Veehouderij en Gezondheid
Omwonenden III

Longontsteking in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen;
actualisering van gegevens uit huisartspraktijken 2014 – 2016

Veehouderij en Gezondheid
Omwonenden III

Longontsteking in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen;
actualisering van gegevens uit huisartspraktijken 2014 – 2016

Redactie
IJzermans CJ, Smit LAM, Heederik DJJ en Hagenaars TJ
Onderzoekers
Baliatsas C, Dückers M, IJzermans CJ (Nivel), Heederik DJJ, Huss A, Smit LAM (IRAS/UU), Hogerwerf L, Post P
(RIVM), Boender GJ, Hagenaars TJ, Petie R (WBVR)

ISBN/EA 978-94-6122-515-3
http://www.nivel.nl
nivel@nivel.nl
Telefoon 030 2 729 700
© 2018 Nivel, Postbus 1568, 3500 BN UTRECHT
Gegevens uit deze uitgave mogen worden overgenomen onder vermelding van Nivel en de naam van de publicatie.
Ook het gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning in artikelen, boeken en scripties is
toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Voorwoord
De resultaten van de programma’s IVG (Intensieve Veehouderij & Gezondheid, 2011) en VGO
(Veehouderij en Gezondheid Omwonenden, 2016 en 2017) wijzen op consistente associaties tussen
het wonen in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen en een verhoogd risico op
longontsteking. Deze risico’s werden in kaart gebracht voor de jaren 2007 t/m 2013. Voor analyses
van de risico’s werd gebruik gemaakt van gegevens uit de elektronische patiënten dossiers van
huisartsen in het oosten van de provincie Noord-Brabant en het noorden van de provincie Limburg en
van vragenlijstgegevens en resultaten van medisch onderzoek bij 2500 omwonenden.
Het risico op longontsteking bleek verhoogd in een straal van 1 kilometer rondom
pluimveehouderijen en twee kilometer rondom geitenbedrijven. Afhankelijk van het onderzoeksjaar
ging het daarbij om 150-200 vermijdbare gevallen van longontsteking per 100.000 mensen.
Over de oorzaken van de gevonden associaties kon alleen worden gespeculeerd.
De voor de financiering van deze studies verantwoordelijke ministeries (VWS en LNV) besloten om
hetzelfde consortium opdracht te geven voor vervolgonderzoek naar de oorzaak van de associatie in
de nabijheid van geitenhouderijen. Daarbij was gewenst dat er de beschikking zou zijn over recentere
gegevens uit de huisartspraktijk. In dit rapport zal deze actualisering worden gepresenteerd voor de
jaren 2014 t/m 2016. De onderzoekers hebben de opdrachtgevers voorgesteld de opdracht te
verruimen: niet alleen geiten in de nabijheid, maar ook pluimvee (waarvoor in IVG en VGO ook een
associatie bestond, zij het zwakker) en andere diersoorten. Daarnaast hebben de onderzoekers in een
aantal analyses niet alleen longontsteking, maar meerdere problemen van de luchtwegen en
symptomen en aandoeningen meegenomen die al dan niet gerelateerd zouden kunnen zijn aan
veehouderij in de nabijheid van de woning.
Het onderzoek werd uitgevoerd door het Nederlands instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg (Nivel, Utrecht), het Institute for Risk Assessment Sciences (IRAS) van de Universiteit
Utrecht en de Wageningen Bioveterinary Research (onderdeel van Wageningen Universiteit &
Research). Een deel van de analyses waarvoor het Nivel en IRAS opdracht kregen, werd (onder hun
supervisie) uitgevoerd door een promovendus van het RIVM/IRAS en diens begeleider.
Dit onderzoek maakt deel uit van het onderzoeksprogramma Veehouderij en Gezondheid
Omwonenden, VGO III.
Wij danken de deelnemende huisartsen, de veldwerkers en databeheerders van het Nivel, Mark
Nielen voor zijn hulp bij het omgaan met episodes en de mensen van de Trusted Third Party (Stichting
Informatie Voorziening Zorg, IVZ in Houten) die zorg droegen voor de uitvoering van de
privacyregeling.
De actualisering zoals hier gepresenteerd zal bijdragen aan de verdere onderbouwing van de
voorziene studies in het programma VGO III, maar ook bijdragen aan discussies in het land, in
provincies, gemeenten en dorpsraden, bij brancheorganisaties en zorgorganisaties over de inrichting
van de veehouderij en de mogelijke effecten voor de gezondheid van omwonenden.
Utrecht, september 2018
Joris IJzermans, Lidwien Smit, Dick Heederik en Thomas Hagenaars

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

3

Inhoud
Voorwoord

3

Samenvatting

5

1

Aanleiding

8

2

Methoden
2.1
Beschikbare gegevens
2.2
Ecologische (gebieds-)vergelijking
2.3
Associatie tussen afstand geiten- en pluimveehouderijen en
longontsteking; regressieanalyses
2.4
Associatie tussen afstand geiten- en pluimveehouderijen en
longontsteking; kernel-analyse

10
10
13

3

Resultaten
3.1
Ecologische analyses
3.2
Resultaten regressieanalyses
3.3
Resultaten Kernel-analyses 2014-2016
3.4
Andere gezondheidsproblemen

16
16
18
23
25

4

Discussie

26

Literatuurlijst

29

Lijst van afkortingen

30

Bijlagen

31

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

14
14

4

Samenvatting
Aanleiding
Er wordt discussie gevoerd over de (intensieve) veehouderij in ons land. Naast de zorgen om
dierenwelzijn is er, vooral naar aanleiding van de Q-koorts uitbraak, de vogelgriep,
antibioticaresistentie en (andere) dreigende zoönosen, aandacht voor de mogelijke gevolgen voor de
gezondheid van mensen die in de omgeving van veehouderij wonen. GGD’en en huisartsen zochten
de publiciteit omdat zij, en/of hun patiënten een relatie zagen tussen het wonen bij veehouderij en
bepaalde aandoeningen, met name van de luchtwegen. Discussies werden eveneens gevoerd in de
landelijke politiek en (vooral) op het niveau van provincie, gemeente en dorpsraad. Er was niet veel
wetenschappelijke literatuur om op terug te vallen: de meerderheid ervan was afkomstig uit de
Verenigde Staten waar vooral de infrastructuur van de veehouderij en het gezondheidszorgsysteem
erg verschillen van de Nederlandse situatie.
De afgelopen jaren zijn daarom diverse rapporten en wetenschappelijke artikelen verschenen over de
mogelijke gezondheidseffecten van het wonen in de nabijheid van veehouderijen. De projecten IVG
(Intensieve Veehouderij & Gezondheid, Heederik & IJzermans, 2011) en VGO (Veehouderij &
Gezondheid Omwonenden, Maassen et al, 2016, Hagenaars et al, 2017) werden in opdracht van de
ministeries van VWS en EZ/LNV uitgevoerd in het oosten van de provincie Noord-Brabant en het
noorden van de provincie Limburg.
Onder omwonenden van pluimvee- en geitenhouderijen bleken zich over een aantal opeenvolgende
jaren meer gevallen van longontsteking voor te doen. De associatie tussen het voorkomen van
longontsteking en het wonen in de nabijheid van pluimveehouderijen kan mogelijk worden verklaard
door de uitstoot van fijnstof en endotoxinen door deze bedrijven, mogelijk in combinatie met de al
aanwezige achtergrondblootstelling. De oorzaak van de associatie tussen longontsteking en wonen in
de nabijheid van geitenhouderijen is vooralsnog onbekend en een rol voor fijnstof en endotoxinen
lijkt minder waarschijnlijk. Deze bevinding is aanleiding voor de genoemde ministeries om
vervolgonderzoek te entameren naar de oorzaak van deze associaties.
Als eerste stap in dit onderzoeksprogramma VGO III is aan het Nivel, IRAS en WUR (zie afkortingenlijst
achterin dit rapport) opgedragen analyses, uit het eerdere VGO-project, te herhalen voor een
recentere periode. Doel van deze actualisering is om na te gaan of de associatie tussen het wonen in
de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen en het voorkomen van longontsteking nog steeds kan
worden aangetoond voor de jaren 2014 t/m 2016.

Methoden
In de analyses is gebruik gemaakt van gegevens uit de elektronische patiënten dossiers van 26
huisartspraktijken in Brabant en Limburg, waarvan 23 bruikbaar waren voor analyses met de
woonafstand tot veehouderijen. Het betreft hier, afhankelijk van het type analyse, 90.000 tot 103.000
bij een huisarts ingeschreven patiënten. Voor één van de analyses werd gebruik gemaakt van een
referentiebestand van ongeveer 75.000 patiënten van 22 huisartspraktijken uit delen van het land
met minder geiten- en pluimveehouderijen die als controlegroep werd gebruikt. In alle gevallen gaat
het om huisartspraktijken uit plaatsen met minder dan 30.000 inwoners. Bij de deelnemende
huisartspraktijken werd de kwaliteit van de registratie vooraf gecheckt.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

5

Gebruikmakend van strikte privacyregels werden de woningen van huisartspatiënten ge-geocodeerd,
zodat precieze afstanden tot veehouderijen konden worden bepaald. Voor het lokaliseren van de
veehouderijen werd gebruikgemaakt van BVB-gegevens (Bestand Veehouderij Bedrijven) van 2015.
In dit project werden vijf methoden van analyseren gebruikt, in de praktijk allemaal regressieanalyses.
In één methode worden twee gebieden vergeleken (Brabant/Limburg met landelijke
controlegebieden) in een ecologische (gebieds-)analyse. Bij de andere vier typen regressieanalyses
wordt de woonafstand tot veehouderijen op verschillende manieren gerelateerd aan het optreden
van longontsteking (binnen Brabant en Limburg). Deze benadering is gekozen om te onderzoeken in
welke mate uitkomsten van het onderzoek afhankelijk zijn van aannames die bij de toepassing van
verschillende analysemethoden worden gedaan.

Resultaten
In de jaren 2014-2016 zien we dezelfde verhoging van het aantal longontstekingen bij omwonenden
van geitenhouderijen als in de jaren ervoor. Een vergelijking tussen het VGO studiegebied en
controlegebieden in het land, met minder/geen geitenhouderijen in de omgeving laat zien dat er in
het studiegebied statistisch significant vaker longontsteking wordt gediagnosticeerd door huisartsen.
Het aantal gevallen van longontsteking is in het studiegebied jaarlijks gemiddeld circa 50% hoger.
Omdat er systematische verschillen kunnen bestaan tussen huisartsen en huisartspraktijken en de
classificatie van longontsteking in het registratiesysteem werden diverse analysetechnieken toegepast
met ieder hun voor- en nadelen, maar wel complementair aan elkaar. Er is in dit project niet een
duidelijke voorkeursmethode naar voren gekomen. Er zijn duidelijke associaties gevonden tussen de
afstand van een geitenbedrijf tot het woonadres. Deze associatie is in alle toegepaste
analysemethoden aangetoond en daarmee is deze gevonden associatie robuust en niet sterk
afhankelijk van de gedane aannames in de verschillende analysemethoden. De associatie is vooral
sterk naarmate de afstand tussen woning en geitenhouderij kleiner is: bij één van de
analysemethoden is deze tot (minstens) 2000 meter afstand statistisch significant, bij twee andere tot
500 meter afstand. De ‘kernel-analyse’ laat zien dat de risicoverhoging voor longontsteking rondom
geitenhouderijen voor de jaren 2014-2016 vergelijkbaar is met de eerder onderzochte jaren (20092013). Onder bewoners bij wie binnen twee kilometer rondom de woning één geitenhouderij ligt,
treden 32%, 24% en 25% (resp. 2014, 2015, 2016) meer gevallen van longontsteking op vergeleken
met bewoners zonder geitenhouderij binnen twee kilometer van de woning.
Gerekend over de gehele studiepopulatie correspondeert het verhoogde risico op longontsteking in
de nabijheid van geitenhouderijen in deze analyse (onder de aanname dat het een causale associatie
betreft) met ongeveer 124 (7.8%) vermijdbare gevallen onder ongeveer 1600 gevallen van
longontsteking per 100.000 omwonenden (gedefinieerd als huisartspatiënten in de dataset) in 2014,
122 (6.0%) vermijdbare gevallen onder ongeveer 2000 gevallen van longontsteking per 100.000
omwonenden in 2015 en 134 (7.2%) vermijdbare gevallen onder ongeveer 1900 gevallen van
longontsteking per 100.000 omwonenden in 2016.
De resultaten van de associatie tussen longontsteking en geitenhouderijen worden nauwelijks
beïnvloed door de aanwezigheid van andere typen veehouderij in de omgeving.
De associatie met longontsteking wordt in nagenoeg even grote mate gevonden voor beide grootste
risicogroepen: ouderen en kinderen.
De in het VGO-project gevonden associatie tussen het voorkomen van longontsteking en
pluimveehouderijen in de nabijheid van de woning kon worden bevestigd voor het jaar 2014. In de
jaren 2015 en 2016 was de associatie niet (meer) statistisch significant.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

6

Discussie
De in de eerdere VGO studie (over de periode 2007-2013) gevonden associatie tussen het wonen in
de nabijheid van een geitenhouderij en het voorkomen van longontstekingen binnen een reikwijdte
van twee kilometer is bevestigd voor de periode 2014-2016. Uit een vergelijking met
controlegebieden in delen van het platteland in Nederland met minder veehouderij bleek wederom
dat in het studiegebied in Noord-Brabant en Limburg 50 à 60% vaker longontsteking wordt
gediagnosticeerd. Vergeleken met de associaties tussen longontsteking en andere diersoorten in de
nabijheid van de woning zijn de associaties met geitenhouderijen relatief sterk, in termen van omvang
van de verhoging van het risico en van consistentie over de jaren. De associatie tussen het voorkomen
van longontsteking en geitenhouderijen in de nabijheid van de woning is over een periode van tien
jaar in dezelfde regio consistent. Het niet langer deelnemen van enige huisartspraktijken en de
vervanging door nieuwe praktijken bij deze actualisering (onder meer vanwege veranderen van
huisartsinformatiesysteem, of het tijdelijk te druk zijn om deel te nemen) heeft geen zichtbaar effect
gehad.
De associatie tussen longontsteking en de nabijheid van pluimveehouderijen daarentegen is in de
laatste jaren van deze actualisering niet meer statistisch significant, met uitzondering van een
associatie rondom bedrijven met vleeskuikens in 2014. Omdat er rond legpluimveebedrijven relatief
veel fijnstof voorkomt lijkt het verrassend dat het verband alleen nog bij vleeskuikenbedrijven wordt
gezien. Naast eerdere hypotheses (IVG en VGO) dat fijnstof en endotoxinen een rol zouden spelen in
het voorkomen van meer longontsteking rondom pluimveehouderijen kan een andere (onbekende)
factor hebben meegespeeld die in recente jaren afgenomen is. Het is belangrijk om te vermelden dat
voor dit resultaat alleen de afstand van patiënten met longontsteking tot pluimveebedrijven is
geanalyseerd en andere factoren zoals fijnstof en endotoxinen niet zijn onderzocht. Monitoring van
het voorkomen van longontsteking rondom pluimveehouderijen blijft de komende jaren gewenst.
Hoewel de risicoverhoging over de periode 2007-2014 voor elk jaar statistisch significant was, was de
omvang van de verhoging ook relatief beperkt, en verschillend tussen de jaren. Gezien de variatie
tussen de observaties over eerdere jaren is het belangrijk om na te gaan of er daadwerkelijk sprake is
van een trendbreuk na 2014 door op korte termijn de jaren 2017 en 2018 in de analyse te betrekken.
Het herhaalde resultaat maakt de associatie tussen longontsteking en de nabijheid van
geitenhouderijen consistent en vraagt daarom om nader onderzoek dat dieper ingaat op de mogelijke
causaliteit. Meer zicht op de causaliteit is van belang voor de volksgezondheid in het gebied. Het gaat
immers om circa 130 vermijdbare gevallen van longontsteking per 100.000 omwonenden per jaar.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

