Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 441

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE EN DE
STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 juni 2023
In mijn brief van 14 april jl. (Kamerstuk 29 023, nr. 417) heb ik u geïnformeerd over de gasleveringszekerheid. Daarin heb ik een eerste vooruitblik
naar aankomende winter gegeven en toegezegd om u in juni een
geactualiseerd beeld te geven. Met deze brief geef ik invulling aan deze
toezegging.
In deze brief schets ik op basis van de meest recente adviezen een
vooruitblik van de gasleveringszekerheid. Daarna deel ik de voortgang van
de maatregelen die zijn genomen op het gebied van vraagreductie, aan de
aanbodszijde en overige gasmarktmaatregelen (BH-G en gasopslagen).
Tot slot, geef ik een update over de ontwikkelingen van de Europese
verordeningen die de Europese gasmarkt en daarmee onze leveringszekerheid borgen.
U wordt per separate brieven geïnformeerd over 1) het ontwerpvaststellingsbesluit voor het Groningenveld in gasjaar 2023–2024
(Kamerstuk 33 529, nr. 1152, en 2) een langetermijnvisie op de inzet van
gasopslagen (2024–2030) (Kamerstuk 29 023, nr. 442).
Vooruitblik gasleveringszekerheid
Inmiddels hebben verschillende adviseurs en experts nieuwe vooruitzichten op de gasmarkt en gasleveringszekerheid gedeeld. Op basis
daarvan ziet het vooruitzicht op aankomende winter er overwegend
positief uit. In verschillende scenario’s komen we met goed gevulde
gasopslagen de winter uit, zowel met als zonder Russisch pijpleidinggas.
Dit is mede te danken aan de gereduceerde gasvraag en het vergroten van
de Europese LNG-importcapaciteit. De situatie in Europa is desondanks
nog niet stabiel. Er blijft op Europees niveau een minimale afhankelijkheid
van Russisch gas, met name in enkele Oost-Europese landen. De situatie
in Europa is mede bepalend voor de situatie in Nederland. Nederland blijft
zich daarom inzetten om deze afhankelijkheid ook op Europees niveau zo

kst-29023-441
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

1

snel mogelijk af te bouwen, door nog meer in te zetten op het verminderen van de gasvraag en tegelijkertijd het vergroten van LNG-capaciteit
en -aanbod alsmede het maximaal mogelijk benutten van de interconnectie.
Het risico op een gastekort (verschil tussen vraag en aanbod van gas) is
nog niet geheel geweken. Uit de nieuwste scenario-analyse van Gasunie
Transport Services (GTS) blijkt dat met name bij een koude winter
maatregelen nodig zijn om de gasopslagen na komende winter weer te
kunnen vullen voor de winter daarna.
Europese vooruitblik
Het verbeterde vooruitzicht op de gasmarkt voor aankomende winter
– mede door de goed gevulde gasopslagen – geeft geen garantie dat
nieuwe schommelingen op de gasmarkt niet zullen optreden1. Het
gasaanbod in 2023 blijft krap en zou bij een koudere winter of juist een
hetere zomer krapper kunnen worden. Onder meer het Internationaal
Energieagentschap (hierna: IEA) en het European Network of Transmission System Operators (hierna: ENTSOG) verwachten dat we bij een
winter met gemiddelde temperaturen met redelijk goed gevulde gasopslagen het vulseizoen 2024 ingaan, tenzij de aanvoer van Russisch gas in
zijn volledigheid wegvalt. Er zijn dus volgens de experts nog steeds
scenario’s mogelijk waarbij in de komende twee winters een tekort zou
kunnen ontstaan. Zowel het IEA als ENTSOG wijzen erop dat het daarom
van belang blijft voor de Europese lidstaten om in ieder geval de vraag
verder te reduceren. ENTSOG adviseert daarnaast om in de winter de
bergingen zo lang mogelijk gevuld te houden en LNG-capaciteit en
-aanvoer te vergroten teneinde beter bestand te zijn tegen koude winters
en het volledig wegvallen van aanvoer van Russisch gas. Op al deze
maatregelen wordt in Nederland reeds ingezet.2
Nederlandse vooruitblik
GTS heeft op 31 januari jl. de raming voor het gasjaar 2023/2024 uitgebracht, die op dezelfde dag aan uw Kamer is gezonden3. Hierin concludeert GTS dat er door de geopolitieke situatie nog steeds krapte is op de
gasmarkt, er in de winter van 2023/2024 onzekerheid is over de ontwikkeling van de gasvraag en er mogelijk onvoldoende geïmporteerd
(hoogcalorisch) gas beschikbaar is om in de totale gasvraag te voorzien.
In 2022 heeft GTS een scenarioanalyse gemaakt «Een jaar zonder
Russisch gas»4. Zoals is toegelicht in de Kamerbrief van 14 april jl. heeft
GTS op mijn verzoek een actualisatie uitgevoerd. Deze nieuwe scenarioanalyse van GTS van 26 mei jl. (zie bijlage) bevat een aantal actualisaties
ten opzichte van de raming van 31 januari jl. voor het gasjaar 2023/2024
(die de raming van 31 januari bevestigen) en een aantal aanbevelingen op
gebied van gasleveringszekerheid5.
GTS stelt voorop dat de Nederlandse seizoensopslagen – door mild weer
en lage vraag – relatief weinig zijn ingezet gedurende de winter
2022–2023. De opslagen waren daarom, aan het begin van het vulseizoen,

1

IEA Gasmarkt Analyse Q2, 2023.
Zie onder meer de Summer Supply Outlook van 4 april jl. ENTSOG Summer Outlook and
Reviews, 2023.
3
Kamerstuk 33 529, nr. 1115.
4
Bijlage bij Kamerstuk 29 023, nr. 342.
5
GTS heeft deze brief tevens gepubliceerd op haar website: www.gasunietransportservices.nl/
nieuws/update-leveringszekerheid-in-het-huidige-en-volgende-gasjaar.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

