EQUALIS
strategy & modeing

Voorspellers van
gebruik en kosten
in de ouderenzog

Haj. .0-3-2017
Drs. Johan Visser
Dr, ir, Paul van Drunen
Dr. Sonja Boos
Drs. René Goudrician
Dr. Piet Stam

1

strategy & modeling

Definitieve rapportage

Voorij

‘uik en

kosten n de ouderenzorg

£3 V

Nieuwe Uitleg 24
2514 BR, Den Haag
www.equalis.nl

FQUAL IS
strategy & modeling

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

5

1

Inleiding

8

2

Kosten ouderenzorg

10

3

4

5

6

2.1

Kostengegevens: van AWBZ naar Wlz

11

2.2

Omvang en kosten van ouderenzorg

15

Samenhang gebruik en gezondheid

20

3.1

Ontwikkeling van kosten en gebruik

20

3.2

Cliëntprofielen

28

Resultaten modelschattingen

37

4.1

Modelvarianten

38

4,2

Verevenende werking

38

4.3

Beoordeling normbedragen

44

4.4

Verschuivingen in de vereveningsbijdrage

45
48

Conclusies en aanbevelingen
5.1

Aanscherping vereveni ngskenmerken

49

5.2

Identificatie blijvers

50

5.3

Alternatieve modellen

51
53

Bijlage
6.1

Kostenverdeling per verzekerde over de zorgverzekeraars

53

6.2

Kostenverdeling per verzekerde over de Wlz-regio’s

54

6.3

Aanvullende informatie over kenmerken

59

6.4

Beoordelingsmaten

66

4/69

EQUALIS
strategy & modeling

Manogementscimenvatting
Sinds 2015 is de Wet langdurige zorg (Wlz) van kracht. Onderdeel van de Wlz is
de ouderenzorg. Dit betreft alleen de zwaardere zorgzwaartepakketten, thans
zorgprofielen genoemd. In het huidige systeem voeren de zorgkantoren de Wlz
uit, maar is de Rijksoverheid risicodragend. Een mogelijke stop van een volgend
kabinet is om de intramurale ouderenzorg over te hevelen naar de Zorgverzeke
ringswet (Zvw), zodat zorgverzekeraars de Wlz risicodragend uitvoeren. De voorliggende rapportage is het resultaat van een verkennend onderzoek naar (1) het
profiel van de gebruikers van ouderenzorg en (2) het potentieel van een risico
vereveningsmodel voor deze sector. Het onderzoek geeft geen advies over de
wenselijkheid van mogelijke overheveling van de ouderenzorg naar de Zvw, maar
richt zich sec op de haalbaarheid van risicoverevening in geval van overheveling.

‘ebruikerc van ouderenzerg
In 2014 maakt ruim 1% van de volwassen verzekerden gebruik van oUderenzorg.
Hiermee is 7,3 miljard euro gemoeid. De gebruikers van ouderenzorg bestaan voor
het leeuwendeel (95%) uit verzekerden vah 65 jaar en ouder, die eenmaal in de
ouderenzorg opgenomen doorgaans tot aan hun overlijden gebruik blijven ma
ken van ouderenzorg. De omvang en samenstelling van de gebruikersgroep blijft
grofweg gelijk tussen 2012 en 2014: per jaar overlijdt ongeveer een derde van de
gebruikers en stroomt een groep van vergelijkbare omvang de ouderenzorg in,
waarbij de verdeling over zorgprofielen grofweg gelijk blijft.
-

-

Verreweg de meeste ouderenzorg vindt in 2014 intramuraal plaats. Extramurale
zorg vanuit een persoonsgebonden budget (PGB) en volledig pakket thuis (VPT)
beslaat 4% van de zorgkosten. Met de gebruikte Algemene Wet Bijzondere Ziek
tekosten (AWBZ)-gegevens simuleren we het gebruik van ouderenzorg na invoe
ring van de Wlz. De verwachting is echter dat het aandeel extramurale zorg na de
invoering toeneemt.
De kosten per (kalender)jaar variëren betrekkelijk weinig tussen gebruikers van
ouderenzorg. Deze kleine variatie is het gevolg van de huidige bekostigingsstruc
tuur, waarin zorgprofielen (voorheen zorgzwaartepakketten) met landelijke maxi
male (dag)tarieven en relatief kleine verschillen in kosten tussen de verschillende
zorgprofielen worden gehanteerd. De variatie in de kosten wordt voornamelijk
veroorzaakt door het moment van in- of uitstroom in de ouderenzorg gedurende
het jaar. Dat betekent dat de kosten van ouderenzorg goed voorspeld kunnen
worden als de prevalentie goed kan worden voorspeld.

5/69

EQUALIS
strategy & modehng

Een voorspeller van instroom in de ouderenzorg is het zorggebruik in de Zvw (so
matische zorg, wijkverpleging, fysiotherapie, geriatrische revalidatiezorg en
geestelijke gezondheidszorg). Voorafgaand aon het jaar van instroom in de ou
derenzorg stijgen het Zvw-gebruik en de Zvw-kosten sterk. De Zvw-kosten van
de betreffende verzekerden dalen vervolgens ook weer sterk na hun instroom in
de ouderenzorg.
Verschillende voorspellers van somatische zorg blijken ook samen te hangen met
de prevalentie van gebruikers van ouderenzorg. De prevalentie neemt, zoals ver
wacht, toe in de hogere leeftijdsklassen. Vrouwen maken relatief vaker gebruik
van ouderenzorg dan mannen. Daarnaast zien we een sterke samenhang in pre
valentie tussen het toekomstig gebruik van ouderenzorg en het medicijngebruik
in de Zvw, o.a. voor psychose, Alzheimer en verslaving en voor Parkinson. Tot slot
blijken verzekerden die gebruik maken van bepaalde hulpmiddelen (waaronder
therapeutische elastische kousen) ook relatief vaak een jaar later ouderenzorg
te gebruiken.

ov vening in de oudèenzorc
Uit het onderzoek blijkt dat een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg po
tentie heeft. Qua verklaarde variantie op verzekerdenniveau presteert het model
beter dan het eerste risicovereveningsmodel dat in het verleden voor de wijkver
pleging is ontwikkeld. In het bijzonder een risicovereveningsmodel met het ge
bruik van ouderenzorg in het voorgaande jaar als kenmerk, leidt tot een goede
voorspelling van de kosten van ouderenzorg.
Bij dit resultaat is echter wel een aantal kanttekeningen te plaatsen:
•

Het is noodzakelijk dat specifieke kenmerken gericht op de voorspelling
van de kosten van ouderenzorg worden ontwikkeld. Veel van de onder
zochte kenmerken zijn ontwikkeld om de kosten van somatische zorg in de
Zvw te voorspellen. Dit zijn niet noodzakelijk ook goede voorspellers van
het gebruik van ouderenzorg. Onze analyses laten zien dat er ruimte is
voor verbetering, zoals bijvoorbeeld het geneesmiddelengebruik voor de
mentiële syndromen als voorspeller van gebruik van ouderenzorg toe te
passen.

6/69

EQUALIS
strategy & modehng
•

Om verzekerden die zowel in het voorgaande als in het huidige jaar gebruik
maken van ouderenzorg (blijvers) te identificeren, hanteren we het ken
merk gebruik van ouderenzorg /‘7 het voorgaande jaar In het Wlz-tijdperk
is de verpleegduur afgenomen, waardoor dit kenmerk mogelijk in de hui
dige situatie een minder sterk effect heeft. Door opname van een dergelijk
kenmerk in een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg ontstaan
mogelijk ongewenste prikkels. Of daadwerkelijk sprake is van ongewenste
prikkels hangt af van de specifieke vormgeving en vergt nader onderzoek.

•

De voorspelling van de kosten van instromers in de ouderenzorgbehoeft
nog verbetering. Dat komt enerzijds doordat de onderzochte kenmerken
zich richten op de voorspelling van de kosten van somatische zorg en an
derzijds doordat de hoogte van de kosten van instromers in een jaar voor
namelijk afhangt van het moment van instroom.

7/69

FQUAL TS
strategy & modeling

1 Inleiding
Sinds 1 januari 2015 is de Wet op de langdurige zorg (Wlz) van kracht. De Wlz
vervangt de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). De Wlz is bedoeld
voor personen die blijvend behoefte hebben aan permanent toezicht of 24 uur
per dag zorg in hun nabijheid. Aanspraken op ouderenzorg (intramurale V&V) zijn
daarom in het kader van de Wlz ingeperkt tot de zwaardere zorgzwaartepakket
ten (ZZP’s), die thans als zorgprofielen worden aangeduid. Dat betekent dat
(nieuwe) cliënten die onder de voormalige AWBZ in aanmerking zouden zijn ge
komen voor ZZP 1 t/m 3 geen beroep kunnen doen op de Wlz. Deze inperking gold
sinds 2013 al voor ZZP 1 en 2; met ingang van 2015 is ZZP 3 daaraan toegevoegd.
Gemakshalve gebruiken we hier steeds de ingeburgerde term ZZP in plaats van
zorgprofiel, om gemakkelijk te kunnen aan sluiten bij de beschikbare literatuur.
De Wlz is onderdeel van een volledige transformatie van de langdurige zorg.
Daarin staat extramuralisering centraal om de kosten von de (ouderen)zorg be
heersbaar te houden. Voor zover persoonlijke verzorging en verpleging in de con
text von geneeskundige zorg wordt geleverd, vallen de geëxtramuraliseerde
prestaties nu onder de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo). Risicodragende zorgverzekeraars voeren de Zvw uit.
Zorgkantoren voeren de WIz uit, maar dragen daarbij geen financieel risico; dat
risico ligt bij de Rijksoverheid. Een mogelijke stap is om de (intramurale) oude
renzorg uit de Wlz over te hevelen naar de Zvw. Dan is sprake von risicodrogende
uitvoering van de ouderenzorg door zorgverzekeraars. Een noodzakelijke voor
waarde hiervoor is de beschikbaarheid van een adequaat risicavereveningsmo
del voor de ouderenzorg. Met een risicovereveningsmodel wordt beoogd een ge
lijk speelveld voor zorgverzekeraars te borgen. de prikkels tot risicoselectie te
beperken en verzekeraars te prikkelen tot een doelmatige uitvoering. Via het ri
sicovereveningsmodel worden zorgverzekeraars gecompenseerd voor voorspel
bare kostenverschillen bij verzekerden op basis van demografische, sociaaleco
nomische en morbiditeits kenmerken.
De voorliggende rapportage bevat de resultaten van een verkennend onderzoek
naar het profiel van de gebruikers van ouderenzorg en het potentieel van een
risicovereveningsmodel voor deze sector. Het onderzoek geeft geen advies over
de mogelijke overheveling van de ouderenzorg naar de Zvw, maar analyseert of
een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg haalbaar is. De wijkverpleging
is al overgeheveld in 2015 en maakt geen onderdeel uit van het onderzoek.

8/69

strategy & modehng

Allereerst onderzoeken we in hoofdstuk 2 de kosten von de ouderenzorg. Hiervoor
simuleren we aan de hand van AWBZ-gegevens de huidige vormgeving van de
ouderenzorg in de Wlz. Daarna brengen we de omvang en kosten van ouderen
zorg in kaart. In hoofdstuk 3 brengen we de samenhang tussen gebruik van ou
derenzorg en (kenmerken van, gezondl7eidin kaart. Tot slot onderzoeken we het
potentieel van een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg aan de hand van
mode!schattingen(Hoofdstuk 4). In hoofdstuk 5 beschrijven we de conclusies en
aanbevelingen van het onderzoek.

9/69

FQUALIS
strategy & modeling

2 Kosten ouderenzorg
Conclusies hoofdstuk 2
•

De simulatie van de Wlz-declaraties op basis van AWBZ-gegevens levert
een adequate weergave van de huidige WIz-declaraties. Sinds de
overheveling naar de Wlz is de ouderenzorg echter sterk aan het veranderen.
Effecten van deze veranderingen zijn met de thans beschikbare gegevens
niet te achterhalen. We bevelen daarom aan, wanneer het voornemen is om
de ouderenzorg naar Zvw over te hevelen, het onderzoek te herhalen op Wlz
gegevens. Het leeuwendeel (96%) van de geleverde ouderenzorg bestaat
uit zorgzwaartepakketten Verpleging & Verzorging (ZZP). Volledig pakket
thuis (VPT) en Persoonsgebonden Budget (PGB) vormen maar een zeer
beperkt aandeel van de kosten, maar nemen in het Wlz-tijdperk toe
vanwege het beleid tot extramuralisering. Modulair pakket thuis (MPT)
bestond nog niet in de AWBZ-periode, Onderscheid tussen de zorgvormen
lijkt daarmee voor het huidige onderzoek nauwelijks relevant.

•

De cijfers tonen een toename in gebruik en kosten van gedeclareerde
producten over de jaren 2012 tot en met 2014.

•

Een beperkt deel van de verzekerden maakt gebruik van ouderenzorg.
Daardoor zijn de zorgkosten buitengewoon scheef verdeeld. Het grootste
deel van de gebruikers is 65 jaar en ouder (95°/o).

•

We hanteren de gemiddelde NZa-tarieven voor ZZP’s om te schonen voor
de huisvestingscomponent. Daarmee corrigeren we ook voor eventuele
prijsverschillen tussen regio’s en/of aanbieders.

•

De gemiddelde kosten per gebruiker variëren weinig. De variatie komt vooral
door korter gebruik van ouderenzorg in het jaar van instroom. Variatie in
gemiddelde kosten tussen risicodragers en Wlz-regio’s is primair het gevolg
van het aandeel 65+ers en dientengevolge het aandeel ouderenzorggebruikers.

Het doel van dit onderzoek is om de kosten en gebruikersprofielen van ouderen
zorg in kaart te brengen en te bepalen of het haalbaar is om een risicovereve
ningsmodel voor de ouderenzorg te maken. Daarvoor is het van belang om goede

10/69

EQUAI IS
strotegy & modehng

gegevens te gebruiken. Kostengegevens over 2015 zijn nog niet (afdoende) bé
schikbaar. Het onderzoek kent dus de beperking dat we uit moeten gaan van
gegevens over de periode 2012-2014. Deze gegevens zijn nog tot stand geko
men onder het oude AWBZ-systeem. Om toch een inschatting te kunnen maken
voor de huidige Wlz, simuleren we de situatïe in de Wlz op basis van deze gege
vens (paragraaf 2.1). Alle gegevens hebben we gecontroleerd op juistheid en vol
ledigheid door de gegevens te vergelijken met andere gegevensbronnen. Vervol
gens brengen we in paragraaf 2.2 de omvang en kosten van de ouderenzorg in
2014 in kaart.

2.1 Kostengegevens: van AWBZ naar WIz
Om het gebruik van de huidige ouderenzorg in de WIz te benaderen, maken we
gebruik van de AWBZ-declaratiegegevens van Vektis. We definiëren ouderen
zorg door alleen de AWBZ-declaraties voor de intramurale V&V in beschouwing
te nemen. Dit betekent dat in theorie ook jongvolwassenen onder deze definitie
van ouderenzorg vallen (denk bijvoorbeeld aan dementie op jonge leeftijd) en dat
daarnaast mogelijk sommige vormen van ouderenzorg buiten beschouwing blij
ven (bijvoorbeeld buderen de een indicatie voor lichamelijke gehandicaptenzorg
(LG) hebben). Naar verwachting betreft het kleine aantallen. De Wlz kent vier le
veringsvormen voor de ouderenzorg:’

2.1

•

zorgzwaartepakketten (ZZP) in de intramurale instellingen;

•

volledig pakket thuis (VPT);

•

persoonsgebonden budget (PGB);

•

modulair pakket thuis (MPT).

1 Simulatie Wlz op bosr

van AWBZ

De beschikbare gegevens hebben betrekking op de periode v66r de invoering van
de Wlz. Daarom moeten we rekening houden met enkele wijzigingen:

Naast deze vier leveringsvormen kunnen ook nog toeslagen en andere producten worden gedeclareerd
Deze zijn In omvang beperkt en hebben daarmee naar verwachting vrijwel geen impact op de modelschot
tingen. Het betreft onder andere de vergoeding van inrichtingskosten bij gedwongen verhuizing, extreme
kosten voor zorggebonden materiaal en geneesmiddelen, behandeling van ecterne dient door tandarts, alle
nacalculeerbare kapitoallosten en nventariskosten en kosten MRSA

11/69

EQUALIS
strategy & modeling
•

Van de voormalige ZZP-klassen in de AWBZ zijn alleen de klassen 14, 5, 6,
7, 8, 9b en 10 in de Wlz opgenomen. De lichte ZZP-klassen (1-3) zijn afge
schaft en ZZP-klasse 9a is als GRZ overgeheveld naar de Zvw, Deze ZZP’s
blijven daarom in de analyse buiten beschouwing.

•

De leveringsvorm MPT is in 2015 geïntroduceerd in de Wlz. MPT is bedoeld
voor cliënten die thuis zorg ontvangen via de wijkverpleging en daarbij af
zien van een gedeelte van de intramurale zorg waarop ze volgens hun in
dicatie wel recht hebben. MPT blijft hier bij gebrek aan gegevens buiten
beschouwing. Dit leidt tot een kleine onderschatting van het beroep op
ouderenzorg in de Wlz. In 2015 maakten circa 7.000 verzekerden gebruik
van MPT.

•

We schonen de gegevens voor het beroep op de palliatief terminale thuis
zorg (VPT 10), omdat deze extramurale zorgvorm niet onder de dekking
van de Wlz valt.

•

2 door in plaats
We corrigeren de kosten voor de huisvestingscomponent
van de gedeclareerde kosten
uit te gaan van de gemiddelde NZa-ta
neven vermenigvuldigd met het aantal gedeclareerde eenheden. Dit be
tekent dat kostenverschillen het verschil in behandelvolume weergeven.
Daarmee schonen we naast de huisvestingscomponent ook voor eventu
-

-

ele prijsverschillen tussen regio’s en/of aanbieders.
•

We corrigeren de gegevens voor incidentele zorgkosten.
3

12 P

entotiviteit

on AWBZ voor Wf?

