Optimalisering van het gebruik van onafhankelijke toetsen in een leerling- en onderwijsvolgsysteem: ‘strategische’ bijdrage aan duurzame onderwijsontwikkeling …
Gerrit Staphorsius, Cito – maart 2008

De Kwaliteitsnota PO, Scholen voor morgen, zet in op een duurzame verbetering van het onderwijs en
concentreert zich op de opbrengsten van het reken- en taalonderwijs. De nota ziet twee belangrijke
wegen om de opbrengsten van het onderwijs op scholen te verhogen. De eerste is: leren van
praktijken die zich bewezen hebben, en de tweede: het gebruiken van systematisch verzamelde harde
gegevens over de kwaliteit van het onderwijs.
In deze notitie doen we een voorstel dat aansluit bij deze tweede pijler van de aanpak die Scholen
voor Morgen voorstelt. We koppelen daarin het gebruik van onafhankelijke toetsen voor de
verbetering van de kwaliteit van het onderwijs aan de verantwoording van die kwaliteit door de school.
Volgen van de vorderingen van individuele leerlingen
In het basisonderwijs gebruikt naar schatting meer dan 90% van de scholen een leerling- en
onderwijsvolgsysteem. Zo’n systeem bestaat uit onafhankelijke toetsen die voldoen aan de eisen die
aan goede meetinstrumenten gesteld worden. Als we kijken naar de functies van een leerling- en
onderwijsvolgsysteem is dat hoge gebruikspercentage niet zo verrassend.
Een leerling- en onderwijsvolgsysteem (verder kortheidshalve ook lovs genoemd) wordt in de
onderwijspraktijk gebruikt naast dagelijkse informele evaluatiemiddelen. Zulke middelen zijn
bijvoorbeeld vragen of oefeningen die leerlingen maken na een instructie om na te gaan of ze wat is
uitgelegd wel of niet kennen, kunnen of begrepen hebben, maar bijvoorbeeld ook methodegebonden
toetsen, die met hetzelfde doel na een aantal lessen worden ingezet. Zonder deze, direct op het
leerproces inwerkende informele middelen zou onderwijs geen onderwijs zijn, of in ieder geval geen
goed onderwijs. Immers: een systematisch gebrek aan directe feedback zal op de leerresultaten een
negatieve invloed hebben!
Naast deze informele middelen worden ‘formele’ toetsen van een lovs (verder spreken we ook van
lovs -toetsen) gebruikt. Met deze toetsen volgt de school individuele leerlingen met grotere
tussenpozen; afhankelijk van de getoetste vaardigheden eens per half jaar of eens per jaar.
Bijvoorbeeld: in het Cito-LOVS voor het basisonderwijs wordt vanaf groep 3 elk half jaar een toets
Rekenen-Wiskunde afgenomen, omdat in het onderwijs in relatief korte tijd veel verschillende
onderwerpen aan de orde komen. Het toetsen van Begrijpend Lezen gebeurt vanaf groep 5 eenmaal
per jaar omdat deze vaardigheid zich na groep 4 betrekkelijk langzaam ontwikkelt. Een nieuwe meting
na een half jaar zou niet of nauwelijks nieuwe informatie opleveren.
De lovs -toetsen voor de verschillende vaardigheden vormen in principe een doorgaande lijn vanaf
groep 1 tot en met groep 8. In principe, want niet voor alle vaardigheden start het onderwijs in groep 1.
De laatste toets in een lovs voor het basisonderwijs wordt in groep 8 afgenomen. In het geval van het
1
LOVS is dat de Eindtoets Basisonderwijs, beter bekend als de Citotoets .
De waarde van onafhankelijke lovs -toetsen zit in de vergelijkingsmogelijkheden die deze toetsen
bieden. Een eerste type vergelijking is de vergelijking met het landelijk gemiddelde. In het onderzoek
dat de constructie van deze toetsen ondersteunt, is vastgesteld wat landelijk gezien de prestaties van
leerlingen in hetzelfde leerjaar zijn. Daardoor is bekend wat de gemiddelde prestatie is en kan dus
bepaald worden welke leerlingen landelijk gezien tot de zwakst presterenden behoren en wel eens het
risico zouden kunnen lopen om een grote leerachterstand op te lopen. Die vergelijking met landelijke
prestaties is uiteraard alleen zinvol als de toetsen op dezelfde manier worden afgenomen als in het
onderzoek. Met het oog daarop zijn er richtlijnen voor de afname: de leerkracht is, als deze een lovstoets afneemt, in de eerste plaats onderzoeker. In deze standaardisering schuilt voor een belangrijk
deel het onafhankelijke karakter van lovs-toetsen.