2

al goed gevuld. Met deze uitgangspositie lijkt het volgens GTS mogelijk
om in dit vulseizoen het vuldoel van 90% van het totale werkvolume van
de seizoensopslagen te halen zonder additionele maatregelen6.
GTS heeft daarnaast gekeken naar het komende gasjaar 2023/2024 en
daarbij ook de gevolgen van een sluiting van het Groningenveld per
1 oktober 2023 in haar analyses meegenomen.
Wat betreft de analyse of er voldoende volume zal zijn, blijkt uit de
analyse van GTS dat het in een winter met een gemiddeld temperatuurverloop mogelijk zou moeten zijn om ook volgend jaar de gasopslagen op
1 oktober 2024 tot 90% te vullen. Bij een koud temperatuurverloop eindigt
de winter volgens GTS echter met een lage vulgraad in de gasopslagen.
Er zijn dan aanvullende maatregelen (zoals vraagreductie of extra aanbod)
nodig om de gasopslagen weer tot 90% te kunnen vullen. GTS merkt
hierbij op dat een eventueel volumetekort in de tijd voorzienbaar is, zodat
er tijdig maatregelen getroffen kunnen worden als dat nodig is.
GTS heeft daarnaast gekeken naar de benodigde capaciteit. Dat is de
hoeveelheid gas die beschikbaar moet zijn om momenten van piekvraag
of uitval van gasaanbod (bijvoorbeeld een gasopslag of LNG-terminal) op
te vangen. Hier is ook van belang hoe snel deze hoeveelheid gas op het
gastransportnet gezet kan worden. Nederland moet op basis van de
infrastructuurnorm uit de Europese Verordening gasleveringszekerheid
rekening houden met de uitval van de grootste nationale installatie
tegelijk met een zeer koude dag (van –15,5°C). GTS heeft in dit verband op
een rij gezet in hoeverre aan de infrastructuurnorm kan worden voldaan
indien de resterende productielocaties van het Groningenveld op geen
enkele manier meer beschikbaar zouden zijn. GTS komt tot de conclusie
dat indien de productielocaties uit het Groningenveld in de winter van
2023–2024 op geen enkele manier meer inzetbaar zouden zijn, de
leveringszekerheid bij uitval van gasopslag Norg is geborgd tot een
effectieve daggemiddelde temperatuur van –6,5 °C (en niet tot –15,5 °C).
Daarnaast wijst GTS op het belang van het beschikbaar houden in de
winter van 2023–2024 van de mogelijkheid van een back-up faciliteit. Deze
faciliteit zorgt ervoor dat GTS bij een acuut tekort, in limitatief opgesomde
situaties (zoals storingen), het gassysteem operationeel kan houden.7
Parallel geeft de back-up een beperkte en noodzakelijke tijdsperiode om
de maatregelen uit het Bescherm- en Herstelplan Gas (BHG) af te lopen.
Ten slotte geeft GTS aan dat op termijn extra LNG-import het capaciteitstekort kan helpen oplossen.
Vraagreductie en energiebesparing
Europa is afgelopen jaar hard bezig geweest om energie, en in het
bijzonder gas te besparen. De gasbesparingsverordening stelt het doel
voor lidstaten om 15% te besparen ten opzichte van het gemiddelde van
afgelopen 5 jaar8. In Nederland is er ten opzichte van dit gemiddelde al
28% aan gas bespaard. Naast het doel uit de gasbesparingsverordening
om 15% te besparen9 is er in de verordening noodinterventie in verband
met de hoge energieprijzen10 ook afgesproken om 10% elektriciteit per

6

Het Europees vuldoel is gesteld op 73%, wat fors lager ligt dan het Nederlandse doel van 90%.
Kamerstuk 29 023, nr. 312.
8
Artikelen 3 en 5 van de Verordening (EU) 2022/1369 van de Raad van 5 augustus 2022 inzake
gecoördineerde maatregelen ter reductie van de gasvraag (Pub EU 2022 L 206).
9
Kamerstuk 29 023, nr. 417.
10
Artikelen 3 tot en 4 van Verordening (EU) 2022/1854 van de Raad van 6 oktober 2022 betreffende een noodinterventie in verband met de hoge energieprijzen (Pub EU 2022 L 261).
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

