Voedingsbodem voor radicalisering bij
kleine etnische groepen in Nederland
Een verkennend onderzoek in de Somalische, Pakistaanse,
Koerdische en Molukse gemeenschappen
Deelrapport literatuurstudie
J.A. Moors
E. van den Reek Vermeulen

Voedingsbodem voor radicalisering
bij kleine etnische groepen in Nederland

Een verkennend onderzoek in de Somalische, Pakistaanse,
Koerdische en Molukse gemeenschappen

Deelrapport literatuurstudie

Tilburg, januari 2010.
J.A. Moors
E. van den Reek Vermeulen

IVA beleidsonderzoek en advies

ii

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Uitgever: IVA
Warandelaan 2
Postbus 90153
5000 LE Tilburg
Telefoonnummer: 013-4668466
Telefax: 013-4668477
IVA is gelieerd aan de Universiteit van Tilburg

© 2010 IVA
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of worden openbaar gemaakt
door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van het IVA.
Het gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning bij artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

IVA beleidsonderzoek en advies

iii

Inhoudsopgave

1

Inleiding ........................................................................................................... 5

1.1
1.2
1.3

Probleemstelling en onderzoeksvragen .......................................................... 5
Onderzoeksgroepen en -methodieken ............................................................ 6
Opbouw rapport............................................................................................... 6

2

Voedingsbodem op gemeenschapsniveau ..................................................... 9

2.1
2.2

Radicalisme en radicalisering .......................................................................... 9
Theoretische inbedding van het beleid inzake radicalisering .........................11
2.2.1 Botsende beschavingen ......................................................................11
2.2.2 Tolerantie, participatie en diversiteit ....................................................13
2.2.3 Radicalisering: veiligheidsvraagstuk en aansluitingsvraagstuk ...........17
Theoretische invalshoeken op voedingsbodems voor radicalisering ..............18
Radicalisering als proces: een model .............................................................19
2.4.1 Wat is voedingsbodem? ......................................................................21
Radicalisering op gemeenschapsniveau: theoretische benaderingen ............23
2.5.1 Radicale psyche en acculturatiestijlen ................................................23
2.5.2 Sociaal constructivistische en sociaal-organisatorische analyses.......31
2.5.3 Criminologische inzichten ...................................................................35
2.5.4 Samenvatting ......................................................................................37

2.3
2.4
2.5

3

Factoren op interactieniveaus ........................................................................41

3.1

Interacties tussen maatschappelijke context en voedingsbodem ...................41
3.1.1 Relaties tussen internationale, nationale en lokale ontwikkelingen .....41
3.1.2 Verscherping van verschillen: het ontstaan van een ‗tegenwereld‘ .....43
3.1.3 Creatie van frustratie ...........................................................................44
Interacties tussen vraag-aanbod en voedingsbodem .....................................45
3.2.1 Cumulatie van frustraties ....................................................................46
3.2.2 Toebedeling van oorzaken ..................................................................47
Vraag en aanbod: individueel parcours? ........................................................47
Voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau .......................48
3.4.1 Ervaren sociaaleconomische status ....................................................49
3.4.2 Ervaren ruimte voor identiteitsontwikkeling .........................................49
3.4.3 Relatie met land van herkomst............................................................49

3.2

3.3
3.4

iv

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

4

Conclusie .......................................................................................................51

4.1

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine (etnische) minderheden? ........52

Dankwoord ................................................................................................................55

Aangehaalde literatuur ..............................................................................................57

IVA beleidsonderzoek en advies

1

5

Inleiding

Wetenschappelijk onderzoek naar de voedingsbodem voor radicalisering in Nederland is tot dusverre vooral op individuen of de dynamiek in specifieke groepen gericht
geweest. De vraag in deze studie is of op het niveau van (etnische) gemeenschappen een voedingsbodem voor radicalisering waarneembaar is. Zijn daar aanwijzingen voor, en zo ja: welke factoren – en welke samenhang daartussen – zijn op collectief niveau dan bepalend voor de gevoeligheid voor radicalisering van die (etnische) gemeenschappen?
Kenmerken voor het recente onderzoek naar radicalisering in Nederland is dat het
accent met name ligt op de Marokkaanse en, in mindere mate, de Turkse gemeenschappen. Bovendien gaat de aandacht overwegend uit naar de rol van religie, i.c.
de islam, in het proces van radicaliseren. In deze studie staan vier relatief kleine (etnische) gemeenschappen centraal: de Somaliërs, de Pakistanen, de Koerden (in het
bijzonder Koerden uit Turkije) en de Molukkers (in het bijzonder de derde generatie).
Vanuit de gedachte dat radicalisering de integratie, participatie en veiligheid negatief
kan beïnvloeden, bestaat bij de ministeries van BZK en VROM-WWI behoefte aan
onderzoek dat inzicht biedt in de factoren die op collectief niveau de ontvankelijkheid
voor radicalisering bepalen bij deze bevolkingsgroepen c.q. (etnische) gemeenschappen in Nederland.

1.1

Probleemstelling en onderzoeksvragen
De overkoepelende probleemstelling van het onderzoek is als volgt te formuleren:
Welke factoren - en de samenhang daartussen - zijn op collectief niveau van invloed
op de ontvankelijkheid voor radicalisering bij kleine etnische minderheden in Nederland?
De centrale probleemstelling valt uiteen in vijf onderzoeksvragen:
1.

Welke theoretische kennis is op het ogenblik beschikbaar over factoren die op
gemeenschapsniveau van invloed zijn op processen van radicalisering?

2.

Welke theoretische verklaringsmodellen worden in de actueel beschikbare kennis gehanteerd of zijn hieruit af te leiden? Welke uitingsvormen van radicalisering zijn binnen de te bestuderen kleine etnische groepen empirisch herkenbaar?

3.

Kan op basis van theoretisch en empirisch onderzoek een theoretisch model
opgesteld worden dat die factoren in een (verklarende) samenhang brengt?

1.2

6

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

4.

Kan aan de hand van dit theoretische model (en de theoretische en empirische
onderzoeksbevindingen) een ontwikkeling in de nabije toekomst worden uitgewerkt ten behoeve van lokale en nationale overheden en andere relevante partijen?

Onderzoeksgroepen en -methodieken
De keuze voor deze vier bevolkingsgroepen: Somaliërs, Pakistanen, (Turkse) Koerden en Molukkers komt voort uit de behoefte van de ministeries van BZK en VROMWWI om over deze gemeenschappen meer achtergrondkennis te verwerven. Feitelijk
zijn er geen specifieke argumenten om juist deze bevolkingsgroepen te bestuderen.
Er zijn aanwijzingen dat in deze gemeenschappen in Nederland processen van radicaliseren voorkomen, maar niet uitsluitend in deze gemeenschappen, of in bijzondere mate, of in specifieke uitingsvormen. Wel is duidelijk dat het accent in onderzoek
en in de media overwegend op de Marokkaanse en (in mindere mate) de Turkse
gemeenschappen ligt, terwijl beduidend minder aandacht uitgaat naar kleine (etnische) bevolkingsgroepen in Nederland.
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, is een literatuurstudie gedaan en zijn in1
terviews gehouden met sleutelfiguren uit elk van de vier bevolkingsgroepen. Om de
bevindingen uit de literatuurstudie en de interviews te ordenen, is gebruik gemaakt
van een model, dat verbanden aanbrengt tussen (i) de maatschappelijke context,
waaruit (ii) een voedingsbodem voor radicalisering kan ontstaan, waardoor (iii) gevoeligheid voor radicalisering in een proces van vraag en aanbod zou kunnen doorontwikkelen tot militant radicalisme, extremisme en terrorisme.
De rapportage over de bevindingen van dit onderzoek valt in twee delen uiteen. Het
eindrapport bestaat uit een samenvatting van de literatuurstudie en een analyse van
de empirische bevindingen uit de interviews. Dit eindrapport is een eigenstandige
publicatie. Daarnaast presenteren we in onderhavig deelrapport separaat de literatuurstudie. Het doel hiervan was een overzicht te krijgen van theoretische en op empirisch onderzoek gebaseerde inzichten in mogelijke factoren die kunnen bijdragen
aan het gevoelig worden voor radicalisering op gemeenschapsniveau, in het bijzonder met betrekking tot de vier genoemde (etnische) groepen. Uitgangspunt was een
multidisciplinaire aanpak.

1.3

Opbouw rapport
In de volgende twee hoofdstukken (2 en 3) gaan we aan de hand van een model van
radicalisering in op de verschillende mechanismen of factoren die in Nederland een
voedingsbodem kunnen vormen voor radicalisering en/of van invloed zijn op het

1

De interviews zijn gehouden in de periode oktober 2008 – ultimo maart 2009. Het literatuuronderzoek is,
behoudens enkele belangrijke aanvullingen die de auteurs in de rapportagefase hebben toegevoegd, eveneens ultimo maart 2009 afgesloten.

IVA beleidsonderzoek en advies

proces van vraag en aanbod dat uit die voedingsbodem kan voortkomen. Deze
hoofdstukken vormen tezamen de weergave van het literatuuronderzoek.

7

8

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

IVA beleidsonderzoek en advies

2

9

Voedingsbodem op gemeenschapsniveau

Elke negen uur verschijnt op het ogenblik ergens een boek over terrorisme, extre2
misme en radicalisme. Ook in Nederland neemt de academische en (weten3
schaps)journalistieke productie toe. Toch is het (empirisch onderbouwde) inzicht in
wat maakt dat mensen radicaliseren en ook nog eens overgaan tot gewelddadig extremisme of terrorisme niet scherp. A fortiori geldt dat voor processen van radicaliseren op gemeenschapsniveau.
Deze studie is een bescheiden poging om inzicht te verwerven in de factoren – én de
samenhang daartussen – die op collectief niveau binnen enkele kleine etnische gemeenschappen in Nederland bepalend (zouden kunnen) zijn voor de gevoeligheid
voor radicalisering van deze bevolkingsgroepen. Bovendien vragen we ons af welke
van deze factoren, in welke configuratie als indicatief zouden kunnen worden geduid
om de ontwikkeling van het proces van radicaliseren op gemeenschapsniveau te
kunnen volgen.
In dit hoofdstuk beschrijven we een reeks van samenhangende factoren die van betekenis zijn voor en van invloed zijn op het proces van radicaliseren. Uitgangspunt
van deze oefening is een model dat verbanden aanbrengt tussen (i) de maatschappelijke context, waaruit (ii) een voedingsbodem voor radicalisering kan ontstaan,
waardoor (iii) gevoeligheid voor radicalisering in een proces van vraag en aanbod
zou kunnen doorontwikkelen tot militant radicalisme, extremisme en terrorisme.

2.1

Radicalisme en radicalisering
4

Het begrip ‗radicalisme‘ zelf is onscherp. Het beschrijft een niet-objectief fenomeen.
Radicaliseren is een proces dat kan plaatsvinden op verschillende niveaus: bij individuen, in groepen, in fracties van een gemeenschap (leeftijd, familie, clan, et cetera),
of in een hele (etnische) groep. Radicaliseren is een fluïde proces. Vanuit de binnenen buitenwereld krijgt het constant prikkels en het anticipeert en reageert daarop. De
begrippen ‗radicalisme‘ en ‗radicaliseren‘ krijgen effectief betekenis door voortduren5
de ‗framing‘.
In het hedendaagse vocabulaire wordt de term ‗radicalisme‘ in het algemeen gebruikt
als duiding van de drijfveer om de samenleving te hervormen op basis van een fundamentalistische geloofsovertuiging of ideologie. De term heeft doorgaans een negatieve connotatie en wordt vaak met nadruk in verband gebracht met religie – het afgelopen decennium de islam in het bijzonder –, met etniciteit, met een gemankeerd
2
3
4
5

Burleigh 2009: 621.
Voor een recent overzicht: Moors et al. 2009.
Buijs, Demant & Hamdy 2006.
Bijvoorbeeld: Moors et al. 2009 pp. 29-60.

10

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

integratieproces, deviant gedrag en met het gebruik van geweld, extremisme en terrorisme.
De Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) heeft enkele jaren geleden
een werkdefinitie van radicalisme gemaakt. Radicalisme is ‗het (actief) nastreven
en/of ondersteunen van diep ingrijpende veranderingen in de samenleving, die een
gevaar kunnen opleveren voor (het voortbestaan van) de democratische rechtsorde
(doel), eventueel met het hanteren van ondemocratische methodes (middel), die afbreuk kunnen doen aan het functioneren van de democratische rechtsorde (effect).
In het verlengde hiervan is radicalisering te duiden als de (groeiende) bereidheid zelf
dergelijke veranderingen (eventueel op ondemocratische wijze) na te streven en/of te
6
ondersteunen, dan wel anderen daartoe aan te zetten.‘ Deze werkdefinitie, voortvloeiend uit de wettelijke taken van de AIVD, wordt als zodanig (in diverse licht afwij7
kende varianten) in recente beleidsstukken gehanteerd.
Deze definitie koppelt radicalisme expliciet aan veiligheidsrisico‘s. Verklaarbaar, want
inlichtingen- en veiligheidsdiensten verzamelen overwegend informatie vanuit een
dreigingsperspectief. Het proces van radicaliseren kan tot extremisme leiden: een
enkel individu of een groep kan met een terroristische aanslag de samenleving ernstig ontwrichten. Maar radicalisering impliceert niet per definitie een dreiging of veiligheidsrisico en is te beschouwen als een gevolg van ervaren dreiging, ongelijkheid,
8
ongelijkwaardigheid en miskenning: bij individuen, groepen, specifieke fracties van
een (etnische) gemeenschap, of op het niveau een hele (etnische) gemeenschap.
Dit breder continuüm van mogelijke veiligheids- én maatschappelijke effecten van
radicalisme komt subtiel tot uitdrukking in de definitie die in de ‗Nota radicalisme en
radicalisering‘ wordt gebruikt. Radicalisme is hier omschreven als ‗een geesteshouding waarmee de bereidheid wordt aangeduid om de uiterste consequentie uit een
denkwijze te aanvaarden en die in daden om te zetten. Die daden kunnen maken dat
op zichzelf hanteerbare tegenstellingen escaleren tot een niveau waarop deze de
samenleving ontwrichten, doordat er geweld aan te pas komt, het tot gedrag leidt dat
mensen diep kwetst of in hun vrijheid raakt of doordat groepen zich afkeren van de
9
samenleving‘.
Wat radicalisme is en wie een radicaal blijft ondanks deze definitiepogingen lastig te
bepalen. Het ‗bedreigen van de democratische rechtsorde‘ of het ‗ontwrichten van de
samenleving‘ blijken in de praktijk lastig te operationaliseren doelen. Welke mate van
geweld bij het nastreven van doelen feitelijk als radicaal of extremistisch kan worden
6
7

8
9

AIVD 2004.
Het Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007-2011 (TK, 2006-2007, 29754, nr. 103) formuleert de volgende definitie: ‗Radicalisering is de bereidheid om diep ingrijpende veranderingen in de samenleving (eventueel
op ondemocratische wijze) na te streven,te ondersteunen of anderen daartoe aan te zetten. Ingrijpende veranderingen zijn ontwikkelingen die een gevaar kunnen opleveren voor de democratische rechtsorde (doel),
vaak met ondemocratische methoden (middel), die afbreuk doen aan het functioneren van de democratische
rechtsorde (effect).‘
Van den Bos, Loseman & Doosje 2009; Van der Pligt & Koomen 2009; Balogh et al. 2009; Moors & Jacobs
2009.
Ministerie van Justitie 2005: Kamerstuk 2004-2005 29754 nr. 26 Nota ‗Radicalisme en radicalisering. De
NCTb gebruikt deze definitie in het Dreigingsbeeld Terrorisme in Nederland (DTN).

IVA beleidsonderzoek en advies

11

gekenmerkt, volgt evenmin eenduidig uit de definities. Dat geldt mutatis mutandis
ook voor de aard van geweld of andere middelen waarmee radicalen hun doelen
zouden nastreven. Gaat het om daadwerkelijk gebruik van geweld, of volstaat de
(meer passieve) neiging zich af te keren van normen, waarden en gebruiken van de
10
Nederlandse samenleving, een attitude die zich zou kunnen uiten in isolationisme,
exclusivisme en parallellisme, om een persoon of groep als ‗radicaal‘ te bestempelen?
Deze studie beschouwt radicalisering als de resultante van een proces van vervreemding en verwijdering van de gevestigde samenleving en haar stelsel van normen en waarden. Radicalisering als proces is een politiek-ideologisch fenomeen, met
een voedingsbodem in politieke en culturele ontworteling, die betekenis krijgt in collectieven of gemeenschappen. Radicaliserende fracties binnen die gemeenschappen
vormen ‗imagined communities‘: een veronderstelde interne cohesie binnen de eigen
geloofs- of ideeëngemeenschap, waarbij die gepercipieerde interne cohesie gevoed
wordt door tegenbeelden van achterstelling en discriminatie. Religie of etniciteit kunnen hierbij een rol spelen, maar dat is niet per definitie het geval. Het proces van
vervreemding en verwijdering ontwikkelt zich van een vertrouwensbreuk ten opzichte
van het politieke systeem (of ten opzichte van de mogelijkheden om binnen de democratische rechtsstaat doelen waar te maken), via een legitimiteitconflict tot een le11
gitimiteitbreuk. Dat proces ondergaat invloed van de sociaaleconomische, etnische
of culturele positie van het individu dat radicaliseert.

2.2

Theoretische inbedding van het beleid inzake radicalisering
Het Nederlandse beleid op landelijk en lokaal niveau, bedoeld om radicalisering tegen te gaan, beweegt zich tussen twee theoretische polen.
2.2.1 Botsende beschavingen
De eerste theoretische pool van het beleid wordt gekenmerkt door een essentialistisch uitgangspunt in het denken over radicalisme en radicalisering op gemeenschapsniveau. Het is enerzijds gericht op het bestrijden van uitingsvormen van radicalisering, radicalisme en potentieel gewelddadige uitingsvormen daarvan, die een
bedreiging kunnen vormen voor (een niet al te scherpe definitie van) de democratische rechtsstaat. Deze dreiging wordt als zodanig sterk ervaren dat in het strafrecht
en de toepassing daarvan een beweging op gang is gekomen van repressieve naar
preventieve interventies. Het beleid voorziet in politiële en justitiële bevoegdheden
die vroegtijdig ingrijpen mogelijk maken. Rechtsgeleerden wijzen op het neveneffect
dat burgerlijke vrijheden onder druk komen te staan en dat de indruk ontstaat dat de
12
rechtsstaat bepaalde groepen niet beschermt, maar veeleer criminaliseert. Anderzijds is het beleid gericht op het stimuleren van het versterken van de ‗democratische
rechtsstaat‘ en ‗actief burgerschap‘, in essentie normatieve maatregelen die

10
11
12

AIVD 2004; AIVD 2007; NCTb 2008.
Buijs, Demant & Hamdy 2006: 236-242; Borum 2004; Sprinzak 1991; McCauley 2004a; McCauley 2004b;
Moghaddam 2005.
De Roos 2007; Borgers 2007; Böhler 2004; Buruma 2005.

12

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

appelleren aan het bewustzijn van burgers en hun burgerschapsvaardigheden om
zich in ‗the open society‘ te manifesteren.
Achter dit uitgangspunt schuilt een aantal werkzame mechanismen die de beeldvorming over (on)veiligheid en maatschappelijke risico‘s, waarvan radicalisme en radicalisering op gemeenschapsniveau deel uitmaken, bepalen. Er is, ten eerste, sprake
van chronocentrisme. Het roerige heden trekt als het ware alle aandacht aan zich, in
het bijzonder met betrekking tot die zaken of fenomenen die als anders (of disconti13
nu) ervaren worden dan vroeger. Voorts spelen de mechanismen van etnocentrisme en parochialisme. De beeldvorming is gericht op het hier. Specifieke etnische fenomenen of bijzondere locaties krijgen meer nadruk dan andere elders. Het gevolg
hiervan is dat ofwel gerichte observaties zonder al te veel kritiek geldig worden verklaard voor andere volken, naties of locaties, ofwel dat blinde vlekken ontstaan voor
14
(parallelle of interfererende) ontwikkelingen elders. Een derde mechanisme is dat
van het exceptionalisme, waarbij een bepaalde locatie, regio of een land als bijzonder wordt geduid, terwijl de norm noch de normaliteit die het bijzondere bijzonder zou
15
maken meestal niet is geëxpliciteerd. Ten vierde wijzen we op de mechanismen
van catastrophisme en impossibilisme. Vaak ligt een pessimistische diagnose van
het heden ten grondslag aan alarmerende scenario‘s voor de toekomst. Hierdoor
ontstaat een zichzelf in stand houdend ongeloof in de mogelijkheden voor realistische aanpassingen of interventies. In extreme vorm kan dat leiden tot een houding
16
van ‗er is geen alternatief, dus het moet maar zo‘.
Deze vier –ismen hebben te maken met tijd en plaats: het ‗hier en nu‘ krijgt hoger accent dan het ‗daar en toen‘. Deze bias in onderzoek én beleidsvorming belemmert
genuanceerde, contextgevoelige beeldvorming over een fenomeen als radicalisering,
de maatschappelijke risico‘s die ermee samenhangen en de gepercipieerde onveiligheid die er uit voortvloeit. Dat is zichtbaar in beleid, en in het publieke debat daar17
over.
Dat geldt eveneens voor een vijfde –isme dat sinds het wereldwijde succes van Samuel P. Huntington‘s boek The clash of civilizations and the remaking of world order
uit 1996 niet meer weg te denken is uit (politieke) debatten over de islam en het
18
Westen. Het heeft minder met tijd en plaats te maken, dan met een exclusieve focus op het denken in overkoepelende categorieën, zoals ‗beschaving‘, ‗religie‘, ‗cultuur‘. Het mechanisme van singularisme houdt in, dat een persoon of groep personen een bepaalde, enkelvoudig gedefinieerde en overwegende collectieve identiteit
toebedeeld krijgt. Deze collectieve identiteit functioneert vervolgens als een toto pro
pars bij het beschrijven en analyseren van sociale en culturele spanningen of conflicten. Hierdoor krijgt noch de intrinsieke diversiteit van een ‗beschaving‘, ‗cultuur‘, of

13
14
15
16
17
18

Tonry 2004.
Albrecht 2001.
Sparks 2001.
O‘Malley 2000; Matthews 1987.
Moors 2008, pp. 29-41.
Huntington 1996; voor een kritische analyse: Sen 2006.

