Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) maakt analyses van mobiliteit die
doorwerken in het beleid. Als zelfstandig instituut binnen het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) maakt het KiM strategische verkenningen en
beleidsanalyses.
De inhoud van de publicaties van het KiM behoeft niet het standpunt van de minister
en de staatssecretaris van IenW weer te geven.

2

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

Inhoud

Inhoud 3
1

Inleiding 4

2

Bevindingen 5
Referenties 7
Colofon 8

3

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel
In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) hebben
ProRail en NS een internationale benchmark uitgevoerd, zoals respectievelijk de
beheer- en de vervoerconcessie voorschrijft dit iedere drie jaar te doen. De
nieuwste benchmark vergelijkt een breed scala aan indicatoren en karakteristieken
van het spoorsysteem voor de periode 2017-2021. De directie Openbaar Vervoer en
Spoor (OVS) van het Ministerie van IenW heeft het Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (KiM) weer gevraagd een oordeel over de benchmarkrapportage
van ProRail en NS te geven. Eerder beoordeelde het KiM de benchmark 2011-2015
(KiM, 2017) en de benchmark 2015-2018 (KiM, 2020). Deze beoordeling van de
benchmark 2017-2021 richt zich op twee aandachtspunten:
1.
2.

Nagaan of de benchmark op een verantwoorde manier is uitgevoerd;
Inzicht geven in de bruikbaarheid van de resultaten voor het trekken van
lessen en voor verdere beleidsvorming.

Het KiM geeft een beoordeling op hoofdlijnen van de aangereikte benchmark.
Daarbij concentreren wij ons op het hoofdrapport.
1.2

Proces
De beoordeling doorliep het volgende proces:
1.

2.
3.

4.

Voortraject: Het KiM ontving op 17 augustus concepten van NS en ProRail .
Het KiM gaf op 28 augustus feedback aan de opstellers NS en ProRail in de vorm
van vraagpunten. Het KiM concentreerde zich daarbij op het hoofdrapport. NS
en ProRail hebben op deze vraagpunten gereageerd in een bijeenkomst op 30
augustus.
NS en ProRail stelden een nader concept op en reikten dat op 29 september
aan.
KiM stelde een concept beoordeling op basis van het nader concept van het
hoofdrapport van de benchmark en reikte dit op 20 oktober aan OVenS aan.
Deze organiseerde op 23 oktober een bijeenkomst waarin de opstellers in de
gelegenheid zijn gesteld om met KiM te spreken over de concept beoordeling.
De opstellers hebben op 3 november hun definitieve benchmark opgeleverd en
hierin een groot deel van de punten van de conceptbeoordeling geadresseerd.
KiM heeft op 17 november deze definitieve beoordeling opgesteld aan de
hand van de bijgestelde hoofdrapportage.