Het doel van de stelselwijziging is om de zorg voor cliënten langerthuis te kunnen
organiseren. Daarmee is het de vraag of de samenstelling van de zorgproducten
in 2014 een goed beeld geeft van de productsamenstelling in de ouderenzorg na
de invoering van de Wlz. Zo zijn er nieuwe leveringsvormen en toeslagen geïntro

2

Gedurende het onderzoek hebben we geconstateerd dat ïn de gedeclareerde kosten ook de normotieve
huisvestingscomponent is opgenomen.
In de door Vektis geleverde kostengegevens zijn ook inrichtingskoston opgenomen, Dit is een vergoeding
voor gedwongen verhuizing van cliënten wegens renovotie en/of vervangende nieuwbouw van het verzor
gingshuis waar de cliënten verblijven In totaal maken ongeveer 1.000 verzekerden in 2014 gebruik van în—
richtingskosten voor ongeveer 4 miljoen euro. Hiervoor schonen we aangezien dit om incidentele zorg gaat.
Naast de inrichtingskosten zijn er ook nog andere posten (on. extreme kosten zorggebonden materiaal en
geneesmiddelen; behandeling externe cliënt door tandarts, alle nacalculeerbore kapitoollasten en inventa
riskosten; kosten MRSA-bacterie) die gedeclareerd kunnen worden Deze zijn klein van omvang en zitten
niet in ons dotabestand.

12/69

-

EQUALIS
strategy & modeling

duceerd, zoals het MPT en toeslagen voor extreme zorgzwaarte (meerzorgrege
ling). Daarnaast is de gemiddelde duur van het intramuraal verblijf in de tijd af
genomen van enige jaren naar krop een jaar.
Voorafgaande aan de overheveling treedt een lichte stijging in het VPT-gebruik
op (zie figuur 2.1). Hoe het gebruik van VPT en PGB zich na overheveling ontwik
kelt, is nog niet zichtbaar in onze gegevens. De verwachting is dat er een stijging
plaatsvindt, maar dat het kostenaandeel van VPT en PGB ook in de toekomst
beperkt blijft. In het onderzoek voegen we de verschillende zorgvormen samen.
We bevelen aan om in vervolgonderzoek aandacht te schenken aan de ontwik
keling van het gebruik van VPT en PGB na de overheveling.
Daarnaast bestaan er aanwijzingen dat verzekerden met een ZZP-indicatie 1-3
v66r invoering van de Wlz een hogere indicatie hebben gekregen om onder de
Wlz te blijven vallen. Mogelijk heeft dit geleid tot een kunstmatig hogere instroom.
Het effect hiervan
en van andere gedragswijzigingen door de overgang naar
de Wlz
op de declaraties zijn op dit moment nog onbekend en dienen in een
—

—

vervolgonderzoek nader te worden onderzocht
Figuur 2.1
Aandeel van de verschillende zorgvormen binnen de ouderenzorg
2%

• PGB
fl7o
•7,

97°b

96%

•VPT

•zzp

2012

2013

2014

2.1.3 Betrouwbaarheid ‘an de gegevens
Om een goede inschatting te kunnen maken van het potentieel voor een risico
vereveningsmodel, is het van belang dat de kostengegevens een goede weer
gave zijn van de werkelijke kosten in het Wlz-tijdperk. Er zijn verschillende bron
nen die een inschatting geven van de kosten in de Wlz:
•

de declaratiegegevens van het CAK die Vektis heeft aangeleverd (de
brongegevens van het onderzoek),
de nacalculatiegegevens van de NZa;

13/69

EQUAL IS
strategy & modeling

de monitor langdurige zorg (MLZ) gebaseerd op CIZ- en CAK-gegevens.
We vergelijken deze verschillende bronnen om een indruk te krijgen van de ver
gelijkbaarheid van de kostengegevens. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling van
deze vergelijking om tot in detail de verschillen te analyseren. Daarvoor bestaat
geen noodzaak in dit verkennende onderzoek. Indien uiteindelijk een risico
vereveningsmodel moet worden geschat én toegepast, is dit uiteraard wel nood
zakelijk. Dan kan van Wlz-declaraties worden uitgegaan, die voor dit verken
nende onderzoek nog niet beschikbaar waren.
Figuur 2.2
Vergelijking kostengegevens Vektis (2012-2014) met de MLZ-gegevens
(2012-2015) en de NZa-nacalculatiegegevens (2015), in mln. euro’s
7.346

7.323

6.615

7.739
7.105

7372

7.143

6936

MLZ

Nza

0
0

0
0
4-,

0

z
Vektis

MLZ

2012

Vektis

MLZ

2013

Vektis

MLZ

2014

Vektis

2015

rZZP4 SZZP5 •ZZP6 •ZZP7 •ZZPS •ZZP9 •ZZP1O
De verdeling over ZZP-klassen is vergelijkbaar tussen onze brongegevens van
Vektis, de 1LZ-gegevens en de NZa-nacalculatiegegevens (figuur 2.2), maar we
zien ook een aantal (verklaarbare) verschillen. In de MLZ zijn de kosten over 2012
hoger, doordat de MLZ niet isgeschoond voor de overheveling van de GRZ. In

2013 en 2014 is de verdeling over ZZP-klassen vergelijkbaar, maar liggende to
tale kosten in de Vektisgegevens iets hoger dan die in de MLZ. Dit wordt groten
deels veroorzaakt door de huisvestingscomponent in de brongegevens van
Vektis (waar we, zoals eerder al beschreven, in het vervolg van dit onderzoek voor
schonen). Op basis van de MLZ-gegevens valt ten slotte in 2015 een daling van
de kosten te verwachten.

“

We hebben In deze vergelijking niet geschoond voor de huisvestingcomponent om een zon representotief
mogelijke vergelijking te krijgen

14/69

EQUAL IS
strategy & modehng

2.2 Omvang en kosten van oudérenzorg
2.2.1 KrtenverdeIing over de ver Dkerden
De kosten van ouderenzorg zijn zeer scheef verdeeld over de verzekerden.
5 en 5,2% van de 65+’ers maakt kosten in de oude
Slechts 1,2°/b van de 18+’ers
renzorg. Binnen de groep gebruikers zijn de kosten echter niet bijzonder scheef
verdeeld. Dit spoort met de verwachtingen, doordat de toepassing van landelijke
ZZP-tarieven en de indeling in ZZP-klassen de variatie in de kosten beperkt. De
kostenvariatie ontstaat vooral door het moment van instroom van verzekerden
in de ouderenzorg. Deze groep maakt gemiddeld genomen lagere kosten doordat
ze minder dagen zorg gebruiken (zie paragraaf 3.1).
Uit figuur 2.3 blijkt dat er nauwelijks verzekerden jonger dan 45 jaar zijn die ge
bruik maken van ouderenzorg. Pas vanaf 65 jaar neemt het gebruik
6 fors toe. Bij
de mannen neemt het aantal gebruikers vanaf 80 jaar weer af in tegenstelling
tot bij de vrouwen. Mannen overlijden relatief eerder.
Figuur 2.3

Aantal gebruikers naar vijfjaarsleeftijdsklassen, 2014
35.000
30.000
,g 26000
20.000

_3
-

îs.00o
10.000
6000
0

S

o
>

1-’

c

o

‘b°

(

\;0

<0’

‘

\O

,O’

Leeftijdscategoriën
man

—vrouw

Vooral vrouwelijke 80+’ers maken relatief veel gebruik van ouderenzorg. Hun ge
bruik blijft ook bij de 90+’ers stijgen. Naar verwachting wordt het omsiagpunt
voor het aantal vrouwelijke gebruikers bereikt bij de klasse 95+’ers. We bevelen
Onder de 18 jaar zijn er slechts negen verzekerden in de geschoonde AWBZ-gegevens met ouderenzorgkosten; deze laten we hier buiten beschouwing
6

Bij de bepaling van gebruikers hanteren we een ondergrens van €50 voor de kosten von ouderenzorg Dit
doen we om te voorkomen dat het wel/niet gebruik van zorg wordt vertekend door minimaal zorggebruik,
administratieve onvolkomenheden of institutionele factoren, Gebruikersaantallen worden in verzekerdenjaren uitgedrukt

15/69

EQUAL IS
strategy & modeling

daarom aan om in een vervolgonderzoek de hoogste leeftijdsklasse verder uit te
7
Splitsen.
Figuur 2.4 toont de prevalentie van de gebruikers van ouderenzorg per leeftijds
klasse. De figuur illustreert dat de prevalentie gestaag stijgt bij toenemende leef
tijd. De prevalentie is minder dan Q5% voor de 65-minners en loopt op tot res
pectievelijk 25,9% voor mannen van 90 jaar en ouder en tot 38,6% voor vrouwen
in deze leeftijdsgroep.
Figuur 2.4
Prevalentie van ouderenzorggebruikers naar leeftijdsklasse, 2014

50

‘
‘

‘

‘

‘

‘

‘

‘

‘

o

‘
‘

q

Leefttjdscategonèn
Man —Vrouw

2.2.2 Kostenoverzicht
De totale kosten van ouderenzorg bedragen in totaal € 7,3 mid. in 2014. Dat
komt gemiddeld neer op € 555 per verzekerde 18-1-er. De kosten bestaan vooral
uit zorg in natura in de vorm van ZZP’s (zie tabel 2.1). De ZZP’s nemen in totaal
bijna 96% van de kosten voor hun rekening. De resterende 4% van de kosten
bestaat ruwweg voor de helft uit kosten van het VPT en voor de andere helft uit
PGB-kosten.
Tabel 2.1

Kosten van ouderenzorg voor 18-i-’ers, 2014
Verzekerdenjaren 18+

—

Kosten

Kostencian-

Kosten per

(x 1 mln. euro)

deel (in %)

verzekerden

7.030

96

533

138

2

10

(xl mln. euro)

jaar (euro)

ZZP V&V
VPT
PGB
Totaal ouderenzorg

13,2
-

157

2

12

7,325

100

555

Voor het huidige onderzoek zijn we gebonden aan de leettijdscategorieèn uit het OT-bestand Voor eën
verdere uitsphtsing dienen we terug te gaan naar brongegevens waarop de leeftijdsklassen berusten

16/69

EQUALIS
strategy & modehng

Per gebruiker
In tabel 2.2 tonen we het aantal gebruikers, de prevalentie en de gemiddelde kos
ten per gebruiker. Uit de tabel blijkt wederom dat de ZZP’s veruit de belangrijkste
vorm van ouderenzorg vormen. Verzekerden met VPT of PGB zijn een kleine groep
verzekerden met gemiddeld lagere kosten dan verzekerden met een ZZP. De ta
rieven voor VPT en PGB zijn dan ook lager dan voor ZZP’s. Daarnaast bestaat er
een overlap tussen de gebruikers van de verschillende zorgvormen.
Tabel 2.2

Aantal gebruikers, prevalentie en kosten per gebruiker van de verschillende
zorgvormen, 2014
Aantal
gebruikers

Prevalentie

Kosten per gebruiker
(euro)

0

ZZP

52.891

l,l&Y

45.982

VPT

4.304

0,03%

32.101

PGB

5.413

0,04%

Totaal Ouderenzorg

60.759

1,22%

29.062
45.592

Sommige verzekerden maken qbruik van meer zorgvor men. Deze komen dan dubbel
voor in de analyses Voor de ko,’ten por gebruiker zijn alleen de kosten van de he
rreffende zorg vorm meegenomen

In het vervolg maken we geen uitsplitsing meer naar de zorgvormen. Vanwege de
stijging van het kostenaandeel voor VPT en PGB in de periode 2012-2014 beve
len we aan om in toekomstig onderzoek de verschillende zorgvormen wel uit te
Splitsen.
Tabel 2.3 toont het aantal gebruikers, de totale kosten en de kosten per gebruiker
uitgesplitst naar 65+’ers, 80+’ers en het totaal. Het grootste deel van de gebrui
kers (95,4%) is 65 jaar en ouder en ruim de helft (51,7%) is 80+’er. De hoogte van
de gemiddelde kosten in de verschillende leeftijdsgroepen varieert nauwelijks.
Tabel 2.3
Aantal gebruïkers, totale kosten en kosten per gebruiker naar leeftijdsklassen, 2014

Aantal gebruikers
(aandeel)
18+
65+
80+

-

Kosten
(x 1 mln. euro)

Kostenjgebruiker
(€)

160 759 (100,0%)

7.329

45.592

153.332

(95,4%)

45.435

83.155

j517%)

6.967
3.796

45.655

2.2.3 Verdeling over verzekeraars
In deze paragraaf komt de verdeling van ouderenzorggebruikers en hun kosten
over de zargverzekeraars aan de orde. De variatie in de gemiddelde kosten per
gebruiker is weliswaar beperkt. maar de variatie per verzekerde is groot (zie pa
ragraaf 6.1). Prevalentieverschillen van ouderenzorggebruikers zijn dan ook de
voornaamste oorzaak van de kostenvariatie tussen verzekeraars.

17/69

EQUAÎ IS
strategy & modeling

Tabel 2.4 laat zien dat de verschillen tussen kleine, middelgrote en grote verze
keraars in de gemiddelde kosten per gebruiker relatief beperkt zijn. De gemid
delde kosten per gebruiker lopen uiteen van € 45.113 voor kleine verzekeraars
tot €

45.686 voor grote verzekeraars.
Tabel 2.4

Kenmerken van de kosten van gebruikers van kleine, middelgrote en grote
verzekeraars, 2014
Allen

Klein

I.1ddelgroot

Groet

Gemiddelde koeten

45.592

45.113

45.145

45.686

Standaardafwijking

24723

25.023

25.177

24636

Variotiecoefficient
Minimum qem. kosten

054
43571

0.55
43571

056
44.280

0,54
43.628

Maximum gem kosten

48.680

48.680

48.428

46.193

Figuur 2.5 brengt de prevalentie van ouderenzorg en van 65+’ers per verzekeraar
in beeld. Zoals verwacht correleert de prevalentie van ouderenzorg met het aan
deel 65+ verzekerden per verzekeraar, De prevalentieverschillen tussen verzeke
raars zijn groot, variërend van 0,1% tot 1,8% ouderenzorggebruikers met één uit
schieter naar 4,0%. Deze verzekeraar heeft met 4Q0/ ook de hoogste prevalentie
65+ verzekerden.
Figuur 2.5

Prevalentie van ouderenzorggebruikers en 65+ jarigen per verzekeraar, 2014
80%
14,0%

70%

3,5%

60%
+

3,0%

50% ‘0

2,5%
40%

C

30%

>

2,Oo

-1 r.J

cv)

3’

in

‘0

N.

0’

(Nl m ..i- LD’O n. m o
Q H
,—i “i ,—i —i
‘—i
—i ‘-•I
“

klein

2.2.4 Verdeling c’

middel

-i
(Nl (Nl

C’l )
(Nl (“1 (Nl

3)

11)
(Nl

groot

WIz-regio’s

De gemiddelde kosten per verzekerde per Wlz-regio en concessiehouder lopen
minder sterk uiteen dan de gemiddelde kosten per zorgverzekeraar (zie paragraaf

18/69

EQUALIS
strategy & modehng

6.2). Dat komt onder meer doordat tussen Wlz-regio’s minder grote verschillen in
het aandeel 65+’ers bestaan dan tussen zorgverzekeraars.
Daarmee is ook de variatie in prevalentie tussen Wlz-regio’s (figuur 2.6) en tussen
concessiehouders (figuur 2.7) veel kleiner dan tussen risicodragers. Ook hier is de
prevalentie per Wlz-regio sterk gecorreleerd met het aantal verzekerden 65+ per
Wlz-regio. Er is geen duidelijke relatie zichtbaar tussen de prevalentie per Wlz
regio en per concessiehouder,
Figuur 2.6
Prevalentie van ouderenzorggebrukers en 65+ jarigen per Wlz-regio, 2014
1,8%

30%

.

1.6%
25%

:E

:1:2E

-

‘

‘

‘

‘

CN

C’ C C»J C’4 C’J C

ç

Figuur 2.7

Prevalentie per concessiehouder, 2014
1,6%
1,4%
12%
10%
o8%Ip!rP.rI

O,2°c,

:

0,0%
1

2

3

4

S

6

7

8

9

10

.11

Analoog aan de resultaten per verzekeraar nemen we slechts kleine verschillen
waar tussen de gemiddelde kosten per gebruiker in de verschillende Wlz-regio’s.
Daarom blijft de presentatie hiervan achterwege. De gemiddelde kosten lopen
uiteen van € 42.882 tot € 47.998. Ook hier bestaat geen duidelijke relatie met
de concessiehouders.

19/69

‘EQUALIS
strategy & modehng

3 Samenhang gebruiken gezondheid
Conclusies hoofdstuk 3
• Om gebruikers van ouderenzorg te identificëren, zijn de kenmerken uit het
somatische model (exclusief AVI, PPA en SES) geschikt. Niet alle onder
scheiden klassen hebben echter toegevoegde waarde.
•

Een grote groep (langdurige) gebruikers (blijvers) wordt ingedeeld in de
‘gezonde’ klassen van de morbiditeitskenmerken (FKG, DKG, HKG, etc.).
Dat komt onder andere doordat de onderliggende registraties geen intra
muraal verstrekte middelen bevatten.

•

De nieuwe ouderenzorg-specifieke kenmerken:
o FKG dement/ë/e syndromenis van toegevoegde waarde voor het voor
spellen van gebruik van ouderenzorg.
o Stede/ijkheid heeft net als het somatische regiokenmerk een licht on
derscheidend effect.
o Weduwschap is in de onderzochte vorm niet geschikt, maar we bevelen
aan om het kenmerk in een vervolgstudie verder te onderzoeken met
een andere definitie.
De kosten van Zvw-zorg lopen in de jaren voorafgaande aan de instroom
in de ouderenzorg sterk op en dalen in het jaar van instroom (wijkverpleging
& GGZ) of het jaar na instroom (somatische zorg).