Een lovs maakt levert ook longitudinale gegevens op. Zo maakt het LOVS het mogelijk de
ontwikkeling van leerlingen te volgen, dat wil zeggen de prestaties van een leerling op de toetsen van
moment tot moment met elkaar te vergelijken. Dat kan ondanks het feit dat de toetsen op
verschillende momenten andere opgaven hebben. Door een kalibratieonderzoek zijn de scores op
verschillende toetsen naar één schaal te vertalen (ongeveer zoals het mogelijk is prijzen in landen met
verschillende muntsoorten te vergelijken door de bedragen in de eigen muntsoort om te zetten naar
euro’s). De waarde van deze longitudinale informatie is groot: eerder behaalde prestaties
1

Als we LOVS gebruiken, spreken we over het leerling- en onderwijsvolgsysteem van het Cito, dat als merknaam LOVS heeft.
Het LOVS wordt in groep 8 ook gebruikt door scholen die de Citotoets niet afnemen. Die gebruiken de LOVS-toetsen voor
medio groep 8 als ‘eindmeting’. Het gebruik van de Citotoets als eindmeting heeft een voordeel: er zijn grotere garanties voor
onafhankelijkheid, omdat van de toets met het oog op de primaire functie elk jaar een splinternieuwe versie wordt gemaakt.

onderbouwen verwachtingen over latere. De informatie voorziet dus in een ontwikkelingsperspectief.
Als de ontwikkeling van prestaties niet aan die verwachtingen blijkt te voldoen, gaat daarvan een sterk
signaal uit dat wijst op de noodzaak van een nader onderzoek naar mogelijke oorzaken.
Een derde type vergelijking die veel informatie met een duidelijke signaalwerking kan opleveren,
noemen we wel discrepantie- of profielanalyse: de vergelijking van de objectief vastgestelde prestaties
van een leerling op verschillende onderdelen. Daarmee kan de leerkracht nagaan wat relatief sterke
en zwakke ‘kanten’ van een leerling zijn. Natuurlijk kunnen daarbij gegevens over de prestaties op
eerdere momenten (een goed lovs maakt het mogelijk jaren terug te kijken!) worden betrokken.
Bewaken van de kwaliteit van het onderwijs op school
Scholen kunnen met lovs -t oetsen ook de kwaliteit van hun onderwijs volgen. Daarbij worden de
prestaties van individuele leerlingen geaggregeerd naar schoolniveau: het gemiddelde van alle
individuele leerlingen in bijvoorbeeld groep 6 op een lovs -toets Rekenen-Wiskunde wordt dan het
‘Schoolgemiddelde Rekenen-Wiskunde Groep 6’.
Een database met daarin de toetsresultaten van Taal (onder meer technisch lezen, begrijpend lezen,
spelling en woordenschat), Rekenen-Wiskunde en Studievaardigheden van verschillende ‘cohorten’
(in een bepaald jaar op een school in groep 1 groep gestarte leerlingen) maakt tal van relevante
analyses mogelijk. Elk van de genoemde kennis- en vaardigheidsgebieden bestaat uit verschillende
onderdelen. Over elk van deze onderdelen zijn gegevens opgenomen. In het LOVS zijn er
bijvoorbeeld voor Taal toetsen beschikbaar voor vijf hoofdonderdelen, voor Rekenen-Wiskunde zijn
dat er drie en voor Studievaardigheden vier. Een dergelijke database met toetsresultaten bevat voor
het volgen van het onderwijs op school een schat aan gegevens. Daardoor is de informatiewaarde
van zo’n database aanzienlijk. We zijn er van overtuigd dat er, als het om gebruik van deze gegevens
voor de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs gaat, nog veel te winnen valt.
Een schoolgemiddelde kan natuurlijk vergeleken worden met een landelijk gemiddelde. Van deze
vergelijking kan een eerste signaal uitgaan (wat scoren we laag in vergelijking met andere scholen!).
Voordat we verder spreken over het vergelijken van schoolgemiddelden, ontkomen we echter niet aan
kort intermezzo.
