Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 973

Toekomst veehouderij

Nr. 233

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 10 januari 2020
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen voorgelegd aan de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit over het rapport van de Algemene Rekenkamer van
20 juni 2019 inzake «Aanpak mestvervuiling veehouderij; Vervolgonderzoek duurzaamheid veehouderij 2019» (Kamerstuk 28 973, nr. 215).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 9 januari 2020.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
De griffier van de commissie,
Haveman-Schüssel

kst-28973-233
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

1

1
Gaat u een gesprek met de hele mestketen voeren om het systeem te
vereenvoudigen en minder fraudegevoelig te maken?
Antwoord
Ja, dat gesprek wordt reeds gevoerd. Op 19 juli jl. (Kamerstuk 33 037, nr.
360) heb ik uw Kamer geïnformeerd over de stand van zaken van de
herbezinning op het mestbeleid en de voortgang van de externe dialoog
hierover. Als uitkomst van dit herbezinningstraject streef ik onder andere
naar een vereenvoudigd en minder fraudegevoelige systematiek.
Ondertussen werk ik conform de versterkte handhavingsstrategie mest
aan verbetering van de naleving en het tegengaan van fraude met mest.
Daarover voer ik periodiek bestuurlijk overleg met de (sector)organisaties
(LTO, CUMELA, TLN, POV en Rabobank). Ik heb uw Kamer met mijn brief
van 28 juni 2019 (Kamerstuk 33 037, nr. 358) geïnformeerd over de
voortgang.
2
Kunt u aangeven wat de stand van zaken is van de versterking van de
fraudeaanpak mestbeleid?
Antwoord
Met mijn brief van 28 juni 2019 (Kamerstuk 33 037, nr. 358) heb ik uw
Kamer geïnformeerd over de voortgang van het mestbeleid waaronder de
uitvoering van de versterkte handhavingsstrategie mest. Ik zal binnenkort
een update van de voortgangsrapportage naar de Europese Commissie te
sturen en zal uw Kamer deze voortgangsrapportage ook doen toekomen.
3
Kunt u een actueel overzicht geven van alle maatregelen die de afgelopen
5 jaren genomen zijn om de ammoniakuitstoot te reduceren?
Antwoord
Ten aanzien van huisvesting is per 1 juli 2015 het Besluit emissiearme
huisvesting (Behv) in werking getreden. Dit besluit heeft tot doel de
emissie van ammoniak en fijnstof uit dierenverblijven zoveel mogelijk te
beperken. Het merendeel van de maximale emissiewaarden voor
ammoniak is aangescherpt in het Behv. Dit vloeit ook voort uit de afspraak
in de Overeenkomst generieke maatregelen in het kader van het PAS die
in 2014 met partijen uit de sector is gesloten.
Ten aanzien van bemesting is onder de Meststoffenwet, in de Uitvoeringsregeling meststoffenwet, per 1 mei 2014 geregeld dat in het kader van de
derogatie op graasdierbedrijven in het centraal en zuidelijk zandgebied
(inclusief de lössregio), de (maximale) norm voor de hoeveelheid dierlijke
mest is verlaagd van 250 kg naar 230 kg stikstof per hectare. Dit heeft een
vermindering van de ammoniakemissie met zich mee gebracht.
Ook zijn in de Uitvoeringsregeling meststoffenwet per 1 januari 2015 voor
de zuidelijke zand- en lössregio de stikstofgebruiksnormen van een groot
aantal akkerbouwgewassen (zoals maïs, aardappelen en bieten) en van
vollegrondsgroenten met (afgerond) 20% verlaagd. Daarmee is de emissie
van ammoniak (en totaal stikstof) uit het gebruik van meststoffen omlaag
gegaan.
Verder is het Besluit gebruik meststoffen gewijzigd waarbij de normen
voor aanwending van dierlijke mest zijn aangescherpt. Op 1 januari 2019
is in werking getreden dat alle aanwendsystemen van drijfmest tot de
grond gesloten moeten zijn. Dit geldt voor zowel bouwland als grasland.
Ook is op 1 januari 2019 het zogenoemde sleepvoetverbod inwerking
getreden, waarmee het verboden is op grasland gelegen op klei- en
zandgronden de sleepvoetbemester te gebruiken zonder de drijfmest te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

2

verdunnen met water. Verdunde drijfmest mag worden gebruikt mits er
minstens één deel water op twee delen drijfmest wordt toegepast. Dit
vloeit ook voort uit de afspraak in de Overeenkomst generieke maatregelen in het kader van het PAS die in 2014 met partijen uit de sector is
gesloten.
Wat betreft sectormaatregelen is in de Overeenkomst generieke maatregelen in het kader van het PAS die met partijen uit de sector uit 2014 is
gesloten, afgesproken dat veehouders vrijwillig voer- en managementmaatregelen treffen. De sectororganisaties spannen zich hiervoor in. In
het kader van het klimaatakkoord zijn er ook maatregelen op het gebied
van «Dier en Voeding» waarbij integraal emissiereductie van methaan en
ammoniak uit de landbouw wordt nagestreefd. Verder is weidegang
gestimuleerd. Daarmee neemt de ammoniakemissie op bedrijfsniveau af
door een lagere stalemissie en minder emissie door een lagere
hoeveelheid uit te rijden drijfmest, want een groter deel van de mest
brengen de dieren zelf in de wei (met een lagere emissie). Er is
afgesproken dat LTO Nederland, NZO en NMV zich zullen inspannen om
ervoor te zorgen dat de certificering door Stichting Weidegang van
ondernemers die ten minste 120 dagen, 6 uur per dag beweiden, wordt
voortgezet en dat certificering tot stand komt voor verschillende niveaus
van beweiding waarmee ten minste 10% extra emissiereductie wordt
bereikt. Deze afspraken zijn gerealiseerd. De Duurzame Zuivelketen
(gezamenlijk initiatief LTO Melkveehouderij en Nederlandse Zuivel
Organisatie) heeft in 2012 het Convenant Weidegang opgesteld om
weidegang te behouden. De ondertekenaars van dit convenant willen
koeien zoveel mogelijk weidegang bieden en ten minste het aandeel
weidegang van 2012 handhaven, te weten 81,2%. In 2015 is de ingezette
daling omgebogen; in 2018 is de doelstelling behaald en is zelfs 82%
weidegang gerealiseerd. Stimulering van weidegang gebeurt ook via
andere initiatieven: zuivelondernemingen keren een weidepremie uit voor
weidende melkveehouders, het wervings- en begeleidingstraject «Nieuwe
Weiders» in samenwerking met Stichting Weidegang, het project Amazing
Grazing dat zich richt op nieuwe wetenschappelijke kennis en oplossingen
in de praktijk en in het onderwijs is er aandacht voor weidegang dankzij
de benoeming van de lector Weidegang.
Verder zijn in het kader van de verduurzaming van de veehouderij
afspraken gemaakt met de verschillende veehouderijsectoren over de
integrale aanpak van emissies. Zo is met de varkenssector het doel
afgesproken dat de ammoniak uit stallen met 85% wordt gereduceerd.
Om tot verlaging van de TAN-excretie (de hoeveelheid ammoniakaal
stikstof) te komen staat de veehouder een pakket maatregelen ter
beschikking dat in combinatie kan worden toegepast. Met de module
Bedrijfsspecifieke Emissie Ammoniak (BEA) van de Kringloopwijzer is een
methodiek ontwikkeld waarmee voor een melkveebedrijf de gerealiseerde
TAN-excretie kan worden vastgesteld.
Er zijn diverse maatregelen ingevoerd die gevolgen hebben voor de
omvang van de veehouderij en een ammoniakreductie tot gevolg hebben,
zoals de invoering van het fosfaatrechtenstelsel per 1 januari 2018 en de
saneringsregeling voor de varkenshouderij die momenteel in uitvoering
is.
In de Kamerbrief van 13 november jl. over een maatregelenpakket voor de
stikstofproblematiek zijn maatregelen aangekondigd om de ammoniakuitstoot brongericht aan te pakken door aanpassing van de samenstelling
van veevoer (Kamerstuk 35 334, nr. 1). De in deze brief aangekondigde
Spoedwet aanpak stikstof (Kamerstuk 35 347) is donderdag 5 december jl.
is aangenomen door de Tweede Kamer en 17 december jl. door de Eerste
Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