4

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

2

Bevindingen

Het KiM is verheugd dat er weer een internationale benchmark is waarin een
rijke set aan informatie over het presteren van NS en ProRail over de tijd en in
vergelijking met internationale benchmarkpartners wordt aangereikt. Het is
belangrijk dat dit gebeurt om perspectief te houden op het presteren van NS en
ProRail. De benchmark brengt relevante informatie samen om de prestaties van
het Nederlandse spoorsysteem zo goed als redelijkerwijs mogelijk is, te kunnen
vergelijken met vijf partners voor de treinvervoerders (NMBS, DSB, Greater Anglia,
West Midland Trains, SBB) en zes spoorbeheerders (Trafikverket, Banedenmark,
SNCF Réseau, Deutsche Bahn, SBB Infra, Infrabel). In totaal gaat het om informatie
uit zeven Europese landen (Nederland, België, Duitsland, Zweden, Denemarken,
Frankrijk, Groot-Brittannië, Zwitserland).
COVID-19 is de dominante ontwikkeling in de beschouwde periode met veel invloed
op de prestaties. Het is daarom heel goed dat het hoofdrapport van de benchmark
begint met het uitlichten van de impact van COVID-19. De verschillende
diagrammen laten zien dat er veel is gebeurd in die periode en dat er in
verschillende landen anders is gereageerd, met andere gevolgen. Het is daarmee
een periode waaruit veel te leren valt over de eigen prestatie in relatie tot die van
andere landen. Deze benchmark biedt een eerste duiding van de verschillende
effecten van COVID-19 en hoe deze samenhangen met de verschillen in
eigenschappen van de systemen in verschillende landen en de verschillen in
beleidsomgeving waar de treinsystemen mee te maken hadden. Zo komt naar voren
dat de keuze om in Nederland de treinen tijdens de COVID-19 lockdowns in te
korten om zo rekening te houden met de vraaguitval, verschilt van de aanpak in
andere landen. Tegelijk is sprake van een trager herstel van reizigersaantallen in
Nederland. Er rijst dan de vraag of het één met het ander te maken heeft. We
vinden dat deze vraag duidelijker naar voren had kunnen worden gebracht en dat
hierover nog meer te leren valt.
We verwelkomen ook de aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering op
het treinsysteem en begrijpen dat het lastig is om hiervoor vergelijkende
statistieken op te voeren. Wel is het aanbevelenswaardig om voor de klimaatimpact
op het treinsysteem te gaan werken aan internationaal vergelijkende statistieken. In
de gesprekken naar aanleiding van deze benchmark kwam naar voren dat ProRail en
NS een internationale vergelijkend onderzoek naar seizoensmaatregelen hebben
laten uitvoeren door de TU Delft, maar dat dit onderzoek vertrouwelijk is. Wel is een
aantal inzichten uit dit onderzoek in de internationale benchmark van NS en ProRail
opgenomen. Het KiM vindt het belangrijk dat de effecten van klimaatverandering op
de prestaties en kosten van het treinsysteem onderzocht worden.
Het hoofdrapport meldt dat NS de hoogste reizigerstevredenheid kent van alle
benchmarkpartners en dat deze bovendien gestaag stijgt. In het achtergrondrapport
wordt dit resultaat genuanceerd omdat de metingen in 2021 gedurende een heel
korte periode hebben plaatsgevonden. Ook wordt aangegeven dat het aantal
klachten van reizigers hoog is in vergelijking met de meeste
benchmarkpartners.
Vervolgens staat het hoofdrapport stil bij het voor reizigers relevante onderwerp
uitval van treinen en laat zien dat NS hier gemiddeld scoort ten opzichte van de
benchmarkpartners. De achtergrondrapportage bevat meer informatie. De
gepresenteerde uitkomsten betreffen alleen de uitval ten opzichte van de
aangekondigde dienstregeling 24 uur van tevoren. We denken dat het nuttig is om

