de voordeur staat open, en verwijzers en cliënten hebben geen last van hoe het aan de
achterkant geregeld is.
Ook willen we ervoor zorgen dat partijen elkaar op regionaal niveau structureel opzoeken, om de
doorstroom met elkaar te bespreken en af te stemmen. Hoe snel iemand vanuit thuis of
ziekenhuis naar een tijdelijk verblijf naar (een nieuw) thuis doorstroomt, is vooral belangrijk voor
ouderen met een complexe problematiek. Zij kampen vaak met een combinatie van somatische en
psychische kwetsbaarheid en soms met eenzaamheid. Deze mensen blijven nu soms te lang in het
ziekenhuis, omdat zij niet terug naar huis kunnen en er geen passende plek voor ze kan worden
gevonden. We zien hier een rol voor het Regionaal Overleg Acute Zorg (ROAZ), dat in het kader van
de beschikbaarheid van de acute zorg onder meer tot taak heeft om de uitstroom uit de acute zorg
richting vervolgzorg soepel te laten verlopen. Als gemeenten en zorgverzekeraars samen een
duidelijk beeld hebben over de (toekomstige) zorgvraag van de inwoners van een bepaalde regio,
kan dit een sterke basis vormen voor het overleg in ROAZ-verband, evenals breder inzicht geven in
de beschikbare plekken voor tijdelijk verblijf via de regionale coördinatiepunten.
Het is daarvoor van belang dat de aansluiting en afstemming tussen het ROAZ enerzijds en het
overleg in de regio tussen gemeenten en zorgverzekeraars anderzijds groeit. Wanneer er sprake is
van een terugkeer naar huis, speelt ook de gemeente een belangrijke rol: naast goede zorg is het
belangrijk dat ook aandacht besteed wordt aan voldoende sociale en materiële steun die nodig
kan zijn als ouderen; dagbesteding, financiële administratie, maaltijdvoorziening,
woningaanpassingen, bij thuiskomst voldoende huishoudelijke hulp geregeld en dat het netwerk
van de oudere goed op de hoogte is. Een voorbeeld van een goede aanpak om de overgang van
ziekenhuis naar huis beter te laten verlopen is de zogenaamde Transmurale Zorgbrug.
Om ervoor te zorgen dat er voldoende personeel is om ondersteuning en zorg te verlenen in het
tijdelijk verblijf zetten we de acties in vanuit het actieprogramma ‘Werken in de Zorg’.36

35 In het hoofdlijnenakkoord Wijkverpleging (brief van 6 juni 2018 met kenmerk 1359351-177624-CZ) is afgesproken
dat voor het eerstelijnsverblijf (structureel) een jaarlijks bedrag van 20 miljoen (oplopend tot 80 miljoen in 2022)
wordt toegevoegd aan het macrokader ELV/GRZ exclusief de indexatie voor loon- en prijsbijstellingen.
36 Brief van 13 maart 2018 met kenmerk 1312382-174438-MEVA
26 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De Transmurale Zorgbrug slaat een brug tussen zorgverleners in het ziekenhuis en de
wijkverpleging. Voordat iemand uit het ziekenhuis wordt ontslagen komt de
wijkverpleegkundige in het ziekenhuis langs en bezoekt de patiënt en overlegt met het
(geriatrische) behandelteam. De wijkverpleegkundige kan daardoor thuis de nodige
voorbereidingen treffen zodat de zorg voor de patiënt naadloos van het ziekenhuis naar
huis overgaat. Op circa 30 plekken in Nederland wordt ervaring opgedaan met de
Transmurale Zorgbrug. De ervaringen en resultaten zijn positief. Uit onderzoek is
gebleken dat als oudere patiënten na ontslag uit het ziekenhuis nazorg krijgen door een
wijkverpleegkundige, de sterfte met een kwart daalt.

3.2.3 Wat gaan we doen?
• Versterking beschikbaarheid specialist ouderengeneeskunde
De komende kabinetsperiode is er extra geld beschikbaar gesteld om de expertise van de specialist
ouderengeneeskunde in de eerste lijn in te kunnen zetten en in de verbinding naar de spoedzorg.
De specialist ouderengeneeskunde heeft specifieke expertise die voorheen alleen in
verpleeghuizen beschikbaar was. Nu meer ouderen thuis wonen is deze kennis ook in de wijk
essentieel. Alleen dan wordt bijtijds duidelijk welke ondersteuning en zorg kwetsbare ouderen
nodig hebben, zeker wanneer een opname nodig mocht zijn. Daarnaast werken we aan het
onderbrengen van de medische zorg en behandeling door de specialist ouderengeneeskunde in de
Zorgverzekeringswet.
• Verbreding regionale coördinatiepunten tijdelijk verblijf
Zorgverzekeraars en zorgaanbieders hebben per 1 april 2018 regionale coördinatiepunten
gerealiseerd, waardoor beschikbare bedden in het eerstelijnsverblijf voor elke huisarts en elk
ziekenhuis inzichtelijk zijn. Ook voor andere vormen van tijdelijk verblijf is een dergelijke
transparantie omtrent beschikbare plaatsen cruciaal. Om in 2018 deze verbreding voor elkaar te
krijgen, is het van belang dat zorgaanbieders en zorgverzekeraars met elkaar om tafel gaan,
evenals andere financiers en partijen zoals de zorgkantoren en gemeenten. Zorgverzekeraars
nemen de regie.
We inventariseren de initiatieven in het land die werken aan een ‘welkome voorkant’ voor tijdelijk
verblijf. Verder gaan we in gesprek met zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten om te kijken
hoe we deze nieuwe ontwikkeling kunnen inzetten om een nog soepelere overgang naar tijdelijk
verblijf te organiseren.
In het kader van de transformatie naar de juiste zorg op de juiste plek is het noodzakelijk dat er
duidelijke afspraken komen tussen ziekenhuizen, gemeenten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders
van wijkverpleging/eerstelijnszorg over de zorg en informatie na opname. Denk hierbij aan de
aanpak volgens de transmurale zorgbrug. Dit betreft ook de eventuele noodzaak voor
huishoudelijke hulp, maaltijdvoorziening en woningaanpassingen, en de voorlichting van
mantelzorgers en de naaste omgeving van de oudere. We willen er samen voor zorgen dat mensen
het thuis weer redden en dat hulp- en zorgverleners kunnen inspelen op de wensen en behoeften
van de oudere.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 27

• Regie door ROAZ in keten acute zorg
Het Regionaal Overleg Acute Zorg (ROAZ) is dé plek om concrete afspraken te maken omtrent de
beschikbaarheid en de bereikbaarheid van regionale acute zorg. Dat betreft niet alleen de
samenwerking tussen de zorgaanbieders die deze zorg verlenen, maar ook met partijen die
betrokken zijn bij de instroom in- en uitstroom uit de acute zorg. Wij werken op dit moment aan
nieuwe regelgeving om de rol en positie van de ROAZ-en te versterken.

3.3 Indicatoren
Actielijn 1 Goede ondersteuning en zorg thuis
Het percentage 75-plussers dat eigen regie ervaart over zijn/haar leven
De door thuiswonende 75-plussers ervaren aansluiting van de zorg
Het percentage 75-plussers dat ondersteuning en zorg naar eigen zeggen goed geregeld krijgt

28 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Box: aandacht voor dementie
De drie actielijnen van Langer Thuis komen samen bij de mens met dementie en zijn of haar
naasten. Wat een oudere nodig heeft wanneer de gevolgen van het ouder worden zich beginnen af
te tekenen, geldt in beginsel ook voor iemand met dementie. Alleen dan nét iets anders. Op dit
moment wonen er naar schatting ruim 200.000 mensen met dementie, met en zonder diagnose,
nog thuis. In de toekomst zal het aantal ouderen met dementie sterk stijgen: nu zijn dat er zo’n
270.000, maar in 2030 zullen dat er al 400.000 zijn. Volgens het trendscenario van de VTV-2018 zal
dementie in 2040 de hoogste ziektelast geven. Juist iemand met dementie is erbij gebaat om in
zijn eigen, vertrouwde omgeving te blijven wonen. En om een waardevol en gerespecteerd lid van
de samenleving te blijven, ondanks toenemende beperkingen. Dat vraagt om goede zorg en
ondersteuning. Niet alleen voor de mens met dementie, maar ook voor zijn of haar mantelzorgers.
Wat is de gewenste situatie?
Dementie heeft ingrijpende gevolgen op iemands leven. Vanaf de diagnose krijgen de mens met
dementie én zijn mantelzorger goede psychische en sociale ondersteuning. Van de voorbereiding
op de gevolgen van de ziekte tot het leren omgaan met de veranderingen die het ziekteproces met
zich meebrengt. Daarnaast is er praktische hulp, van het regelen van zorg tot een vrijwilliger die
een handje helpt. Zodra dat nodig is, ontvangt iemand met dementie thuiszorg van een
professional die weet wat dementie inhoudt. Alle zorg en ondersteuning is persoonsgericht. Dit
houdt ook in dat er dagbesteding op maat beschikbaar is en dat de mantelzorger desgewenst een
beroep kan doen op hulp van vrijwilligers. Zorgen voor een naaste met dementie kan zeer
veeleisend zijn. Een mens met dementie heeft behoefte aan een huis dat zowel vertrouwd als
veilig is. Dit betekent vaak dat de woning aangepast dient te zijn. Voor activiteiten en sociale
interactie is een omgeving nodig waar iemand met dementie met een gerust hart kan rondlopen
en waarbij hij zelf de weg terug naar huis kan vinden. Waar hij, indien nodig, hulp krijgt van een
buurtgenoot of van een medewerker in, bijvoorbeeld, een winkel.
Wat gaan we doen?
Om mensen met dementie op een verantwoorde manier thuis te laten wonen, zetten wij in op de
volgende activiteiten, naast de algemene activiteiten van het programma Langer Thuis. Voor het
meer dementievriendelijk maken van zowel de fysieke als de sociale omgeving ondersteunen wij
het programma ‘Samen Dementievriendelijk’ (2016-2020) en de initiatieven van gemeenten en
provincie, zoals in Noord-Brabant (www.dementievriendelijk.nl). In ‘Samen Dementievriendelijk’
(https://samendementievriendelijk.nl/) werken Alzheimer Nederland, PGGM en het ministerie van
VWS samen om Nederlanders bewuster te maken van de impact van dementie op de samenleving
en om ze aan te sporen zelf iets te betekenen voor iemand met dementie of een mantelzorger.
Hiertoe worden trainingen voor verschillende doelgroepen gegeven, waaronder beroepsgroepen,
ervaringen gedeeld en goede voorbeelden verspreid. Nu zijn er bijna 112.000 dementievrienden, in
2020 moeten dat er 310.000 zijn. Voor betere zorg en ondersteuning vanaf het moment dat de
diagnose is gesteld, ondersteunen wij diverse experimenten rond de sociale benadering van
dementie voor thuiswonende mensen en hun mantelzorgers. Dit is de uitvoering van de motie
Bergkamp (kamerstukken 34 775 XVI nr. 88). Nog dit jaar moeten vier experimenten starten,
gevolgd door vier nieuwe experimenten in 2019, elk met een looptijd van vier jaar. Indien de
experimenten succesvol zijn, worden deze in 2022 onderdeel van de reguliere dementiezorg in de
acht experimentregio’s.
Daarnaast ondersteunen wij het programma ‘Dementiezorg voor Elkaar’, dat loopt tot en met
2020. Dit programma wil de kwaliteit van leven van thuiswonende mensen met dementie
verbeteren door de zorg en ondersteuning, nog meer dan nu, af te stemmen op hun persoonlijke
leefwereld, over de grenzen van wonen, zorg en welzijn heen. Dit doet het programma door:
• Samenwerkingsverbanden ondersteuning te bieden in de vorm van korte consultaties door een
adviseur bij eenvoudige vragen of begeleiding op maat voor langere tijd bij complexe vragen;
• De juiste randvoorwaarden op het gebied van financiering en organisatie te creëren;
• Het opzetten van een kennisnetwerk waarin beschikbare kennis, ervaringen en bruikbare
instrumenten makkelijk te vinden zijn;
• Goede voorbeelden uit de praktijk bij elkaar te brengen en breder toegankelijk te maken.
De programma’s ‘Samen Dementievriendelijk’ en ‘Dementiezorg voor elkaar’ zijn onderdelen van het
Deltaplan Dementie.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 29