IVA beleidsonderzoek en advies

13

‗religie‘, noch de pluriformiteit van individuele, identiteitsbepalende bindingen vol19
doende aandacht.
Het singularistische denken over radicalisering plaatst een concept én fenomeen als
‗religieuze identiteit‘ scherp uitgelicht op de bühne van het integratiediscours. Daar is
niets mis mee, integendeel: het brengt in het publieke debat tot uitdrukking welke
verwachtingen aan integratie en integratiebeleid ten grondslag liggen en het benadrukt de symbolische en persoonlijke waarde die ‗identiteit‘ ontleent aan het behoren
tot een groep, een land, een culturele traditie. In zijn recente Integratiebrief onderlijnt
minister Van der Laan dat beleid niet (of niet alleen) bedoeld is om verschillen of tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen weg te nemen, maar om ze te benoemen en
20
bespreekbaar te maken. De keerzijde – duidelijk zichtbaar in het palet van reacties
op het rapport Identificatie met Nederland dat de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid in 2007 publiceerde – is dat singularisme het dynamische, tijd- en
ruimtegerelateerde, pluriforme karakter van individuele én collectieve ‗identiteiten‘
niet erkent als realiteit, maar daar een geconstrueerde, niet empirisch en cultuurhistorisch te beargumenteren realiteit, een ‗invented tradition‘ van ogenschijnlijk eendui21
dige en enkelvormige ‗eenheden‘ voor in de plaats stelt. Het debat over de participatie en integratie van moslims, bijvoorbeeld, staat nu – wat chargerend gesteld – in
22
de sleutel van ‗wij versus zij‘ en angst voor de islam en de moslims.
2.2.2 Tolerantie, participatie en diversiteit
De tweede theoretische pool in het beleid om radicalisering en radicalisme te neutraliseren, ligt ingebed in het theoretische uitgangspunt dat het proces van radicaliseren
beziet als een indirect gevolg van een gemankeerde ‗bonding‘ en ‗bridging‘ tussen
bevolkingsgroepen. Het beleid dat hieruit voortvloeit, vormt een complex geheel van
landelijke en lokale initiatieven om maatschappelijke bindingen tussen sociale en etnische groepen te versterken. Het beleid was gericht op het tegengaan en verminderen van groeiende tegenstellingen tussen die groepen (‗polarisatie‘), door het stimu23
leren van ‗publieke familiariteit‘. Tegelijkertijd wordt beleidsmatig ingezet op het
vergroten van de (natuurlijke) maatschappelijke weerstand tegen uitingsvormen van
24
radicaal en extreem gedrag. Ook hier was de afgelopen jaren in toenemende mate
het accent gelegd op voorkómen en preventieve interventies. Dat is logisch, want de
kern van dit beleidsperspectief was integratie, de context ervan die van de tolerante,
25
multiculturele samenleving. De afgelopen jaren is evenwel een verschuiving naar
‗asymetrische verplichtingen‘ zichtbaar: ‗hoewel de integratie van nieuwe Nederlanders de hele samenleving aangaat,‘ zo luidt het huidige kabinetsstandpunt, ‗is integratie geen symmetrisch proces. Uitgangspunt is dat de Nederlandse rechtstaat de
gelijkheid van alle burgers waarborgt, maar burgers moeten zelf actief hun gelijkwaardigheid in de samenleving ontwikkelen en in stand houden. Dat vereist
19
20
21
22
23
24
25

De Hondt 2008; Rietbergen 2007; Sen 2006; Said 1978; Buruma & Margalit 2006.
Ministerie van VROM 2009.
WRR 2007.
Bovenkerk 2006; Van Donselaar 2009; Moors 2008; Moors et al. 2009, pp. 29-60.
Blokland 2005; Ministerie van VROM 2007. Zie ook: SCP 2009a.
Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007; zie ook de successievelijke voortgangsrapportages. Verheij et
al. 2009.
Ministerie van VROM 2007.

14

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

26

inspanningen van ‗nieuwe Nederlanders‘, en van alle Nederlanders. Dit nieuwe accent laat onverlet dat integratiebeleid principieel samenhang blijft vertonen met het
verbeteren van tolerantie, participatie, en de erkenning van diversiteit.
Waar is integratiebeleid eigenlijk voor bedoeld? Integratiebeleid dient, ten eerste, om
tolerantie tussen mensen en tussen bevolkingsgroepen te versterken. Tolerantie is
een dilemma dat diep geworteld is in de Nederlandse traditie. Het is een dilemma
omdat het over kiezen gaat, per definitie een keuze tussen twee kwaden. Tolerantie
heeft namelijk altijd te maken met het onderdrukken van de eigen neiging om andere
27
mensen te onderdrukken vanwege hun overtuigingen of leefwijzen. Het impliceert
dat je ideeën en gedrag duldt waar je het feitelijk niet mee eens bent en dat je accepteert dat dit nodig is, omdat het alternatief van niet-tolereren erger zou kunnen uitpakken dan de kwaal. Tolerantie betekent dus het erkennen van een essentiële en
feitelijk altijd aanwezige bron van confrontatie. Daarom is tolerantie een kernelement
van een democratisch staatsbestel en een democratische samenleving.
Democratie is een regeringsvorm, waarbij de macht wordt voorgesteld als voortkomend uit de samenleving zelf – en is dus eigenlijk een maatschappijvorm, gebaseerd
op een min of meer samenhangend maar in beginsel dynamisch (want onvast) stelsel van afspraken om belangentegenstellingen te kunnen beheersen. Vanuit dit gezichtspunt is de democratie de enige vorm-van-regeren die belangentegenstellingen
28
expliciteert en zodoende ‗de institutionalisering van het conflict‘. Democratie is een
‗process of questioning‘, een proces dat in essentie zowel met de term ‗tolerantie‘ als
met de term ‗polarisatie‘ zou kunnen worden aangeduid. Uitgaande van deze redene29
ring, kunnen ‗tolerantie‘ en ‗polarisatie‘ worden geïnterpreteerd als elkaar onderling
conditionerende aspecten van de confrontatie die fundamenteel in het wezen van de
30
democratie ligt besloten. Polarisatie gaat immers, net als tolerantie, terug op een
31
ervaring van confrontatie en frustratie. Polarisatie is de keerzijde van tolerantie. Polarisatie ontstaat daar waar het onderdrukken van de eigen neiging om andere men32
sen te onderdrukken vanwege hun overtuigingen of leefwijzen, niet langer lukt.

26
27
28
29

30
31

32

Ministerie van VROM 2009.
Schuyt 2009.
Aldus Lefort 1986, p. 27.
‗democracy is instituted and sustained by the dissolution of the markers of certainty. It inaugurates a history in
which people experience a fundamental indeterminacy as to the basis of power, law and knowledge, and as
to the basis of relations between self and other, at every level of social life‘ (Lefort 1988: 19; zie ook: Rosanvallon 2006).
Zie ook: RMO 2009; Mouffe 2008.
In navolging van het ‗Actieplan polarisatie en radicalisering 2007-2011‘ wordt polarisatie algemeen gedefinieerd als ‗de verscherping van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving die kan resulteren in spanningen tussen deze groepen en toename van de segregatie langs etnische en religieuze lijnen.‘ Zie verder:
Moors et al. 2009, pp. 29-60.
Op grond van deze redenering kunnen volgens de onderzoekers kanttekeningen worden geplaatst bij de
nevenschikking van ‗radicalisering‘ en ‗polarisatie‘ in het huidige regeringsbeleid (Actieplan polarisatie en radicalisering 2007-2011) om de afbraak van sociale samenhang en onderlinge solidariteit als gevolg van frustratie over de werking van de multiculturele samenleving te voorkomen, te belemmeren en in te dammen
(Coalitieakkoord, 7 februari 2007). Feitelijk zijn polarisatie en radicalisering twee verschillende fenomenen,
qua werking onderscheiden processen, die elkaar niet noodzakelijkerwijs raken. Interessant is dat het ministerie van BZK in augustus 2007 het begrippenpaar ‗radicalisering‘ en ‗polarisatie‘ voor het eerst tezamen
brengt en gebruikt in kamerstukken over terrorismebestrijding.

IVA beleidsonderzoek en advies

15

Integratiebeleid is, ten tweede, bedoeld om participatie van burgers – en daarmee
hun verantwoordelijke burgerschap – te versterken. Participatiebeleid gaat over
‗meedoen‘, of negatief geformuleerd: ‗het tegengaan van sociale uitsluiting‘. Hieronder wordt doorgaans eenzaamheid of sociaal isolement, dat wil zeggen ‗weinig sociale participatie‘ verstaan. Het accent ligt dan op de aard van de uitsluiting, waar die
uitsluiting betrekking op heeft. Een andere manier van kijken onderstreept het proces
van uitsluiten: wat sociale uitsluiting veroorzaakt. Gaat het, zoals Schuyt en Voorham
33
formuleren: om het erbij mogen horen (uitsluiting door de samenleving), het erbij
kunnen horen (uitsluiting vanwege een persoonlijk of groepsgebrek aan vaardigheden of capaciteiten) of het erbij willen horen (uitsluiting door eigen attitude)?
Gebrek aan participatie of sociale uitsluiting heeft verschillende dimensies. De studie
Sociale uitsluiting in Nederland van het Sociaal Cultureel Planbureau uit 2004 onderscheidt een sociale of relationele en een economische dimensie. De relationele dimensie ziet op onvoldoende sociale participatie en op onvoldoende normatieve integratie (geen naleving van gangbare waarden en normen). De economische dimensie
heeft betrekking op de verdeling van c.q. het tekort aan materiële middelen en een
onvoldoende toegang tot sociale grondrechten, maatschappelijke diensten en voorzieningen. Operationalisering van deze dimensies in een aantal empirische indicatoren laat zien dat in Nederland eenoudergezinnen, arbeidsongeschikten en mensen
met een slechte gezondheid verhoudingsgewijs tot de ‗meest uitgeslotenen‘ behoren.
Hetzelfde geldt, zij het in iets mindere mate, voor allochtonen, werklozen en personen met een laag huishoudinkomen. Ten slotte blijken factoren als een laag opleidingsniveau en een beperkt taalvermogen sociale uitsluiting negatief te beïnvloeden.
Uit voornoemde studie blijkt dat groepen mensen met ‗ongunstige‘ kenmerken in Nederland, vergeleken met andere Europese landen, op relatief grote afstand van het
gunstige landelijke gemiddelde staan. De maatschappelijke tegenstellingen zijn in die
34
zin dus groot in Nederland.
Participatie en sociale uitsluiting worden doorgaans in samenhang beschreven met
sociaal kapitaal en sociale cohesie. Participatie en sociale uitsluiting hangen echter
maar ten dele samen met sociaal kapitaal en sociale cohesie. Niet mee kunnen doen
of zich uitgesloten voelen zijn individuele ervaringen, die in groepsverband wellicht
versterkt tot uitdrukking kunnen komen. Sociale cohesie is daarentegen bij uitstek
een kenmerk van groepen. Sociaal kapitaal is sinds de jaren tachtig onder invloed
van het werk van Bourdieu, Coleman en Putnam een populair begrip geworden,
waarmee het geheel van al dan niet geëxpliciteerde relaties tussen mensen, sociale
netwerken en het vertrouwen in de ander dat hieraan ten grondslag ligt wordt omschreven. Sociaal kapitaal is instrumenteel voor het kunnen aangaan van relaties en
het kunnen handelen naar gezamenlijke, normatieve structuren van groepen en gemeenschappen. In die zin is sociaal kapitaal nodig voor sociale cohesie.
Het zou slecht gesteld zijn met sociale cohesie in Nederland. De oude morele en sociale kaders en vormen van sociale controle uit de verzuiling zijn teloor gegaan onder
invloed van de op elkaar ingrijpende processen van internationalisering,
33
34

Schuyt & Voorham 2000, p. 14.
SCP 2004.

16

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

35

individualisering, innovatie, informatisering en intensivering van de samenleving.
De diagnose van het uiteenvallen van traditionele sociale verbanden wordt meer én
minder negatief geduid. Cultuurpessimisten leggen de nadruk op ‗zware‘, geïnstitutionaliseerde organisatievormen. Zij zouden te weinig oog hebben voor de ‗lichte‘ verbanden, die meer kortstondig, informeel en open zijn, maar niettemin de dragers blij36
ven van gemeenschapszin en sociale controle. Het maatschappelijk middenveld
verandert van karakter, maar blijft zijn samenbindende functie goeddeels behouden.
Oude scheidslijnen tussen milieus en klassen blijven bestaan, al zijn de verschij37
ningsvormen ogenschijnlijk andere, minder traditionele vormen. Historische culturele verbanden tussen mensen, in het bijzonder kerkelijke tradities, spelen een binden38
39
de rol, evenals de overzichtelijkheid van het netwerk van sociale verbanden en de
40
homogeniteit van de gemeenschap waarin mensen wonen en leven.
Integratiebeleid gericht op sociale samenhang impliceert, in de derde plaats, de erkenning van diversiteit. Uit onderzoek blijkt namelijk dat respect, naast de erkenning
van de eigen identiteit (en daarmee de erkenning van verscheidenheid) een belang41
rijke factor is voor het ontstaan van sociale cohesie. Een cohesieve samenleving is
in deze lijn van redeneren dus een samenleving waarin integratie (van etnisch, cultureel of sociaaleconomisch te definiëren minderheden) veeleer een vorm van diversiteitsdenken dan een vorm van aanpassingsdenken is, zoals het huidige kabinetsstandpunt ook onderlijnt. Vanuit een historisch perspectief ligt dat voor de hand. Integratie is namelijk historisch gezien nooit een groepsproces geweest. Evenmin toont
de geschiedenis overheden succesvol in het afdwingen of tegengaan van integra42
tie. Groepen mensen bevestigen per definitie hun eigenheid; intenser, naarmate ze
zich miskend of bedreigd voelen. Een recente literatuurstudie naar factoren die radi43
calisering (onder moslims) in Nederland beïnvloeden, maakt dat duidelijk.
Integratie en sociale cohesie laten zich niet ‗maken‘. Het proces van integreren gaat
in de praktijk om het loslaten en temperen van waarden, normen, religieuze, culturele
en sociale systemen die mensen lange tijd houvast boden. En tegelijkertijd impliceert
integratie een proces van het opbouwen van identiteit in nieuwe of althans minder
bekende systemen met onwennige waarden- en normenrepertoires, waarbij dikwijls
een context van relatieve sociaal-culturele en sociaaleconomische achterstand een
rol speelt. Integratie raakt mensen per definitie op een diep, emotief niveau en heeft
tijd nodig. Dit emotieve aspect van gelaagde identiteitsconstructie en integratie – dat
44
overigens ook zichtbaar is in jonge autochtone populaties – is lange tijd niet
35
36
37
38

39
40
41
42
43
44

Schnabel 1999.
Duyvendak & Hurenkamp 2004.
Elchardus & Smits 2002; Elchardus & Glorieux 2002.
De sociale functies van religie worden hoger gewaardeerd door religieus betrokken mensen. Factoren als
leeftijd, opleidingsniveau, geslacht, of men in een stad of op het platteland woont maken in dit opzicht geen
significant verschil. Wel blijkt de kerkheidsdimensie een sterker verband dan de geloofsdimensie. Protestanten kennen daarnaast een belangrijker rol toe aan religie voor hun collectieve identiteit als Nederlander dan
katholieken of buitenkerkelijken doen (SCP 2008a).
SCP 2008a.
Völker et al. 2007.
Evenblij 2007.
Hoving, Dibbits & Schrover 2005; Vogel 2005.
Van der Pligt & Koomen 2009.
Bijvoorbeeld: Moors 2007; Wijk, Bervoets & Boers 2007; De Jong 2007; De Koning 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

17

herkend als een onderdeel van het proces van radicaliseren op gemeenschapsniveau. Dat geldt a fortiori voor de gelaagdheid van etnische of culturele identiteit als
zodanig. Niet-westerse bevolkingsgroepen in Nederland worden dikwijls als ‗etnische
gemeenschap‘ gekenschetst, terwijl vooral voor tweede en derde generatie nietwesterse allochtonen geldt dat zij gekenmerkt worden door zeer heterogene (en dikwijls onderling conflicterende) patronen van etnische en culturele identificatie en binding met zowel het land van herkomst als het land van aankomst.
Het beleidsmatige denken over integratie staat tegenwoordig in de sleutel van autochtoon-allochtoon, terwijl integratie als proces feitelijk ‗kleurenblind‘ is. Bovendien
ademt het integratiebeleid de suggestie van maakbaarheid. Integratie omwille van de
integratie werkt echter niet. Integratie wordt in de praktijk vaak in een kader geplaatst, waarbij over en weer ethische grenzen worden gesteld aan de wijze van omgaan met elkaar. Dat is ook het geval in de beleving van veel autochtone Nederlanders. Voor velen betekent integratie ‗water bij de wijn doen‘: ‗jij mag van mij dit, maar
dan wil ik van jou dat je dat doet‘. Met name groepen mensen die sterk hechten aan
hun eigen religieuze, ideologische of culturele opvattingen, zijn dikwijls niet genegen
om zich te conformeren aan die opgelegde praxis, maar willen volgens de eigen
(kleine) moraal in en met de eigen cultuur co-existeren met de Nederlandse samenleving.
Groepen die op grond van hun geloofsopvattingen of seculiere ideeëngoed gevoelig
geacht worden voor radicalisering lijken in Nederland in toenemende mate te kiezen
voor een vorm van meer of minder milde afzondering. Ze mogen en kunnen erbij horen, in de terminologie van Schuyt en Voorham, maar ze willen dat niet, juist omdat
ze zich door het huidige integratiebeleid niet bediend, of in het geval van etnische of
religieuze gemeenschappen er zelfs door gestigmatiseerd voelen. Deze houding van
isolationisme staat niet gelijk aan non-participatie. Ze hoeft bovendien niet automatisch samen te gaan met geslotenheid of heimelijkheid, maar kan zich ‗in the open‘
voltrekken. Er hoeft geen sprake te zijn van moedwillige vervreemding of verwijdering
van de samenleving en haar stelsel van normen en waarden. Het gaat meer om een
vorm van onverschilligheid waarbinnen men zijn sociaal-maatschappelijke en economische plichten weet te vervullen.
2.2.3 Radicalisering: veiligheidsvraagstuk en aansluitingsvraagstuk
De discussie over ‗het multiculturele drama‘ heeft zich de afgelopen jaren voortgezet
in een altijd nog ongemakkelijk debat over de verbanden tussen integratie, participatie, rechtsgelijkheid en multicultureel beleid, verscherping van het discours en de
45
neo-nationalistische, of liever populistische reflex van de harde aanpak. Dat die
verbanden enerzijds moeilijk duidbaar, weinig eenduidig en polyinterpretabel zijn,
anderzijds zich buitengewoon lastig laten onderbouwen met empirische gegevens,
46
lijdt geen twijfel.

45
46

Tillie 2009.
Het artikel ‗Het multiculturele drama‘ dat Paul Scheffer op 29 januari 2000 in NRC-Handelsblad publiceerde
heeft de pennen danig in beweging gebracht. Recentelijk is een aantal publicaties verschenen die voor het
actuele debat van belang zijn: Scheffer 2007; Koopmans et al. 2005; Duyvendak, De Haan & Engelen 2008;

18

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Wel is duidelijk dat dit debat een wissel trekt op het denken over radicalisering en radicalisme. Daarachter schuilt voortdurend het bipolaire theoretische perspectief dat
radicalisering ofwel benadert als een ‗veiligheidsvraagstuk‘, een risico en dreiging
van de kant van specifieke groepen en probleemsituaties, ofwel radicalisering benadert als een ‗aansluitingsvraagstuk‘, een kwestie van maatschappelijke (etnische, religieuze, culturele, sociale) achtergronden van specifieke groepen die ‗bonding‘ en
‗bridging‘ in de Nederlandse samenleving belemmeren. Beide theoretische perspectieven kleuren de definities van radicalisering en radicalisme. In het ene is ‗radicalisering‘ een gevaar en ontleent het begrip betekenis aan personen of groepen die de
democratische rechtsstaat geweld aan willen doen. Vanuit het andere perspectief
hangt de invulling van het begrip ‗radicalisering‘ samen met het gedrag van groepen
mensen die meer of minder tolerant, participatief of ontvankelijk voor diversiteit zijn
en de neiging vertonen om er niet meer bij te willen horen, zich van de Nederlandse
samenleving af te willen keren. De (doorgaans impliciete) nadruk in het integratiediscours op etniciteit en cultuur speelt hierbij een rol van betekenis. Radicalisering heeft
in het Nederlandse beleid een afkomst, kleur en soms zelfs religie gekregen, terwijl
het daar maar zeer ten dele en in voortdurend wisselende samenhang mee te maken
heeft.

2.3

Theoretische invalshoeken op voedingsbodems voor radicalisering
Ten behoeve van de studie naar voedingsbodems voor radicalisering bij kleine (etnische) gemeenschappen in Nederland is een uitgebreid literatuuronderzoek verricht
met het doel een inventarisatie te maken van de belangrijkste wetenschappelijke inzichten die het ontstaan en de ontwikkeling van voedingsbodems voor radicalisering
op het niveau van bevolkingsgroepen kunnen helpen duiden en verklaren. Er is hierbij vooral gekeken naar psychologische, sociaal-psychologische, sociologische en
criminologische theorievorming.
Deze keuze baseren we op een aantal overwegingen. Naar ons idee zijn op gemeenschapsniveau een aantal interactieniveaus belangrijk in het proces van radicaliseren. Uit de interviews binnen de vier (etnische) gemeenschappen komt dat ook
naar voren. Hierna gaan we dieper op deze interactieniveaus in, maar vooraf constateren we dat die interactieniveaus grosso modo samenvallen met drie soorten vragen
die radicaliserende individuen, al dan niet in groepsverband, zichzelf of elkaar stellen. Het betreft: (i) ‗ik-vragen‘; (ii) ‗wij/zij vragen‘; en (iii) ‗zij-vragen‘.
Het eerste type vragen situeert zich in de context van ver doorgevoerde, persoonlijke
identiteitsconstructie, al dan niet voortvloeiend uit een persoonlijk ervaren crisis.
Aangezien onderhavige studie zich expliciet op het gemeenschapsniveau concentreert, besteden we er alleen zijdelings aandacht aan. Het belang ervan in processen
van radicalisering staat echter buiten kijf. Het tweede type vragen richt zich op de relatie tussen individu en de (dikwijls gepersonificeerde) nabije, in principe

Sniderman & Hagendoorn 2007. Zie ook de discussie naar aanleiding van het boek van Duyvendak, De Haan
& Engelen in NRC-Handelsblad d.d. 19 november 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

19

beïnvloedbare, maatschappelijke omgeving waartoe men zich dient te verhouden. De
dichotome term ‗wij/zij‘ verwijst naar de neiging of tendens om positieve eigenschappen toe te schrijven aan individuen en groepen ‗in eigen kring‘ en negatieve eigenschappen aan ‗de ander‘. Het derde type vragen betreft anticipaties of reacties op
maatschappelijke situaties waarop het individu niet rechtstreeks invloed kan uitoefenen, ofschoon hij of zij zich wel geraakt door of betrokken voelt bij die situaties.
Bij onze keuze voor disciplines en invalshoeken hebben we ons simpelweg afgevraagd: welke empirisch wetenschappelijke disciplines, invalshoeken of inzichten
richten zich op onderzoek naar deze drie typen vragen? Psychologische invalshoeken concentreren zich op ‗ik-vragen‘, zowel ‗ik-vragen die individueel, in een groep,
of in relatie tot de nabije, mogelijk beïnvloedbare omgeving betekenis dragen. Sociologische en politicologische analyses houden vooral verband met ‗wij/zij vragen‘,
waarbij de aandacht uitgaat naar (de perceptie van) constructies van sociale structuren, bewegingen, groepsgebruiken en -gedrag, et cetera – in de tijd- en discoursgebonden configuraties waarin die structuren ontstaan en werken. De keuze voor criminologische invalshoeken lijkt op het eerste gezicht wonderlijk. Dat is echter niet het
geval indien criminologie wordt opgevat als een object- en omgevingsdiscipline, die
in zijn methodologie en in zijn aandachtsgebieden per definitie te maken heeft met de
omgeving waarin het (criminele) ‗ik‘ (object a) de motivatie (object b) en de gelegenheid (object c) ontwikkelt om een doel of doelwit (object d) te bereiken. Criminologen,
in het bijzonder culturele criminologen, bestuderen deze objecten in hun specifieke
omgeving en accentueren de ontwikkeling van gedragspatronen en –codes, levensstijlen, ‗identitymarkers‘, of subculturele bewegingen.

2.4

Radicalisering als proces: een model
Het proces van radicaliseren kan in een simpel model worden weergegeven. Er zijn
47
verschillende modellen in omloop. In grote lijnen komen deze modellen overeen.
Alle recente modellen wijzen op factoren in de maatschappelijke context, of wat het
48
rapport Causal factors of radicalisation ‗externe factoren‘ noemt. Die worden ver49
volgens onderverdeeld in politieke, economische en culturele factoren. In alle modellen zijn eveneens factoren op individueel niveau benoemd: persoonskenmerken,
persoonlijke ervaringen en persoonlijkheidskenmerken. Ten slotte beklemtonen alle
modellen factoren die betrekking hebben op groepsniveau of op het niveau van (fracties van) bevolkingsgroepen. Die factoren worden echter op een uiteenlopende wijze
geduid. Modellen die hun grondslag hebben in de terrorismestudies of conflictstudies
50
spreken bijvoorbeeld van ‗sociale factoren‘, terwijl vanuit sociaal-psychologische
51
analyses het accent ligt op ‗groepsdynamische factoren‘. De ‗sociale factoren‘ verwijzen naar mechanismen die het individu positioneren in relatie tot anderen binnen
en buiten de eigen groep, De ‗groepsprocessen‘ vormen daar een onderdeel van,

47
48
49
50
51

Jansen & Kerstholt 2005; Meertens, Prins & Doosje 2006; TTSRL 2008; Van der Pligt & Koomen 2009.
TTSRL 2008.
Zie ook: Veldhuis & Bakker 2007.
TTSRL 2008.
Jansen & Kerstholt 2005; Meertens, Prins & Doosje 2006; Van der Pligt & Koomen 2009.