7

1

Aanleiding

Er wordt discussie gevoerd over de (intensieve) veehouderij in ons land. Naast de zorgen om
dierenwelzijn is er, vooral aangezwengeld door de gevolgen van de Q-koorts uitbraak, de vogelgriep,
antibioticaresistentie en (andere) dreigende zoönosen, aandacht voor de mogelijke gevolgen voor de
gezondheid van mensen die in de omgeving van veehouderij wonen. GGD’en en huisartsen zochten
de publiciteit omdat zij, en/of hun patiënten een relatie zagen tussen het wonen bij veehouderijen en
het vaker voorkomen van bepaalde aandoeningen, met name van de luchtwegen. Discussies werden
eveneens gevoerd in de landelijke politiek en (vooral) op het niveau van provincie, gemeente en
dorpsraad. Er was niet veel wetenschappelijke literatuur om op terug te vallen: de meerderheid ervan
was afkomstig uit de Verenigde Staten waar vooral de infrastructuur van de veehouderij en het
gezondheidszorgsysteem erg verschillen van de Nederlandse situatie.
Er zijn de afgelopen jaren meerdere wetenschappelijke rapporten en artikelen verschenen over de
projecten IVG (Intensieve Veehouderij & Gezondheid, Heederik & IJzermans 2011) en VGO
(Veehouderij & Gezondheid Omwonenden, Maassen et al 2016, Hagenaars et al 2017). Dit waren
projecten naar de mogelijke gezondheidseffecten van het wonen in de nabijheid van intensieve
veehouderij in het oosten van de provincie Noord-Brabant en het noorden van de provincie Limburg.
In beide projecten ging het onder meer om gezondheidsproblemen zoals geregistreerd door
deelnemende huisartsen en om woonafstand van omwonenden tot veehouderijen. In IVG werden
huisartsenregistraties van de periode 2007-2009 gebruikt en in VGO werden de jaren 2010-2013
onderzocht. De rapportages zijn uitgevoerd in opdracht van de ministeries van VWS en EZ/LNV (zie
ook artikelen o.a. Smit 2012, Borlee 2017, van Dijk 2017, Smit 2017, Freidl 2017, Baliatsas 2017,
Kalkowska 2018).
Uit het VGO-onderzoek (Maassen 2016, Hagenaars 2017) bleek, dat zich onder omwonenden van
pluimvee- en geitenhouderijen over een aantal opeenvolgende jaren meer gevallen van
longontsteking voordeden. Deze bevinding uit gegevens van huisartspraktijken, werd op grond van
diverse analyses gedaan.
De relatie tussen het voorkomen van longontsteking bij omwonenden en pluimveehouderijen in de
nabijheid van de woning wordt mogelijk veroorzaakt door de uitstoot van fijnstof en endotoxinen
door deze bedrijven, naast de al aanwezige hoge achtergrondblootstelling aan fijnstof in deze regio.
De oorzaak van de associatie tussen longontsteking en de nabijheid van geitenhouderijen is nog
onduidelijk, hoewel de Q-koorts epidemie in elk geval in de jaren 2007-2009 een belangrijke rol zal
hebben gespeeld.
Door de ministeries van VWS & EZ/LNV is, ook naar aanleiding van een advies van de
Gezondheidsraad (2018) nader onderzoek toegezegd om het risico en de oorzaken beter te begrijpen.
Als eerste stap binnen dit programma VGO III, is aan Nivel, IRAS en WUR verzocht eerdere VGO
analyses te herhalen voor een recentere periode. Doel van deze actualisering is om na te gaan of met
name de associatie tussen het wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het voorkomen van
longontsteking (langer na de Q-koorts uitbraak) opnieuw kan worden aangetoond in het studiegebied.
Dezelfde associatie wordt eveneens onderzocht voor de nabijheid van pluimveehouderijen.
Bovendien wordt nagegaan of andere gevonden effecten zich nog voordoen: het voorkomen van
COPD, astma –en de exacerbaties ervan -, en andere problemen van de luchtwegen, van eczeem bij
kinderen en van enige inflammatoire aandoeningen van de darm. Ook wordt nagegaan in welke mate

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

8

antibiotica worden voorgeschreven. Ten slotte wordt in kaart gebracht welke seizoensinvloed er is bij
het voorkomen van longontsteking.
De onderzoekers zijn gestart met het vergaren van meer onderscheidende gegevens van pluimvee- en
geitenhouderijen. Deze worden verwerkt in het tweede project van VGO III (associatie pneumonie
met geiten- en pluimveehouderijen in de nabijheid van de woning in de provincies Overijssel,
Gelderland en Utrecht). Voor het huidige rapport kwamen deze gegevens te laat beschikbaar.
In dit rapport wordt regelmatig naar tabellen in de bijlagen verwezen. Onderstaande tekst is evenwel
leesbaar zonder deze bijlagen in detail te raadplegen.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

9

2

Methoden

2.1

Beschikbare gegevens

Onderzoeksopzet
In dit project worden vijf methoden van analyseren gebruikt: één waarbij twee gebieden worden
vergeleken (Brabant/Limburg met landelijke controlegebieden) in een ecologische (gebieds-)analyse,
en vier verschillende typen regressieanalyses die de woonafstand tot veehouderijen relateren aan het
optreden van longontsteking (binnen Brabant en Limburg):
- A) Een analyse, waarin wordt gecorrigeerd voor de individuele huisartspraktijk (‘multilevel
analyse’). Hiermee wordt gecorrigeerd voor eventuele verschillen in registratiegewoontes
tussen huisartspraktijken, wat een gebruikelijke methode is bij het analyseren van gegevens
uit verschillende praktijken.
Om meer inzicht te krijgen in de onderzochte associaties zijn de volgende aanvullende analyses
uitgevoerd:
- B-1) Een analyse per huisartspraktijk en een berekening van een gemiddeld effect over alle
praktijken (‘meta-analyse’)
- B-2) Een eenvoudige overall analyse, alleen gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht.
- C) De kernel-analyse neemt bij berekening van het risico op longontsteking op een woonadres
alle veehouderijen in beschouwing rond die woning en niet alleen het dichtstbijzijnde bedrijf.
Een gevonden verband wordt uitgedrukt door middel van de gemiddelde risicoverhoging op
het betreffende gezondheidsprobleem berekend voor bewoners met één veehouderij van
een gegeven type binnen een gegeven reikwijdte van de woning, in vergelijking met
bewoners met geen enkele veehouderij van dat type binnen diezelfde reikwijdte.
De ecologische (gebieds-)vergelijking komt aan bod in paragraaf 2.2. De drie methoden
regressieanalyse, multilevel regressieanalyse en meta-analyse worden behandeld in paragraaf 2.3 en
de kernel-analyse in paragraaf 2.4. Ook in hoofdstuk 3 (Resultaten) wordt deze indeling gehanteerd.

Onderzoeksgebied en onderzoeksperiode
Het IVG-project maakte gebruik van gegevens uit de elektronische patiëntendossiers (EPDs) van
deelnemende huisartspraktijken in de regio (oostelijk deel van de provincie Noord-Brabant en
noordelijk deel van Limburg) over de jaren 2007 t/m 2009 en in het VGO project werd dit bestand
aangevuld met de jaren 2010 t/m 2013. In het huidige project worden de jaren 2014 t/m 2016
toegevoegd. Uit het door het Nivel beheerde bestand van huisartspraktijken die deel uitmaken van
het netwerk Nivel Zorgregistraties eerste lijn (NZR) wordt een referentiebestand opgebouwd over de
jaren 2010-2016 van huisartspraktijken in plattelandsgemeenten (minder dan 30.000 inwoners) waar
minder intensieve veehouderij is (zie ook IVG en VGO: de controlegebieden).
Bij het IVG- en VGO-onderzoek werd gebruik gemaakt van nagenoeg dezelfde deelnemende
huisartspraktijken en hun ruim 100.000 patiënten. Voor het huidige onderzoek bleek dit niet mogelijk,
door mutaties onder de deelnemende huisarts(praktijk)en. Daarom werden nieuwe huisartspraktijken
geworven in de regio (uit dorpen/steden met <30.000 inwoners) die op hun kwaliteit van registreren
werden beoordeeld voordat zij konden deelnemen. Ook de samenstelling van de controlegebieden is

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

10

deels veranderd. Voor de verdeling over het land van de controlegebieden en de ligging van het
studiegebied zie figuur 1.

Onderzoekspopulatie
Het uiteindelijke bestand voor analyse is afkomstig uit 24 praktijken (25 in 2014) in het studiegebied
met per jaar iets meer dan 100.000 patiënten en 22 controlepraktijken met ca 75.000 patiënten. De
twee groepen zijn goed vergelijkbaar naar leeftijd en geslacht (zie tabel 1).
Met de in tabel 1 genoemde getallen wordt de ecologische (gebieds-)vergelijking uitgevoerd. Bij de
vier overige methoden van analyse worden (iets) minder praktijken en patiënten meegenomen, mede
afhankelijk van keuzes (met/zonder kinderen) en van de beschikbaarheid van adresgegevens.
Figuur 1 Verdeling van de deelnemende praktijken in de studie- en controlegebieden voor de periode 2014-2016. In de
cirkel het studiegebied in Noord-Brabant en Limburg

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

11

Vanzelfsprekend werd in dit project zorgvuldig omgegaan met de privacy van de patiënten en werd
aan de wettelijke eisen voldaan. De verschillende databestanden werden door een ‘Trusted Third
Party’ gekoppeld en vervolgens geanonimiseerd naar de onderzoekers verzonden. Deze beschikten
derhalve niet over gegevens die tot één individu herleidbaar zijn.
Tabel 1 Overzicht van het aantal patiënten in de studie- en controlegebieden per jaar
Aantal patiënten in de studiegebieden

Aantal patiënten in de controlegebieden

(n praktijken)

(n praktijken)

2010

116533 (28)

49201 (14)

2011

128912 (31)

69423 (20)

2012

130698 (31)

71985 (20)

2013

131004 (31)

74109 (21)

2014

106688 (25)

75390 (22)

2015

103621 (24)

74746 (22)

jaar

2016
102975 (24)
76704 (22)
Studiegebieden: Geslachtsdistributie in jaar 2010 49.6% vrouwen; Geslachtsdistributie in jaar 2016: 49.5% vrouwen.
Gemiddelde leeftijd in jaar 2010: 41.4 (SD 22.8); Gemiddelde leeftijd in jaar 2016: 43.6 (SD 23.3).
Controlegebieden: Geslachtsdistributie in jaar 2010 49.7% vrouwen; Geslachtsdistributie in jaar 2016: 50% vrouwen.
Gemiddelde leeftijd in jaar 2010: 41.7 (SD 23.3); Gemiddelde leeftijd in jaar 2016: 43.6 (SD 23.6).

Gegevens uit elektronische patiëntendossiers (EPDs)
In dit onderzoek wordt steeds hetzelfde materiaal gebruikt, afkomstig uit EPDs van de deelnemende
huisartspraktijken. In deze EPDs wordt per contact bijgehouden met welk symptoom of probleem een
patiënt de huisarts bezocht, wat de huisarts deed (anamnese, lichamelijk onderzoek), welke diagnose
de huisarts waarschijnlijk achtte en de therapie (bijvoorbeeld een voorschrift voor medicijnen). Deze
vier elementen worden geordend in ziekte-episodes. Alle huisartsen maken gebruik van een
huisartsinformatiesysteem (HIS), waarin zij per contact geautomatiseerd codes aanmaken voor deze
vier elementen, of minstens voor het derde element, de diagnose. Hoewel er verschillende HISsen
zijn, wordt er geclassificeerd met één systeem, de International Classification of Primary Care
(Lamberts & Wood, 1987).
Alle gegevens uit de EPDs werden verkregen via routinematige extractie bij praktijken die deelnemen
aan NZR of door een eenmalige specifieke extractie voor niet-NZR deelnemers.
De data representeren prevalenties van drie typen gezondheidsuitkomsten: chronische,
onomkeerbare aandoeningen, langdurige condities en acute symptomen en aandoeningen.
Longontsteking wordt geclassificeerd als een acute aandoening en dat betekent dat de episode een
‘eindpunt’ heeft, na een bepaalde symptoomvrije periode.
In de door NZR gehanteerde procedures werd in 2015 besloten om een alternatieve methode te
introduceren voor het vaststellen van ziekte-episodes, met name van belang bij bestudering van
chronische aandoeningen. Longontsteking kan door een huisarts worden geregistreerd onder
bijvoorbeeld de episode COPD, waardoor er onderrapportage volgt voor longontstekingen. Bij de
koppeling van bestanden van verschillende jaren, ook die van voor 2015, moest daarom dezelfde
definitie, respectievelijk hetzelfde algoritme van het begrip episode worden gehanteerd, waarbij
longontstekingen, en bijvoorbeeld ook symptomen van de luchtwegen, zichtbaar blijven. Voor de
ecologische (gebieds-)vergelijking werd op deze wijze een bestand gecreëerd van 2010 – 2016.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

12

Diagnose longontsteking
Een longontsteking (pneumonie) is een onderste luchtweginfectie, waarbij sprake is van een
ontsteking van de longblaasjes en het omringend longweefsel. In de huisartspraktijk gaat het in de
overgrote meerderheid van de gevallen om zogenaamde community-acquired pneumonia (CAP). De
verwekkers van pneumonie zijn vooral bacteriën en virussen (naast schimmels en parasieten).
Diagnosticering door de huisarts vindt bijna altijd plaats op grond van klinische bevindingen (zie: NHG
standaard ‘Acuut hoesten’), vooral ook omdat bij een bacteriële pneumonie zo spoedig mogelijk
antibiotica wordt voorgeschreven en wachten op de uitslag van een thoraxfoto (de gouden standaard
bij diagnostiek) te lang duurt of omdat reizen bezwaarlijk is. Onderscheid tussen bacteriële en virale
pneumonie is daarom niet altijd duidelijk. Dit geldt echter voor alle deelnemende huisartsen in studieen controlegebied. Voorspellende bevindingen voor CAP zijn: acuut hoesten, koorts, verwardheid,
benauwdheid, afwijkingen bij auscultatie van de longen (m.b.v. stethoscoop), hoge hartslag en
afwezigheid van bovenste luchtwegsymptomen (Bron: Zorginstituut Nederland.
Farmacotherapeutisch kompas: community-acquired pneumonie; 4 juni 2018). Bij de ecologische
(gebieds-)vergelijking en bij de kernel-analyses wordt naast longontsteking ook naar enige andere
symptomen en aandoeningen van vooral de luchtwegen gekeken.

Woonafstand tot veehouderijen
Alle adressen van de patiënten uit het studiegebied zijn ge-geocodeerd, waardoor de coördinaten van
iedere woning beschikbaar waren. De provincies Noord-Brabant en Limburg verstrekten gegevens
over veehouderijen in 2015, het zogenaamde Bestand Veehouderij Bedrijven (BVB, verplichte
milieuvergunningregistratie). Door deze gegevensbronnen samen te voegen kan worden bepaald wat
de afstand is van de woning tot de dichtstbijzijnde stal, van de woning tot de dichtstbijzijnde
geitenstal, pluimveestal en stallen met andere dieren. Een geitenhouderij werd gedefinieerd als een
locatie waar minimaal 50 geiten worden gehouden. Voor de regressieanalyses werden
pluimveehouderijen gedefinieerd als locaties met meer dan 250 stuks pluimvee, waarbij, waar
mogelijk, onderscheid is gemaakt tussen bedrijven met vleeskuikens, leghennen of ouderdieren, en
andere soorten. De afstanden tot veehouderijen worden gecombineerd met gegevens uit de EPDs.
Daarbij wordt alleen naar longontsteking gekeken.

2.2

Ecologische (gebieds-)vergelijking

Er worden prevalenties van longontsteking gepresenteerd voor de periodes 2010-2013 en 2014-2016,
waarbij de prevalenties van de onderzoeksregio zijn vergeleken met die van de controlegebieden. Er
werden vooral analyses uitgevoerd voor de gehele periode 2010-2016, met name om langjarige
trends te kunnen overzien. Er werd zoveel mogelijk informatie over de pneumoniegevallen uit de
EPDs gehaald en beschreven.
Naast longontsteking zijn de mogelijke associaties bestudeerd van symptomen en van (chronische)
aandoeningen van de luchtwegen, en ook van enige aandoeningen uit andere orgaansystemen. Van
het medicijngebruik, verkregen via de zgn. ATC-codes, werd gekeken naar alle voorgeschreven
antibiotica (hoofdgroep J: anti-infectiemiddelen voor systemisch gebruik) en separaat naar de
antibiotica die in de NHG-standaard Acuut Hoesten als eerste en tweede keus worden genoemd bij
pneumonie: amoxicilline en doxycycline.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

13

Resultaten worden weergegeven voor alle patiënten/omwonenden en in sommige gevallen voor
kleinere groepen, met name ouderen en kinderen en leden van risicogroepen (COPD, astma en ACOS).
De uitgevoerde (multilevel) analyses zijn gecontroleerd voor de invloed van individuele kenmerken,
zoals leeftijd, geslacht en het deel van het jaar dat de patiënt in de praktijk stond ingeschreven
(‘jaardeel’). De resultaten worden weergegeven in odds ratio’s (ORs) met 99%
betrouwbaarheidsintervallen (BI). Het niveau waarop resultaten statistisch significant zijn, werd
vastgesteld op 1% (p<0.01), in verband met het grote aantal testen en om de kans op ‘vals positieve’
associaties te verminderen.
Voor de statistische analyses werd gebruik gemaakt van het programma STATA, versie 15.0 (Statacorp
LP, College Station, Texas, USA, 2018).