Ter bevrediging van de nieuwsgierigheid kan het voor een school aardig zijn om te weten of een
schoolgemiddelde onder of boven een landelijk gemiddelde ligt – en meestal is men nieuwsgieriger
als men vrijwel zeker weet dat men er ver boven zit! – maar voor het volgen van de kwaliteit van het
onderwijs is de informatie die deze vergelijking oplevert niet zonder meer zinvol. Vanwege kenmerken
die niet of nauwelijks door het onderwijs te beïnvloeden zijn, zijn niet alle leerlingen even eenvoudig
onderwijsbaar en niet op alle scholen zijn de leerlingen ‘gemiddeld’ genomen in gelijke mate
onderwijsbaar. En zelfs als dat laatste wel zo zou zijn, dan geldt nog dat verschillen in
schoolgemiddelden verklaarbaar kunnen zijn door de spreiding om de ‘gemiddelde
onderwijsbaarheid’. In ons land zijn de verschillen tussen scholen, als het om de onderwijsbaarheid
van hun leerlingen gaat, tamelijk groot en daarom moeten we schoolgemiddelden corrigeren voor
verschillen in onderwijsbaarheid van de leerlingen. We raken hier een punt dat onder de aanduiding
‘toegevoegde waarde van het onderwijs’ de laatste jaren in de discussies rond de kwaliteit van het
onderwijs nogal wat aandacht heeft gekregen. Haalt het onderwijs of haalt een school uit de leerlingen
wat er in zit? En is dat wel genoeg als we letten op wat het had kunnen zijn? Op de vraag naar wat
redelijkerwijs verwacht mag worden, is het antwoord: als we rekening houden met verschillen in
onderwijsbaarheid, mogen we verwachten dat het schoolgemiddelde ongeveer overeenkomt met het
landelijk gemiddelde. In het LOVS worden de correcties voor verschillen in onderwijsbaarheid van de
2
leerlingen toegepast , zonder dat daarbij de ‘begintoets’ die in de discussies over ‘de toegevoegde
waarde’ steeds weer opduikt, nodig is. We zien dat na correctie voor verschillen in onderwijsbaarheid
de hoge schoolgemiddelden van scholen met gemakkelijk lerende leerlingen in het algemeen zakken
in de richting van het landelijk gemiddelde (of daar zelfs onder komen) en dat gemiddelden van
scholen met lastiger onderwijsbare leerlingen stijgen naar rond het gemiddelde (of zelfs naar hogere
niveaus). Ook al wordt de spreiding om de landelijke schoolgemiddelden na correctie dus aanzienlijk
kleiner, er blijven wel degelijk verschillen tussen scholen bestaan waarvan het niet uitgesloten is dat
die verklaard kunnen worden door verschillen in de kwaliteit van het onderwijs. Voor meer informatie
over de toegepaste correcties verwijzen we naar de internetsite van Cito (www.cito.nl).
Na dit intermezzo over de correctie voor verschillen tussen scholen op het punt van de
onderwijsbaarheid van hun leerlingen, vervolgen we ons verhaal over het gebruik van
2

In groep 7 en 8.

schoolgemiddelden met het oog op (de verbetering van) de kwaliteit van onderwijs op school. Zeer
informatief zijn de vergelijkingen van de schoolgemiddelden van de verschillende vakken en van de
onderdelen daarbinnen. Deze schoolgemiddeldenprofielen of dwarsdoorsneden maken het mogelijk
na te gaan of er sterke, minder sterke en zwakke kanten aan het onderwijs zitten. Zo moet een school
waarvan de leerlingen zeer goed presteren bij begrijpend lezen zich zorgen maken als het
schoolgemiddelde van een of meerdere groepen op het gebied van spellen achterblijft. Zo’n
constatering kan aanleiding zijn nog eens terug te kijken en een trendanalyse te maken: hoe zat dat
een half jaar, een jaar, anderhalf jaar, twee jaar geleden met hetzelfde cohort en – ook zeer
informatief – hoe zat het een jaar geleden met het cohort dat een jaar eerder op school startte? Dit
soort analyses kan belangrijke vragen oproepen (Is er weinig aandacht voor het onderwerp in de
leergang?; Is er door de leerkracht wel voldoende aandacht aan het onderwerp besteed? enzovoort)
en zelfs zorgen voor een bruikbare hypothese over de mogelijke oorzaak. Het LOVS ondersteunt de
school bij het maken van dit soort analyses met het Computerprogramma LOVS dat een database
beheert en rapporten produceert.