3

maand te besparen ten opzichte van het gemiddelde van de afgelopen
5 jaar. Daarnaast is in deze verordening afgesproken om 5% op het
elektriciteitsverbruik in de piekuren te besparen. Door elektriciteit te
besparen wordt er ook gas bespaard in de gascentrales waar deze
elektriciteit wordt opgewekt. Ik ben blij mee te kunnen delen dat
Nederland deze doelen heeft bereikt. Tussen november en april heeft
Nederland maandelijks gemiddeld 11% elektriciteit bespaard, in de
piekuren was dit ongeveer 8%. De Europese Commissie zal nog met een
rapportage komen over de gehele Europese elektriciteitsbesparing. Na de
evaluatie van de Commissie zal besloten worden of de verordening
noodinterventie in verband met de hoge energieprijzen verlengd wordt.
Energie die we niet gebruiken hoeven we ook niet op te wekken, te
betalen of te importeren. Energiebesparing is daarom van belang voor het
klimaat, de portemonnee en het verminderen van onze afhankelijkheid
van de import van fossiele energie. Het is dan ook belangrijk om de
besparing die we het afgelopen jaar gerealiseerd hebben, vast te houden.
Ik zet hierbij in op informeren, normeren en ondersteunen.
Om alle ondernemers en huishoudens te helpen gas besparen is de
energiebesparingscampagne «Zet ook de knop om» sinds medio mei 2023
weer van start gegaan. De boodschap luidt: «Energie besparen is goed
voor het klimaat en scheelt geld». Met deze informatiecampagne neem ik
Nederland mee in waarom energie besparen nodig blijft, als onderdeel
van een grotere opgave van de verduurzaming van Nederland, voor de
leveringszekerheid en het tegengaan van klimaatverandering. De
campagne in het voorjaar bouwt voort op eerder gegeven handelingsperspectieven voor gas- en elektriciteitsbesparing. De campagne is te horen
en te zien via radio, televisie, online, sociale media en zetookdeknopom.nl.
Op het gebied van normeren ben ik bezig met de afronding van de
aanscherping van de energiebesparingsplicht. Deze treedt op 1 juli in
werking en verplicht bedrijven en instellingen met een energiegebruik van
tenminste 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m3 aardgasequivalent alle
mogelijke energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van
vijf jaar of minder te treffen11. Met de aanscherping worden ook maatregelen waarmee overgestapt wordt van energiedrager (bijvoorbeeld door
elektrificatie) en eigen opwekmaatregelen verplicht, mits deze zich binnen
vijf jaar terug verdienen en tot CO2-reductie leiden. Veel van deze
maatregelen hebben te maken met isoleren, overstappen van energiedrager of het efficiënter maken van processen. Ook is de doelgroep
verbreed. EU ETS bedrijven, de glastuinbouw en vergunningplichten
bedrijven vallen straks ook onder de plicht ter verduurzaming van het
energiegebruik. Eens per vier jaar, uiterlijk 1 december 2023, zullen
bedrijven moeten rapporteren over hun genomen maatregelen.
Om het mkb dat niet onder de energiebesparingsplicht valt te helpen, zet
ik in op ondersteunen. Ik heb per 1 april de subsidieregeling verduurzaming MKB (SVM) opnieuw opengesteld12. Het kleine mkb kan subsidie
aanvragen voor de inhuur van een energiebesparingsadviseur om de
verduurzamingsmogelijkheden binnen een bedrijf vast te stellen. Bij het
opnieuw openstellen van de subsidie zijn de eisen aan het energieadvies

11

Besluit van 3 april 2023 tot wijziging van het Activiteitenbesluit milieubeheer en het Besluit
omgevingsrecht in verband met de actualisatie van de energiebesparingsplicht (Stb. 2023,
nr. 111).
12
Regeling van de Minister voor Klimaat en Energie van 17 maart 2023, nr. WJZ/26649582, tot
wijziging van de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies in verband met de wijziging van de
subsidiemodule Advies en ondersteuning verduurzamingsmaatregelen mkb (Stcrt. 2023,
nr. 8991).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

4

en de energieadviseur aangescherpt. Zo moet onder andere de energieadviseur over meerdere jaren ervaring beschikken of minimaal 10 energieadviesrapporten overleggen. Naast de SVM lopen er meerdere subsidie
trajecten voor het verduurzamen van bedrijven en de industrie, zoals de
Versnelde Klimaatinvesteringen Industrie (VEKI) 13 en de Energieinvesteringsaftrek (EIA) 14.
Maatregelen aanbodkant
Gaswinning kleine velden
In de vorige Kamerbrief over de stand van zaken Gasleveringszekerheid
van 14 april jl.15 ben ik reeds ingegaan op de Nederlandse gaswinning uit
de kleine velden en de belangrijke bijdrage die dit levert aan de gasleveringszekerheid en beperking van de importafhankelijkheid. Recentelijk
heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat uw Kamer
een brief gestuurd over de uitvoering van de motie van de leden Kröger
en Thijssen om te komen tot een wetenschappelijk onderbouwd
afbouwpad voor fossiele winning in Nederland16.
Importcapaciteit
Het volledig wegvallen van Russische pijpleidinggas zorgt ervoor dat de
markt de komende jaren onder druk staat. Uit de verschillende adviezen
van GTS blijkt dat zowel extra LNG-importcapaciteit als LNG-volume
noodzakelijk blijft.17
In mijn brief van 14 april ben ik ingegaan op alle ontwikkelingen ten
behoeve van de uitbreiding van de LNG-importcapaciteit en de vermindering van de importafhankelijkheid. Hieronder informeer ik uw Kamer
over de stappen die sindsdien zijn gezet.
Gate Terminal B.V. (hierna: Gate) werkt aan een verdere uitbreiding van
haar importcapaciteit van 16 naar 20 bcm per jaar vanaf 2026, door de
nieuwbouw van een extra opslagtank. Gate heeft verzocht om een
ontheffing van enkele bepalingen uit de Gaswet die zien op de (jaarlijkse)
regulering van de gehanteerde tarieven. Deze ontheffing is een noodzakelijke voorwaarde voor de realisatie van de uitbreiding die Gate in staat
stelt om vooraf voor een periode van twintig jaar tarieven af te spreken
met gebruikers van de terminal. Dit geeft alle betrokkenen de voor het
project benodigde zekerheid om contracten te kunnen sluiten. Ik heb de
Autoriteit Consument en Markt (ACM) verzocht om over het ontheffingsverzoek advies uit te brengen. De ACM heeft een positief advies
gegeven18. Vervolgens heb ik op 17 mei jl. positief op het ontheffingsverzoek beslist19. Conform de Gaswet en de toepasselijke EU regelgeving
is direct daarna de Europese Commissie in kennis gesteld van het
ontheffingsbesluit, samen met alle relevante gegevens. Binnen twee
maanden na ontvangst van het ontheffingsbesluit kan de Europese
Commissie een besluit nemen waarbij zij verzoekt het ontheffingsbesluit
te wijzigen of in te trekken. Indien die termijn van twee maanden verstrijkt

13

Titel 4.6 van de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies.
Uitvoeringsregeling energie-investeringsaftrek 2001.
Kamerstuk 29 023, nr. 417.
16
Kamerstuk 33 529, nr. 1150.
17
Wat betreft LNG-volume wordt verwezen naar het advies van GTS van 20 februari 2022,
bijlage bij Kamerstuk 29 023, nr. 417. Wat betreft LNG-importcapaciteit wordt verwezen naar
aangehechte scenarioanalyse van GTS van 26 mei jl.
18
ACM Advies ontheffing gereguleerde derdentoegang uitbreiding Gate, 2023.
19
Stcrt. 2023, nr. 1590.
14
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