•

Het voorliggende hoofdstuk richt zich op het inzichtelijk maken van het gebruik
van ouderenzorg en de samenhang tussen dat gebruik en de gezondheid van ver
zekerden (in de vorm van gezondheidskenmerken). We onderzoeken achtereen
volgens:
1.

de ontwikkeling van de kosten en het gebruik van zorg door gebruikers van
ouderenzorg (paragraaf 3.1);

2. het gezondheidsprofiel van gebruikers van ouderenzorg (paragraaf 3.2).

3.1 OntwikkeNng van kosten en gebruik
In dit onderdeel onderzoeken we de ontwikkeling van kosten en gebruik von zowel
ouderenzorg als Zvw-zorg voor ouderenzorggebruikers. Allereerst onderzoeken

20/69

EQUAI IS
rtrategy & modeling

we de samenhang tussen ouderenzorg en Zvw-zorg in 2014 (paragraaf 31.1). Ver
volgens brengen we voor de jaren 2012 tot en met 2014 de zorgontwikkeling in
beeld:
•

Zvw- en ouderenzorg rond het moment van instroom (paragraaf 3.1.2);

•

Meerjarig gebruik van ouderenzorg (paragraaf 3.13);

•

Verschuiving van zorgprofielen (paragraaf 3.1.4);

•

Sterfte in de ouderenzorg (paragraaf 3.15).

Op basis van deze analyses onderzoeken we of het gebruik van zorg in het ver
leden voorspellers (kunnen) zijn voor het toekomstig gebruik van ouderenzorg.

sor nhang t “ssen ouderenzorp 4
n de ‘vw- nrg
Om de samenhang met de overige zorgvormen in kaart te brengen, bepalen we
voor de gebruikers en niet-gebruikers van ouderenzorg de prevalentie en de ge
middelde kosten van verschillende vormen van Zvw-zorg in 2014. Tabel 3.1 toont
kosten van somatische zorg, wijkverpleging, geneeskundige GGZ (gGGZ) en
langdurige GGZ (IGGZ) voor gebruikers en niet-gebruikers van ouderenzorg.
8 De
gebruikers van ouderenzorg zijn uitgesplitst naar blijvers en instromers in 2014.
De gemiddelde Zvw-kosten per verzekerdenjaar zijn over de hele linie hoger voor
gebruikers dan voor niet-gebruikers. Dit komt voornamelijk door de hoge Zvw
kosten van instromers (zie ook paragraaf 3.1.2). Blijvers maken vergelijkbare kos
ten als niet-gebruikers voor somatische zorg en gGGZ (bijvoorbeeld veroorzaakt
door ziekenhuisopname of extramurale behandelingen). Zoals verwacht maken
de blijvers wel relatief lage wij kverplegings- en IGGZ-kosten.

Voor de ouderenzorg, de wijkverpleging en de geneeskundige GGZ hanteren we voor de identificatie van
gebruikers van de zorgvorm een ondergrens van € 50 Voor de variabele zoigkosten moeten we een hogere
ondergrens hanteren, omdat het inschrijftarief bij de huisarts plus het tarief van de module POH-GGZ voor
verzekerden van 75 jaar en ouder (de doelgroep van de ouderenzorg) in het algemeen ruim € 100 bedraagt
Daarom kiezen we voor de variabele zorgkosten een ondergrens von €125.

21/69

EQUAUS
strcitegy & modeling

Tobe! 3.1
Kosten van Zvw-zorg voor 65+’ers, 2014
Aantal verzeker-

Kosten

Kosten per

denjaren

Cx 1 mln. euro)

verzekerdenjaar
(euro)

Somotisch
Gebruikers

WijkverpIegng

Ouderenzorg

GGZ
9

13 332

IGGZ
Somotisch
WikverpIeging

Blijvers

gCZ
GGZ

104.096
.

St

enh

19

504
28

4.844
270

18

172
4

261

5.302

36
2

733
49

Somatisch

12468

4.444

Wijkverpleaing

2.484

885

332

118

29

10

49.236

IGGZ

gGGZ

Zorg

352

3

17,751

GGZ
9

kers Ouderen-

1886

54

874

VVijkverpleging

Niet georul

8988

289

1

Sornotisch
Instromers

1378

2.805.801

GGZ

leging

uderenzorg c

Extramurale V&V (wijkverpleging) en intramurale V&V (ouderenzorg) zijn in be
ginsel communicerende vaten, ook al verschilt de leveringsvorm. Om de verhou
ding tussen beide leveringsvormen in kaart te brengen, presenteren we in tabel
3.2 het aantal gebruikers en kosten per gebruiker van ouderenzorg en wijkverple
ging.
Verzekerden ouder dan 65 jaar maken ongeveer 2,5 keer zoveel gebruik van wijk
verpleging (12,8%) als van ouderenzorg (5,2%). De gemiddelde kosten per.ge
bruiker van wijkverpleging (€7.322) liggen aanmerkelijk lager dan voor de oude
renzorg (€45.435).
Een kleine groep verzekerden (0,3% prevalentie) maakt in 2014 gebruik van zo
wel ouderenzorg als van wijkverpleging. Hierbij gaat het over het algemeen over
verzekerden die in 2014 eerst wijkverpleging ontvingen en in de loop van het jaar
instromen in de ouderenzorg. Wat opvalt is dat deze groep verzekerden relatief
hoge wijkverplegingskosten maakt (€7.879), terwijl zij geen volledige jaar wijk
verpleging ontvingen. Aan de andere kant maakt deze groep relatief lage oude
renzorg kosten (€18.593). Deze groep veroorzaakt ook de lage gemiddelde kosten
voor wijkverpleging onder ouderenzorggebruikers en vice versa.

22/69

EQUA[ TS
strategy E modehng

Tabel 3.2

Gebruikers, gemiddelde ouderenzorgkosten en gemiddelde wijkverplegings
kosten voor 65+-gebruikers van ouderenzorg en wijkverpleging, 2014
Aantal

Prevalentie

Gem. kosten

Gem. kosten

verzekerden-

(%)

ouderenzorg

Wijkverple

(euro)

ging (euro)

jaren
Ouderenzorg
Wijkverpleging

153332

5,2

45.435

1.886

378.713

12.8

1801

7.322

Ouderenzorg & Wijkverpleging

36.694

0,3

18.593

7.879

De groep Ouderenzorg & Wijkverpleaing rnaokt in 2014 van beide zorgvorrnen gebruik Gebrui
kers in deze groep zitten ook in de eerkte tvee regels vande tabel

In de bijlage (paragraaf 6.2.1) maken we de variatie in de gemiddelde kosten von
wijkverpleging en ouderenzorg tussen zorgverzekeraars en de Wlz-regio’s inzich
tel ijk.

Zvw

en ouderenzorg rond hef moment van instroom

In deze paragraaf schenken we aandacht aan het gebruik en het kostenpatroon
van zorg voor gebruikers van ouderenzorg rond het moment van instroom (-2 tot
+1 jaar). Dit doen we zowel voor ouderenzorg als voor somatische zorg, wijkver
pleging en (de combinatie van geneeskundige en langdurige) GGZ.
Verzekerden die instromen in de ouderenzorg maken in het jaar van instroom en
de twee jaar daaraan voorafgaand vrijwel allemaal (98%) ook gebruik van so
matische zorg (figuur 3.1). In de jaren voorafgaand aan de instroom in de oude
renzorg treedt een substantiële stijging in de prevalentie van de wijkverpleging
op: van 42% twee jaar voor instroom naar 64
% in het jaar van instroom. Bij de
GGZ vindt een soortgelijke ontwikkeling plaats: van 9% naar 14%.
In het jaar na instroom gebruikt maar 60% van de oorspronkelijke gebruikers nog
steeds ouderenzorg (figuur 3.1). Deze daling is grotendeels het gevolg van sterfte,
Een klein deel van de oorspronkelijke gebruikers maakt geen gebruik meer van
ouderenzorg, omdat zij naar huis zijn teruggekeerd (zie paragraaf 3.15 voor verder
inzicht in de reden van uitstroom). Alle gebruikers van ouderenzorg maken ook in
het jaar na instroom nog steeds kosten in de somatische zorg. Het beroep op de
V&V (wijkverpleging) en de GGZ daalt na het jaar van instroom drastisch, door
dat de meeste gebruikers deze zorg nu van de instelling voor ouderenzorg ont
vangen.

23/69

EQUALIS
strategy & modeling

Figuur 31

Gebruik van zorg rond het moment van instroom in de ouderenzorg (in %).
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0°/o
2 jaar voor
instroom
Ouderenzorg

1 jaar vooi
instroom
—R—Somatisch

Jaar van
instroom

1 jaar na instroom

—VV

-a--GG Z

De kosten van de ouderenzorg zijn in het joor von instroom aanmerkelijk lager
dan in het jaar na instroom (zie figuur 3.2), doordat gebruikers in het jaar van in
stroom geen volledig jaar gebruik maken van ouderenzorg. Voor de Zvw-kosten
kenmerken de twee jaren voorafgaande aan de instroom in de ouderenzorg zich
door een stijging in de kosten. De somatische zorg en de wijkverpleging vertonen
een stijging van ongeveer. 50% in het jaar v66r instroom. De stijging bedraagt
voor GGZ-kosten zelfs 82%. In het jaar van instroom stijgen de kosten voor so
matische zorg verder met 60%. Deze extra stijging wordt vermoedelijk veroor
zaakt door een toenemende somatische problematiek en/of incidentele somati
sche klachten voorafgaand aan de instroom in de ouderenzorg. De kosten voor
wijkverpleging en GGZ dalen tijdens het jaar van instroom, doordat de ouderen
zorg gedurende een deel van het jaar deze zorg overneemt. Het jaar na instroom
zien we dat naast de kosten voor wijkverpleging en GGZ ook de somatische kos
ten sterk dalen. Een deel van de verzekerden in de ouderenzorg blijft een deel van
hun zorg extramuraal ontvangen, waardoor de somatische kosten op niveau blij
ven.

Alleen verzekerden die in 2013 of 2014 instromen In ouderenzorg zijn opgenomen Er is niet geschoond voor
verzekerden die komen te overlijden

24/69

-

-

EQUAL IS
strategy & modeling
Figuur 3.2
Ontwikkeling van gemiddelde zorgkosten per gebruiker rond de instroom van
de ouderenzorg. Kosten zijn gemiddeld over de jaren 2012-2014 en hebben
betrekking op instromende gebruikers in 2013 en 2014.

c
cv

-

cv

N

€45

€40
€35
€30
€25
€20

2 jaar voor
instroom

——Ouderenzorg

1 jaar voor
instroom

Jaar van

—Sornatisch

—.—VV

instroom

1 jaar na
instroom
GGZ

3.13 Meerjarig qebruk var ouderenzorg
In 2014 stroomden er 51000 verzekerden in de ouderenzorg in (tabel 33). Dit is
ongeveer een derde von het totale aantal gebruikers van ouderenzorg. Later in
deze paragraaf zien we dat een vergelijkbaar aandeel elk jaar komt te overlijden.
In totaal maken ongeveer 160.000 verzekerden gebruik van ouderenzorg. Deze
groep bestaat voor bijna de helft uit verzekerden die al minstens 3 jaar ouderen
zorg gebruiken.
Tabel 3.3
Aantal gebruikers, prevalentie en kosten per gebruiker in 2014 uitgesplitst
naar het aantal jaar gebruik van ouderenzorg
Aantal jaar in
ouderenzorg

Gebruikers

Prevatentie (%)

Kosten per gebruiker

(verzekerdenjaren)
50971
(32)

0,39

(euro)
21.020

35.617
74.174

(224)
l46°v)

0,27
0,56

52717

>3
Totaa’

160.762

l1001

1,22

45592

1
2

59.057

De jaarlijkse kosten van ouderenzorg per gebruiker stijgen naarmate gebruikers
langer een beroep doen op deze zorg. De groep langdurige gebruikers maakt de
hoogste gemiddelde kosten: circa € 59.000 per gebruiker per jaar. De groep instromende ouderenzorggebruikers heeft duidelijk lagere gemiddelde kosten van

25/69

EQ.UAI IS
strategy & modehng
ouderenzorg dan de meerjarige gebruikers, omdat instromers in het jaar van in
stroom geen volledig jaar kosten maken.
Daarnaast treedt een progressief verloop van ZZP-klassen op. De meeste in
stromers stromen in de (goedkopere) lage ZZP-klassen in en stromen later door
naar hogere ZZP-klassen. Een soortgelijk patroon geldt voor de gemiddelde kos
ten per jaar van auderenzorggebruikers in het derde en latere jaren. Deze zijn ho
ger dan de gemiddelde kosten per jaar van gebruikers in het tweede jaar.

3.1

Verschuiving van ‘orgprofietei’

r de tijd

Om het zorgpad dat gebruikers doorlopen in kaart te brengen, bekijken we de
verschuivingen in ZZP- klassen tussen de jaren 2012-2014 en 2013-2014 (figuur
3.3). In deze analyses laten we verzekerden die in de tussentijd zijn overleden of
om andere redenen zijn uitgestroomd uit de ouderenzorg buiten beschouwing.
Fi9uur 3.3
Verschuiving van de maximale ZZP-klassen tussen twee verschillende jaren
(2012-2014 & 2013-2014)
87%
75Cr

3%2%

2%1%

2%1%

-3 en oger

-2

-1

0

2012-2014

8%40,,

8°o4Q/

+1

+2

2%1%

+3 en
hoger

.2013-2014

Het leeuwendeel van de gebruikers die meer jaren ouderenzorg gebruiken heeft

een of twee jaar later nog steeds dezelfde ZZP-klasse. Naast deze ‘stabiele’
groep nemen we bij andere gebruikers voornamelijk een progressief verloop in de
ZZP-klassen waar. Het volgende jaar is 9% (4%÷4%÷1%) van de gebruikers in
een hogere ZZP-klasse ingedeeld. Na twee jaar betreft het zelfs 19%
(8%+8%+2%)’° van de gebruikers. Daar staat tegenover dat een beperkte groep
gebruikers (4% en 7%) na respectievelijk één en twee jaar in een lagere ZZP
klasse terechtkomt. Van deze groep ontvangt ongeveer de helft van de gebrui
kers in eerste instantie revalidatiezorg (ZZP 9). Na afronding van de revalidatie

10

Met een afrondingsverscHi

26/69

EQUALIS
strcltegy & rnodehng

vallen deze gebruikers doorgaans weer terug in hun oude ZZP-klasse of worden
zij opnieuw geïndiceerd. Dat resulteert meestal in een lagere ZZP-klasse.

3.1.5 Sterfte in de oude

rg

Tot slot brengen we de uitstroom uit de ouderenzorg in kaart. Hierbij richten we
ons specifiek op sterfte, aangezien gebruikers van ouderenzorg in het algemeen
overlijden in een instelling voor ouderenzorg (figuur 3.4). Voor gebruikers van ou
derenzorg in 2012 bepalen we of ze de daaropvolgende jaren ook ouderenzorg
blijven ontvangen of dat ze zijn uitgestroomd. Via het BasTc-bestand van Vektis
bepalen we of de uitstroom het gevolg is van overlijden.
Elk jaar overlijdt grofweg een derde van de ouderenzorggebruikers. Daardoor is
de oorspronkelijke populatie van gebruikers in 2012 na twee jaar gehalveerd (van
176.000 naar 87.000 gebruikers). Slechts een beperkte groep gebruikers (5%)
verlaat de ouderenzorg zonder te overlijden. Dit percentage wordt kleiner naar
mate gebruikers langer ouderenzorg gebruiken (van 5% in 2012 naar 1% in 2013;
nog niet bekend voor 2014).
Figuur 3.4

Reden van uitstroom in de tijd voor het gebruikers van ouderenzorg in 2012

200.000
150.000
100.000
50.000
0
2012
Blijvend ouderenzorg

2013
• Overlijden

2014
• Uit ouderenzorg

Wanneer we per ZZP-klasse het percentage overledenen bekijken zien we dat in
de hogere ZZP-klassen (ZZP 4-8 en 10) een groter deel van de gebruikers uitstroomt door overlijden (zie figuur 3.5). ZZP 7, waarin de nadruk valt op begelei
ding, vormt hierop een uitzondering. In deze ZZP is het aandeel overledenen in de
groep die uitstroomt kleiner dan in ZZP 6. Van gebruikers van polliatief-terminale
zorg (ZZR 10) overlijdt, zoals te verwachten, het grootste gedeelte (85%) in het
zelfde kalenderjaar. De overige 15% omvat verzekerden die laat in het jaar in pa1liatieve zorg instromen en in begin van het jaar erna komen te overlijden. Daar
staat tegenover dat bij revalidotiezorg (ZZP 9) en overige ZZP-zorg een relatief

27/69

EQUALIS
strategy & modeling

groot gedeefte VOfl de gebruikers uitstroomt uit de ouderenzorg zonder te ovér
lijden.
Figuur 3.5
Reden van uitstroom voor gebruikers in 2012 uitgesplitst naar ZZP-klassen

‘:1.11111
60%

40%

20%
0%
Overig

4

5

i Blijvend ouderenzorg

6

7

• Overlijden

8

9

10

S Urt ouderenzorg

3.2 CHëntprofieen
Gegeven het geringe percentage gebruikers van ouderenzorg onder de 65 jaar
richten we ons in het vervolg op verzekerden van 65 jaar en ouder. Allereerst on
derzoeken we de relatie tussen de kenmerken van de verzekerde 65+’ers en het
gebruik van ouderenzorg. Dit biedt inzicht in de kenmerken die van belang zijn bij
de opstelling van een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg. We hanteren
de volgende opbouw:
•

Paragraaf 3.2.1 beschrijft de relatie tussen het gebruik van ouderenzorg en
de risicovereveningskenmerken uit het model voor de somatische zorg.