Hoofdstuk 4

Actielijn 2: Mantelzorg

en vrijwilligers in
zorg & welzijn
“Tegen iedere mantelzorger zou ik willen zeggen: vraag hulp!”
Debbie, 41 jaar en verzorgt haar moeder Nel van 81 jaar met
zeer ernstig COPD.

Foto: Mezzo
30 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4.1 Probleemanalyse
De bereidheid van mensen om voor elkaar te zorgen is groot. In Nederland geven jaarlijks 4,4
miljoen volwassenen mantelzorg aan hun partner, familie, vriend of buur die ondersteuning
nodig heeft vanwege lichamelijke, psychische, verstandelijke beperkingen of ouderdom. De zorg
die zij verlenen kan hulp bij het huishouden zijn, hulp bij persoonlijke verzorging, verpleging en
begeleiding, zoals dagbesteding. Naar schatting verlenen 750.000 mantelzorgers langdurig, dat wil
zeggen, langer dan 3 maanden, en intensief, dat wil zeggen meer dan 8 uur per week, mantelzorg
aan hun naaste. Het is daarom belangrijk dat mantelzorgers op hun eigen manier voor een ander
kunnen zorgen, zodat zij de zorg kunnen combineren met hun werk, opleiding of sociaal leven.
De verwachting is echter dat het aantal mantelzorgers dat beschikbaar zal zijn voor een kwetsbare
oudere met een hulpvraag langzaam afneemt. De bevolking in Nederland vergrijst in de komende
decennia. Uit onderzoek37 van het PBL/SCP blijkt dat er grote regionale verschillen zijn in het
aantal beschikbare mantelzorgers ten opzichte van het aantal 85-plussers. Nu nog staan er 15
potentiële mantelzorgers voor elke 85-plusser klaar, maar in 2040 loopt dit terug naar 6. Vooral in
sterk vergrijzende regio’s zoals Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen wordt de verhouding
ongunstiger.
Met het overgrote deel van de 4,4 miljoen mantelzorgers gaat het goed. Maar ongeveer 10 procent
van de mantelzorgers (440.000 mensen) voelt zich overbelast, vaak vanwege een complexere
zorgvraag waar zij de kennis en kunde voor missen. Daarbij komt dat veel mantelzorgers zich niet
bewust zijn van ondersteuningsmogelijkheden, omdat de zorg voor een partner of een naaste iets
is wat je gewoon doet. Ook zijn er mantelzorgers die de zorgtaken moeilijk kunnen combineren
met andere taken in het leven, zoals werk of zorg voor kinderen, waardoor overbelasting op de
loer ligt. Hoewel mantelzorgers in het algemeen tevreden zijn over de samenwerking met
professionals die thuis zorg en ondersteuning geven, zoals wijkverpleegkundigen en thuishulpen,
is ongeveer de helft ontevreden over de mogelijkheden om mee te beslissen over de zorg.
Ook geeft ruim de helft aan dat deze professionals weinig oog voor hun welbevinden hebben.38
Naast mantelzorgers zijn er ook veel vrijwilligers die een belangrijke rol vervullen in het leven van
kwetsbare ouderen. Ze helpen hen om mee te doen in de samenleving, langer thuis te blijven
wonen en de eenzaamheid te verminderen. Bij de afbakening van vrijwilligerswerk wordt vaak
alleen gekeken naar vrijwilligerswerk dat mensen via een organisatie doen, maar mensen kunnen
ook daarbuiten actief zijn door bijvoorbeeld anderen gezelschap te houden, vervoer te verzorgen
van een oudere, het huishouden te doen, klusjes te doen of te helpen bij dagactiviteiten. 8,5
procent van de Nederlanders is actief als vrijwilliger in zorg of welzijn. In totaal gaat het om ruim
een miljoen mensen, van wie er naar schatting bijna 800.000 structureel vrijwilligerswerk doen,
dat is bijna 6 procent van de bevolking.39

37 Planbureau voor de Leefomgeving en het SCP over de toekomst van de mantelzorg, maart 2018.
38 SCP, Voor elkaar? Stand van de informele hulp in 2016, dec. 2017.
39 SCP, Voor elkaar? Stand van de informele hulp in 2016, dec. 2017.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 31

Ook zijn veel ouderen zelf actief als vrijwilliger. Vrijwilligerswerk in zorg en welzijn staat onder
druk. Zorgvrijwilligers krijgen te maken met meer en complexere vragen en met verschuivende
grenzen; wat kunnen vrijwilligersorganisaties oppakken en wat moet beroepsmatig georganiseerd
worden? Vrijwilligers hielpen in 2016 vaker iemand met dementie dan in 2014: 27 procent van de
vrijwilligers tegenover 20 procent. Die zorg kan soms zwaar en ingewikkeld worden zonder
voldoende kennis van het ziekteverloop. Een op de vijf ervaart het vrijwilligerswerk als zwaar.40
Vrijwilligers kunnen ook het gevoel hebben in een klem te zitten, omdat ze moeilijk met het
vrijwilligerswerk kunnen stoppen of denken dat er geen geschikte opvolger is. Dit laatste laat zien
hoe belangrijk het is om voldoende vrijwilligers te werven én te behouden.
Een andere vorm waarin mensen iets voor een ander kunnen doen, zijn buurtinitiatieven,
bijvoorbeeld in zorg en welzijn. Dit kunnen lokale initiatieven zijn waarbij activiteiten worden
georganiseerd op vrijwillige basis om mensen met een participatiebeperking te ondersteunen.
Zorgcoöperaties zijn daar ook een voorbeeld van. Buurtinitiatieven vragen bepaalde sociale
vaardigheden van burgers, niet te veel belemmerende regels en een goede mix van zowel mensen
met een beperking als vitale deelnemers.

40 SCP, Voor elkaar? Stand van de informele hulp in 2016, dec. 2017.
32 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4.2 Waar willen we naartoe?
1. Bewustwording over ondersteuning
Mantelzorgers moeten weten welke ondersteuning er voor hen beschikbaar is want met passende
ondersteuning kunnen zij het langer volhouden. Dit geldt eveneens voor vrijwilligers. Op die
manier ervaren zij een minder hoge belasting om voor iemand te zorgen naast het hebben van een
baan of het organiseren van een druk gezinsleven.
2. Passend ondersteuningsaanbod en respijtzorg op maat
De ondersteuning van mantelzorgers respectievelijk van vrijwilligers sluit beter aan bij waar
behoefte aan is. Ondersteuning kan bestaan uit informatie, advies en begeleiding, educatie,
praktische hulp, respijtzorg, financiële tegemoetkoming en tenslotte materiële hulp. Bij
respijtzorg kan het gaan om opvang buitenshuis, zoals dagopvang, verblijf in een logeerhuis,
zorgboerderij of respijthuis. Ook kan een kennis, vrijwilliger of beroepskracht de zorg thuis voor
kortere of langere tijd overnemen. Met gemeenten zullen we gezamenlijk bekijken welke vormen
van respijtzorg wenselijk zijn en waarbij ook intensievere vormen van respijtzorg aandacht
krijgen.41
Ook goede informatievoorziening vanuit gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren draagt
bij aan de ondersteuning van mantelzorgers. Door zorgkantoren is al veel geïnvesteerd in
informatievoorziening in het afgelopen jaar (klantadviesgesprekken, huisbezoeken,
inloopspreekuren). Van belang is om in een zo vroeg mogelijk stadium de juiste informatie bij
mantelzorgers of client te brengen. Ook geven mantelzorgers en vrijwilligers aan dat zij baat
hebben bij goede voorlichting over het ziekteverloop van degene die zij verzorgen. Ook een goed
lotgenotencontact kan bijdragen aan goede ondersteuning.
3. Goede samenwerking tussen zorgprofessionals en informele zorgverleners
Mantelzorgers, vrijwilligers en zorgprofessionals zijn belangrijke bondgenoten van elkaar.
Gezamenlijk kunnen zij de zorg verbeteren. Het samenspel tussen professionals en informele
zorgverleners kan op veel plekken nog beter. We zullen daarom gezamenlijk in moeten zetten
op een effectief samenspel van formele en informele zorg. Een duidelijke positie van lokale
vrijwilligersorganisaties in de samenwerking met gemeenten en professionals draagt hier ook
aan bij.