3

4
Wat is uw reactie op de conclusie van de Algemene Rekenkamer (ARK) dat
er in beleid en berekeningen te weinig rekening gehouden wordt met
tegenvallende omstandigheden in de praktijk?
Antwoord
Bij berekeningen is het niet mogelijk om de later in praktijk tegenvallende,
maar onvoorziene omstandigheden mee te nemen. Wel wordt vaak op
tegenvallende omstandigheden die zijn voorzien, geanticipeerd door
verschillende scenario’s te berekenen. Beleidsmatig worden op basis van
de voorliggende scenario’s keuzes gemaakt. De praktijk kan desondanks
uitwijzen dat die keuze onterecht was.
Het ammoniakbeleid is gericht op de realisatie van emissie- en depositiedoelstellingen. Om deze doelstellingen te kunnen realiseren wordt veel
gevraagd van de veehouderijsectoren. Ik zet in op het regelmatig
monitoren van de voortgang van de realisatie van de doelstellingen. Als
de realisatie achterblijft bij de verwachtingen kan het beleid vervolgens
gerichte maatregelen nemen.
5
Kunt u aangeven welke concrete stappen u gaat zetten nu blijkt dat er
binnen de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) weinig tot
geen opvolging wordt gegeven aan meldingen van (mest)fraude? Hoe
gaat u borgen dat iedere melding serieus genomen wordt, opvolging
krijgt en er data beschikbaar komt?
Antwoord
Ik verwijs naar de beantwoording van vragen van de leden Lodders en
Laan-Geselschap (beiden VVD) die ik op 8 juli jl. naar uw Kamer heb
gestuurd (Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3379). Hieruit blijkt dat
meldingen over fraude met mest nodig zijn. Meldingen die via de
geëigende kanalen binnenkomen worden geregistreerd, beoordeeld en
waar nodig gedeeld met andere instanties. Binnen Gebiedsgericht
handhaven en bij bepaalde risicogericht geselecteerde ondernemingen
werkt de NVWA al nauw samen met andere toezichtpartners om zo de
slagkracht en de effectiviteit van de controles te vergroten.
6
Kunt u toelichten hoe de handhavingsprotocollen van de NVWA en de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) eruit zien bij de
handhaving van de Meststoffenwet?
Antwoord
De NVWA en RVO.nl hebben de uitvoering van de versterkte handhavingsstrategie mest en hun wettelijk verplichte toezichtactiviteiten opgenomen
in een gezamenlijk handhavingsplan 2019 en bereiden nu gezamenlijk een
handhavingsplan 2020 voor. De meeste activiteiten zijn risicogericht voor
een effectieve en efficiënte aanpak. In de versterkte handhavingsstrategie
mest worden de ketenschakels intermediairs en co-vergisters geduid als
belangrijke risicofactoren en zijn vier criteria aangegeven aan de hand
waarvan drie gebieden zijn geselecteerd met een verhoogd risico van
niet-naleving van de regelgeving. Op grond van deze uitgangspunten zijn
er binnen de NVWA en RVO.nl op operationeel niveau nadere instructies
en protocollen uitgewerkt. Uiteraard spelen de NVWA en RVO.nl voortdurend in op signalen over mogelijke fraudepraktijken.
7
Wat zijn de redenen dat er sinds de aanbeveling van de ARK om de
meetproblematiek rond ammoniakuitstoot te beheersen nog geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

4

wezenlijke stappen zijn gezet en de ARK na 10 jaar wederom constateert
dat de discussie hierover nog steeds loopt?
Antwoord
Er zijn de afgelopen jaren wel degelijk stappen gezet om deze discussie
verder te brengen. Voor dat doel hebben mijn ambtsvoorgangers sinds
het laatste advies van de ARK twee internationale reviews uit laten voeren
naar de wetenschappelijke onderbouwing van de emissieberekeningen,
verspreidingsmodellen en depositieberekeningen. In beide gevallen werd
de onderbouwing als voldoende beschouwd. Daarnaast leidden de
reviews tot aanbevelingen. Deze aanbevelingen zijn grotendeels overgenomen.
Omdat de reviews geen einde brachten aan de discussie heb ik
vervolgens het Rathenau Instituut gevraagd de mogelijkheden te
onderzoeken van een dialoog over de wetenschappelijke onderbouwing
van het ammoniakbeleid. Zoals in het rapport van de ARK ook staat,
luidde de conclusie van het Rathenau Instituut: «De ammoniakcontroverse
is breder dan de wetenschappelijke discussie. Waarden en belangen als
het economisch verdienmodel van veehouders, ideeën over wat «goed
boeren» inhoudt en het belang van natuurbehoud spelen voortdurend
mee op de achtergrond en voeden de controverse. Een uitweg uit de
controverse is alleen mogelijk als de bredere context in de discussie wordt
meegenomen.»
Dit sluit aan bij de benadering die ik kies vanuit mijn visie op Landbouw,
Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden. Ook daar zoek ik de relatie
tussen toewerken naar kringlooplandbouw en het verdienmodel van de
boer. In diverse trajecten, zoals de herbezinning op het mestbeleid, zoek ik
nadrukkelijk de dialoog met betrokkenen op om mede op basis daarvan
beleid te vormen.
8
Welke ruimte ziet u voor ondernemers om brongerichte maatregelen in de
praktijk te toetsten op effectiviteit?
Antwoord
Het blijkt helaas nog steeds niet mogelijk om in het ammoniakbeleid
absolute doelvoorschriften te stellen voor de toelaatbare ammoniakemissie op bedrijfsniveau. Het meten van de ammoniakemissie op
bedrijfsniveau gaat voor een individuele boer momenteel gepaard met
buitengewoon disproportionele kosten. Daarnaast zijn bedrijfseigen
emissies moeilijk vast te stellen. Enerzijds is dat vanwege de relatief
beperkte ruimte rond een bedrijf waarin dan moet worden gemeten en
anderzijds vanwege de relatief grote invloed vanuit de omgeving – zoals
naastgelegen bedrijven waar ook ammoniakemissies plaatsvinden – op de
beperkte ruimte rond het individuele bedrijf.
Wel is het mogelijk om voor bepaalde bronnen specifieke maatregelen te
nemen, bijvoorbeeld voermaatregelen. Door eisen te stellen aan het
maximumgehalte aan eiwitten in het voer, kan de ammoniakemissie
worden verminderd.
In het kader van het Hoofdlijnenakkoord Sanering en Verduurzaming
Varkenshouderij, het klimaat- en stikstofbeleid en de verduurzaming van
de veehouderij wil ik de innovatie van brongerichte, integraal duurzame
stallen stimuleren. Hiervoor zal ik begin 2020 een subsidieregeling
openstellen. De subsidieregeling bestaat enerzijds uit een innovatiemodule voor nog niet bewezen technieken en anderzijds uit een investeringsmodule voor bewezen technieken die elk tweemaal per jaar worden
opengesteld. In de innovatiemodule wordt geld beschikbaar gesteld voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

5

het meten van de emissie-effecten van innovatieve investeringen of
managementmaatregelen.
9
Wat zijn binnen de agrarische sector, die verantwoordelijk is voor 42
procent van de stikstofneerslag, de percentages uitgesplitst naar de
verschillende sub-sectoren in de veehouderij?
Antwoord
De verdeling tot 2017 is in onderstaand figuur weergegeven. Begin 2020
worden de emissiecijfers over 2018 bekend.

Bron: Niet alles kan, eerste rapportage adviescollege stikstofproblematiek, 25 september 2019.

10
Kunnen de Natura 2000-gebieden aangegeven worden in de kaart in
figuur 2 van het rapport van de ARK? Kan met een andere kleur (bijvoorbeeld groen) aangegeven worden welke van deze natuurgebieden niet
kampen met een stikstofoverschot?
Antwoord
Onderstaande kaart geeft inzicht in de mate van stikstofoverschrijding in
Natura 2000-gebieden (WUR memo inzichten stikstof, 9-10-2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

6

11
Wat zijn de andere belangrijke redenen, naast de toename van het aantal
dieren waardoor de stijging van uitstoot volgens de ARK mede komt, voor
deze stijging? Welk percentages van de toename worden hierdoor
verklaard?
Antwoord
Daar het rapport handelt over de ontwikkeling van emissies uit de
veehouderij is in dit antwoord uitsluitend de veehouderij betrokken.
Andere redenen voor de stijging van de ammoniakuitstoot tot 2017 zijn de
toename van de melkproductie per koe, een hoger stikstofgehalte in het
gras, minder snijmais in het rantsoen, toename in kunstmestgebruik en
minder weidegang (in de periode 2015–2017 vergeleken met 2012–2014).1
Van de verschillende onderdelen zijn geen percentages genoemd. Wel is
het effect van enkele onderdelen weergegeven voor de periode 2015–2017
vergeleken met 2012–2014 als alle andere onderdelen hetzelfde blijven:
– 4,2 miljoen kg toename door het effect van alle aanpassingen in
rantsoenen, inclusief stikstofgehalte in kracht- en ruwvoer, en
veranderingen in dierkengetallen zoals melkproductie en lichaamsgewicht per koe. Hiervan wordt 0,4 miljoen kg veroorzaakt door het
hogere lichaamsgewicht per koe in de berekening van 2017. De sterke
toename van de melkproductie per koe en het lagere aandeel van
snijmaïs in het rantsoen zijn belangrijke factoren die hebben geleid tot
een toename van de ammoniakemissie. Door een lager aandeel van
1

Tussentijdse analyse effecten PAS-maatregelen, 31 januari 2019: https://www.wur.nl/
upload_mm/1/1/3/e2b7a908–60ee-4f71–8e1a-765ce9d34812_1910363_CDM-advies.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

7

–

–

het stikstofarme (of eiwitarme) snijmaïs neemt het aandeel van het
stikstofrijke (eiwitrijkere) gras in het rantsoen toe. Daardoor wordt het
moeilijker de eiwitbehoefte van de koe en het eiwitaanbod in het
rantsoen goed op elkaar af te stemmen.
In de periode 2015–2017 is meer kunstmest gebruikt dan in de periode
daarvoor. Dit kunstmestgebruik heeft geleid tot een ammoniakemissie
van 0,8 miljoen.
Minder weidegang door een verschuiving van onbeperkte en beperkte
weidegang naar beperkte weidegang en permanent opstallen heeft
geleid tot toename van de ammoniakemissie met 1,1 miljoen kg. De
ammoniakemissie uit weidemest is veel lager dan die uit drijfmest
toegediend met zodenbemester of andere toedieningstechnieken.
Minder weidegang leidt er toe dat er meer mest wordt verzameld als
drijfmest, waardoor zowel de emissies uit stallen en mestopslagen en
bij mesttoediening toenemen. Recentelijk is de hoeveelheid weidegang
weer toegenomen, zie het antwoord op vraag 3.