5

zonder dat de Europese Commissie zo’n besluit neemt, treedt het
ontheffingsbesluit in werking.
Eemshaven Energy Terminal (EET) treft momenteel voorbereidingen om
haar importcapaciteit medio 2024 te verhogen van 8 naar 9 bcm per jaar.
EET streeft ernaar om daarna verder te optimaliseren en zodoende te
kunnen uitbreiden naar 10 bcm.
Een aantal partijen is de mogelijkheden voor het realiseren van een
nieuwe LNG-terminal aan het bestuderen. Voor alle nieuwe initiatieven
wordt met de betrokken partijen besproken dat het wenselijk is dat deze
waterstof ready dienen te zijn. Onder waterstof ready wordt daarbij mede
verstaan het geschikt zijn voor andere groene energiedragers als
waterstof en ammoniak.
De in de Kamerbrief van 14 april jl. reeds genoemde haalbaarheidsstudie
voor realisatie van een LNG-import terminal in Zeeland is verder
voortgezet, met onder andere diverse overleggen met regionale
bestuurders en verdere projectvoorbereidingen. Het initiatief is van een
private partij (VTTI). Het verzoek tot het opstarten van een Rijkscoördinatieregeling voor het project is door deze partij ingediend. Momenteel
wordt gewerkt aan een officiële kennisgeving en aanvang van de
terinzagelegging van het Voornemen en Participatieplan.
Een ander initiatief waaraan wordt gewerkt is van Global Energy Storage
(GES) en Stena. Deze partijen voeren een haalbaarheidsonderzoek uit naar
mogelijke realisatie van LNG-importcapaciteit in Rotterdam en/of offshore.
Zoals ook opgemerkt in de Kamerbrief van 14 april jl., voor alle
LNG-ontwikkelingen geldt dat de ruimtelijke inpassing en de vergunningentrajecten (o.a. stikstof, Wet natuurbeheer, externe en nautische
veiligheid) belangrijke uitdagingen vormen.
Europese/Internationale inzet
Nederland blijft zich in EU-verband inzetten om de afhankelijkheid van
Russisch gas zo snel mogelijk af te bouwen. Om ervoor te kunnen zorgen
dat het aanbod van volumes voldoende is, wordt door de Europese
Commissie verder gewerkt aan het EU platform AggregateEU, waar het
gezamenlijk inkoopplatform een onderdeel van is.
Momenteel wordt de eerste tender onder de noemer van dit platform
afgewikkeld. In het matchingsproces tussen partijen met een gasvraag en
aanbieders van gas is er naar aanleiding van deze tender in totaal
10,9 bcm gekoppeld.
Op deze eerste tender hebben er vanuit Nederland geen inschrijvingen
plaatsgevonden. De Commissie heeft het voornemen om dit jaar nog vier
tenders uit te zetten. Energie Beheer Nederland (EBN) bereidt momenteel
haar inbreng in het platform voor in de volgende tender. Verder zet ik de
gesprekken voort met andere potentieel deelnemende partijen over de
mogelijkheden tot deelname voor de volgende tenders.
Overige maatregelen
Bescherm- en Herstelplan Gas
Als toegezegd tijdens het Commissiedebat gasmarkt en leveringszekerheid op 1 juni is er een overzicht uitgewerkt waarin de werking van het
BH-G is verduidelijkt. Dit overzicht is bijgevoegd als bijlage bij deze brief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

6

Gasopslagen
De gasopslagen in Nederland en in de EU worden nu goed gevuld, maar
de situatie op de gasmarkt blijft onzeker. Daarom houdt het kabinet de
vulgraad doorlopend in de gaten. De stand van zaken is nog steeds te
volgen via de wekelijkse update gasleveringszekerheid20. De vulgraad van
alle gasopslagen in Europa is op dagelijkse basis te volgen op
www.agsi.gie.eu. De Nederlandse gasopslagen zijn nu gemiddeld voor
zo’n 75% gevuld. De ambitie van het kabinet is dat de gasopslagen op
1 november 2023 gemiddeld voor minimaal 90% gevuld zijn.
Om te stimuleren dat de gasopslagen op 1 november 2023 gemiddeld
voor minimaal 90% gevuld zijn, heeft het kabinet een aantal ondersteunende maatregelen genomen.21 Zo heeft EBN de taak gekregen om in
totaal maximaal 20 TWh aan gas in gasopslag Bergermeer op te slaan,
voor zover marktpartijen dit niet doen. EBN heeft deze taak voortvarend
opgepakt: op dit moment heeft EBN ruim 11 TWh gas in Bergermeer
opgeslagen. Daarnaast kondigde het kabinet op 24 februari aan wederom
een subsidieregeling voor het vullen van Bergermeer open te stellen
waarmee aan capaciteithouders een vangnet wordt geboden voor het
geval de marktomstandigheden voor gasopslag negatief worden.22 Ik
wacht nog op goedkeuring van de Europese Commissie; dit duurt helaas
langer dan verwacht, waardoor de regeling op dit moment niet open is.
In de Kamerbrief «gasleveringszekerheid en gasopslagen» van december
2022 gaf het kabinet aan nog maatregelen te verkennen voor het vullen
van gasopslag Norg.23 Op basis van het Norg Akkoord in samenhang met
de huidige marktomstandigheden (met een ruime zomer-winterspread)
verwacht het kabinet dat Norg voldoende wordt gevuld om de Europese
vulverplichting te halen.
Uw Kamer ontvangt een afzonderlijke brief met een visie op de inzet van
gasopslagen (2024–2030).24
EU-ontwikkelingen noodverordeningen en groothandel gas
Gasnoodverordeningen
Vorig jaar zijn er, ten gevolge van de oorlog in Oekraïne, meerdere
Europese noodverordeningen aangenomen. Deze voorzagen in het nemen
van tijdelijke maatregelen om de energiecrisis te adresseren. Gezien de
beperkte looptijd van de verschillende noodverordeningen zal, in aanloop
naar het aflopen daarvan, moeten worden bepaald of de maatregelen
verlengd moeten worden. Bij het debat omtrent verlenging van de
noodverordeningen acht het kabinet het van belang dat elke noodverordening op de eigen merites te worden beoordeeld, waarbij wordt bezien
of verlenging van de maatregel wenselijk is en zo ja of de juiste bevoegdheidsgrondslag is gebruikt.
Marktcorrectiemechanisme
Het marktcorrectiemechanisme (MCM)), één van de maatregelen die op
grond van artikel 122 VWEU is getroffen, kan sinds 15 februari op de
Nederlandse gasbeurs Title Transfer Facility (TTF) worden geactiveerd en
20