41 Toezegging Algemeen Overleg Ouderenzorg d.d. 15 februari 2018.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 33

4.3 Wat gaan we doen?
Mantelzorgers en de vrijwilligers hoeven er niet alleen voor te staan. Mensen moeten zich
gesteund voelen en weten waar ze recht op hebben. Als ondersteuning gewenst wordt, dan moet
dat op een eenvoudige en snelle manier geregeld kunnen worden. Daarbij staat maatwerk voorop.
Daarom wordt ingezet op de volgende maatregelen:
A

Verbeteren van maatschappelijke bewustwording over mantelzorg

• We organiseren dit najaar bijeenkomsten in Utrecht, Groningen, Rotterdam, Den Bosch,
Arnhem, Maastricht en Leiden waar mantelzorgers elkaar kunnen ontmoeten en empoweren op
persoonlijke titel, dwars door alle sociale lagen en rollen heen. Door lotgenoten te ontmoeten
en met elkaar in gesprek te gaan, zullen mantelzorgers beter besef krijgen van wat er op hen
afkomt en op welke ondersteuning ze recht hebben. De documentaire ´Moeder aan de lijn’, waarin
3 portretten van mantelzorgers en hun moeder centraal staan en die geproduceerd is in
opdracht van omroep Human, wordt in september uitgezonden. Deze documentaire vormt de
inspiratie voor de persoonlijke gesprekken tijdens de bijeenkomsten in de regio.
• Er komt in 2019 een (landelijke) bewustwordingscampagne over mantelzorg die samen met
gemeenten, Mezzo en andere betrokkenen vormgegeven zal worden.
• Onderwijs: voor medewerkers in zorg en welzijn is samenwerken met informele hulpverleners
essentieel, maar het krijgt nog niet altijd vanzelfsprekend voldoende aandacht in de agogische
of welzijn- en zorgopleidingen van het mbo en hbo. De kennis in de opleidingen die nodig is
voor de samenwerking met mantelzorgers moet aansluiten bij de onderwijsinhoud en
kwalificatiedossiers. We gaan in gesprek met hbo’s en mbo’s om het belang van de informele
zorg onder de aandacht te brengen en in opleidingscurricula op te nemen. Ook het inzetten van
mbo en hbo-stagiaires kan bijdragen aan het vergroten van de kennis van het samenspel met de
informele zorg. Handjehelpen is hier een goed voorbeeld van. Zij hebben het afgelopen
schooljaar ruim driehonderd hbo- en mbo-stagiairs aan een stageplek op maat geholpen.
• Werk: we trekken samen op met het ministerie van SZW in de campagne ‘Hoe werkt Nederland’
om bij werknemers bewustwording te creëren over mantelzorg. Hoe werkt Nederland zwengelt
op social media actief de discussie aan over het combineren van werk en zorgtaken en biedt
handelingsperspectief. Stichting Werk en Mantelzorg stimuleert werkgevers om oog te hebben
voor hun mantelzorgende medewerkers en biedt handvatten om vorm en inhoud te geven aan
mantelzorgvriendelijk werkgeverschap.
B

Ondersteuningsaanbod verbeteren en beter toegankelijk maken

Ondersteuningsaanbod algemeen:
• Mantelzorgers ondersteunen kan op veel manieren, van praktische ondersteuning, zoals
huishoudelijke hulp, tot materiële of emotionele ondersteuning. Welke vorm het meest
geschikt is, hangt af van de zorgsituatie en de voorkeuren van de mantelzorger én de zorgvrager.
Duidelijkheid in de informatie hierover is vanuit alle betrokken partijen van groot belang. Ook
de mantelzorglijn van Mezzo kan mantelzorgers daarin bijstaan.
• Er zal een landelijk adviseur respijtzorg aangesteld worden die met gemeenten en zorgkantoren
gaat inventariseren welke behoefte er is aan goede respijtzorg, hoe het juiste
ondersteuningsaanbod in gemeenten eruit kan zien en wat er nodig is om vraag en aanbod goed
op elkaar aan te sluiten. Bij het in kaart brengen van het ondersteuningsaanbod zal specifieke
aandacht uitgaan naar zogenaamde krimpgebieden waar in de toekomst het aantal
mantelzorgers vanwege een krimpende en vergrijzende bevolking onder druk zal komen te
staan. Dat zijn bijvoorbeeld Zeeland, Limburg en Groningen. Op basis van de inventarisatie zal
gezamenlijk besproken worden hoe het aanbod in die gebieden verbeterd kan worden.
34 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Inzicht verkrijgen in risico’s op overbelasting is belangrijk voor mantelzorgers. Instrumenten als
het ‘Bordje vol’ van We Helpen of “Petje af ” van zorgverzekeraar CZ zijn goede voorbeelden van
hoe mantelzorgers zelf grip kunnen krijgen op hun eigen situatie en welk handelingsperspectief
nodig is. Deze producten zullen onder de aandacht gebracht worden van mantelzorgers.
• Speciale aandacht geven we aan de 10 procent overbelaste mantelzorgers en mantelzorgers die
dat dreigen te worden. Risicogroepen zijn mantelzorgers van 75 jaar en ouder die iemand met
dementie verzorgen. Maar ook mantelzorgers uit de lagere inkomensgroepen of met een
migratieachtergrond behoren tot de risicogroepen. Bij de inventarisatie door de landelijk
adviseur respijtzorg zal samen met gemeenten en verzekeraars naar deze risicogroepen gekeken
worden. Ook wordt gekeken hoe voorlichting en bewustwording het beste ingezet kunnen
worden. Bijzondere aandachtsgroepen vragen om specifieke informatie- en
communicatiekanalen (denk aan patiënten- en belangenorganisaties naast het gebruikelijke
mantelzorgsteunpunt vanuit de gemeente).

Zal er in de toekomst voldoende mantelzorg beschikbaar zijn voor ouderen in
zogenaamde krimpgebieden?
Het onderzoek van het PBL toont aan dat naar verwachting het aantal mantelzorgers dat
beschikbaar zal zijn voor een kwetsbare oudere met een hulpvraag in de toekomst
langzaam afneemt. De bevolking in Nederland vergrijst in de komende decennia. Het
aantal 85-plussers in Nederland neemt naar verwachting toe van 344.000 in 2015 naar
854.000 in 2040. Het onderzoek laat zien dat er grote regionale verschillen zijn in het
aantal beschikbare mantelzorgers ten opzichte van het aantal 85-plussers. Nu staan er
nog 15 potentiële mantelzorgers voor elke 85-plusser klaar, maar in 2040 loopt dit terug
naar 6. Vooral in sterk vergrijzende regio’s zoals Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen
wordt de verhouding ongunstiger.
Voor de doorontwikkeling van respijtzorg zal bekeken worden hoe de regionale spreiding
van het aanbod aansluit bij wensen van mantelzorgers. In plattelandsgebieden zal het
aanbod van voorzieningen minder fijnmazig zijn dan in de Randstad. Samen met de
landelijk adviseur respijtzorg zal met gemeenten, de VNG en zorgkantoren in beeld
gebracht worden hoe de regionale spreiding is van het huidige aanbod respijtzorg en of
dit aansluit bij toekomstige bevolkingsprognose van het aantal ouderen. Factoren als
bevolkingsdichtheid en –samenstelling (bijv. het aandeel 85-plussers) spelen daarbij een
belangrijk rol. Op basis van de uitkomsten zal bekeken moeten worden hoe de respijtzorg
nog beter geregeld kan worden in Nederland. Pilots in bijvoorbeeld Zeeland, Groningen
en Limburg kunnen daar onderdeel van uitmaken.
Ook zullen de coördinatiepunten Eerstelijnsverblijf (waar in de nabije toekomst alle
vormen van tijdelijk verblijf te vinden zijn) hierbij betrokken worden.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 35

• Verder is het belangrijk om vooral in de praktijk aan de slag te gaan. Daarom ondersteunen wij
experimenten met een sociale benadering van dementie, zoals gevraagd in de motie van het
Lid Bergkamp.42 Deze benadering is ontwikkeld door prof. Anne-Mei The in het kader van haar
onderzoek naar het ‘dagelijks leven met dementie’ en is beschreven in haar gelijknamig boek.
In deze experimenten is specifiek aandacht voor de ondersteuning van zowel de mens met
dementie als zijn mantelzorger. Maar ook pilots met logeerzorg kunnen uitkomst bieden voor
deze risicogroepen. We gaan die samen met gemeenten en zorgaanbieders vormgeven.
Mantelzorgers ervaren bij het aanvragen van ondersteuning vaak veel bureaucratie. Met
gemeenten, verzekeraars, Mezzo en andere partijen zal bekeken worden hoe regeldruk en
bureaucratie rond mantelzorgondersteuning of respijtzorg verminderd kan worden zodat
ondersteuning aanvragen makkelijker en sneller kan. Ook zal in dat kader de motie van de leden
Ellemeet en Slootweg (kamerstuk 34 775 XVI, nr 74) meegenomen worden die vraagt te
onderzoeken of er sprake is van juridische belemmeringen in het ondersteunen van
mantelzorgers enerzijds en anderzijds hoe de samenwerking tussen gemeenten,
zorgverzekeraars en zorgkantoren kan worden bevorderd met betrekking tot
mantelzorgondersteuning.
• Met de toenemende mogelijkheden van technologie, nemen ook de mogelijkheden van digitale
zorg - de zogenaamde e-health - toe. Dat kan mantelzorgers ontlasten in de zorg. Via sensoren
in huis kan de mantelzorger op afstand volgen hoe het gaat met de zorgvrager, en heeft de
zorgvrager een groter gevoel van zelfstandigheid. Ook een consult met de dokter via een
webcam of het uitwisselen van gezondheidsgegevens via een beveiligde website behoren tot de
mogelijkheden. Bij de uitwerking van het programma zullen onder andere met gemeenten
(inkoop) en zorgverzekeraars (vergoeding) nadere afspraken gemaakt worden over het effectief
inzetten van deze mogelijkheden. Ook de innovatieregelingen voor e-health en
gegevensuitwisseling dragen hieraan bij (zie hoofdstuk 3).
Respijtzorg:
• Respijtzorg is het tijdelijk of volledig overnemen van de zorg van een mantelzorger zodat deze
even wat ‘lucht’ heeft. In de praktijk wordt hier nog te weinig gebruik van gemaakt. Gemeenten
zijn vanuit de Wmo verantwoordelijk voor de ondersteuning van mantelzorgers maar bieden
niet, of niet altijd het juiste aanbod van ondersteuning en respijtzorg. Ook huisartsen en zorgen welzijnsorganisaties kunnen mantelzorgers wijzen op de mogelijkheden voor respijtzorg.
Samen met gemeenten, Mezzo, zorgaanbieders en de landelijk adviseur zal het aanbod aan
respijtzorg doorontwikkeld worden en zichtbaar worden gemaakt. Daarvoor is ook geld vanuit
het regeerakkoord gereserveerd. Via het Mezzo mantelzorgpanel kan de vraag naar respijtzorg
scherper in beeld gebracht worden.
• Logeerzorg: er is een grote groep mensen die nog te goed is voor een verpleeghuis, maar thuis
veel zorg nodig heeft om het te redden. Om te wennen aan de toekomstige situatie van een
verpleeghuis, moeten er locaties beschikbaar zijn waar ouderen een aantal dagen per week
kunnen verblijven. Daarbij kan het gaan om ouderen met mantelzorgers en ouderen zonder
mantelzorgers. Via pilots met gemeenten en zorgaanbieders zal de vorm van logeerzorg nader
onderzocht en beproefd worden. Het voorstel van de kamerleden Bergkamp (D66) en
Hermans (VVD) zal hiervoor leidend zijn.