20

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

maar beklemtonen minder expliciet de externe, out-group relaties. In die zin blijft het
collectieve niveau van (etnische) gemeenschappen (of specifieke fracties daarbinnen) buiten beeld.
52

Het model dat we in onderhavige studie gebruiken, wijkt in zijn nuances op twee
aspecten af van de voornoemde modellen. Ten eerste richt ons model zich explicieter dan de andere op factoren die de voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau zouden kunnen verklaren. Het beoogt, ten tweede, vooral de interactieniveaus tussen externe, sociale c.q. groepsdynamische factoren kaart in kaart te
brengen. Twee interactieniveaus zijn hier naar ons idee met name aan de orde: (i) de
interactie tussen maatschappelijke ‗context‘ en voedingsbodem; en (ii) de interactie
tussen de vraag-aanbod relatie en de voedingsbodem. Het derde niveau in het model: (iii) de relatie tussen vraag en aanbod, is, zoals in de vorige paragraaf werd benadrukt, belangrijk in het proces van radicaliseren, maar gaat strikt genomen niet
meer over het ontstaan van een voedingsbodem op gemeenschapsniveau. Het belicht de manier waarop die voedingsbodem werkt in processen van radicalisering bij
individuen al dan niet in groepsverband.
Het gaat ons er niet om de niveaus waarop factoren zijn aan te wijzen als zodanig te
beschrijven, maar juist om de interacties tussen die niveaus te accentueren. De dynamiek op elk van deze interactieniveaus is namelijk bepalend voor de mate waarin
zich een voedingsbodem kan vormen voor radicalisering op gemeenschapsniveau.

52

Mellis 2007 beschrijft een variant op dit model, die ten grondslag ligt aan het beleidsplan polarisatie en radicalisering van de gemeente Amsterdam; nadere uitwerking door Moors & Mellis 2007 [niet gepubliceerd]. Ten
behoeve van onderhavige studie is het model verder uitgewerkt.

IVA beleidsonderzoek en advies

21

Weerbaarheid

In schema ziet het model er als volgt uit:

VRAAG

AANBOD

cognitieve
opening

‗VOEDINGSBODEM‘

‘CONTEXT’

= radicalisering: indien én wanneer aanbod en vraag congruent zijn, begint het proces van radicalisering

2.4.1 Wat is voedingsbodem?
Het model dat we in deze studie gebruiken om literatuur en empirische bevindingen
te ordenen, beschrijft drie relatief onafhankelijke ontwikkelingen, die los van elkaar
kunnen toe- of afnemen in intensiteit.
In samenhang: als aanbod en vraag elkaar naderen omdat er (i) een voedingsbodem
is ontstaan voor zowel vraag- als aanbodontwikkeling en (ii) sprake is van vermindering van weerstand tegen radicaal ideeëngoed of een extremistisch handelingsperspectief, dan kan radicalisering een gevolg zijn, maar dat hoeft niet.
In de voedingsbodem situeren zich de factoren die radicalisering voeden. Die voedingsbodem heeft enerzijds een maatschappelijke ‗context‘. De ‗context‘ staat voor
brede, langjarige maatschappelijke processen die ten grondslag kunnen liggen aan
(oftewel de zogeheten ‗root causes‘ van) het ontstaan van een voedingsbodem. Te
denken valt aan demografische, sociaaleconomische, of (geo)politieke processen op
nationaal of internationaal niveau. Anderzijds is de voedingsbodem van invloed op
het ontstaan en de intensivering van de (individuele) behoefte aan ondersteuning bij

22

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

het doorontwikkelen van radicaal ideeëngoed en/of een extremistisch handelingsperspectief.
De voedingsbodem staat uiteraard ook in relatie met het ontwikkelen van aanbod om
aan die (individuele) behoefte tegemoet te komen, maar dat aanbod beperkt zich niet
tot een lokale of nationale voedingsbodem voor radicalisering. De aanwezigheid van
53
aanbod is een gegeven. Het is bovendien een feit dat de bronnen van het aanbod
transnationaal georganiseerd zijn. Ten slotte zijn er geen aanwijzingen uit de literatuur dat het aanbod zich specifiek richt op (etnische) gemeenschappen, maar veeleer
op individuen. De precieze werking van de relatie tussen de ontwikkeling van een
voedingsbodem voor radicalisering in Nederland en het aanbod van radicaal ideeëngoed en/of een extremistisch handelingsperspectief is moeilijk vast te stellen, en valt
feitelijk buiten het bestek van deze studie naar factoren die het ontstaan van radicalisering op gemeenschapsniveau zouden kunnen verklaren.
In deze studie verstaan we onder voedingsbodem de ontwikkeling en het samenkomen binnen (etnische) gemeenschappen van gevoelens van frustratie, isolement,
kansarmoede, ervaren discriminatie, vijandigheid, vernedering, rechtsongelijkheid,
achterstand of achterstelling die kunnen (maar niet noodzakelijkerwijs hoeven) bijdragen aan het ontstaan van radicalisering. De voedingsbodem bestaat uit een accumulatie van gerationaliseerde en geobjectiveerde gevoelens en ervaringen –
voortkomend uit werkelijke dan wel gepercipieerde ‗misstanden‘ met betrekking tot
de eigen groep of het eigen individuele leven – die vanuit een onmachtspositie vertaald worden naar een handelingsperspectief.
Simpel samengevat: groeiende frustraties kunnen, in wisselende configuraties, een
voedingsbodem gaan vormen op het collectieve niveau van (etnische) gemeenschappen of specifieke fracties binnen die gemeenschappen. Die voedingsbodem
kan bijdragen aan het responsief maken van individuen – al dan niet in groepsverband – met prangende vragen over hun positie, status en ontwikkeling in de Nederlandse samenleving, soms zelfs in die mate dat de natuurlijke weerstand tegen het
aanbod aan radicaal en/of extremistisch ideeëngoed afbreekt. Dan is sprake van een
proces van radicaliseren. In individuele gevallen kan dit proces – als gevolg van een
54
persoonlijke crisis – culmineren in radicalisme, extremisme en terrorisme.

53

54

Het verkeer van radicale en extremistische ideeën verloopt via internet, diverse andere media, literatuur,
specifieke brochures. De toegankelijkheid en bereikbaarheid ervan is evident. Over de precieze rol en invloed
van het internet in het voeden van de frustratiecumulatie met (identiteitconstruerende) alternatieven bestaat
onder wetenschappers aanzienlijk verschil van mening. Bovendien is sprake van een goed ontwikkeld netwerk van rechtstreeks of multimediaal ideeënverkeer via voormannen, ‗ideologen‘ en predikers van radicale
bewegingen, zowel in het binnen- als in het buitenland. Kenmerkend voor radicale bewegingen is dat het
aanbod niet alleen ‗geleverd‘ wordt, maar ook actief naar de ‗vragers‘ wordt gebracht. Het aanbod kan verpakt zijn in een aansprekende ‗lifestyle‘ (over salafi‘s bijvoorbeeld: De Koning 2009) en heeft dan op het eerste gezicht geen subversief of activistisch karakter. Niettemin operationaliseert deze tactiek bewust processen van interne groepsbinding en –druk. Het aanbod kan eveneens de vorm van rekrutering hebben. Voor
een overzicht, zie: Musharbash 2006; Bunt 2003. Zie ook: MacEoin 2007; en over de kritiek op deze studie:
The Guardian, 13 december 2007.
Wictorowicz 2005: pp. 20-24.

IVA beleidsonderzoek en advies

2.5

23

Radicalisering op gemeenschapsniveau: theoretische benaderingen
2.5.1 Radicale psyche en acculturatiestijlen
Verreweg het grootste deel van de literatuur over radicalisme, extremisme en terrorisme komt voort uit psychologische en sociaal- of groepspsychologische disciplines.
De psychologische analyse van factoren die radicaliserende individuen of radicalen
kenmerken is traditioneel geconcentreerd op uitersten. Het accent ligt doorgaans op
terrorisme en terroristen, waarbij moet worden opgemerkt dat de definities van terro55
risme die hierbij worden gehanteerd sterk uiteenlopen. Sociaal-psychologische studies naar radicaal gedrag en het proces van radicaliseren ontbreken nagenoeg in
56
Nederland, hoewel onlangs twee interessante studies op dit gebied verschenen.
Vooraf moet worden opgemerkt dat de wetenschappelijke psychologische literatuur
weliswaar tal van plausibele theorieën heeft voortgebracht, maar dat empirische
57
toetsing daarvan nog niet of nauwelijks heeft plaatsgevonden. Een tweede kanttekening is nog belangrijker in zijn consequenties. Het proces van radicaliseren, met
name de stap naar extremistische actie c.q. terrorisme, is het resultaat van combinaties van: aangeboren factoren, biologische factoren, factoren die samenhangen met
de ontwikkeling van kinderen en jongeren, temperament, omgevingsfactoren en
groepsdynamische factoren. Hoe deze verschillende factoren onderling samenhangen en elkaar conditioneren, verschilt van individu tot individu en van groep tot
groep. Empirisch bewijs ontbreekt vooralsnog dat een of sommige van deze factoren
een overwegende of dominante invloed hebben. Het is daarom, ten derde, van belang om op basis van de beschikbare betrouwbare studies naar de psyche van de
militante radicaal dan wel de terrorist het uitgangspunt te formuleren, dat psychologisch gezien militante radicalen en terroristen een zeer heterogene groep individuen
vormen. Reductie van dit uitgangspunt tot een specifiek profiel is wetenschappelijk,
beleidsmatig en ethisch onjuist.
2.5.1.1
Psychopathologische eigenschappen van extremisten
Er bestaat een lange onderzoekstraditie naar de psychopathologie van terroristen en
extremisten. De rode lijn hierin is dat extremisten of terroristen niet gek of psychopathisch zijn. Er zijn niet of nauwelijks aanwijzingen dat zij aan (formeel erkende) psy58
chiatrische stoornissen lijden. Ze lijken psychologisch gezonder en stabieler dan
59
(andere) gewelddadige criminelen.
Relevanter voor het onderhavige onderzoek dat zich op processen van radicaliseren
op gemeenschapsniveau richt, zijn de minder talrijke studies naar de sociale omgeving van terroristen en extremisten. Hieruit komt naar voren, dat extremisten en terroristen geen paria‘s zijn. Ze zijn evenmin per definitie behept met antisociale

55
56
57
58
59

Bouhana & Wikström 2008; Silke 2008; Taylor & Horgan 2006; zie ook: De Graaff 2009.
Van der Pligt & Koomen 2009; Van den Bos, Loseman & Doosje 2009.
Victoroff 2005; 2009.
Crenshaw 1981; Jäger, Schmidtchen & Süllwold 1981; Heskin 1984; Merari 1998; Post, Sprinzak, & Denny
2003; Post & Gold 2002; Ferracuti 1982; Reich 1998; Silke 1998; Horgan 2003.
Loza, 2007; Rogers et al. 2007; Silke 2008.

24

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

60

karaktereigenschappen. Empirische studies tonen aan dat terroristen en extremisten niet in een sociaal vacuum opereren. Ze hebben onmiskenbaar een achterban en
61
die beschouwt hen doorgaans als helden en vrijheidsstrijders. De interactie tussen
terroristen en hun achterban – niet in de laatste plaats ook naaste familie – is een be62
langrijk fenomeen. Kwantitatief onderzoek wijst op het profijt dat familie en sociale
63
omgeving trekken van al dan niet geslaagde acties van een terrorist.
Het ervaren van of althans percipiëren van sociale steun blijkt niet alleen onmisbaar
voor extremistische actie, maar is dat ook in het proces van radicaliseren. Diverse
onderzoeken wijzen in deze context op de betekenis van vriendschapsrelaties en directe sociale steun. Hierbij is gewezen op psychologische mechanismen die op individueel en groepsniveau werken, zoals het effect van geanticipeerde status en de
64
verwachte beloning voor handelen.
Dat extremisten en terroristen in psychologische of psychiatrische zin niet gestoord
65
zijn, sluit niet uit dat zij mogelijk aanwijsbare psychologische defecten hebben. De
psychologische literatuur maakt grofweg onderscheid tussen psychoanalytische en
niet-psychoanalytische invalshoeken. Psychoanalytische benaderingen zijn onder te
verdelen in theorieën met betrekking tot identiteitsconstructie, narcismetheorieën, paranoiatheorieën en theorievorming over het denken in absolute waarden c.q. tegenstellingen. Voor onderhavige studie zijn ze slechts zijdelings van betekenis, omdat
deze theorieën uitgaan van de individuele psyche. Toch laten we ze niet onbesproken, omdat de genoemde theoretische invalshoeken uiteindelijk in de betekenis van
‗ik-vragen‘ op het interactieniveau van ‗aanbod en vraag‘ van invloed zijn. De nietpsychoanalytische invalshoek op extremisme en terrorisme legt met name het accent
op factoren die samenhangen met cognitieve capaciteiten en stijlen enerzijds en
groepsdynamische processen anderzijds.
2.5.1.2
Psychoanalytische theorievorming
De psychoanalytische invalshoek in ‘t algemeen onderstreept de krachtige werking
van het onbewuste op bewust denken en handelen, en laat zien dat psychodynamische krachten in groepsverband op individueel niveau sterk doorwerken. De intrin66
sieke zwakte van deze psychoanalytische interpretaties, stelde Victoroff terecht, is
dat ze niet te falsifiseren zijn. Dat maakt ze bovendien niet generaliseerbaar.
Identiteitstheorieën
De identiteitstheorieën, met betrekking tot jonge moslims in Nederland onlangs uit67
gewerkt door De Koning, postuleren dat jonge mensen met weinig zelfwaardering
60
61
62
63
64
65
66
67

Della Porta 1988.
Post 2004.
Sageman 2004.
Azam 2005; Bouhana & Wikström 2008.
Grimland et al. 2006; Güss et al. 2007; Horgan 2008; McCauley & Moskalenko 2008; Smelser 2007; Ferrero
2006; Iannaccone & Berman 2006.
Vgl. Burleigh 2009.
Victoroff 2005.
De Koning 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

25

en een sterk gevoelen hun identiteit te moeten ‗vaststellen‘ gevoelig zijn voor
68
(door)radicaliseren. Soms wordt die gebrekkige eigenwaarde gerelateerd aan de
gezinssituatie, waarbij autoritaire of controlezuchtige ouders de autonomieontwikkeling van kinderen in de weg staan. Soms ook wordt identiteitsverwarring bij jongeren
69
verbonden met isolement en anomie. Er zijn echter geen empirische studies die de
identiteitstheorie betrouwbaar van toepassing maken op militant radicalisme of terro70
risme. Dit sluit overigens niet uit dat identiteitsvorming als factor wel degelijk een rol
van betekenis speelt in het ‗voortraject‘ van gevoelig worden of zijn voor radicalise71
ring, zoals De Koning in navolging van onder anderen Roy aannemelijk maakt.
Narcisme- en paranoiatheorieën
Narcismetheorieën zijn plausibel, maar ook hier ontbreekt de empirische onderbouwing voor het toepassen ervan op militante radicalen en/of terroristen. Op hoofdlijnen
luidt de redenering dat militante radicalen, extremisten of terroristen aan pathologische zelfverheerlijking leiden, of juist aan de onzelfzuchtige verheerlijking van een
leiderfiguur, of aan een combinatie van beide impulsen. Er zijn aanwijzingen dat onder terroristen sprake is van ‗narcissistic rage‘: het verlangen de bron van het gekwetste zelf te vernietigen. Dat verlangen is gericht tegen zichzelf en wordt geprojecteerd op een doel dat beschouwd wordt als de bron van de ongewenste en onwense72
lijke gevoelens die de terrorist over zichzelf heeft. Hiermee hangen eveneens diverse rechtvaardigingsmechanismen samen. De belangrijkste hiervan zijn vermoedelijk de mechanismen van dehumanisering en de-individualisering. Diverse auteurs
noemen in hun analyse van moslimterrorisme en martelaarschap het onderdrukken
73
van empathie als een mechanisme dat helpt het eigen gedrag te rechtvaardigen.
Chorus en Olgun, en Post, Sprinzak en Denny lieten zien op welke manier deze mechanismen inwerken op het in extremistische groepen bekende fenomeen van attri74
butie van verantwoordelijkheden.
Voor de paranoiatheorieën geldt feitelijk hetzelfde: plausibel maar het kleine aantal
wetenschappelijke analyses dat is verricht heeft nog onvoldoende valide gegevens
opgeleverd om werkelijk conclusies over de radicale, extremistische, of terroristische
psyche te trekken. Paranoiatheorieën onderstrepen het verdedigingsmechanisme
(bekend uit de ontwikkelingspsychologie van kinderen) van projectie van slechte gevoelens over zichzelf of gevoelens over het gekwetste zelf op onwillekeurige anderen. Het doelwit is en hoeft niet bekend te zijn (waar dat vanuit de narcismetheorieën
dikwijls wel wordt verondersteld), en dat zou verklaren waarom terroristen ook men75
sen vermoorden die geen bedreiging voor hen vormen. Zowel de narcismetheorieen als de paranoiatheorieën onderstrepen overigens met hun nadruk op persoonlijke

68
69
70
71
72
73
74
75

Choudhury 2007.
Olsson 1988; Taylor & Quayle 1994; Böllinger 1981; Crenshaw 1986; Ferracuti 1982.
Victoroff 2005.
De Koning 2008; Roy 2004; ook: Choudhury 2007.
Crayton 1983; Akhtar 1999; Fried 1982.
Postmes & Spears 1998 ; Güss, Tuason & Teixeira 2007.
Chorus & Olgun 2005; Post, Sprinzak & Denny 2003.
Robins & Post 1997.

26

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

ontwikkelingen in de kindertijd en adolescentie, dat extremisten en terroristen een
zeer heterogene groep vormen.
Een andere zinvol aspect van deze psychoanalytische inzichten is de aandacht voor
emoties in het ontstaan van gevoeligheid voor radicaliseren. De rol van emoties in dit
licht is lang veronachtzaamd. In de context van radicalisering is het niettemin cruciaal
om morele emoties over het voetlicht te brengen. Haidt definieerde morele emoties
als emoties die optreden na gedrag dat als immoreel wordt gezien of die moreel ge76
drag juist bevorderen. Rydell heeft een relatie aangetoond tussen dergelijke emo77
ties en de manier waarop men informatie opneemt en verwerkt. Boosheid brengt
spanning en opwinding (‗arousal‘) met zich. Dat vertekent de wijze waarop informatie
wordt verwerkt, dan wel het gemak waarmee men informatie voor waar aanneemt en
presenteert. Boosheid leidt tot oppervlakkige verwerking van informatie. In het verlengde hiervan zijn sterke emoties als woede, minachting en afkeer de dragers
waarmee superieure normen en waarden van de eigen groep beschermd worden, of
die het mogelijk maken om de andere groep vijandig te bejegenen of zelfs aan te val78
len.
Absolute waarheden
Het denken in (dikwijls morele) absoluten zou volgens sommige psychoanalytische
onderzoekers aantrekkingskracht hebben op jongvolwassenen met een zwakke identiteitsontwikkeling. Vanuit eenzelfde psychologisch mechanisme zouden terroristen
zichzelf van emotionele reacties op geweld afschermen door ontkenning, zelfafstomping en affectisolatie, opdat irrationeel geweld tegen onschuldigen geen emotionele
79
barrières ontmoet. Dit mechanisme uit zich in een compromisloos zwart-wit of dichotoom wereldbeeld, dat dikwijls – paradoxaal genoeg – zeer moralistisch inge80
kleurd is; met de ene ware moraal.
Verschillende onderzoekers hebben accent gelegd op het fenomeen dat individuen
81
radicalisering en terrorisme beschouwen als morele plicht. Recent onderzoek van
Cole Wright, Cullum en Schwab onderstreept dat de tolerantie voor afwijkende meningen of voorkeuren afneemt vanwege het moraliseren van een onderwerp of me82
ningsverschil. Dit mechanisme van moraliseren hangt bij uitstek samen met de betekenis van emoties van minachting, afkeer en woede, zoals hierboven beschre83
ven. Uit de klinisch-psychologische literatuur zijn diverse cognitieve automatismen
bekend die optreden als sprake is van dergelijke emoties: waarneming die minder
realistisch wordt, vertekening van waarheden, eenzijdige egocentristische

76
77
78
79
80
81
82
83

Haidt 2003.
Rydell 2008.
Hodson & Costello 2007; Tangney, Stuewig & Mashek 2007; Miller 1997; Van der Pligt & Koomen 2009.
Lifton 2000.
Devine & Rafalko 1982.
Bijvoorbeeld: Hafez 2006; Hairgrove 2004; Moghaddam 2005; Post 2005.
Cole Wright, Cullum & Schwab 2008.
Van der Pligt & Koomen 2009; Loza 2007.

IVA beleidsonderzoek en advies

27

perceptiedominantie, of het intensiveren van de frequentie en extremiteit waarmee
84
men het gedrag van anderen inschat en veroordeelt.
2.5.1.3
Niet-psychoanalytische theorievorming
De niet-psychoanalytische invalshoek in de theorievorming over extremisme en terrorisme geeft vooral accent aan factoren die samenhangen met cognitieve capaciteiten
en stijlen enerzijds en groepsdynamische processen anderzijds.
Cognitieve capaciteiten en stijlen
Er bestaat substantiële empirische onderbouwing voor de relatie tussen gewelddadig
85
gedrag en cognitieve vermogens en/of stijl. Ook zijn er aanwijzingen dat beperkte
cognitieve flexibiliteit, die zich uit in intolerantie, ambiguïteit, in streven naar zekerheden en uniformiteit, alsook in racisme en etnocentrisme, een factor zou kunnen zijn.
Een andere psychologische factor die vermoedelijk gewelddadig extremisme kan
voeden, is de ervaring van vernedering (door ouders of familieleden, dan wel als gevolg van politieke onderdrukking) en de consequente interne druk om wraak te ne86
men. Deze factoren zijn plausibel, maar in onderzoek nog weinig meetbaar gemaakt. Belangrijker is echter dat specifieke gegevens over de samenhang tussen elk
van deze factoren en de ontwikkeling van extremistisch gedrag c.q. terroristische ac87
ties niet of nauwelijks bestaan. Anders gezegd, het is onduidelijk of terroristen en
niet-terroristen op het gebied van cognitieve vermogens en/of stijl substantieel verschillen.
Groepsdynamische processen
De meeste psychologische theorieën verklaren extremisme en terrorisme als de resultante van groepspsychologische processen, dikwijls gerelateerd aan subculturele
bewegingen die zich afzetten tegen omstandigheden die zij als onverdraaglijk opvat88
ten . Dit ‗afzetten tegen‘ uit zich meestal in een bewust gekozen isolement, een ge89
rationaliseerde onthechting van de sociale werkelijkheid.
Branscombe, Ellemers, Spears en Doosje lieten zien dat samenhang bestaat op
groepsniveau tussen ervaren sociale identeit en de gepercipieerde bedreiging daar90
van. Voelt men zich als groep extreem bedreigd, dan neemt de kans toe dat woede
91
of haat de dominante reactie wordt naar leden van de andere groep. Anderen relateren deze polarisatie aan de overtuiging dat de andere groep fundamenteel slechter

84
85
86
87
88
89
90
91

Beck & Pretzer 2004.
Bryant et al. 1984; Kandel et al. 1988; Satterfield 1998; Ernst et al. 2003; zie ook Achterhuis 2008.
Juergensmeyer 2000; Crayton 1983; Volkan 1997; Stern 2003, 1999.
Merari 1998, 2002; Victoroff 2005.
Taylor & Ryan 1988; Friedland 1992; Hoffman 1998; Merari 1998; Levine 1999; Post 2004; Sageman 2004;
Meertens, Prins & Doosje 2006.
Della Porta 1992; Güss, Tuason & Teixeira 2007; Post 2005.
Branscombe, Ellemers, Spears & Doosje 1999.
Brewer 2001; Loza 2007.