Gebruik van een lovs ook voor de verantwoording van de kwaliteit van het onderwijs aan de
hand van onderwijsopbrengsten
Een goede evaluatiepraktijk mag dan een belangrijk aspect van de kwaliteit van het onderwijs zijn, op
de opbrengsten van een school zijn ook andere factoren van invloed. Verantwoording van de kwaliteit
aan de hand van onderwijsopbrengsten door scholen zal alleen daarom al nodig blijven. En dan komt
het toezicht om de hoek kijken!
Kunnen scholen de kwaliteit van hun onderwijs wel verantwoorden met de door een lovs bepaalde
onderwijsopbrengsten, als het toezicht die opbrengsten mede gebruikt om de kwaliteit van het
onderwijs op scholen te beoordelen? Er bestaat in de onderwijskundige wereld op z’n minst twijfel aan
die mogelijkheid. Scholen zouden hun onderwijs eenzijdig gaan richten op de onderdelen die door het
toezicht beoordeeld worden en zouden zelfs bereid zijn tot frauduleuze manipulaties. Daardoor zou de
primaire functie van een lovs, het volgen van de vorderingen van leerlingen en van de kwaliteit van het
onderwijs, worden ondergraven. Men adviseert daarom wel een afzonderlijke, al dan niet verplichte
opbrengsten-beoordelingstoets in te zetten (denk aan de recente discussie rond een verplichte
eindtoets). Als we op dit punt zouden worden geraadpleegd, zouden we het volgende overwegen: (1)
als een lovs nauw aansluit bij de inhoud van het onderwijs en de toetsen zijn adaptief (de moeilijkheid
van de opgaven die een leerling te maken krijgt kan aangepast worden aan het niveau van die leerling
die de toets maakt) dan zouden leerkrachten weleens minder uitgedaagd kunnen worden over te gaan
tot het fenomeen dat we tegenwoordig ook in Nederland ‘teaching to the test’ noemen; (2) we zijn niet
naïef, maar ook niet defaitistisch. We nemen de mogelijke negatieve effecten op het gebruik van een
lovs dat ook bij de verantwoording van de kwaliteit van het onderwijs een functie heeft, serieus. Maar
we gaan er ook vanuit dat de professionele integriteit van leerkrachten in ons onderwijs groot is en dat
er draagvlak zal zijn voor de beoordeling van de onderwijskwaliteit op basis van lovs-resultaten door
het toezicht als die beoordeling transparant is en als leerkrachten die als fair ervaren; (3) het is de
vraag of we wel buiten een multifunctioneel gebruik van een lovs kunnen. Tenminste als we aan de
verantwoording van de kwaliteit via opbrengsten en een beoordeling daarvan willen vasthouden, want
daar zit uiteraard de crux. De onderwijspraktijk zal een afzonderlijke opbrengsten-beoordelingstoets
waarschijnlijk als overbodig en belastend ervaren. Bovendien sluiten we niet uit dat een (verplichte)
afzonderlijke toets geen oplossing is voor de verwachte negatieve effecten van multifunctioneel
gebruik van een lovs . In de eerste plaats vragen we ons af of door de inzet van een afzonderlijke
opbrengsten-beoordelingstoets de verwachte negatieve effecten op de inhoud van het onderwijs en
op het gedrag van leerkrachten zouden verdwijnen. In de tweede plaats valt te verwachten dat, als
‘frauduleuze’ manipulatie van de uitslag inderdaad een effect zou zijn, ook van een dergelijke toets,
dat dit onmiddellijk doorwerkt in het gebruik van welk lovs dan ook. Immers, door manipulatie
veroorzaakte discrepanties tussen een afzonderlijke toets voor de bepaling en beoordeling van
opbrengsten en een lovs zullen voor het bevoegd gezag duidelijk zichtbaar zijn.
We gaan er vooralsnog vanuit dat een lovs ook voor de verantwoording van de kwaliteit van het
onderwijs aan de hand van opbrengsten kan worden ingezet. Het draagvlak onder en de instelling van
leerkrachten zal erg afhangen van de transparantie van de beoordeling van de opbrengsten.