42 Kamerstukken 34 775 XVI, nr 88
36 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

C

Samenwerking formele en informele zorg versterken

• Uit praktijkonderzoek blijkt dat investeren in betekenisvolle relaties tussen de formele en
informele zorg veel kan opleveren: naast een grotere tevredenheid van cliënten en hun
mantelzorgers, hebben zorgmedewerkers meer plezier in het werk, is er meer tijd en aandacht
voor cliënten en hun naasten, met uiteindelijk een toename van kwaliteit van zorg. Vanuit het
programma zal samen met partijen in zorg en welzijn, maar ook met mantelzorg- en
vrijwilligersorganisaties een In voor mantelzorgprogramma 2.0 gestart worden om te zorgen
voor een betere samenwerking tussen mantelzorgers en vrijwilligers enerzijds en professionals
anderzijds.
• Landelijke vrijwilligersorganisaties zoals de Zonnebloem, Humanitas en het Rode Kruis spelen
lokaal een belangrijke rol in het bevorderen dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen,
onder andere door het bieden van een sociaal netwerk en het organiseren van activiteiten.
Vrijwilligersorganisaties hebben lokaal niet altijd een duidelijke positie in de samenwerking
met bijvoorbeeld zorgprofessionals en de gemeente. Vrijwilligerskoepel NOV werkt daarom op
dit moment met een aantal landelijk werkende vrijwilligersorganisaties in zorg en welzijn aan
een programma om de positie van het vrijwilligerswerk te versterken. De uitkomsten hiervan
zullen ook betrokken worden bij de uitwerking van het programma Langer Thuis.
• Momenteel zijn in Nederland ongeveer 500 bewonersinitiatieven in zorg en welzijn actief. Soms
lopen zij tegen knelpunten aan. Bijvoorbeeld in de lokale samenwerking of bij de financiering
van hun initiatieven. Ook kunnen wetten en regels bepaalde activiteiten of voorgenomen
activiteiten belemmeren of vertragen. De koepel van burgerinitiatieven in zorg en welzijn,
Nederland zorgt voor Elkaar, heeft een actieagenda met knelpunten opgesteld. Het is positief
om te constateren dat bewonersinitiatieven een positieve ontwikkeling doormaken. Zij zijn er in
verschillende vormen en kennen vaak een eigen ontstaansgeschiedenis. De initiatieven vormen
een goede aanvulling op het bestaande zorgaanbod doordat zij dicht bij de mensen worden
georganiseerd. De actieagenda biedt input om via experimenten te bekijken hoe het lokale
samenspel tussen de verschillende spelers en de maatschappelijke impact goed in kaart kan
worden gebracht.
• Goed gemeentelijk beleid is voor lokale vrijwilligersorganisaties van groot belang om hun
waardevolle werk te kunnen blijven uitvoeren. Movisie werkt aan een inventariserend onderzoek
hoe gemeenten op dit moment invulling geven aan vrijwilligersbeleid. De resultaten van dit
onderzoek zullen onder de aandacht van gemeenten worden gebracht.

4.4 Indicatoren
Actielijn 2 Mantelzorg en vrijwilligers in zorg & welzijn
Het percentage overbelaste mantelzorgers en vrijwilligers
Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat aangeeft goed geïnformeerd te zijn over ondersteuningsaanbod
Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat goede afstemming met formele zorg ervaart

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 37

Hoofdstuk 5

Actielijn 3 Wonen

“De Aahof is een prachtig initiatief waar ouderen met elkaar wonen en
elkaar ondersteunen. De moderne woonomgeving is gebouwd op het
oude hofjes principe.”
Jan de Vries, voorzitter van de Aahof, maakt een praatje met zijn buurvrouw in
het hofje. Samen onderhouden ze de gezamenlijke tuin.

38 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

5.1 Probleemanalyse
De meeste ouderen blijven het liefst zo lang mogelijk in hun eigen huis en vertrouwde buurt
wonen. Maar wanneer zij met toenemende beperkingen te maken krijgen, kunnen sommige
ouderen minder makkelijk met de trap naar de bovenverdieping, gaat het bezoeken van vrienden
of even naar de winkel gaan steeds moeizamer of kunnen ze niet meer zelf de tuin bijhouden.
Vaak zijn deze problemen hanteerbaar te maken door de woning aan te passen of door hulp van
mantelzorgers, vrijwilligers of professionals in te schakelen. Maar in bepaalde gevallen kan een
verhuizing wenselijk of zelfs noodzakelijk zijn.
Er is een groep ouderen die het geen probleem vindt om te verhuizen naar een woning die meer
veiligheid, comfort of gezelligheid geeft. Een plek waar zorg en ondersteuning dichtbij zijn, waar
je makkelijk een praatje kunt maken en die makkelijk toegankelijk is. In een buurt met veel
bankjes en waar de huisarts en winkels om de hoek zijn. Deze groep vindt het huis te groot, of
heeft meer behoefte aan gezelligheid, door het krimpen van hun sociale kring. Sommige ouderen
en mantelzorgers hebben het gevoel dat thuis wonen niet langer verantwoord is, maar
tegelijkertijd willen veel mensen ook niet naar een verpleeghuis. Door al deze factoren kunnen we
een grote toename van de vraag naar nieuwe vormen van woonzorgarrangementen verwachten.
Het aanbod tussen thuis en instelling is echter beperkt en er is nog weinig vernieuwend aanbod,
met name voor mensen met lage en middeninkomens.
Ouderen zijn niet snel bereid om na te denken over de mogelijkheid om te verhuizen voordat zich
ingrijpende beperkingen hebben aangediend, om over daadwerkelijk verhuizen maar te zwijgen.
Verhuizen kan ingrijpend zijn, zeker als iemand prettig woont en graag in een bepaalde wijk wil
blijven wonen. Bovendien brengt een verhuizing kosten met zich mee. Daarnaast is het voor een
deel van de ouderen lastig om inzicht te krijgen in een goed passend woon(zorg)aanbod en alle
mogelijkheden omtrent woningaanpassingen. Soms worden ouderen ineens geconfronteerd met
beperkingen, bijvoorbeeld na een val. Weinig mensen zijn hierop voorbereid, met als gevolg dat
hun woning niet meer aansluit bij hun persoonlijke situatie. Door de toenemende vergrijzing is de
kans groot dat het aantal ouderen dat in een ongeschikte woning woont zal stijgen.
Een aantal van de bovengenoemde aspecten, zoals een verminderde mobiliteit, geldt niet alleen
voor ouderen. Wij verwachten dat de oplossingen die gemeenten, woningcorporaties en andere
partijen aan ouderen bieden, ook voor andere groepen met beperkingen van vergelijkbare aard
van belang zullen zijn.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 39

5.2 Waar willen we naartoe?
Wij willen dat iedereen zoveel mogelijk kan wonen op een voor hem of haar passende plek, met of
zonder passende ondersteuning. We gaan inzetten op:
A De lokale opgave is in beeld gebracht
Het is noodzakelijk dat gemeenten zich, samen met andere lokale partijen, tijdig voorbereiden op
de veranderende woonwensen en de daaruit voortvloeiende woonopgave van ouderen. Nieuwe
woonzorgvoorzieningen realiseren vraagt om vele jaren vooruitkijken. Gemeenten hebben zicht
op de vraag van wonen, welzijn en zorg van ouderen nodig, willen zij ervoor kunnen zorgen dat
ouderen passend wonen, dat er voldoende alternatieven zijn als mensen willen verhuizen en dat
de leefbaarheid van wijken aansluit bij een ouder wordende bevolking. Dit is in de eerste plaats
een lokale aangelegenheid: een grote stad met Vinex-locaties kent een andere opgave dan een
dorp in een krimpgebied. We willen daarom dat alle gemeenten vraag en aanbod in kaart brengen,
dat in hun woon- en bouwbeleid opnemen en met woningcorporaties, zorgaanbieders,
marktpartijen en burgers gaan samenwerken om een mogelijke mismatch te herstellen. Daarbij
moet vooral aandacht uitgaan naar wijken met kwetsbaardere mensen. Gezien deze integrale
aanpak zal het in kaart brengen van de lokale opgave zich niet alleen beperken tot ouderen, maar
ook andere groepen bevatten, zoals de bredere groep mensen met beperkingen. We verwachten
dat wonen en zorg in iedere gemeentelijke woonvisie aan de orde komt en onderdeel is van iedere
set prestatieafspraken die gemeenten en woningcorporaties sluiten.
B Een toename van het aanbod van (geclusterde) woonzorgvormen
Veel ouderen lijken een behoefte te hebben aan woonvormen met andere ouderen of
huishoudens, waar voorzieningen in de buurt te zijn. De wachtlijsten bij initiatieven zoals de
Leyhoeve in Tilburg en de Knarrenhof in Zwolle duiden hier ook op. We willen dat er meer aanbod
komt van woonzorgvormen voor ouderen, waaronder woonzorgvormen met een continuüm van
care en cure. Als care en cure makkelijk zijn op te schalen, hoeven mensen bij toenemende
beperkingen niet meer te verhuizen. De acties zoals beschreven in actielijn 1 sluiten hierbij aan.
De verwachting is dat gemeenten, woningcorporaties en marktpartijen meer actie gaan
ondernemen naarmate er meer van dit soort initiatieven gerealiseerd zijn en er gebruik gemaakt
kan worden van deze voorbeelden.
C Minder mensen die in een ongeschikte woning wonen
Wanneer iemands beperkingen toenemen, kan een woningaanpassing of verhuizen naar een
andere woning een oplossing zijn. Wel is het van belang om daar op tijd over na denken, want
misschien ligt deze woning wel in een andere wijk of gemeente. Zowel een bestaande woning
aanpassen als een passende nieuwe woning vinden kost tijd. We willen dat meer mensen zich
ervan bewust zijn dat ze op termijn ongeschikt kunnen komen te wonen en dat hun woonbehoefte
kan veranderen als ze ouder zijn. Door tijdig de woning aan te passen, het netwerk in te schakelen
en wellicht te verhuizen, kan veel onnodig ongemak en wellicht leed worden voorkomen.
Bovendien verkleint het de kans op een noodverhuizing, wanneer het wonen in het huidige huis
plotseling écht niet meer gaat. Een digitaal platform waarop (lokale) persoonlijke diensten en
aanbod van woningen en woningaanpassingen staan kan mensen hierbij helpen om dit zo nodig
zelf te organiseren.