28

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

is dan de eigen groep en dat normale morele normen en regels niet meer van toe92
passing zijn: de zogenaamde morele uitsluiting.
Verschillende onderzoekers wijzen voorts op het psychologische mechanisme dat
eensgezindheid zo belangrijk is, dat dit de kwaliteit van de oordeelsvorming negatief
beïnvloedt. In dergelijke situaties ziet een groep zichzelf als relatief onkwetsbaar. Dat
kan uitmonden in het bagatelliseren of ontkennen van dreigingen enerzijds, in een
extreem vertrouwen op eigen kunnen anderzijds. Dit mechanisme kan zich uiten in
het uitoefenen van druk op personen met een afwijkende mening, in zelfcensuur en
in het eenzijdig en selectief omgaan met informatie. De rol die het internet hierbij
speelt, wordt verschillend ingeschat. Volgens Kruglanski, Crenshaw, Post en Victoroff vervult het internet een belangrijke rol bij radicalisering en de rekrutering van
93
nieuwe leden van extremistische bewegingen.
94

Recent sociaal-psychologisch literatuuronderzoek benoemt drie factoren die een
voedingsbodem kunnen vormen voor radicalisering: (i) het zich richten op de eigen
groep; (ii) het toegenomen gewicht van de identiteit van de eigen groep en cultuur;
en (iii) het kritisch zijn over de kansen van de eigen (minderheids)groep. De term
‗groep‘ kan verwijzen naar een bepaalde nationaliteit, etniciteit of sekse, maar ook
naar een beroepsgroep, een voetbalclub of een school.
95

Deze zogenaamde ‗sociale‘ identiteit kent twee belangrijke parameters. De eerste
is de waardering van de groep, de tweede is het belang dat men hecht aan het behoren tot de groep. Mensen streven er in het algemeen naar dat hun groep positief afsteekt ten opzichte van andere groepen. Onderzoek naar sociale identiteitsprocessen geeft aan dat groepslidmaatschap en het streven naar het positief onderscheiden van de eigen groep ten opzichte van andere groepen toeneemt wanneer de ei96
genwaarde van mensen wordt bedreigd of onder druk staat. Deze dreiging kan gepaard gaan met onzekerheid, waardoor het belang van het groepslidmaatschap en
de daarbij horende sociale (in plaats van individuele) identiteit toeneemt. Deze toegenomen identificatie kan ook leiden tot een meer negatieve reactie ten opzichte van
97
andere groepen.
Onderzoek van Van Oudenhoven, Prins en Buunk, en van Verkuyten geeft aan dat
minderheden dikwijls een co-existentiële oplossing (integratie waarbij de eigen identiteit blijft behouden) verkiezen boven assimilatie (en de gevreesde teloorgang van de
98
eigen identiteit). De processen waarbij de eigen groepsidentiteit wordt gekoesterd
zijn begrijpelijk en verklaarbaar. Dit hangt natuurlijk wel samen met factoren als de
omvang van de minderheidsgroep, de reden waarom men zich gevestigd heeft in het

92
93
94
95
96
97
98

Opotow 1990.
Kruglanski, Crenshaw, Post & Victoroff 2008; ook: Neumann & Rogers 2007, pp. 82-87; met betrekking tot
Nederland: Van Hulst 2006.
Van der Pligt & Koomen 2009.
Ibidem; vgl. Leach et al. 2008.
Dovidio, Gaertner & Saguy 2008; Simon & Brown 1987.
Fischer,Gretemeyer, Omay & Frey 2007.
Van Oudenhoven, Prins & Buunk 1998; Verkuyten 2006.

IVA beleidsonderzoek en advies

29

nieuwe land, en de positie die het individu of de groep heeft verworven in de betref99
fende samenleving.
De plausibiliteit dat dergelijke groepsprocessen werkzaam zijn in radicale en extremistische bewegingen staat buiten kijf. Substantiële kwantitatieve gegevens om de
100
precieze toeschrijving naar extremisten en terroristen te onderbouwen ontbreken.
2.5.1.4
Acculturatietheorieën
De omvangrijke psychologische literatuur vormt een rijk areaal aan invalshoeken en
hypothetische theorieën, met name voor wat wij hierboven ‗ik-vragen‘ hebben genoemd. De groepspsychologische theorieën zijn bovendien interessant voor het in
kaart brengen van de verhouding tussen individuen en de groep waarin zij zich manifesteren. Dit aandachtsgebied leunt aan tegen wat hierboven als het niveau van wijzij vragen is aangeduid, maar valt daarmee niet samen omdat die psychologische
theorieën vooral factoren over het voetlicht brengen die een ‗in-group‘ kenmerk hebben. De wij-zij vragen situeren zich veeleer op de verhouding tussen individu en ‗outgroup‘.
Een laatste cluster psychologische theorieën dat we hier onder de aandacht willen
brengen, beantwoordt wel aan dit ‗out-group‘ criterium. Het is de invalshoek van de
acculturatiepsychologie. Die is tot dusverre overigens weinig frequent toegepast in
het radicaliserings- en terrorismeonderzoek. Waar veel psychologisch onderzoek
zich concentreert op de psyche van de individuele radicaal en/of extremist, gaat de
acculturatiepsychologie in op de (gedragsmatige) oriëntatie waarmee mensen met
een (nieuwe) cultuur omgaan. Het is een proces waarbij een individu een verandering ondergaat. Niet elk individu participeert op dezelfde wijze en in dezelfde mate in
de collectieve veranderingen van zijn groep.
Acculturatie behelst geen collectieve groepsverandering, maar vereist individuele
cognitieve, gedragsmatige en affectieve aanpassing. Dit proces heeft dikwijls een
generationeel aspect. Onderzoek uit landen met een lange immigratiegeschiedenis
laat bijvoorbeeld zien dat de eerste generatie allochtonen zich er slechts toe beperkt
die opvattingen en gedragingen van de ontvangende samenleving over te nemen,
die noodzakelijk zijn om te kunnen voorzien in de eerste levensbehoeften. Zij zouden
worden getypeerd door een grote homogeniteit en een sterke groepscohesie. Informele contacten bestaan vooral binnen de eigen gemeenschap. De tweede en derde
generaties krijgen de cultuur van de eerste generatie overgedragen maar groeien tegelijkertijd op met de aspiraties en vaardigheden van de omringende samenleving.
Voor interetnische huwelijken gaat deze stelling niet op: over generaties heen neemt
het aantal interetnische huwelijken slechts in beperkte mate toe. Hetzelfde geldt voor
religie. De derde generatie oriënteert zich bovendien meer dan de tweede op de ei101
gen cultuur. Deze ‗Rückoriëntierung‘ (―What the son wishes to forget, the grandson
wishes to remember‖) impliceert doorgaans meer belangstelling voor de traditionele

99
100
101

Van der Pligt & Koomen 2009.
Victoroff 2005.
Price 1969.

30

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

102

cultuur en een toenemende etnische identificatie.
103
druk op culturele zelfidentiteit.

Boski legt in dit verband de na-

Verschillende modellen zijn ontwikkeld om acculturatie, percepties en feitelijk gedrag
binnen privédomein en publiek domein, meetbaar te maken. Berry‘s theoretisch ka104
der is daarvan het bekendste model. Volgens Berry kan acculturatie voorgesteld
worden als een set van alternatieven, in plaats van als één dimensie die eindigt in
aanpassing aan het gastland. Berry stelt twee dimensies van acculturatie voor, gebaseerd op (a) behoud van de eigen cultuur en (b) aanpassing aan de gastcultuur. Er
vanuit gaande dat beide vragen beantwoord kunnen worden met ‗ja‘ of ‗nee‘, zijn er
vier acculturatiestrategieën vast te stellen: integratie (positieve relatie met beide culturen), assimilatie (verlies van originele cultuur en acceptatie van gastcultuur), separatie (behoud van eigen cultuur en geen aansluiting bij gastcultuur) en marginalisatie
(verlies van beide culturen). Theoretisch zijn nagenoeg alle acculturatiestudies geïnspireerd door Berry‘s acculturatiemodel. Met het oog op het ontstaan van voedingsbodems voor radicalisering op gemeenschapsniveau zijn al deze vier acculturatiestrategieën relevant.
Het acculturatieproces wordt beïnvloed door een hele reeks van factoren, waaronder
psychologische en persoonsgerelateerde factoren, zoals leeftijd, geslacht, intelligentie, persoonlijkheid en subjectieve weerbaarheid. Individuele acculturatiepatronen
presenteren zich niet als een keurig geheel. Individuen variëren niet alleen in de mate van deelname aan het acculturatieproces, ook doen zich over verschillende do105
meinen per individu niet-uniforme processen voor. Acculturatie is, kortom, een
106
multidimensionaal proces dat ingrijpt op attituden en op gedrag. Het naast elkaar
bestaan van voorkeuren of oriëntaties (de integratieoptie) blijkt in de praktijk de
meest geprefereerde optie te zijn, met name in het publieke domein. In de privésfeer
gaat integratie dikwijls samen met een oriëntatie op separatie. De integratieoptie gaat
samen met minder acculturatiestress en meer welbevinden dan de andere acculturatiestrategieën. Boski voegt toe dat integratie een functionele specialisatie is, de
meest sociaal wenselijke en dikwijls ook noodzakelijke optie (‗functional cultural lear107
ning‘). Benet-Martinez stelt dat integratie een biculturele vaardigheid is, die een
108
beroep doet op de competentie van ‗frame switching‘.
Phinney‘s werk rondom etnische identiteit, gedefinieerd als dat aspect van acculturatie dat te maken heeft met het subjectieve gevoel tot een bepaalde groep te behoren,
betoogt dat behoud van oud én gerichtheid op nieuw goed kunnen worden gecombi109
neerd. Abrupte veranderingen (migratie vanuit ‗push‘), tegengestelde culturele eisen (‗leven tussen twee culturen‘) en negatieve bejegening (subjectieve

102
103
104
105
106
107
108
109

Hansen 1952.
Boski 1994.
Berry1990, 1994.
Ibidem.
Taft 1986; Padilla 1980.
Boski 2008.
Benet-Martinez 2002.
Phinney 2001.

IVA beleidsonderzoek en advies

31

110

discriminatie) beïnvloeden etnische identiteit.
Ward maakt onderscheid tussen
psychologische adaptatie (betreft gevoelens van welbevinden en heeft meer te maken met steun vanuit de eigen groep) en sociaalculturele adaptatie (kwaliteit van de
relaties met leden van meerdere etnische groepen en heeft meer te maken met de
111
oriëntatie op de meerderheidsgroep).
Binnen acculturatieonderzoek is een verbreding zichtbaar naar andere dan psychologische en persoonsgerelateerde factoren. Het belang van (sociale) contextuele aspecten van acculturatie wordt tegenwoordig benadrukt. Pas recent hebben variabelen op macroniveau (de sociale en politieke context, of de economische situatie in
het ‗land van aankomst‘), maar ook de betekenis van ontwikkelingen als globalisering
en de daaruit mogelijk voortvloeiende multiplexe binding tussen individuen en verschillende culturele oriëntaties in de acculturatiepsychologie aandacht gekregen als
112
betekenisvolle variabelen.
2.5.2 Sociaal constructivistische en sociaal-organisatorische analyses
Van oudsher is radicalisering, of liever de werkelijke en gepercipieerde ontworteling
en vervreemding die eraan ten grondslag ligt, onderwerp van onderzoek in de (constructivistische) sociologie. Het accent ligt op het in een specifieke maatschappelijke
context ontstaan van patronen en disposities van denken en gedrag (‗habitus‘), op de
ontwikkeling van voorkeuren en bindingen die voortkomen uit het internaliseren van
normatieve culturele en sociale structuren (via onderwijs, familie, klassenbinding, et
cetera), alsmede op hoe het handelend vermogen van individuen en groepen tot
stand komt.
Veel hedendaags radicaliseringsonderzoek gaat terug op de zogenoemde ‗social
movement theory‘. Daar besteden we hierna aandacht aan. Hoewel dit cluster van
theoretische uitgangspunten belangrijke inzichten biedt in de betekenis van groepsstructuren binnen het proces van radicaliseren, blijft een kernvraag onbeantwoord.
De voornaamste kritiek op de hedendaagse ‗social movement theory‘ is namelijk dat
het perspectief van de organisatie het dominante prisma blijft om de attituden, het
gedrag en de handelwijzen van individuen te analyseren. Terecht wijzen critici op het
feit dat de organisatie als zodanig niet verklaart waarom iemand een extremist wordt.
Er zijn andere factoren die hun disposities beïnvloeden; die keuze (en dus niet de
keuze voor een ander ‗frame‘) wortelt deels ook in de compatibiliteit van hun ‗habitus‘, hun individuele psychologische achtergronden, bredere processen van sociali113
sering en werking van sociale verbanden in de familie, het onderwijs, of de media.
Kortom, de constructivistische sociologie, in het bijzonder de uitwerking die Bourdieu
c.s. daaraan hebben gegeven, blijft een zinvolle invalshoek voor onderzoek naar het
114
proces van radicaliseren.

110
111
112
113
114

Verkuyten 1999.
Ward 2001.
Berry 2008.
Specifiek voor islamitische gemeenschappen: Kepel 2000.
Balogh et al. 2009.

32

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Leertheorieën
Op het snijvlak van psychologische en sociologische theorievorming is de op zichzelf
plausibele hypothese geopperd, dat cognitief-structurerende leerprocessen in
groepsverband (‗social learning‘) invloed kunnen hebben op het radicaliseringsproces of een toenemende geneigdheid van jonge mensen om extremistische acties te
ontplooien. Als factor, hoe plausibel ook, houdt deze hypothese niet stand, omdat
slechts een beperkt aantal individuen (door)radicaliseert in een veel omvangrijker
groep die dezelfde leerprocessen in dezelfde gemeenschappen en contexten door115
maakt. Een andere bekende hypothese is die van frustratie-agressie als verklarende factor. Ook hiervoor geldt het voornoemde argument dat deze factor op zichzelf plausibel is, maar niet verklaart waarom sommige individuen zich wel en heel
veel anderen in vergelijkbare frustrerende omstandigheden zich niet tot extremisten
116
of terroristen ontwikkelen.
Sociale bewegingen: deprivatietheorieën
In toenemende mate populair in het radicaliseringsonderzoek is de invalshoek van de
‗social movement theory‘. Die stipuleerde oorspronkelijk dat mensen zich organiseren en zodoende een groepsidentiteit construeren, omdat zij achterstand, achterstelling of ongelijkheid ervaren in verhouding tot anderen of in verhouding tot hun eigen
117
verwachtingen. Deze deprivatietheorie is goeddeels achterhaald. De sociologische
link tussen armoede, achterstelling en gevoeligheid voor radicalisering of geneigd118
heid tot extremisme, al dan niet als gevolg van de mondialisering van handel, mobiliteit en informatieuitwisseling die economische, culturele en ideologische verschil119
len en ongelijkheden scherp zichtbaar maakt, is weliswaar plausibel. Of absolute
deprivatie van invloed is op militant radicalisme, extremisme en terrorisme is nog on120
derwerp van debat.
Dat een werkelijke of gepercipieerde relatieve achterstandspositie het ontstaan van
sociale bewegingen stimuleert en bij kan dragen aan het proces van radicaliseren
wordt echter nauwelijks bestreden. Specifiek met het oog op moslimradicalisme en –
extremisme is dat recent voor de situatie in enkele Franse steden trouwens ook aan121
getoond door Belaala. Desondanks is dergelijk empirisch materiaal dun gezaaid,
zodat de hypothese dat armoede en (ervaren) achterstelling radicaal of extremistisch
gedrag verklaart op zichzelf niet standhoudt. Het is – wederom – niet een voldoende
verklaring. omdat ze niet hard maakt waarom sommige mensen zich wel en anderen
zich niet organiseren, sommige individuen radicaliseren en anderen niet.
Achtergesteld zijn is een negatieve emotie. Men voelt zich een maatschappelijke paria, met een verhoogd risico op financiële problemen, een minder aantrekkelijke
115
116
117
118
119
120
121

Sageman 2004.
Twenge et al. 2001.
Morrison 1978; Jenkins & Perrow 1977.
Schmid 1983; Harmon 2000; Hasisi & Pedahzur 2000; Krueger & Maleckova 2003.
Maya, Eander & Ungar 2002.
bijvoorbeeld: Brock Blomberg et al. 2004a, 2004b; Krueger & Maleckova 2003.
Belaala 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

33

woning en woonbuurt, gezondheidsproblemen, een onzekere toekomst, en een gemis aan waardering van anderen. In de praktijk gaat ervaren achterstelling vaak gepaard met daadwerkelijke discriminatie. Daar gaat dreiging van uit die op diverse ter122
reinen tot uitdrukking komt. Veel sociaal-psychologisch onderzoek, zoals te vinden
in een kwantitatieve samenvatting van meer dan 500 studies door Pettigrew en
123
Tropp, wijst op de negatieve werking die ervaren achterstelling heeft op de eigen
groep en de relatie tot de anderen. Pettigrew en Tropp lieten ook zien welke rol de
reductie van dreiging en angst speelt in het contact met anderen, in de empathie, het
begrip, en het zich in de ander kunnen verplaatsen. Toegenomen kennis die het con124
tact met leden van de andere groep opleverde, speelde overigens een geringe rol.
Kennis kan emotie kennelijk niet neutraliseren.
Een relevant onderscheid in relatieve deprivatie theorieën is het verschil tussen persoonlijke en groepsdeprivatie. In het eerste geval vergelijkt men zichzelf als individu
met andere vergelijkbare individuen, meestal binnen de eigen groep. In het tweede
geval vergelijkt men zichzelf als groepslid of de eigen groep met leden van een andere groep of met die andere groep. Uit deze vergelijkingen vloeit beeldvorming voort
over zichzelf en de eigen groep enerzijds, over de andere groep anderzijds. Negatieve groepsoordelen kunnen een voedingsbodem zijn voor radicalisering. Marokkaanse Nederlanders schrijven aan Nederlanders bijvoorbeeld opvallend negatieve opvattingen over henzelf toe. De factor opleiding was nauwelijks van invloed op dat negatieve beeld, maar het blijkt wel samen te hangen met ervaren sociaaleconomische
dreiging ten opzichte van de eigen positie of de positie van moslims in Nederland.
Bovendien was het beeld negatiever onder Marokkanen die meer kennis namen van
125
sensationele Nederlandse media.
Sociale bewegingen: organisatietheorieën
Sociale bewegingen hebben behoefte aan organisatie. Daar is materieel, moreel,
strategisch en cultureel kapitaal voor nodig, evenals leiderschap. De opkomst en
groei van sociale bewegingen hangt samen met toegang tot politieke besluitvormingsprocessen, instabiliteit van het vigerende politieke systeem, bereikbaarheid van
(politiek) machtige gelijkgezinden, of afnemend repressief vermogen van de staat.
De nadruk op het belang van deze verschillende vormen van kapitaal (kennis, geld,
media, inzet, solidariteit, interne legitimiteit, steun van elites: ‗resource-mobilization
theory‘) verklaart waarom sommige sommige gedepriveerde of ontevreden groepen
zich wel organiseren en andere niet, maar niet waarom sociale bewegingen soms
toch succesvol zijn terwijl geld ontbreekt. Klaarblijkelijk is het belang van verschillende vormen van kapitaal situationeel bepaald.
Vanuit de ‗structural strain theory‘ wordt daarnaast nog gewezen op het belang van
‗precipitating factors‘ als katalysator en motivator voor de vorming van sociale

122
123
124
125

Bovenkerk & Breuning-van Leeuwen 1978;Bond, DiCandia & McKinnon 1988; Jussim & Harber 2005; Van
der Vliet 2005; Dagevos 2001; Weijters & Scheepers 2003.
Pettigrew & Tropp 2006.
Pettigrew & Tropp 2008.
Jaspers & Lubbers 2005; Van der Pligt & Koomen 2009.

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

34

126

bewegingen. Recenter onderzoek heeft laten zien dat (ervaren) onderdrukking
door, of (gepercipieerde) onrechtvaardige behandeling door overheden motieven zijn
127
om aansluiting te zoeken bij extremistische of terroristische groepen. Maar een
128
voldoende verklaring biedt de factor ‗onderdrukking‘ niet. De ‗political process theory‘ benadrukt het belang van kansen op het politieke speelveld en de rol van gelijkgestemde elites.
Sociale bewegingen: de factor cultuur
Kritiek op deze benaderingen van de ‗social movement theory‘ kwam uit de hoek van
de cultuurstudies, omdat de factor cultuur onderbelicht bleef. Vanuit de ‗culture theory‘ is juist benadrukt, dat sociale bewegingen mobiliserend en organiserend vermogen kunnen ontwikkelen vanwege de constructie van een ‘injustice frame’ dat niet alleen de problemen waartegen een groep zich afzet onderstreept, maar tevens wat de
groep kan doen om die problemen te lijf te gaan. Het proces van ‗framing‘ diagnosti129
ceert, schetst een toekomstbeeld en motiveert tot actie. Relevante factoren hierbij
zijn machtsafstand, het gewicht dat men hecht aan eer en tolerantie. Sommige factoren worden beïnvloed door de sociale en economische context, waarbij verharding
en minder tolerantie voor onzekerheid toeneemt bij een achteruitgang van de soci130
aaleconomische omstandigheden .
Sociale bewegingen zijn dynamisch en bestaan uit een complex systeem van personele relaties, belangen en percepties. De ‗social movement theory‘ richt zich tegenwoordig vooral op de analyse van leiderschap, subgroepen en de interactie daartussen, de mobilisatierepertoires (en de situationeel bepaalde mogelijkheden daartoe),
131
het proces van ‘framing’ en de discours die daaruit ontstaan. Die discours beogen
de legitimiteit of de betrouwbaarheid van de ‗tegenstander‘ in diskrediet te brengen
en met een beroep op emotie de legitimiteit van de eigen doelen en de eigen groepsidentiteit te benadrukken, solidariteit en een gevoel van uniciteit te creëren, zoals
Wiktorowicz met betrekking tot islamistische c.q. jihadistische sociale bewegingen
132
heeft laten zien. Toch ligt de nadruk niet uitsluitend op informele processen. Eerder onderzoek maakte duidelijk dat onderzoek naar het organiserend vermogen van
islamitisch activisme en extremisme zowel de formele als de informele manieren van
organiseren moet verdisconteren, omdat anders een overtrokken, monolitisch beeld
133
ontstaat van informele netwerken en hun invloed op de samenleving.
De invloed van de ‗culture theory‘, ten slotte, blijft evident in de ‗social movement
theory‘. Het accent ligt op de empirische onderbouwing van de emotieve en

126
127
128
129
130
131
132
133

Smelser 1962.
Crenshaw 1986; Taylor & Quayle 1994; Post, Sprinzak & Denny 2003.
Silke 2003.
Ryan & Gamson 2006.
Van der Pligt & Koomen 2009.
Tilly 1978; McAdam, McCarthy & Zald 1996. Wiktorowicz 2001; idem 2004. Della Porta 1992. Goodwin,
Jasper & Polletta 2000.
Wiktorowicz 2005.
Wiktorowicz 2001; Wiktorowicz 2004.