2.3

Associatie tussen afstand geiten- en pluimveehouderijen en
longontsteking; regressieanalyses

Associaties tussen de afstand tot geiten- en pluimveehouderijen en longontsteking zijn met
regressieanalyses bepaald voor patiënten in de onderzoeksregio. In deze analyses zijn mensen met
één of meerdere longontstekingen in 2014-2016 vergeleken met mensen die in deze jaren geen
longontsteking hadden. Naast deze driejaars-prevalentie zijn ook de drie afzonderlijke jaren
geanalyseerd. Het databestand voor deze analyses bevatte 94.295 patiënten van 23
huisartsenpraktijken. Na uitsluiting van 4.081 patiënten die op een veehouderij wonen, en 31
patiënten met meer dan één woonadres, bleven 90.183 personen over in de analyse: 73.510
volwassenen (ouder dan 18 jaar in 2016) en 16.673 kinderen. Van deze mensen kregen 3.610 een
diagnose longontsteking in de periode 2014-2016 (4,0%, 3.079 volwassenen en 531 kinderen). De
analyses bij kinderen zijn herhaald met de gegevens van 14.987 kinderen die niet geboren zijn in de
studieperiode.
De drie hier gebruikte regressiemethoden zijn: 1) logistische regressieanalyse; 2) multilevel logistische
regressieanalyse (praktijk meegenomen als random intercept); en 3) meta-analyse (analyse als in 1,
maar dan per praktijk, en gecombineerd effect in een random-effects meta-analyse). Deze drie
complementaire methodes zijn gebruikt om rekening te houden met verschillende factoren die
invloed kunnen hebben op de ruimtelijke associaties. In hoofdstuk 4 (Discussie) wordt verder
ingegaan op de interpretatie van de verschillende methodes die zijn gebruikt. Alle analyses zijn
gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht, en de associaties zijn daarnaast voor volwassenen en kinderen
apart geanalyseerd.
De statistische analyses zijn uitgevoerd met het programma R, versie 3.4.3 (R Foundation for
Statistical Computing, Vienna, Austria.

2.4

Associatie tussen afstand geiten- en pluimveehouderijen en
longontsteking; kernel-analyse

Met behulp van kernel-analyses zijn associaties onderzocht tussen longontsteking en de woonafstand
tot geiten- en pluimveehouderijen. Hiervoor zijn dezelfde patiëntengegevens gebruikt als voor de
analyses met regressietechnieken beschreven in paragraaf 2.3. In de resultaten van een kernelanalyse wordt een gevonden verband uitgedrukt door middel van de gemiddelde risicoverhoging op
het betreffende gezondheidsprobleem berekend voor bewoners met één veehouderij van een
gegeven type binnen een gegeven reikwijdte van de woning, in vergelijking met bewoners met geen
enkele veehouderij van dat type binnen diezelfde reikwijdte. Voor elke extra veehouderij binnen de

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

14

reikwijdte van de woning neemt het risico verder toe. Daarnaast wordt ook het populatie-attributief
risico (PAR) berekend, d.w.z. welk percentage gevallen met het gezondheidsprobleem voorkomen zou
worden als niemand in de nabijheid van de betreffende categorie bedrijven zou wonen (als wordt
aangenomen dat het een causaal verband betreft). Voor de technische details van de kernel-analyses
wordt verwezen naar Bijlage 1 bij het VGO rapport ’aanvullende studies’ (Hagenaars et al 2017) op
www.rivm.nl/vgo.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

15

3

Resultaten

3.1

Ecologische analyses

Gezondheidsverschillen tussen studiegebied en controlegebied, 2010-2016
In tabel 2 zijn voor zeven achtereenvolgende jaren de verschillen weergegeven tussen prevalenties in
het studiegebied en die in de controlegebieden voor longontsteking en infecties van de lagere
luchtwegen. Allereerst is duidelijk dat er in het studiegebied in alle jaren meer longontsteking wordt
gediagnosticeerd, waarvan in de laatste vier jaar (2013-16) statistisch significant meer (p<0,01).
Uitgesplitst naar leeftijd is het beeld wat wisselend voor kinderen (voor ‘bronchopneumonie’) en
constanter voor ouderen. Onder de tabel worden enige prevalenties voor longontsteking gegeven
voor het eerste en het laatste onderzoekjaar, zoals 20.1/1000 per jaar in het VGO-gebied en
14.3/1000 per jaar in de controlegebieden in 2016. De landelijke prevalentie, inclusief inwoners van
steden met meer dan 30.000 inwoners, is 16.3/1000 per jaar
(https://www.nivel.nl/nl/NZR/incidenties-en-prevalenties, 2017).
Tabel 6 in de bijlage laat een aantal andere symptomen en aandoeningen zien. De bij
luchtweginfecties behorende symptomen benauwdheid, hoesten en piepende ademhaling worden
iets vaker gezien in het studiegebied, hoewel het verschil alleen in 2015 statistisch significant is. Voor
andere infecties van de luchtwegen (hoge luchtweginfecties, hooikoorts, influenza) en aandoeningen
uit andere orgaansystemen zijn de verschillen gering en niet statistisch significant, afgezien van
depressie (in 2015), gastro-enteritis (in 2016), en vertigosyndromen. Zoals bij eerder onderzoek
steeds bleek, komt astma minder vaak voor in het studiegebied, evenwel nooit statistisch significant
minder. Het aantal mensen met COPD is de afgelopen jaren zover gestegen in het studiegebied dat er
inmiddels geen verschil meer is met de controlegebieden.
In de tabellen 7 - 11 (zie bijlage) zijn de resultaten van tabel 2 en 6 uitgesplitst voor enkele
risicogroepen, achtereenvolgens mensen met astma (zonder tevens COPD), astma (alle gevallen),
COPD (zonder astma), COPD (alle gevallen), en met ACOS (Astma COPD overlapsyndroom).
Bij astmatici zien we in het studiegebied vooral meer symptomen van de luchtwegen en
bronchiëctasieën. Zoals eerder in het VGO onderzoek gevonden (zie ook: van Dijk, 2016a) hebben
mensen met COPD in het studiegebied (veel) vaker een longontsteking, symptomen van de
luchtwegen en depressie, duidend op een groter aantal of een ernstigere vorm van exacerbaties.
Mensen met het overlapsyndroom ACOS in het studiegebied hebben vooral meer symptomen van de
luchtwegen.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

16

a

Tabel 2 Verschillen (OR, 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) in acute en chronische aandoeningen tussen studiegebieden en controlegebieden (significante verschillen zijn dikgedrukt)*

Aandoening
Pneumonie

ɪ

Pneumonie bij kinderen

÷
└

Pneumonie bij ouderen
Infecties lagere luchtwegen
a

2010
1.56 (0.99 – 2.47)
1.38 (0.74 – 2.55)
1.75 (1.08 – 2.83)
1.52 (1.00 – 2.31)╪

2011
1.26 (0.88 – 1.80)
1.54 (0.85 – 2.76)
1.37 (0.94 – 1.98)
1.18 (0.85 – 1.64)

2012
1.29 (0.95 – 1.75)
1.59 (0.87 – 2.91)
1.33 (0.95 – 1.85)
1.22 (0.93 – 1.61)

2013
1.50 (1.03 – 2.17)
1.75 (0.94 – 3.26)
1.53 (1.07 – 2.17)
1.38 (0.97 – 1.95)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Prevalentie in jaar 2010: studiegebied 1.63% vs. controlegebied 1.24%; prevalentie in jaar 2016: studiegebied 2.01% vs. controlegebied 1.43%
0-14 jaar: N=27073 (studiegebied: 18714, controlegebied: 8359) in jaar 2010; N=25226 (studiegebied: 14108, controlegebied: 11118) in jaar 2016.
└
≥65 jaar: N=29867 (studiegebied: 20651, controlegebied: 9216) in jaar 2010; N=39177 (studiegebied: 22178, controlegebied: 16999) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
* p < 0.01, ╪ p=0.01
ɪ

÷

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

17

2014
1.45 (1.00 – 2.10)
1.43 (0.75 – 2.73)
1.49 (0.98 – 2.25)
1.31 (0.94 – 1.83)

2015
1.58 (1.09 – 2.30)
1.98 (0.95 – 4.14)
1.55 (1.09 – 2.20)
1.44 (1.01 – 2.05)

2016
1.60 (1.13 – 2.28)
2.22 (1.20 – 4.10)
1.70 (1.18 – 2.45)
1.46 (1.03 – 2.05)

In tabel 12 in de bijlage worden verschillen in gebruik van antibiotica beschreven. Deze middelen
worden in de controlegebieden wat meer voorgeschreven, maar nergens statistisch significant. In het
studiegebied krijgen mensen met COPD wat vaker amoxicilline of doxycycline voorgeschreven, wat
ogenschijnlijk past bij het meer voorkomen van exacerbaties, hoewel dit verband ook niet statistisch
significant is (p<0.10).
In totaal kreeg 81% van de patiënten met de diagnose pneumonie in het studiegebied antibiotica
voorgeschreven (2015 en 2016) en 83% in 2014.

Temporele effecten/Seizoensinvloeden
De figuren 2 en 3 (zie bijlage) laten zien wanneer in het jaar pneumonie vooral wordt
gediagnosticeerd (gegevens niet bekeken voor controlegebieden). Daarbij is onderscheid gemaakt in
twee perioden: de ‘winterperiode’ (november t/m maart; 5 maanden) en de overige zeven maanden,
waarin pneumonie minder waarschijnlijk een complicatie is van een influenza infectie. Uit de figuren
blijkt dat pneumonie maar weinig vaker voorkomt in het winterseizoen, al zijn de twee perioden dus
niet precies gelijk. Dat geldt zo nodig nog sterker voor het voorkomen van de belangrijkste
symptomen hoesten, benauwd en piepende ademhaling. De verdeling over het jaar wordt niet
beïnvloed door het wonen binnen 500 meter van een geitenhouderij (figuren 4 en 5).
In paragraaf 3.4 wordt kort ingegaan op de associaties van een aantal gezondheidsproblemen anders
dan pneumonie in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen.

3.2

Resultaten regressieanalyses

Woonafstand tot geitenhouderijen
In tabel 3 staan de associaties weergegeven tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen
een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014-2016
bij volwassen patiënten. Als gebruik wordt gemaakt van logistische regressieanalyse zijn alle
afstanden statistisch significant geassocieerd met een hogere prevalentie van longontsteking, waarbij
de associatie sterker is naarmate de afstand tot een geitenhouderij kleiner is. Een vergelijkbaar
patroon is te zien voor de multilevel en de meta-analyses. De associaties zijn minder sterk statistisch
significant, maar dit werd op voorhand verwacht omdat correctie voor huisartspraktijk (in de
multilevel analyse) of analyse per praktijk en berekening van een gemiddeld effect (meta-analyse) tot
verlies van onderscheidend vermogen leidt (power).
De meta-analyses laten positieve associaties zien tussen geitenhouderijen binnen 500 m en
longontsteking voor zes van de zeven praktijken met voldoende omwonenden binnen deze afstand
(om een informatieve analyse per praktijk uit te kunnen voeren) (figuur 6A Bijlage). Bij een afstand
van 1000 m laten 12 van de 17 praktijken een positieve associatie zien, terwijl dit voor de helft (2000
m) of minder dan de helft (1500 m) van de praktijken geldt bij grotere afstanden (figuren 6B, 6C en
6D, Bijlage).
In een volgende stap zijn zowel de nabijheid van geiten- als pluimveehouderijen in de
regressieanalyses meegenomen. De analyses bij volwassenen laten zien dat de nabijheid van een
geitenbedrijf significant geassocieerd blijft met longontsteking en dat de odds ratio (OR) weinig
beïnvloed wordt door variabelen voor de nabijheid van pluimveebedrijven. Als de analyses verder
gecorrigeerd worden voor afstanden tot andere veehouderijen als geiten- of pluimveehouderijen,
blijven de resultaten vergelijkbaar (geitenhouderij op 500 m: OR lopen uiteen van 1.55 tot 1.64 als er

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

18

gecorrigeerd wordt voor andere veehouderijen). Resultaten veranderden ook niet als de inschrijfduur
bij de huisarts (aantal jaren tussen 2014-2016) als extra variabele werd meegenomen in de analyses.
De OR van de analyses bij kinderen waren vergelijkbaar met die van volwassenen (tabel 13 in Bijlage),
en uitsluiting van kinderen die geboren waren in de studieperiode had nauwelijks invloed op de OR en
95% BI (tabel 14 in Bijlage).

Woonafstand tot pluimveehouderijen
Voor pluimveebedrijven (alle analyses gecorrigeerd voor aanwezigheid van geitenhouderijen) is alleen
voor bepaalde afstanden tot vleeskuikens (1500 en 2000 m) een significante odds ratio voor
longontsteking in 2014-2016 te zien in de logistische regressieanalyses (tabel 4). Aanwezigheid van
overige pluimveebedrijven (anders dan leghennen, ouderdieren, en vleeskuikens) laat juist een
negatieve associatie met longontsteking zien bij de grotere afstanden (meer dan 1500 m, logistische
regressie). De associaties bij kinderen laten een ander beeld zien dan bij volwassenen (tabel 15 in
bijlage). De OR voor de associatie met leghennen op 1000 m is verhoogd (OR 1.20 95% BI (1.00-1.44),
terwijl de associaties met vleeskuikenbedrijven of overige pluimveebedrijven juist een negatief
verband laten zien. Uitsluiting van kinderen die geboren waren in de studieperiode had nauwelijks
invloed op de OR en 95% BI.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

19

Tabel 3 Associaties voor volwassenen tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014-2016
(OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

Volwassenen (n=73.510)†

500 m

1000 m

1500 m

2000 m

1.51%

8.47%

19.05%

32.90%

Aanwezigheid geitenhouderij binnen straal rondom de woning
Logistische regressie ‡

1.60 (1.25-2.03)***

1.36 (1.21-1.53)***

1.25 (1.14-1.37)***

1.17 (1.09-1.27)***

Multi-level§

1.33 (1.03-1.71)*

1.11 (0.97-1.28).

1.08 (0.97-1.20)

1.07 (0.98-1.18)

Meta-analyse ¶

1.58 (1.10-2.27)*

1.22 (0.97-1.55).

1.08 (0.96-1.22)

1.07 (0.97-1.18)

p<0.15; *p<0.05; **p <0.01; ***p<0.001
†Percentages volwassenen met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶ Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

20

Tabel 4 Associaties voor volwassenen tussen de aanwezigheid van een pluimveehouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 20142016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse en gecorrigeerd voor de aanwezigheid van geitenbedrijven binnen dezelfde straal

500 m

1000 m

1500 m

2000 m

Pluimveebedrijf
Volwassenen ( n=73.510) †
Logistische regressie ‡

10.78%

46.76%

79.79%

92.22%

0.97 (0.85-1.10)

0.98 (0.91-1.06)

0.96 (0.88-1.05)

0.91 (0.79-1.04)

Multi-level§

0.98 (0.86-1.11)

0.97 (0.89-1.06)

1.02 (0.91-1.13)

0.90 (0.77-1.06)

Meta-analyse ¶

1.01 (0.88-1.15)

0.99 (0.89-1.10)

0.99 (0.87-1.14)

0.85 (0.69-1.04).

Kippen bedrijf
Volwassenen ( n=73.510) †
Logistische regressie ‡

10.07%

43.13%

74.37%

90.62%

1.02 (0.90-1.15)

1.02 (0.95-1.10)

1.07 (0.98-1.17).

1.03 (0.90-1.17)

Multi-level§

0.99 (0.87-1.13)

0.97 (0.89-1.06)

1.04 (0.94-1.15)

0.96 (0.82-1.12)

Meta-analyse ¶

1.01 (0.89-1.16)

0.98 (0.88-1.09)

1.00 (0.88-1.14)

0.87 (0.70-1.08)

met leghennen of ouderdieren
Volwassenen ( n=73.510) †
Logistische regressie ‡

8.08%

36.73%

62.29%

83.65%

1.03 (0.89-1.18)

1.02 (0.95-1.11)

1.00 (0.93-1.08)

0.94 (0.85-1.03)

Multi-level§

0.98 (0.85-1.14)

0.98 (0.89-1.07)

1.02 (0.93-1.12)

0.99 (0.88-1.12)

Meta-analyse ¶

1.03 (0.89-1.20)

1.00 (0.89-1.13)

1.00 (0.91-1.11)

0.92 (0.81-1.05)

met vleeskuikens
Volwassenen ( n=73.510) †
Logistische regressie ‡

2.51%

12.19%

33.60%

52.55%

1.09 (0.86-1.37)

1.08 (0.97-1.21)

1.10 (1.02-1.19)*

1.12 (1.04-1.21)**

Multi-level§

1.11 (0.87-1.40)

1.03 (0.92-1.15)

0.97 (0.89-1.06)

0.98 (0.89-1.07)

Meta-analyse ¶

1.20 (0.94-1.53).