40 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

5.3 Wat gaan we doen?
We vragen gemeenten, marktpartijen, burgers en woningcorporaties afspraken te maken over het
realiseren van voldoende passend woningaanbod voor ouderen. Daarbij zetten we in op drie
onderwerpen: het in beeld brengen van de lokale opgave, het realiseren van vernieuwende
woonvormen voor ouderen, en een lokale aanpak om ouderen te helpen geschikt te wonen
(bijvoorbeeld een wooncoach). Met deze acties geven we invulling aan de motie Dik-Faber
(Tweede Kamer, 2017–2018, 34775 XVIII, nr. 32) die vraagt om een ouderenwoonakkoord.
Ondersteuningsteam
We staan hiermee voor een grote opgave en zijn ons ervan bewust dat onderstaande acties veel
zullen vragen van de betrokken partijen. Om hen zo nodig te ondersteunen wordt een team
ingesteld. Gemeenten die hieraan behoefte hebben kunnen we hulp bieden om lokaal knelpunten
te beslechten, maar ook om knelpunten op te halen die om landelijke oplossingen vragen. We
zullen de vorderingen samen met de betrokken partijen volgen en in de zomer de vormgeving en
opdrachtformulering met hen bespreken.
A In beeld brengen lokale opgave
Gezien de grote demografische veranderingen en mogelijke veranderingen in de lokale woon- en
zorgvraag die daarmee verband houden, is het niet alleen nodig om op lokaal niveau het
bestaande woningaanbod voor ouderen in kaart te brengen, maar juist ook de vraag. Per gemeente
kan worden bekeken hoe groot de groep is die hoogstwaarschijnlijk met beperkingen te maken zal
krijgen en waarbij de woning niet goed aanpasbaar zal zijn. Hierbij is speciale aandacht nodig voor
wijken waar meer kwetsbare mensen wonen. Deze analyse kan worden gedaan op basis van data,
al dan niet in combinatie van gesprekken met de meest betrokken partijen.
Als volgende stap willen wij dat gemeenten op lokaal niveau afspraken maken met andere lokale
partijen, zoals woningcorporaties, marktpartijen, burgerinitiatieven en zorgaanbieders, over
ieders inzet om eventuele tekorten aan te pakken. We vragen gemeenten de opgave op te nemen
in een paragraaf over wonen met zorg als onderdeel van hun woonvisie, en daarbij expliciet aan te
geven wat zij van woningcorporaties verwachten. Op die manier kan het zo concreet mogelijk in
de prestatieafspraken tussen, gemeenten, woningcorporaties en huurdersorganisaties worden
vastgelegd.
De omvang van deze opgave, in termen van mogelijke woningaanpassingen of verhuizing naar een
passendere (nieuwbouw)woning, hangt samen met het beeld dat naar voren komt zodra
gemeenten actief bewoners zullen gaan benaderen (zie onder “Ouderen helpen geschikt te
wonen”). Vanuit kennis- en netwerkorganisatie Platform 31 loopt het door het Rijk gefinancierde
ondersteuningsprogramma Langer Thuis. Vanuit dit programma zullen gemeenteambtenaren
worden getraind om deze opgave in beeld te krijgen. Tevens zal Platform31 goede voorbeelden
geven voor het inzichtelijk maken van de opgave.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 41

B Meer aanbod vernieuwende woonvormen voor ouderen
• Jaarlijks tien nieuwe initiatieven: De komende jaren zullen in tien gemeenten initiatieven opgezet
worden voor nieuwe woonzorgvormen gericht op mensen met een laag of middeninkomen (zie
voorbeeld in Box). Het Rijk, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Aedes, ActiZ,
ouderenbonden en marktpartijen zetten zich in voor de totstandkoming hiervan. Ervaringen
worden verzameld en eventueel belemmerende regelgeving opgepakt. Deze initiatieven kunnen
nieuwe geclusterde woonzorgvormen zijn, maar ook een herinrichting van de wijk of
aanpassing van bestaande bouw, opdat nieuwe mogelijkheden voor ontmoeting, veiligheid van
bewoners en diensten in de buurt ontstaan. Partijen betrekken (potentiële) bewoners in een
vroeg stadium bij de nieuwe initiatieven. Daarnaast zal met Kennisland, een organisatie die zich
bezig houdt met het aanjagen van vernieuwing in maatschappelijke sectoren, een programma
worden ontwikkeld om het tot stand komen van nieuwe initiatieven verder te stimuleren.
• Innovatieregeling: Om nieuwe woonzorginitiatieven te ontwikkelen kan gebruik gemaakt worden
van een nieuwe innovatieregeling, speciaal voor vernieuwende huisvesting. We denken bij de
regeling aan het volgende: Initiatiefnemers, zoals een woningcorporatie, projectontwikkelaar,
burgerinitiatief en/of zorgaanbieder, kunnen een plan indienen. Ze moeten daarin toelichten
hoe met een nieuw woonzorgarrangement aan de opgave in de gemeente kan worden voldaan.
Verder dient te worden aangegeven welke grond beschikbaar is voor het woonarrangement en in
welke mate de leefomgeving is meegenomen in de planontwikkeling. Per initiatief komt een
maximumbedrag beschikbaar, dat mogelijk afhankelijk is van de grootte van het initiatief. Dit
kan ingezet worden voor de aanloopkosten, het betrekken van bewoners, doelgroeponderzoek
en de ontwikkeling van het exploitatiemodel. Ook activiteiten van partijen ter ondersteuning
van nieuwe woonzorgarrangementen, zoals het in beeld brengen van het aanbod van (nieuwe)
woonzorgarrangementen, kunnen mogelijk in aanmerking komen. Bij de opzet van de regeling
zal ook aandacht zijn voor de problematiek in krimpgebieden. De middelen kunnen niet
besteed worden aan ‘de stenen’ van het vastgoed zelf. In de zomer zullen wij met de betrokken
partijen kijken naar de vormgeving van de regeling, om zo een maximaal stimulerend effect te
bereiken.
• Kennisprogramma: Het Rijk start met bovengenoemde partijen een kennisprogramma. Dit stelt
gemeenten en woningcorporaties in staat om kennis op te doen over het in kaart brengen van
vraag en aanbod, over vernieuwende woonvormen voor ouderen, en helpen van ouderen om
ouderen geschikt te wonen. Dit gaat verder dan alleen de stappen die gezet moeten worden om
een nieuw initiatief van de grond te krijgen. Het laat ook zien welke knelpunten kunnen
optreden en hoe de exploitatie ervan in zijn werk gaat. Voor het kennisprogramma maken we
gebruik van de tien pilots die jaarlijks worden gestart, zodat we direct signalen uit het veld
kunnen oppakken. Verder zal de voorzitter van het ondersteuningsteam nauw bij het
programma betrokken zijn, wat het team de gelegenheid biedt om gerelateerde producten
onder de aandacht brengen.

De Knarrenhof is een initiatief dat is gebaseerd op de hofjes van vroeger. Het afsluitbare
hof zet in op ontmoeting en op het gezamenlijk organiseren van activiteiten. Het hof is
gestoeld op ouderwets burenfatsoen en ‘noaberschap’, opdat de inwoners ervan nooit
alleen zijn. De gemeenschappelijke tuin en hobbyruimte zorgen voor meer
ontmoetingsmogelijkheden. De eerste Knarrenhof is in 2017 in Zwolle opgeleverd.

42 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Vervolg Who Cares: In 2017 heeft de Rijksbouwmeester de ontwerpprijsvraag ‘Who Cares’ uitgezet
om tot nieuwe combinaties tussen wonen en zorg te komen. Dit heeft geresulteerd in 150
inzendingen, waarvan er vijftien uitgewerkt zijn. Bij de winnende ontwerpen is gekeken naar de
leefomgeving, verhoudingen in de wijk en naar nieuwe vormen van hofjes. De uitvoering ervan
heeft hechte banden opgeleverd tussen en binnen deelnemende gemeenten, betrokken
zorgorganisaties, multidisciplinaire teams en wijkbewoners. In 2018 en 2019 krijgen gemeenten
nieuwe ontwerpen aangeboden en wisselen ze onderling ervaringen en concepten uit. Er wordt
gevolgd of de plannen daadwerkelijk uitgevoerd worden, en als dat niet het geval blijkt te zijn,
in hoeverre geleerd kan worden van de ervaringen omtrent ongerealiseerde projecten. De
Rijksbouwmeester richt een Community of Practice op waarin goede voorbeelden worden
uitgewisseld en knelpunten worden besproken die mogelijk de uitvoering in de weg staan.
• Logeerzorg: Via pilots met gemeenten en zorgaanbieders zal de vorm van logeerzorg nader
onderzocht en beproefd worden. Het voorstel van de leden Bergkamp (D66) en Hermans (VVD)
zal hiervoor leidend zijn (zie box).