IVA beleidsonderzoek en advies

35

cognitieve mechanismen, de causaliteit daarvan en de wijze waarop die de ontwikkeling van individuele en collectieve identiteit beïnvloedt.
Sociale bewegingen: ‘conflict theory’
Vanuit de ‗conflict studies‘ – een aandachtsgebied dat dikwijls leunt op de ‗social movement theory‘ – is voorts duidelijk geworden dat het gebruik van geweld en repressie om sociale bewegingen te beteugelen averechts werkt en militante reacties oproept. Groepen die deel uitmaken van sociale bewegingen tenderen naar zelfisolement als zij zich proberen te beschermen tegen overheidsingrijpen.
2.5.3 Criminologische inzichten
Vanuit de criminologie als object- en omgevingsdiscipline, die in zijn methodologie en
in zijn aandachtsgebieden per definitie te maken heeft met de omgeving waarin het
(criminele) ‗ik‘ de motivatie en de gelegenheid ontwikkelt om een doel of doelwit te
bereiken, is een aantal voor het radicaliseringsonderzoek relevante theoretische inzichten en empirische bevindingen te destilleren. We laten die hierna kort de revue
passeren.
‘Defiance theory’
De uit de criminologie afkomstige ‗defiance theory‘ helpt verklaren hoe straffen of andere repressieve interventies de prevalentie van misdrijven kunnen verhogen in
134
plaats van verlagen. De kern van deze theorie is dat als onterecht, niet legitiem, of
excessief ervaren ‗gerechtigheid‘ averechts werkt, omdat hierdoor de dader of dadergroep niet het schaamtegevoel ontwikkelt dat hem zou moeten doen afkeren van
(herhaalde) misdaad, maar juist een gevoel geeft van ‗defiant pride‘ in het deviante
gedrag. Ervaren discriminatie – of die nu werkelijk aan de orde is of niet – in de manier waarop individueel of groepsgedrag wordt gecorrigeerd door de ander of de andere groep versterkt het ongewenste gedrag.
Vertaald naar voedingsbodems voor radicalisering biedt de ‗defiance theory‘ inzicht
in de manier waarop specifieke groepen in de samenleving zich bij het uiten van hun
overtuigingen, bijvoorbeeld in maatschappelijke opvattingen of in zichtbaar gedrag,
op een andere manier bejegend kunnen achten dan andere groepen met vergelijkbare afwijkende opinies of gedragsuitingen. Een interessante casus is bijvoorbeeld de
uiteenlopende wijze waarop wordt omgegaan met islamitische en christelijke ortho135
doxie in Nederland.

134
135

Sherman 1993.
Balogh et al. 2009.

36

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Criminele carrières
Extremisten en terroristen lijken, zoals we hierboven al aanstipten, psychologisch
136
gezonder en stabieler dan (andere) gewelddadige criminelen. In de wetenschappelijke literatuur wordt dikwijls een onderscheid gemaakt tussen terrorisme en (georganiseerde) criminaliteit. Het zouden twee verschillende vormen van criminele activiteit zijn, waarbij de ene gericht is op economisch gewin, de andere op ideologische
137
doelen en beïnvloeding van het politieke systeem.
Dit inzicht staat echter onder druk. Diverse onderzoeken wijzen op een (toenemende) versmelting van terrorisme en georganiseerde criminaliteit, dan wel op de ver138
menging tussen beide. Als oorzaken wijzen deze auteurs op globale politieke en
economische omstandigheden die terrorisme en georganiseerde criminaliteit in elkaars vaarwater hebben gebracht, op een aantal structurele overeenkomsten in de
aard van de organisatie die samenwerking plausibel maken, en op overeenkomsten
in het type persoonlijkheid dat zich tot terrorisme of georganiseerde criminaliteit voelt
139
aangetrokken.
In hun analyse van de verbanden tussen terrorisme en georganiseerde criminaliteit
wijzen Bovenkerk en Chakra voor wat overeenkomsten in de aard van de organisaties betreft op de staat als vijand, de rechtshaving in het bijzonder, op de heimelijkheid van de operaties en de infrastructuren, alsmede op de netwerken van boven- en
onderwereld die terroristische en criminele organisaties gebruiken. Voorts noemen zij
tactische overeenkomsten in de aard van de activiteiten en het gebruik van geweld.
Wat betreft de overeenkomst in het type persoonlijkheid onderstepen de auteurs dat
beide soorten organisaties rekruteren uit dezelfde bevolkingssegmenten: mensen die
sociaal, cultureel en politiek gefrustreerd zijn, geneigd zijn om risico‘s te nemen en
neerkijken op de normaliteit van de samenleving. Terroristen komen overigens veelal
uit middenklasse gezinnen, terwijl deelnemers aan criminele organisaties uit de lagere sociale strata lijken te stammen. Ten slotte melden Bovenkerk en Chakra over140
eenkomsten in leiderschap en de manier waarop tegen leiders wordt aangekeken.
Onderzoek naar criminele carrières van personen die gevoelig blijken te zijn voor radicalisering staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Nader onderzoek is hier
beslist nodig. Toch zijn er empirische aanwijzingen dat er verband is tussen criminele
carrière en radicalisering. Een aanzienlijk deel van het beperkte aantal moslims die in
Nederland zijn vervolgd voor aanslagen of pogingen tot extremistische activiteiten
blijkt criminele antecedenten te hebben. Het betreft dan met name commune criminaliteit of uitingsdelicten. Uit buitenlands onderzoek blijkt dat gevangenissen in toene141
mende mate het toneel van rekrutering van activisten en extremisten zijn. Voor de
Nederlandse situatie ontbreekt het aan onderzoeksgegevens, maar er is geen reden
136
137
138
139
140
141

Loza, 2007; Rogers et al. 2007; Silke 2008.
Schmid 2004; Naylor 2002.
Schmid 2004; Laqueur 1999; Williams & Savona 1995; Williams & Godson 2002; Schweitser 2002; Makarenko 2001 en 2003.
Voor een overzicht: Bovenkerk & Chakra 2006.
Ibidem.
Neumann & Rogers 2007; Cilluffo, Cardash & Whitehead 2007.

IVA beleidsonderzoek en advies

37

te veronderstellen dat de situatie hier sterk afwijkt van die in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk. Ook dit is een duidelijke empirische aanwijzing voor
raakvlakken tussen criminele carrières en radicalisering.
Criminaliteit, etniciteit en cultuur
Een belangrijk inzicht dat we, in het kader van onderhavige studie, ten slotte nog aan
de criminologische discipline kunnen ontlenen, is dat criminaliteit niet bij voorbaat als
een probleem met een etnische of culturele dimensie moet worden gezien. Uit de
criminologische literatuur is genoegzaam bekend dat een lage sociaaleconomische
status een noodzakelijke voorwaarde vormt én het ontbreken van sociale controle
een voldoende voorwaarde om (in onderlinge samenhang) hoge niveaus niveaus van
142
criminaliteit onder etnische groepen te verklaren.
Etniciteit en cultuur spelen een
143
rol. Er is ongetwijfeld sprake van culturele variatie.
Een vergelijkbare redenering lijkt van toepassing op het ontstaan van voedingsbo144
dems voor radicalisering en extremisme. Een lage sociaaleconomische status en
het ontbreken van sociale controle voeden frustratie en frustratiecumulatie. Op zichzelf leidt dat niet tot radicalisering. Etniciteit, cultuur, religie of seculiere geloven zijn
evenmin als autonome factoren van invloed op het proces van radicaliseren, maar
wel als dragers van of – zoals we eerder schreven – vehikels voor de constructie van
een ‗tegenwereld‘, zowel op individueel als op groepsniveau. Ze helpen – om in de
145
terminologie van de criminologische gelegenheidstheorie te blijven – de ‗motivatie‘
ontwikkelen en versterken om de ‗gelegenheid‘ te creëren een radicaliseringsproces
te blijven doormaken. Maar die vehikels zijn alleen effectief als die ‗tegenwereld‘ gegrond is, dat wil zeggen: indien er sprake is van niet cultuur-, religie-, of etniciteitspecifieke factoren als (ervaren) sociaaleconomische of onderwijsachterstanden, sociaal
isolement, ervaren politieke en culturele ontworteling, of een relatief hoge mate van
blootstelling aan (seksespecifiek) geweld thuis of op straat. De concrete externe context en de interne ‘constructie’ van gerationaliseerde en geobjectiveerde frustratiecumulatie moeten samenvallen om een voedingsbodem voor radicalisering te kunnen laten ontstaan.
2.5.4 Samenvatting
De meest beknopte samenvatting van het literatuuronderzoek luidt: net zomin als er
één bron, een fundamentele oorzaak of een eenduidige verklaring voor geweld is
146
aan te wijzen, bestaat er een eenduidige, in zichzelf voldoende voorwaarde die radicalisering of extremisme kan verklaren. Er is onvoldoende empirische onderbouwing voor vrijwel alle psychologische theorieën. Ook voor sociologische en criminologische theorieën is de empirische ondersteuning die de totstandkoming en/of

142
143
144
145
146

Hagan & Peterson 1995; Sampson & Laub 1993.
Bovenkerk 2009.
Zie ook: Coolsaet 2005.
Cohen & Felson 1978.
Achterhuis 2008.

38

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

ontwikkeling van radicaliserend en extremistisch gedrag zouden kunnen verklaren
147
nog beperkt.
Met het oog op de niveaus waarop de geneigdheid om te radicaliseren aan de orde
kan zijn, laat het literatuuronderzoek zien dat radicalisering op gemeenschapsniveau
of bij fracties van een (etnische) gemeenschap (leeftijd, familie, clan, et cetera) onderbelicht blijft. Over radicalisering bij individuen en over de groepsprocessen die
hierbij een rol spelen, is beduidend meer kennis beschikbaar.
In de literatuur passeren tal van plausibele factoren de revue. Vanuit psychologische
analyses is – in grote lijnen – gewezen op persoonskenmerken als (i) een sterke affectieve valentie ten aanzien van ideologische of religieuze kwesties; (ii) intrinsieke
drijfveren (als ervaren onderdrukking, vernedering, vervolging, hang naar erkenning
en identiteit, trots en wraak, of de neiging om agressie diep van binnenuit tot uitdrukking te brengen) die een individu onderscheiden van de grote meerderheid die alleen
die sterke affectieve valentie hebben; (iii) een beperkte cognitieve flexibiliteit, met
een lage tolerantie voor compromisdenken, en een sterke neiging tot externe attributie van fouten, falen en feilen; en (iv) een vermogen tot onderdrukking van intuïtieve
of rationele morele grenzen en afwegingen (in het bijzonder met betrekking tot ge148
weldpleging).
Vanuit de sociaal-psychologische sociologische en politicologische theorievorming is
voorts gewezen op groeps- en organisatiekenmerken als: (i) individuele en collectieve disposities in brede processen van socialisering en de werking van sociale verbanden, in relatie tot (gepercipieerde) ontworteling en vervreemding; (ii) gevoeligheid
voor cognitief-structurerende leerprocessen; (iii) frustratie-agressie; en (iv) gevoeligheid voor deprivatie; voor het verband tussen armoede, achterstelling en gevoeligheid voor radicalisering of geneigdheid tot extremisme, een verband dat almaar
zichtbaarder lijkt te worden; (v) het organiserend vermogen van radicale of extremistische bewegingen in relatie tot factoren als de toegang tot politieke besluitvormingsprocessen, de instabiliteit van een politiek systeem, de bereikbaarheid van (politiek)
machtige gelijkgezinden, of het afnemend repressief vermogen van de staat; (vi) de
(ervaren) onderdrukking door, of (gepercipieerde) onrechtvaardige behandeling door
overheden; (vii) de constructie van ‘injustice frames’; (viii) de werking van informele
en formele processen van legitimiteits- en identiteitsconstructie in sociale bewegingen; (ix) en de neiging tot zelfisolement van individuen en groepen als reactie op
formele weerstand.
Vanuit de criminologische discipline, ten slotte, is aandacht gevraagd voor de wijze
waarop (vertrouwen in) sanctiebeleid een negatieve invloed kan hebben op processen van radicaliseren. Er is gewezen op mogelijke overeenkomsten in de ‗drivers‘
voor criminele en extremistische organisaties, op vergelijkbare manieren van organiseren en werken, alsmede op gelijkaardige achtergronden en motivaties van individuen die in criminele of extremistische organisaties actief worden. Bovendien blijken
er evidente raakvlakken tussen criminele carrières en radicalisering van individuen.
147
148

Victoroff 2005.
Victoroff 2005; Borum 2004; Moghaddam 2005.

IVA beleidsonderzoek en advies

39

Ten slotte biedt de criminologie relevante inzichten in de parallellen tussen de oorzaken van crimineel en van radicaal gedrag, en de relatieve betekenis van etniciteit en
cultuur hierin.
De gepresenteerde factoren leveren niet alleen een heterogeen beeld op van wat
een voedingsbodem voor radicalisering zou kunnen inhouden. Het is van belang tevens te constateren dat feitelijk geen enkele theorie of empirische analyse afdoend
kan verklaren wat een militant radicaal nu juist militant of extremistisch maakt. Geen
van de factoren kan op zichzelf staan als kenmerk of verklaringsgrond. Het zijn geen
voldoende voorwaarden. De factoren hangen samen, in wisselende constellaties,
contextueel en situationeel, die alleen vanuit verschillende, soms conflicterende,
soms aanvullende visies zijn te begrijpen.

40

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

IVA beleidsonderzoek en advies

3

41

Factoren op interactieniveaus

Het model dat hierboven is gepresenteerd, impliceert dat er – met het oog op voedingsbodems voor radicalisering op gemeenschapsniveau – twee interactieniveaus
van betekenis zijn: (i) de interactie tussen maatschappelijke ‗context‘ en voedingsbodem; en (ii) de interactie tussen de vraag-aanbod relatie en de voedingsbodem. Het
derde interactieniveau: de relatie tussen vraag en aanbod is een individueel proces,
ook al speelt het zich dikwijls in groepsverband af, en is daarom minder relevant voor
het ontstaan van radicalisering op gemeenschapsniveau.
Hierna brengen we de belangrijkste factoren in kaart die uit de bestudeerde literatuur
naar voren komen.

3.1

Interacties tussen maatschappelijke context en voedingsbodem
De voedingsbodem voor radicalisering is een expansievat van culminerende frustraties. Die frustraties komen ergens vandaan. Hier bespreken we factoren in de maatschappelijke context die kunnen bijdragen aan de vorming van een voedingsbodem
voor radicalisering op gemeenschapsniveau.
3.1.1 Relaties tussen internationale, nationale en lokale ontwikkelingen
In een globaal kader wordt dikwijls gewezen op een drietal, elkaar onderling conditionerende trends die een context vormen voor de (mogelijke) ontwikkeling van militant radicalisme en de extremistische of terroristische uitwassen daarvan. Het betreft,
ten eerste, de mondialisering van handel, mobiliteit en informatie-uitwisseling die
economische, culturele en ideologische verschillen en ongelijkheden tussen bevolkingsgroepen en tussen fracties binnen bevolkingsgroepen scherp zichtbaar maakt.
Een tweede contextuele trend is de opkomst van religieus fundamentalisme dat zich
als alternatief posteert voor het liberale markteconomische, het democratische en
het seculiere denken. Ten derde wijst men op de privatisering en relatief makkelijke
beschikbaarheid van wapens. Over de concrete werking van deze trends in een nati149
onale of lokale context bestaat echter onenigheid.
Uit de literatuur komt naar voren dat op internationaal niveau de wijd verbreide opvatting dat het Westen een strijd tegen de islam voert, meer concreet de Westerse politieke en militaire inmenging in het Middenoosten of elders in de (islamitische) wereld,
een factor is die het ontstaan van een voedingsbodem voor radicaliseren kan ver150
sterken. In de literatuur wordt dikwijls op ‘zwakke staten’ gewezen als bron van extremisme en terreur. Te denken valt aan Afghanistan, Pakistan, of Somalië. Het zijn
echter niet per definitie zwakke staten waar radicalisme en terreur zich concentreren.

149
150

Hoffman 1998; Laqueur 1999; Enders & Sandier 2000; Gunuratna 2002; Stern 1999; De Graaff 2009.
Pape 2006; Bakker & Veldman 2007.

42

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

151

Met betrekking tot islamitisch radicalisme blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek, dat: ‗the
source of radical Islamic terrorism may reside less in state weakness in the Middle
East than in the alienation of de-territorialized Muslims in Europe‘. Zwakke staten
kunnen een context bieden als ‗safe haven‘ voor transnationale terroristische en criminele activiteiten, maar er is geen noodzakelijk verband. Een te specifieke focus
hierop als oorzaak voor transnationaal terrorisme gaat voorbij aan de bredere struc152
turele context waarin ‗state failure‘ zich ontwikkelt.
Op nationaal en lokaal niveau wordt in de literatuur verwezen naar factoren als de
gebrekkige integratie van moslims, naar hun haperende politieke participatie, naar de
beperkte of moeilijk beheersbare kwaliteit van socialisatiecontexten (gezin, familie,
‗peers‘, eigen maatschappelijk middenveld, et cetera), en naar het vóórkomen van
discriminatie. Discriminatie en stigmatisering van religieuze overtuigingen zijn factoren die tot gevoelens van vernedering en frustratie, tot ‗occidentalisme‘ en vijand153
schap kunnen leiden. Radicalisering onder islamitische jongeren, bijvoorbeeld, is
een mondiaal fenomeen en vergt voor een goed begrip dan ook een internationaal
perspectief. Maar het gaat te ver, zoals De Wijk in Trouw (30 juni 2006) suggereerde,
om de lokale (sociaaleconomische) context als irrelevant te beschouwen. De lokale
worteling van een dergelijk mondiaal fenomeen bepaalt namelijk de mate waarin jongeren gevoelig worden voor radicalisering en de uitingsvormen die dit proces krijgt.
Op lokaal niveau, bijvoorbeeld onder jonge moslims die in meer of mindere mate gevoelig zijn voor radicalisering, is men zich terdege bewust van internationale en nationale ontwikkelingen, maar die vertaalt men vervolgens naar hun eigen individuele
positie en de positie van de groep of (sub)cultuur waartoe zij zich rekenen op de
154
plaats waar ze wonen, naar school gaan,of werken.
Van belang hierbij is, dat de lokale worteling van een mondiaal fenomeen als radicalisering niet alleen samenhangt met verwijzingen naar internationale en nationale
ontwikkelingen die een groep of gemeenschap ‗framen‘, maar tegelijkertijd ook met
de manier waarop individuen en groepen binnen (etnische) gemeenschappen aankijken tegen hun landen van herkomst en hun vestiging in Nederland. De politieke situatie in landen van herkomst (en de invloed hiervan op familieverbanden ter plaatse),
de ervaren verbinding met clans of stammen binnen gemeenschappen, de persoonlijke ervaringen van hun (gedwongen) migratie, of de vestigingsgeschiedenis in het
land van aankomst (i.c. Nederland) zijn factoren die de gebrekkige integratie en participatie, of ervaren discriminatie beïnvloeden en op lokaal niveau aan de verscherping van ervaren achterstand of achterstelling kunnen bijdragen.
In de literatuur is er overigens geen draagvlak meer voor theorieën van absolute deprivatie als een causale economische factor voor radicalisering. Hoewel de meningen
hierover verschillen, lijkt de ervaring van een werkelijke economische achterstandssituatie wel degelijk zijn weg te vinden in de narratieve identiteitsconstructies van

151
152
153
154

Patrick 2007, p. 653.
Bilgin & Morton 2004.
EUCM 2006; ECRI 2008; Veldhuis & Bakker 2007; Buruma & Margalit 2004; Moors 2008.
De Koning 2008 en 2009; Slootman & Tillie 2006; Buijs, Demant & Hamdy 2006; Meijer 2009.

IVA beleidsonderzoek en advies

43

radicaliserende individuen en groepen: relatieve deprivatie als een ‘fait accompli’ ervaren, kan een contextuele factor zijn die een voedingsbodem voor radicalisering op
gemeenschapsniveau kan doen ontstaan.
De voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau ondergaat invloeden
van mondiale en nationale trends, maar krijgt met name vorm op lokaal niveau.
3.1.2 Verscherping van verschillen: het ontstaan van een ‘tegenwereld’
Bij het mobiliseren van frustraties tot een voedingsbodem voor radicalisering dient er
sprake te zijn van een concrete maatschappelijke context waarop die voedingsbodem zich voedt en ontwikkelt.
In Nederland behoren eenoudergezinnen, arbeidsongeschikten en mensen met een
slechte gezondheid verhoudingsgewijs tot de ‗meest uitgeslotenen‘ in de samenleving. Hetzelfde geldt, zij het in iets mindere mate, voor allochtonen, werklozen en
personen met een laag huishoudinkomen. Ook blijken factoren als een laag opleidingsniveau en een beperkt taalvermogen sociale uitsluiting te versterken. Bovendien blijkt dat groepen mensen met ‗ongunstige‘ kenmerken in Nederland meer op
afstand staan dan elders. Vergeleken met andere landen in Europa zijn de maat155
schappelijke verschillen in Nederland groter dan verwacht. Voorts zijn er aanwijzingen dat in onderwijs, politiek, politiële handhaving en justitiële straftoebedeling het
156
‗meten met twee maten‘ zich voordoet ten aanzien van niet-westerse allochtonen.
Het vermogen, soms de bereidheid van maatschappelijke instellingen om adequaat
op specifieke problemen en behoeften van een (etnische) gemeenschap in te (kunnen) spelen, ten slotte, verdient aandacht, enerzijds omdat het soms onvoldoende
beschikbaar is (‗hebben we de problemen en behoeften, samenhangend met de endogene sociale structuren en culturen van (etnische) gemeenschappen wel in
beeld‘), anderzijds omdat het bij voorbaat als niet beschikbaar wordt beschouwd (‗er
is niets voor ons‘). De ervaring niet erkend te worden in hulpvragen kan immers leiden tot onbegrip, een gevoel van machteloosheid, of miskenning van een ervaren
groepsidentiteit.
Duidelijk is dat bijvoorbeeld sociaaleconomische of onderwijsachterstanden, sociaal
isolement in de oude wijken, ervaren politieke en culturele ontworteling, of een relatief hoge mate van blootstelling aan (seksespecifiek) geweld thuis of op straat, niet
automatisch tot frustraties leiden die een voedingsbodem voor radicalisering vormen.
Anders gezegd, veel aspecten van die concrete maatschappelijke context die een
aanleiding zouden kunnen zijn voor een cumulatie van frustratie zijn weliswaar noodzakelijke voorwaarden, maar geen voldoende voorwaarden voor de vorming van een
voedingsbodem voor radicalisering.
Frustraties die samenhangen met een werkelijke of gepercipieerde maatschappelijke
achterstand en achterstelling kunnen binnen religieuze groepen of gemeenschappen
een extra dimensie krijgen. Het is onmiskenbaar dat de latente vijandigheid jegens
‗buitenlanders‘ en met name jegens moslims is gegroeid. De afgelopen jaren heeft
155
156

SCP 2004; Evenblij 2007. Zie ook: SCP 2009b.
Siesling 2006; Komen & Yesilgöz 2003.