1.01 (0.90-1.15)

0.94 (0.85-1.05)

0.96 (0.86-1.07)

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

21

Overig pluimvee
Volwassenen ( n=73.510) †
Logistische regressie ‡

0.63%

5.27%

14.54%

24.34%

0.76 (0.42-1.25)

0.87 (0.72-1.05)

0.78 (0.70-0.87)***

0.85 (0.78-0.93)***

Multi-level§

0.89 (0.52-1.52)

0.99 (0.81-1.20)

0.92 (0.80-1.05)

1.08 (0.96-1.22)

Meta-analyse ¶

1.14 (0.66-1.97)

1.07 (0.88-1.31)

0.91 (0.79-1.06)

1.10 (0.96-1.28)

p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages volwassenen met pluimveehouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal.
§Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht, geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

22

Associaties in afzonderlijke jaren 2014-2016
De associaties met geitenhouderijen voor volwassenen zijn consistent als in plaats van de driejaarsprevalentie, de afzonderlijke jaren 2014-2016 worden geanalyseerd (tabel 16 in bijlage). Bij kinderen
zijn de associaties met afstanden tot geitenhouderijen vooral verhoogd in 2014 en 2015 (tabel 17 in
bijlage). De associaties zijn zwakker als kinderen die geboren zijn in de studieperiode uitgesloten
worden (tabel 18 in bijlage). Hierbij moet opgemerkt worden dat het aantal pneumoniegevallen op
jaarbasis, met name bij de kinderen, relatief gering is, zeker voor analyses met 500 m als afkappunt.
Dit leidt tot een beperkter onderscheidend vermogen (statistische power) en als gevolg daarvan
bredere betrouwbaarheidsintervallen dan bij de gegevens van een driejaars-prevalentie.
Bij volwassenen laat de nabijheid van vleeskuikenbedrijven voor alle afstanden een significante
positieve associatie zien met longontsteking in 2014 (tabel 19 in bijlage). In 2015 worden nog een
paar positieve en significante verbanden gezien, met name voor vleeskuikenbedrijven binnen 500 m.
In 2016 worden geen statistisch significante associaties meer gevonden. De aanwezigheid van overige
pluimveebedrijven laat in alle jaren een negatieve associatie met longontsteking zien bij de grotere
afstanden (meer dan 1500 m, logistische regressie). De associaties bij kinderen in de drie afzonderlijke
jaren zijn vergelijkbaar in richting en omvang met de associaties voor de driejaars-prevalentie.

Associaties met andere veehouderijbedrijven
Voor andere bedrijven dan geiten- en pluimveehouderijen zijn voor verschillende analyses positieve
associaties gevonden maar minder consistent dan bij de geitenbedrijven. Een significant positieve
associatie met de aanwezigheid van een schapenbedrijf binnen een afstand van 1500 m is voor
volwassenen gevonden voor logistische regressie analyses (OR 1.21, 95% BI: 1.12-1.30), multilevel
analyses (OR 1.11, 95% BI: 1.01-1.21) en meta-analyses (OR 1.10, 95% BI: 1.01-1.21), met een
consistent beeld over de individuele jaren en alleen significant voor grotere afstanden in de
logistische regressieanalyse. Bij kinderen is alleen een positieve associatie met schapen binnen een
afstand van 1500 m gevonden voor logistische regressie analyses (OR 1.28, 95% BI: 1.07-1.53).
Positieve associaties zijn ook gevonden voor de nabijheid van rundvee en vleesvarkens, maar alleen
voor volwassenen en alleen voor logistische regressie analyses en niet consistent significant over
periodes van meerdere jaren. Ten slotte is er een positieve associatie gevonden voor de aanwezigheid
van nertsen binnen een afstand van 500 m die alleen statistisch significant is in de multilevel analyse
en meta-analyse en consistent positief (maar niet significant) over de individuele jaren. Ook hier gaat
het alleen om volwassenen en bovendien om een kleine groep (0.51% van de studiepopulatie is
blootgesteld), waardoor de basis voor deze associatie zwak is. Als de analyses verder gecorrigeerd
worden voor afstanden tot andere veehouderijen als geiten- of pluimveehouderijen blijven de
resultaten vergelijkbaar. Ook voor schapen blijft de OR statistisch significant positief voor een afstand
van 1500 m in zowel logistische regressie als multilevel analyses.

3.3

Resultaten Kernel-analyses 2014-2016

In de eerdere analyses (VGO aanvullende studies) werd door middel van kernel-analyses een
consistent verband gevonden tussen het optreden van longontsteking en de nabijheid van
pluimveehouderijen en geitenhouderijen over alle onderzochte jaren 2009-2013. De nieuwe analyses
laten zien dat in de periode 2014-2016 de risicoverhoging rondom geitenhouderijen zich op een
vergelijkbaar niveau doorzet.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

23

Onder bewoners bij wie binnen twee kilometer rondom de woning één geitenhouderij ligt, treden
32%, 24% en 25% meer gevallen van longontsteking op (resp. voor 2014, 2015 en 2016) in vergelijking
met bewoners zonder een geitenhouderij binnen twee kilometer van de woning. Gerekend over de
gehele studiepopulatie correspondeert het verhoogde risico op longontsteking nabij geitenhouderijen
met ongeveer 124 vermijdbare gevallen onder ongeveer 1600 gevallen van longontsteking per
100.000 omwonenden in 2014 (PAR 7.8%), 122 vermijdbare gevallen onder ongeveer 2000 gevallen
van longontsteking per 100.000 omwonenden in 2015 (PAR 6.0%) en 134 vermijdbare gevallen onder
ongeveer 1900 gevallen van longontsteking per 100.000 omwonenden in 2016 (PAR 7.2%).
Rondom pluimveehouderijen wordt alleen in het jaar 2014 nog een risicoverhoging gevonden, d.w.z.
in 2015 en 2016 wordt geen (statistisch significante) risicoverhoging meer gevonden. Tabel 5 toont de
belangrijkste resultaten van de kernel-analyses, waarbij, voor het overzicht, ook de resultaten voor de
eerdere periode zijn opgenomen. De verbanden tussen het optreden van longontsteking en de
nabijheid van pluimveehouderijen en geitenhouderijen zijn, net als in de eerder onderzochte jaren,
gecorrigeerd voor eventuele verbanden met nabijheid tot andere veehouderijtypen. In de jaren 20142016 betrof dit risicoverhogingen rondom rundvee- en schapenhouderijen. Omdat dergelijke
associaties tussen longontsteking en nabijheid tot rundvee- en/of schapenhouderijen ontbreken voor
meerdere jaren uit de periode 2009-2016 worden ze vooralsnog niet als consistent signaal
beschouwd. Tussen longontsteking en nabijheid tot varkenshouderijen en tot nertsenhouderijen
wordt geen enkel verband gevonden in deze kernel-analyses.
Tabel 5 Resultaten voor een mogelijk verband tussen het voorkomen van longontsteking en de nabijheid van
geitenhouderijen en pluimveehouderijen voor de jaren 2009-2016, gebruikmakend van multivariate kernel-analyses. De
eerder al gerapporteerde resultaten (2009-2013) zijn grijsgedrukt weergegeven

Jaar
Aantal gevallen per 1000
Veehouderijtype
Reikwijdte in km
Risicoverhoging (%)

2009
17.3

2010
15.4

2011
15.2

2
52.1

1.5
13.6

1.5
31.7

PAR (%)
Veehouderijtype
Reikwijdte in km
Risicoverhoging (%)
PAR (%)

10.1

2.7

5.0

1
14.8
7.9

1
15.9
9.6

1
14.3
8.2

2012
2013
16.8
18.0
Geiten
1.5
2
34.0
12.3

2014
15.9

2015
20.2

2016
18.7

2
31.9

2
23.6

2
25.4

5.0
4.0
Pluimvee
1.5
1
5.6
3.7
7.3
3.1

7.8

6.0

7.2

1
0.6
0.4

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

Toelichting: Per jaar is in de tweede rij de incidentie (aantal nieuwe gevallen) van longontsteking (geregistreerd bij de
huisarts) aangegeven. Voor 2009 bijvoorbeeld is dit 1.730 per 100.000 patiënten. Dat wil zeggen dat bij 1.73% van de
huisartspatiënten in de bestudeerde populatie in 2009 door de huisarts longontsteking werd geconstateerd. De
reikwijdte geeft de afstand in kilometers van de woning tot een bedrijf van het betreffende type aan binnen welke
middels de kernel-analyse werd onderzocht of het risico op longontsteking was verhoogd. Meerdere gekozen
reikwijdtes (0.5km, 1.0km, 1.5km, etc.) zijn geanalyseerd; de hier aangegeven reikwijdtes zijn de ‘best-fit’ reikwijdtes.
De aangegeven risicoverhoging beschrijft de gemiddelde procentuele verhoging van de kans op longontsteking voor
een bewoner wanneer er één bedrijf van het betreffende type binnen de gekozen reikwijdte van de woning ligt.
Bijvoorbeeld: Voor 2011 is de risicoverhoging rondom geitenhouderijen volgens de tabel 31.7% bij een reikwijdte van
1.5 kilometer. Dit betekent dat er onder bewoners bij wie binnen een straal van 1.5 kilometer rondom de woning één
geitenhouderij ligt, 31.7% meer gevallen van longontsteking optreden dan onder bewoners zonder geitenhouderij
binnen 1.5 kilometer van de woning. Voor elke extra geitenhouderij binnen 1.5 kilometer van de woning neemt het
berekende risico verder toe. Het aangegeven PAR beschrijft hoeveel minder longontsteking er in het betreffende jaar
zou zijn geweest als er niemand binnen de gekozen reikwijdte van bedrijven van het betreffende type zou hebben
gewoond. Bijvoorbeeld: in 2013 is dit 4.0% voor geitenhouderijen bij een reikwijdte van 2 kilometer; dit komt overeen
met ongeveer 72 vermijdbare gevallen onder 1.800 gevallen van longontsteking per 100.000 bewoners in 2013.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

24

3.4

Andere gezondheidsproblemen

De vraagstelling van het huidige onderzoek betreft het voorkomen van longontsteking bij
omwonenden van geiten- en pluimveehouderijen. Zoals in de tabellen 6-11 in de bijlage al is te zien,
werden er echter ook analyses uitgevoerd met andere luchtweginfecties en met symptomen en
aandoeningen van andere orgaansystemen. Deze gezondheidsproblemen bleken in het IVG- en/of
VGO onderzoek een associatie (of juist helemaal niet) te hebben met het wonen in de nabijheid van
veehouderijen. Naast de resultaten zoals in de genoemde tabellen te zien - berustend op een
vergelijking tussen twee gebieden - werd daarom tevens gekeken naar associaties met blootstelling
aan geiten- en pluimveehouderijen in de nabijheid van de woning. Daarbij bleken aandoeningen als
astma en hooikoorts enige jaren statistisch significant minder vaak voor te komen binnen een buffer
van 1000 meter van een geitenhouderij.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

25

4

Discussie

De in de eerdere VGO-studie (over de periode 2007-2013) gevonden associatie tussen het wonen in
de nabijheid van een geitenhouderij en het voorkomen van longontstekingen binnen een reikwijdte
van twee kilometer is bevestigd voor de periode 2014-2016. Uit een vergelijking met
controlegebieden in delen van het platteland in Nederland met minder veehouderij bleek wederom
dat in het studiegebied in Noord-Brabant en Limburg 50% à 60% vaker longontsteking wordt
gediagnosticeerd. Vergeleken met de associaties tussen longontsteking en andere diersoorten in de
nabijheid van de woning zijn de associaties met geitenhouderijen relatief sterk, in termen van omvang
van de verhoging van het risico, en consistentie over de jaren. De verbanden met varkens, schapen en
runderen en, in mindere mate, pluimvee zijn zwakker en niet consistent over de jaren. Dit resultaat
werd verkregen met vijf verschillende analysemethoden en is (mede daarom) zowel robuust als
consistent.
Veel minder duidelijk is nu de associatie tussen longontsteking en wonen in de nabijheid van
pluimveehouderijen. Voor 2014 wordt een dergelijke statistisch significante associatie (beschreven in
de eerdere VGO-studie over de periode 2007-2013) nog gevonden, met name voor bedrijven waar
vleeskuikens worden gehouden, maar erna niet meer. Hoewel de risicoverhoging over de periode
2007-2014 voor elk jaar statistisch significant was, was de omvang van de verhoging ook relatief
beperkt, en verschillend tussen de jaren. Gezien de variatie tussen de observaties over eerdere jaren
is het belangrijk om na te gaan of er daadwerkelijk sprake is van een (blijvende) trendbreuk na 2014,
door zo spoedig mogelijk de jaren 2017 en 2018 in de analyses te betrekken. Het is belangrijk om te
vermelden dat voor dit resultaat alleen de afstand van patiënten met longontsteking tot
pluimveebedrijven is geanalyseerd en andere factoren zoals fijnstof en endotoxinen niet zijn
onderzocht. Niet kan worden uitgesloten dat andere factoren dan endotoxinen en fijnstof een rol
hebben gespeeld. De onderzoekers zijn gestart met het tweede project van VGO III (associatie
pneumonie met geiten- en pluimveehouderijen in de nabijheid van de woning in de provincies
Overijssel, Gelderland en Utrecht). In dit project zullen meer onderscheidende gegevens van
pluimvee- en geitenhouderijen worden verzameld, zodat verdere differentiatie, bijvoorbeeld naar
bedrijfsgrootte, aangebracht kan worden. De resultaten worden medio 2019 verwacht.
Alles beschouwend is er op dit moment geen duidelijke causaliteit te vinden voor de gevonden
associatie tussen longontsteking en geitenhouderijen in de omgeving. Een relatie met de Q-koorts
epidemie van 2007-2009 is zeer onwaarschijnlijk, mede door de uiteindelijk getroffen maatregelen.
Positieve Q-koorts serologie komt immers even vaak voor bij patiënten met een longontsteking als bij
controles en het verhoogde risico op longontsteking wordt ook gevonden rondom geitenhouderijen
die altijd Q-koorts negatief zijn geweest (Maassen et al. 2016).
Dit herhaalde resultaat maakt de associatie met geitenhouderijen consistent en opvallend en vraagt
daarom naar nader onderzoek dat dieper ingaat op de mogelijke causaliteit. Meer zicht op de
causaliteit is van belang voor de volksgezondheid in het gebied. Het gaat immers om circa 130
vermijdbare gevallen van longontsteking per 100.000 omwonenden per jaar.

Analysemethoden
In deze studie zijn verschillende methoden gebruikt om de associaties tussen afstanden tot
veehouderijbedrijven en het voorkomen van longontstekingen te analyseren. Deze methoden hebben
ieder enige voor- en nadelen. Er is niet zonder meer een voorkeursmethode aan te wijzen om deze

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

26

gegevens te analyseren. De ecologische gebiedsanalyse vergelijkt dorpen/huisartspraktijken in een
gebied waarin blootstelling aanwezig is met vergelijkbare dorpen en huisartspraktijken in een gebied
zonder zo’n blootstelling. Op beschrijvend niveau geeft een dergelijke vergelijking informatie over het
al dan niet vaker voorkomen van bepaalde gezondheidsproblemen in het studiegebied en vormt erna
het startpunt voor het toevoegen van informatie over blootstelling voor nadere analyses. In dit
specifieke onderzoek kunnen de verschillende gebieden op meer kenmerken van elkaar verschillen
dan voor veehouderij alleen. Verschillen in het voorkomen van longontsteking tussen gebieden
kunnen daarom ten onrechte worden toegeschreven aan de aanwezigheid van veehouderijen.
Er kunnen systematische verschillen bestaan tussen praktijken in de registratie van longontsteking.
Een multilevel analyse houdt rekening met de verschillen in prevalentie tussen praktijken die ten dele
het gevolg kunnen zijn van verschillen in registratie. Deze multilevel correctie kan echter ook
associaties ‘over-corrigeren’. Dit kan het geval zijn als er grote verschillen bestaan tussen praktijken
voor wat betreft de aanwezigheid van geiten- of pluimveebedrijven, maar weinig contrast in
blootstelling binnen praktijken. In zo’n geval is een ‘single-level’ analyse mogelijk een betere
methode. Hier worden personen vergeleken die op korte en langere afstand van veehouderijen
wonen, waarbij niet wordt gecorrigeerd voor praktijkeffecten. Deze single-level analyse is
daarentegen weer gevoeliger voor ‘ecological bias’, bijvoorbeeld als een hoge geiten- of
pluimveedichtheid in de omgeving van bepaalde praktijken correleert met een hoge incidentie van
longontsteking, terwijl er geen causale samenhang is, maar er andere onderliggende verschillen
bestaan (die ook oorzaak zijn van het risico op longontsteking zoals rookgewoonte of beroepsmatige
blootstelling) die de associatie met afstand tot veehouderijen verklaren. Om de nadelen van singlelevel en multilevel logistische regressie (deels) te omzeilen is een random-effects meta-analyse als
derde regressiemethode toegepast. Bij deze methode worden associaties per praktijk geanalyseerd.
en vervolgens gecombineerd. Een nadeel van deze methode is dat deze benadering een beperkter
onderscheidend vermogen heeft (minder statistische power) en dat huisartspraktijken zonder geitenof pluimveehouderij in de nabije omgeving niet meegenomen (kunnen) worden. Een kernel-analyse
heeft als toegevoegde waarde dat de afstanden tot alle individuele veehouderijen rondom de woning
allemaal meewegen in de gemodelleerde blootstelling, terwijl in de regressieanalyses doorgaans
wordt gewerkt met, per veehouderijtype, alleen de afstand tot de dichtstbijzijnde veehouderij.
Zoals hierboven beschreven laat dit onderzoek zien dat de associatie tussen longontsteking en
geitenhouderij in de onmiddellijke omgeving van de woning robuust is en consistent en die met
pluimveehouderijen in de omgeving wisselend. Tegelijkertijd zijn de oorzaken niet bekend. Om meer
zicht te krijgen op de mogelijke oorzaak van longontsteking en de aard ervan zijn in het kader van het
programma VGO III diverse onderzoeksvoorstellen ingediend, waarbij een relatie kan worden gelegd
met de door ZonMw gehonoreerde TOP-studie (aan IRAS en anderen). In het huidige rapport wordt
daarop niet nader ingegaan.