12
Is de toename van het aantal gehouden dieren de belangrijkste oorzaak
voor de stijging van de verschillende uitstoten?
Antwoord
Het is een belangrijke reden voor de stijging van emissies in de veehouderij, maar er zijn er meer redenen, zoals uit mijn antwoord op vraag 11
blijkt.
13
Zijn er negatieve ecologische gevolgen voor de bodem gelinkt aan het feit
dat verdunde mest vanaf 2019 direct in de grond aangebracht moet
worden? Zo ja, welke?
Antwoord
Per 1 januari 2019 is het niet verplicht om verdunde mest in de grond te
brengen. Het is vanaf vermelde datum verplicht om op grasland gelegen
op klei- of veengrond de drijfmest verdund met water uit te rijden als deze
met een sleepvoetbemester (of een andere bemester) in strookjes tussen
het gras op de grond wordt gebracht. Daaraan zijn geen negatieve
ecologische gevolgen voor de bodem gelinkt.
14
Kunt u aangeven welke uitstootnormen voor ammoniak en fijnstof uit
stallen de afgelopen 10 jaar zijn gehanteerd?
Antwoord
Vanaf 1 april 2008 t/m 31 juli 2015 was het Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij geldig. Hierin stonden maximale emissiewaarden
voor ammoniak voor bestaande en nieuwe stallen. Deze maximale
emissiewaarden gingen gelden vanaf 1 januari 2010. Sinds 1 augustus
2015 geldt een nieuw besluit (Besluit emissiearme huisvesting), waarin
naast maximale emissiewaarden voor ammoniak ook maximale emissiewaarden voor fijnstof zijn opgenomen. De maximale emissiewaarden
voor fijnstof gelden alleen voor nieuwe stallen. Het merendeel van de
maximale emissiewaarden voor ammoniak van het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderijen is aangescherpt in het Besluit
emissiearme huisvesting. Daarnaast is voor een aantal diercategorieën
waarvoor geen maximale emissiewaarde gold, in het Besluit emissiearme
huisvesting een maximale emissiewaarde opgenomen.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

8

Wat waren in 2015 de overwegingen om de maximale uitstootnormen
voor ammoniak voor koeien en varkens te verruimen?
16
Was bij de verruiming van de maximale uitstootnormen voor koeien- en
varkensstallen in 2015, het doel om de ammoniakuitstoot te verminderen
niet leidend? Welk belang was hierbij leidend?
Antwoord op vragen 15 en 16
De emissie-eisen zijn geformuleerd als een emissiereductie ten opzichte
van een referentiesituatie (de uitstoot zonder staltechnieken). De wijziging
waarop in de vragen gedoeld wordt, heeft te maken met de veranderde
uitstoot in de referentiesituatie. Die uitstoot was hoger geworden doordat
de dieren in de praktijk een groter vloeroppervlak hadden gekregen. Bij
een groter vloeroppervlak per dier is er ook sprake van een groter met
mest besmeurd vloeroppervlak per dier, waardoor de emissie per dier
hoger is. De eisen aan de tenminste te behalen reductie door te gebruiken
technieken zijn niet aangepast.
17
Wat zijn de economische effecten van de derogatie? Hebben Nederlandse
veehouders hierdoor een concurrentievoordeel ten opzichte van andere
Europese boeren, die minder mest uit mogen rijden?
Antwoord
Voor de economische effecten van de derogatie verwijs ik u naar het
rapport: «Effecten van derogatie op de kosten van mestafzet» van
Wageningen Economic Research (rapportnummer 2016–024). De
derogatie geeft Nederlandse boeren de mogelijkheid om, wanneer zij aan
de gestelde voorwaarden zoals 80% grasland voldoen, meer mest uit te
rijden dan op basis van de Nitraatrichtlijn mogelijk is. Door deze extra
mestplaatsingsruimte zijn de mestafzetkosten lager. Niet alle Nederlandse
boeren nemen deel aan de derogatie. Verder zijn er ook regio’s in
omliggende landen waar sprake is van een derogatie. Ik zie dan ook niet
direct dat de derogatie een concurrentievoordeel geeft; de derogatie is
vanuit het milieuvoordeel (minder uitspoeling) en niet vanuit een
economisch voordeel onderbouwd.
18
Waar komt de toegenomen stikstofuitstoot uit mest vandaan, gezien de
toenemende kosten voor boeren om meer mest af te voeren/te
verwerken?
Antwoord
De stikstofuitstoot die hier wordt bedoeld is de totale stikstofexcretie via
mest. De veehouder maakt een economische afweging tussen enerzijds
het houden van meer dieren en/of een hogere excretie per dier door een
hogere productie per dier. Dit speelde in de jaren waarop het rapport van
de Algemene Rekenkamer betrekking heeft in het bijzonder op bedrijven
met melkkoeien. Daar werd de afschaffing van de superheffing op
melkproductie in 2015 aangegrepen om tot bedrijfsuitbreiding te komen.
19
Waarom zijn er geen fosfaatexcretieforfaits voor andere dieren dan
koeien?
Antwoord
Bij de mestverantwoording wordt onderscheid gemaakt tussen staldieren
en graasdieren. Staldieren worden afgerekend op de stikstofexcretie,
daarom is voor deze categorie dieren (waar onder anderen varkens en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

9

pluimvee onder vallen) geen forfaitaire fosfaatexcretie opgenomen in de
Uitvoeringsregeling Meststoffenwet. Onder graasdieren vallen naast
runderen (met uitzondering van witvleeskalveren) ook schapen, geiten,
paarden, ezels, herten en waterbuffels. Graasdieren worden afgerekend
op zowel fosfaat- als stikstofexcretie. Voor deze dieren is dus zowel een
forfaitaire fosfaatexcretie als een forfaitaire stikstofexcretie opgenomen in
de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet.
20
Klopt het dat de excretieforfaits niet normatief zijn (zoveel «zou het
moeten zijn»), maar een feitelijk gemiddelde is van de uitstoot per
diersoort per jaar? Klopt het dat dit dus geen sturend getal is, maar de
huidige stand van zaken weergeeft?
Antwoord
De forfaits zijn gebaseerd op de daadwerkelijke productie door de
betreffende diercategorie in de meest recente achterliggende jaren en
geven zodoende een gemiddelde dat zoveel mogelijk aansluit bij de
werkelijke situatie. Om die reden worden de forfaits ook regelmatig
geactualiseerd. Ze zijn wel normatief voor de berekening van de plaatsingsruimte van dierlijke mest op het landbouwbedrijf en wat er bij een
overschot afgevoerd moet worden.
21
Zijn de afspraken met de keten om de fosfaatuitstoot te verminderen
nagekomen? Tot welke resultaten heeft dit geleid?
Antwoord
In 2015 en 2016 was er sprake van een overschrijding van het fosfaatproductieplafond. Dit werd voor een belangrijk deel veroorzaakt door de
gestegen productie in de melkveehouderij. Hierop is het fosfaatreductieplan 2017 uitgevoerd met het doel de fosfaatproductie van de melkveehouderij te verlagen en de totale fosfaatproductie onder het plafond te
brengen. Het fosfaatrechtenstelsel is per 1 januari 2018 in werking
getreden om het fosfaatproductieplafond wettelijk te borgen. In 2017
bevond de fosfaatproductie zich onder het plafond en ook in 2018 was dit
het geval. De inzet heeft op dat vlak het gewenste effect gehad.
22
Welk deel van de toegenomen fosfaat moest volgens de algemene
maatregel van bestuur in 2015 gecompenseerd worden met extra
landoppervlak?
Antwoord
Het stelsel Verantwoorde groei melkveehouderij dat is ingevoerd per
1 januari 2015 bepaalt dat bedrijven met melkvee de toename van de
fosfaatproductie ten opzichte van 2013 moeten verantwoorden met 100%
mestverwerking, grond of een combinatie van beide. De Wet Grondgebonden groei melkveehouderij (invoering AMvB per 1 januari 2016,
invoering wet per 1 januari 2018) bepaalt dat bedrijven met melkvee
slechts een percentage van de toename van de fosfaatproductie ten
opzichte van 2014 mogen verantwoorden met 100% mestverwerking. Het
percentage is afhankelijk van het fosfaatoverschot per hectare.
23
Klopt het dat de uitzonderingen die het kabinet heeft gemaakt voor de
fosfaatrechten voor bepaalde groepen veehouders ertoe leidden dat er in
totaal meer fosfaatrechten werden uitgegeven dan de Europese norm
voor fosfaatuitstoot toelaat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

10

Antwoord
Nee. Bij het doorvoeren van de generieke korting, als onderdeel van de
invoering van het fosfaatrechtenstelsel, is rekening gehouden met een
categorie knelgevallen. Het feit dat er meer fosfaatrechten zijn uitgegeven
dan het productieplafond hangt samen met gerechtelijke uitspraken en
extra informatie die tijdens bezwaar- en beroepsprocedures naar voren
zijn gekomen.
24
Wat is uw reactie op het oordeel van de ARK dat de aanpassing van
bestaande regelgeving en initiatieven voor nieuwe regelgeving de oorzaak
zijn van het probleem in plaats van een oplossing?
Antwoord
Ik herken dat regelgeving de afgelopen jaren steeds complexer is
geworden en dat achtereenvolgende nieuwe regels zijn opgelegd om te
zorgen dat de landbouw binnen milieugrenzen blijft produceren. Dit heeft
bijgedragen aan de complexiteit van regelgeving en vermindert de
effectiviteit van handhaving en het draagvlak onder agrarisch ondernemers. In december 2017 heb ik dan ook een herbezinning op het
mestbeleid aangekondigd, met als belangrijke doelen het stimuleren van
kringlooplandbouw en vereenvoudiging van de regelgeving. Het oordeel
van de ARK bevestigt het belang van dit traject.
25
Hoe gaat u de aanbeveling van de ARK om de regelgeving te vereenvoudigen uitvoeren?
Antwoord
Op dit moment werk ik aan de herbezinning op het mestbeleid. In dit
traject verken ik, op basis van inbreng die ik van betrokkenen in de
afgelopen maanden heb ontvangen, hoe regelgeving vereenvoudigd kan
worden. Ik streef er naar uw Kamer dit voorjaar de contouren van een
toekomstig mestbeleid toe te zenden.
26
Welke acties onderneemt u om tegenstrijdige beleidsdoelen zoals het
milieu, voedselveiligheid, de natuur, de veehouders en het dierenwelzijn
integraal en transparant tegen elkaar af te wegen?
Antwoord
De in de LNV-visie verwoorde keuze voor kringlooplandbouw (Kamerstuk
35 000 XIV, nr. 5) is mede ingegeven door de verwachting dat met deze
wijze van voedsel produceren veel van de gesignaleerde tegenstrijdigheden tussen doelen opgelost, dan wel hanteerbaarder gemaakt kunnen
worden. Door in circulaire systemen te gaan werken wordt de
houdbaarheid van vormen van voedselvoorziening beoordeeld op de
mate waarin ze erin slagen om ecologische, economische en sociale
doelen te verenigen. En door in de juridische kaders waar ondernemers
mee te maken hebben meer nadruk te leggen op integraal doelbereik in
plaats van op middelengebruik – dus meer op het waartoe dan op het hoe
– worden ondernemers beter in staat gesteld om op hun manier, binnen
hun context, uit te vinden hoe zij eventuele spanningen tussen doelen
kunnen oplossen.
27
Op welke manier gaat u inzichtelijk maken hoe de tegenstrijdigheid tussen
beleidsdoelen voor het milieu, de natuur, de veehouders en het dierenwelzijn, die de ARK ziet, verwerkt is in een beleidskeuze en hoe de
afweging wordt gemaakt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