44

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

157

islamofobie zich allengs luider gemanifesteerd en een politiek platform verworven.
Wederzijdse contacten tussen ‗allochtonen en autochtonen‘ nemen niet toe en de
158
concentratie van niet-westerse allochtonen in stedelijke achterstandswijken groeit.
In het integratiediscours overschaduwt het ‗aanpassingsdenken‘ het ‗diversiteitsden159
160
ken‘. Sinds 2000 is de polarisatie tussen moslims en niet-moslims toegenomen.
Dergelijke ontwikkelingen voeden collectieve beelden van interne cohesie binnen de
eigen gemeenschap. Die interne cohesie kan daadwerkelijk ontstaan, of de vorm
hebben van een ‗verbeelde gemeenschap c.q. gemeenschappelijkheid‘. Deze beeldvorming ondersteunt de organisatie van een ‘tegenwereld’: een manier van leven met
eigen codes, normen en waarden die beschermt tegen de buitenwereld, de vijandige
samenleving die tekort doet en uitsluit. De organisatie van een ‗tegenwereld‘ is een
cruciale factor in het ontstaan van een voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau. Religie kan, zoals gezegd, de vorming van die ‗tegenwereld‘
stimuleren, seculiere ideeënsystemen eveneens, net als vrijwel elke vorm van culturele of etnische groepsidentificatie. De kern is dat het samenvallen van de concrete
externe context en de interne ‗constructie‘ van gerationaliseerde en geobjectiveerde
frustratiecumulatie cruciaal is voor het ontstaan van een voedingsbodem voor radica161
lisering.
3.1.3 Creatie van frustratie
Welke contextfactoren dragen bij aan de vorming van een voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau?
Contextfactoren waarvan wij veronderstellen (vooruitlopend op de empirische bevindingen bij vier kleine etnische minderheden in Nederland) dat ze mogelijk een rol
spelen bij het ontstaan van radicalisering, gaan, ten eerste, terug op de waarneming
van ontwikkelingen in het buitenland (zie paragraaf 3.1.1). Indicatief voor de gevoeligheid voor radicalisering zijn: (i) oordelen over interne ontwikkelingen in het land
van herkomst; (ii) de perceptie van nabijheid van internationale conflicten; (iii) de
perceptie van het Nederlandse buitenlandse beleid; (iv) oordelen over de (eventuele)
Nederlandse militaire of politieke betrokkenheid bij buitenlandse conflicten in het algemeen en conflicten in het land van herkomst (actueel en historisch) in het bijzonder; (v) oordelen over de positie van moslims dan wel etnische groepen in Westerse
landen, Nederland in het bijzonder.
Een tweede cluster contextfactoren ziet op het Nederlandse politieke klimaat en de
discours die daar bepalend voor zijn. Als indicatoren noemen we: (i) oordelen over
de aard en toon van het publieke debat, de rol van de media en de rol van nationale
en lokale politici en gezagsdragers; (ii) de ervaren confrontatie met negatieve beeldvorming, xenofobe of intolerante of discriminerende gedragsuitingen; (iii) de ervaren

157
158
159
160
161

Bovenkerk 2006; Van Donselaar 2009.
RMO 2005; SCP 2009b.
De Volkskrant, 23 juni 2007.
EUMC 2002; ECRI 2008; Moors et al. 2009.
Belaala 2008; Lapeyronnie 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

45

162

dreiging in de directe persoonlijke omgeving; (iv) de ervaren confrontatie met dubbele standaarden / meten met twee maten; (v) de ervaren mate van politieke vertegenwoordiging; (vi) oordelen over het optreden van overheden (landelijk en lokaal),
163
inclusief politiële en inlichtingendiensten.
Ten derde hangen contextfactoren samen met sociaaleconomische status en de manier waarop die status in Nederland wordt ervaren. Indicatief achten wij: (i) ervaren
kansen in het onderwijs en op de arbeidsmarkt; (ii) (de perceptie van) achterstand en
achterstelling van de eigen bevolkingsgroep (‗peers‘); (iii) (de perceptie van) achterstand en achterstelling van de eigen bevolkingsgroep (ouders; grootouders); (iv) (ervaren) participatie en vermogen tot participeren (economisch, sociaal, politiek, cultureel); (v) (gepercipieerde) mate van integratie c.q. insluiting (kunnen, mogen, willen);
en (vi) oordelen over persoonlijke toekomst (hoe ver strekt het toekomstperspectief
zich uit?).

3.2

Interacties tussen vraag-aanbod en voedingsbodem
De relatie tussen vraag-aanbod en voedingsbodem is complex. Het bestaan van een
voedingsbodem kan bijdragen aan het responsief maken van individuen – al dan niet
in groepsverband – met prangende vragen over hun positie, status en ontwikkeling in
de Nederlandse samenleving, soms zelfs in die mate dat de natuurlijke weerstand
tegen het aanbod aan radicaal en/of extremistisch ideeëngoed afbreekt. Dan is sprake van een proces van radicaliseren. Maar het werkt tegelijkertijd ook andersom. Individuen en groepen kunnen zich bedreigd voelen in de manier waarop zij zich in
Nederland behandeld en bekeken achten. Dreigingen van welke aard dan ook beïnvloeden de waarneming van en daarmee de houding en emotie van individuen en
groepen in een (vermeende) minderheidspositie tegenover de dominante meerderheidsgroep. Veranderingen in de waarneming van en de houding en emotie ten op164
zichte van de eigen groep kunnen hieruit voortvloeien. Zowel de beeldvorming
over ‘de meerderheid’ als over ‘de eigen minderheidsgroep’ zijn factoren met invloed
op het ontstaan van een voedingsbodem voor radicalisering.
Dreigingen kunnen realistisch zijn, te maken hebben met de (geringe) waardering
voor de eigen groep (door anderen of binnen de eigen groep zelf), of symbolisch.
Vertrouwde zekerheden zijn er dan weinig en het aantal keuzemogelijkheden is

162

163
164

Gepercipieerde dreiging: het besef van gebrekkige persoonlijke controle, het besef dat men zijn sociale
omgeving en uitkomsten niet meer in de hand heeft, dat de sociale wereld chaotisch is en uit toevalligheden
bestaat (Kay et al. 2008) kan bijdragen aan groepsidentificatie. Vanuit een sterke behoefte aan persoonlijke
controle en zekerheid zullen mensen die zich niet of weinig ‗in control‘ ervaren, externe systemen van controle, zoals kerk en godsdienst, staat en regering, extra vertrouwen en waarderen. In dit licht is de stabiliteit en
het organiserend vermogen van diverse socialisatiecontexten (gezin, school, werk, et cetera) een factor van
belang, niet alleen de werkelijke, maar ook de ervaren stabiliteit. De rol van de overheid om die (ervaren) stabiliteit mogelijk te helpen maken, is evident. Uit de literatuur blijkt dat een overheid moet worden gezien als
dienaar van de belangen van zijn onderdanen. Een staat die onverschillig of vijandig staat (of geacht wordt te
staan) tegenover zijn onderdanen kan niet de zekerheid van zijn onderdanen bevorderen. Ervaren fracties
van (etnische) gemeenschappen weinig zekerheid, dan kan een proces op gang komen van het scheppen
van een eigen ‗tegenwereld‘ (zie paragraaf 3.1.2).
Kay et al. 2008.
Van der Pligt & Koomen 2009.

46

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

groot. De gevoelde achterstelling en discriminatie veroorzaken twijfel over wie men is
en hoe men wordt gewaardeerd. Verschillen in godsdienst en cultuur brengen bijvoorbeeld twijfel en onduidelijkheid over wat te geloven en hoe als gelovige in een
seculiere samenleving te leven zonder eigen overtuigingen geweld aan te doen. Gepercipieerde negatieve beeldvorming over de eigen groep voedt twijfel over de eigen
identiteit, die van de groep en diens ontwikkeling in de toekomst. Dreigingen kunnen
tegelijkertijd ook de groepscohesie stimuleren, er komt meer waardering voor het ei165
gen leiderschap en meer interne groepsdruk en –controle. Indien men zich bedreigd waant door de meerderheidsgroep, kunnen ook ‗onschuldige‘ anderen – als
166
behorend tot die meerderheidsgroep – doelwit van disaffectie worden.
Deze dreigingen variëren tussen groepen. Het zijn gebeurtenissen of processen die
mensen als negatief en kwetsend ervaren, of men die nu werkelijk meemaakt of alleen van horen zeggen kent. Dergelijke gebeurtenissen, dus ook de genoemde dreigingen, leiden vaak tot frustratie en een negatief affect of dissatisfactie met gevoelens van bezorgdheid en vrees. Deze negatieve affecten liggen ten grondslag een
167
opvlammende emoties als boosheid en woede, of agressief gedrag. Indicatief
hiervoor is een plotse en diepgaande verandering van emoties bij: (i) de waarneming
van een ‗eigen‘ gemeenschap van gelijkgezinden; (ii) de waarneming van bedreigingen van die gemeenschap van gelijkgezinden; (iii) de ervaren positie die de (etnische) gemeenschap waarvan men deel uitmaakt inneemt in de Nederlandse maatschappij; en (iv) de ervaren positie die men binnen die (etnische) gemeenschap inneemt.
3.2.1 Cumulatie van frustraties
Logischerwijs zijn op het interactieniveau van voedingsbodem en vraag-aanbod dezelfde contextfactoren aan de orde als we hierboven formuleerden. Het verschil is
echter dat enerzijds cumulatie van frustraties een rol speelt en anderzijds andere
vormen c.q. processen van toebedeling van oorzaken aan de orde zijn. In beide gevallen is er sprake van een individueel en een collectief of groepsaspect. De voedingsbodem bestaat uit tijd- en discoursgebonden configuraties.
Onder cumulatie van frustratie verstaan we het proces waarbij gerationaliseerde en
geobjectiveerde gevoelens en ervaringen – voortkomend uit werkelijke dan wel gepercipieerde dreigingen of ‗misstanden‘ met betrekking tot de eigen groep of het eigen individuele leven – die vanuit een onmachtspositie vertaald worden naar een
handelingsperspectief. Een groeiend aantal of een steeds ingewikkelder cumulatie
van frustraties kunnen, in wisselende configuraties, tot een voedingsbodem leiden
die individuen – al dan niet in groepsverband – met prangende vragen over hun positie, status en ontwikkeling in de Nederlandse samenleving zodanig receptief kunnen
maken voor het aanbod aan radicaal en/of extremistisch ideeëngoed, dat hun natuurlijke weerstand hiertegen afbreekt. Dan is sprake van een proces van radicaliseren.

165
166
167

McCauley & Moskalenko 2008; voor een concrete casus: Balogh et al. 2009.
Stenstrom, Lickel, Denson & Miller 2008.
Van der Pligt & Koomen 2009.

IVA beleidsonderzoek en advies

47

3.2.2 Toebedeling van oorzaken
De cumulatie van frustraties gaat gepaard met een vorm van toebedeling van de
oorzaken van ‗misstanden‘ die het potentieel radicaliserende individu zelf involveert.
Centraal staan wij-zij vragen. In dit proces van toebedeling speelt de constructie van
individuele identiteit en groepsidentiteit een belangrijke rol. Ideologische of religieuze
standpunten krijgen harde randen, als gevolg van persoonlijk gevoelde ervaringen
van ‗buitenspel‘ staan of gezet worden, niet erkend worden. Het is een proces dat,
zoals hierboven een aantal keren is toegelicht, kan uitmonden in de creatie van een
‗tegenwereld‘.
Indicatief voor dit proces zijn, aanvullend op de indicatoren van ‗frustratiecreatie‘ : (i)
de behoefte aan vaststelling van de eigen identiteit; (ii) de behoefte aan vaststelling
van de identiteit van de eigen gemeenschap; (iii) de mate van etnische, religieuze,
ideologische groepsidentificatie (gevoeligheid voor ‗invention of tradition‘ c.q. ‗invention of community‘); (iv) ervaren hiërarchie in etnische identiteit, identiteit als burger,
religieuze identiteit; (v) ervaren hiërarchie in individuele of collectieve geloofsbeleving; (vi) ervaren hiërarchie in individuele of collectieve identiteit; (vii) ervaren behoefte aan status, empowerment en zelfverwezenlijking; (viii) ervaren behoefte aan kader, structuur, discipline; (ix) ervaren behoefte aan verandering; (x) oordelen over (de
waarachtigheid van) de eigen religiositeit c.q. overtuiging; (xi) oordelen over (de
waarachtigheid van) de religiositeit c.q. overtuiging van anderen; (xii) de mate waarin
men zich iets aantrekt of iets aanneemt van personen buiten de eigen gemeenschap;
(xiii) de mate waarin men zich iets aantrekt of iets aanneemt van personen binnen de
eigen gemeenschap.

3.3

Vraag en aanbod: individueel parcours?
De relatie tussen vraag en aanbod in het proces van radicaliseren is bij uitstek gesitueerd op het niveau van individuele psychologische weerbaarheid of weerstand tegen het aanbod én de strekking van militant radicale en extremistische ideeën en
handelwijzen. Als zodanig vormt het geen interactieniveau met factoren die een voedingsbodem op gemeenschapsniveau kunnen verklaren.
Toch verwijzen we hier kort naar dit onderdeel van het gebruikte model, omdat de
vraag-aanbod relatie per slot van rekening belangrijk is voor het proces van radicaliseren. Er bestaat een omvangrijke literatuur vanuit diverse psychologische disciplines die inzicht biedt in de ontwikkeling van vraagarticulatie bij radicaliserende indivi168
duen (al dan niet in groepsverband). Deze literatuur analyseert het afbreken van
de natuurlijke weerstand tegen radicaal ideeëngoed en met name tegen extremistische handelingsperspectieven, meestal als gevolg van een persoonlijke of zeer nabije crisiservaring. Het radicaliserende individu raakt dikwijls in een isolement, onthecht zich van collectieve normen en in de democratische rechtsstaat verankerde
grenzen, ontwikkelt non-conformistische waarden en denkt met name in doel-middel
redeneringen met betrekking tot maatschappelijke afzondering, of het gebruik van

168

Victoroff 2005 en 2008.

48

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

geweld. Een belangrijke factor in dit proces is de geneigdheid tot ‘burning bridges’:
het loslaten van de maatschappelijke omgeving, vriendschaps- en/of familiebanden.
Indicatoren voor het ontstaan van spanning op de vraag-aanbod relatie en daarmee
op de weerbaarheid tegen extremistisch denken en handelen zijn: (i) het bezit van
militant radicale en extremistische gegevensdragers, downloads (bijvoorbeeld van
takfir sites op freewebs); (ii) de frequentie van deelname aan specifieke chatfora; (iii)
snelle verandering van gebruikelijke gedragspatronen en rituelen, zoals: a) vaker
naar een moskee of naar specifieke groepsevenementen gaan, of b) meer en vooral
veeleisender manifestatie van religieuze devotie of ideologische overtuiging, of c)
een groeiende aandacht voor fysieke ontwikkeling, dan wel d) het verbreken van
contacten (vrienden, school, werk), of e) uiterlijke veranderingen; (iv) opvattingen
over bijvoorbeeld de ‗protocollen van de wijzen van Zion‘; (v) het bezoeken specifieke (besloten) manifestaties; (vi) de houding tegenover politieke pluriformiteit, alsmede de motieven voor die houding; (vii) het veranderen van (de persoonlijke) hiërarchie van waarden; (viii) het ontstaan van gevoelens van verplichting jegens nieuwe
personen of inspiratiebronnen; (ix) interne attributie van nieuwe rolmodellen.
Het proces van objectiveren of rationaliseren van frustraties, en de cumulatie daarvan evolueert uiteindelijk tot een meer of minder ontwikkeld systeem van extremisti169
sche opvattingen die navenant handelen legitimeren (‗cognitieve opening‘). Dat
komt dikwijls tot uitdrukking in het rechtvaardigen van geweld, het ‗beschuldigen‘ van
anderen omdat ze deel zijn van ‗het systeem‘ dat dreigingen of misstanden in stand
houdt (wij-zij denken). Hierachter schuilen psychologische mechanismen als het ‗dehumaniseren‘ van slachtoffers, externe attributie van de verantwoordelijkheid voor
extremistische actie bij een hogere macht en het toeschrijven van positieve eigenschappen en morele superioriteit aan de eigen groep (en negatieve eigenschappen
170
aan de andere, de meerderheidsgroep).
Onmiskenbaar is dit een individueel parcours, ofschoon radicaliserende individuen in
dat proces lange tijd in groepsverband hun opvattingen ontwikkelen. Het voornaamste kenmerk van dit proces is dat het zich vroeg of laat onttrekt aan het collectieve
niveau van de eigen (etnische) gemeenschap: het radicaliserende individu lost zijn of
haar banden met de gemeenschap, de groep, familie en vrienden (‗burning bridges‘).
Een analyse van factoren die het ontstaan van een voedingsbodem voor radicalisering binnen (etnische) gemeenschappen kunnen verklaren, staat strikt genomen los
van dit individuele parcours. Voor het proces van radicaliseren zelf geldt dat echter
niet.

3.4

Voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau
Op basis van het literatuuronderzoek is een aantal factoren geformuleerd die het
ontstaan van een voedingsbodem voor radicalisering op gemeenschapsniveau zouden kunnen verklaren. Die voedingsbodem is omschreven als een ‗vat vol

169
170

Wictorowicz 2005: 20-24.
Thackrah 2004; Piven 2002; Meertens, Prins & Doosje 2006; Achterhuis 2008.

IVA beleidsonderzoek en advies

49

frustraties‘, die in wisselende configuraties samenhang krijgen op het niveau van (etnische) gemeenschappen of specifieke fracties binnen die gemeenschappen.
De frustraties hebben enerzijds een collectief karakter c.q. betreffen het collectief en
gaan terug op de context van de werkelijke of ervaren achterstand en achterstelling
van de (etnische) gemeenschap waarvan men deel uitmaakt. Anderzijds hangen
frustraties samen met individuele responsiviteit (al dan niet in groepsverband): een
ervaren bedreiging van de eigen positie, identiteit, status en vermogen tot ontwikkeling in de Nederlandse samenleving.
Bij het ontstaan van een voedingsbodem op gemeenschapsniveau spelen dus zowel
factoren in de (gepercipieerde) maatschappelijke context (context factoren), als factoren in de waarneming van de eigen positie binnen de (etnische) gemeenschap als
geheel en binnen de (vermeende) gemeenschap van gelijkgezinden (vraag-aanbod
factoren).
Samenvattend kan het ontstaan van een voedingsbodem op gemeenschapsniveau
met een aantal factoren in verband worden gebracht.
3.4.1 Ervaren sociaaleconomische status
De sociaaleconomische status die een (etnische) gemeenschap wordt toegedicht en
de manier waarop die status wordt ervaren. Het gaat hierbij enerzijds om werkelijke
achterstand, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs, werk, wonen, sociale status,
integratie en participatie, alsook om ervaren achterstelling zoals xenofobie, discriminatie en een beperkt toekomstperspectief. Radicalisering zou immers kunnen samenhangen met een sociaaleconomisch zwakke positie in de samenleving, in combinatie met een ervaren gebrek aan rechtvaardige behandeling en ondersteuning van
pogingen om die positie te verbeteren.
3.4.2 Ervaren ruimte voor identiteitsontwikkeling
Het politieke klimaat in het land van aankomst en verblijf, en de discours met betrekking tot de (waardering van) de (etnische) gemeenschap die daar dominant zijn. Het
gaat hier om de hypothese dat radicalisering kan voortkomen uit een gepercipieerde
bedreiging van de eigenheid van de (etnische) gemeenschap waarvan men deel uitmaakt. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de mate waarin men zich als groep geaccepteerd en vertegenwoordigd voelt, alsmede om de mate waarin men zich als groep
kan identificeren, daar uitdrukking aan kan geven en zich erkend voelt.
3.4.3 Relatie met land van herkomst
De waarneming van ontwikkelingen in het buitenland c.q. het land van herkomst en
de betrokkenheid daarbij van het land waar men verblijft. Daarnaast is de migratiegeschiedenis van personen of groepen van belang. Een voedingsbodem voor radicalisering kan ontstaan als ontwikkelingen in het land waar men vandaan komt, of waar
ouders of grootouders vandaan zijn gekomen, op een negatieve manier in verband
worden gebracht met de Nederlandse politiek ten aanzien van herkomstlanden en de
discours dienaangaande in de media. Op een persoonlijk niveau kunnen de achtergronden van de migratiegeschiedenis, zoals de aard (vlucht; uitstoting), de redenen

50

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

(politiek; religieus; cultureel), of de effecten (oorlogstrauma; statusverlies; relatieve
verarming) van migratie een rol van betekenis spelen.
Elk van deze factoren draagt bij aan het gevoelig worden voor radicalisering en kan
uitmonden in een proces van frustratiecumulatie, het delegitimeren van het vigerende
politieke of rechtssysteem, en het internaliseren van een ‗tegenwereld‘ c.q. een ‗ingroup identity‘.

IVA beleidsonderzoek en advies

4

51

Conclusie

Het onderzoek waarvan deze studie verslag doet, was bedoeld om op basis van een
literatuuronderzoek en interviews inzicht te bieden in de factoren die op collectief niveau de ontvankelijkheid voor radicalisering zouden kunnen bepalen bij vier relatief
kleine (etnische) gemeenschappen in Nederland: de Somaliërs, de Pakistanen, de
Koerden (in het bijzonder Koerden uit Turkije) en de Molukkers (in het bijzonder de
derde generatie). De keuze voor deze groepen was ingegeven door de behoefte om
over elk van deze (etnische) gemeenschappen meer achtergrondkennis te verwer171
ven. Het vergelijken van deze groepen was geen doel op zichzelf.
Het onderzoek is beschikbaar gemaakt in een eindrapport dat een samenvatting bevat van het literatuuronderzoek en het accent legt op de weergave van de empirische
bevindingen uit de interviews die met sleutelfiguren in genoemde gemeenschappen
zijn gehouden. Onderhavig deelrapport bevat een uitgebreidere versie van het literatuuronderzoek; het empirische deel van het onderzoek is hierin niet opgenomen. Uiteraard is omwille van het behoud van context en de leesbaarheid sprake van overlap tussen beide rapporten.
De nadruk ligt in dit deelrapport op de weergave van het literatuuronderzoek. Het literatuuronderzoek onderstreept dat er nog betrekkelijk weinig onderzoek gedaan is
naar factoren die het ontstaan van radicalisering op gemeenschapsniveau kunnen
verklaren. Het accent in wetenschappelijk onderzoek ligt op individuele en groepsfactoren. Dit brengt met zich mee, dat de factoren die de voedingsbodem op het collectieve niveau van bevolkingsgroepen of specifieke fracties van bevolkingsgroepen
(leeftijd, familie, clan, et cetera) kunnen helpen verklaren noodgedwongen tamelijk
grofmazig moeten worden geformuleerd.
Op basis van het literatuuronderzoek hebben we drie van die factoren in kaart gebracht: (i) de ervaren sociaaleconomische status; (ii) de ervaren ruimte voor identiteitsontwikkeling; en (iii) de relatie met het land van herkomst.
Samengevat gaat het bij de eerste factor om de sociaaleconomische status die een
(etnische) gemeenschap wordt toegedicht en de manier waarop die status wordt ervaren. Het gaat hierbij enerzijds om werkelijke achterstand, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs, werk, wonen, sociale status, integratie en participatie, alsook om
ervaren achterstelling zoals xenofobie, discriminatie en een beperkt toekomstperspectief. Radicalisering zou immers kunnen samenhangen met een sociaaleconomisch zwakke positie in de samenleving, in combinatie met een ervaren gebrek aan

171

De interviews zijn gehouden in de periode oktober 2008 – ultimo maart 2009. Het literatuuronderzoek is,
behoudens enkele belangrijke aanvullingen die de auteurs in de rapportagefase hebben toegevoegd, eveneens ultimo maart 2009 afgesloten.

52

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

rechtvaardige behandeling en ondersteuning van pogingen om die positie te verbeteren.
De tweede factor betreft de betekenis van het politieke klimaat in Nederland en de
discours met betrekking tot de (waardering van) de (etnische) gemeenschappen. Het
gaat hier om de hypothese dat radicalisering kan voortkomen uit een gepercipieerde
bedreiging van de eigenheid van de (etnische) gemeenschap waarvan men deel uitmaakt. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de mate waarin men zich als groep geaccepteerd en vertegenwoordigd voelt, alsmede om de mate waarin men zich als groep
kan identificeren, daar uitdrukking aan kan geven en zich erkend voelt.
De derde factor concentreert op de waarneming van ontwikkelingen in het buitenland
c.q. het land van herkomst en de Nederlandse betrokkenheid hierbij. Daarnaast
speelt de migratiegeschiedenis van personen of groepen een rol van belang. Een
voedingsbodem voor radicalisering kan ontstaan als ontwikkelingen in het land waar
men vandaan komt, of waar ouders of grootouders vandaan zijn gekomen, op een
negatieve manier in verband worden gebracht met de Nederlandse politiek ten aanzien van herkomstlanden en de discours dienaangaande in de media. Op een persoonlijk niveau kunnen de achtergronden van de migratiegeschiedenis, zoals de
aard (vlucht; uitstoting), de redenen (politiek; religieus; cultureel), of de effecten (oorlogstrauma; statusverlies; relatieve verarming) van migratie een rol van betekenis
spelen.