•

Paragraaf 3.2.2 schenkt vervolgens aandacht aan de relatie tussen het
gebruik van ouderenzorg en de aanvullende kenmerken Stedelijkheid,
Weduwschap en de Farmacie kostengroep (FKG) dementiële syndromen.

3.2.1. Kenmerken vo het modF

VOO’

de som

sch

zorg

De kenmerken van het risicovereveningsmodel voor de somatische zorg zijn ui
teraard primair gericht op de voorspelling van de kosten van de somatische
zorg.” Dat neemt niet weg dat ze ook voorspellende waarde hebben voor de kas
ten van ouderenzorg. Vanzelfsprekend kunnende kenmerken bij toepassing in het
model voor de ouderenzorg nog verder worden verfijnd. Dat valt echter buiten het

i

Op basis van l[teratuuronderzoek hebben we geinventariseerd welke kenmerken potentieel belangrijke
voorspellers zijn voor het gebruik van langdurige zorg (zie hiervoor paragraaf 63.1 en WOR 661)

28/69

EQUAL IS
strategy & modeling

bestek van dit verkennende onderzoek. We bevelen echter aan om in een ver
volgstudie te onderzoeken of de kenmerken Uit het somatische model zodanig
kunnen worden aangepast dat ze meer zijn toegespitst op de voorspelling van
de kosten van ouderenzorg. Deze aanbeveling geldt in het bijzonder voor de ken
merken Farmacie kostengroepen (FKG), Diagnose kostengroepen (DKG), Hulp
middelen kostengroepen (HKG), Meerjarige hoge kosten (MHK), Generieke soma
tische morbiditeit (GSM) en Regioclusters.
Bovendien zijn de FKG’s en de HKG’s uit het model voor de somatische zorg sterk
gericht op het gebruik van extramurale zorg. Afhankelijk van of de instelrng voor
ouderenzorg een toelating heeft voor behandeling, kon de gebruiker zijn/haar be
handelingen binnen af buiten de instelling ontvangen.’
2 Gebruikers van ouderen
zorg die het voorafgaande jaar verbleven in een instelling met een toelating voor
behandeling, ontvangen hun behandeling en daarmee de medicijnen en hulpmid
delen in de instelling en ten laste van de Wlz. Daardoor zijn zij bijvoorbeeld niet
ingedeeld in een FKG of HKG en vallen deze blijvers in de ouderenzorg onder de
afslagklasse van de betreffende morbiditeitskenmerken.
In deze paragraaf gaan we in op de prevalentie en de gemiddelde kosten van
subgroepen op basis van de kenmerken uit het somatische model 2017 (zie pa
ragraaf 6.3.2 voor de volledige tabellen met prevalenties en kosten per klasse van
de somatische kenmerken).

Leeftijd e

es lach’

De prevalentie van ouderenzorggebruik stijgt naarmate de leeftijd oploopt. Dit
stemt overeen met de bevindingen uit paragraaf 2.2.1 De gemiddelde kosten per
gebruiker nemen af naarmate de leeftijd van mannen toeneemt. Mogelijk betreft
het in de hogere leeftijdsklassen relatief gezondere mannen. Bij vrouwen zien we
geen duidelijke afname in de gemiddelde kosten van gebruikers.

FKG
De gemiddelde kosten van verzekerden zonder Farmacie kostengroep (FKG) zijn
met € 54.278 fors hoger dan die voor verzekerden met een FKG. Merk op dat
verzek.erden die al in een verpleeghuis zijn opgenomen in het algemeen niet in
gedeeld zijn in een FKG, indien de geneesmiddelen ten laste van het instellings
budget zijn verstrekt. Daarmee bestaan de gebruikers van ouderenzorg in de
klasse geen FKG gedeeltelijk uit blijvers in de ouderenzorg en zijn de gemiddelde

Traditioneel gezien krijgen verzekerden in een verpleeghuis hun behandeling in de instelling en verzekerden
in een verzorgingshuis buiten de instelling Dat vloeit voort uit de toelating van de instellingen (wel of niet
toegelaten voor behandeling)

29/69

EQUALIS
strategy

modeling

kosten hoger. Maar liefst ruim de helft van de gebruikers van ouderenzorg valt in
de klasse geen FKG.
Naast de klasse geen EKO zien we dat een aantal EKO-klassen waarschijnlijk
grote toegevoegde waarde heeft voor de voorspelling van het gebruik van ou
derenzorg. Het betreft
•

FKG Psychose Alzheimer en verslaving met een prevalentie van 33,2%;

•

FKG epilepsie met een prevalentie van 10,1%;

•

EKG hartaandoeningen met een prevalentie van 10,2%. Het betreft bijna
een op de vijf gebruikers van ouderenzorg;

•

EKG Parkinson met een prevalentie van 17,8%;

•

FKG aandoeningen van hersenen en ruggenmerg overig
prevalentie van 1O,9%.

met een

Omdat de meeste gebruikers van ouderenzorg met een EKG tot de instromers
behoren en de instromers lagere gemiddelde kosten kennen dan de blijvers zijn
de kasten van ouderenzorg per gebruiker lager dan gemiddeld. Specifiek geldt dit
voor de verzekerden met een EKG Kanker, een EKG Nieraandoeningen, een FKG
kanker (add-on), een FKG groeihormonen en een van de Extreem Hoge Kosten
clusters.

DKG
Ook in dit geval geldt dat de groep gebruikers van ouderenzorg zonderDiagnose
kostengroep (DKG) groot is, DKG 5, 6, 7, 8 en 13 vallen op door hoge prevalenties.
Verzekerden met DKG 13 hebben relatief hoge kasten voor ouderenzorg. Deze
DKG bevat de diagnoses thuisbeademing en aplastische anemie.
Een nadere analyse van de dx-groepen biedt waarschijnlijk meer en beter zicht
op de relatie tussen de aandoening en het gebruik van ouderenzorg. De DKG’s
zijn immers opgesteld en geclusterd op basis van de homogeniteit van de kosten
van samatische zorg. Daarom verdient het aanbeveling om in een vervolgonder
zoek terug te grijpen op de DX-groepen. Mogelijk zijn dan ook andere DX-groepen
(buiten de huidige DKG’s) relevant. De bepaling van een DKG-kenmerk voor de
ouderenzorg valt echter buiten het bestek van het huidige onderzoek.

HKG
Voor bijna alle Hulpmiddelen kostengroepen (HKG’s) geldt dat de prevalentie van
ouderenzorg beduidend hoger is dan gemiddeld

30/69

EQUAL IS
strategy & madeling
•

HKG therapeutische elastische kousen, met een prevalentie van 12,4%.
Deze groep bevat een groot deel van de gebruikers van ouderenzorg
(13,7%);

•

HKG vernevelaar met toebehoren, met een prevalentie van 12,1%;

•

HKG middelen voor urineopvang met een prevalentie van 15,3%;

•

HKG injectiespuiten met toebehoren met een prevalentie van 22,0%;

•

HKG zuurstofapparaten met toebehoren met een prevalentie van l
%;
8
,
2

•

HKG voedingshulpmiddelen (excl. zuigelingen) met een prevalentie van
107%.

Een uitzondering hierop vormt de HKG CPAP-apparatuur. Bij die HKG is preva
lentie van ouderenzorg ondergemiddeld.
De gemiddelde kosten van verzekerden met een HKG zijn vergelijkbaar.
UK
Bij de Meerjarige Hoge Kosten (MHK) kennen verzekerden in de hoogste MHK
klassen een relatief grote prevalentie van ouderenzorg. Verzekerden met kosten
in de top 10% in de afgelopen drie jaar hebben een prevalentie van ruim 16%. Er
is geen monotone toename van de prevalentie naarmate de MHK-klasse stijgt.
Dit komt doordat de MHK klassen zijn gebaseerd op de somatische kosten en
gericht op het voorspellen van het gebruik van somatische zorg.

FDG, VGG n GGG
Bij de Fysiotherapie diagnosegroepen (FDG), de V&V-gebruikersgroepen (VGG)
en de geriatrische revalidatiezorggebruikersgroepen (GGG) ligt de prevalentie
van ouderenzorg hoger dan het gemiddelde van alle 65+’ers. In de FDG 2 & 3, de
hoge V&V-kostengroepen en de GRZ-gebruikersgroepen bedraagt de prevalen
tie van ouderenzorg meer dan 1O%. Deze groepen lijken grote toegevoegde
waarde te hebben voor het voorspellen van de gebruikers van ouderenzorg.

GSM
Bij het kenmerk Generieke Somatische Morbiditeit (GSM) is het verschil tussen
gezonde verzekerden en ongezonde verzekerden in de prevalentie van ouderen
zorg relatief klein. Tot de klasse ongezond behoren verzekerden die in een toe
slagklasse van minstens één van de kenmerken FKG, DKG, HKG, MHK of FDG zijn
ingedeeld. Het kan in dat geval zowel een instromer in de ouderenzorg als een

31/69

FEQUAL. IS
strategy & modehng
gebruiker van ouderenzorg in een instelling zonder behandeling betreffen. Verze
kerden die in het voorgaande jaar al gebruik maakten van ouderenzorg kunnen in
de GSM-klasse gezond zijn ingedeeld als ze verblijven in een instelling voor ou
derenzorg met een toelating voor behandeling.

SES. AVI en PPA
Vooral de groep verzekerden met een zeer lage Sociaal Economische Status
(SES) kent een hoge prevalentie. Dit komt doordat alle verzekerden die in een
huishouden met meer dan,15 verzekerdenjaren wonen, automatisch in SESzeer
laag worden ingedeeld. De overige gebruikers, die veelal in een kleine instelling
met minder dan 15 bewoners wonen, worden grotendeels in SES hoog ingedeeld.
Dit vloeit voort uit de SES-definitie, waarbij naar totaal huishoudinkomen in
plaats van inkomen per bewoner wordt gekeken.
De kenmerken Aard van Inkomen (AVI) en Personen Per Adres (PPA) zijn niet ge
schikt als kenmerk om uiteenlopende redenen. Alle 65+ gebruikers vallen bij AVI
in dezelfde klasse AVI-O, waardoor deze niet discriminerend is. Bij PPA bestaan
de klassen met meer dan 15 inwoners vrijwel volledig uit verzekerden die gebruik
maken van ouderenzorg. Deze klassen zijn gebaseerd op jaar t, waardoor deze
klassen als dummy gaan fungeren van gebruik in jaar t. Dit is ongewenst voor de
prikkelwerking. Als aanvullende kenmerk gebruiken we PPA wel om te onder
zoeken of weduwschap van toegevoegde waarde is (zie paragraaf 3.2.2).

Re9fr
De regioklassen zijn geclusterd op basis van de meerkosten van somotische zorg
per postcodegebied, waarbij ook de aanwezigheid van verpleeghuisbedden
wordt betrokken. Er blijkt nauwelijks onderscheid te bestaan tussen de prevalen
ties en de gemiddelde kosten van gebruikers in de verschillende regioklassen. De
regio-indeling uit het somatische model biedt dan ook geen toegevoegde
waarde voor de voorspelling von het gebruik van ouderenzorg.

2.2 Aanvullende kenmerken
Om een inschatting te kunnen maken van de mogelijkheden voor verbetering von
een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg, onderzoeken we enkele aan
passingen aan de kenmerken van het somatische model. Deze aanpassingen
richten zich op de toevoeging van kenmerken die specifiek voorspellend zijn voor
ouderenzorg. Deze kenmerken berusten op de gegevens die al voor het risico
vereveningsmodel voor de somatische zorg gebruikt worden. Hierdoor zijn de

32/69

EQUAL IS
strategy & modehng

brongegevens eenvoudig beschikbaar en is ook reeds de kwaliteit van de gege
vens gecontroleerd. Voor drie aanvullende kenmerken brengen we de relatie met
ouderenzorg in kaart (zie voor gedetailleerde beschrijving paragraaf 6.3.3):
•

EKG dementiële syndromen;

•

stedelijkheid;

•

weduwschap.

Het kenmerk weduwschap heeft potentie voor het model voor de ouderenzorg.
maar niet zoals het kenmerk noodgedwongen is vormgegeven in dit verkennende
3 Daarom richten we ons in deze paragraaf op de overige twee aan
onderzoek.’
vullende kenmerken. Dit doen we net als voor de somatische kenmerken (para
graaf 3.2.1) door de ouderzorgkosten en de bijbehorende prevalentie voor deze
kenmerken te bepalen. Daarnaast maken we een verdere uitsplitsing van de pre
valentie van ouderenzorg per kenmerk naar zorgverzekeraar en Wlz-regio. Ten
slotte maken we de overlap met de overige vereveningskenmerken inzichtelijk:
het betreft de overlap tussen de FKG dementiële syndromen en de FKG PAV, en
die tussen stedelijkheid en het regiocriterium.

KG dementëIe

vndromer

In het onderzoek hebben we vier alternatieve klassen voor het kenmerk FKG de
mentiële syndromen bepaald op basis van de grenswaarde van dagelijks gede
finieerde dosis van de voor deze FKG geselecteerde medicijnen. Voor de meeste
FKG’s wordt als standaard een grenswaarde van 180 DDD gehanteerd. Ouderen
krijgen echter vaak een lagere dosis voorgeschreven. Met het oog op de ontwik
keling van een model voor ouderenzorg onderzoeken we daarom hier ook lagere
grenswaarden voor de DDD.
Tabel 3.4 toont de resultaten voor het aanvullende kenmerk FKG dementiële syn
dromen. De klasse met de laagste grenswaarde (DDD 90+) bevat van de vier
klassen de meeste gebruikers von ouderenzorg en kent daardoor de hoogste pre
valentie van ouderenzorggebruikers ten opzichte van de gehele populatie 65+
verzekerden (5,5%). Naarmate de grenswaarde toeneemt daalt de prevalentie
van ouderenzorg licht, tot een prevalentie van 4,3 % bij een grenswaarde van 180
13

De proxy voor weduwschap is gebaseerd op het kenmerk personen per adres (PPA). Een beperking in dit
onderzoek wordt gegeven door de definitiewijziging van PPA in het risicovereveningsmodel 2017. Hierdoor
is PPA von jaar t niet beschikbaar voor dit onderzoek We definiëren het kenmerken daarom op basis van
de groep verzekerden die in t-2 in een meerpersoonshuishouden woonde en in t-]. in een eenpersoonshuis
houden In nader onderzoek zou dit kenmerk ook op basis van gegevens over t-]. kunnen worden vastge
steld. Een nouwkeurigere schatting kan worden gemaakt op basis van adresgegevens (PKB) in combinatie
met overlijdensgegevens (BA5IC)

33/69

FL
strcitegy & modehng
DDD’s. Het aandeel van verzekerden dat ouderenzorg gebruikt binnen de klasse
met een grenswaarde van 90 DDD’s is hoog: 45,1%. Dit aandeel is fors hoger dan
het aandeel ouderenzorggebruikers binnen de FKG PAV, waar de dementiële
syndromen onderdeel van zijn. Het aandeel ouderenzorggebruikers neemt licht af
naarmate de grenswaarde hoger wordt gekozen. Aangezien het aandeel gebrui
kers van ouderenzorg zeer hoog is, is de FKG dementiële syndromen naar ver
wachting een goede voorspeller van ouderenzorg.
Tabel 3.4

Gemiddelde kosten en gebruik van ouderenzorg voor de FKG dementiële
syndromen, 2014
Kosten per gebruiker 65+ (euro)

Klasse

Aandeel van alle 65+

Prevalentie gebruikers 65+

ouderenzorggebruikers

binnen klasse (in %)

(in %)
DDD 90

45532

94,5

4,9

DDD 90÷

43.763

5.5

45,1

DDD 120÷

43.324

5,1

44,6

DDD 150+

42.903

4,7

44,3

4,3

43,9

DDD 180+

•,,

,

42.564

,

Omdat beide prevalentiewaarden en ook de gemiddelde kosten niet veel ver
schillen tussen de klassen, kiezen we voor de modelschattingen de klasse met de
hoogste prevalentie van ouderenzorg: de klasse met een grenswaarde van 90
DDD’s. Door de laagste grenswaarde te kiezen, neem je eerder ouderen met een
lagere dagdosering in de EKG op. Voor de grenswaarde van 90 DDD bevat tabel
°/o van de 65+
9
,
3.4 ook de afslagklasse (DDD 90-). Daarbinnen maakt slechts 4
verzekerden gebruik van ouderenzorg.
Tabel 3.5 toont voor de vier alternatieve FKG-klassen de hoogste en laagste
prevalentie van ouderenzorggebruikers over respectievelijk de verzekeraars en
de Wlz-regio’s. De verzekeraar met de laagste prevalentie ouderenzorggebrui
kers binnen de klasse DDD 90+ kent een prevalentie van 24,0%, terwijl de hoog
ste prevalentie bij een verzekeraar 58,3% bedraagt. De prevalentie in Wlz-regio’s
is ruwweg vergelijkbaar, met een minimum van 37,8% en een maximum van
56,5%. Dit beeld is eveneens representatief voor de andere drie FKG-klassen.

34/69

)UAI
strategy & modeling
Tabel 3.5

Prevalentie gebruikers per zorgverzekeraar en Wlz-regio voor verschillende
klassen van de FKG dementiële syndromen, 2014
Klasse

Prevalentie gebruikers 65+ in
klasse per verzekeraar (in %)

Prevalentie gebruikers 65+ in
klasse per Wlz-regio (in %)

min

max

min

DDD 90

0,8

9,6

3,9

6,5

DDD 90+

24,0

58.3

37,8

56,5

DDD 120+

25,2

56,8

36,9

56,4

DDD 150f

26,5

55,6

36,3

56,3

DDD 180f

23.4

54,0

34,6

55,3

max

De FKG dementiële syndrornen overlapt deels met de bestaande FKG psychose,
Alzheimer en verslaving (PAV) uit het somatische model (EKG 3). Tabel 3.6 loot
zien dat er een grote overlap bestaat tussen beide EKG’s. Van alle 65+ verzeker
den in de FKG dementiële syndromen met een DDD-grenswaarde van 90 is 91%
ook ingedeeld in de FKG PAV. Het is dan ook van belang om deze FKG’s niet
samen op te nemen in de modelspecificatie.
Tabel 3.6

Aandeel (in %) FKG dernentiële syndromen met ook de EKG psychose,
Alzheimer en verslaving (PAV), 2014
FKG PAV (FKG3)
DDD9O+

91

DDD120+

.