Voorstel leden Bergkamp (D66) en Hermans (VVD): pilots logeerzorg
Iedereen wil zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen, omringd door familie en
vrienden. Maar wanneer mensen ouder worden, kunnen beperkingen optreden. Mensen
worden minder mobiel of ziek waardoor het zelfstandig thuis wonen steeds moeilijker
wordt. Om ervoor te zorgen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen, is het van
belang dat er goede ondersteuning en zorg bij iemand thuis komt, in samenspraak met
familie, vrienden en de eventuele mantelzorger. Mantelzorgers spelen een belangrijke rol
om mensen zo lang mogelijk actief mee te laten doen. Maar met progressieve ziektes of
steeds verder afnemende mobiliteit neemt de druk op zowel de professionele
zorgverleners als de mantelzorger snel toe. Het is daarom belangrijk dat ook de
mantelzorgers worden ondersteund. Dat kan bijvoorbeeld door een tijdelijke vorm van
zorg. D66 en VVD pleiten voor een pilot logeerzorg. Met deze logeerzorg kan de cliënt een
vast aantal dagen per week (tot een max. van drie dagen in de week), structureel in een
zorginstelling logeren en wordt de mantelzorger ontlast.
Logeerzorg is ook bedoeld voor mensen die geen mantelzorg ontvangen. Mensen die met
ondersteuning uit de Wmo, zorg van wijkverpleegkundige en een beetje hulp van buren
en vrienden, thuis kunnen blijven wonen. Maar die met behulp van logeerzorg ook zelf
ontlast worden, omdat ze weten dat ze voor een vast dagen de geborgenheid en
veiligheid van logeerzorg kunnen ervaren.
Vanuit het programma Langer Thuis gaan we gezamenlijk verkennen hoe groot de vraag is
naar deze vorm van logeerzorg en gaan we pilots starten die deze vorm in de praktijk
zullen gaan realiseren. Hiervoor is geld vanuit het regeerakkoord gereserveerd.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 43

C Ouderen helpen geschikt te wonen
• We willen dat gemeenten een lokale aanpak ontwikkelen om ouderen te helpen bij het proces
om te bepalen of zij geschikt wonen, en zoniet wat daarvoor nodig is. Gemeenten zijn
verantwoordelijk voor de vorm die ze daarvoor kiezen. Ouderen kunnen worden bevraagd
omtrent hun woning: voldoet deze nog, is wellicht een woningaanpassing wenselijk of is een
verhuizing de beste oplossing. Samen met de ouderen wordt bekeken hoe zij willen wonen. Het
is van belang goed met de ouderen mee te denken en concrete oplossingen aan te dragen,
waarnaar gehandeld kan worden. In sommige gevallen kan dat een woningaanpassing zijn en
kan de gemeente daar mogelijk een rol bij spelen. Voor anderen kan bijvoorbeeld de
blijverslening en verzilverlening van het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting (SVn) een optie
zijn. Zo nodig kunnen ouderen daarbij worden gewezen op het bestaande aanbod van woningen
en diensten, via websites zoals Woonz en Zorgsaam.43
• Een manier om het bovenstaande vorm te geven is de wooncoach. Hiermee zijn goede
ervaringen opgedaan (zie voorbeeld in Box). De wooncoach kan een gemeentefunctionaris zijn,
maar hij of zij kan ook werkzaam zijn bij een woningcorporatie, welzijnsorganisatie, of
vrijwilliger zijn bij een ouderenbond. Het sociale wijkteam kan de wooncoach helpen met
voorkennis over de ouderen die hij of zij het beste kan benaderen.
• Wij vragen aan gemeenten om een aanpak te ontwikkelen (zoals bijvoorbeeld de wooncoach)
om allereerst ouderen bewust te maken van hun woonsituatie, dan om samen te bekijken of ze
(op termijn) nog goed wonen en vervolgens om mensen met verhuisplannen op weg te helpen.
Gemeenten krijgen daarmee gelijk een beter beeld van de vraag van ouderen. Het Rijk zal in
kaart brengen hoe deze aanpakken eruit zien en welke instrumenten worden ingezet, en zal
deze werkwijzen verspreiden.

Wooncoach ouderen
Senioren uit Lopik die vragen hebben over passend wonen kunnen de hulp inschakelen
van de Wooncoach Senioren. Is uw woning te groot geworden, of wordt de trap in huis
een last? Staat u voor de keuze om te verhuizen of maatregelen in uw huidige woning te
treffen? De Wooncoach Senioren helpt met advies en het zetten van de juiste stappen.
Mensen vanaf 65 jaar met een huurwoning of een eigen woning kunnen gebruik maken
van de dienstverlening.
De Wooncoach Senioren wordt uitgevoerd door professionals en vrijwilligers met kennis
van wonen en zorg. Zij zijn goed bekend met het aanbod aan wonen en zorg in Lopik en
omstreken. De wooncoach brengt samen met de oudere zelf de woon- en zorgbehoefte in
kaart en gaat op zoek naar oplossingen. De hulp varieert van een oriënterend gesprek tot
het begeleiden bij het vinden van een andere woning. Ook kan gekeken worden naar
mogelijkheden om voorzieningen aan te brengen in de eigen woning. Alles met het doel
dat senioren weer comfortabel kunnen wonen en leven. De dienstverlening is kosteloos
en vrijblijvend.

43 Voor het handelingsperspectief van de wooncoach is ook van belang dat er voldoende (divers) aanbod is van
woningen in de gemeente of regio. Hiermee is er een verbinding met de bredere agenda van de Nationale
woonagenda en met het tot stand komen van nieuwe woonzorgvormen.
44 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Het is belangrijk om ouderen bij de overgang naar een andere woning niet met een grote
huursprong te confronteren. Het gaat bijvoorbeeld om ouderen die van een eengezinswoning
verhuizen naar een kleinere, passendere woning. Huurgewenning en eventueel tijdelijke
huurkortingen zijn manieren om de overgang betaalbaar te houden. Het Rijk en Aedes
verkennen in 2018 gezamenlijk of en hoe dergelijke tegemoetkomingen binnen de bestaande
juridische kaders passen, welke ongewenste belemmeringen in wet- en regelgeving er zijn en
hoe deze weggenomen kunnen worden.
• Groepen gemeenten, woningcorporaties en zorgaanbieders ervaren de vijf procent vrije ruimte
voor corporaties bij het passend toewijzen van woningen44 als belemmerend. In het bijzonder
doelen zij daarbij op de uitwerking van de maatregel voor ouderen met een laag inkomen en
vermogen uit de verkoop van een woning en op ouderen die gebruik maken van de Wet
Langdurige Zorg. Zij geven aan dat het voor mensen met uiteenlopende financiële posities
mogelijk moet zijn om in woonzorgcomplexen van woningcorporaties te kunnen wonen. Dit
geldt in het bijzonder voor dunbevolkte gebieden waar dergelijke complexen schaars zijn en
vaak in bezit zijn van een woningcorporatie. Deze regio’s bieden ouderen met een betere
financiële positie te weinig andere opties.
• Samen met Aedes en de Woonbond onderzoekt het Rijk of er bij het passend toewijzen, met
inachtneming van de betaalbaarheid, meer ruimte, flexibiliteit of maatwerk mogelijk is indien
de specifieke situatie van de huurder of van de lokale woningmarkt daarom vraagt. Er wordt
daarbij onder andere gekeken naar aanpassingsmogelijkheden voor de groepen ouderen met
een laag inkomen en een hoog vermogen en voor ouderen die gebruik maken van de Wet
Langdurige Zorg. Bij het onderzoek worden de bevindingen meegenomen van de evaluatie van
de Woningwet in het najaar van 2018 en het daaropvolgende wetstraject in 2019.

Verhuisregeling ouderen: samenwerking gemeente Haarlem en corporaties
De gemeente Haarlem, Elan Wonen, Pré Wonen en Ymere hebben een nieuwe
gezamenlijke regeling: ‘Ouder worden & prettig wonen’. Deze regeling biedt voordelen
voor Haarlemse huurders van 65 jaar of ouder. Door deze regeling kunnen zij langer en
comfortabeler zelfstandig wonen.
Al langer bestaan speciale verhuisregelingen voor senioren, maar wat deze regeling uniek
maakt is dat deze vier partijen samen één regeling aanbieden. Dat is een groot voordeel:
huurders die gebruikmaken van deze regeling kunnen nu kiezen uit het woningaanbod
van zowel Elan Wonen, Pré Wonen als Ymere. Andere voordelen van de regeling zijn onder
andere dat zij daarbij voorrang krijgen op reguliere woningzoekenden. Naast een
tegemoetkoming in de verhuiskosten van € 1000 nemen huurders bovendien hun huidige
netto huurprijs mee als contracthuur voor de nieuwe woning tenzij de vraaghuur van de
nieuwe woning lager is.
De vier partijen zien regelmatig bewoners die door (plotselinge) gezondheidsredenen niet
meer prettig in hun huidige woning wonen. Denk aan mensen die hun woning alleen met
een trap kunnen bereiken. Of dat zij bijvoorbeeld in de woonkamer moeten slapen,
omdat ze de trap binnen niet meer op kunnen. Het tuinonderhoud wordt ook vaak
genoemd door oudere huurders als een belasting. Door de nieuwe 65-plus-regeling willen
de partijen gezamenlijk hun huurders stimuleren al eerder over hun toekomst na te
denken en de eerste stap(pen) te nemen. Als mensen dat namelijk tijdig doen dan hebben
zij meer keuze. De kans is groter dat ze dan een nieuwe woning vinden die beter aan hun
woonwensen voldoet.

44 Huishoudens met een inkomen tot de huurtoeslaggrens moeten sinds 1 januari 2016 een woning toegewezen
krijgen met een huur onder de zogenaamde aftoppingsgrenzen. Corporaties zijn daartoe verplicht in ten minste
95 procent van de gevallen.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 45

D Overige maatregelen
• Actieplan Toegankelijkheid voor de bouw: Het actieplan ‘Toegankelijkheid voor de bouw’, dat is
opgesteld in het kader van de implementatie van het VN-Verdrag Handicap, betreft het
verbeteren van de toegankelijkheid van gebouwen voor mensen met een beperking. Ook
woningen vallen onder dit actieplan.
• Wegnemen van onnodige belemmeringen in hypotheekverstrekking: Binnen het Platform hypotheken
voert het Rijk overleg met de sector over knelpunten rondom hypotheekverstrekking. Tijdens de
bijeenkomsten komen onder meer knelpunten die ouderen ervaren aan bod en zijn
oplossingsrichtingen uitgewerkt. Een recente uitkomst is dat het Waarborgfonds Eigen
Woningen (WEW) de Voorwaarden en Normen van de Nationale Hypotheek Garantie (NHG) heeft
aangepast, zodat ouderen die van hun huidige koopwoning naar een goedkopere koopwoning
willen verhuizen een hypotheek met NHG kunnen krijgen. Per 17 juni 2018 kan onder
voorwaarden getoetst worden op de werkelijke lasten van de oudere. Wanneer zij een deels
aflossingsvrije hypotheek hebben, liggen hun maandlasten lager dan waar de inkomensnormen
op basis van annuïtaire aflossing van uitgaan. Indien er getoetst wordt op de werkelijke lasten,
kunnen deze ouderen hun situatie verbeteren door te verhuizen naar een woning met lagere
maandlasten.
• Pilots voor nieuwe woonvormen voor ouderen in Groningen: In het Bestuursakkoord Groningen is
afgesproken dat er pilots komen voor het toekomstbestendig maken van zorgpanden, het
ontwikkelen van nieuwe woonvormen voor ouderen en het inzetten van technologie zoals
e-health en domotica, die de hoeveelheid zorg aan huis verminderen en de kwaliteit van leven
verhogen. Daarnaast worden nieuwe sensortechnieken en goede klimaatbeheersing toegepast.
Groningen is hiermee een voorbeeld voor een veel groter gebied.