5

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

daarnaast ook een indicator op te nemen over planmatige uitval. Het zoveel
mogelijk terugdringen van de hinder door werkzaamheden is voor de reiziger een
relevante prestatie van de spoorbeheerder, óók bij tevoren geplande en
aangekondigde werkzaamheden. In de PRIME benchmark is hier aandacht voor
maar de vulling door peers is onvoldoende om een relevante internationale
vergelijking te maken. We bevelen aan om hier in toekomstige benchmarks meer
informatie over op te nemen.
Het vertragingsduur per storing is hoog bij ProRail. De reden die hiervoor wordt
genoemd is de hoge benutting van het spoor. Tegelijkertijd laat SBB bij eenzelfde
benutting een veel lagere vertragingsduur zien. Voor een volgende benchmark
bevelen we aan om hier meer duiding aan te geven.
De vergelijkingspartners van NS stelden als voorwaarde voor medewerking aan de
benchmark dat bedrijfsvertrouwelijke informatie niet herleidbaar is naar individuele
partners. Daarom is, bij het onderling vergelijken van de prestaties van
vervoerders, veelvuldig gebruik gemaakt van grafieken met lastig
interpreteerbare geïndexeerde gegevens. Dit maakt het lastig om de absolute
prestatie-ontwikkelingen op waarde te schatten en vraagt veel van de lezer.
Tegelijkertijd begrijpt het KiM de noodzaak hiervan. Voor ProRail speelt dit veel
minder omdat het PRIME Benchmarking report 2021 de basis is voor de ProRail
benchmark. Dit heeft als voordeel dat de benchmarkpartners niet geanonimiseerd
hoeven te worden.
Voor het overige komt in de door NS en ProRail uitgelichte bevindingen in de
gecombineerde hoofdrapportage naar voren dat het Nederlandse spoorsysteem op
tal van punten tot de koplopers behoort. Op een aantal punten zoals punctualiteit,
opheffing van treinen en vertragingsminuten per storing scoren sommige
benchmarkpartners echter beter. Bovendien maken benchmarkpartners soms
andere keuzes, zoals bijvoorbeeld bij de reactie op COVID-19, maar bijvoorbeeld
ook ten aanzien van beleid over het laten vervallen van treinen of het overslaan
van stations. Dit biedt kansen om te leren. De hoofdrapportage geeft bijvoorbeeld
aan dat een vervolgonderzoek kan aantonen wat het effect is voor de reizigers en de
stabiliteit van het systeem als de benadering van deze buitenlandse vervoerders om
bij vertragingen stations over te slaan ook wordt toegepast in de Nederlandse
context. Zo ziet het KiM dat er meer dan in de vorige benchmark aandacht is voor
duiding en leerpunten. We denken ook dat hier nog een verdere verbetering
mogelijk is en adviseren om standaard aandacht te hebben voor duiding (waarom
zien we wat we zien?), leerpunten en onderzoeksvragen.
Het hoofdrapport besluit met een overzicht van achtergrondrapportages waarin per
onderwerp in de hoofdrapportage achtergrondinformatie kan worden gevonden.
Het KiM vindt dit een mooie service aan de lezer. Nog mooier zou het zijn als
gewerkt zou kunnen worden met doorgelinkte (klikbare) inhoud en dat die
klikbare inhoudelijke links niet alleen aan het einde van het hoofdrapport staan
maar door het hele hoofdrapport heen op de punten waar het relevant is, naast het
overzicht aan het einde. Dit is iets dat in een volgende benchmark kan worden
opgepakt.

6

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

Referenties

NS (2023), International Benchmark 2017-2021, concept 17 augustus
(vertrouwelijk), 2023, Utrecht: NS
NS (2023), International Benchmark 2017-2021, concept 29 september
(vertrouwelijk), 2023, Utrecht: NS
NS (2023), International Benchmark 2017-2021, definitief, 2023, Utrecht: NS
PRIME, 2021 Benchmarking report.
ProRail (2023), Internationale Benchmark – Toelichting bij PRIME benchmarking
report, concept 14 augustus 2023 (vertrouwelijk), Utrecht: ProRail
ProRail (2023), Internationale Benchmark – Toelichting bij PRIME benchmarking
report, concept 29 september 2023 (vertrouwelijk), Utrecht: ProRail
ProRail (2023), Internationale Benchmark – Toelichting bij PRIME benchmarking
report, definitief, Utrecht: ProRail
ProRail en NS (2023), Hoofdrapportage International Benchmark 2019, concept 17
augustus 2023 (vertrouwelijk), Utrecht: ProRail/NS
ProRail en NS (2023), Hoofdrapportage International Benchmark 2019, concept 29
september 2023 (vertrouwelijk), Utrecht: ProRail/NS
ProRail en NS (2023), Hoofdrapportage International Benchmark 2019, definitief,
Utrecht: ProRail/NS

7

Beoordeling internationale benchmark spoor 2017 - 2021

Colofon

Dit is een uitgave van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM),
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

12 december 2023

Auteurs:
Bescherming persoonlijke levenssfeer

Projectnummer: ER2305

Vormgeving en opmaak: IenW

Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM)
Bezuidenhoutseweg 20
2594 AV Den Haag

Postbus 20901
2500 EX Den Haag

Telefoon

: 070 456 1965

Website

: www.kimnet.nl

E-mail

: info@kimnet.nl

Publicaties van het KiM zijn als PDF te downloaden van onze website www.kimnet.nl
of aan te vragen bij het KiM (via info@kimnet.nl). U kunt natuurlijk ook altijd
contact opnemen met één van onze medewerkers.
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van
bronvermelding: Bescherming persoonlijke levenssfeer
Beoordeling internationale
benchmark spoor 2017 - 2021. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM).

8