94

DDD1SO+

97

DODI8O+

99

Het kenmerk stedelijkheid bestaat uit vijf klassen van omgevingsadressendicht
heid (OAD) klassen. OAD-klasse 1 is het meest stedelijk met de hoogste dicht
heid en OAD-klasse 5 het minst stedelijk met de laagste dichtheid. De mate van
stedelijkheid von een woonadres kon invloed hebben op de toegang tot wijkver
pleging en mantelzorg. Het betreft de locatie van het woonadres in het lopende
jaar (veelal de postcode van de instelling) en niet de postcode waar een verze
kerde woont voordat hij/zij de instelling instroomt.
Tabel 3.7 toont dat de prevalentie van ouderenzorg binnen de stedelijkheidsklas
sen afloopt met de mate van stedelijkheid. QAD-klasse 1 (meest stedelijk) kent
een prevalentie van ouderenzorg 6,3% en OAD-klasse 5 kent daarentegen
slechts een prevalentie van 3.8%. De klassen zijn dus licht onderscheidend op
basis van prevalentie en kunnen daardoor een mogelijke aanvulling zijn.voor het
model voor de ouderenzorg De gemiddelde kosten per gebruiker verschillen wei
nig tussen de klassen.

35/69

EQUA[ IS
strategy & modehng

Tabel 37

Gemiddelde kosten en gebruik van ouderenzorg voor het kenmerk stedelijk
held, 2014
Klasse

Gem. kosten per

Aandeel van alle 65+

Prevalentie gebruikers

gebruiker (eura)

ouderenzorggebruikers

binnen klasse (in %)

(in %)
OAD 1

44.884

20,6

6,3

OAD 2

45.580

27,0

5,5

QAD 3

46.526

8.9

5,1

45.580

20.9

5,2

44.146

12.6

3,8

QAD 4
OAD 5

.

Het kenmerk stedelijkheid heeft forse overlap met het huidige regiokenmerk uit
het somatische model’. Het is daarom van belang dat de kenmerken stedelijk
heid en regio niet samen worden opgenomen in het model ouderenzorg. Aange
zien het kenmerk stedelijkheid sterker onderscheidend is qua prevalentie van ou
derenzorg, geniet dit kenmerk in beginsel de voorkeur.

“

Zie bijvoorbeeLd Visser et al Orrve,klaarde (*eg,anale) variatie, WOR 821 (https.//www rijksoverheid nl/do
cumenten/rapporten/2017/02!07/onverklaarde regionale -variatie)

36/69

EQUALIS
strategy

modehng

4 Resultaten modelschattingen
ConcIuses hoofdstuk 4
• De modelschattingen zijn uitgevoerd voor 65+’ers. Voor 18-64 jarigen
berusten de normbedragen op de gemiddelde kosten van ouderenzorg voor
de betreffende leeftijd- en geslachtsklassen.
•

Met alleen kenmerken van het somatische model (model Ml) is al sprake
van een goede voorspelkracht (15,4%), gegeven de zeer scheve verdeling
van de ouderenzorgkosten.

•

De somatische kenmerken zijn niet geschikt om ouderenzorggebruikers in
het voorgaande jaar (t-1) te identificeren. Een mogelijke oplossing is om een
kenmerk ZZP-klassen t-1 toe te voegen (model M2- M4) of de afslagklassen
van de morbiditeitskenmerken (EKG, DKG. enzovoort) te splitsen naar
gebruik t-1 en overige verzekerden (model M4 & M5).

•

De PKG dementiële syndromen suggereert een verbeterpotentie door
gebruik van specifieke kenmerken gericht op ouderenzorg Stedelijkheid
(OAD) geeft geen substantiële verbetering van de verklaarde variantie ten
opzichte van het somatische regiokenmerk.

•

Een deel van de normbedragen is op het eerste gezicht contra-intuïtief,
maar verklaarbaar doordat de gebruikte morbiditeitskenmerken zijn
ontwikkeld om somatische kosten te voorspellen en doordat de
afslagklassen ‘vervuild’ zijn door blijvers in de ouderenzorg (Ml-M3). De
opsplitsing van de afslagklassen in model M4 en M5 maakt de
normbedragen intuïtiever.

• Voor een groot deel van de verzekerden voorspellen de modellen negatieve
kosten.

Dit hoofdstuk richt zich op de normeerbaarheid van de kosten van de ouderen
zorg. Allereerst beschrijven we de geschatte risicovereveningsmodellen (para
graaf 4.1). Vervolgens beoordelen we de modellen op basis van het toetsingska
der voor de risicoverevening (paragraaf 4.2) en de normbedragen (paragraaf 4.3).
Paragraaf 4.4 brengt tot slot de verschuiving van de vereveningsbijdrage per
model in kaart.

37/69

EQUALIS
strategy & modeling

4.1 Modelvorionten
Voor verzekerden van 65 jaar en ouder schatten we de verschillende modelvari
anten. Voor de leeftijdsklassen 18 tot en met 64 jaar bepalen we leeftijds- en
geslachtsspecifieke normbedragen op basis van de gemiddelde ouderenzorgkosten in deze klassen’
5
Tabel 4.1 presenteert de zes modelvarianten waartoe de begeleidingscommissie
heeft besloten. Vanwege het explorerende karakter van het onderzoek worden
de modellen met de kleinstekwadratenmethode (OLS) geschat. Gegeven de ex
treem scheve verdeling van de kosten heeft dit tot gevolg dat de modellen voor
een substantieel deel van de verzekerden negatieve kosten voorspellen.
Tabe’ 4.1
Te schatten modellen voor de ouderenzorg
Model

Kenmerken

‘11

Alle somatische lenmerken 2017 (excl PPA AVI en 5ES)

M2

Mi + ZZPklasson (t-1) (splitsing in 2 klassen)
M2 + nieuwe kenmerken

M3
M5
M6

M3 + splitsing afslagklassen (gebruiker t 1, overig)
M4
ZZP-klassen (t-t)
Mi vooi verzekerden 65+ excl ouderenzoiggebiuikers t 1
—

4.2 Verevenende werking
Tabel 4.2 brengt de verevenende werking van de zes modellen op drie niveaus in
beeld: achtereenvolgens de verzekerden, de zorgverzekeraars en de Wlz-regio’s.
Dit geschiedt aan de hand van de gebruikelijke beoordelingsmaatstaven.

Bij de modelschattingen is het niet zinvol om alle verzekerden in de analyse te betrekken Immers, een model
voor de ouderenzorg waarin een majeur aandeel van verzekerden met nul euro kosten wordt betrokken,
heeft naar verwachting een verklarende kracht van nagenoeg nul aarom hanteren we een leeftijdsgrens
van 65 jaar. De hantering van een leeftijdsgrens is vergelijkbaar met de werkwijze die indertijd is gevolgd bij
de opstelling van het eerste risicavereveningsmodel voor de wijkverpleging. Net als bij de wijkverpleging
blijkt een leeftijdsgrens van 65 jaar voor de ouderenzorg passend. aangezien slechts 5% van alle ouderen
zorggebruikers is jonger dan 65 jaar

38/69

EQIJA[ IS
etrategy & modahng

Tabel 4.2
Verevenende werking von de zes modellen
Seoordeiingsmaat

Ml

M2

M3

MC

M5

MC

Verzekerden
54

7/,9

/92

4,1

7,2
30/5
549(

/0.3
314
2.809

7)19
70,4
343
290/

19,2

OOIT 12,1
550A )/ver: 1
9 ‘‘Go resullout
StonJo,rdofwjkin
Rh8codrager

12,9
3)1
2728

69,8
310
2930

2,4
2(1
2,03

W
C’,O”sA )4Jcerl)
8aiecdt [fNcrl 1
A)Ier, (2
o
0
Fel 2)73)
()oro s)codrogc’ts (/1
T4:ddok4ro) risc
OJO’S 10)
Solo r,s,c odav;cre (8)
Concern (19)
Not concern (6)
WIz-regio

994

99,6

99,6

9921

990

92,))

IT

T?

3),

T)

(2

30

460
348
452
(74
(4)
460
04

(40
80
332
63
49
349
II

34)
85
33)3
66
IT
(42
4’)

32T
72
336
ST
30
T21
47

T/T
75
Til
35
3,3
121
4)

Til),
83
TO)
44
26

0’ (S]
0004 ]€/o€rz]
TrndUroeJte [€Vverzl
Abn (323
Exol 2(30)
R)ene concesc,ehouders (6)
Groto coricessehouders (5)

599

94 2

96,3

26,4

Is

95,5
T),

96,6

39

32

(3

IT

21’?
62
92
22

99
6,3
4/
22

/9
63
4)
23

7!
62
3)
T),

1’,

7/
46
T’)
33

-

39)69

,,

66

33
(5

To)

34

EQUAL.IS
strategy & modeling

De beoordelingsmaatstaven in de tabel hebben betrekking op de schattingsre
sultaten van de modellen voor de 65+’ers uitgebreid met de Ieeftijds- en ge
slachtsspecifieke normbedragen voor de 65-ers (vanaf 18 jaar). De presentatie
von de twee scheefheidsmaten (Theil en Gini) blijft achterwege, omdat die van
wege het substantiële aantal verzekerden met negatieve voorspelde kosten
(25% van 65+’ers, 6% van 18+’ers in model Ml) niet goed zijn te interpreteren. Bij
de definitieve vormgeving van een risicovereveningsmadel voor de ouderenzorg
dient er voor de negatief voorspelde kosten te worden gecorrigeerd. Mogelijk
biedt kwadratische programmering hiervoor een oplossing evenals in de GGZ
modellen.

4 1 Ve

rde

) op verzekerdenniveau van model Ml (met uitsluitend
2
De verklaarde variantie (R
klassieke kenmerken van het somatische model 2017) voor de 65+’ers bedraagt
13,7%, Dat betekent dat de huidige somatische kenmerken al een substantiële
voorspelkracht op totaalniveau hebben. Dit ondanks het feit dat voor de oude
renzorggebruikers in t-1 meestal geen informatie over de onderscheiden morbi
diteitskenmerken beschikbaar is en dat de kenmerken ontwikkeld zijn om de so
motische kosten te voorspellen. Inclusief de 65-’ers, voor wie leeftijds- en ge
2 15,4% (tegen
slachtsspecifieke normbedragen zijn gehanteerd, bedraagt de IR
13,7% voor uitsluitend de 65+’ers). Blijkbaar zijn de bescheiden normbedragen
voor de 65-ers voldoende voorspellend voor deze groep verzekerden,
De verklaarde variantie op verzekerdenniveau in Model 1 is beduidend hoger dan
destijds bij de eerste versie van het wijkverpleging-model (7,3%; zie WOR 697).
De CPM is beduidend lager dan de verklaarde variantie; dat komt ook tot uiting
in de hoogte van de GGAA (€ 1.075). Deze resultaten impliceren dat model Ml en
ook de overige vijf modellen minder goed in staat zijn om de kosten van verze
kerden met geen of weinig gebruik van ouderenzorg te voorspellen, maar zich
juist vooral richt op de verzekerden met de hoge kosten. Dit is een ander patroon
dan in de modellen voor de wijkverpleging en de geneeskundige GGZ, waarin juist
het omgekeerde geldt. Een belangrijke reden hiervoor is dat de afslagklassen van
de morbiditeitskenmerken in model Ml zijn ‘vervuild’ met blijvers in de ouderen
zorg, die ten opzichte van hun (ongezonde) leeftijdsgenoten lage Zvw-kosten
hebben. Door de vervuiling van de afslagklassen worden in Model Ml te hoge
kosten voor de niet-gebruikers van ouderenzorg voorspeld. Daardoor is de CPM
relatief laag.

40/69

EQUAL IS
strategy & modehng

Model M2voegt ten opzichte van model Ml drie klassen toe voor het gebruik van

ouderenzorg in het voorafgaande jaar: Geen ZZP (referentiegroep), ZZP laag (4,
5, 6 of 9) en ZZP hoog (klasse 7, 8 of 10)16. De starters komen terecht 1fl de refe
rentiegroep (met een afslag). Ten opzichte van model Ml heeft de modeluitbrel
ding een sterke verbetering van de verevenende werking tot gevolg: de ver
klaarde variantie vervijfvoudigt, de CPM vertienvoudigt bijna en de GGAA daalt
met twee derde. Dat komt doordat het gebruik van ouderenzorg in t-1 een grote
voorspellende waarde heeft voor de kosten van de blijvers.
Model M3 berust op een uitbreiding van model M2 met de nieuwe kenmerken de

mentiële syndromen en stedelijkheid, waarbij tegelijkertijd de EKG psychose,
Alzheimer en verslaving en het regiokenmerk zijn weggelaten. De invloed hiervan
op de drie beoordelingsmaatstaven is vrijwel verwaarloosbaar. Dat laat echter
onverlet dat dit model in ieder geval voor de FKG dementiële syndromen een
plausibel patroon vertoont. De waarde van het bijbehorende normbedrag is be
duidend hoger dan die voor de gecombineerde FKG psychose, Alzheimer en ver
slaving in Model M2.
-

-

Mode/M4 behelst een splitsing van de afslagklassen van de morbiditeitskenmer
ken (FKGO, DKGQ, HKGO, enzovoort) in gebruikers t-1 en overige verzekerden.

De reden hiervoor is dat gebruikers in t-1 relatief lage Zvw-kosten hebben en
daardoor relatief vaak in een afslagkiasse terechtkomen maar wel hoge kosten
van ouderenzorg hebben in tegenstelling tot de overige verzekerden. Deze split
sing leidt tot een verdere verbetering van de verevenende werking op verzeker
denniveau ten opzïchte van Model M3. Dit blijkt zowel uit de verbetering van de
verklaarde variantie als uit die van de CPM en de GGAA.
-

-

Ten opzichte van Model M4 wordt in model M5 het kenmerk ZZP-klassen t-1
weggelaten om mogelijke collineariteit met gebruikers in de afslagklassen van de
morbiditeitskenmerken tegen te gaan. Door het weglaten van de ZZP-categori
sering maken we geen onderscheid meer naar verschillende kostenklassen t-1.
Daardoor verslechtert de verevenende werking op verzekerdenniveau. Dat geldt
voor alle drie beoordelingsmaatstaven Daar staat echter tegenover dat de plau
sibiliteit van de normbedragen verbetert: in de afslagklassen nemen de verschil
len tussen de normbedragen van de gebruikers t-l en de overige verzekerden toe.
De vraag is echter of dat voldoende is om de vermindering van de verevenende
werking voor lief te nemen.

16

Een verzekerde wordt ingedeeld bij de hoogste zZP-klasse die hij/zij gedurende dat jaar gebruikt heeft ZZP
9 is revalidatiezorg en wordt ingedeeld bij de klasse ZZP laag aangezien gebruikers veelal vanuit ZZP 9
doorstromen naar een lagere ZZP-klasse.

41/69

EQUALIS
strategy & modeling

Bij de schatting van modelMâ blijven de kosten van verzekerden die in het voor
afgaande jaar kosten van ouderenzorg hebben (de gebruikers t-1) buiten be
schouwing. Het model richt zich op de voorspelling van de kosten van de instro
mers inclusief de voorspelling van wel- en niet-gebruikers van ouderenzorg. Ten
opzichte van model Ml leidt dit tot een daling van de verklaarde variantie met
bijna driekwart (van 15,4 naar 4,1). Bij de CPM zien we een vergelijkbaar patroon.
Daar staat tegen over dat de GGAA in model M6 met ruim driekwart daalt.
Voor de sterke daling van de verklaarde variantie in model M6 bestaan drie ver
klaringen:
•

Ten eerste heeft de indeling van ouderenzorggebruikers t-1 die geen extra
murale zorg gebruikten in de referentiegroepen van de morbiditeitskenmerken
(afslagklassen van PKG, DKG, enzovoort) op zich voorspellende waarde voor
het relatief hoge kostenniveau van de gebruikers t-1 in model Ml, hoe globaal
deze referentieg roep ook is.

•

Ten tweede leidt de verwijdering van de gebruikers t-1 in model M6 tot een
forse verhoging van de scheefheid van de kostenverdeling. Daardoor wordt
het lastiger om de relatief beperkte resterende kostenverschillen van de in
stromers te verklaren met de somatische kenmerken. Dat de resterende kos
tenverschillen beperkt zijn, blijkt uit de GGAA die in model M6 beduidend klei
ner is dan in model Ml.

•

Ten derde bestaat er binnen de groep van instromers een sterke relatie tus
sen de kosten en het moment waarop zij in het jaar instromen. Dergelijke in
cidenten zijn altijd lastig te voorspellen.

42.2 Niveau van risicodrager

Wb-regio’s

In alle zes modellen is de verklaarde variantie op verzekeraarsniveau duidelijk ho
ger dan op het niveau van de Wlz-regio’s. De variantie heeft twee hoofdbronnen,
namelijk de variatie in prevalentie van gebruikers en de variatie in ZZP-gebruik.
Bij de verzekeraars wordt de variantie gedomineerd door de prevalentie van ge
bruikers per verzekeraar. Tussen de Wlz-regio’s is de variatie in prevalentie veel
kleiner en hierdoor speelt de variatie in ZZP-gebruik een relatief grotere rol. De
modellen verklaren de prevalentie van gebruik beter dan de variatie in ZZP-ge
bruik. Hierdoor is dus de verklaarde variantie op het niveau van de Wlz-regios
lager dan die voor de verzekeraars. De verschillen in prevalentie hebben een veel
sterker effect op het resultaat dan de verschillen in ZZP-gebruik. De kleinere ver
schillen in prevalentie tussen de Wlz-regio’s ten opzichte van de verzekeraars

42/69

EQUALIS
strategy & modeling

maken dat de bandbreedte van het resultaat bij de verzekeraars in alle modellen
groter is dan bij de Wlz-regio’s.
Bij nadere inspectie van de resultaten van de afzonderlijke beoordelingsmaat
staven valt op dat het patroon van verschillen in de verevenende werking van de
afzonderlijke modellen redelijk goed vergelijkbaar is tussen verzekeraars en Wlz
regio’s. Qua verevenende werking op deze niveaus scoren model M4 en model M5
aantoonbaar het beste, waarbij Model M4 net iets beter presteert dan model M5.
Dit resultaat spoort globaal met de uitkomsten van de verevenende werking op
verzekerdenniveau. Op dat analyseniveau scoort model M4 eveneens het beste
en wordt in dat geval gevolgd door model M3.