Strategische keuze: ‘verplichting’ tot Schoolrapport Evaluatiepraktijk (SEP)
We verwachten dat van een gerichte overdracht van kennis over de mogelijkheden (en beperkingen)
van een lovs een positieve invloed uitgaat op het inzicht en de instelling van leerkrachten. Meer inzicht

zal leiden tot een gemakkelijkere acceptatie van beoordelingen van de kwaliteit van het onderwijs en
een grotere weerbaarheid tegen als niet rechtvaardig beschouwde oordelen.
De noodzaak tot professionalisering zal nog groter worden en een goede evaluatiepraktijk zal
duurzaam in het onderwijs verankerd worden als het bevoegd gezag van de scholen jaarlijks een
rapport verlangt. Zo’n Schoolrapport Evaluatiepraktijk (kortheidshalve aangeduid met SEP) kan een
onderdeel of een hoofdstuk zijn van al bestaande verplichtingen tot rapportage. Het rapport moet
inzicht geven in het gebruik van ‘harde’ gegevens in de evaluatiepraktijk op school.
Het toezicht moet zich op basis van het SEP een indruk van het systematisch gebruik van
onafhankelijke toetsen in groep 1 tot en met 8 kunnen vormen. De laatste toets van een lovs in groep
3
8 kan beschouwd worden als ‘eindtoets’ . Die hoeft niet verplicht gesteld te worden, want de toets
heeft zijn vanzelfsprekende plaats in een lovs dat op zich weer een even natuurlijk onderdeel van de
evaluatiepraktijk is.
De verplichting tot het jaarlijks leveren van een dergelijk rapport zal naar onze overtuiging stimulerend
werken op een door kennis en inzicht geschraagd gebruik van een lovs. Cito merkt dat de cursussen
die gericht zijn op een verdieping van het gebruik van LOVS-gegevens zeer gewaardeerd worden,
doordat de cursisten na de training meer grip op de interpretatie en gebruik van die gegevens hebben.
We werken op het ogenblik onder de werktitel ‘Evaluatiespecialist’ intensief aan cursussen die
leerkrachten op het punt van het gebruik van betrouwbare, harde LOVS-gegevens verder
professionaliseren. We overwegen leerkrachten die deze cursus met succes gevolgd hebben te
certificeren. Een onderdeel van de afsluiting van de cursus zou een praktijkopdracht kunnen zijn: het
schrijven (en verantwoorden) van een SEP.
Suggesties voor de inhoud van het SEP
De inhoud van een Schoolrapport Evaluatiepraktijk in het primair onderwijs zou in goed overleg met
onder meer de Inspectie van het Onderwijs, de PO Raad en het PK! kunnen worden gespecificeerd.
Om de gedachten te bepalen doen we een aantal suggesties:
beschrijving van de evaluatiepraktijk voorzover het gaat om de inzet van onafhankelijke toetsen,
4
inclusief een overzicht van gebruikte instrumenten : hoe is er in de organisatie van de school voor
garanties gezorgd dat toetsen inderdaad worden afgenomen en dat de resultaten worden gebruikt
in het onderwijsproces? (Wie hebben daarbij een rol? Is er periodiek overleg? Wie bewaakt
genomen besluiten? enzovoort)
verslag van opbrengsten. Gedacht kan worden aan onder meer:
• per leerjaar, per vak en per vakonderdeel de gemiddelde scores en longitudinale
gegevens (trendanalyses) en indien referentieniveaus beschikbaar zijn: per leerjaar, per
vak het aantal of het percentage leerlingen dat deze referentieniveaus bereikt heeft. Ook
kan gedacht worden aan de rapportage van het aantal of het percentage leerlingen dat op
basis van vorige afnames het geraamde niveau niet gehaald heeft;
• per vak ‘evidence based’ conclusies over het onderwijsniveau en een overzicht van
besluiten ter handhaving of verbetering van dat niveau en, indien van toepassing, een
planning die aangeeft wanneer de genomen besluiten tot verbeteringen gerealiseerd
moeten zijn;
• per leerjaar een opgave van het aantal of percentage leerlingen dat op basis van de
analyse van transversale en van longitudinale gegevens in aanmerking komt voor een
nader onderzoek en het aantal of percentage leerlingen dat inderdaad nader onderzocht
is.
Als het door een school gebruikte lovs ondersteunt wordt door een computerprogramma kan dat zo
worden aangepast dat het alle benodigde gegevens genereert.