5.4 Indicatoren
Actielijn 3 Wonen
Het percentage 75-plussers dat aangeeft dat hun huidige woning geschikt is.

46 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 47

Hoofdstuk 6

Organisatie

48 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

6.1 Organisatie programmabreed
Veel partijen aan zet
De ambities in het Programma Langer Thuis bouwen voort op die van veel partijen in het land, die
hier veel energie en intrinsieke motivatie voor hebben. Om te beginnen van ouderen zelf en hun
mantelzorgers. Maar ook zorgverleners in de eerstelijn, in de sociale wijkteams, maatschappelijke
organisaties en burgerinitiatieven zijn in het hele land bezig om zelfredzaamheid, ondersteuning,
zorg en wonen voor (kwetsbare) ouderen te verbeteren. Gemeenten maken dit mogelijk vanuit
hun rol als beleidsbepaler en inkoper, zorgverzekeraars als inkopers, gemeenten samen met
woningcorporaties werken aan de toekomstige woonopgave. Door middel van het Programma
Langer Thuis wil het Rijk deze partijen verbinden en stimuleren om hun verantwoordelijkheid te
nemen en hen daarbij ondersteunen. Want het gebeurt nog niet overal, en nog niet overal gebeurt
het goed.

Nadere uitwerking programma
Het programma is met de publicatie ervan niet ‘af ’. Met de actielijnen uit dit programma geven we
richting en kaders mee aan de ontwikkelingen in het land en willen we energie en motivatie geven
aan de beweging die al gaande is. Het is belangrijk dat deze samen met gemeenten en partijen in
het land verder worden uitgewerkt en geconcretiseerd. Er is daarmee ook ruimte voor lokale en
regionale verschillen en inkleuring. De context van een grote stad of van een krimpgemeente is
immers heel verschillend. Bovendien zijn zorgaanbieders overal anders georganiseerd: soms zijn
er heel veel aanbieders actief in één wijk, en soms maar één aanbieder in een hele regio. Dat
maakt contractering, afstemming en samenwerking per regio heel verschillend. Ook hangt wat
ouderen en mantelzorgers willen en nodig hebben om zelfstandig en thuis oud te worden af van
de lokale situatie.

Samenwerking Rijk, gemeenten en betrokken partijen
Samen met de betrokken partijen vormen we een werkgroep Langer Thuis die het programma
nader uitwerkt, zowel wat betreft proces als inhoud. Uit het programma zullen een aantal
vervolgactiviteiten en projecten voortkomen, die op een passende manier moeten worden belegd.
De werkgroep (en mogelijke projectteams) kan bestaan uit vertegenwoordigers van de betrokken
partijen. Ook zal de werkgroep de monitoring van de programmadoelen nader uitwerken.
Om op landelijk niveau partijen te verbinden rond de programmabrede ambities van Langer Thuis
wordt een klankbordgroep Langer Thuis ingericht bestaande uit deskundigen vanuit van
gemeenten en de verschillende sectoren die een belangrijke rol hebben bij de nadere uitwerking
en realisering van de ambities, zoals verzekeraars, corporaties, wijkverpleegkundigen, huisartsen,
specialisten ouderengeneeskunde, professionals uit het sociaal domein, mantelzorgers,
bedrijfsleven en ouderenorganisaties. Deelname aan de klankbordgroep zal op persoonlijke titel
zijn, zonder last of ruggespraak.
De klankbordgroep bespreekt de voortgang van de ambities op basis van de jaarlijkse
programmamonitor (zie hoofdstuk 7), bevordert afstemming tussen de betrokken partijen en
fungeert zo als klankbord om periodiek (in elk geval 2 keer per jaar) te reflecteren vanuit de
bedoeling van het programma op de uitvoering in de praktijk. Zo kan de klankbordgroep
knelpunten signaleren en deze agenderen op de relevante bestuurlijke tafels (hetzij op regionaal,
hetzij op landelijk niveau). De klankbordgroep kan adviseren over wat er gedaan moet worden om
de gewenste beweging verder te stimuleren.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 49

6.2 Organisatie actielijnen
Daarnaast sluit het programma aan bij twee bestaande bestuurlijke overleggen. Voor actielijnen
1 en 2 wordt aangesloten bij het bestuurlijk overleg ZN/VNG. Voor actielijn 3 wordt aangesloten bij
het bestuurlijk overleg Wonen en Zorg. Hieronder worden deze twee bestuurlijke circuits
toegelicht.

6.2.1 Ondersteuning en zorg thuis: overleg gemeenten en verzekeraars
Een gedeelde opgave
De juiste zorg op de juiste plek, zoals verwoord in de rapportage van de gelijknamige Taskforce, is
het uitgangspunt waaraan partijen zich hebben verbonden op nationaal niveau. Om dit voor
elkaar te krijgen moeten organisaties en professionals binnen het medisch en het sociale domein
niet alleen binnen hun eigen domein goed contact hebben, maar elkaar ook daarbuiten weten te
vinden. Ze moeten afspraken maken over afstemming en regie en elkaar durven aanspreken als dat
nodig is. Dit is in het bijzonder van belang voor ouderen die langer thuis wonen, en vanwege hun
kwetsbaarheid zorg en ondersteuning nodig hebben uit verschillende domeinen. De kernopgave is
dat uitvoerende partijen er in de praktijk voor zorgen dat ouderen integrale, persoonsgerichte zorg
krijgen. Ze kunnen dit bijvoorbeeld doen door samen te werken in wijknetwerken en kernteams.
Daarbij moet het niet uitmaken in welke regio, gemeente of wijk een oudere woont, wie de
organiserende partijen zijn en hoe de integrale zorg financieel geregeld is.
Overleg in de regio
Met het oog op deze opgave is het wenselijk dat in de regio’s tussen gemeenten, zorgverzekeraars
en ook aanbieders periodiek overleg plaatsvindt. Daarbij is een belangrijke strategische opgave
om gezamenlijk een beeld te maken van de sociale en gezondheidssituatie in de regio, gemeente
of wijk, de manier waarop het aanbod van zorg en ondersteuning is georganiseerd en de
(toekomstige) opgave die daaruit volgt. Waar dit overleg niet tot stand komt, nemen de inkopende
partijen (zorgverzekeraars, zorgkantoren, gemeenten) het initiatief en zullen samen met
zorgaanbieders, professionals en patiëntenorganisaties zorgen dat dit gebeurt.
De betrokkenheid van ervaringsdeskundigen en hun organisaties is daarbij van groot belang. Dit is
ook vastgelegd in de hoofdlijnenakkoorden medisch specialistische zorg en wijkverpleging voor
de jaren 2019-2022.
In de meeste regio’s vindt al een vorm van overleg plaats, ook over de zorg voor ouderen. Hierbij
zijn naast inkopers (gemeenten en zorgverzekeraars) veelal ook aanbieders betrokken. Het streven
is dat in alle regio’s van het land dergelijk overleg plaatsvindt, waarbij het aan de betrokken
partijen in de regio is om te bepalen hoe: welk geografisch niveau is het meest passend, wat is
organisatorisch het meest praktisch, welke partijen nemen eraan deel en welke vorm krijgt het.

50 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De agenda voor overleg
Strategische vragen die bij het overleg aan de orde kunnen komen zijn:
• Wat weten we van de situatie van langer thuiswonende ouderen? Welke ontwikkelingen zijn
relevant om tot een goede organisatie en levering van ondersteuning en zorg te komen?
• Sluit het aanbod aan op de diversiteit van behoeften van ouderen? En is er voldoende
ondersteuning en zorg beschikbaar voor mensen die dat nodig hebben?
• Hoe vindt de samenwerking rondom en met ouderen en hun omgeving plaats? Wie voert de
regie? Hoe kan dit proces worden verbeterd, afgaand op wat eerder en elders heeft gewerkt?
• Hoe kan ondersteuning en zorg goed worden op- en afgeschaald als de situatie van ouderen
verandert? Wanneer worden welke andere partijen betrokken?
• Hoe worden de overgangen tussen thuis, tijdelijk verblijf en de acute keten bij (spoed)opnamen
van ouderen georganiseerd en de mogelijkheden inzichtelijk gemaakt?
Partijen vertalen dit in de contractering, waarbij zowel aanbieders als inkopers congruentie
nastreven. Ook zullen partijen elkaar aanspreken op elkaars bijdrage om de gedeelde opgave aan
te pakken, zowel op het niveau van de organisaties als in concrete uitvoeringspraktijk.
Als knelpunten in de uitvoeringspraktijk niet op uitvoeringsniveau kunnen worden opgelost
kunnen ze op een meer strategisch niveau in het overleg in de regio aan de orde worden gesteld.
Soms kan escalatie naar landelijk niveau nodig zijn en worden onderwerpen in het bestuurlijk
overleg ZN/VNG besproken.
Proces
In het bestuurlijk overleg spreken Zorgverzekeraars Nederland, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten en het ministerie van VWS nader af hoe de goede samenwerking tussen inkopende
partijen onderling en met andere partijen in de regio te versterken en een vinger aan de pols te
houden bij ontwikkelingen in de regio. Ook worden afspraken gemaakt over hoe het lerend
vermogen te vergroten door ervaringen uit te wisselen, handreikingen op te stellen en praktische
ondersteuning te bieden als dat nodig en gewenst. VWS is bereid een lerend netwerk (financieel)
te ondersteunen. Niet als doel op zich, maar als middel tot meer integrale zorg voor ouderen.
6.2.2 Wonen: overleg gemeenten en corporaties
Het bestuurlijk overleg Wonen en Zorg maakt afspraken over het in beeld brengen van de
woonopgave voor ouderen, het realiseren van vernieuwende woonvormen voor ouderen en een
lokale aanpak om ouderen te helpen geschikt te wonen. Vervolgens voeren gemeenten en
wooncorporaties deze afspraken op lokaal niveau samen uit.
Er wordt een landelijk ondersteuningsteam ingericht dat de uitvoering van deze afspraken kan
ondersteunen. Bovendien kan het ondersteuningsteam ook knelpunten ophalen die het behalen
van de afspraken in de weg staan. Periodiek rapporteert dit aan het bestuurlijk overleg. Het
ondersteuningsteam wordt begeleid door een stuurgroep bestaande uit deelnemers van Rijk, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, en Aedes, die de uitvoering van deze afspraken zal
monitoren.
Samen met gemeenten en corporaties start het kabinet een kennisprogramma om kennis te
verspreiden over nieuwe woonvormen voor ouderen, ook in relatie tot de leefomgeving.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 51