Subgroepniveaa.’
Tabel 4.3 toont de R
en de GGAA voor gebruikers en niet-gebruikers injaart om
2
inzicht te krijgen in de voorspelkracht van de verschillende modellen voor deze
subgroepen. Voor de gebruikers van ouderenzorg maken we nog een uitsplitsing
naar instromers en blijvers.
Tabel 4.3

Statistieken van gebruikers en niet-gebruikers 66+
Subgroep

Ml

M2

M3

M4

M5

M6

1,2

57,5

57,5

60,6

55,3

2,6
2,6

R2[%]
Gebuiker
nstromers

0,7

2,4

2,7

2,6

3,3

Bhjvers

0,4

22,3

22,2

32,8

15,0

GGAA [€/verz.1
39.390

14.104

14.096

2.804

14.038

20.143

Instrorners

17.811

20.444

20.380

20.166

19.942

20.143

Bijves

49.597

1 1106

11.124

9.322

11.245

Net-gebruikers

2.638

582

576

510

614

Gobrukers

395

In model Ml zien we dat de voorspelkracht laag is voor gebruikers (l,2°/o) en dat
de voorspelkracht iets beter is voor instromers dan voor blijvers. Dit ligt in lijn met
de verwachtingen aangezien blijvers doorgaans geen of weinig Zvw-kosten ma
ken in jaar t-l en dus slecht beschreven worden door de somatische kenmerken.
Alle niet-gebruikers hebben nul euro kosten, waardoor ook de R
2 nul is, omdat
deze een constante verklaart. Voor de instromers stijgt de P
licht door de toe
2
voeging van de aanvullende kenmerken in model M3 en door de opsplitsing van
de afslagklassen zonder aanwezigheid van het kenmerk ZZP-klassen t-l (M5).

43/69

EQUALIS
strategy & modeling

Voor de blijvers verbetert de voorspelkracht fors door toevoeging van het ken
merk ZZP-klassen t-1 in model M2; de voorspeikracht is het hoogst in aanwezig
heid van dit kenmerk plus de opsplitsing van de afslagklassen (Model M4).
De GGAA van blijvers is in Ml meer dan twee keer zo hoog als die van instromers.
Dit wordt vooral veroorzaakt doordat de kosten van blijvers gemiddeld twee keer
zo hoog zijn als die van instromers, doordat ze simpelweg het hele jaar zorg ge
bruiken in plaats van een deel van het jaar. De GGAA varieert weinig tussen de
modellen voor instromers, terwijl de GGAA voor blijvers sterk daalt door de toe
voeging van gebruikt-1 (model M2-M5). De GGAA voor niet-gebruikers daalt ook
door exclusie van gebruikers t-1 (model M6) en door toevoeging van het kenmerk
ZZP-klassen t-l. Dat komt doordat hun voorspelde kosten dan minder vervuild
worden door de kosten van gebruikers t-l.

4.3 Beoordeling normbedragen
Uit de voorafgaande paragrafen komt naar voren dat de geschatte modellen
voor de ouderenzorg qua verevenende werking goed scoren voor een eerste ver
sie van een risicovereveningsmodel.
Een deel van de geschatte normbedragen is weliswaar contra-intuitief, maar te
verklaren vanuit de vormgeving van de kenmerken. Normbedragen binnen ken
merken tonen bijvoorbeeld geen monotone stijging (bijvoorbeeld bij de DKG’s) en
we zien klassen met ongezonde verzekerden met een negatief teken (bijvoor
beeld FKG Psoriasis). Dit heeft twee hoofd oorza ken:
•

De afslagklassen die normaal gesproken ‘gezonde’ verzekerden omvatten,
zijn vaak positief doordat ze worden vervuild door de groep verzekerden
die in jaar t-1 al ouderenzorg gebruikte en dus geen extramurale Zvw
kosten maakte.

•

De kenmerken zijn gericht op de voorspelling van somatische zorg en niet
van ouderenzorg, waardoor de normbedragen niet altijd positief zijn’
.
7

Ter indicatie: modellen Ml tot en met M3 resulteren in een positief normbedrag
voor de afslagklasse PKGO. In model M4 en M5 wordt dit effect tenietgedaan
door een splitsing van de afslagkiassen in gebruikers t-l met een hoog positief
normbedrag voor FKGO (€ 9.000 â 14.000) en negatief normbedrag voor overige

Bij de ontwikkeling van een risicovereveningsmodel voor de wijkverpleging op basis van de kenmerken van
het somatische model trad een soortgelijk probleem op (zie WOP 697. blz. 42-43)
‘

44/69

EQUALIS
strategy & modeling

verzekerden (€ 400 â € 200). Model M4 en M5 lossen in het algemeen het pro
bleem op van de normbedragen met het verkeerde teken in de afslagklossen op
(met uitzondering van GSM). De vraag is of de oplossing door de ofsiagklassen
uit te splitsen naar gebruik t-1 over de jaren stabiel is. In een vervolgonderzoek
zal een meerjarenanalyse moeten uitwijzen of dit het geval is. Vanwege de colli
neariteit in model M4 tussen de gebruikers van ouderenzorg in t-1 in de afslagklassen en in het kenmerk ZZP-klassen t—1 zien we nog wel het ‘verkeerde’ teken
bij de normbedragen voor de afslagklassen van FDG, GGG en HKG.
In modellen M3 tot en met M5 is de FKG psychose, Alzheimer en verslaving (.PAV)
vervangen door de FKG dementiële syndromen en is het regiokenmerk vervangen
door Stedelijkheid op basis van OAD. Vervanging van het regiokenmerk geeft
geen verbetering in de normbedragen. Vervanging van de FKG PAV geeft een
duidelijke verbetering. Het normbedrag von de FKG dementiële syndromen is be
duidend hoger dan van de oorspronkelijke, ‘verdunde’ FKG PAV (€ 4.100 versus
€ 2.600). De nieuwe FKG dementiële syndromen geeft aan dat voor een toespit
sing van de kenmerken op de ouderenzorg een duidelijk potentieel bestaat. Voor
sommige klassen van kenmerken zien we bij de huidige vormgeving al hoge
normbedragen. Toespitsing von de vormgeving op de ouderenzorg kon dit ver
sterken zoals bij de FKG PAV en kan tot de ontwikkeling van nieuwe kenmerken
leiden.

4.4 Verschuivingen in de vereveningsbijdrage
Figuur 4.1 geeft per model aan hoe de totale verevende ouderenzorgkosten over
de morbiditeitskenmerken verdeeld zijn. Normaliter tonen we per kenmerk het
normbedrag van de afslagklasse, dat ‘gezonde verzekerden’ representeert. Op
deze manier brengen we dan de verschuiving van de vereveningsbijdrage van
gezonde naar zieke verzekerden in kaart. Dit is voor de modellen M1-M3 echter
niet juist omdat de (gezonde) afslagklassen in deze modellen vervuild zijn door
de blijvers (gebruikers jaar t-1). Hierdoor krijgen deze klassen vaak een positief
normbedrag, waardoor de vereveningsbijdrage verschuift naar als gezond aan
gemerkte verzekerden. Om dit te ondervangen, berekenen we de totale ver
evende bijdrage van het kenmerk.’
8 Vervolgens analyseren we de verschuiving

i

We definiëren de verschuiving von de vereveningsbijdrcige als de helft van de totale kostenverschuiving (=
de som van alle absolute normbedragen verzekerdenjaren) per kenmerk Dit wijkt af van de reguliere be
rekeningswilze. Daarin is de herverdeling gedefinieerd als de som van alle absolute normbedragen van de
toeslagkiassen verzekerdenjaren Omdat ook de traditionele afslagklossen positieve normbedrogen ken
nen, moeten we afwijken van deze definitie

£5/69

EQ.UAI TS
strategy & modeling
van de vereveningsbijdrage tussen de kenmerken.
In totaal verschuiven de modellen waarbij ouderenzorggebruikers jaart-1 zijn ge
identificeerd (modellen M2-M5) grofweg 6,7 miljard euro. Model Ml (zonder een
kenmerk gebruik t-1) verschuift aanzienlijk minder (€ 4,3 miljard). Tussen de mo
dellen M2, M3 & M5 bestaat weinig verschil in het totaal verschoven bedrag. De
combinatie van het kenmerk ZZP-klassen t-1 met de uitsplitsing van de afslagklassen (model M4) levert nog een extra verschuiving van € 250 miljoen op.
Het kenmerk ZZP-klassen t-1 heeft het grootste effect op de verschuiving van
de vereveningsbijdrage (87% voor M2 & M3). Door de afslagklassen uit te splitsen
(model M4) zien we een afname van de verschuiving door ZZP-klassen t-1 (van
%
87% naar 65%) en een sterke toename van de herverdeling door VGG (van 4
vooral
t-1
in
het
model
zijn
de
GGG
naar 13%). Zonder ZZP-klassen
(model M5)
VGG
FDG
en
FKG
de
(beiden 16%) verantwoordelijk voor de ver
(34%),
(21%),
schuiving van de vereveningsbijdrage. Dit zijn ook de kenmerken die in de huidige
vorm het meest veelbelovend lijken (zie ook paragraaf 32).De verschuiving voor
alleen de instromers (model M6) is beduidend lager dan in de overige modellen
(€ 0,7 miljard). Dit is logisch aangezien de kosten gemaakt door de gebruikers t1 niet meer hoeven te worden verevend. VGG is met 53% van de verschuiving
het belangrijkste kenmerk voor instromers.
Figuur 4.1

Verschuiving van de vereveningsbijdrage per kenmerk vanwege morbiditeit,
in miljoenen euro’s
6.735

6.711

6.720

4306

737

M2

MI
FKC3

.0KG

•HKG

M5

M3
IEDG

•MHK •GSM

46/69

.:VGG

M6

.GGG

•ZZP

EQUALIS
strategy & modeling

De verschuiving in vereveningsbijdrage van jong (18-64 jarigen) naar oud (65+
jarigen) bedraagt €7 miljard. De populatie 65+’ers ontvangt een vereveningsbij
drage van € 7,4 mijard tegenover € 0,4 miljard voor de 65-’ers. Deze bedragen
zijn gelijk aan het macroprestatiebudget voor de betreffende leeftijdsgroepen,
doordat de modellen specifiek zijn geschat voor de 65+-jarigen en de leeftijd
en geslachtskenmerken voor de jongeren zijn gebaseerd op de gemiddelde kos
ten.

47/69

EQUALIS
strategy & modehng

5 Conclusies en aanbevelingen
De eerste analyses om tot een risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg te
komen zijn veelbelovend. Het basismodel, waarbij de vereveningskenmerken be—
rusten op die van het somatische model, levert bijvoorbeeld een verklaarde va—
riantie (92) op van 15,4%. Dat is al beduidend hoger dan destijds de verklaarde
variantie van het eerste model voor de wijkverpleging (7,3%). Toevoeging van een
kenmerk gebaseerd op het gebruik van ouderenzorg in het voorgaande jaar (ge
bruik t-1) levert een sterke verbetering van de voorspelkracht op (tot 79,2% voor
model M4).
Het kenmerk gebruik t-1 voorspelt de kosten voor blijvers in de ouderenzorg
goed, aangezien de huidige bekostigingswijze van de ouderenzorg weinig variatie
in de kosten vertoont. Hierdoor lopen verzekeraars voornamelijk risico op de
groep verzekerden die gedurende een kalenderjaar instromen in de ouderenzorg.
Wanneer gekozen wordt voor een vereveningsmodel inclusief kenmerk t-1 zou
overheveling van de ouderenzorg naar de Zvw daarom mogelijk een prikkel afge
ven om verzekerden zo land mogelijk in de wijkverpleging te houden of zo laat
mogelijk in het jaar te laten doorstromen naar een instelling voor ouderenzorg. De
exacte prikkelwerking is afhankelijk van de definitieve invulling van het risico
vereveningsmodel en valt buiten het bestek van het onderzoek.
Noodgedwongen is gebruik gemaakt van kostengegevens uit het AWBZ-tijdperk
en dus van v66r de stelselwijziging. Dit vormt een beperking van het onderzoek,
aangezien onder andere sindsdien levervormen zijn toegevoegd en de gemid
delde duur van intramuraal verblijf korter is geworden. Een vervolgonder
zoek wanneer er gegevens van na de stelselwijziging beschikbaar zijn moet
uitwijzen in hoeverre de stelselwijziging effect heeft op de voorspelkracht en de
structuur van het risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg.
-

-

Uit de voorliggende rapportage komt naar voren dat er een duidelijk verbeterpo
tentieel is voor het risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg. Grofweg zien
we drie typen verbeteringen:
1.

De kenmerken in het huidige onderzoek hebben betrekking op de voor
spelling van somatische vervolgkosten en niet op (vervolg)kosten van ou
derenzorg. Uit een eerste vingeroefening is gebleken dat de vervanging
van kenmerken uit het somatische model door specifieke kenmerken ge
richt op de voorspelling van kosten van ouderenzorg een substantiële ver
betering van de voorspelkracht oplevert (zie paragraaf 5.1).

48/69

rr

LLL

irL.

rL

strategy & modehng
2.

De onderzochte vereveningskenmerken zijn niet gericht op de zoge
naamde blijvers in de ouderenzorg. Daarmee is het opnemen van een ken
merk berustend op het gebruik van ouderenzorg in het afgelopen jaar
noodzakelijk. Dit kenmerk gebaseerd op de ZZP-klasse van de gebruiker
in het voorafgaande jaar kan verder uitgewerkt worden door bijvoorbeeld
verschillende indelingen van ZZP’s te analyseren. Indien de intramurale re
gistratie van zorggebruik in de toekomst sterk verbetert zou te zijner tijd
het kenmerk t-1 mogelijk kunnen worden vervangen door meer inhoudelijk
georiënteerde kenmerken (zie paragraaf 5.2).

3.

De kosten van ouderenzorg zijn scheef verdeeld over de verzekerden. De
hoogte van de kosten van een gebruiker wordt voornamelijk bepaald door
de duur van de zorgverlening en minder door de aard van de zorgverlening
Deze specifieke kenmerken van de ouderenzorg bieden aanknopingspun
ten voor andere vormen van voorspelmodellen (zie paragraaf 5.3), die ove
rigens gedeeltelijk buiten het kader van het huidige risicovereveningsmo
del vallen.

51 Aanscherping vereveningskenmerken
De huidige vereveningskenmerken zijn gebaseerd op die van het somotische ri
sicovereveningsmodel. Dat betekent dat ze in beginsel zijn bedoeld voor de voor
spelling van de somatische zorgkosten. Dat geldt specifiek voor de kenmerken:
DKG, FKG, HKG, MHK, GSM en Regio.
We verwachten dat het risicovereveningsmodel voor ouderenzorg substontieel
kan verbeteren door voor deze kenmerken specifieke op de ouderenzorg gerichte
kenmerken in het model op te nemen. De aanpassing van deze kenmerken voor
de voorspelling van de kosten van ouderenzorg vergt echter vervolgonderzoek.
Specifieke aanknopingspunten voor de voorspelling van ouderenzorgkosten uit
ons onderzoek zijn:
1.

Sterke toename van het gebruik van somatische zorg, bijvoorbeeld:
•

a

toename van het aantal huisartsenconsulten,

b. toename van het medicijngebruik (polyfarmacie);
c.

sterke toename van de kosten van somatische zorg.

2. Weduwschap (op basis van andere gegevens dan de PPA).

49/69

IEQUALIS
strategy & modeling
3. Specifieke combinaties van leeftijd en GGZ-gebruik, bijvoorbeeld:
a. depressie op latere leeftijd;
b. gebruik van anti-Parkinson middelen gevolgd door antipsychoti
cum (clozapine).
L

Toevoeging van de EKG psychose (al dan niet uitgesplitst zoals in het
GGZ-model eventueel uitgebreid met de nieuwe antipsychotica voor Alz
heimerpatiënten).

5. Aanwezigheid van mantelzorgers.
6. Toevoeging van de nieuw te ontwikkelen DKG’s voor de GRZ (lopend on
derzoek), die mogelijk ook toegevoegde waarde hebben voor de ouderen
zorg.

5.2 Identificatie blijvers
Specifiek voor de ouderenzorg is dat verzekerden die eenmaal gebruik maken
van ouderenzorg doorgaans gebruik blijven maken van ouderenzorg tot aan
overlijden. De huidige kenmerken van het samatische risicovereveningsmodel zijn
echter veelal ongeschikt om de groep meerjarige gebruikers van ouderenzorg te
identificeren, doordat deze verzekerden grotendeels niet in toeslagklassen maar
juist in de huidige afslagklassen van het somatische risicovereveningsmodel
(EKGO, DKGO, HKGO, enzovoort) worden ingedeeld.
Uit het onderzoek blijkt dat het toevoegen van het kenmerk gebruik t-1, zowel bij
splitsing van de afslagkiassen als opgenomen in een apart kenmerk, toege
voegde waarde heeft om de kosten van de blijvers te voorspellen. Als blijkt dat
een verkeerde prikkel ontstaat door opname van dit kenmerk in een risicovereve
ningsmodel voor de ouderenzorg zien we verschillende aanknopingspunten voor
een meer inhoudelijke invulling:
•

Genees- en hulpmiddelengebruik in een instelling voor ouderenzorg;

•

Somatische kenmerken uit het kalenderjaar voorafgaand aan instroom in
de ouderenzorg vasthouden;

•

Onderscheid tussen gebruikers met en zonder behandeling in een instel
ling voor ouderenzorg.