Sterke en zwakke punten
Het werken met materiaal uit de huisartspraktijk heeft voor- en nadelen. Alle Nederlandse huisartsen
werken geautomatiseerd met behulp van een HIS en iedere huisarts maakt bij de registratie van (o.a.)
symptomen en aandoeningen gebruik van hetzelfde classificatiesysteem (ICPC). Huisartsen die
deelnemen aan Nivel Zorgregistraties (NZR) worden getest op de kwaliteit van registreren die aan
bepaalde minimumeisen (per periode) moet voldoen. Toch bestaan er verschillen tussen huisartsen in
het benoemen van bepaalde condities bij een patiënt. Voor het huidige onderzoek is getracht zoveel
mogelijk gegevens in kaart te brengen, met name van symptomen en ook van symptomen en
aandoeningen die mogelijk verbonden zijn met andere ziekte-episodes, zoals pneumonie met COPD.
Het is mogelijk dat er misclassificatie is van pneumonie (bijvoorbeeld afgrenzing met acute bronchitis,

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

27

of een bovenste luchtweginfectie). Wij verwachten echter dat dit effect minder groot zal zijn door het
grote aantal deelnemende huisartsen. Met de huidige kennis is niet bekend of huisartsen in het VGOgebied sneller tot de diagnose pneumonie besluiten onder invloed van de resultaten van onze
eerdere studies en de berichtgeving daaromtrent. In een volgend project binnen het VGO III
programma wordt hier nader op ingegaan. Het is beter bekend of patiënten in het VGO-gebied al dan
niet vaker hun gezondheidsproblemen presenteren aan een huisarts, onder invloed van het wonen in
de nabijheid van veehouderijen. In een eerdere studie in het VGO-gebied werd gevonden dat mensen
die in de buurt wonen van veehouderijen hun huisarts juist minder vaak bezoeken (van Dijk 2016b).
Ook bleek de associatie tussen afstand tot geitenhouderij en zelf-gerapporteerde longontsteking in
VGO niet beïnvloed te worden door de houding ten opzichte van de veehouderij van deelnemers aan
het onderzoek. Het uitsluiten van mensen die hun gezondheidsproblemen zeiden te wijten aan
veehouderij in de omgeving (7.8% van de deelnemers) had ook geen enkele invloed op deze associatie
(Borlée, 2018).
Een ander nadeel van het gebruik van gegevens uit de huisartspraktijk is dat het, met uitzondering
van geslacht en leeftijd, niet mogelijk is om te controleren voor de invloed van verstorende
variabelen, zoals rookgedrag en sociaaleconomische status (SES). Bij het IVG- en het VGO onderzoek
werd destijds een vragenlijst gebruikt, waarbij de invloed van onder meer roken en SES op de
specifieke bevindingen niet groot leek te zijn (Heederik & IJzermans. 2011, Freidl et al. 2017).
Voordelen van het gebruik van gegevens uit EPD’s zijn onder meer: het betreft een grote steekproef
over meerdere jaren, patiënten hebben geen last van de gegevensverzameling, er is geen invloed van
de herinnering van de patiënt of van selectie van patiënten/respondenten en het is mogelijk om
kwetsbare subgroepen in beeld te brengen.
Naast misclassificatie van longontsteking door verschillen in registreren van de (circa 60)
deelnemende huisartsen in het studiegebied, is er ook misclassificatie mogelijk van de blootstelling
aan geitenhouderijen, met name van het aantal dieren. In deze studie werd gewerkt met BVB
gegevens van 2015. Dit kan leiden tot een overschatting van het aantal aanwezige dieren ten opzichte
van het aantal vergunde dieren. Vanuit de brancheorganisaties was er enige kritiek op een deel van
de BVB data zoals gebruikt in de VGO studie, omdat een deel van de vergunningen verouderde
gegevens kon betreffen. Uit krantenberichten werd duidelijk dat er daarnaast (incidenteel)
geitenhouderijen kunnen zijn zonder vergunning (Waalre, 2018), wat juist leidt tot een onderschatting
van de blootstelling. In de regel leidt deze misclassificatie van blootstelling tot een associatie die
zwakker is dan de werkelijke associatie; in deze studie dus tot een onderschatting van de associatie
tussen geitenhouderij en longontsteking. Buiten het bestek van deze rapportage worden momenteel
vergelijkingen geanalyseerd met bestanden zoals I&R en GIAB.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

28

Literatuurlijst
Baliatsas C. Borlée F. van Dijk CE. van der Star B. Zock JP. Smit LAM. Spreeuwenberg P. Heederik
D. Yzermans CJ. Comorbidity and coexisting symptoms and infections presented in general practice
by COPD patients: Does livestock density in the residential environment play a role? International
Journal of Hygiene and Environmental Health. 220(4) (2017):704-710.
Borlée F. Yzermans CJ. van Dijk CE. Heederik DJJ. Smit LAM. Increased respiratory symptoms in COPD
patients living in the vicinity of livestock farms. European Respiratory Journal 46(6) (2015):1605-14.
Borlée F. Respiratory health effects of livestock farm emissions in neighbouring residents. Proefschrift
Universiteit Utrecht. 2018.
van Dijk CE. Garcia-Aymerich J. Carsin AE. Smit LAM. Borlée F. Heederik DJJ. Donker GA. Yzermans CJ.
Zock J-P. Risk of exacerbations in COPD and asthma patients living in the neighbourhood of livestock
farms: Observational study using longitudinal data. International Journal of Hygiene and
Environmental Health (2016a) May;219(3):278-87.
Van Dijk CE. Smit LAM. Hooiveld M. Zock J-P. Wouters IM. Heederik DJJ. Yzermans CJ. Associations
between proximity to livestock farms. primary health care visits and self-reported symptoms. BMC
Family Practice (2016b) 17:22. DOI 10.1186/s12875-016-0421-3
Van Dijk CE. Zock J-P. Baliatsas C. Smit LAM. Borlée F. Spreeuwenberg P. Heederik DJJ. Yzermans CJ.
Health conditions in rural areas with high livestock density: Analysis of seven consecutive years.
Environmental Pollution 222 (2017): 374-82.
Freidl GS. Spruijt IT. Borlée F. Smit LAM. van Gageldonk-Lafeber AB. Heederik DJJ. Yzermans CJ. van
Dijk CE. Maassen CBM. van der Hoek W. Livestock-associated risk factors for pneumonia in an area
of intensive animal farming in the Netherlands. PLoS ONE (2017): 12(3). e0174796.
Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen: vervolgadvies. Den Haag
Gezondheidsraad: februari 2018.
Hagenaars T. Hoeksma P. de Roda Husman AM. Swart A. Wouters I. Veehouderij en gezondheid
omwonenden (aanvullende studies). Bilthoven: RIVM. RIVM rapport 2017-0062. 2017.
Heederik DJJ & Yzermans CJ (red.) Mogelijke effecten van intensieve veehouderij op de gezondheid
van omwonenden (IVG). Utrecht: IRAS/UU. Nivel. 2011.
Kalkowska DA. Boender GJ. Smit LAM. Baliatsas C. Yzermans CJ. Heederik DJJ. Hagenaars TJ.
Associations between pneumonia and residential distance to livestock farms over a five-year period
in a large population-based study. PLoS ONE (2018). 13(7):e0200813.
Lamberts H. Wood M. The international classification of Primary Care (ICPC). Oxford: Oxford
University Press. 1987.
Maassen K. Smit L. Wouters I. van Duijkeren E. Janse I. Hagenaars T. IJzermans J. van der Hoek W.
Heederik D. Veehouderij en gezondheid omwonenden (VGO). Bilthoven: RIVM. RIVM rapport 20160058. 2016.
Smit LAM. van der Sman-de Beer F. Opstal-van Winden AW. Hooiveld M. Beekhuizen J. Wouters
IM. Yzermans CJ. Heederik DJJ. Q fever and pneumonia in an area with a high livestock density: a
large population-based study. PLoS One (2012);7(6):e38843.
Smit LAM. Boender GJ. de Steenhuijsen Piters WAA. Hagenaars TJ. Huijskens EGW. Rossen JWA.
Koopmans M. Nodelijk G. Sanders EAM. Yzermans CJ. Bogaert D. Heederik DJJ. Increased risk of
pneumonia in residents living near poultry farms: does the upper repiratory tract microbiota play a
role? Pneumonia (2017) Feb 25;9:3. doi: 10.1186/s41479-017-0027-0.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

29

Lijst van afkortingen
ACOS
ATC-codes
BI/CI
BVB
CAP
COPD
EPD
EZ, ministerie van
GIAB
HIS
ICPC
IRAS/UU
I&R
IVG
LNV, ministerie van
NHG (-standaard)
Nivel
NZR
OR
PAR
SES
VGO
VWS, ministerie van
WBVR
WUR
ZonMw

Nivel

Astma COPD Overlap Syndroom
Anatomisch Therapeutisch Chemisch (indeling
geneesmiddelen)
Betrouwbaarheidsinterval/Confidence Interval
Bestand Veehouderij Bedrijven
Community Acquired Pneumonia
Chronic Obstructive Pulmonary Disease (Chronische
Obstructieve Longziekte)
Elektronisch Patiënten Dossier
Economische Zaken
Geografisch Informatiesysteem Agrarische Bedrijven
Huisarts Informatie Systeem
International Classification of Primary Care
Institute for Risk Assessment Sciences/ Universiteit Utrecht
Identificatie en registratie (oormerken)
Intensieve Veehouderij & Gezondheid
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Nederlands Huisartsen Genootschap
Nederlands instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg
Nivel Zorg Registraties (eerste lijn)
Odds Ratio
Populatie-Attributief Risico
Sociaaleconomische status
Veehouderij & Gezondheid Omwonenden
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wageningen Bioveterinary Research, onderdeel van WUR
Wageningen University & Research
Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en
zorginnovatie

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

30

Bijlagen

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

31

a

Tabel 6 Verschillen (OR, 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) in acute en chronische aandoeningen tussen studiegebieden en controlegebieden (significante verschillen zijn dikgedrukt)*

Aandoening
Hooikoorts / Allergische rhinitis
b
Astma
Astma bij kinderen

c

Hoesten, benauwdheid, piepende
ademhaling
d
Bronchiëctasieën
COPD

d

Longkanker

d

Hoge luchtweginfectie
Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
e
Eczeem bij kinderen
Gastro-enteritis
d
Coronaire hartziekten
f
Vertigosyndroom
Depressie
d
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

2010
0.89 (0.60 – 1.31)
0.74 (0.54 – 1.02)
1.02 (0.65 – 1.60)
0.96 (0.59 – 1.54)

2011
0.91 (0.64 – 1.30)
0.83 (0.64 – 1.08)
0.98 (0.66 – 1.44)
1.07 (0.71 – 1.60)

2012
0.95 (0.71 – 1.28)
0.85 (0.66 – 1.09)
1.03 (0.72 – 1.49)
1.09 (0.82 – 1.46)

2013
0.95 (0.73 – 1.22)
0.84 (0.66 – 1.07)
1.02 (0.72 – 1.44)
1.19 (0.91 – 1.55)

2014
0.95 (0.75 – 1.21)
0.87 (0.68 – 1.12)
1.05 (0.74 – 1.48)
1.14 (0.90 – 1.45)

2015
1.00 (0.80 – 1.25)
0.84 (0.66 – 1.06)
0.96 (0.69 – 1.35)
1.27 (1.03 – 1.57)

2016
1.01 (0.78 – 1.30)
0.85 (0.68 – 1.07)
1.01 (0.70 – 1.46)
1.27 (0.98 – 1.66)

1.46 (0.82 – 2.60)
0.83 (0.64 – 1.06)
1.06 (0.62 – 1.79)
1.04 (0.73 – 1.47)
0.99 (0.41 – 2.40)
1.04 (0.75 – 1.43)
1.01 (0.59 – 1.73)
1.01 (0.61 – 1.69)
1.06 (0.64 – 1.76)
1.16 (0.73 – 1.83)
1.04 (0.79 – 1.37)
1.29 (0.86 – 1.92)
0.93 (0.60 – 1.43)
0.86 (0.71 – 1.05)

1.48 (0.89 – 2.48)
0.89 (0.70 – 1.12)
1.02 (0.78 – 1.34)
0.90 (0.68 – 1.20)
1.00 (0.51 – 1.95)
1.12 (0.88 – 1.43)
1.08 (0.71 – 1.65)
1.04 (0.69 – 1.57)
1.12 (0.77 – 1.62)
1.22 (0.88 – 1.68)
1.17 (0.92 – 1.49)
1.37 (1.02 – 1.83)
0.99 (0.74 – 1.32)
1.02 (0.83 – 1.25)

1.43 (0.89 – 2.32)
0.91 (0.74 – 1.12)
1.13 (0.88 – 1.45)
0.93 (0.71 – 1.21)
1.44 (0.73 – 2.82)
1.12 (0.89 – 1.40)
1.07 (0.77 – 1.50)
1.07 (0.73 – 1.57)
1.12 (0.80 – 1.57)
1.22 (0.90 – 1.67)
1.18 (0.94 – 1.47)
1.39 (1.09 – 1.77)
1.04 (0.83 – 1.30)
1.04 (0.85 – 1.27)

1.40 (0.86 – 2.27)
0.97 (0.78 – 1.20)
1.15 (0.92 – 1.43)
0.89 (0.70 – 1.12)
1.23 (0.65 – 2.31)
1.10 (0.88 – 1.39)
1.08 (0.82 – 1.42)
1.01 (0.64 – 1.58)
1.08 (0.75 – 1.56)
1.11 (0.80 – 1.54)
1.15 (0.92 – 1.43)
1.31 (1.01 – 1.70)
1.10 (0.88 – 1.37)
1.01 (0.83 – 1.23)

1.38 (0.83 – 2.29)
0.97 (0.77 – 1.22)
1.09 (0.89 – 1.33)
0.93 (0.76 – 1.14)
1.19 (0.59 – 2.38)
1.13 (0.92 – 1.40)
1.18 (0.86 – 1.63)
1.11 (0.72 – 1.70)
1.11 (0.79 – 1.56)
1.08 (0.80 – 1.46)
1.12 (0.91 – 1.37)
1.44 (1.12 – 1.85)
1.25 (0.97 – 1.60)
0.99 (0.82 – 1.20)

1.42 (0.87 – 2.33)
0.98 (0.78 – 1.24)
1.09 (0.89 – 1.35)
0.95 (0.77 – 1.16)
1.03 (0.50 – 2.15)
1.13 (0.90 – 1.42)
1.12 (0.84 – 1.50)
1.12 (0.75 – 1.67)
1.14 0.84 – 1.55)
1.14 (0.84 – 1.54)
1.07 (0.88 – 1.31)
1.45 (1.10 – 1.92)
1.26 (1.01 – 1.58)
0.98 (0.82 – 1.19)

1.45 (0.93 – 2.27)
1.01 (0.81 – 1.25)
1.28 (0.92 – 1.78)
0.98 (0.76 – 1.25)
1.15 (0.76 – 1.74)
1.15 (0.91 – 1.44)
1.16 (0.83 – 1.62)
1.07 (0.72 – 1.59)
1.09 (0.81 – 1.46)
1.42 (1.02 – 1.98)
1.08 (0.90 – 1.29)
1.40 (1.06 – 1.84)
1.23 (0.98 – 1.55)
0.98 (0.81 – 1.18)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Patiënten met leeftijd ≥6 jaar. N=157324 (studiegebied: 110778, controlegebied: 46546) in jaar 2010; N=171522 (studiegebied: 98464, controlegebied: 73058) in jaar 2016.
c
Patiënten met leeftijd 6-14 jaar: N=18663 (studiegebied: 12959, controlegebied: 5704) in jaar 2010; N=17069 (studiegebied: 9597, controlegebied: 7472) in jaar 2016.
d
Patiënten met leeftijd ≥40 jaar: N=92024 (studiegebied: 64697, controlegebied: 27327) in jaar 2010; N=103695 (studiegebied: 59343, controlegebied: 44352) in jaar 2016.
e
Patiënten met leeftijd ≤14 jaar. N=27073 (studiegebied: 18714, controlegebied: 8359) in jaar 2010; N=25226 (studiegebied: 14108, controlegebied: 11118) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
f
Vertigosyndromen: bijv. de ziekte van Ménière, labyrinthitis, vestibulitis en benigne paroxismale positieduizeligheid.
* p < 0.01
b

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

32

a

Tabel 7 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) tussen studiegebieden en controlegebieden bij patiënten met astma
dikgedrukt)*

Aandoening
Pneumonie
Infecties lagere luchtwegen
Hooikoorts / Allergische rhinitis
Hoesten,
benauwdheid,
piepende
ademhaling
c
Longkanker
Hoge luchtweginfectie
Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
Gastro-enteritis
c