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gas/updates-gaslevering.
Kamerstuk 29 023, nr. 384.
Kamerstuk 29 023, nr. 394.
23
Kamerstuk 29 023 nr. 384.
24
Conform motie van de leden Erkens en Kröger, Kamerstuk 36 200 XIII, nr. 38.
21
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

7

kan tevens sinds 1 mei, onder dezelfde activatievoorwaarden, op andere
Europese virtual trading platforms (VTP’s) worden geactiveerd.
Daadwerkelijke activatie van het mechanisme heeft tot op heden niet
plaatsgevonden. Momenteel staat de gasprijs ver onder de
MCM-activatieprijs van 180 euro per megawattuur. Zowel de inwerkingtreding van de MCM-verordening als de uitvoeringshandeling, die de
uitbreiding van het MCM naar andere Europese VTP’s regelt, hebben geen
invloed gehad op het huidige marktbeeld. Zo is er sinds de inwerkingtreding van het MCM zelfs een stijging in de liquiditeit en handelsvolumes
op de gasmarkten waargenomen. Ik blijf de gasmarkten verder nauwgezet
monitoren.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
J.A. Vijlbrief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

8

Bijlage toelichting op het BH-G
In het commissiedebat gasleveringszekerheid op 1 juni jl. heb ik
toegezegd nader in te gaan op de werking van het Bescherm- en
herstelplan Gas (hierna: BH-G)25. Met deze brief doe ik deze toezegging af.
In het debat is de vraag gesteld welke indicatoren worden gehanteerd om
te bepalen of er sprake is van een gastekort. Daarnaast is de vraag gesteld
of de gasprijs die huishoudens betalen één van die indicatoren is voor het
bepalen van het crisisniveau en de in te zetten maatregelen. Dat laatste is
niet het geval. Hieronder ga ik eerst in op de werking van het BH-G en de
crisisniveaus. Daarna ga ik in op de criteria op basis waarvan wordt
besloten om de verschillende niveaus van een gascrisis af te kondigen.
Achtergrond en doel van het BH-G
Het BH-G is een noodplan dat door Nederland is vastgesteld ter uitvoering
van de verordening gasleveringszekerheid26. Het doel van het BH-G is om
een handvat te bieden om (dreigende) gastekorten op te vangen zodat het
gassysteem technisch gezien blijft functioneren en er voldoende gas
beschikbaar blijft voor beschermde afnemers.
Crisisniveau

Criteria voor afkondigen crisisniveau

I

Vroegtijdige waarschuwing

1) Uit concrete, ernstige en betrouwbare informatie;
2) blijkt dat er zich een gebeurtenis kan voordoen;
3) die de gasleveringssituatie aanzienlijk kan doen verslechteren; en
4) die kan leidentot het ontstaan van een alarm- of een noodsituatieniveau.

II

Alarmsituatie

1) Er doetzich:
a) een verstoring van de gaslevering voor, of
b) een uitzonderlijk hoge gasvraag voor;
2) die de gasleveringssituatie aanzienlijk doet verslechteren;
3) maar de markt nog in staat is deze verstoring of vraag op te vangen
zonder gebruik te moeten maken van niet-marktgebaseerde maatregelen.

III

Noodsituatie

1) Er doet zich:
a) alleen uitzonderlijk hoge gasvraag voor,
b) een aanzienlijke verstoring van de gaslevering voor, of
c) een andere aanzienlijke verslechtering van de gasleveringssituatie voor;
2) alle relevante marktgebaseerde maatregelen zijn toegepast;
3) maar de gaslevering volstaat niet om aan de resterende gasvraag te
voldoen, en
4) er moeten dus bijkomend ook niet-marktgebaseerde maatregelen
worden genomen met name om gasleveringen aan beschermde afnemers
veilig te stellen.
Het BH-G bevat:
– een beschrijving van het proces dat wordt doorlopen bij een (dreigende) gascrisis;

25
26

Kamerstuk 29 023, nr. 252.
Artikel 8, tweede lid, onderdeel b, van Verordening (EU) 2017/1938 van het Europees
Parlement en de Raad van 25 oktober 2017 betreffende maatregelen tot veiligstelling van de
gasleveringszekerheid en houdende intrekking van Verordening (EU) nr. 994/2010 (Pb EU 2017,
L 280) (hierna: verordening gasleveringszekerheid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

9

–

–

een omschrijving van de rollen en verantwoordelijkheden van de
verschillende partijen die betrokken zijn in dit proces waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende niveaus van gascrisis;
en
een beschrijving van de maatregelen die kunnen worden getroffen ter
voorkoming en bestrijding van elk van de niveaus van gascrisis.