Elke denkbare oplossing leidt tot een andere prikkelwerking. Bij overheveling van
ouderenzorg naar de Zvw ontstaat er een wisselwerking met andere vormen

50/69

EQUAL IS
strategy & modehng

van Zvw-zorg. Dit vergt een specifiek onderzoek naar de prikkelwerking in de ou
derenzorg en valt buiten het bestek von het huidige onderzoek.

5.3 Alternatieve modellen
Naast de mogelijkheden voor de schatting van een ‘regulier’ risicoverevenings
model, zijn er een aantal eigenschappen van de ouderenzorg die aanleiding geven
om ook alternatieven voor een gangbaar risicovereveningsmodel te verkennen.
Hieronder volgen vier van deze eigenschappen, met voor elk een suggestie voor
een alternatief model:
1.

De kosten zijn zeer scheef verdee/d over de verzekerden.
Slechts 1% van de 18’ers+ en 5% van de 65’ers+ maakt kosten in de ou
derenzorg. Daardoor zijn de kosten van de ouderenzorg lastig te voorspel
len. In het risicovereveningsmodel voor de GGZ is ervoor gekozen om deze
scheefheid aan te pakken met kwadratisch programmering. Dit voorkomt
dat de vereveningsbijdrage voor een grote groep verzekerden negatief
wordt. Het aantal verzekerden met negatieve normkosten in het risico
vereveningsmodel met de beste voorspeikracht (Model M4) bedraagt on
geveer 30% van de 65+’ers. Om negatieve normkosten te voorkomen,
verdient het aanbeveling om kwadratische programmering ook bij de
schatting van het risicovereveningsmodel voor de ouderenzorg toe te
passen.

2

Per gebruiker zijn de kosten hoog. Dit wordt moge/ijk niet voor iedereen
voldoende verevend via het huidiçe model
Mogelijk zijn er identificeerbare groepen verzekerden waarvoor het ver
eveningsmodel nog niet afdoende compenseert. Dit kon (tijdelijk) worden
opgevangen door achteraf te corrigeren met ex-post maatregelen, zoals
bijvoorbeeld een hogerisicoverevening (HRV) of met een forfaitair bedrag.

3

De kosten worden vooral bepaald door het moment van iiistroom en uit
stroom en in mindere mate door de aard van de benodigde zorg.
De kosten per gebruiker verschillen relatief weinig. Ze worden vooral be
paald door het moment von instroom en uitstroom uit de ouderenzorg. Dat
betekent naast de voorspelling van de kosten van ouderenzorg het in
stroommoment en het uitstroommoment voorspeld moet worden. Dit ïs
echter veel moeilijker dan het voorspellen of iemand überhaupt een be
roep doet op de ouderenzorg. Een tweestapsmodelkan hier een oplossing

51/69

EQUAL IS
strategy & modehng

vormen. In een tweestapsmodel schatten we eerst de kans dat een ver
zekerde gebruik gaat maken van ouderenzorg, om dat in tweede instantie
aan een kostenprofiel te koppelen. De moeilijkheid van deze methode zit
onder meer in stap 2, waarin de kosten van het zorggebruik voorspeld wor
den. Een mogelijkheid daarvoor is om een splitsing te maken tussen blij
vers en instromers. Eerdere ervaringen met de toepassing van een derge
lijk model in de geneeskundige GGZ laten overigens zien dat een twee
stapsmodel niet zonder meer een oplossing is voor alle problemen (zie
WOP 344 en WOP 353).
4.

De spreidihg
de kosten in een kalenderjaar voor de gebruikers zijn naar
verwachtiiig vee! groter dan de spreiding in kosten gedurende een hee!
leven.

Aangezien iedereen een grote kans heeft uiteindelijk gebruik te maken van
ouderenzorg, is het interessant om het voorspelmodel te richten op de
kosten per mensenleven in plaats van de kosten per kalenderjaar. Een der
gelijk model is vergelijkbaar met een pensioenmode4 maar past niet bin
nen de kaders van het huidige risicovereveningsmodel en kent daarnaast
nog veel uitvoeringsvraagstukken. In zo’n model spaart iedereen om de
kosten van de ouderenzorg te dekken. Er is dan sprake van een wijziging
van omslagstelsel naar kapitaaldekkingsstelsel. Mogelijk kan dit de voor
spelkracht verbeteren, omdat de kosten van ouderenzorg per mensenle
ven naar verwachting minder scheef verdeeld zijn dan de kosten van ou
derenzorg per kalenderjaar.

52/69

EQUALIS
strategy & modeling

.6 Bij’age
6.1 Kostenverdeling per verzekerde over de zorgverze
keroars
De gemiddelde kosten van ouderenzorg per 18+’er lopen uiteen van 307 euro bij
de middelgrote verzekeraars tot 630 euro bij de grote verzekeraars (zie tabel
6.1). De kleine verzekeraars nemen een middenpositie in. Deze kostenverschillen
zijn voor een belangrijk deel het gevolg van de portefeuillesamenstelling van de
zorgverzekeraars. Grote verzekeraars hebben gemiddeld het grootste aandeel
65+’ers in hun populatie en middelgrote verzekeraars gemiddeld het kleinste per
centage. Hoewel de bandbreedte van de kosten anders doet vermoeden, is de
variatie in de kosten het grootst bij de middelgrote verzekeraars. Dat komt tot
uiting in de hoogste waarde van de variatiecoëfficiënt. De bandbreedte von de
gemiddelde kosten per verzekeraar is het kleinst bij de grote verzekeraars en het
grootst bij de kleine verzekeraars.
Tabel 6.1

Kosten van ouderenzorg van ].8+’ers per zorgverzekeraar, 2014
Alle

Klein

—

—

Middel

Groot
630
6061

Gomiddeldo kosten

555

591

307

Standaardafwijking

5697

5876

4.250

\‘ariat,ecoefficiènt

10,3
49

9,9

13,9

9,6

49

92

393

1.813

1 813

677

824

22,4

19,1

17,4

24,2

Minïrnum kosten
Maximum kosten
Aandeel 65+ von alle 18+ verzekerden (%)

—

Figuur 6.1 geeft een grafische illustratie van de kostenverschillen tussen zorgverzekeraars. De figuur onthult dat enerzijds de gemiddelde kosten van de grote
verzekeraars hoog zijn, maar dat anderzijds de kostenverschillen binnen deze
groep het kleinst zijn. Dat bleek ook al uit de waarde van de variatiecoëfficiënt
(zie tabel 6.1). De extremen van de gemiddelde kosten treffen we voornamelijk
aan bij de kleine zorgverzekeroars. De middelgrote zorgverzekeraars zijn qua ge
middelde kosten relatief het meest heterogeen.

53/69

EQUALIS
strategy & modeling
Figuur 6.1.

Gemiddelde kosten van ouderenzorg von afle verzekerden 18+ per zorgver
zekeraar, 2014
€2.000
€i800
€1.600
€1.400
€1.200
€1.000
€800
€600
€400
€200

1
1

S.

€-

‘!

-

1 2 3 4 5 6 7 8 910111213141516171819202122232425

klein

middel

groot

De gemiddelde kosten hangen grotendeels samen met de prevalentie van 65+ers binnen de verzekerdenpopulatie (Figuur 6.2). Bij hoge gemiddelde kosten zien
we over het algemeen ook een relatief hoog aantal verzekerden ouder dan 65
jaar. Een hoge prevalentie 65+’ers is ook sterk gecorreleerd met een hoge preva
lentie van verzekerden die een beroep doen op ouderenzorg (zie paragraaf 2.2.1).
Figuur 6.2

Prevalentie verzekerden ouder dan 65 jaar per zorgverzekeraar (in %), 2014
45

40
35
30

if ti’
1

2

3

4
klein

5

6

7

8

910111213141516171819202122232425
middel

groot

6.2 KostenverdeHng per verzekerde over de WIz-re
gio’s
Figuur 6.3 toont de kostenverschillen van de ouderenzorg per 18+ verzekerde
tussen Wlz-regio’s. Figuur 6.5 toont dezelfde kostenverschillen voor de conces
siehouders.

54/69

EQUALIS
strategy & modehng

De gemiddelde kosten per Wlz-regio en concessiehouder lopen minder sterk uit
een dan de gemiddelde kosten per zorgverzekeraar. Dat komt onder meer door
dat tussen WIz-regio’s minder grote verschillen in het aandeel 65+ers bestaan
dan tussen zorgverzekeraars (zie figuur 6.4 ten opzichte van figuur 6.2).
Figuur 6.3

Gemiddelde kosten van ouderenzorg van alle verzekerden 18+ per Wlz-rego,
2014
€ 800
€700
€600

1 2 3 1. 5 6 7 8 9 1011 1213 141516 17 18192021 2223242526272829303132

Figuur 6.4
Prevalentie verzekerden ouder dan 65 jaar per Wlz-regio (in %), 2014
30

1 2 3 4 5 6 7 8 9 1011121314151617181920212223242526272829303132

55/69

strategy & modeling
Figuur 6.5

Gemiddelde kosten van ouderenzorg voor alle verzekerden 18+ per conces
siehouder, 2014
€700
€600

t

L

€300
€200
€ 100
€0
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

In deze paragraaf onderzoeken we de verdeling van gebruikers von ouderenzorg
en/of wijkverpleging en hun kosten over de verzekeraars. Figuur 6.6 toont de
prevalentie van drie groepen 65+ verzekerden naar verzekeraar, namelijk van
verzekerden die alleen ouderenzorg gebruiken, verzekerden die alleen wijkverple-.
ging gebruiken en verzekerden die gebruik maken van allebei. De verschillen in
prevalentie tussen verzekeraars zijn groot. Verzekeraar 6
een kleine verzeke
—

raar

-

kent de grootste totale prevalentie van ouderenzorg en wijkverpleging

(24,2%). Verzekeraar 2 -ook een kleine verzekeraar- kent de kleinste prevalentie,
namelijk 3,8%. Ook bij de middelgrote en grote verzekeraars is echter sprake van
grote verschillen in prevalenties. In het algemeen zien we een sterke positieve
relatie tLissen de prevalentie van wijkverpleging en ouderenzorg bij verzekeraars;
als een verzekeraar een relatief hoge prevalentie heeft van ouderenzorggebrui
kers dan heeft deze verzekeraar relatief ook een hoge prevalentie wijkverple
ging-gebruikers. Op basis hiervan kunnen we echter niet concluderen dat de
wijkverpleging en de ouderenzorg geen communicerende vaten zijn, aangezien
hiervoor moet worden gecorrigeerd voor de gezond heidsprofielen van de popu
latie per verzekeraar.

56/69

EQUAI TS
strotegy & modeling
Figuur 6.6

Prevalentie van ouderenzorg en wijkverpleging naar verzekeraars, 2014
30%
25%
20%

‘2 1 p 1 1 1 1 1 i 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
15%

1

2

3

4

5

6

7

8

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2021 22 23 24 25

klein

middel

gebruiker (65+) van ouderenzorg en VV
alleen gebruiker (65+) van ouderenzorg

groot

Ralleen gebruiker (65+) van VV

Figuur 6.7 toont de gemiddelde wijkverpleging- en ouderenzorgkosten van 65plussers naar verzekeraar. In lijn met eerdere observaties worden de gemiddelde
kosten per verzekeraar gedreven door de prevolentie von gebruik. Dit zien we zo
wel voor ouderenzorg als voor wijkverpleging gebeuren.
Figuur 6.7
Gemiddelde kosten van ouderenzorg en wijkverpleging van alle verzekerden
65+ per zorgverzekeraar, 2014
€7.000
€6.000
€5.000
€4.000

.

€3.000
€2.000

1

€1.000

€0 I_i
1 2

3

1

4
klein

5

1

IlINIIlIIIlIIIliIIIIi
6 7 8

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25
middel

groot

•vV 1 Ouderenzorg

lin9

Wtz

In deze paragraaf onderzoeken we de verdeling van gebruikers van ouderenzorg
en/of wijkverpleging en hun kosten over de Wlz-regio’s.
We tonen de prevalentie van drie groepen 65± verzekerden naar Wlz-regio (fi

guur 6.8) en naar concessiehouder (figuur 6.9), namelijk von verzekerden die al
leen ouderenzorg gebruiken, verzekerden die alleen wijkverpleging gebruiken en
verzekerden die gebruik maken van allebei. De totale prevalentie van gebruik von
ouderenzorg en wijkverpleging verschilt tussen 131% voor Wlz-regio 18 en 19,3%

57/69

EQUAL IS
strategy & modeling
voor Wlz-regio 4. Er lijkt geen duidelijke relatie tussen de prevalentie per Wlz
regio en concessiehouders te bestaan.
Figuur 6.8

Prevalentie van wijkverpleging en ouderenzorg per WIz-regio, 2014
25%
20%

IIIIiIIIiIiiIIIIiiIIIiiiIIiiiii
1

2 3 4 S 6

7 8 9 10 11 1213 14 15 16 17 18 1920212223 24 2526 272829303132

gebruiker (65+) van ouderenzorg en VV
alleen gebruiker (65+) van VV
• alleen gebruiker (65+) von ouderenzorg

Figuur 6.9

Prevalentie van wijkverpleging en ouderenzorg per concessiehouder, 2014
20°/o

1

‘:::IIIIiIiiiII
15%

0°/b

‘

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

• gebruiker (65+) van ouderenzorg en VV
• alleen gebruiker (65+) van VV
•alleen gebruiker (65+) van ouderenzorg

Figuur 6.10 toont de gemiddelde wijkverpleging- en ouderenzorgkosten van ge
bruikers van beide type zorg in de verschillende Wlz-regio’s. Analoog aan de re
sultaten per verzekeraar zien we hier kleine verschillen Ook hier zien we geen
duidelijke relatie met de concessiehouders (figuur 6.11)

58/69

EQUALIS
strategy & modehng
Figuur 6.10
Gemiddelde kosten van ouderenzorg en wijkverpleging van alle verzekerden
65+ per Wlz-regio, 2014
€ 4000
€3000

:::
1 VV

Ouderenzorg

Figuur 6.11

Gemiddelde kosten van ouderenzorg en wijkverpleging van alle verzekerden
65+ per concessiehouder, 2014
€4500
€4000
€3500

€2000
€1500

€ Iiiliilliiiil Illiiliiiiilililii

€1000

1 2 3

£4

5 6 7 8 9 1011121314151617181920212223242526272829303132

IVV

Oudeienzorg

6.3 AanvuNende informatie over kenmerken
6.3.1 Literotuuronderzoek kenmerken
Grofweg kunnen we de geinventariseerde kenmerken onderscheiden in per
soonskenmerken, kenmerken van fysieke en psychische gezondheid en facilite
rende factoren (zie figuur 6.12) De fysieke en psychische gezondheid zijn ver-

59/69

EQUALiS
strategy E modeling

volgens verder op te splitsen in (chronische) aandoeningen, lichamelijke/zintui
gelijke beperkingen, psychische beperkingen en leefstiji. De faciliterende facto
ren hebben betrekking op de mate waarin iemand in staat is zelf zorg te organi
seren, het aanbod van alternatieve zorg/voorzieningen en het aanbod van lang
durige zorg. Een belangrijk deel van de persoonskenmerken, de (chronische) aan
doeningen en de lichamelijke/zintuigelijke beperkingen zijn al opgenomen in de
risicovereveningsmodellen voor de somatische zorg en de GGZ.
Figuur 6.12
Voorspel Iers langdurige zorg op basis van de literatuur
1
Pe:s,t,:.skz,m LLeU

1 +

1ai-1ii;iieiiike’nnt;ugL,ke

1,rkt enprrlusclie

Fzcibtrtezide Ïart,,wx,

1 ‘fstuI

10 Uat ,.1

(t

Aanbod altcu.at,en
V’,Llfl(fl

Aadool iangdtmge zoag

In tabel 6.2 hebben we een vertaalslag gemaakt van de bevindingen uit de lite
ratuur naar de vereveningskenmerken uit het somotische model. In paragraaf
2.2.1 zagen we een sterke relatie tussen de prevalentie van ouderenzorg en leef
tijd en geslacht. Daarnaast zien we bij fysieke en psychische gezondheid een po
sitieve relatie met ouderenzorg. Het betreft de EKG psychose, Alzheimer en ver
slaving, de FKG depressie, de FKG aandoeningen aan de hersenen en ruggen
merg, hartaandoeningen, diabetes, COPD/zware astma en Parkinson. Ook incon—
tinentieproblemen blijken de kans op ouderenzorg te verhogen (WOP 661).