Coronaire hartziekten
Vertigosyndroom
Depressie
c
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

zonder comorbide COPD (significante verschillen zijn

2010
1.17 (0.55 – 2.50)
1.28 (0.62 – 2.65)
0.82 (0.54 – 1.25)
1.01 (0.64 – 1.61)

2011
1.10 (0.63 – 1.92)
1.08 (0.66 – 1.78)
0.98 (0.65 – 1.47)
1.04 (0.64 – 1.70)

2012
1.07 (0.65 – 1.74)
1.02 (0.65 – 1.58)
1.02 (0.69 – 1.52)
1.07 (0.77 – 1.49)

2013
1.13 (0.67 – 1.92)
1.05 (0.68 – 1.64)
0.92 (0.65 – 1.28)
1.26 (0.84 – 1.91)

2014
1.00 (0.65 – 1.55)
1.00 (0.70 – 1.44)
0.96 (0.68 – 1.34)
1.27 (0.86 – 1.88)

2015
1.21 (0.72 – 2.04)
1.19 (0.73 – 1.93)
1.01 (0.73 – 1.40)
1.33 (0.92 – 1.91)

2016
1.42 (0.88 – 2.27)
1.39 (0.88 – 2.19)
1.04 (0.75 – 1.44)
1.45 (1.00 – 2.10) ╪

1.51 (0.20 – 11.2)
0.95 (0.60 – 1.50)
0.91 (0.27 – 2.99)
0.84 (0.44 – 1.61)
1.01 (0.53 – 1.91)
1.10 (0.66 – 1.84)
1.07 (0.56 – 2.03)
0.96 (0.68 – 1.36)
1.22 (0.66 – 2.26)
1.11 (0.69 – 1.79)
0.81 (0.63 – 1.05)

1.10 (0.35 – 3.40)
0.80 (0.58 – 1.10)
0.79 (0.26 – 2.42)
1.02 (0.60 – 1.73)
0.95 (0.58 – 1.56)
1.12 (0.74 – 1.69)
1.26 (0.79 – 2.03)
1.17 (0.83 – 1.65)
1.39 (0.77 – 2.51)
1.16 (0.81 – 1.66)
1.03 (0.80 – 1.33)

1.51 (0.53 – 4.30)
0.88 (0.65 – 1.19)
1.23 (0.40 – 3.82)
1.06 (0.64 – 1.74)
1.20 (0.74 – 1.95)
1.10 (0.75 – 1.60)
1.12 (0.72 – 1.75)
1.13 (0.82 – 1.55)
1.12 (0.64 – 1.95)
1.05 (0.76 – 1.45)
1.05 (0.83 – 1.32)

1.36 (0.51 – 3.63)
0.79 (0.61 – 1.02)
1.00 (0.47 – 2.12)
1.01 (0.62 – 1.63)
1.19 (0.80 – 1.75)
1.04 (0.72 – 1.51)
1.13 (0.69 – 1.85)
1.10 (0.77 – 1.56)
1.44 (0.96 – 2.15)
1.17 (0.87 – 1.59)
1.11 (0.89 – 1.39)

1.03 (0.37 – 2.86)
0.93 (0.74 – 1.17)
0.86 (0.27 – 2.74)
1.09 (0.69 – 1.72)
1.28 (0.82 – 1.98)
1.04 (0.71 – 1.50)
0.89 (0.53 – 1.50)
1.01 (0.72 – 1.40)
1.20 (0.79 – 1.82)
1.23 (0.80 – 1.87)
1.04 (0.81 – 1.34)

0.60 (0.20 – 1.81)
0.92 (0.74 – 1.14)
0.95 (0.25 – 3.55)
1.00 (0.63 – 1.58)
1.17 (0.78 – 1.75)
1.07 (0.73 – 1.56)
1.18 (0.73 – 1.91)
0.97 (0.69 – 1.37)
1.40 (0.89 – 2.20)
1.35 (0.95 – 1.92)
1.08 (0.83 – 1.39)

0.86 (0.30 – 2.45)
0.88 (0.64 – 1.19)
1.01 (0.56 – 1.82)
0.99 (0.63 – 1.56)
1.42 (0.91 – 2.20)
1.11 (0.78 – 1.60)
1.54 (0.93 – 2.55)
0.98 (0.71 – 1.36)
1.16 (0.84 – 1.59)
1.16 (0.73 – 1.85)
1.08 (0.83 – 1.41)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Leeftijd ≥6 jaar.
Leeftijd ≥40 jaar.
÷ N=9190 (studiegebied: 5956, controlegebied: 3234) in jaar 2010; N=13074 (studiegebied: 7063, controlegebied: 6011) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
* p < 0.01.
╪
p=0.01.

b
c

Nivel

b÷

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

33

a

Tabel 8 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) tussen studiegebieden en controlegebieden bij patiënten met astma

Aandoening
Pneumonie
Infecties lagere luchtwegen
Hooikoorts / Allergische rhinitis
Hoesten,
benauwdheid,
ademhaling
d
Bronchiëctasieën
Longkanker

piepende

c

Hoge luchtweginfectie
Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
Gastro-enteritis
c

Coronaire hartziekten
Vertigosyndroom
Depressie
c
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

(significante verschillen zijn dikgedrukt)*

2010
1.28 (0.61 – 2.64)
1.30 (0.67 – 2.51)
0.83 (0.55 – 1.24)
0.99 (0.60 – 1.61)

2011
1.24 (0.69 – 1.21)
1.19 (0.72 – 1.99)
0.98 (0.65 – 1.48)
1.07 (0.66 – 1.74)

2012
1.24 (0.77 – 1.97)
1.16 (0.76 – 1.76)
1.03 (0.69 – 1.53)
1.15 (0.83 – 1.60)

2013
1.31 (0.83 – 2.08)
1.20 (0.81 – 1.79)
0.96 (0.68 – 1.34)
1.31 (0.87 – 1.98)

2014
1.10 (0.72 – 1.66)
1.06 (0.74 – 1.51)
0.97 (0.70 – 1.36)
1.28 (0.86 – 1.89)

2015
1.25 (0.75 – 2.08)
1.23 (0.77 – 1.96)
1.02 (0.75 – 1.40)
1.37 (0.96 – 1.96)

2016
1.38 (0.88 – 2.17)
1.36 (0.88 – 2.10)
1.06 (0.77 – 1.45)
1.53 (1.05 – 2.24) ╪

1.75 (0.72 – 4.23)
1.06 (0.22 – 4.97)
1.00 (0.62 – 1.60)
1.11 (0.34 – 3.55)
0.78 (0.43 – 1.44)
0.92 (0.52 – 1.61)
1.08 (0.65 – 1.81)
1.20 (0.65 – 2.19)
0.87 (0.59 – 1.27)
1.08 (0.64 – 1.81)
1.04 (0.62 – 1.73)
0.84 (0.65 – 1.08)

1.86 (0.83 – 4.14)
1.46 (0.58 – 3.70)
0.82 (0.59 – 1.14)
0.89 (0.29 – 2.69)
0.96 (0.59 – 1.58)
0.97 (0.60 – 1.57)
1.10 (0.73 – 1.66)
1.35 (0.84 – 2.16)
1.08 (0.75 – 1.57)
1.21 (0.70 – 2.10)
1.13 (0.79 – 1.60)
1.03 (0.80 – 1.33)

1.70 (0.83 – 3.48)
1.53 (0.65 – 3.59)
0.90 (0.66 – 1.23)
1.28 (0.42 – 3.91)
0.97 (0.61 – 1.55)
1.25 (0.79 – 1.98)
1.09 (0.75 – 1.59)
1.04 (0.66 – 1.64)
1.07 (0.78 – 1.46)
1.07 (0.64 – 1.78)
1.06 (0.76 – 1.49)
1.05 (0.83 – 1.34)

1.62 (0.84 – 3.13)
1.71 (0.80 – 3.69)
0.81 (0.62 – 1.07)
1.00 (0.47 – 2.09)
0.92 (0.59 – 1.44)
1.15 (0.83 – 1.59)
1.05 (0.72 – 1.53)
1.16 (0.71 – 1.92)
1.06 (0.74 – 1.52)
1.41 (0.97 – 2.05)
1.18 (0.86 – 1.62)
1.08 (0.86 – 1.35)

1.79 (0.90 – 3.56)
1.27 (0.62 – 2.60)
0.95 (0.74 – 1.22)
1.18 (0.38 – 3.63)
0.96 (0.63 – 1.45)
1.26 (0.82 – 1.94)
1.06 (0.73 – 1.54)
0.89 (0.55 – 1.43)
0.98 (0.69 – 1.39)
1.27 (0.89 – 1.81)
1.26 (0.85 – 1.86)
1.06 (0.83 – 1.37)

1.87 (1.00 – 3.49) ╪
0.99 (0.48 – 2.02)
0.94 (0.74 – 1.19)
0.88 (0.27 – 2.81)
0.93 (0.61 – 1.41)
1.14 (0.78 – 1.67)
1.08 (0.74 – 1.57)
1.15 (0.75 – 1.76)
0.95 (0.68 – 1.33)
1.42 (0.99 – 2.05)
1.32 (0.95 – 1.84)
1.07 (0.84 – 1.38)

1.84 (1.00 – 3.37) ╪
1.26 (0.65 – 2.47)
0.85 (0.62 – 1.16)
1.00 (0.58 – 1.72)
0.95 (0.63 – 1.43)
1.46 (0.99 – 2.15)
1.12 (0.78 – 1.60)
1.43 (0.93 – 2.20)
0.94 (0.70 – 1.28)
1.12 (0.77 – 1.63)
1.20 (0.89 – 1.62)
1.08 (0.84 – 1.38)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Leeftijd ≥6 jaar, patiënten met comorbide COPD zijn niet geëxcludeerd.
Leeftijd ≥40 jaar.
÷ N=10519 (studiegebied: 6801, controlegebied: 3718) in jaar 2010; N=14935 (studiegebied: 8098, controlegebied: 6837) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
* p < 0.01
╪
p=0.01
b
c

Nivel

b÷

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

34

a

Tabel 9 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) tussen studiegebieden en controlegebieden bij patiënten met COPD
dikgedrukt)*

Aandoening
Pneumonie
Infecties lagere luchtwegen
Hooikoorts / Allergische rhinitis
Hoesten,
benauwdheid,
ademhaling
Longkanker

piepende

Hoge luchtweginfectie
Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
Gastro-enteritis
Coronaire hartziekten
Vertigosyndroom
Depressie
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

zonder comorbide astma (significante verschillen zijn

2010
1.90 (1.10 – 3.27)
1.86 (1.07 – 3.24)
0.55 (0.27 – 1.12)
1.19 (0.67 – 2.11)

2011
1.55 (0.90 – 2.66)
1.47 (0.87 – 2.46)
0.67 (0.36 – 1.22)
1.57 (1.00 – 2.46) ╪

2012
1.27 (0.78 – 2.06)
1.32 (0.86 – 2.04)
0.70 (0.38 – 1.26)
1.46 (0.97 – 2.21)

2013
1.85 (1.24 – 2.76)
1.77 (1.22 – 2.56)
0.58 (0.36 – 0.94)
1.52 (1.05 – 2.18)

2014
1.70 (1.03 – 2.79)
1.58 (1.01 – 2.47)
0.63 (0.39 – 1.01)
1.36 (0.84 – 2.19)

2015
1.70 (1.07 – 2.71)
1.61 (1.04 – 2.49)
0.75 (0.44 – 1.26)
1.60 (1.06 – 2.42)

2016
1.51 (0.99 – 2.28)
1.46 (0.99 – 2.16)
0.93 (0.52 – 1.65)
1.55 (0.97 – 2.49)

1.14 (0.64 – 2.02)
0.95 (0.57 – 1.56)
0.60 (0.12 – 3.04)
1.03 (0.44 – 2.36)
1.41 (0.66 – 3.00)
0.96 (0.42 – 2.20)
1.20 (0.49 – 2.95)
1.14 (0.83 – 1.56)
1.17 (0.64 – 2.11)
1.10 (0.64 – 1.87)
0.87 (0.65 – 1.17)

1.07 (0.69 – 1.66)
1.21 (0.84 – 1.75)
2.22 (0.37 – 13.3)
1.25 (0.59 – 2.64)
1.20 (0.70 – 2.07)
0.87 (0.44 – 1.70)
1.69 (0.89 – 3.21)
1.27 (0.95 – 1.69)
1.37 (0.74 – 2.56)
1.20 (0.75 – 1.91)
0.99 (0.73 – 1.33)

1.08 (0.70 – 1.65)
1.07 (0.76 – 1.50)
2.21 (0.67 – 7.26)
1.53 (0.78 – 3.01)
1.24 (0.73 – 2.09)
0.85 (0.44 – 1.61)
1.03 (0.51 – 2.06)
1.26 (0.98 – 1.63)
1.26 (0.74 – 2.15)
1.46 (0.99 – 2.14)
1.08 (0.81 – 1.45)

1.08 (0.69 – 1.70)
0.94 (0.66 – 1.34)
0.92 (0.35 – 2.41)
1.26 (0.68 – 2.34)
1.16 (0.75 – 1.82)
0.84 (0.45 – 1.55)
0.84 (0.46 – 1.51)
1.16 (0.90 – 1.50)
1.29 (0.82 – 2.03)
1.46 (1.01 – 2.10)
1.09 (0.80 – 1.47)

1.27 (0.85 – 1.91)
0.97 (0.74 – 1.28)
0.62 (0.15 – 2.50)
1.09 (0.55 – 2.17)
1.39 (0.85 – 2.24)
0.95 (0.53 – 1.70)
0.98 (0.53 – 1.81)
1.15 (0.91 – 1.46)
1.63 (1.03 – 2.60)
1.62 (1.11 – 2.35)
1.09 (0.82 – 1.46)

1.18 (0.78 – 1.78)
1.03 (0.72 – 1.46)
0.63 (0.13 – 3.09)
1.03 (0.49 – 2.20)
1.23 (0.64 – 2.37)
1.00 (0.55 – 1.81)
0.98 (0.53 – 1.81)
1.10 (0.88 – 1.37)
1.94 (1.07 – 3.52)
1.65 (1.14 – 2.39)
1.13 (0.85 – 1.50)

1.17 (0.76 – 1.82)
0.99 (0.69 – 1.41)
1.17 (0.56 – 2.45)
1.11 (0.56 – 2.20)
1.32 (0.77 – 2.26)
1.07 (0.58 – 2.00)
0.78 (0.39 – 1.55)
1.19 (0.95 – 1.48)
1.69 (0.91 – 3.15)
1.37 (0.89 – 2.11)
1.08 (0.80 – 1.46)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Leeftijd ≥40 jaar.
÷ N=4187 (studiegebied: 2783, controlegebied: 1404) in jaar 2010; N=4922 (studiegebied: 2738, controlegebied: 2184) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
* p < 0.01
╪
p=0.01
b

Nivel

b÷

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

35

a

Tabel 10 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) tussen studiegebieden en controlegebieden bij patiënten met COPD

Aandoening
Pneumonie
Infecties lagere luchtwegen
Hooikoorts / Allergische rhinitis
Hoesten,
benauwdheid,
ademhaling
Longkanker

piepende

Hoge luchtweginfectie
Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
Gastro-enteritis
Coronaire hartziekten
Vertigosyndroom
Depressie
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

(significante verschillen zijn dikgedrukt)*

2010
1.76 (1.01 – 3.1)
1.69 (0.99 – 2.90)
0.65 (0.32 - 1.35)
1.18 (0.65 – 2.14)

2011
1.58 (0.94 – 2.64)
1.48 (0.9 – 2.42)
0.70 (0.37 – 1.34)
1.55 (1.01 – 2.38)

2012
1.39 (0.87 – 2.23)
1.43 (0.93 – 2.19)
0.73 (0.43 – 1.24)
1.53 (1.03 – 2.28)

2013
1.81 (1.24 – 2.63)
1.72 (1.22 – 2.44)
0.80 (0.50 – 1.28)
1.50 (1.06 – 2.14)

2014
1.55 (0.98 – 2.44)
1.44 (0.96 – 2.15)
0.79 (0.48 – 1.30)
1.36 (0.85 – 2.17)

2015
1.56 (0.99 – 2.47)
1.52 (0.98 – 2.34)
0.89 (0.52 – 1.52)
1.62 (1.08 – 2.41)

2016
1.44 (0.94 – 2.22)
1.41 (0.95 – 2.11)
1.16 (0.67 – 2.00)
1.68 (1.07 – 2.65)

1.13 (0.63 – 2.03)
1.01 (0.59 – 1.72)
0.83 (0.21 – 3.23)
0.83 (0.42 – 1.64)
1.08 (0.55 – 2.13)
0.89 (0.38 – 2.10)
1.36 (0.69 – 2.67)
1.02 (0.75 – 1.40)
1.01 (0.61 – 1.68)
0.94 (0.56 – 1.61)
0.88 (0.66 – 1.18)

1.16 (0.77 – 1.76)
1.16 (0.80 – 1.70)
2.62 (0.44 – 15.6)
0.97 (0.52 – 1.83)
1.18 (0.69 – 2.01)
0.87 (0.47 – 1.62)
1.73 (0.94 – 3.16)
1.16 (0.87 – 1.56)
1.11 (0.66 – 1.88)
1.13 (0.74 – 1.71)
0.99 (0.74 – 1.33)