11

Antwoord
Zie mijn antwoord op vraag 26.
28
Welke prioriteit kiest u bij tegenstrijdige beleidsdoelen en hoe wordt een
evenwicht daarin geborgd?
Antwoord
In algemene zin valt hier geen uitspraak over te doen doordat de mate van
doelbereik en het optreden van tegenstrijdigheden zeer afhankelijk zijn
van de context, zoals het gebied, de veehouderij-tak, en het specifieke
bedrijf in kwestie.
29
Hoe zou u de afweging van de soms tegenstrijdige beleidsdoelen voor het
milieu, de natuur, veehouders en dierenwelzijn op een transparante
manier kunnen communiceren?
Antwoord
Zie mijn antwoord op vraag 26.
30
Kunt u de conclusie van de ARK bevestigen dat de doestelling om de
veehouderij verder te kunnen laten groeien de haalbaarheid van de
Europese uitstootnormen kwetsbaar heeft gemaakt?
Antwoord
Door de afschaffing van het melkquotum werd groei van de melkveehouderij mogelijk. De ARK beschrijft terecht dat achteraf is gebleken dat de
sector dermate is gegroeid, dat in 2015 en 2016 het nationale fosfaatplafond is overschreden. Om deze situatie te herstellen is in 2017 het
fosfaatreductieplan uitgevoerd, met het doel om de fosfaatproductie weer
onder het plafond te krijgen. Vervolgens is het fosfaatrechtenstelsel
ingevoerd om het productieplafond voor de melkveehouderij te borgen.
Inmiddels bevindt de fosfaatproductie door de Nederlandse veehouderij
zich ruim onder het productieplafond. Ook de afzonderlijke sectoren zitten
qua fosfaatproductie onder de hun sectorale productieplafonds. Ik
concludeer daarom dat het fosfaatrechtenstelsel op een effectieve manier
de fosfaatproductie van de melkveehouderij begrenst.
31
Is het mogelijk dat de gemeenten en provincies de gegevens afkomstig uit
de elektronische monitoring van de luchtwassers delen met u en/of met
de Minister van Infrastructuur en Waterstaat?
Antwoord
Wanneer gemeenten en provincies de bepalingen zoals privacyregels van
de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) in acht nemen,
dan kunnen zij monitoring informatie met de Minister van IenW
uitwisselen.
32
In hoeveel procent van de gevallen gebruikten varkenshouders de
luchtwassers in 2013 niet correct? Is er reden om aan te nemen dat dat
percentage afgenomen is? Zo ja, met hoeveel?
Antwoord
Gemeenten en provincies zijn verantwoordelijk voor het toezicht op de
naleving van de regelgeving. Het Ministerie van IenW biedt met verplichte
elektronische monitoring een middel voor een beter zicht op het functio-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

12

neren van de luchtwassers. Zo moet de veehouder als de door de
monitoring geregistreerde waarden buiten de bandbreedte vallen of
dreigen te vallen, maatregelen treffen zodat het systeem weer binnen de
bandbreedte gaat functioneren. Gemeenten en provincies kunnen op
basis van deze informatie, eventuele ontwikkelingen over de jaren heen
waarnemen.
33
Tellen vaarzen in het fosfaatrechtenstelsel ook voor de helft mee? Zo ja,
waarom?
Antwoord
Dieren vallen wel of niet onder het fosfaatrechtenstelsel, en niet half.
Vaarzen maken deel uit van de categorie jongvee en vallen daarmee onder
het fosfaatrechtenstelsel. De hoeveelheid fosfaatrechten die nodig zijn
voor deze dieren is gekoppeld aan de forfaitaire fosfaatexcretie, welke
terug te vinden is in de Uitvoeringsregeling meststoffenwet.
34
Wat is een waarschijnlijke reden voor het (deels) niet naleven van de
elektronische monitoring van luchtwassers door veehouders? Zitten er
consequenties aan het niet naleven van dit voorschrift?
Antwoord
Er zijn uiteenlopende redenen voor het niet naleven van regelgeving
denkbaar. Daarover kan ik geen speculaties doen. Het bevoegde gezag
heeft sanctiebeleid dat consequenties verbindt aan het niet naleven van
voorschriften, met als uiteindelijk doel dat wel aan de voorschriften wordt
voldaan. Dat sanctiebeleid behelst de inzet van handhavingsmiddelen
zoals waarschuwen, opleggen van een boete of dwangsom.
35
Is inzichtelijk welke meststromen/-transporten het meest fraudegevoelig
zijn? Wat wordt hier aan gedaan?
Antwoord
Ik verwijs naar mijn antwoord op vraag 5. In het algemeen geldt als
fraudegevoelig punt dat mest administratief geëxporteerd wordt terwijl de
mest in werkelijkheid op zo kort mogelijke afstand wordt gebruikt. In
overeenstemming met de versterkte handhavingsstrategie mest heb ik
regelgeving in voorbereiding om de transportregelgeving te vereenvoudigen. Ook is de ketenschakel mestintermediairs aangewezen als
risicogroep. Alle transporten met mest moeten vanaf najaar 2020 «real
time» verantwoord worden. Om te zorgen dat dit goed uitvoerbaar gaat
lopen zal ik voor transport over korte afstanden de nodige instrumenten
ter beschikking stellen.
36
Kunt u aangeven waarom u niet beschikt over praktijkgegevens over de
effectiviteit van luchtwassers, die bij gemeenten en provincies
beschikbaar zijn?
Antwoord
Zie mijn antwoord op vraag 37.
37
Welke opties heeft u om meer inzicht te krijgen in gegevens die de
effectiviteit van luchtwassers in de praktijk aan tonen?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

13

Gemeenten en provincies zijn verantwoordelijk voor het toezicht en de
handhaving. In het kader van dat toezicht en handhaving zijn zij dan ook
degenen die beschikken over praktijkgegevens van luchtwassers. Een
goed toezicht en handhaving zijn van belang voor de naleving van de
voorschriften en daarmee de effectiviteit van luchtwassers.
38
Wat bedoelt u met het «risicogericht vormgeven» van het toezicht door de
NVWA en RVO?
Antwoord
Allereerst verwijs ik uw Kamer naar mijn antwoord op vraag 6. De NVWA
en RVO.nl werken aan een betere benutting van de beschikbare data, aan
het combineren van meer databronnen en aan het gebruik van intelligente
data-analyse methoden. Het is mijn voornemen om in het najaar van 2020
regelgeving van kracht te hebben om mesttransporten «real time» te
verantwoorden. Op basis hiervan worden risico’s sneller gezien en kan bij
afwijkingen sneller worden opgetreden.
39
Op welke manier voorziet u dat toenemend gebruik van informatietechnologie door de NVWA en RVO zal leiden tot het tegengaan van fraude?
Welke technologie(ën) gaan zij meer toepassen?
Antwoord
Ik verwijs naar mijn antwoorden op vraag 6 en op vraag 38. Het optimaal
benutten van datatechnologie maakt het mogelijk inspectiecapaciteit
effectiever in te zetten. Door het gebruik van deze technieken en het «real
time» inwinnen van mesttransportgegevens wordt de pakkans verhoogd
en is sneller optreden mogelijk («quick response»). De techniek maakt het
ook mogelijk om bij binnenkomst van data, deze data te verifiëren en
indien nodig, de indiener te attenderen op onwaarschijnlijke gegevens.
Met de leveranciers van mesttransportmiddelen en aanwendapparatuur
voor mest ben ik in gesprek over de inzet van Near Infrared Spectoscopy
(NIRs). Met deze sensor kan de samenstelling van de mest in situ worden
gemeten. De leverancier en afnemer weten dan meteen de hoeveelheid
mineralen die in de betreffende vracht zitten waarbij het voor de gebruiker
mogelijk is om met deze uitslag rekening te houden; overbemesting wordt
hierdoor tegen gegaan. Echter de techniek behoeft nog verdere ontwikkeling voor gebruik voor wettelijk verplichte verantwoording van de
nutriënten fosfaat en stikstof met voldoende betrouwbaarheid.
40
Ligt de verantwoordelijkheid voor het toezicht op de ammoniakuitstoot bij
de regering?
Antwoord
Ja, voor de emissie na mestaanwending ligt deze bij de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De verantwoordelijkheid voor de
emissies uit stallen ligt bij de Minister van Infrastructuur en Waterstaat.
41
Wat is uw motivatie om niet over te gaan tot een analyse van mestfraude
die ook de ARK heeft aanbeveelt?
Antwoord
Aan de versterkte handhavingsstrategie mest liggen diverse analyses ten
grondslag, op basis waarvoor bijvoorbeeld is gekomen tot de selectie van
drie gebieden waar het risico van niet-naleving het grootst is. Ik richt mijn
aandacht op het verhogen van de naleving door slimmer te werken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