4.1

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine (etnische) minderheden?
Deze drie factoren (en de indicatoren die hieraan ten grondslag liggen) zijn uitgebreid
ter sprake gekomen tijdens de interviews met sleutelfiguren uit de Somalische, Pakistaanse, Koerdische en Molukse gemeenschappen. Op grond hiervan kunnen een
aantal concluderende opmerkingen worden gemaakt over de mate waarin binnen
deze gemeenschappen sprake zou kunnen zijn van een voedingsbodem voor radicalisering. Het mag duidelijk zijn dat deze conclusies bijdragen aan een eerste inzicht in
deze kwestie, maar dat er gezien de opzet van het onderzoek geen verstrekkende
consequenties of generalisaties aan mogen worden verbonden.
Voor de volledige weergave van deze conclusies verwijzen we expliciet naar het
eindrapport. Hier beperken we ons tot enkele hoofdlijnen. De vraag of op het collectieve niveau van (etnische) gemeenschappen een voedingsbodem voor radicalisering waarneembaar is, dient met ‗ja‘ beantwoord te worden. In elk van de vier bestudeerde kleine (etnische) gemeenschappen in Nederland zijn de factoren die wijzen
op een potentiële gevoeligheid voor radicalisering van die (etnische) gemeenschappen terug te vinden.
Binnen de Somalische en Pakistaanse gemeenschappen in Nederland is sprake van
een zekere groei van de aantrekkingskracht van orthodoxe of fundamentalistische interpretaties van de islam. Jongeren vinden in een rechtzinnige geloofspraxis een
manier om hun eigen identiteit vorm te geven, maar van een doorvertaling van dit
proces naar het niveau van hun (etnische) gemeenschap lijkt nauwelijks sprake. De

IVA beleidsonderzoek en advies

53

Pakistaanse gemeenschap is sociaaleconomisch tamelijk succesvol en in formele zin
goed georganiseerd. Familiebanden zijn sterk. De groeiende manifestatie van salafisme onder Pakistaanse jongeren komt veeleer voort uit die ‗gevestigde‘ positie:
men claimt in zekere zin het recht om belijdend moslim te kunnen zijn in Nederland,
waarbij in zekere mate ook de ‗integratieparadox‘ een rol speelt. De Somalische gemeenschap kenmerkt zich daarentegen juist door losser wordende verbanden in organiserende structuren als clans of families. Het organiserend vermogen in formele
structuren als verenigingen (en hiermee de participatiegraad in de Nederlandse samenleving) is beperkt. Voor sommige jongeren vervullen het geloof en de geloofsgemeenschap die functie, waarbij frustratie over de slechte sociaaleconomische positie van henzelf, hun ouders of familieleden (die het vroeger in Somalië dikwijls beter
hadden dan nu in Nederland), en ook frustratie over het negatieve (politieke) klimaat
ten aanzien van moslims de ontvankelijkheid voor een ‗radicale‘ geloofsbeleving versterken. Dat geldt eveneens voor de geconstateerde prevalentie van psychische
problematiek in de Somalische gemeenschap, die samenhangt met migratieverleden,
oorlogstrauma en de wijze waarop de twee stromen van Somalische vluchtelingen in
Nederland zijn opgevangen, verdient aandacht. In engere zin is dit niet een factor die
een voedingsbodem vormt voor radicalisering, maar psychische problematiek zou de
ontvankelijkheid voor radicalisering kunnen versterken.
In de (Turks) Koerdische en de (derde generatie) Molukse gemeenschappen zijn
geen signalen van religieuze radicalisering aangetroffen. De Koerdische gemeenschap benadrukt niet een religieuze identiteit, maar is vooral politiek georiënteerd.
Ook jongeren zijn politiek bewust, vaak ook politiek georganiseerd en voelen zich betrokken bij de ‗Koerdische kwestie‘. Hier zit strijdbaarheid die als een gevoeligheid
voor politieke radicalisering gezien kan worden. De focus van die strijd is ‗Koerdistan‘, de ‗Turkse onderdrukking‘ en de houding van landen als Duitsland ten aanzien
van de PKK en de ‗Koerdische kwestie‘, maar niet Nederland. De Molukse gemeenschap maakt een gespleten indruk. Een groot deel van de jongeren van de derde
generatie Molukkers in Nederland is goed geïntegreerd, een aanzienlijk deel is
weliswaar gericht op Nederland maar blijft sterk achter qua opleidingsniveau en de
ontwikkeling van een goede sociaaleconomische positie. Deze verschillen zijn binnen
de Molukse gemeenschap herkend als problematisch. Jongeren wijzen er op dat hier
een bron van frustratie ligt, die als een proces van ‗invention of tradition‘ (men voelt
het ‗onrecht‘ dat eerdere generaties zou zijn aangedaan door de Nederlandse overheid als een ‗onrecht‘ dat henzelf ook bezwaart) de relatie tussen Nederland en de
Molukse gemeenschap beïnvloedt. Hier ligt een voedingsbodem voor politieke radicalisering, maar niet op collectief niveau. Het beperkte organiserende vermogen, de
gespletenheid van de Molukse gemeenschap in het algemeen en de grote verschillen tussen jongeren in de derde generatie in het bijzonder lijken een dempend effect
te hebben.
Kortom, de factoren die een aanwijzing vormen voor het ontstaan van radicalisering
op collectief niveau zijn in elk van de vier bestudeerde (etnische) gemeenschappen
aanwijsbaar. Er kan daarom gesproken worden van een voedingsbodem voor religieuze of politieke radicalisering. Tegelijkertijd is duidelijk dat het risico dat die voedingsbodem in Nederland op het ogenblik zou kunnen doorontwikkelen tot militant

54

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

radicalisme, extremisme en terrorisme op gemeenschapsniveau beperkt is. Wel ligt
er op dat collectieve niveau voor landelijke en lokale overheden een duidelijke opgave om ervaren achterstelling en frustratie over miskenning serieus tegemoet te treden.

IVA beleidsonderzoek en advies

55

Dankwoord

Bij het schrijven van deze studie en bij het uitvoeren van het onderzoek dat eraan
vooraf ging, hebben verschillende mensen ons geholpen. Onze dank gaat allereerst
uit naar de voorzitter en de leden van de commissie die het onderzoek heeft begeleid: Frank Bovenkerk (emeritus hoogleraar criminologie aan de Universiteit Utrecht
en bijzonder hoogleraar radicaliseringsstudies aan de Universiteit van Amsterdam),
onafhankelijk voorzitter van de begeleidingscommissie; Annebregt Dijkman (Ministerie van VROM); Dennis de Hoog later opgevolgd door eerst Jurgen Wander en daarna Arno Breuer (Ministerie van VROM); Saskia Tempelman (Ministerie van BZK);
Paul Dercon (Ministerie van BZK); en Puck de Wit (Ministerie van BZK).
Nuttige ondersteuning kregen we van de wervers / tolken: Hussein Adan Igeh, Adnan
Kurt en Mohammad Amer. In verschillende stadia van het onderzoek hebben diverse
onderzoekers van IVA Beleidsonderzoek en Advies bijdragen geleverd. Dank hiervoor aan Jolijn van Haaf, Jorine de Muijnck en Mireille Jans.
Onze waardering geldt ook de vele gesprekspartners, zoals Somali European Forum
(SEF), Iftin, NedSOM, Stichting SMS, 4Women, Fsan, African Sky, VON, Desifusion,
MashriQ, Koerdische Arbeiderspartij, Fed KOM, KNCCA, Koerdische vereniging in
Arnhem, KSRN, het Landelijk Steunpunt Educatie Molukkers (LSEM), kenniscentrum
van het Museum Maluku (MuMa), en Buka Mulu.
Ten slotte is een woord van dank op zijn plaats aan de 82 respondenten. Zij hebben
ons deelgenoot gemaakt van inzichten in hun eigen (etnische) gemeenschappen. De
auteurs hebben geprobeerd ieders bijdrage recht te doen in de tekst. Eventuele fouten of omissies komen voor hun rekening.

56

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Hans Moors is afdelingshoofd veiligheid en criminaliteit, welzijn en zorg, en senior
onderzoeker / adviseur bij IVA Beleidsonderzoek en Advies.
Esther van den Reek Vermeulen is onderzoeker bij IVA Beleidsonderzoek en Advies.

IVA beleidsonderzoek en advies

57

Aangehaalde literatuur

Achterhuis, H. (2008). Met alle geweld: een filosofische zoektocht. Rotterdam: Lemniscaat.
Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007-2011 (TK, 2006-2007, 29754, nr. 103).
AIVD (2002). Rekrutering in Nederland voor de Jihad : van incident naar trend.
AIVD (2004). Van dawa tot jihad. De diverse dreigingen van de radicale islam tegen
de democratische rechtsorde.
AIVD (2007). Radicale dawa in verandering. De opkomst van islamitisch neoradicalisme in Nederland.
Akhtar, S. (1999). The psychodynamic dimension of terrorism. Psychiatric Annals 29,
pp. 350-355.
Albrecht, H.-J. (2001). ‗Post-adjudiciation dispositions in comparative perspective‘,
in : Tonry, M. en Frase, R.S. (eds.). Sentencing and sanctions in Western countries.
Oxford: Oxford University Press.
Azam, J.-P. (2005). Suicide-bombing as inter-generational investment. Public Choice, 122:1, pp. 177-198.
Balogh, L., Siesling, M., Jacobs, M. & Moors, H. (2009). Eigenheid of Eigenzinnigheid. Analyse van cultuur- en geloofsgerelateerde denkbeelden en gedragsuitingen
in de gemeente Ede. Tilburg: IVA.
Beck, A.T. & Pretzer, J. (2004). A cognitive perspective on hate and violence. In R.J.
Sternberg (ed.), The psychology of hate. Washington DC: American Psychological
Association, pp. 67-85.
Belaala, S. (2008). Les facteurs de création ou de modification des processus de radicalisation violente, chez les jeunes en particulier. Parijs: CEIS.
Benet-Martinez, V., Leu, J., Lee, F. & Morris, M.W. (2002). Negotiating biculturalism.
Cultural frame switching in biculturals with oppositional versus compatible cultural
identities. Journal of cross-cultural psychology, 33:5, pp. 492-516.
Berry, J.W. (1990). Psychology of acculturation: Understanding individuals moving
between cultures. In: R. Brislin (ed.), Applied cross-cultural psychology. Newbury
Park: Sage, pp.232-253.

58

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Berry, J. W. (1992). Acculturation and adaptation in a new society. International Migration, 30, pp. 69-85.
Berry, J.W. (1994). Acculturation and psychological adaptation: an overview. In A.
Bouvy, F. van de Vijver, P. Boski & P. Schmitz (eds.), Journeys into cross-cultural
psychology, Lisse: Swets en Zeitlinger, pp. 129-142.
Berry, J. (2008). Globalisation and acculturation. International Journal of Intercultural
Relations, 32, pp. 328-336.
Bilgin, P. & Morton, A. (2004). From 'Rogue' to 'Failed' States? The Fallacy of Shorttermism. Politics, 24, pp. 169-180.
Blokland, T. (2005). Goeie buren houden zich op d’r eigen. Buurt, gemeenschap en
sociale relaties in de stad. Den Haag: Hendrik Gradus Stichting.
Böhler, B. (2004). Crisis in de rechtstaat. Spraakmakende zaken, verborgen processen. Amsterdam: Arbeiderspers.
Böllinger, L. (1981). Die entwicklung zu terroristischem handeln als psychosozialer
prozess: begegnungen mit beteiligten. In: H. Jäger, G. Schmidtchen, and L. Süllwold
(eds.), Analyzen zum terrorismus 2: Lebenslaufanalysen. Darmstadt: Deutscher Verlag.
Bond, C.F, DiCandia, C.G. & MacKinnon, J.R. (1988). Responses to violence in a
psychiatric setting: the role of patient's race. Personality and Social Psychology Bulletin, 14, pp. 448-458.
Borgers, M.J. (2007). De vlucht naar voren. Den Haag: BJu.
Borum, R. (2004). Psychology of Terrorism. Tampa: University of South Florida.
Bos, K. van den, Loseman, A. & Doosje, B. (2009). Waarom jongeren radicaliseren
en sympathie krijgen voor terrorisme: Onrechtvaardigheid, onzekerheid en bedreigde
groepen. Utrecht.
Boski, P. (1994). Psychological acculturation via identity dynamics: consequences for
subjective well-being. In: A. Bouvy, F. van de Vijver, P. Boski & P. Schmitz (eds.),
Journeys into cross-cultural psychology, Lisse: Swets en Zeitlinger.
Boski, P. (2008). Five meanings of integration in acculturation research. International
Journal of Intercultural Relations, 32, pp. 142-153.
Bouhana, N. & Wikström, P.-O. H. (2008). Theorizing terrorism: Terrorism as moral
action. A scoping study. London: University College.
Bovenkerk, F. en Chakra, B.A. (2006). Terrorism and organized crime. In: A. Schmid
(ed.), Forum on crime and society, 4, 1-2, pp. 3-16.

IVA beleidsonderzoek en advies

59

Bovenkerk, F. & Breuning-van Leeuwen, E. (1978). Rasdiscriminatie en rasvooroordeel op de Amsterdamse arbeidsmarkt. In: F. Bovenkerk (ed.), Omdat zij anders zijn.
Patronen van rasdiscriminatie in Nederland. Meppel: Boom.
Bovenkerk, F. (2006). Islamofobie. In: Donselaar, J. van & Rodrigues, P.R. (eds.).
Monitor racisme & extremisme: zevende rapportage. Amsterdam : Anne Frank Stichting/AUP, pp. 86-106.
Bovenkerk, F. (2009). Etniciteit, criminaliteit en het strafrecht. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Bovenkerk, F., Komen, M. & Yesilgöz, Y. et al. (2003). Multiculturaliteit in de strafrechtspleging. Den Haag: BJu.
Branscombe, N.R., Ellemers, N., Spears, R., & Doosje, B. (1999). The context and
content of social identity threat. In: N. Ellemers, R. Spears & B. Doosje (eds.), Social
identity: Context, commitment, content. Oxford: Blackwell, pp. 35-55.
Brewer, M.B. (2001). Ingroup identification and intergroup conflict: When does ingroup love become outgroup hate? In: R.D. Ashmore, L.J. Jussim, & D. Wilder (eds.),
Social Identity, intergroup conflict, and conflict reduction. Oxford: Oxford University
Press, pp. 17-41
Brock Blomberg, S., G. Hess & A. Weerapana (2004a). Economic Conditions and
Terrorism. European Journal of Political Economy, 20, 2, pp. 463-478.
Brock Blomberg, S., G. Hess & A. Opanides (2004b). The Macroeconomic Consequences of Terrorism. Journal of Monetary Economics, pp.1007-1032.
Bryant, E.T., M.L. Scott, C.J. Golden & C.D. Tori (1984). Neuropsychological deficits,
learning disability, and violent behavior. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 52, 323-324.
Buijs, F., Demant, F. & Hamdy, A. (2006). Strijders van eigen bodem. Radicale en
democratische moslims in Nederland. Amsterdam: AUP.
Bunt, G. (2003). Islam in the digital age, Londen/Sterling.
Burleigh, M. (2009). Bloed en woede. Een culturele geschiedenis van het terrorisme.
Amsterdam: De Bezige Bij.
Buruma, I. & Margalit, A. (2004). Occidentalism - The West in the Eyes of Its Enemies. New York: Penguin Press.
Buruma, Y. (2005). De dreigingsspiraal. Onbedoelde neveneffecten van misdaadbestrijding. Den Haag: BJu.
Chorus, J., & Olgun, A. (2005). In godsnaam: het jaar van Theo van Gogh. Amsterdam: Contact.

60

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Choudhury, T. (2007). The Role of Muslim Identity Politics in Radicalisation (a study
in progress). Londen: Department for Communities and Local Government.
http://www.eumap.org/topics/minority/reports/britishmuslims
Cilluffo, F.J., Cardash, S.L. & Whitehead, A.J. (2007). Radicalization: Behind Bars
and Beyond Borders. The Brown Journal of World Affairs 13,2, pp. 113-122.
Cohen, L.E. & Felson, M. (1979). Social change and crime rate trends: a routine activity approach. American Sociological Review, 44, 588-608.
Cole Wright, J. Cullum, J. & Schwab, N. (2008). The cognitive and affective dimensies of moral conviction: Implications for attitudinal and behavioral measures of interpersonal tolerance. Personality and Social Psychology Bulletin,34, 1461-1476.
Coolsaet, R. (2005). Al Qaeda; The Myth. The Root Causes of International Terrorism And How To Tackle Them. Brussel: Academia Press.
Crayton, J.W. (1983). Terrorism and the psychology of the self. In: L. Z. Freedman &
Y. Alexander (eds.), Perspectives on terrorism. Wilmington, DE: Scholarly Resources, Inc., pp. 33-41.
Crenshaw, M. (1981). The causes of terrorism. Comparative Politics, 13, pp. 379399.
Crenshaw, M. (1986). The psychology of political terrorism. In: M.G. Hermann (ed.),
Political psychology. San Francisco: Jossey-Bass, pp. 379-413.
Dagevos, J. (2001). Geblokkeerde loopbanen van allochtonen? De vertegenwoordiging van allochtonen en autochtonen aan de onderkant van de beroepenstructuur.
Gedrag en Organisatie, 14, pp. 74-88.
Della Porta, D. (1988). Recruitment processes in clandestine political organizations:
Italian left-wing terrorism. International Social Movement Research 1, pp.155-169.
Della Porta, D. (1992). Introduction: On Individual Motivations in Underground Political Organizations. In: Idem (ed.). Social Movements and Violence: Participation in
Underground Organizations. Greenwich: JAI Press Inc.
Devine, P.E. & R.J. Rafalko (1982). On terror. Annals of the American Academy of
Political & Social Science, 463, pp. 39-53.
Donselaar, J. van (2009). Inzake islamofobie. In: Brants, Chr., Van der Poel, S.
(eds.). Diverse kwesties : liber amicorum prof. dr. Frank Bovenkerk, Den Haag.
Dovidio, J.F., Gaertner, S.L. & Saguy, T. (2007). Another view of ―we‖: Majority and
minority group perspectives on a common ingroup identity. European Review of Social Psychology, 18, pp. 296-330.

IVA beleidsonderzoek en advies

61

Duyvendak, J.W. & Hurenkamp, M. (eds.) (2004). Kiezen voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid. Amsterdam: Van Gennep.
Duyvendak, J.W., De Haan, I. en Engelen, E. (2008). Het bange Nederland. Pleidooi
voor een open samenleving, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker;
ECRI (Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie in Europa) (2008). Third
report on the Netherlands.
Elchardus, M. en Glorieux, I. (eds.) (2002). De symbolische samenleving, Tielt: Lannoo.
Elchardus, M. & Smits, W. (2002). Anatomie en oorzaken van het wantrouwen, Brussel: VUB-Press.
Enders, W., & Sandier, T. (2000). Is transnational terrorism becoming more threatening? Journal of Conflict Resolution, 44, pp. 307-32.
Entzinger, H. & Dourleijn, E. (2008). De lat steeds hoger. de leefsituatie van jongeren
in een multi-etnische stad. Assen: Van Gorcum.
Ernst, M., S.J. Grant, E.D. London, C.S. Contorreggi, A.S. Kimcs & L. Spurgeon
(2003). Decision making in adolescents with behavior disorders and adults with substance abuse. American Journal of Psychiatry, 160, pp. 33-40.
EUMC (European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia) (2002). Annual
Report 2002: Racism and Xenophobia in the EU Member States.
Evenblij, M. (2007).Respect! Onderzoek naar sociale cohesie in Nederland. Amsterdam: Aksant.
Ferracuti, F. (1982). A sociopsychiatric interpretation of terrorism. Annals of the
American Academy of Political and Social Science, 463, pp. 129-40.
Ferrero, M. (2006). Martyrdom contracts. Journal of Conflict Resolution, 50, pp. 855877.
Fischer, P. Gretemeyer, T., Omay, S.I. & Frey, D. (2007). Mergers and group status:
The impact of high, low, and equal group status on identification and satisfaction with
a company merger. Journal of Community and Applied Social Psychology, 17, pp.
203-217.
Fried, R. (1982). The psychology of the terrorist. In: B.M. Jenkins (ed.), Terrorism and
beyond: An international conference on terrorism and low-level conflict. Santa Monica, CA: RAND.
Friedland, N. (1992). Becoming a terrorist: Social and individual antecedents. In: L.
Howard (ed.), Terrorism: Roots, impact, responses. New York: Praeger.

62

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Goodwin, J., Jasper, J. en Polletta, F. (2000). The Return of the Repressed: The Fall
and Rise of Emotions in Social Movement Theory. Mobilization: An International
Journal 5,1: pp. 65-94.
Graaff, B. de (2009). De ongrijpbare vijand: hoe effectief is terrorismebestrijding? De
Groene Amsterdammer, 22 juli 2009.
Grimland, M.A., Apter, A. & Kerkhof, A. (2006). The phenomenon of suicide bombing:
A review of psychological and nonpsychological factors. Crisis: The Journal of Crisis
Intervention and Suicide Prevention, 27, pp. 107-118.
Gunuratna, R. (2002). Inside Al Qaeda, Global Network of Terror. London: Hurst.
Güss, C.D., Tuason, M.T., & Teixeira, V.B. (2007). A cultural-psychological theory of
contemporary Islamic martyrdom. Journal for the Theory of Social Behaviour,37, pp.
415-445.
Hafez, M.M. (2006) Rationality, Culture, and structure in the making of suicide bombers: A preliminary theoretical synthesis and illustrative case study. Studies in Conflict
and Terrorism, 29, pp.165-185.
Hagan, J. & Peterson, R.D. (1995). Crime and inequality, Stanford: Stanford University Press.
Haidt, J. (2003). Moral emotions. In: R.J. Davidson, K.R. Scherer & H.H. Goldsmith
(eds.), Handbook of affective sciences. Oxford: Oxford University Press, pp. 852-870.
Hairgrove, F. & McLeod, D.M. (2008). Circles drawing toward high risk activism: The
use of Usroh and Halaqa in Islamist radical movements. Studies in Conflict and Terrorism, 31, pp. 399-411.
Hansen, M.L. (1952). The third generation in America. Commentary, 14, pp. 492-500.
Harmon, C.C. (2000). Terrorism today. Londen: Frank Cass.
Hasisi, B. & A. Pedahzur (2000). State, policy, and political violence: Arabs in the
Jewish state. Civil Wars, 3, pp. 64-84.
Heskin, K. (1984). The psychology of terrorism in Ireland. In: Y. Alexander & A.
O‗Day (ed.), Terrorism in Ireland. New York: St. Martin's.
Hodson, G., & Costello, K. (2007). Interpersonal disgust, ideological orientations, and
dehumanization as predictors of intergroup attitudes. Psychological Science, 18, pp.
691-698.
Hoffman, B. (1998). Inside terrorism. New York: Columbia University Press.
Hond, J. de (2008). Verlangen naar het Oosten. Oriëntalisme in de Nederlandse cultuur, ca. 1800-1920. Leiden: Primavera Pers.