Hoofdstuk 7

Monitoring,
onderzoek en
evaluatie
7.1 Monitoring
Het doel van het programma is dat ouderen met een goede kwaliteit van leven zelfstandig oud
kunnen worden in hun eigen vertrouwde omgeving. Het kabinet volgt de bijdrage van het
programma, om te zien of we op het goede spoor zitten en zo nodig moeten bijsturen. We volgen
de voortgang aan de hand van de indicatoren die bij de verschillende actielijnen staan
opgenomen. Bij de selectie van indicatoren is er vooral naar gekeken in hoeverre de ervaringen
van ouderen konden worden meegenomen - om hen gaat het tenslotte. Zo nodig zal daarbij
aanvullend onderzoek worden uitgevoerd om de veranderingen te kunnen duiden. Het kabinet
volgt jaarlijks de ontwikkelingen bij actielijnen 1 en 3 en tweejaarlijks bij actielijn 2 en bespreekt
deze bij de bestuurlijke overleggen en in een jaarlijks voortgangsgesprek met de klankbordgroep
(zie hoofdstuk 6). Deze rapportage wordt vervolgens naar de Tweede Kamer gestuurd.
Het kan meerdere jaren duren voordat het actieplan effect zal hebben. Daarom zal naast deze meer
uitkomstgerichte indicatoren ook met belanghebbenden bekeken worden op welke wijze we de
processtappen, die naar verwachting bijdragen aan betere resultaten voor de zorg en
ondersteuning van ouderen, het beste kunnen monitoren. Bij de monitoring van de actielijnen zal
tevens gebruik worden gemaakt van de rapportage van de voortgang van de ondersteuningsteams.

52 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De indicatoren zijn:
Programmabreed
Ervaren kwaliteit van leven door 75-plussers
Actielijn 1 Goede ondersteuning en zorg thuis
Het percentage 75-plussers dat regie ervaart over zijn/haar leven
De door thuiswonende 75-plussers ervaren aansluiting van de zorg
Het percentage ouderen dat ondersteuning en zorg naar eigen zeggen goed geregeld krijgt
Actielijn 2 Mantelzorg en vrijwilligers in zorg & welzijn
Het percentage overbelaste mantelzorgers en vrijwilligers
Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat aangeeft goed geïnformeerd te zijn over het
ondersteuningsaanbod
Het percentage mantelzorgers en vrijwilligers dat goede afstemming met de formele zorg ervaart
Actielijn 3 Wonen
Het percentage 75-plussers dat aangeeft dat hun huidige woning geschikt is

7.2 Onderzoek toekomst zorg voor 					
thuiswonende ouderen
Met dit programma stimuleert het kabinet goede zorg en ondersteuning voor thuiswonende
ouderen binnen de grenzen van de huidige stelsels. Als we kijken naar de toekomstige trends,
zoals vergrijzing, tekorten op de arbeidsmarkt, een toename van het aantal kwetsbare ouderen
met meerdere chronische aandoeningen, dan is het denkbaar dat op termijn meer fundamenteel
gekeken moet worden hoe we deze trends het hoofd kunnen bieden. Het kabinet wil daarom een
commissie instellen die advies uitbrengt over wat er nodig is om de zorg voor thuiswonende
ouderen ook in de toekomst op peil te houden, rekening houdend met de demografische,
maatschappelijke en technologische ontwikkelingen.Uitgangspunt van de commissie is de motie
Bergkamp45.
Hierbij zouden de volgende vragen aan de orde kunnen komen:
• Hoe ziet de zorg thuis voor ouderen er nu uit?
• Welke trends en ontwikkelingen hebben gevolgen voor de zorg voor ouderen thuis?
• Wat betekenen deze trends en ontwikkelingen voor de zorg thuis in 2030?
• Wat betekent dit voor de organisatie van de zorg - gegeven deze trends - in 2030?
• Wat betekent dat voor de inrichting van de stelsels?
De commissie zal zich voor haar advies baseren op een kennissynthese over de trends en
ontwikkelingen door het SCP. De commissie wordt ook gevraagd aandacht te besteden aan de
gevolgen bij de overgangen tussen stelsels, zoals een lange termijn oplossing voor de zorgval.

7.3 Evaluatie
Het is belangrijk om goed te volgen wat het beleid gericht op langer zelfstandig thuiswonende
ouderen betekent voor de kwaliteit van leven van ouderen. Daartoe is het nuttig om het integrale
zorggebruik over de domeinen en jaren heen te volgen, en de omstandigheden en factoren die
hieraan bijdragen. Het ministerie van VWS zal een explorerend onderzoek met grote gekoppelde
databestanden, de zogeheten big data, doen om over een langere periode meer inzicht te krijgen
in de situatie van langer thuiswonenden ouderen en de factoren die van invloed zijn op de
kwaliteit van leven. Het onderzoek is onderdeel van de pilot “Lerend Evalueren”.

45 Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XVI, nr. 116
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 53

Hoofdstuk 8

Financiën

8.1 Wat geven we uit aan ondersteuning en zorg voor
thuiswonende ouderen?
Thuiswonende ouderen maken gebruik van zorg en ondersteuning uit de verschillende
zorgdomeinen. Uit de NZa Monitor Zorg voor ouderen uit april 2018 blijkt dat er ongeveer
28 miljard euro aan zorg voor 65-plussers wordt uitgegeven. Ongeveer tweederde hiervan
(18 miljard euro) gaat naar 75-plussers. Hiervan wordt 9,1 miljard euro gebruikt door
thuiswonende 75-plussers die zorg ontvangen uit Zvw en Wmo. Zo’n 9,2 miljard euro wordt
gebruikt voor 75-plussers die zorg ontvangen uit de Wlz. Dit betreft naast verpleeghuiszorg ook
de kleine groep mensen die Wlz thuis ontvangt. Thuiswonende 75-plussers en 75-plussers die in
een instelling verblijven maken dus ongeveer evenveel kosten in de zorg.
De uitgaven aan zorg voor 65-75-jarigen bedragen gemiddeld 5.300 euro per persoon (58 procent
van de ouderen). Voor 75-85-jarigen is dit 10.400 euro (31 procent van de ouderen), en voor
85-jarigen 23.000 euro (11 procent van de ouderen).
In vergelijking met de leeftijdsgroep 65-75 gebruiken 75-plussers relatief minder zorg uit de Zvw en
meer uit de Wlz. Dit wordt met name veroorzaakt door het grote aandeel 85-plussers die gebruik
maakt van de Wlz. Onderstaand figuur is afkomstig uit de Monitor Zorg voor ouderen van de NZa
en geeft de verdeling van de zorguitgaven over de verschillende groepen ouderen weer.

54 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Figuur 3.2 Verdeling van aantallen en uitgaven per leeftijdsgroep en domein

Bron: Vektis (2016) en CAK (2016), bewerking NZa

8.2 Wat geven we uit binnen het programma 			
Langer Thuis
Het programma stuurt op een aantal bewegingen, die eraan bijdragen dat ouderen op een prettige
en veilige manier thuis kunnen (blijven) wonen. Deze sluiten aan bij de ambities van het Pact voor
Ouderenzorg waarvoor middelen beschikbaar zijn gesteld in het Regeerakkoord (enveloppe
Waardig Ouder worden). Voor het programma zal gebruik worden gemaakt van middelen die met
het Regeerakkoord beschikbaar zijn gesteld onder de titels ‘Versteviging respijtzorg en
dagopvang’, en ‘Crisiszorg ouderen’. Hiervoor is in totaal € 70 miljoen beschikbaar voor de periode
van 2018 tot en met 2021, waarvan € 35 miljoen voor ‘Versteviging respijtzorg en dagopvang’, en €
35 miljoen voor ‘Crisiszorg ouderen’.
Onderstaande tabel geeft een globale verdeling van de inzet van de beschikbare middelen in het
kader van het programma Langer Thuis. De middelen voor actielijn 1 zijn afkomstig uit de post
‘Crisiszorg ouderen’, de middelen voor actielijnen 2 en 3 zijn afkomstig uit de post ‘Versteviging
respijtzorg en dagopvang’. De verdeling betreft een raming, de realisatie kan in de uitvoering
afwijken.
Voor de 3 nieuwe innovatieregelingen is € 270 miljoen beschikbaar voor de periode 2019-2021.
De inzet, doelgroep en verdeling van middelen worden bij de uitwerking van de regelingen nader
vastgesteld. De verdeling van middelen voor de innovatieregelingen tussen e-Health Thuis,
VIPP-care en woonzorgarrangementen is daarom een raming.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Programma Langer Thuis | 55

Tabel uitgaven Programma Langer Thuis

Actielijn 1

2018

2019

2020

2021

Inzet/besteding/doelen

10

10

10

5

Vitale ouderen, specialist ouderengeneeskunde,

Goede ondersteuning

verbreding regionale coördinatiepunten,

en zorg thuis

ondersteuning samenwerking verzekeraars en
gemeenten, ZonMw-programma
(leernetwerken)

Innovatieregelingen

30

30

30

E-health Thuis

30

30

30

VIPP care

Actielijn 2
Mantelzorg en
vrijwilligers

9

9

9

4

Campagnes, kwaliteitsverbetering, stimulering
respijtzorg, sociale experimenten dementie

Actielijn 3
Wonen

1

1

1

1

Ondersteuningsprogramma, vervolg op Who
Cares, Pilots logeerzorg, ondersteuningsteam

30

30

30

Woonzorgarrangementen

Innovatieregelingen

56 | Programma Langer Thuis

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Dit is een uitgave van
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Bezoekadres
Parnassusplein 5 | 2511 vx Den Haag
Postadres
Postbus 20350 | 2500 ej Den Haag
Telefoon 070 340 79 11
Telefax 070 340 78 34
www.rijksoverheid.nl
juni 2018