60/69

1 1 ,1 1”’strategy & modehng
Tabel 6.2
Voorspellers ouderenzorg in vereveningsmodel somatische zorg
Categorie

Voorspeller

Perseons-

Leethjd

Leeftijdscategorie

kenmerken

Geacht; Vrouw

Geslacht

Psychische stoornissen

FKG Psychose, Alzheimer en Verslaving
EKO depressie

PysieKe en

Vereveningskenmerk

Aandoeningen zenuw-

PKG Aandoeningen van hersenen/ruggen-

stelsel en zintuigen

merg
EIKG Hartaondoeninqen

Beroerte
Hartfalen

psychische
gezondheid

ERG Hartaandoeningen

Diabetes
COPD

ERG s. Diabetes
FRG COPD/Zware Astma

Parkinsen

ERG. Parkinson

Incontinentie

HKG Middelen voor urine -opvang

—

-t..-

.-,.,

In tabel 6.3 tot en met tabel 6.9 staan de gemiddelde kosten per gebruiker van
65+, het aandeel van alle 65+ gebruikers en de prevalentie 65+ gebruikers binnen
de klasse naar de kenmerken uit het somatische model.
Leesvoorbeeld Tabel 6.3 geeft de uitsp/itsing naar leeftijd en geslacht. In de tabel zien we dat

de gebruikers in de klasse 65-69jarige mannen (de eerste regel) de gemiddelde kosten 46.690
euro zijn Van alle gebruikers van ouderenzorg ouder dan 65+ is 21 % tussen de 65 en ô9jaar en
man Van alle mannen ,h de klasse 65-69 jaar maakt 6% gebruik van ouderenzorg

Tabel 6.3
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar leeftijd en geslacht,
2011+
Klasse

Gem. kasten per

Aandeeln alle 65+

Prevalentie gebrui

gebruiker (euro)

ouderenzorggebrui-

kers binnen klasse

kers (in %>

(in %)

M, 65-69

46.690

2,1

0,6

M,70-714

44.554

3,0

1,4

M.75-79

43114

49

3,1

M. 80-84

42.618

7,0

6,9

M, 85-89

41.71

6,8

13,6

M, 90+

41.606

4,8

25,9

V, 65-69

46.015

2,0

0,6

4
V,70-7L

45.691

3.6

45.360

7.6

4,0

V, 80- 8/4

46.565

15,7

10,5

V, 85-89

46.648

21,0

21,7

V, 90+

46.835

21,6

38,6

Totaal

45.435

100

5,20

V, 75..79

.

61169

EQUALIS
strotegy & modeling

Tabel 6.4
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar FKG, 2014
Klasse

Gem. kosten per
gebruiker (euro)

Aandeel van alle
65+ ouderenzorggebruikers
(in %)

Prevalentie gebruikers binnen
klasse (in %)

Geen FKG

54278

50,6

5,3

Giaucoom

35471

4,2

5,6

Schiicikiieraandoeriingen

34.740

3,5

3,5

Psychose, Aizhein-ier en verslaving

42.606

5,5

33,2

Depressie

39.031

7,0

9,5

Chronische pijn cxci opioiden

36.572

2,5

5,2

Neuropathische pijn complex

35.216

0,7

7,1

Hoog cholesterol

35.123

9,0

2,4

Diabetes type ii zonder hypertonsio

38.967

1,8

5,6

COPD / Zware astma

33.214

5,0

5,7

Astma

35091

2,9

3.0

Diabetes type ii met hypertensie

34.287

4,7

4,6

Epilepsie

36.951

1,5

10,1

Ziekte van Crohn/Coiitis Uicerosa

31.658

0,2

4,0

Hartaandoeningen

35.809

19,2

10,2

Autoimmuunziekten (add- ons)

35.107

0,1

2,4

Peuma

32.071

0,5

3,3

Parkinson

37.867

2,2

17,8

Dsbetes type 1

36.139

49

6,6

Tra ns pia ntaties

34.045

0 T

2,5

Cystic fibrosis / Panereasenzymen

31.888

0,1

4,4

Aand hersenen / ruggenrn MS

46.287

0,0

2,9

Aand hersenen / ruggenm overig

36.530

0,1

10,9

<anker

27.835

0,0

3,9

Hormoongevoelige tumoren

32.646

1,4

6,3

H1V/A1DS

31.900

0,0

1,2

Nicraandoeningen

29.400

0,5

9,2

Psoriasis

36.772

0,2

4,3

Puknonuie artoriele hypertense

35.889

0,0

4,8

Kanker (odd-ons)

20.015

0,3

3,3

Giucistoornissen (addons)

18.157

0,0

3,4

EHK cluster 2

12.139

0,0

4,4

EHK cluster 3

1.101

0,0

4,3

-

EHK cluster 1

62/69

EQIJAI TS
strategy & modeling
Tabel 6.5
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar regio, 2014
Klasse

Gem. kosten per

Aandeel van alle 65+ ou-

Prevalentie gebruikers

gebruiker (euro)

derenzorggebruikers (in

binnen klasse (in %)

%)
43.44?

13,7

Regio 2

43.790

1 1,2

5,4

Regio 3

45.515

1 1,8

5,4

Regio i

44.971

10,3

5,!

Reaio 5

44.896

10,0

5,2

Regio 6

46.620

9.3

4,8

Regio7

46.172

9,3

5,0

Regio8

45.813

8,6

4,7

46.391

7,5

4,7

48.677

8,2

5,5

Regio 1

Regio 9
Regio 10

.

5,8

Tabel 6.6
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar DKG, 2014
Klasse

Gem. kosten per

Aandeel van alle 65+

Prevalentie gebruikers

gebruiker (euro)

ouderenzorggebruikers

binnen klasse (in %)

(in %)
geen DKG

47.929

66,4

4,9

DKG 1

36.950

2,3

2,6

0KG 2

37.906

3,0

3,0

DKG 3

35.198

4,6

3,3

0KG 4

34.238

3,5

4,3

0KG 5

43.649

7,5

15,6

DKG 6

45.570

8,6

12,0

0KG 7

43.448

1,8

12,5

DKG 8

42.612

0,8

13,6

0KG 9

29.790

0,8

4,9

0KG 10

37.862

0,1

5,4

DKG 11

29.508

0,3

6,1

DKG 12

32.428

0,!

4,9

0KG 13

50.719

0,1

10,6

0KG

16.485

0,0

1,5

DKG

37.93!

0,2

9,2

.

63/69

EQUAL IS
strategy & modeling
Tabel 6.7
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar HKG, 2014
Klasse

Gem. kosten

Aandeel van alle

Prevalentie gebrui

per gebruiker

65+ ouderenzorg-

kers binnen klasse

(euro)

gebruikers (in %)

(in %)

Geen {<Q

46.524

75.6

4,4

CPAP apparatuur (115)

37071

0.2

1,5

Therapeutische elastische kousen
(deel von H5)

42.944

13.7

12,4

38037

0,9

Vorrievulaar met toebehoren (125)

40.080

0.4

Middelen voor urine opvang (AlS)

42.577

—

Voorzieningen voor stomapation
ten (AlO)

Injectiespuiten met toebehoren

.

6,4
12,1
15,3

41.191

24

220

35.135

0,9

12,8

38.865

0,2

107

Slijmuitzuigapparatuur (130)

38488

0.1

9,3

Draagbare infuuspompen (005)

42.180

0.3

9,9

(cxci diabetes) (015)
Zuurstatapporoten met toebeho
ren (110)
Voediriqshulprniddclun (excl zulgelingen) (NOS)

Tabel 6.8
Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar MHK, 2014
Klasse

Gem. kosten
per gebruiker
(ouro)

Aandeel von alle
65+ ouderenzorggebruikers

Prevalentie gebrui
kers binnen klasse
(in %)

(in %)
Geen MHK

48.539

66,7

4,2

2iaor kosten ode top 100,c.

39.631

3,8

7.9

3 jaar kosten in de top 15%

39.508

12,9

9,1

3 jaar kosten in de top 10°..

39046

7.3

10,9

3 jaar kosten in de top 7%

39.310

5,8

12,1

3 jaar kosten in de top 0%

38.044

2,9

12,4

3 jaar kosten in de top 1,5%

36403

0.5

11,8

3 jaar kosten in de top 05%

38783

0.2

10,6

60/69

FtUAI
strategy & modehng
Tabel 6.9

Gemiddelde kosten en prevalenties ouderenzorg naar FDG, VGG, GGG, GSM
en SES, 2014
Kenmerk

FDG

VGG

GGG

GSM

Klasse

Gem. kosten

Aandeel van

Prevalentie

per gebruiker

alle 65+

gebruikers

(ouro)

ouderenzorgge-

binnen

bruikers

klasse

(in%)

(in%)

Geen FDG

45787

93,1

5,0

FDG 1

38.335

0,6

5,8

FDG 2

39660

2,9

11,9

FDG 3

41929

3,4

18,4

FOG 4

35.250

0,0

7,8

Geen VGG

50.332

68,3

3,9

V&V4osten 1-1 in top 2.5%

37325

3,5

9,5

V&V-kostent-1 in top 2,0%

37.413

5,1

13,6

V&V1’,osten t.-1 in top 15%

39.144

6,7

17,8

V&V-kostent-1 in top 1,0%

33.841

7,9

19,9

V&V-kostent-1 in top 0,5%

28.959

5,2

25,1

V&V-kostont-1 in top 0,25°o

31.604

3,3

20,0

Geen GGG

45541

95.5

5,0

GRZ-kosten t-1 in top 0,275%

43.192

4,5

24,2

Geen morbiditeit, 65+

56.445

31,5

4,4

We morhiditoit, 65+

40 365

68,5

5,6

46.839

62,0

14,5

Laag, 65+

34.640

9,9

Midden 65+

37.761

9,6

1,7

Hoog, 65+

50.504

18,5

3,3

Zeer oog, 65+
SES

.

‘

2,6

We onderzoeken voor drie aanvullende kenmerken de toegevoegde waarde voor

een model voor de ouderenzorg, namelijk de FKG dementiële syndromen, stede
lijkheid en weduwschap. We hebben deze aanvullende kenmerken geselecteerd
omdat ze landelijk te operationaliseren zijn en volgens eerder onderzoek voor
spellende waarde hebben voor het gebruik van ouderenzorg. Daarnaast sluiten
de kenmerken aan bij de zorgprofielen van ouderenzorg (op basis van de om
schrijving van zorgprofielen voor de V&V).
Hieronder volgt een uitgebreide beschrijving van drie kenmerken:
•

FKG dementiële syndromen (psychische beperkingen): We selecteren
hiervoor de ATC codes NO6DAO2, NO6DAO3, NO6DAO4, NO6DXO1. We

65/69

EQUALIS
strategy & modeling

toetsen verschillende dagelijkse gedefinieerde dosis (DDD) grenswaarden.
De onderzochte groepen zijn:

•

o

DDD-waarde > 90

o

DDD-waarde > 120

o

DDD-waarde>150

6

DDD-waarde > 180

Weduwschap: Als proxy voor dit kenmerk maken we gebruik van het
kenmerk Personen Per Adres (PPA). We onderzoeken de groep
verzekerden voor wie de PPA-klasse verandert van meerpersoons
huishouden in 2012 naar eenpersoonshuishauden in 2013. Dit kenmerk
omvat dus verzekerden die in 2012 hun partner verliezen en in 2013 nog
steeds zelfstandig wonen. We verwachten een verschillend effect voor
mannen en vrouwen en voor ongezond en gezond. We definiëren derhalve
vijf verschillende klassen:
o
o
o
o
o

•

van meer- naar eenpersoonshuishouden;
Gezond,
man,
van meer- naar eenpersoonshuishouden;
Ongezond, man,
Gezond,
vrouw, van meer- naar eenpersoonshuishouden;
Ongezond, vrouw, van meer- naar eenpersoonshuishouden;
Geen overgang van meer- naar eenpersoonshuishouden.

Stede/ijkheid We gebruiken de OAD klasse op postcodeniveau en
onderscheiden vijf klassen: OAD1 tot en met OAD5

6.4 Beoordeingsmaten
Vanuit de literatuur en vanuit de WOP wordt richting gegeven hoe de vereve
nende werking van het geschatte model beoordeeld dient te worden. In deze bij
lage wordt de berekeningswijze van de volgende maatstaven nader toegelicht:
, GGAA, CPM, Ginicoëfficiënt en de Theilcoëf±iciënt.
2
R

R
2
De verklaarde variantie (P
2 100) geeft aan welk deel van de verschillen in feite
lijke kosten door het vereveningsmodel wordt gereproduceerd. In de risico
verevening betreft de R
2 de gekwadrateerde correlatie tussen de feitelijke kosten
en de normatieve kosten.
De formule van de R
2 is als volgt:

66/69

EQUAL JS
strategy & modehng

2
R

2
(covOY

J

waarin x staat voor de feitelijke kosten en y staat voor de normatieve kosten.
Deze manier van berekenen zorgt ervoor dat de P
2 ongevoelig is voor non-linea
riteiten en afwezigheid van een constante term in regressies.

GGAA
De GGAA staat voor het gewogen gemiddelde van de absolute afwijkingen van
de normatieve kosten ten opzichte van de werkelijke kosten. De formule van de
GGAA is als volgt

Waar w staat voor het gewicht, 5 staat voor de normatieve kosten en yvoor de
werkelijke kosten. Indien we de GGAA op subroepniveau berekenen, kiezen we
de combinatie van de vereveningskenmerken van het uitgangsmodel.

cp.
Een alternatief voor de R
2 is de CPM (Cummings Performance Measure). Het na
deel van de R
2 als maatstaf is dat extremen zwaar meetellen. Bij de CPM tellen
de verschillen tussen normatieve en werkelijke kosten lineair en niet kwadratisch
mee. Hierdoor is de CPv1 minder gevoelig voor uitbijters. De CPM wordt als volgt
berekend:
CPM = 1

—

(GGAA(model) / GGAA(geen model)).

Bij GGAA( geen model) zijn bij iedere verzekerde de normatieve kosten gelijk aan
de gemiddelde kosten van de populatie.

Gir
De Ginicoëfficiënt beoordeelt de scheefheid van de kosten. De Ginicoëfficiënt is
een getal tussen de 0 en 1, waar waarde 0 een situatie van perfecte gelijkheid
betreft (in dit geval heeft ieder individu gelijke zorgkosten) en de waarde 1 staat
voor perfecte ongelijkheid (in deze situatie maakt één persoon alle zorgkosten
en hebben alle overige personen geen zorgkosten). Voorwaarde voor de bepaling
van de Ginicoëfficiënt is dat de voorspelde kosten van verzekerden niet negatief
zijn.
De Ginicoëfficiënt wordt berekend als:

67/69

EQUALIS
strategy & modeling

1 1W
IX_ X
1
7=
1 W .Waar ristaat voor d steekproef

Waarbij i gelijk is aan =

omvang, X de kosten van persoon 4 W
1 het gewicht van persoon / W = 1) en t
W X).
de gewogen gemiddelde kosten
In de teller berekenen we de som van de absolute waarden van de kostenver—
schillen van elke persoon met alle andere personen. Omdat we de inkomensver—
schillen tussen de personen tweemaal bepalen, delen we deze tweemaal door het
gemiddelde p.
Met de Lorenz curve kan de Ginicoëfficiënt op een eenvoudige manier worden
geïnterpreteerd. De Ginicoëfficiënt is gelijk aan de oppervlakte ‘A’ gedeeld door
de oppervlakte onder 45 graden lijn ((A/(A+B)), zie Figuur 6.13. In de Lorenz-curve
wordt de proportie van de totale zargkosten van de populatie (y-as) afgezet te
gen de cumulatieve zorgkosten van de populatie in de volgorde van laag naar
hoog (x-as).

IW

Waarbij gelijk is aan =
X
W Waar n staat voor de steekproef
omvang, X de kosten van persoon,; W het gewicht van persoon /(j W 1) en p
W, Xi).
de gewogen gemiddelde kasten
Figuur 6.13

Voorbeeld: Lorenz curve met de distnbutie van zorgkosten
120
100

=

80

A

40
20

R
r

0

0%

10%

20%

30%

40%

50%

r,T

60%

70%

80%

90%

10

Cumulateve verdeflng van de popu’atie

In de teller berekenen we de som van de absolute waarden van de kostenver

schillen van elke persoon met alle andere personen, Omdat we de inkomensver
schillen tussen de personen tweemaal bepalen, delen we deze tweemaal door het
gemiddelde p.
Een situatie met een gelijke Ginicoëfficiënt betekent niet automatisch dat er in
deze situatie een gelijke kostenverdeling is. Een extreem voorbeeld betreft een
kostenverdeling waarbij de helft van de personen geen kosten maakt, en dat bij
de andere helft de totale kosten gelijkwaardig verdeeld zijn. Een kostenverdeling

68/69

EQUALIS
strategy & modeling

waar een persoon de helft van de kosten maakt en de overige helft van de po
pulatie gelijkwaardige kosten maakt. In beide situaties wordt een GinicoëfFiciënt
van 0,5 berekend.
Het nadeel van de Ginicoëfficiënt is dat deze vooral gevoelig is voor veranderin
gen rondom het gemiddelde van de kostenverdeling en minder voor veranderin
gen in de uiteinden van de verdeling.
ii c oëffi ci ë nt
Net als de Ginicoëfficiënt is de Theilcoëfficiënt een maat om de ongelijkheid van
groepen te meten. Het voordeel van de Theilcoëfficiënt ten opzichte van de Ci
nicoëfficiënt is dat het resultaat kan worden ontbonden in verschillen tussen en
binnen subgroepen. Voorwaarde voor de bepaling van de Theilcoöfficiënt is dat
de voorspelde kosten van verzekerden niet negatief zijn.
De resultaten van de Theil kunnen niet zonder meer grafisch worden genterpre
teerd. De formule van de Theilcoëf±iciënt is als volgt:
fl

T

xiwi

x

=Z—’(——)

11

11
ZWjXj1n(Xj)

—

—In(z)

Met n de populatïeomvang, X de kosten van een persoon i Vl’ het gewicht van
persoon i( W = 1) en p de (gewogen) gemiddelde kosten.

De Theilcoöfficient is dus gelijk aan het gemiddelde van de logaritme van alle
relatieve kostenaandelen, gewogen met de kostenaandelen. Bij een gelijke inko
mensverdeling is T gelijk aan 0. De TheilcoöfFiciënt kent geen maximale waarde,
maar is gelijk aan ln(n), waar n de steekproef omvang betreft. Indien de kostenongelijkheid van twee populaties wordt vergeleken, dan dient de TheilcoëfFiciönt
door de maximale waarde gedeeld te worden, om zo op een waarde tussen 0 en
1 te komen. Dit is de gestandaardiseerde Theilcoëfficiënt.
De Theilcoëfficiënt reageert sterker op veranderingen in de uiteinden van de kas
tenverdeling dan de Ginicoëfhciënt.
Voor meer informatie over het meten van ongelijkheid verwijzen we u naar de
publicatie van het CBS: Marion van den Brakel-Hof mans (2007), Meten von in
komensonge/ijkheid Methoden en dehnities ihkomen en bestedingen, CBS.

69/69