BH-G maatregelen: ieder crisisniveau een eigen set maatregelen
De in het BH-G beschreven maatregelen kunnen (in het kader van het
BH-G) alleen worden ingezet als er – kort samengevat – sprake is van een
(dreigend) fysiek gastekort. De betreffende instrumenten kunnen ook
buiten de context van het BH-G worden toegepast, maar dat vereist
voldoende eigen rechtvaardiging en een rechtsgrondslag. Medio 2022 heb
ik het noodzakelijk geacht extra maatregelen te nemen buiten het BH-G
om (zoals het strenger handhaven van energiebesparingsplicht en het
opheffen van de productiebeperking voor kolencentrales). Ook werd de
campagne «zet ook de knop om» geïntensiveerd. Deze maatregelen zijn
genomen uit voorzorg, zodat ik niet genoodzaakt werd om een (hoger)
crisisniveau af te kondigen. Gelet op de definitie van de verschillende
niveaus van een gascrisis waarvoor de in het BH-G opgenomen maatregelen volgens de verordening kunnen worden ingezet, kan het BH-G niet
worden ingezet voor het beïnvloeden van de markt met als doel de
gasprijs voor huishoudens (beschermde afnemers) te verlagen.
Het BH-G bevat voor ieder niveau van crisis een afzonderlijke set
maatregelen. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt wordt tussen
markt-gebaseerde en niet-marktgebaseerde maatregelen. Daarnaast
wordt onderscheid gemaakt tussen maatregelen op vrijwillige basis en
verplichtende maatregelen. Het BH-G biedt hiermee inzicht en voorspelbaarheid in de manier waarop een de verschillende niveaus van gascrisis
kunnen worden bestreden en welke maatschappelijke groepen wanneer
effect ondervinden van de maatregelen.
Huidig crisisniveau in Nederland en andere lidstaten
Op 20 juni 2022 is het eerste niveau van de gascrisis (vroegtijdige
waarschuwing) afgekondigd. Hiermee is het BH-G in werking getreden.
Sindsdien wordt de gasmarkt intensiever gemonitord en wordt informatie
uitgewisseld over gasstromen, de dagelijkse gasvraag en het aantal dagen
waarvoor gaslevering aan beschermde afnemers kan worden gewaarborgd. Dit zijn markt-gebaseerde verplichtende maatregelen die van
toepassing zijn vanaf het eerste niveau van gascrisis. Op dit moment zit
Nederland, en een groot aantal andere EU lidstaten, nog altijd op het
niveau «vroegtijdige waarschuwing». Alleen Duitsland hanteert
momenteel het tweede crisisniveau «alarm». De marktsituatie in
Nederland rechtvaardigt op dit moment geen afkondiging van een hoger
crisisniveau.
Beoordeling situatie op de gasmarkt en besluitvorming omtrent afkondiging crisisniveaus
De uiteindelijke verantwoordelijkheid om een beslissing te nemen over
het afkondigen van een niveau van gascrisis ligt bij de Minister voor
Klimaat en Energie, als verantwoordelijke voor de gasleveringszekerheid
in Nederland27. Om snel op de juiste schaal te kunnen handelen is in het

27

Artikel 52ab, eerste lid, van de Gaswet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

10

BH-G uitgewerkt hoe het proces van besluitvorming verloopt en wie daar
op welke wijze bij betrokken wordt28.
Voor de beoordeling van de omstandigheden op de gasmarkt wordt in de
eerste plaats gebruik gemaakt van de informatie die de landelijk netbeheerder (GTS) verstrekt over de (verwachte) ontwikkeling van vraag en
aanbod op de gasmarkt. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van de
informatie die wordt verstrekt door andere partijen die over relevante
informatie beschikken. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan
TenneT voor wat betreft de relevante ontwikkelingen op de elektriciteitsmarkt.
Op het moment dat een crisissituatie dreigt wordt de daartoe bestemde
crisisstructuur in werking gesteld en wordt (afhankelijk van de ernst van
de situatie) door GTS periodiek, wekelijks of dagelijks een beoordeling
van de gasleveringssituatie gedeeld met de Crisismanager Gas en
Elektriciteit (DG Klimaat & Energie). De Crisismanager Gas en Elektriciteit
zit een crisisteam voor waarin alle informatie en adviezen worden
verzameld, integraal beoordeeld en waarin besluitvorming wordt
voorbereid ten aanzien van het crisisniveau en de te nemen maatregelen.
Het gaat daarbij om informatie en adviezen over de (verwachte) ontwikkeling van vraag en aanbod op de gasmarkt. Deze kan door verschillende
factoren en ontwikkelingen worden beïnvloed. Hierbij wordt o.a. rekening
gehouden met historische ontwikkeling van vraag en aanbod, invloed van
temperatuurontwikkeling en de invloed van lokale, regionale en mondiale
ontwikkelingen (vb. storing opslag installatie, flow via pijpleidingen). Door
het crisisteam wordt op basis van deze informatie beoordeeld of er sprake
is van een situatie die het afkondigen van een niveau van gascrisis
noodzakelijk maakt.
Of er sprake is van een (dreigende) aanzienlijke verslechtering in de
gasleveringssituatie wordt in de eerste plaats beoordeeld aan de hand van
de vraag of er sprake is van een (dreigend) fysiek tekort aan gas. De
indicator die daarvoor wordt gebruikt is het Systeem Balans Signaal
(SBS). Deze geeft op uurbasis aan of het verwacht aanbod en vraag in
balans zijn. GTS publiceert het SBS op haar website29. Een fysiek tekort
kan het gevolg zijn van een verstoring in de gaslevering (aanbodzijde).
Hierbij kan worden gedacht aan uitval van gasinfrastructuur, zoals een
gasopslag, pijpleiding of LNG-terminal, of een andere oorzaak voor
onderbreking van het aanbod, zoals de keuze van Rusland om geen gas te
leveren of hogere prijzen voor LNG op andere markten, resulterend in een
lager aanbod op de West-Europese markt. Een tekort kan ook het gevolg
zijn van een uitzonderlijk hoge gasvraag, bijvoorbeeld tijdens een periode
van extreme koude of als het gevolg van uitval van niet-gasgestookte
elektriciteitscentrales. Dit wordt beoordeeld aan de hand van de
voornoemde door GTS en andere partijen verstrekte informatie over de
gasleveringssituatie.
Als is vastgesteld dat er sprake is van een dreigend fysiek tekort aan gas
wordt vervolgens beoordeeld of dit dreigende tekort dermate aanzienlijk
is dat dit kan leiden tot het ontstaan van een alarm- of een noodsituatieniveau. Hiertoe wordt onder meer gekeken naar de volgende indicatoren:
– de oorzaak van het dreigende tekort;
– de verwachte omvang van het tekort; en
– de verwachte duur van het tekort.