1.11 (0.75 – 1.65)
1.06 (0.76 – 1.46)
1.99 (0.70 – 5.61)
1.15 (0.66 – 2.02)
1.29 (0.80 – 2.09)
0.88 (0.49 – 1.58)
0.94 (0.50 – 1.76)
1.18 (0.91 – 1.53)
1.17 (0.73 – 1.88)
1.29 (0.93 – 1.80)
1.07 (0.81 – 1.41)

1.20 (0.79 – 1.82)
0.97 (0.67 – 1.39)
0.82 (0.33 – 2.03)
0.99 (0.59 – 1.67)
1.11 (0.73 – 1.68)
0.91 (0.52 – 1.58)
0.96 (0.54 – 1.70)
1.10 (0.84 – 1.45)
1.30 (0.84 – 2.01)
1.34 (0.97 – 1.85)
1.04 (0.78 – 1.39)

1.30 (0.91 – 1.88)
1.02 (0.77 – 1.36)
1.01 (0.31 – 3.28)
0.88 (0.52 – 1.49)
1.31 (0.85 – 2.00)
1.05 (0.62 – 1.78)
0.90 (0.51 – 1.57)
1.08 (0.83 – 1.41)
1.59 (1.03 – 2.45)
1.53 (1.10 – 2.12)
1.09 (0.82 – 1.43)

1.22 (0.84 – 1.76)
1.05 (0.74 – 1.47)
0.69 (0.18 – 2.58)
0.90 (0.51 – 1.61)
1.16 (0.65 – 2.04)
1.04 (0.63 – 1.71)
0.94 (0.53 – 1.66)
1.03 (0.79 – 1.33)
1.88 (1.14 – 3.10)
1.48 (1.07 – 2.05)
1.10 (0.83 – 1.44)

1.24 (0.82 – 1.88)
0.89 (0.63 – 1.26)
1.28 (0.69 – 2.38)
0.98 (0.57 – 1.68)
1.35 (0.84 – 2.16)
1.11 (0.65 – 1.87)
0.80 (0.42 – 1.53)
1.09 (0.87 – 1.37)
1.44 (0.88 – 2.36)
1.36 (0.95 – 1.94)
1.06 (0.80 – 1.40)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Leeftijd ≥40 jaar.
÷ N=4187 (studiegebied: 2783, controlegebied: 1404) in jaar 2010; N=4922 (studiegebied: 2738, controlegebied: 2184) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
* p < 0.01
╪
p=0.01
b

Nivel

b÷

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

36

a

Tabel 11 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) tussen studiegebieden en controlegebieden bij patiënten met ACOS

Aandoening
Pneumonie
Infecties lagere luchtwegen
Hooikoorts / Allergische rhinitis
Hoesten.
benauwdheid.
ademhaling
Longkanker
Hoge luchtweginfectie

piepende

Influenza
Colitis ulcerosa/Chronische enteritis
Vertigo/Duizeligheid
Eczeem
Gastro-enteritis
Coronaire hartziekten
Vertigosyndroom
Depressie
Hypertensie zonder orgaanbeschadiging
a

2011
1.73 (0.74 – 4.04)
1.55 (0.79 – 3.06)
0.80 (0.35 – 1.80)
1.61 (1.00 – 2.59) ╪

2012
1.90 (0.94 – 3.84)
1.80 (0.96 – 3.38)
0.83 (0.38 – 1.80)
1.74 (1.13 – 2.69)

2013
1.68 (0.96 – 2.93)
1.56 (0.94 – 2.58)
1.37 (0.68 – 2.75)
1.57 (0.94 – 2.64)

2014
1.24 (0.67 – 2.26)
1.12 (0.64 – 1.94)
1.12 (0.55 – 2.31)
1.27 (0.69 – 2.34)

2015
1.20 (0.58 – 2.47)
1.21 (0.61 – 2.38)
1.15 (0.58 – 2.26)
1.58 (0.97 – 2.55)

2016
1.20 (0.58 – 2.44)
1.18 (0.60 – 2.32)
1.47 (0.65 – 3.30)
1.96 (1.14 – 3.38)

1.00 (0.23 – 4.29)
1.29 (0.60 – 2.76)
o.a.c.
0.56 (0.16 – 1.91)
0.61 (0.26 – 1.43)
0.72 (0.23 – 2.27)
1.97 (0.63 – 6.10)
0.68 (0.37 – 1.22)
0.62 (0.22 – 1.73)
0.61 (0.29 – 1.28)
0.86 (0.59 – 1.26)

2.21 (0.57 – 8.52)
0.97 (0.57 – 1.65)
1.89 (0.18 – 19.5)
0.53 (0.15 – 1.82)
1.10 (0.32 – 3.75)
0.90 (0.41 – 2.01)
1.96 (0.51 – 7.48)
0.83 (0.49 – 1.40)
0.58 (0.24 – 1.41)
0.98 (0.49 – 1.94)
0.99 (0.67 – 1.45)

1.42 (0.42 – 4.85)
1.00 (0.58 – 1.72)
1.38 (0.12 – 15.7)
0.51 (0.17 – 1.58)
1.50 (0.56 – 4.05)
0.92 (0.44 – 1.91)
0.67 (0.23 – 1.96)
0.89 (0.56 – 1.42)
0.95 (0.41 – 2.20)
0.99 (0.59 – 1.64)
1.03 (0.70 – 1.54)

2.31 (0.75 - 7.05)
1.02 (0.59 – 1.76)
0.55 (0.14 – 2.17)
0.48 (0.17 – 1.38)
0.96 (0.38 – 2.41)
1.08 (0.53 – 2.19)
1.33 (0.44 – 3.97)
0.91 (0.57 – 1.46)
1.23 (0.54 – 2.79)
1.07 (0.62 – 1.86)
0.93 (0.62 – 1.38)

1.49 (0.54 – 4.10)
1.10 (0.68 – 1.78)
1.60 (0.28 – 8.99)
0.48 (0.170 – 1.37)
1.07 (0.50 – 2.29)
1.27 (0.67 – 2.41)
0.72 (0.26 – 1.96)
0.85 (0.52 – 1.39)
1.40 (0.65 – 3.04)
1.32 (0.76 - 2.31)
1.09 (0.73 – 1.62)

1.36 (0.51 – 3.66)
1.02 (0.61 – 1.72)
0.49 (0.10 – 2.96)
0.60 (0.21 – 1.73)
0.96 (0.50 – 1.85)
1.15 (0.65 – 2.03)
0.93 (0.36 – 2.42)
0.82 (0.54 – 1.25)
1.61 (0.71 – 3.66)
1.13 (0.70 – 1.83)
1.04 (0.71 – 1.53)

1.75 (0.67 – 4.57)
0.63 (0.37 – 1.07)
1.65 (0.48 – 5.64)
0.61 (0.22 – 1.70)
1.57 (0.81 – 3.04)
1.14 (0.65 – 2.00)
0.85 (0.27 – 2.67)
0.82 (0.55 – 1.23)
1.01 (0.45 – 2.25)
1.45 (0.86 – 2.44)
1.04 (0.75 – 1.43)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel.
Astma en COPD overlapssyndroom, leeftijd ≥40 jaar.
÷ N=1234 (studiegebied: 788, controlegebied: 446) in jaar 2010; N=1754 (studiegebied: 981, controlegebied: 773) in jaar 2016.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval; o.a.c. onvoldoende aantal cases.
* p < 0.01
p=0.01

Nivel

(significante verschillen zijn dikgedrukt)*

2010
1.31 (0.51 – 3.36)
1.17 (0.51 – 2.68)
0.83 (0.35 – 1.95)
1.14 (0.51 – 2.56)

b

╪

b÷

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

37

a

Tabel 12 Verschillen (OR. 99% BI) per jaar (periode 2010 – 2016) in medicatievoorschriften tussen studiegebied en
controlegebieden (significante verschillen zijn dikgedrukt)*

Uitkomst

2014

Specifieke Antibiotica
(Amoxicilline, Doxycycline)
Totale steekproef
b
Kinderen
c
Ouderen
d
Astmapatiënten zonder comorbide COPD
d
Astmapatiënten met comorbide COPD
e
COPD-patiënten zonder comorbide astma
e
COPD-patiënten met comorbide astma
e
ACOS-patiënten
╪
Alle antibiotica
Totale steekproef
b
Kinderen
c
Ouderen
Astmapatiënten zonder comorbide COPD
Astmapatiënten met comorbide COPD
COPD-patiënten zonder comorbide astma
COPD-patiënten met comorbide astma
e
ACOS-patiënten
a

2015

2016

0.92 (0.75 – 1.13)
1.03 (0.77 – 1.37)
0.98 (0.8 – 1.20)
0.88 (0.67 – 1.14)
0.95 (0.75 – 1.22)
1.14 (0.91 – 1.42)
1.15 (0.93 – 1.42)
1.23 (0.85 – 1.78)

0.86 (0.68 – 1.08)
0.93 (0.69 – 1.25)
0.95 (0.77 – 1.17)
0.84 (0.62 – 1.12)
0.87 (0.65 – 1.15)
1.08 (0.83 – 1.41)
1.05 (0.80 – 1.37)
0.93 (0.62 – 1.38)

0.96 (0.75 – 1.24)
0.97 (0.71 – 1.34)
1.02 (0.81 – 1.29)
0.82 (0.60 – 1.13)
0.87 (0.64 – 1.18)
1.22 (0.92 – 1.60)
1.14 (0.86 – 1.50)
0.94 (0.59 – 1.50)

0.94 (0.82 – 1.08)
0.99 (0.78 – 1.27)
0.94 (0.81 – 1.09)
0.91 (0.74 – 1.12)
0.96 (0.79 – 1.17)
1.00 (0.83 – 1.21)
1.03 (0.86 – 1.23)
1.12 (0.78 – 1.62)

0.89 (0.77 – 1.03)
0.90 (0.69 – 1.18)
0.88 (0.77 – 1.02)
0.88 (0.70 – 1.11)
0.90 (0.72 – 1.14)
0.94 (0.76 – 1.16)
0.95 (0.78 – 1.16)
0.95 (0.64 – 1.40)

0.98 (0.79 – 1.21)
1.06 (0.81 – 1.37)
0.99 (0.79 – 1.23)
0.88 (0.70 – 1.10)
0.93 (0.72 – 1.19)
1.01 (0.76 – 1.36)
1.02 (0.75 – 1.38)
0.96 (0.57 – 1.63)

Gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, jaardeel
Patiënten met leeftijd 0-14 jaar.
Patiënten met leeftijd ≥65 jaar.
d
Leeftijd ≥6 jaar.
e
Leeftijd ≥40 jaar.
Afkorting: OR, Odds ratio; BI, Betrouwbaarheidsinterval.
** p < 0.01
*p=0.0
b
c

╪

ATC hoofdgroep "J" (Anti-infectiemiddelen voor systemisch gebruik)

PM In totaal kreeg 81% van de patiënten met de diagnose pneumonie antibiotica
voorgeschreven (2015 en 2016) en 83% in 2014.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

38

Figuur 2 Aantal contacten voor pneumonie in en buiten het winterseizoen voor de jaren 2014-2016 (4365 unieke
patiënten met pneumonie) in het studiegebied. n=3176 (56%) in winter-/griepmaanden en 2460 (44%) in de overige 7
maanden

Figuur 3 Aantal contacten voor de symptomen ‘hoesten’, ‘benauwd’ en ‘piepende ademhaling’ in en buiten het
winterseizoen voor de jaren 2014-16 bij 16.946 unieke patiënten met die symptomen in het studiegebied. n=13091
(51%) in wintermaanden, en 12565 (49%) in overige 7 maanden

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

39

Figuur 4 Aantal contacten voor pneumonie tussen winter en overige periode 2014-2016 binnen buffer geiten 500m
(n=85 unieke pneumonie patiënten met 109 contacten voor pneumonie/ n=1369 unieke omwonenden): 60 contacten
(55%) in wintermaanden en 49 (45%) in overige 7 maanden

Figuur 5 Aantal contacten voor pneumonie tussen winter en overige periode 2014-2016 buiten buffer geiten 500m
(n=3338 unieke pneumonie patiënten met 4343 contacten/ N=87903 unieke omwonenden) 2476 (57%) in
wintermaanden en 1867 in de overige 7 maanden (43%)

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

40

Figuur 6 Associaties voor volwassenen tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m
(A), 1000 m (B), 1500 m (C), en 2000 m (D) van het woonadres en longontsteking in 2014-2016 (OR (95% BI)). Metaanalyse van resultaten uit logistische regressie van 23 individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd
(lineair) en geslacht)

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

41

Tabel 13 Associaties voor kinderen tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014-2016
(OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

500 m
Aanwezigheid geitenhouderij binnen straal rondom de woning

1000 m

1500 m

2000 m

n=16.673

1.59%

9.73%

21.15%

34.80%

Single-level

1.61 (0.85-2.78).

1.29 (0.97-1.67).

1.27 (1.03-1.55)*

1.15 (0.96-1.37).

Multilevel

1.06 (0.58-1.95)

0.94 (0.69-1.29)

1.07 (0.84-1.37)

0.88 (0.70-1.10)

Meta-analysis

1.56 (0.67-3.63)

1.19 (0.83-1.70)

1.27 (0.90-1.79)

0.94 (0.71-1.23)

.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages patiënten met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶ Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht).

Tabel 14 Associaties voor kinderen die niet geboren zijn tijdens de studieperiode tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het
woonadres en longontsteking in 2014-2016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

500 m

1000 m

1500 m

2000 m

Aanwezigheid geitenhouderij binnen straal rondom de woning
n=14.987

1.65%

9.83%

21.37%

34.90%

Single-level

1.58 (0.80-2.80).

1.23 (0.91-1.63)

1.29 (1.04-1.59)*

1.15 (0.94-1.38)

Multilevel

1.07 (0.56-2.03)

0.93 (0.67-1.30)

1.13 (0.87-1.47)

0.91 (0.71-1.15)

Meta-analysis

2.14 (0.57-8.03)

1.26 (0.83-1.93)

1.34 (0.94-1.91).

0.99 (0.73-1.33)

.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages patiënten met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶ Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

42

Tabel 15 Associaties voor kinderen tussen de aanwezigheid van een pluimveehouderij binnen een straal van 500, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014-2016
(OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse en gecorrigeerd voor de aanwezigheid van geitenbedrijven binnen dezelfde straal

500 m

1000 m

1500 m

2000 m

10.53%

47.86%

80.47%

93.55%

Logistische regressie ‡

0.93 (0.68-1.23)

1.09 (0.91-1.30)

0.86 (0.70-1.07)

1.09 (0.76-1.62)

Multi-level§

0.92 (0.67-1.24)

0.98 (0.80-1.20)

0.78 (0.62-0.99)*

0.86 (0.57-1.30)

Meta-analyse ¶

1.10 (0.79-1.52)

0.94 (0.76-1.17)

0.69 (0.54-0.89)**

0.74 (0.49-1.12)

9.88%

43.63%

74.27%

92.07%

Logistische regressie ‡

0.92 (0.67-1.24)

1.17 (0.98-1.40).

1.03 (0.85-1.26)

1.17 (0.84-1.70)

Multi-level§

0.88 (0.64-1.20)

0.98 (0.80-1.20)

0.77 (0.62-0.96)*

0.84 (0.56-1.24)

Meta-analyse ¶

1.16 (0.82-1.63)

0.92 (0.74-1.14)

0.67 (0.53-0.86)**

0.72 (0.48-1.08).

7.72%

37.47%

62.26%

85.14%

Logistische regressie ‡

1.02 (0.73-1.41)

1.20 (1.00-1.44)*

1.18 (0.98-1.42).

1.26 (0.98-1.66).

Multi-level§

0.91 (0.64-1.29)

1.00 (0.81-1.24)

0.99 (0.80-1.22)

1.11 (0.82-1.50)

Meta-analyse ¶

1.39 (0.87-2.22)

0.96 (0.77-1.21)

0.92 (0.73-1.15)

0.75 (0.44-1.28)

2.64%

12.54%

34.35%

54.63%

Logistische regressie ‡

0.59 (0.28-1.09).

0.91 (0.69-1.18)

0.83 (0.69-1.00)

1.01 (0.85-1.21)

Multi-level§

0.69 (0.35-1.36)

0.84 (0.64-1.12)

0.66 (0.54-0.82)***

0.78 (0.63-0.97)*

Meta-analyse ¶

1.65 (0.79-3.45)

0.96 (0.70-1.31)

0.67 (0.54-0.85)***

0.76 (0.59-0.96)*

0.49%

5.28%

13.36%

22.77%

1.06 (0.26-2.87)

0.82 (0.52-1.22)

0.63 (0.47-0.85)**

0.56 (0.44-0.71)***

Multi-level§

1.41 (0.43-4.60)

1.25 (0.79-1.96)

1.06 (0.75-1.49)

0.87 (0.63-1.20)

Meta-analyse ¶

3.34 (0.93-12.05)

1.41 (0.85-2.34)

1.23 (0.72-2.10)

1.23 (0.65-2.32)

Pluimveebedrijf
n=16.673

Kippen bedrijf
n=16.673

met leghennen of ouderdieren
n=16.673

met vleeskuikens
n=16.673

Overig pluimvee
n=16.673
Logistische regressie ‡

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

43

.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages kinderen met pluimveehouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair),geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal.
§Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht, geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde
straal).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

44

Tabel 16 Associaties voor volwassenen tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014,
2015 of 2016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

2014

2015

2016

69.335

70.691

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 500 m rondom de woning
n

66.130

Volwassenen†
Logistische regressie ‡

1.55%

1.52%

1.53%

1.71 (1.17-2.40)**

1.64 (1.16-2.24)**

1.59 (1.11-2.20)**

Multi-level§

1.31 (0.90-1.90)

1.35 (0.96-1.90).