14

samen te werken in de regio en een toenemen van de eigen verantwoordelijkheid van de sector. In het antwoord op vraag 6 heb ik aangegeven
dat er risicogericht wordt opgetreden. Zoals uit het antwoord op vraag 38
blijkt, richt ik mij daarbij onder andere op de intermediairs.
42
Heeft u al inzicht in de mogelijkheden om via het bestuursrecht de
handhaving op I&R-fraude te verbeteren? Zo ja, welke mogelijkheden ziet
u?
Antwoord
Gevallen van fraude worden onderzocht door de Inlichten- en Opsporingsdienst (IOD) van de NVWA en afgedaan in het strafrecht, met het
Openbaar Ministerie. Voor minder zware overtredingen kan de NVWA zelf
bestuursrecht toepassen.
De bestuurlijke boete is per 1 juli 2019 voor het toezichtgebied I&R
toegevoegd aan het totale handhavingsinstrumentarium van de NVWA,
dat loopt van het geven van een waarschuwing tot en met vervolging via
het strafrecht in samenwerking met het Openbaar Ministerie. Welke
handhavingsinstrumenten de NVWA inzet in bepaalde situaties, wordt
uitgewerkt in specifiek interventiebeleid. De afgelopen periode heeft de
NVWA benut om een concept van het specifiek interventiebeleid op te
stellen voor I&R.
De NVWA heeft de sectorpartijen nader geïnformeerd over het nieuwe
specifieke interventiebeleid middels daarvoor geplande sectorbijeenkomsten en tijdens reguliere overleggen. In januari 2020 worden
verdiepende bijeenkomsten gepland om sectorpartijen te informeren over
al het gewijzigde interventiebeleid.
Het specifieke interventiebeleid voor I&R is intern vastgesteld door de
NVWA. Publicatie in de Staatscourant staat gepland voor januari 2020,
inwerkingtreding is één maand na publicatie, op de 1e of 15e van de
maand. Vanwege het interne afstemmingsproces bij de NVWA, heeft de
vaststelling vertraging opgelopen.
Overigens kan de NVWA vanaf 1 juli 2019 op basis van het algemeen
interventiebeleid en interne instructies het bestuursrecht (bestuurlijke
boete) al toepassen.
43
Wat is de hoogte van de boetes op mestfraude?
Antwoord
Bij overtreding van de Meststoffenwet worden drie soorten boetes
onderscheiden die wettelijk zijn vastgelegd:
1. Boetes voor ernstige overtredingen, zoals mestfraude, valsheid in
geschrifte, worden op basis van de Wet op de economische delicten
(Wed) opgelegd, in het kader van het wetboek van strafrecht (artikel
23);
2. Bestuurlijke boetes voor niet/onjuist afgezette of geregistreerde
stikstof of fosfaat (artikelen 57 tot en met 62 van de Meststoffenwet);
3. Bestuurlijke boetes voor het niet voldoen aan de administratieve
verplichtingen zoals vastgelegd in bijlage M van de Uitvoeringsregeling.
De Wed bepaalt hoe hoog de boete is die kan worden opgelegd voor
ernstige overtredingen en is afhankelijk van de classificatie van de
overtreding (misdrijf of overtreding). Voor het maximale boetebedrag
zoekt de Wed aansluiting bij de boetecategorieën zoals deze in artikel 23
van het Wetboek van Strafrecht zijn opgenomen. De boetes die krachtens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

15

de Meststoffenwet worden opgelegd worden begrensd door artikel 62 van
deze wet. Artikel 62 van de Meststoffenwet bepaalt dat de bestuurlijke
boete voor een natuurlijk persoon vanaf 1 januari 2018 in totaal niet meer
mag bedragen dan € 83.000,–. Voor rechtspersonen is dit een bedrag van
maximaal € 830.000. Als het boetebedrag hoger is dan deze wettelijke
norm dan wordt het boetebedrag afgetopt/gematigd naar het maximaal
toegestane boetebedrag (conform artikel 5:46, eerste lid, van de Awb).
Voor de meer administratieve boetes bepaalt (en beperkt) bijlage M,
behorende bij artikel 130 van de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet de
boete die (maximaal) kan worden opgelegd.
Overigens heb ik uw Kamer onlangs geïnformeerd over de afschrikwekkendheid van mestboetes. Ik verwijs hiervoor naar mijn brief van
24 oktober jl. (Kamerstuk 33 037, nr. 365).
44
Is de verwachting dat het eerst oormerken en daarna registreren van
koeien het gedrag van (bewust) frauderende veehouders zal veranderen?
Is het mogelijk dat veehouders ook kunnen frauderen met het oormerken?
Antwoord
Sinds 1 april 2019 moeten houders kalveren merken voordat de geboortemelding in I&R wordt geregistreerd. De registratie moet binnen 3
werkdagen na de dag van geboorte gebeuren. Als kalveren éérst gemerkt
worden voordat zij in het I&R-systeem geregistreerd worden, wordt de
kans op foutieve registraties kleiner. De kans op bijvoorbeeld verwisseling
van dieren na de registratie wordt namelijk verkleind.
45
Om welke reden heeft u in de Versterkte Handhavingsstrategie Mest niet
gekozen voor hogere boetes?
Antwoord
Ik heb de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) gevraagd een
advies te geven over hoe de hoogte van boetes zich verhoudt tot het
economisch gewin van niet-naleving van de mestregelgeving en of de
boetes voldoende afschrikwekkend zijn. Hieruit is naar voren gekomen dat
met de huidige boetes ruimschoots het economisch voordeel wordt
weggenomen en de overtreding wordt bestraft. Een algehele verhoging
van de boetes ligt daarom niet in de rede. Wel verken ik de mogelijkheden
om de afschrikwekkende werking te vergroten door meer onderscheid te
maken in bedrijfsgrootte en recidive. Ik verwijs hiervoor naar mijn brief
van 24 oktober jl. (Kamerstuk 33 037, nr. 365).
46
Kunt u de conclusie van de ARK bevestigen dat de uitbreiding van wet- en
regelgeving de naleving moeilijker maakt? Is de fraude hierdoor toegenomen tussen 2013 en 2019?
Antwoord
De mestregelgeving is inderdaad heel complex en het vraagt veel van
boeren en intermediairs om deze nauwkeurig na te leven. Mede om die
reden ben ik de herbezinning op het mestbeleid gestart. Frauderen heeft
echter als kenmerk dat men bewust de regels ontduikt en gegevens niet
naar waarheid indient. De suggestie dat regelgeving een oorzaak is van
fraude gaat mij dan ook te ver. Regels kunnen de mogelijkheid om te
frauderen juist ook tegengaan en bijdragen aan een gelijk speelveld. Een
voorbeeld daarvan is de introductie van onafhankelijke monstername van
vaste mest. Deze maatregel heeft ertoe geleid dat, nu monsters vaste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

16

mest (dikke fractie) onafhankelijk worden genomen, de gelegenheid om te
frauderen sterk is afgenomen.
47
Klopt het dat het onderbrengen van de handhaving en controle bij
verschillende organisaties de controle bemoeilijkt? Ziet u mogelijkheden
om de verantwoordelijkheid bij één organisatie te leggen? Zo ja, welke?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord
De taken en bevoegdheden van de NVWA en RVO.nl in het algemeen zijn
verschillend en beide organisaties hebben hun eigen expertise. In de
beantwoording van vraag 39 heb ik deze specifieke expertise beschreven.
Deze expertise komt bij elkaar in het operationele toezicht op de mestregelgeving. Belangrijk is dat de samenwerking zodanig wordt ingericht dat
deze loopt alsof er sprake is van één organisatie. De NVWA en RVO.nl
besteden hier nadrukkelijk aandacht aan. Dat blijkt uit het gezamenlijk
opgestelde handhavingsplan 2019 en het gezamenlijk opstellen van het
handhavingsplan 2020. Verder is het afgelopen jaar geïnvesteerd in het
doen van gezamenlijke risicoanalyses, worden nieuwe instrumenten en
methodes in het kader van de versterkte handhavingsstrategie mest
gezamenlijk ontwikkeld en is er structureel afstemmingsoverleg op
operationeel en managementniveau. De samenwerking vraagt weliswaar
extra inspanning van beide organisaties op het mestdomein, maar
daartegenover staat dat het samenkomen van verschillende expertises het
geheel van toezicht en handhaving versterkt. Een fusie zou veel tijd en
energie kosten die dan niet wordt ingezet voor het daadwerkelijk
uitvoeren en verbeteren van de handhaving en controle. Dat vind ik niet
gewenst en ik overweeg daarom geen samenvoeging van de activiteiten
van de NVWA en RVO.nl.
48
Hoe kunt u de bijdrage van luchtwassers aan de uitstootvermindering
inzichtelijker maken?
Antwoord
Elk type toegepaste luchtwasser heeft na een technische beoordeling een
emissiefactor gekregen die weergeeft welke emissiereductie bij deze
luchtwasser hoort. Deze emissiefactoren zijn voor ammoniak te vinden in
de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav).
49
Zijn er andere cijfers die wel een gedegen schatting kunnen geven van de
uitstootvermindering door luchtwassers? Is deze uitstootvermindering
significant?
Antwoord
Gemeenten en provincies hebben gegevens over individuele bedrijven.
De in de regelgeving opgenomen emissiefactoren bepalen de
uitstootvermindering.
50
Denkt u dat een gebrek aan toezicht op de naleving van de elektronische
monitoring van luchtwassers, de niet-naleving van de voorschriften in de
hand kan werken?
Antwoord
Het is primair de verantwoordelijkheid van de sector om de voorschriften
na te leven. Goed toezicht en handhaving door de verantwoordelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