28
29

Paragraaf 4, 5 en 6 van het BH-G.
Systeem Balans Signaal (SBS) op de website van GTS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

11

a. Vroegtijdige waarschuwing
Als het crisisteam oordeelt dat er sprake is van een aanzienlijk dreigend
gastekort dat kan leiden tot een alarm of noodsituatie dan adviseert het
crisisteam tot afkondiging van een vroegtijdige waarschuwing. De
maatregel waarin het BH-G voor dit crisisniveau voorziet betreft een
informatieverplichting voor aardgasbedrijven. Zij moeten EZK dagelijks
informatie ter beschikking te stellen over:
– de prognoses van de dagelijkse gasvraag en gaslevering voor de
volgende drie dagen;
– de dagelijkse gasstroom op alle grensoverschrijdende entry- en
exitpunten en alle punten die een productiefaciliteit, een opslaginstallatie of een LNG-terminal met het net verbinden; en
– het aantal dagen waarvoor gaslevering aan beschermde afnemers
naar verwachting kan worden gewaarborgd.
Op basis van deze informatie kan de gasleveringssituatie intensief
gemonitord worden en kan, als de gasleveringssituatie daar aanleiding
toe geeft, verdergaande besluitvorming worden voorbereid.
b. Alarm
Als uit de beoordeling van de gasleveringssituatie blijkt dat er daadwerkelijk sprake is van een fysiek tekort (onvoldoende aanbod om aan de
vraag van de markt te voldoen) dan dient vervolgens te worden beoordeeld of de markt nog voldoende in staat is om dit tekort met behulp van
de maatregelen die zijn opgenomen in paragraaf 8.4 van het BH-G op te
lossen. In dat geval adviseert het crisisteam de Minister voor Klimaat en
Energie het crisisniveau alarm af te kondigen.
De maatregelen van paragraaf 8.4 zijn hoofdzakelijk bedoeld om de balans
op het gastransportnet bij een relatief kortdurende (enkele uren/dagen)
verstoring van het aanbod of aanzienlijke toename van de vraag te
herstellen. Om het gastransportnet «in balans» te houden moet het
transportnet op de juiste druk blijven. Dit betekent dat er per saldo niet
meer gas aan het net mag worden onttrokken dan er wordt ingevoed of
vice versa. Hierbij geldt in de eerste plaats dat iedere marktpartij zelf
verantwoordelijk is voor de hoeveelheid gas die hij onttrekt of invoedt.
Daarmee zijn de marktpartijen ook medeverantwoordelijk voor het
handhaven van de balans van het transportnet. Als het totale transportnet
uit balans raakt, kunnen marktpartijen zelf ingrijpen door gas in te voeden
of aan het transportnet te onttrekken. Indien dit onvoldoende gebeurt en
de onbalans te ver oploopt, treedt een marktgericht correctiemechanisme
in werking. GTS grijpt dan in met zogenaamde marktgebaseerde
maatregelen. De marktpartijen die de onbalans veroorzaken, betalen voor
de kosten van het gas dat nodig is om de onbalans op te heffen. Enkele
voorbeelden van maatregelen ter bestrijding van een alarm niveau crisis
uit het BH-G:
– Inzet van eigen of contracteerde middelen van GTS.
– Een vrijblijvend verzoek aan Neighbouring Network Operators (NNO’s)
om vrijwillig extra gas te leveren of minder gas uit Nederland af te
nemen.
– Een vrijblijvend verzoek aan programmaverantwoordelijken30 om
vrijwillig meer gas in te voeden.
– GTS kan een aanwijzing geven tot het stoppen met vullen van dan wel
leveren vanuit de voorraden in gasopslagen.

30

Degene (shipper) die gas het gastransportnet invoedt of aan het gastransportnet onttrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