1.30 (0.91-1.85)

Meta-analyse ¶

2.04 (1.00-4.16).

1.54 (1.09-2.17)*

1.39 (0.97-2.01).

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

8.67%

8.49%

8.57%

1.55 (1.29-1.84)***

1.35 (1.14-1.59)***

1.29 (1.08-1.53)**

Multi-level§

1.19 (0.97-1.46).

1.10 (0.91-1.33)

1.03 (0.84-1.26)

Meta-analyse ¶

1.38 (0.99-1.90).

1.19 (0.98-1.45).

1.17 (0.88-1.56)

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

19.48%

19.03%

19.13%

1.36 (1.19-1.56)***

1.25 (1.10-1.41)***

1.26 (1.11-1.43)***

Multi-level§

1.10 (0.94-1.30)

1.08 (0.93-1.25)

1.11 (0.95-1.30)

Meta-analyse ¶

1.11 (0.94-1.31)

1.09 (0.91-1.30)

1.15 (0.98-1.35).

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

33.51%

32.84%

32.92%

1.31 (1.16-1.47)***

1.17 (1.05-1.30)**

1.17 (1.04-1.30)**

Multi-level§

1.14 (0.99-1.32).

1.06 (0.93-1.20)

1.08 (0.95-1.24)

Meta-analyse ¶

1.08 (0.90-1.31)

1.05 (0.92-1.20)

1.10 (0.96-1.27)

.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages patiënten met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶ Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

45

Tabel 17 Associaties voor kinderen tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014, 2015
of 2016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

2014

2015

2016

16.377
1.65%

16.442
1.58%

16.101
1.62%

Logistische regressie ‡

1.59 (0.56-3.51)

1.99 (0.84-3.98).

1.14 (0.35-2.72)

Multi-level§

0.94 (0.37-2.37)

1.22 (0.55-2.70)

0.81 (0.29-2.25)

Meta-analyse ¶
1.21 (0.46-3.16)
Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1000 m rondom de woning

1.87 (0.65-5.40)

3.73 (0.49-28.51)

10.09%

9.65%

9.84%

Logistische regressie ‡

1.44 (0.95-2.09).

1.34 (0.90-1.92).

1.13 (0.74-1.66)

Multi-level§

1.03 (0.66-1.61)

0.95 (0.61-1.47)

0.89 (0.56-1.40)

Meta-analyse ¶
1.40 (0.84-2.33)
Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1500 m rondom de woning
Kinderen†
21.76%
Logistische regressie ‡
1.26 (0.92-1.70).
Multi-level§
1.02 (0.70-1.47)
Meta-analyse ¶
1.17 (0.78-1.75)
Aanwezigheid geitenhouderij binnen 2000 m rondom de woning
Kinderen†
35.46%

2.16 (0.94-4.95).

1.62 (0.84-3.12)

21.06%
1.25 (0.93-1.66).
1.01 (0.72-1.43)
1.43 (0.93-2.20).

21.25%
1.21 (0.89-1.61)
1.08 (0.77-1.53)
1.32 (0.87-1.99)

34.68%

34.85%

Logistische regressie ‡

1.11 (0.84-1.46)

1.17 (0.90-1.50)

1.05 (0.81-1.36)

Multi-level§

0.82 (0.58-1.15)

0.85 (0.62-1.17)

0.83 (0.61-1.14)

Meta-analyse ¶
.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001

0.83 (0.58-1.19)

0.89 (0.61-1.32)

0.86 (0.60-1.25)

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 500 m rondom de woning
n
Kinderen†

Kinderen†

†Percentages patiënten met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

46

Tabel 18 Associaties voor kinderen die niet geboren zijn tijdens de studieperiode tussen de aanwezigheid van een geitenhouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m, en 2000 m van het
woonadres en longontsteking in 2014, 2015 of 2016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 500 m rondom de woning
n

2014

2015

2016

14.925

15.073

14.611

Kinderen niet geboren in studieperiode†
Logistische regressie ‡

1.74%

1.63%

1.68%

1.02 (0.25-2.71)

1.90 (0.74-3.98).

0.96 (0.23-2.56)

Multi-level§

0.69 (0.21-2.22)

1.24 (0.53-2.90)

0.75 (0.23-2.42)

Meta-analyse ¶

0.82 (0.25-2.74)

2.81 (0.41-19.48)

4.49 (0.26-77.81)

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1000 m rondom de woning
Kinderen niet geboren in studieperiode†
Logistische regressie ‡

10.22%

9.83%

9.93%

1.30 (0.82-1.99)

1.16 (0.74-1.75)

0.97 (0.59-1.51)

Multi-level§

1.06 (0.64-1.77)

0.86 (0.53-1.41)

0.81 (0.48-1.36)

Meta-analyse ¶

1.53 (0.84-2.76)

1.93 (0.69-5.44)

1.94 (0.85-4.45).

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 1500 m rondom de woning
Kinderen niet geboren in studieperiode†
Logistische regressie ‡

22.02%

21.40%

21.47%

1.07 (0.75-1.51)

1.12 (0.80-1.53)

1.20 (0.86-1.65)

Multi-level§

0.95 (0.63-1.45)

0.95 (0.65-1.40)

1.14 (0.78-1.66)

Meta-analyse ¶

1.25 (0.78-1.99)

1.49 (0.90-2.47).

1.44 (0.95-2.17).

Aanwezigheid geitenhouderij binnen 2000 m rondom de woning
Kinderen niet geboren in studieperiode†
Logistische regressie ‡

35.71%

34.93%

34.91%

1.00 (0.73-1.36)

1.10 (0.83-1.45)

1.05 (0.79-1.40)

Multi-level§

0.84 (0.58-1.23)

0.83 (0.59-1.18)

0.90 (0.64-1.26)

0.96 (0.61-1.51)
.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages patiënten met geitenhouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.

1.00 (0.64-1.56)

1.00 (0.69-1.46)

Meta-analyse ¶

‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht.
§ Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht, en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶ Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (gecorrigeerd voor leeftijd (lineair) en geslacht).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

47

Tabel 19 Associaties voor volwassenen tussen de aanwezigheid van een pluimveehouderij binnen een straal van 500 m, 1000 m, 1500 m en 2000 m van het woonadres en longontsteking in 2014,
2015 of 2016 (OR (95% BI)), geanalyseerd met logistische regressie, multilevel logistische regressie en meta-analyse en gecorrigeerd voor de aanwezigheid van geitenbedrijven binnen dezelfde
straal

Totaal volwassenen (n)

2014

2015

2016

66.130

69.335

70.691

Aanwezigheid pluimveehouderij binnen 500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

10.99%

10.85%

10.85%

1.05 (0.86-1.27)

0.97 (0.81-1.16)

0.93 (0.77-1.12)

Multi-level§

1.02 (0.83-1.25)

0.98 (0.81-1.17)

0.97 (0.80-1.17)

Meta-analyse ¶

1.12 (0.91-1.38)

1.13 (0.90-1.42)

1.02 (0.84-1.24)

Aanwezigheid pluimveehouderij binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

46.76%

46.89%

47.02%

0.99 (0.88-1.12)

0.93 (0.83-1.03)

0.98 (0.88-1.09)

Multi-level§

0.93 (0.81-1.07)

0.90 (0.80-1.02).

0.99 (0.87-1.12)

Meta-analyse ¶

0.97 (0.81-1.16)

0.91 (0.80-1.03).

1.01 (0.86-1.18)

Aanwezigheid pluimveehouderij binnen 1500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

79.31%

79.81%

79.84%

1.06 (0.92-1.24)

0.90 (0.80-1.03).

0.93 (0.82-1.06)

Multi-level§

1.09 (0.92-1.29)

0.91 (0.79-1.05)

0.98 (0.84-1.14)

Meta-analyse ¶

1.08 (0.90-1.29)

0.87 (0.74-1.01).

0.86 (0.67-1.11)

Aanwezigheid pluimveehouderij binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

92.02%

92.24%

92.29%

1.19 (0.94-1.52)

0.93 (0.77-1.13)

0.87 (0.72-1.06)

Multi-level§

1.17 (0.90-1.53)

0.87 (0.70-1.09)

0.80 (0.64-1.00).

Meta-analyse ¶

1.06 (0.74-1.50)

0.78 (0.61-1.00)*

0.63 (0.44-0.90)*

10.27%

10.14%

10.17%

1.08 (0.89-1.30)

1.03 (0.86-1.22)

0.96 (0.80-1.16)

Aanwezigheid kippenhouderij binnen 500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

48

Multi-level§

1.00 (0.82-1.23)

0.99 (0.82-1.19)

0.98 (0.81-1.19)

Meta-analyse ¶

1.12 (0.90-1.38)

1.14 (0.90-1.44)

1.03 (0.85-1.26)

Aanwezigheid kippenhouderij binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

43.07%

43.32%

43.46%

1.05 (0.93-1.18)

0.98 (0.88-1.08)

1.00 (0.90-1.12)

Multi-level§

0.94 (0.82-1.08)

0.91 (0.81-1.03).

0.98 (0.87-1.11)

Meta-analyse ¶

0.97 (0.79-1.19)

0.90 (0.79-1.02).

0.99 (0.85-1.16)

Aanwezigheid kippenhouderij binnen 1500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

73.82%

74.50%

74.56%

1.19 (1.04-1.37)*

1.03 (0.91-1.16)

1.02 (0.91-1.16)

Multi-level§

1.12 (0.96-1.31)

0.96 (0.84-1.10)

1.00 (0.87-1.15)

Meta-analyse ¶

1.08 (0.91-1.28)

0.89 (0.76-1.03).

0.90 (0.72-1.14)

Aanwezigheid kippenhouderij binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

90.41%

90.69%

90.74%

1.38 (1.11-1.75)**

1.06 (0.89-1.28)

0.93 (0.78-1.11)

Multi-level§

1.30 (1.00-1.69)*

0.95 (0.76-1.18)

0.84 (0.68-1.04).

Meta-analyse ¶

1.11 (0.78-1.58)

0.74 (0.51-1.06).

0.66 (0.46-0.95)*

Aanwezigheid pluimveehouderij met leghennen of ouderdieren binnen 500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

8.27%

8.13%

8.16%

1.00 (0.79-1.23)

0.98 (0.80-1.19)

1.01 (0.82-1.23)

Multi-level§

0.89 (0.71-1.12)

0.93 (0.75-1.15)

1.01 (0.82-1.25)

Meta-analyse ¶

1.00 (0.78-1.27)

1.14 (0.84-1.53)

1.10 (0.88-1.38)

Aanwezigheid pluimveehouderij met leghennen of ouderdieren binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

37.24%

36.86%

36.97%

1.00 (0.89-1.13)

0.98 (0.88-1.09)

1.03 (0.92-1.15)

Multi-level§

0.87 (0.75-1.01).

0.92 (0.81-1.05)

1.01 (0.89-1.15)

Meta-analyse ¶

0.92 (0.75-1.13)

0.94 (0.81-1.10)

1.05 (0.88-1.24)

Aanwezigheid pluimveehouderij met leghennen of ouderdieren binnen 1500 m rondom de woning

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

49

Volwassenen†
Logistische regressie ‡

62.13%

62.32%

62.40%

1.07 (0.95-1.21)

0.99 (0.89-1.10)

0.95 (0.85-1.06)

Multi-level§

1.03 (0.89-1.19)

1.01 (0.89-1.14)

0.96 (0.84-1.09)

Meta-analyse ¶

1.00 (0.85-1.17)

0.95 (0.83-1.09)

0.94 (0.81-1.08)

Aanwezigheid pluimveehouderij met leghennen of ouderdieren binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

83.25%

83.71%

83.79%

1.09 (0.93-1.28)

0.93 (0.82-1.07)

0.82 (0.72-0.95)**

Multi-level§

1.12 (0.93-1.35)

0.98 (0.83-1.15)

0.84 (0.71-0.98)*

Meta-analyse ¶

1.04 (0.84-1.29)

0.81 (0.64-1.04).

0.71 (0.54-0.91)**

Aanwezigheid pluimveehouderij met vleeskuikens binnen 500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

2.50%

2.52%

2.53%

1.43 (1.01-1.95)*

1.28 (0.93-1.72).

0.78 (0.52-1.14)

Multi-level§

1.48 (1.06-2.06)*

1.30 (0.95-1.77).

0.83 (0.56-1.23)

Meta-analyse ¶

1.94 (1.37-2.75)***

1.53 (1.11-2.11)**

1.04 (0.69-1.57)

Aanwezigheid pluimveehouderij met vleeskuikens binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

11.72%

12.28%

12.34%

1.23 (1.04-1.45)*

0.99 (0.84-1.15)

1.07 (0.91-1.25)

Multi-level§

1.18 (0.99-1.40).

0.92 (0.78-1.08)

1.04 (0.89-1.23)

Meta-analyse ¶

1.25 (1.03-1.50)*

0.97 (0.81-1.15)

1.07 (0.89-1.27)

Aanwezigheid pluimveehouderij met vleeskuikens binnen 1500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

32.18%

33.88%

34.04%

1.21 (1.07-1.36)**

1.06 (0.95-1.18)

1.08 (0.96-1.20)

Multi-level§

1.08 (0.94-1.24)

0.88 (0.78-1.00).

0.99 (0.87-1.12)

Meta-analyse ¶

1.07 (0.91-1.26)

0.87 (0.77-1.00)*

0.96 (0.79-1.17)

Aanwezigheid pluimveehouderij met vleeskuikens binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

51.58%

52.88%

53.11%

1.23 (1.10-1.39)***

1.11 (1.00-1.23)*

1.08 (0.97-1.20).

Multi-level§

1.10 (0.95-1.26)

0.91 (0.80-1.03).

0.96 (0.85-1.09)

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

50

Meta-analyse ¶

1.10 (0.94-1.28)

0.90 (0.78-1.04)

0.93 (0.80-1.08)

Aanwezigheid pluimveehouderij met overig pluimvee binnen 500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

0.66%

0.64%

0.62%

0.84 (0.33-1.72)

0.76 (0.32-1.50)

0.49 (0.15-1.14)

Multi-level§

0.94 (0.42-2.12)

0.88 (0.41-1.87)

0.58 (0.22-1.57)

Meta-analyse ¶

4.36 (1.86-10.20)***

1.30 (0.60-2.79)

1.48 (0.43-5.11)

Aanwezigheid pluimveehouderij met overig pluimvee binnen 1000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

5.18%

5.27%

5.23%

1.02 (0.76-1.33)

0.75 (0.56-0.98)*

0.85 (0.64-1.11)

Multi-level§

1.10 (0.82-1.47)

0.81 (0.61-1.09)

1.01 (0.76-1.34)

Meta-analyse ¶

1.38 (0.98-1.95).

0.89 (0.66-1.20)

1.20 (0.89-1.62)

Aanwezigheid pluimveehouderij met overig pluimvee binnen 1500 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

13.85%

14.46%

14.39%

0.83 (0.69-1.00)*

0.78 (0.66-0.92)**

0.70 (0.59-0.83)***

Multi-level§

0.97 (0.79-1.20)

0.89 (0.74-1.07)

0.85 (0.70-1.03).

Meta-analyse ¶

1.00 (0.78-1.30)

0.86 (0.70-1.06)

0.87 (0.70-1.10)

Aanwezigheid pluimveehouderij met overig pluimvee binnen 2000 m rondom de woning
Volwassenen†
Logistische regressie ‡

23.01%

24.19%

23.90%

0.87 (0.76-1.01).

0.87 (0.77-0.98)*

0.77 (0.68-0.88)***

Multi-level§

1.11 (0.92-1.35)

1.07 (0.91-1.27)

0.98 (0.82-1.16)

Meta-analyse ¶

1.13 (0.89-1.42)

1.10 (0.92-1.32)

1.03 (0.75-1.40)

.p<0.15, *p<0.05, **p<0.01, ***p<0.001
†Percentages patiënten met pluimveehouderij(en) binnen de aangegeven straal rondom de woning.
‡Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair),geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal.
§Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht, geitenhouderij(en) binnen dezelfde straal en met huisartsenpraktijk als random intercept.
¶Meta-analyse van resultaten uit logistische regressie van individuele huisartsenpraktijken (Gecorrigeerd voor leeftijd (lineair), geslacht en geitenhouderij(en) binnen dezelfde
straal).

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

51

Nivel

Kennissynthese | Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III

52