17

provincies en gemeenten moeten de naleving van voorschriften
bevorderen.
51
Wat is de oorzaak dat de ammoniakconcentratie gemeten in de lucht sinds
2005 niet meer daalt, terwijl de berekende ammoniakemissieuitstoot wel
daalt?
Antwoord
De gemeten concentraties ammoniak in de lucht zijn hoger dan op basis
van de berekende emissies verondersteld mag worden. Driekwart van dit
verschil kan verklaard worden:
– De chemische samenstelling van de lucht is anders: er zit minder
zwavel- en stikstofoxide in de lucht. Deze gassen reageren met
ammoniak. Als er minder fijnstof wordt gevormd, blijft er meer
ammoniak in de lucht zitten.
– Als gevolg van een schonere lucht zijn er minder verzurende stoffen in
de lucht. Hierdoor zijn bodem en vegetatie minder zuur, waardoor
minder ammoniak kan neerslaan en dus in de lucht blijft.
– Veranderende weersomstandigheden verklaren ook een deel van dit
verschil.
Het laatste kwart van dit verschil is nog niet verklaard. Hier wordt komend
jaar onderzoek naar gedaan.
52
Hoe gaat u ervoor zorgen dat er goede meetinstrumenten worden ingezet
om te kunnen beoordelen of de uitstootnormen gehaald worden? Welke
gevalideerde systemen zijn hiervoor in andere landen op de markt (voor
ammoniak, stikstof, fosfaat, nitraat, enzovoort)?
Antwoord
Het RIVM heeft in Nederland al jarenlang de taak om de milieukwaliteit in
de lucht en het bovenste grondwater te monitoren. Zij heeft hiervoor
diverse meetnetten in Nederland, waaronder het Landelijk Meetnet
Luchtkwaliteit (LML), het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) en
het Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN). Deze netwerken
worden wetenschappelijk regelmatig internationaal gereviewd. RIVM
rapporteert jaarlijks internationaal over de luchtkwaliteit. De kwaliteit en
de internationale afstemming is hiermee geborgd.
De wetenschappelijke commissie die in het kader van de motie Lodder/
Geurts (20) zal worden ingesteld zal ook kijken naar buitenlandse
meetmethoden (in ieder geval Denemarken, Duitsland en Vlaanderen). Zie
ook mijn antwoord op vraag 53.
53
Kunt u een overzicht geven van alle aanbevelingen uit internationale
beoordelingen, bedoeld onder paragraaf 4.2.1, die niet of ten dele zijn
overgenomen?
Antwoord
Tijdens de behandeling van het stikstofbeleid in uw Kamer (Handelingen II
2019/20, nr. 12, item 16) zijn er twee moties aangenomen over het meten
en berekenen van stikstofdepositie (moties van de leden Lodder en Geurts
Kamerstuk 35 300 XIV, nrs. 22 en 55). Ter uitvoering van deze moties stel ik
een commissie «Meten en Berekenen» in. Deze commissie zal ook kijken
naar de bruikbaarheid van buitenlandse meet- en rekenmethoden voor
Nederland.
54
Wat is de oorzaak dat er meer ammoniak in de lucht achterblijft?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

18

Antwoord
De afname van zwavel- en stikstofoxiden zorgt ervoor dat een kleinere
hoeveelheid ammoniak in de lucht met deze gassen kan reageren en er
dus meer ammoniak in de lucht achterblijft.
55
Wat voor effect heeft een hoger ammoniakniveau in de lucht op milieu,
leefomgeving, natuur en het welzijn van mensen?
Antwoord
Mensen kunnen last hebben van ammoniak doordat de geur sterk
prikkelend is. Als mensen in korte tijd veel ammoniak inademen, kan het
onder andere de slijmvliezen en de ademhalingsorganen aantasten. Het
kan ook de ogen zeer sterk irriteren. In stallen en in de buitenlucht komen
deze concentraties echter nooit voor.
Daarnaast reageert ammoniak met zwavel- en stikstofoxide in de lucht tot
fijnstof. De inademing van fijnstof leidt soms tot de volgende symptomen:
– een verminderde longfunctie
– meer luchtwegklachten
– extra medicijngebruik bij mensen met luchtwegaandoeningen
Soms leidt dit zelfs tot spoedopname in het ziekenhuis. Ook stellen medici
dat de allerkleinste fijnstof deeltjes in de bloedbaan bij kunnen dragen aan
hart- en vaatziekten.
Ammoniak zorgt in de natuur en op het boerenland voor vermesting: de
grond wordt steeds rijker aan voedingsstoffen. Planten die goed groeien
op rijke gronden, zoals gras en brandnetels, verdringen planten die
groeien op schrale gronden. Als die planten verdwijnen, sterven ook de
dieren uit die van die planten leven. Uiteindelijk komen er minder soorten
planten en dieren: de biodiversiteit verslechtert. Ook verdwijnen hierdoor
bijen en andere insecten, die op hun beurt weer nodig zijn voor onze
voedselproductie.
Ammoniak is geen broeikasgas en draagt dus niet bij aan klimaatverandering.
56
Wat is er aan de luchtsamenstelling veranderd in de afgelopen jaren? Hoe
wordt dat veroorzaakt? Waarom blijft er daardoor meer ammoniak in de
lucht achter? Zijn er andere oorzaken waardoor de berekeningen van de
ammoniakuitstoot gunstiger uitvallen dan de metingen? Zo ja, welke?
Antwoord
Ik verwijs naar mijn antwoord op vraag 51.
57
Klopt het dat de cijfers met terugwerkende kracht kunnen worden
verhoogd, tot 2005? Is er bewijs dat de ammoniakuitstootmetingen toen
ook al hoger waren dan de berekeningen? Is het ook mogelijk om de
uitstootberekeningen bijvoorbeeld vanaf 2019 of 2020 aan te passen, dus
zonder terugwerkende kracht?
Antwoord
De WUR rapporteert jaarlijks de emissies naar de lucht uit de landbouw
als onderdeel van de Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Op
basis van nieuwe inzichten kan de WUR de cijfers met terugwerkende
kracht verhogen of verlagen. Er is geen bewijs dat de ammoniakuitstoot
toen ook al hoger was dan de berekeningen. Het is ook mogelijk dat bij
nieuwe inzichten de uitstootberekeningen vanaf 2019 worden aangepast.
Er wordt altijd gehandeld op basis van de best beschikbare kennis van nu
en toen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

19

58
Klopt het dat er nu een situatie kan ontstaan waarin de berekeningen
tegen blijken te vallen (er werd minder ammoniak gereduceerd dan we
dachten), maar dat door aanpassing van de cijfers (met terugwerkende
kracht) toch een situatie kan ontstaan waarin veehouders juist meer
ammoniak uit kunnen gaan stoten en het probleem dus verergert? Zou het
doel van de nieuwe regeling vanaf 2020 niet moeten zijn om de uitstoot te
verminderen, zoals het woord «reductiepercentage» doet vermoeden?
Antwoord
De nieuwe stikstofaanpak zal borgen dat de ammoniakemissie omlaag
gaat.
59
Waarom wordt vanaf 2020 met een reductiepercentage gewerkt, als we nu
al vast kunnen stellen dat dat hoger uitvalt dan het absolute uitstootplafond van nu?
Antwoord
Het 2010-doel voor de ammoniakemissie is in de Europese emissieplafond
richtlijn (EU-NEC richtlijn) geformuleerd als een absoluut emissieplafond
(128 kton). Het 2010-doel blijft van kracht tot het einde van 2019, waarna
per 1 januari 2020 de nieuwe EU doelen van kracht worden.
In EU verband is voor de periode 2020–2030 een reductie van de ammoniakemissie uit alle bronnen afgesproken van 13% ten opzichte van 2005. Dit
komt overeen met een plafond van 133 kton. Omdat de Nederlandse
ammoniakemissie in de periode 2005–2010 met meer dan 13% is gedaald
is het doel voor de periode 2020–2030 nu al gehaald. Binnen deze richtlijn
zijn op Europees niveau afspraken gemaakt over de reductie van uitstoot
van verzurende en luchtverontreinigende stoffen. Hierbij wordt niet
gekeken naar de (gevolgen van stikstofuitstoot voor de) natuurkwaliteit en
instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000, dit is Europees
vastgelegd in de Vogel- en Habitatrichtlijn. De hoeveelheid stikstofdepositie is in veel Natura 2000-gebieden, mede als gevolg van ammoniakuitstoot, nog te hoog.
60
Waarom heeft het ministerie geen opdracht gegeven voor een publicatie
over de berekeningswijze van ammoniakuitstoot uit gewasresten, terwijl
dat wel werd geadviseerd?
Antwoord
Er is een publicatie over de berekeningswijze van de ammoniakuitstoot uit
gewasresten verschenen: De Ruijter & Huijsmans et al., 2019, A methodology for estimating the ammonia emission residues at a national scale,
Atmospheric Environment: X.2
61
Bent u voornemens om de uitstootberekeningen aan te passen op basis
van (betrouwbare) cijfers over mestfraude, realistische schattingen van
het gedrag van agrariërs in de praktijk, en nieuwe inzichten over een
eventueel veranderde luchtsamenstelling, om tot reëlere berekeningen te
komen?
Antwoord

2

(https://reader.elsevier.com/reader/sd/pii/
S2590162119300310?token=DAA48EA6F771E902D3E615319E73EC7B7F6AEB544574203B033
D3FA63EFEFE9BB9601F2ADB3BBD779B28315DA9285EB6)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