12

De verantwoordelijkheid voor het treffen van deze marktgebaseerde
maatregelen ligt bij marktpartijen, waaronder GTS. Zij kunnen zelf
beslissen om deze maatregelen te nemen en kunnen deze maatregelen
ook zelf uitvoeren. Deze maatregelen zijn naar hun aard slechts geschikt
voor tekorten van een beperkte omvang en kortdurende toepassing
(enkele uren/dagen) en zijn niet geschikt voor het bestrijden van grote of
langdurige tekorten. De snelheid waarin de onbalans toeneemt is een
belangrijke indicator om te bepalen of deze maatregelen voldoende zijn.
De marktpartijen die bovenstaande maatregelen overwegen en treffen
doen dit niet met het doel de gasprijs te drukken, maar met het doel aan
hun verplichting te voldoen door de vraag en het aanbod weer in balans
te brengen.
c. Noodsituatie
Als uit de door GTS en andere partijen verstrekte informatie blijkt dat het
fysiek tekort zodanig groot is of zodanig langdurig is dat dit niet opgelost
kan worden met behulp van de maatregelen uit paragraaf 8.4 van het
BH-G dan zal het crisisteam de Minister adviseren een noodsituatie af te
kondigen. Pas dan kan de overheid ingrijpen in de markt en de vraag naar
gas kunstmatig verlagen om zo de vraag weer in overeenstemming te
brengen met het resterende aanbod.
Kan de overheid met maatregelen uit het BH-G de gasprijs
verlagen voor huishoudens?
Nee, dat kan niet. Het met behulp van overheidsmaatregelen
verlagen van de Nederlandse gasvraag in de fase noodsituatie heeft
als doel er voor te zorgen dat het resterende aanbod voldoende is
om zo lang mogelijk in de gasvraag van beschermde afnemers te
blijven voorzien. Een randvoorwaarde hiervoor is het handhaven van
de balans op het landelijk gastransportnet zodat het net kan blijven
functioneren.
Daar komt bij dat verlaging van de gasvraag ook geen invloed zal
hebben op de gasprijs, omdat de Noordwest-Europese gasmarkt
veel groter is en bovendien onderdeel uitmaakt van de mondiale
gasmarkt. Daarnaast zijn er ook andere drivers die de gasprijs
bepalen, waaronder de prijs van kolen, olie en CO2 certificaten.
Door in te grijpen in de markt wordt dus een fysiek tekort voorkomen
of de gevolgen daarvan bestreden. Voor het dempen van de
negatieve gevolgen van een volatiele gasmarkt en hoge gasprijzen
zijn andere overheidsmaatregelen beschikbaar. Zo is het prijsplafond
ingesteld en worden in het kader van armoedebestrijding maatregelen getroffen. Dit zijn maatregelen buiten het BH-G om.
Voor het bestrijden van een noodsituatie mag een lidstaat gebruik maken
van niet-markt gebaseerde maatregelen. Wat niet-markt gebaseerde
maatregelen zijn wordt door de verordening niet gedefinieerd, wel is een
indicatieve opsomming opgenomen in de bijlage bij de verordening31.
Daarbij kan steeds een onderscheid worden gemaakt tussen vrijwillige en
verplichte maatregelen.
Nederland heeft de niet-marktgebaseerde maatregelen ter bestrijding van
de noodsituatie beschreven in een maatregelenladder opgenomen in
paragraaf 8.5 van het BH-G, een verkorte weergave van deze ladder is
31

Bijlage VIII van de verordening gasleveringszekerheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

13

opgenomen in de bijlage bij deze brief. De volgorde waarin de maatregelen ter bestrijding van een noodsituatie zijn opgenomen in de maatregelenladder bepaalt de volgorde waarin de maatregelen overwogen
moeten worden. De maatregelen zijn geordend van de lichtste tot de
zwaarste maatregel in termen van de maatschappelijke impact van de
maatregel zelf en rekening houdend met de praktische uitvoerbaarheid
van de maatregelen en randvoorwaarden vanuit de Europese verordening.
In het BH-G zijn acht scenariodrivers opgenomen aan de hand waarvan de
aard en ernst van een (dreigend) tekort kan worden getypeerd32. Vier
drivers zijn met name bepalend voor het beoordelen of het noodzakelijk is
om een crisisniveau af te kondigen (en zo ja welk niveau) en, als het
hoogste niveau van gascrisis wordt afgekondigd, de beoordeling welke
maatregelen effectief zijn bij de bestrijding daarvan:
– Volume (resterende schaarste);
– Urgentie (responstijd maatregelen);
– Type verstoring (productie, transport, conversie); en
– Type aardgas (hoog- of laagcalorisch).
De andere vier scenariodrivers zijn relevant voor het typeren van de
impact van het gastekort:
– Duur van de gascrisis;
– Locatie van de bron (binnen- of buitenland);
– Seizoen; en
– Timing (ochtend/middag/avond/nacht).
Als een lidstaat een noodsituatie afkondigt en maatregelen treft ter
bestrijding daarvan beoordeelt de Europese Commissie of het afkondigen
van de noodsituatie gerechtvaardigd is op grond van de verordening en of
de genomen maatregelen zo nauw mogelijk aansluiten bij de in het
noodplan vermelde maatregelen33. Als de afkondiging van een noodsituatie niet gerechtvaardigd is of de maatregelen niet aansluiten bij het
noodplan verzoekt de Commissie de lidstaat het crisisniveau of de
maatregelen te wijzigen. Geeft een lidstaat hier geen gehoor aan, dan kan
dit leiden tot een inbreukprocedure.

32
33

BH-G, bijlage 2.
Artikel 11, achtste lid, van de verordening gasleveringszekerheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

14

Bijlage:

Verkorte weergave maatregelenladder «maatregelen bestrijding
noodsituatie» BH-G

Maatregelenladder

Soort maatregel

Gericht op type
afnemer

1

Oproepen tot vermindering aardgasverbruik

Maatschappelijk

Alle afnemers

2

a. Vrijwillig verzoek minder gasafname aan buurlanden
(overheid tot overheid).
b. Europese Commissie verzoeken om regionale noodsituatie
uit te roepen

Internationaal

Niet-beschermde
afnemers

3

Inroepen van een besparingstender «minder afname»

Economisch

Niet-beschermde
afnemers

4

Opleggen van een extra heffing voor aardgas

Economisch

Niet-beschermde
afnemers

5

Gedwongen brandstofomschakeling van industrieën

Juridisch

Niet-beschermde
afnemers

6

Gedwongen brandstofomschakeling bij de productie van
elektriciteit

Juridisch

Niet-beschermde
afnemers

7

Niet-beschermde afnemers afschakelen (administratief en/of
technisch)

Juridisch /
technisch

Niet-beschermde
afnemers

8

Niet door solidariteit beschermde afnemers afschakelen
(administratief en/of technisch)

Juridisch /
technisch

Niet door
solidariteit
beschermde
afnemers

9

Inroepen onderlinge solidariteit tussen EU-lidstaten

Internationaal

Niet door
solidariteit
beschermde
buitenlandse
afnemers

10

Door solidariteit beschermde afnemers administratief
afschakelen

Juridisch

Door solidariteit
beschermde
afnemers

11

Regio’s inclusief export technisch afsluiten

Technisch

Door solidariteit
beschermde
afnemers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 441

15