IVA beleidsonderzoek en advies

63

Horgan, J. (2003). The search for the terrorist personality. In: A. Silke (ed.), Terrorists, victims and society. Chichester, UK: Wiley, pp. 3-27.
Horgan, J. (2008). From profiles to pathways and roots to routes: Perspectives from
psychology on radicalization into terrorism. The Annals of the American Academy of
Political and Social Science, 618, pp. 80-94.
Hoving, I., Dibbits, H. & Schrover, M. (eds.) (2005). Veranderingen van het alledaagse, 1950-2000. Den Haag: Sdu uitgevers.
Hulst, S.J. van (2006). Jihadisten en het internet. Den Haag: NCTb.
Huntington, S.P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order.
New York: Simon & Schuster.
Iannaccone, L.R. & E. Berman (2006). Religious extremism : the good, the bad, and
the deadly. Public Choice, 128, 1, pp. 109-129.
Jansen, H. J. W., & Kerstholt, J. H. (2005). The psychology of terrorist groups: Characteristics and processes. TNO.
Jaspers, E. & Lubbers, M. (2005). In spiegelbeeld. Autochtone houdingen in allochtone perceptie en AEL-stemintentie. Mens & Maatschappij, 80, pp. 4-24.
Jenkins, J.C. & Perrow, C. (1977). Insurgency of the powerless. Farm worker movements (1946-1972). American Sociological Review, 42, pp. 249-268.
Jong, J.D. de. (2007). Kapot moeilijk. Een etnografisch onderzoek naar opvallend delinquent groepsgedrag van ‘Marokkaanse’ jongens. Amsterdam: Uitgeverij Aksant.
Juergensmeyer, M. (2000). Terror in the mind of God. Berkeley: University of California Press.
Jussim, L., & Harber, K.D. (2005). Teacher expectations and self-fulfilling prophecies:
Knowns and unknowns, resolved and unresolved controversies. Personality and Social Psychology Review, 9, pp. 131-155.
Kandel, E., S.A. Mednick, L. Kirgegaard-Sorenson, B. Hutchings, J. Knop, R. Rosenberg & F. Schulsinger (1988). IQ as a protective factor for subjects at risk for antisocial behavior. Journal of Consulting and Clinical Psychology 56, pp. 224-226.
Kay, A.C., Gaucher, D., Napier, J.L., Callan, M.J., & Laurin, K. (2008). God and the
government: Testing a compensatory control mechanism for the support of external
systems. Journal of Personality and Social Psychology, 95, pp. 18-35.
Kepel, G. (2000). Jihad: Expansion et déclin de l’islamisme. Parijs : Gallimard.

64

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Koning, M. de (2008). Zoeken naar een ‘zuivere islam’. Geloofsbeleving en identiteitsvorming van jonge Marokkaans-Nederlandse moslims. Amsterdam: Uitgeverij
Bert Bakker.
Koning, M. de (2009). Moslimjongeren. De salafi-beweging en de vorming van een
morele gemeenschap. Tijdschrift voor Criminologie, 51:4, pp. 375-387.
Koopmans, R. (et al.) (2005). Contested citizenship. Immigration and Cultural Diversity in Europe. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Krueger, A.B., & J. Maleckova (2003). Education, poverty and terrorism: Is there a
causal connection? Journal of Economic Perspectives, 17, pp. 119-144.
Kruglanski, A.W., Crenshaw, M., Post, J.M. & Victoroff, J. (2008). What should this
fight be called? Metaphors of counterterrorism and their implications Psychological
Science in the Public Interest, 8, pp. 97-133.
Lapeyronnie, D. (2008). Ghetto urbain. Ségregation, violence, pauvreté en France
aujourd’hui. Parijs: Robert Laffont.
Laqueur , W. (1999). The New Terrorism. Publisher: Oxford University Press.
Leach, C.W., van Zomeren, M. van, Zebel, S., Vliek, M.L.W., Pennekamp, S.F.,
Doosje, B., Ouwerkerk, J.W. & Spears, R. (2008). Group-level self-definition and selfinvestment: A hierarchical (multicomponent) model of in-group identification. Journal
of Personality and Social Psychology, 85, pp. 144-165.
Lefort, C. (1986) Essais sur le politique. XIXe-XXe siècles, Parijs: Seuil.
Lefort, C. (1988) ‗The question of democracy‘, in: Lefort, C., Democracy and political
theory, Cambridge: Polity Press.
Levine, S. (1999). Youths in terroristic groups, gangs and cults: The allure, the animus, and the alienation. Psychiatric Annals, 29, pp. 342-349.
Lifton, R.J. (2000). Destroying the world to save it: Aum Shinrikyo and the new global
terrorism. New York: Holt.
Loza, W. (2007) The psychology of extremism and terrorism: A Middle-Eastern perspective. Agression and Violent Behavior, 12, pp. 141-155.
MacEoin, D. (2007). The hijacking of British Islam, Londen.
Makarenko, T. (2001). Transnational crime and its evolving links to terrorism and instability. Jane’s Intelligence Review, November 2001.
Makarenko, T. (2003). The ties that bind: uncovering the relationship between organized crime and terrorism. In: H. G. van de Bunt, D. Siegel & D. Zaitch (eds.), Global
Organized Crime: Trends and Developments. Den Haag Kluwer.

IVA beleidsonderzoek en advies

65

Matthews, R. (1987). ‗Decarceration and social control. Fantasies and realities‘, in:
Lowman, J., Menzies, R.J. & Palys, T.S. (eds.). Transcarceration: essays in the sociology of social control. Aldershot: Gower Publishing, pp. 338-357.
Maya, M.L., L.E. Lander & M. Ungar (2002). Economics, violence, and protest in Venezuela: A preview of the global future? In: K. Worcester, S.A. Bermanzhon & M,
Ungar (eds.), Violence and polities: globalization's paradox. New York: Routledge
Kegan Paul, pp. 184-208.
McAdam, D. McCarthy, J. & Mayer, Z. (1996). Introduction: Opportunities, Mobilizing
Structures, and Framing Processes—Toward a Synthetic, Comparative Perspective
on Social Movements. In: Idem (eds.). Comparative Perspectives on Social Movements; Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings. New
York: Cambridge University Press, pp. 1-20.
McCauley , C. (ed.) (2004b). The global war on terrorism and its linkages to ethnopolitical conflict: challenges and prospects for conflict transformation in the postmodern
world. London: Frank Cass.
McCauley, C. & Moskalenko, S. (2008). Mechanisms of political radicalization: Pathways toward terrorism. Terrorism and Political Violence, 20, pp. 415-433.
McCauley, C. (2004a). Psychological issues in understanding terrorism and the response to terrorism. In: C.E. Stout (ed.), Psychology of terrorism, condensed edition:
coping with the continuing threat. Westport: Praeger, pp. 33-65.
Meertens, R., Prins, Y. & Doosje, B. (2005). In iedereen schuilt een terrorist. Een sociaal-psychologische analyse van terroristische sektes en aanslagen. Schiedam: Uitgeverij Scriptum.
Meijer, R. (ed.) (2009). Global salafism. Islam’s new religious movement. Londen /
New York: Hurst / Columbia University Press.
Mellis, C. (2007). Amsterdam and Radicalization. The Municipal Approach.
Merari, A. (2002). Deterring fear: Government responses to terrorist attacks. Harvard
International Review 23:4.
Merari, A. 1998. The readiness to kill and die: Suicidal terrorism in the Middle East.
In: W. Reich (ed.), Origins of terrorism: Psychologies, ideologies, theologies, states of
mind. Washington, DC: Woodrow Wilson Center Press, pp. 192-207.
Miller, W.H. (1993). Humiliation and other essays on honor, social discomfort, and violence. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Ministerie van Justitie (2005). Kamerstuk 2004-2005 29754 nr. 26 Nota ‗Radicalisme
en radicalisering.

66

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Ministerie van VROM (2007). Integratienota 2007-2011. Zorg dat je erbij hoort! Den
Haag.
Ministerie van VROM (2009). Integratiebrief (17 november 2009). Den Haag.
Moghaddam, F. (2005). The staircase to terrorism. American Psychologist, 60:2, pp.
161-169.
Moors, H. & Jacobs, M. (2009). Aan de hand van de imam. Integratie en participatie
van orthodoxe moslims in Tilburg-Noord. Tilburg: IVA.
Moors, H. (2007). Extreem? Moeilijk! Extreem en radicaal gedrag van jongerengroepen in Limburg. Risico’s en reactierepertoires. Tilburg: IVA.
Moors, H. (2008). Moslimradicalisme en probleemwijken: over bestuurlijke amnesie
en het geheugen van beleid. Pleidooi voor een culturele geschiedenis van veiligheid.
In: Moors, H. & Rovers, B. Geloven in veiligheid. Tegendraadse perspectieven. Den
Haag: Boom Juridische uitgevers, pp. 13-73.
Moors, H., Balogh, L., Van Donselaar, J. & De Graaff, B. (2009). Polarisatie en radicalisering in Nederland. Verkenning van de stand van zaken in 2009. Tilburg: IVA.
Morgahi, M.A. (in druk). Emerging European Islam: the Minhajul Quran movement
among the South Asian Youth in Europe. In: Producing Islamic knowledge. Transmission and Dissemination in Western Europe. Van Bruinessen, M. & Allevi, S.
(eds.), London: Routledge.
Morrison, D.E. (1978). Some Notes toward Theory on Relative Deprivation, Social
Movements, and Social Change. In: L.E. Genevie (ed.), Collective Behavior and Social Movements. Itasca, Ill.: Peacock, pp. 202-209.
Mouffe, Ch. (2008). Over het politieke, Kampen: Klement.
Musharbash, Y. (2006). Die neue Al-Quaida. Innenansichten eines lernenden Terrornetzwerks. Keulen.
Naylor, R.T. (2002). Wages of Crime: Black Markets, Illegal Finance, and the Underworld Economy. Ithaca, New York: Cornell University Press.
NCTb (2008), Salafisme in Nederland. Den Haag.
Neumann, P.R. & Rogers, B. (2007). Recruitment and mobilisation for the islamist militant movement in Europe. Londen: Kings College.
O‘Malley, P. (2000). ‗Criminologies of catastrophy? Understanding criminal justice on
the edge of the new millennium‘, The Australian and New Zealand Journal of Criminology, 33:2, pp. 153-167.

IVA beleidsonderzoek en advies

67

Olsson, P.A. (1988). The terrorist and the terrorized: Some psychoanalytic consideration. Journal of Psychohistory, 16, pp. 47-60.
Opotow, S. (1990). Moral exclusion and injustice: An introduction. Journal of Social
Issues, 46, pp. 1-20.
Oudenhoven, J.P. van, Prins, K.S. & Buunk, A.P. (1998). Attitudes of minority and
majority members towards adaptation of immigrants. European Journal of Social
Psychology, 28, pp. 995-1013.
Padilla, A.M. (1980). Acculturation: theory, models, and some new findings. Boulder:
CO: Westview Press.
Pape , R.A. (2006). Suicide terrorism and democracy. What we‘ve learned since
9/11. Policy analysis, 582, pp. 1-18.
Patrick, S. (2006). Weak states and global threats: fact or fiction? The Washington
Quarterly, 29:2, pp. 27-53.
Pettigrew, T.F, & Tropp, L.R. (2006). A meta-analytic test of intergroup contact
theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90, pp. 751-783.
Pettigrew, T.F, & Tropp, L.R. (2008). How does intergroup contact reduce prejudice?
Meta-analytic tests of three mediators. European Journal of Social Psychology, 38,
pp. 922-934.
Phinney, J. et al. (2001). Ethnic identity, immigration, and well-being: an interactional
perspective. Journal of Social Issues, 57, pp. 493-510.
Piven, J. S. (2002). On the psychosis (religion) of terrorists. In: Psychology of terrorism, condensed edition: coping with the continuing threat. C.E. Stout (ed.), Westport:
Praeger, pp. 153-204.
Pligt, J. van der & Koomen, W. (2009). Achtergronden en determinanten van radicalisering en terrorisme. Amsterdam / Den Haag: UVA / WODC.
Post, J.M. & S.N. Gold (2002). The psychology of the terrorist: An interview with Jerrold M. Post. Journal of Trauma Practice, 1, pp. 83-100.
Post, J.M. (2004). Leaders and their followers in a dangerous world: The psychology
of political behavior. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Post, J.M. (2005). When hatred is bred in the bone: Psycho-cultural foundations of
contemporary terrorism. Political Psychology, 26, pp. 615-636.
Post, J.M., E. Sprinzak & L.M. Denny (2003). The terrorists in their own words: Interviews with thirty-five incarcerated Middle Eastern terrorists. Terrorism and Political
Violence, 15, pp. 171-184.

68

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Postmes, T. & Spears, R. (1998). Deindividuation and anti-normative behavior: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 123, pp. 238-259.
Price, C.A. (1969). The study of assimilation. In: J.A. Jackson (ed.), Migration, Cambridge, pp. 181-237.
Reich, W. (1998). Understanding terrorist behavior: The limits and opportunities of
psychological inquiry. In: W. Reich (ed.), Origins of terrorism: Psychologies, ideologies, theologies, states of mind. Washington, DC: Woodrow Wilson Center Press, pp.
261-279.
Rietbergen, P. (2007). Europa’s India. Fascinatie en cultureel imperialisme, circa
1750 – circa 2000. Nijmegen : Uitgeverij Vantilt.
RMO (2005). Eenheid, verscheidenheid en binding. Over concentratie en integratie
van minderheden in Nederland. Den Haag: SDU.
RMO (2009) Polarisatie: bedreigend en verrijkend, Amsterdam: SWP Publishers.
Robins, R.S., and J.M. Post (1997). Political paranoia: The psychopolitics of hatred.
New Haven, CT: Yale University Press.
Rogers, M.B., Loewenthal, K.M, Lewis, C.A., Amlot, R., Cinnirella, M. & Ansari, H.
(2007). The role of religious fundamentalism in terrorist violence: A social psychological analysis. International Review of Psychiatry, 19, pp. 253-262.
Roos de 2007.
Rosanvallon, P. (2006) Democracy Past and Future (S. Moyn ed.), New York: Colombia University Press.
Roy, O. (2005). Euro-islam: de jihad van binnenuit? Justitiële verkenningen, 31:2, pp.
28-46.
Ryan, Ch. & Gamson, W. (2006). The art of reframing political debates. Contexts,
5,1, pp. 13-18.
Rydell, R.J., Mackie, D.M., Maitner, A.T., Claypool, H.M., Ryan, M.J. & Smith, E.R.
(2008). Arousal, processing, and risk taking: Consequences of intergroup anger.
Personality and Social Psychology Bulletin, 34, pp. 1141-1152.
Sageman, M. (2004). Understanding terror networks. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
Said, E. (1978). Orientalism. New York.
Sampson, R.J. & Laub, J.H. (1993) Crime in the making. Pathways and turning
points through life, Cambridge Mass.: Harvard University Press.

IVA beleidsonderzoek en advies

69

Satterfield, J.M. (1998). Cognitive-affective states predict military and political aggression and risk taking: A content analysis of Churchill, Hitler, Roosevelt, and Stalin.
Journal of Conflict Resolution, 42, pp. 667-90.
Scheffer, P. (2007). Het land van aankomst. Amsterdam: De Bezige Bij.
Scheffer, P., NRC-Handelsblad, 29 januari 2000.
Schmid, A. (2004). Links Between Terrorist and Organized Crime Networks: Emerging Patterns and Trends. Milan, ISPAC.
Schmid, A. (1983). Political terrorism: A research guide to the concepts, theories, databases and literature. With a bibliography by the author and a world directory of "terrorist" organisations by A.J. Jongman. Amsterdam.
Schnabel, P. (1999) ‗Individualisering in wisselend perspectief.‘in: Schnabel, P. (ed.),
Individualisering en sociale integratie, Nijmegen: SUN.
Schuyt, C. & Voorham, C. (2000). Sociale uitsluiting, Amsterdam: SWP.
Schuyt , C. (2009). Zoek de verschillen, Socialisme & Democratie, 66,1-2: p. 3.
Schweitzer, G.E. (2002). Super Terrorism: Assassins, Mobsters and Weapons of
Mass Destruction. New York, Londen: Plenum Trade.
SCP (2004). Sociale uitsluiting in Nederland. Den Haag: SCP.
SCP (2009b). Jaarrapport integratie. Den Haag: SCP.
SCP (2009a). Goede buren kun je niet kopen. Over de woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse allochtonen in Nederland. Den Haag: SCP.
SCP (2008) Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie, Den Haag: SCP.
SCP (2008a). Overgebleven dorpsleven. Sociaal kapitaal op het hedendaagse platteland. Den Haag: SCP.
Sen, A. (2006). Identity and violence. The illusion of destiny. Londen: Penguin books.
Sherman, L.W. (1993). Defiance, Deterrence, and Irrelevance: A Theory of the Criminal Sanction. Journal of research in crime and delinquency, 30, 4, pp. 445-473.
Siesling, M. (2006). Multiculturaliteit en verdediging in strafzaken. Den Haag: BJu.
Silke, A.P. (1998). Cheshire-cat logic: The recurring theme of terrorist abnormality in
psychological research. Psychology, Crime and Law, 4, pp. 51-69.

70

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Silke, A.P. (2003). Becoming a terrorist. In: A. Silke (ed.), Terrorists, victims and society. Chichester, UK: Wiley, pp. 29-53.
Silke, A.P. (2008). Holy warriors: Exploring the psychological processes of jihadi radicalization. European Journal of Criminology, 5, pp. 99-123.
Simon, B. & Brown, R. (1987). Perceived intragroup homogeneity in minority – majority contexts. Journal of Personality and Social Psychology, 53, pp. 703-711.
Slootman, M. & Tillie, J. (2006). Processen van radicalisering: Waarom sommige
Amsterdamse moslims radicaal worden. Amsterdam: IMES.
Smelser, N.J. (1962). Theory of Collective Behavior. New York: Free Press.
Smelser, N.J. (2007). The faces of terrorism: Social and psychological dimensions.
Princeton: Princeton University Press.
Sniderman, P.M. en Hagendoorn, L. (2007). When ways of life collide. Multiculturalism and its discontents in the Netherlands. New Jersey: Princeton University Press.
Sparks, R. (2001). ‗Degrees of estrangement. The cultural theory of risk and comparative penology‘, in: Theoretical Criminology, 5:2, pp. 159-176.
Sprinzak, E. (1991). The process of delegitimation. Towards a linkage theory of political terrorism. Terrorism and political violence, 3:1, pp. 50-68.
Stenstrom, D. M, Lickel, B., Denson, T. F, & Miller, N. (2008). The roles of ingroup
identification and outgroup entitativity in intergroup retribution. Personality and Social
Psychology Bulletin, 34, pp. 1570-1582.
Stern, J. (1999). The ultimate terrorists. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Stern, J. (2003). Terror in the name of god: Why religious militants kill. New York:
Harper Collins Publishers.
Taft, R. 1986. The psychological study of the adjustment and adaption of immigrants
to Australia. In: N.T. Feather (ed.), Survey of Australian psychology: trends for research, Sydney: George Allen & Unwin, pp. 149-152.
Tangney, J.P., Stuewig, J. & Mashek, D.J. (2007). Moral emotions and moral behavior. Annual Review of Psychology, 58, pp. 345-372.
Taylor, M. & E. Quayle (1994). Terrorist lives. London: Brassey's.
Taylor, M. & H. Ryan (1988). Fanaticism, political suicide and terrorism. Terrorism,
11, pp. 91-111.

IVA beleidsonderzoek en advies

71

Taylor, M. & Horgan, J. (2006). A conceptual framework for addressing psychological
process in the development of the terrorist. Terrorism and Political Violence, 18, pp.
585-601.
Thackrah, J.R. (2004). Dictionary of terrorism. London, New York: Routledge, Taylor
& Francis Group.
Tillie, J.N. (2009). Gedeeld land. Het multiculturele ongemak van Nederland, Amsterdam: Meulenhoff.
Tilly, Ch. (1978). From Mobilization to Revolution. Reading, MA: Addision-Wesley.
Tonry, M. (2004). Thinking about crime. Sense and sensibility in American penal culture. Oxford: Oxford University Press.
TTSRL (Transnational Terrorism, Security and the Rule of Law) (Policy Brief. nov.
2008). Common EU definition of terrorism will work only if adopted by all.
Twenge, J.M., Baumeister, R.F., Tice, D.M. & Stucke, T.S. (2001). If you can‘t join
them, beat them: Effects of social exclusion on aggressive behavior. Journal of personality & social psychology, 81, pp. 1058-1069.
Veldhuis, T. & Bakker, E. (2007). Causale factoren van radicalisering en hun onderlinge samenhang. Vrede & Veiligheid, 36, 4, pp. 447-470.
Veldhuis,T. & Bakker, E. (2007). Muslims in the Netherlands: tensions and violent
conflict. MICROCON Policy Working Paper 6, Brighton: MICROCON.
Verheij, T., Hillenaar, W., Douglas, S. & Waardt, M. van de (2009). Inventarisatie
werkvormen voor het uitdragen van kernwaarden op lokaal niveau. Utrecht: Berenschot.

Verkuyten,M. (1999). Etnische identiteit: theoretische en empirische benaderingen. Amsterdam: Het Spinhuis.
Verkuyten, M. (2006). Multicultural recognition and ethnic minority rights: A social
identity perspective. European Review of Social Psychology, 17, pp. 148-184.
Victoroff, J. & Kruglanski, W. (eds.). (2009). Psychology of terrorism. Classic and
contemporary insights. New York: Psychology press.
Victoroff, J. (2005). The mind of the terrorist. A review and critique of psychological
approaches. Journal of Conflict studies, 49:1, pp. 3-42.
Vliet, R. van der (2005). Krijgen allochtonen minder betaald? Loonverschillen tussen
e
allochtone en autochtone werknemers Sociaal-economische trends, CBS,1 kwartaal, pp. 39-48.

72

Voedingsbodem voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland

Vogel, J. (2005) Nabije vreemden. Een eeuw wonen en samenleven, Den Haag: Sdu
uitgevers.
Volkan, V.D. (1997). Bloodlines: From ethnic pride to ethnic terrorism. New York: Farrar, Straus, & Giroux.
Völker, B., Flap, H. & Lindenberg, S. (2007). When are neighbourhoods communities? Community in Dutch neighbourhoods. European Sociological Review, 23, 1, pp.
99-114.
Wagenaar, W. & Donselaar, J. van (2008). Racistisch en extreemrechts geweld in
2007. In: Donselaar, J. van & Rodrigues, P.R. (eds.). Monitor racisme & extremisme.
Achtste rapportage. Amsterdam: Anne Frank Stichting / AUP, pp. 17-42.
Ward, C. (2001). The A, B, Cs of acculturation. In: D. Matsumoto (ed.), Handbook of
culture and psychology, New York: Oxford University Press, pp. 411-445.
Weijters, G. & Scheepers, P. (2003). Verschillen in sociale integratie tussen etnische
groepen: beschrijving en verklaring. Mens & Maatschappij, 78, 144-157.
Wijk, A.Ph. van, Bervoets, E. & Boers, R. (2007). Trots op Nederland. Achtergronden, kenmerken en aanpak van het Lonsdaleverschijnsel. Den Haag: Elsevier Overheid.
Wike, R., Menasce Horowitz, J. (2009) Americans and Western Europeans Agree on
Afghanistan-Pakistan Extremist Threat. Consensus Despite Divisions on Afghan
War. Pew Global Attitudes Project.
Wiktorowicz, Q. (2001). The Management of Islamic Activism: Salafis, the Muslim
Brotherhood, and State Power in Jordan. Albany: State University of New York
Press.
Wiktorowicz, Q. (2005). Radical Islam Rising: Muslim Extremism in the West. New
York: Roman & Littlefield publishers.
Wiktorowicz, Q. (2006). Anatomy of the salafi movement. Studies in conflict and terrorism. 29, 3, pp. 209-239.
Wiktorowicz, Q. (ed.) (2004). Islamic Activism: A Social Movement Theory Approach.
Bloomington: Indiana University Press.
Williams, Ph. & Godson, R. (2002). Anticipating organized and transnational crime.
Crime, Law and Social Change, 37, 4, pp. 311-355.
Williams, Ph. & Savona, E.U. (1995). The United Nations and Transnational Organized Crime. Transnational Organized Crime, 1, pp. 1-22.

IVA beleidsonderzoek en advies

73

WRR 2007. Identificatie met Nederland. Amsterdam: AUP.

Website Mondiaal Nieuws
Website Nedsom.org
Website vluchteling.org
Website Trouw
http://www.stichtingarabesk.nl/resources/ArabeskSite_3411/RAPPORT_ISLAMITISC
H_ERFGOED.doc
Website Stichting buitenlandse partner
Website desifusion.nl
Website desifusion.hyves.nl
Website myspace.com/friendsofdesifusion
Website Mashriq.nl
Website Azady.nl
Website Nederlands Dagblad.nl
Website wereldjournalisten.nl
Website thekurds.net
Website Fedkom.
Website nrc.nl
Website radiovisie.be
Website museum-maluku.nl
http://www.un-somalia.org/

ISBN: 978-90-78886-57-0

www.iva.nl