20

RIVM/Emissieregistratie stelt jaarlijks de uitstoot van ammoniak vast op
basis van berekeningen, die onder de verantwoordelijkheid van de
Commissie Deskundigen Meststoffenwet worden uitgevoerd. Bij het
berekenen van de uitstoot wordt gebruik gemaakt van allerlei gegevens
zoals de Landbouwtelling en de best beschikbare inzichten van de
implementatiegraad van bepaalde maatregelen. Bij alle stappen worden
steeds de meest recente inzichten uit de wetenschap gebruikt.
Betrouwbare gegevens over mestfraude zijn er echter niet. Kenmerkend
voor fraude is dat deze verborgen is in de administraties. De luchtsamenstelling is niet van invloed op de uitstoot(berekening).
62
Zijn er afspraken of is er wetgeving over een maximum aan eiwitten in
(kracht)voer?
Antwoord
Er waren tot nu toe geen afspraken of wettelijke regels over een
maximum aan eiwitten in (kracht)voer of het rantsoen bestemd voor
landbouwhuisdieren. In het kader van de stikstofproblematiek is nagegaan
welke mogelijkheden er zijn om de ammoniakuitstoot uit de veehouderij
en daarmee ook de stikstofdepositie op N2000-gebieden te verminderen.
Daarvoor zijn meerdere mogelijkheden. Door doelvoorschriften te geven
inzake voer en voeding in het totale rantsoen kan gestuurd worden op
minder eiwit in het rantsoen. In mijn brief aan uw Kamer d.d.
13 november 2019 ben ik uitgebreider op deze voermaatregel ingegaan
(Kamerstuk 35 334, nr.1). In de Spoedwet aanpak stikstof (Kamerstuk
35 347) die donderdag 5 december jl (Handelingen II 2019/20, nr. 33,
Stemmingen Spoedwet aanpak stikstof). is aangenomen door de Tweede
Kamer en 17 december jl. door de Eerste Kamer (Handelingen I 2019/20,
nr. 14, item 27), zijn in de Wet dieren bepalingen opgenomen die de
Minister van LNV de bevoegdheid geeft om regels te stellen (verboden en
verplichtingen) aan het diervoer met als doel tegemoet te komen aan
milieueisen.
63
Kunt u aangeven op welke wijze de continue aanpassing van de uitstootberekening mee wordt genomen in de ontwikkelingen van wet- en
regelgeving?
Antwoord
Emissieregistratie stelt jaarlijks de uitstoot van ammoniak vast, waarbij
gebruik gemaakt wordt van de laatste stand der wetenschap. De uitstootberekeningen verschillen per jaar vanwege verschillen in aantal dieren,
staltypen en dergelijke. Daarnaast kunnen de berekeningen worden
aangepast op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten. Als dit het
geval is, worden de nieuwe inzichten altijd op de hele reeks van 1990 tot
heden toegepast, zodat er in de jaarreeks geen sprong in uitstoot zit
vanwege nieuwe wetenschappelijke inzichten.
In het ammoniakbeleid gebruikt de overheid de uitstootberekeningen om
te toetsen in hoeverre de doelstellingen van het beleid gehaald worden.
Als doelstellingen niet gehaald dreigen te worden, is dit aanleiding voor
het beleid om maatregelen te nemen, bijvoorbeeld door wet- en regelgeving aan te passen.
64
Kunt u toelichten waarom, na herhaaldelijke constatering van de ARK, nog
steeds discussie bestaat over de wetenschappelijke onderbouwing van de
ammoniakmaatregelen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

21

Antwoord
Zie mijn antwoord op vraag 7.
65
Wat zijn de redenen dat de aanbevelingen uit de internationale beoordelingen om verbeteringen aan te brengen in de datastromen van ammoniakuitstoot niet allemaal zijn opgevolgd?
Antwoord
In reactie op de internationale reviews hebben de Ministeries van LNV en
IenW, samen met Wageningen Research en het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu, de aanbevelingen uit de reviews op een rij
gezet en beoordeeld op hun praktische bijdrage aan de verbetering van de
emissieberekeningen, verspreidingsmodel en het ammoniakmeetnet. Op
basis van deze beoordeling is een actieplan opgesteld, dat inmiddels is
uitgevoerd.
De aanbevelingen van de reviewcommissie waren er voor een groot deel
op gericht om het verschil in trend tussen de gemeten ammoniakconcentratie in de lucht en de berekende ammoniakuitstoot te kunnen verklaren.
De reviewcommissie sprak indertijd de verwachting uit dat dit verschil in
trends binnen 3 tot 5 jaar verklaard zou kunnen worden indien de
aanbevelingen overgenomen zouden worden. Dit blijkt een juiste
voorspelling te zijn geweest. Ik heb uw Kamer hierover begin januari
geïnformeerd (Kamerstuk 32 670, nr. 143).
Ik heb een commissie «Meten en Berekenen» ingesteld die kijkt hoe
aanbevelingen uit internationale beoordelingen zijn opgevolgd. Ook zal
deze commissie kijken in welke mate uitbreiding van het meetnet nodig is.
66
Kunt u bevestigen dat u zich onvoldoende baseert op kwalitatief goede en
bruikbare emissiecijfers om effectieve maatregelen te nemen om de
uitstoot te verminderen?
Antwoord
In het ammoniakbeleid worden maatregelen voorgeschreven, waarvan
onderzoek heeft aangetoond dat deze effectief zijn.
Dit is ook terug te zien in de emissiecijfers; tot 2005 is de ammoniakemissie duidelijk afgenomen. Vanaf 2005 is de emissie nauwelijks meer
afgenomen. Vanaf die tijd zijn er ook weinig nieuwe maatregelen
geïntroduceerd.
67
Op welke manier gaat het effect van de sanering van de varkenshouderij
op de ammoniakuitstoot gemeten worden?
Antwoord
Het RIVM heeft nu in het kader van de stikstofaanpak ingeschat dat de
toevoeging van 60 mln aan de regeling een reductie van stikstof oplevert
van in potentie 2,8 mol/ha/jr. Varkenshouders kunnen zich tussen
25 november 2019 en 15 januari 2020 aanmelden voor de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen. Rekening houdend met de procedure
en termijn voor toekenning van de subsidiebeschikkingen is uiterlijk
medio juni van 2020 bekend welke varkenshouderijlocaties definitief
beëindigd worden en hoeveel varkensplaatsen verdwijnen. Op grond van
de gegevens van de betreffende varkenshouderijlocaties kan het RIVM op
dat moment precies berekenen wat lokaal en landelijk het effect op de
ammoniakemissie en -depositie zal zijn. Het daadwerkelijke effect zal
plaatsvinden op het moment dat de productie op de varkenshouderijlocaties daadwerkelijk is beëindigd, uiterlijk 8 maanden na het verstrekken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

22

van de subsidiebeschikkingen. Dan moeten de varkens en de varkensmest
definitief van de varkenshouderijlocatie zijn verwijderd. Dit zal volgens
planning in de laatste maand van 2020 het geval zijn.
68
Wat is de reden dat, ondanks dat er uitstootnormen in het mestbeleid
vastgesteld zijn, de veehouderij de laatste jaren meermaals door de
plafonds van ammoniak, stikstof en fosfaat heen zijn gegaan?
Antwoord
Voor de Nederlandse veehouderij geldt een nationaal fosfaat- en
stikstofproductieplafond. Deze plafonds zijn onderverdeeld in sectorplafonds voor melkvee, pluimvee en varkens. Een toename in het aantal
dieren is een voor de hand liggende reden voor een stijging van de
excretie en daarmee kan het plafond worden overschreden. Dit was het
geval in de melkveehouderij na het vervallen van het melkquotum in 2015.
Ook bij een gelijkblijvend of dalend aantal dieren kan de excretie hoger
uitvallen, bijvoorbeeld door extreme weersomstandigheden die leiden tot
hogere fosfor-/stikstofgehaltes in het ruwvoer of een verschuiving van het
type gehouden dieren met een hogere excretie per dier.
69
Welke instrumenten worden ingezet in de toekomst om te voorkomen dat
de veehouderij door de plafonds van ammoniak, stikstof en fosfaat gaan?
Antwoord
Het fosfaatrechtenstelsel borgt de fosfaat- en stikstofplafonds voor de
Nederlandse melkveehouderij. Op het moment dat het aantal fosfaatrechten gelijk is aan het productieplafond is in principe geborgd dat de
fosfaatproductie het plafond niet overschrijdt. Momenteel bevindt het
aantal fosfaatrechten zich nog boven het plafond. Door een verhoogde
afroming bij overdracht wordt getracht het aantal fosfaatrechten onder
het productieplafond te krijgen. Op het moment dat dit is bereikt zal het
afromingspercentage terug worden gebracht naar 10 procent en zal de
afroming worden ingezet om de fosfaatbank te vullen om op die manier
grondgebondenheid te stimuleren. Indien sprake is van een overschrijding
van het sectorale plafond voor de pluimvee-/varkenshouderij welke ook
leidt tot een overschrijding van het nationale plafond kan bij de
overdracht van dierproductierechten een deel van de rechten worden
afgeroomd teneinde het aantal productierechten naar beneden te
brengen.
Met het stikstofplafond wordt de totale stikstofproductie voor de
Nederlandse veehouderij vastgesteld. Stikstof kan bij bemesting in de
vorm van nitraat worden benut door een gewas en uitspoelen in gronden oppervlaktewater. Voor die tijd treden er gasvormige verliezen op. Dit
kan in de vorm van ammoniak (NH3), stikstofoxide (NOx), lachgas (N2O) of
stikstofgas (N2). In de huidige stikstofdiscussie gaat het over reactieve
stikstofverbindingen, ofwel ammoniak en stikstofoxide. De landbouw
produceert slechts een klein deel van de stikstofoxide, maar het grootste
deel van de ammoniak (ca. 90 procent). Er is een apart ammoniakplafond
vastgesteld in de NEC-richtlijn (National Emmission Ceiling). Het
ammoniakplafond is niet verder verdeeld naar (veeteelt)sectoren. Het
Nederlandse ammoniakbeleid wordt vertaald in twee sporen. Het
gebiedsgerichte spoor houdt onder andere in dat maatregelen rond
ammoniakgevoelige natuurgebieden moeten worden genomen. Het
generieke spoor richt zich op huisvesting (Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij), mestopslag en aanwending. Zie hiervoor ook
mijn antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

23

70
Hoe gaat kringlooplandbouw precies zorgen voor het voldoende
terugdringen van de stikstofuitstoot uit de veehouderij?
Antwoord
Kringlooplandbouw betekent dat mest weer optimaal benut wordt als
waardevol product. Voor drijfmest vraagt dat snelle afvoer uit de stal en
scheiding in een dunne en dikke fractie. Dit heeft een substantiële reductie
van ammoniakemissie tot gevolg. Daarnaast draagt de ontwikkeling van
een huisvestingssysteem waarin urine en feces zo min mogelijk met
elkaar in aanraking komen, sterk bij aan de reductie van ammoniakemissie.
Onderdeel van kringlooplandbouw is ook een overgang naar een
grondgebonden melkveehouderij. Een extensieve melkveehouderij, met
de koe in de wei als uitgangspunt, zorgt voor minder emissie van
ammoniak. Voor een verdere toelichting verwijs ik u naar mijn brief over
de Aanpak Stikstofproblematiek van 4 oktober 2019 (Kamerstuk 32 670, nr.
167).
71
Kunt u uitleggen waar de uitstootnormen voor mest, o.a. op bedrijfsniveau, al voor langere tijd vast liggen?
Antwoord
Voor productie van stikstof en fosfaat uit dierlijke mest zijn er op nationaal
niveau productieplafonds. Deze vloeien voort uit afspraken met de
Europese Commissie; voor de drie hoofdsectoren melkvee, varkens en
pluimvee zijn daarbinnen sectorale plafonds vastgelegd. Zij bestaan al
sinds 2006; in het derde actieprogramma Nitraatrichtlijn is opgenomen
dat de productie van stikstof en fosfaat niet die van 2002 overschrijdt.
Sinds 2006 zijn er ook gebruiksnormen voor de hoeveelheid stikstof en
fosfaat per hectare; deze normen geven aan hoeveel kilogrammen stikstof
respectievelijk fosfaat per jaar via meststoffen op een hectare landbouwgrond mogen worden gebracht. Voor stikstof is de gebruiksnorm
afhankelijk van het gewas, de grondsoort en voor zandgrond van de regio.
Voor fosfaat is de norm afhankelijk van de fosfaattoestand van de bodem.
Deze normen worden bijgesteld of geactualiseerd op basis van de
actieprogramma’s Nitraatrichtlijn die eens per vier jaar moeten worden
opgesteld. De gebruiksnormen zijn opgenomen in Bijlage A van de
Uitvoeringsregeling meststoffenwet.
72
Is het wegvallen van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) een kans om
de wetgeving simpeler (en effectiever) te maken? Hoe wilt u met minder
regels de uitstoot terugdringen? Wat is de reductiedoelstelling en wat is
de tijdspanne?
Antwoord
Het wegvallen van het PAS geeft de mogelijkheid om een nieuwe lange
termijn aanpak op te zetten. Het is echter nog te vroeg om uitlatingen te
kunnen doen over de regels, reductiedoelstelling en tijdspanne van een
nieuwe aanpak. Het advies van het adviescollege stikstofproblematiek
over de lange termijn wordt in mei 2020 verwacht.
73
Wanneer kan de Kamer het overzicht van de data die aan de uitstootberekening ten grondslag ligt verwachten?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

24

De wijze waarop de berekeningen van de ammoniakuitstoot worden
uitgevoerd is voor niet-ingewijden momenteel moeilijk te volgen. Samen
met RIVM, CBS en WUR ben ik bezig om dit transparanter te maken, zodat
het voor iedereen navolgbaar wordt hoe de berekening van ammoniakemissie tot stand komt. Ik verwacht dat dit de eerste helft van 2020 het
geval zal zijn en zal uw Kamer daar dan over informeren.
74
Kunt u toelichten hoe het proces van het transparanter maken en
vereenvoudigen van de datastroom vorm krijgt? Wanneer dient dit
afgerond te zijn en welke data worden hiervoor gebruikt?
Antwoord
Bij de verschillende activiteiten waarbij ammoniak vrij kan komen, zijn
bepaalde middelen voorgeschreven (bijvoorbeeld emissiearme stal of
zodenbemester). Van alle toegestane middelen is door middel van
onderzoek een emissiefactor bepaald.
De ammoniakuitstoot wordt berekend door bij elk middel te kijken hoe
vaak dat wordt gebruikt. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van bronnen als
Landbouwtellingen, vergunningverlening evenals expertise over de
praktijk. De aannames die hierbij worden gebruikt zijn de best
beschikbare, maar deze zijn niet voor iedereen navolgbaar. Zoals
aangegeven in mijn antwoord op vraag 73, werk ik er samen met RIVM,
CBS en WUR aan om dit transparanter te maken, zodat het voor iedereen
navolgbaar wordt hoe de ammoniakemissie tot stand komt en verwacht ik
dat dit de eerste helft van 2020 het geval zal zijn waarna ik uw Kamer
informeer.
75
Wat wordt bedoeld met een «planning en aanpak van het gehele systeem
van stalbeoordeling»?
Antwoord
In de beleidsreactie op het rapport van de Commissie Geurhinder
Veehouderij (Kamerstuk 29 383, nr. 333) heeft de Minister voor Milieu en
Wonen mede namens mij een planning en aanpak van het gehele systeem
van de stalbeoordeling aangegeven. Er is inmiddels opdracht gegeven
aan een extern bureau om advies uit te brengen over de mogelijkheden
voor verdergaande wijzigingen ter versterking van het stelsel van de
stalbeoordeling. In dat advies zullen verschillende opties voor invulling
van het stelsel worden bekeken. Het externe advies over de stalbeoordeling, en de voornemens voor aanpassing van het stelsel op basis
daarvan, wil het kabinet voor de zomer van 2020 aan uw Kamer
voorleggen.
76
Op welke wijze gaat de Versterkte Handhavingsstrategie mest afdoende
zijn om fraude met mest in zulke mate te verlagen dat dit tot geen
significant risico op milieuschade en oneerlijk concurrentievoordeel leidt?
Antwoord
De versterkte handhavingsstrategie mest betreft een aanpak voor de korte
termijn (2018–2021), die zich richt op risicovolle schakels in de mestketen
zoals transport, en het bevorderen van een gelijk speelveld voor ondernemers die volgens de regels werken. Ik meen dat dit zal leiden tot het
substantieel terugdringen van mestfraude. Ik kan echter niet zondermeer
stellen dat de versterkte handhavingsstrategie mest afdoende zal zijn. Ik
heb u al eerder aangegeven, dat het probleem van de mestfraude niet met
handhaving alleen is op te lossen. Daarom werk ik voor de langere termijn
aan de herbezinning op het mestbeleid en wil komen tot robuustere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

25

regelgeving die fraudebestendig is en leidt tot het minimaliseren van
milieuschade en een eerlijke, transparante mestmarkt.
77
Wordt er in de toekomst een veiligheidsmarge ingebouwd bij de
verschillende maatregelen die aangedragen worden om de ammoniak- of
stikstofuitstoot te verlagen?
78
Wat is uw reactie op het advies van de ARK om in beleid en berekeningen
rekening te houden met tegenvallende omstandigheden in de praktijk en
een veiligheidsmarge in te bouwen zodat Europese normen minder vaak
overschreden worden?
79
Wat is uw reactie op de opmerking van de ARK waaruit blijkt dat uw
reactie niet duidelijk maakt hoe vastgelegd wordt hoe data en
berekenings- en meetmethoden worden bijgehouden, beveiligd en
gebruikt worden voor beleid?
Antwoord op vragen 77 t/m 79
In mijn antwoord op vraag 74 heb ik het traject geschetst, dat ik ben
gestart om de datastroom transparanter en eenvoudiger te maken.
Borging van kwaliteit, beveiliging en heldere verdeling van verantwoordelijkheden bij het beheer van datastromen maakt nadrukkelijk ook
onderdeel uit van dit traject om de berekeningen transparanter en
eenvoudiger te maken.
80
Hoe dienen data als basis voor het beleid?
Antwoord
De hiergenoemde data worden met name gebruikt om te kunnen volgen
of het beleid tot het gewenste resultaat leidt. Indien blijkt dat de resultaten
van het beleid achter blijven bij de doelstellingen zal worden geanalyseerd waardoor de achterblijvende resultaten worden veroorzaakt. Op
basis van deze analyse kan het beleid dan worden aangepast.
81
Gaat u de aanbeveling van de ARK overnemen om data, berekenings- en
meetmethoden bij te houden en aan te geven hoe deze actueel blijven en
hoe de informatie wordt beveiligd en gebruikt wordt voor beleid? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
Zie mijn antwoorden op vragen 74 en 79.
82
Gaat u met voorstellen te komen die inzicht geven in de data, berekeningswijzen en meetmethoden?
Antwoord
Zie mijn antwoord op vraag 74.
83
Gaat u inzicht geven in hoe de berekeningswijzen en meetmethoden
werken, of die aangepast zijn in het verleden of aangepast worden, hoe
dat wordt bijgehouden en wordt beveiligd?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

26

Zie mijn antwoorden op de vragen 74 en 79.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 973, nr. 233

27