Rol toezicht
Het toezicht zou, als het om de beoordeling van de kwaliteit van het onderwijs op school gaat, primair
kunnen kijken naar het adequate gebruik van lovs-gegevens voor de sturing van leer- en
3

De Citotoets is een mogelijke afsluiting van het LOVS, zowel voor het volgen van leerlingen als van het onderwijs (ook de
LOVS-toetsen voor medio groep 8 kunnen worden gebruikt door scholen die voor de schoolkeuzeadvisering andere
instrumenten dan de Citotoets gebruiken). Aan de Citotoets kunnen alle leerlingen deelnemen (voor achterstandsleerlingen en
bijvoorbeeld voor kinderen met een visuele handicap zijn speciale versies van de toets). In de Citotoets is een stevige garantie
ingebouwd voor de onafhankelijkheid: de toets is elk jaar compleet nieuw!
4
De aan de instrumenten door het bevoegd gezag te stellen eisen zouden betrekking kunnen hebben op de te toetsen ‘vakken’,
vaardigheden of ontwikkelingsgebieden (bijvoorbeeld cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling), de frequentie van
toetsing, de onafhankelijkheid, interpretatiemogelijkheden (bijvoorbeeld mogelijkheid tot omzetting van scores naar
referentieniveaus en correctie voor verschillen in onderwijsbaarheid ).

onderwijsprocessen. Bij het periodiek inspectiebezoek aan de school zou de directie het SEP kunnen
verantwoorden. We merkten hierboven al op dat behalve processen ook opbrengsten bij beoordeling
van de kwaliteit een rol moeten spelen. We kunnen ons voorstellen dat de inspectie via de
onderwijsopbrengsten in groep 8 de kwaliteit van het onderwijs op een school monitort.
We sluiten zeker niet uit dat we scholen die de Citotoets gebruiken aan kwaliteitsindicatoren kunnen
helpen, die door het toezicht kunnen worden gebruikt ter detectie van scholen waar de kwaliteit dreigt
achter te blijven.
In de discussie rond de beoordeling van de kwaliteit wordt door scholen niet zelden naar voren
gebracht dat het ‘afrekenen’ op alleen cognitieve vaardigheden niet rechtvaardig is. Het pedagogisch
klimaat en de mogelijke invloed daarvan op de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen zou in de
beoordeling betrokken moeten worden. Los van de vraag of dat nu al niet gebeurt, zouden we
daarover het volgende willen opmerken. Scholen die dit punt inbrengen lijken te willen zeggen: ‘Kijk,
omdat we andere accenten leggen, blijven we op het gebied van rekenen en taal een stukje achter,
maar onze leerlingen ‘scoren’ wel hoog op zelfstandigheid, creativiteit, sociaal gedrag, assertiviteit
enzovoort.’ Voor het draagvlak zou het daarom goed kunnen zijn in de beoordeling van
onderwijsopbrengsten ook de sociaal-emotionele ontwikkeling te betrekken. Blijft de vraag of een min
bij de ‘cognitieve’ opbrengsten kan worden weggestreept tegen een ‘sociaal-emotionele’ plus.
Misschien nog wel meer dan bij de cognitieve ontwikkeling lopen we bij de sociaal-emotionele
ontwikkeling aan tegen eigenschappen van leerlingen die hun ontwikkeling bevorderen of belemmeren
zonder dat de school die eigenschappen eenvoudig kan beïnvloeden. Dat neemt niet weg dat het
belangrijk is dat de school de sociaal-emotionele ontwikkeling volgt, ook omdat die ontwikkeling van
invloed is op de vorderingen bij bijvoorbeeld rekenen en taal.
Tot slot: strategische keuze met het oog op duurzame onderwijsontwikkeling
Wij denken dat, als er met het oog op de opbrengsten van het onderwijs iets verplicht moet worden,
het de verplichting tot het opleveren van een SEP moet zijn, een rapport aan de hand waarvan de
school zijn evaluatiepraktijk kan verantwoorden. We noemen de keuze voor de verplichtstelling van
een dergelijk rapport ‘strategisch’ omdat zo wat vanzelfsprekend is nog vanzelfsprekender wordt. Er
kan een stimulans van uitgaan tot professionalisering van het gebruik van ‘harde’ gegevens in de
evaluatiepraktijk. Op den duur zal de verplichting tot het SEP kunnen leiden tot een optimalisering van
de opbrengsten van het basisonderwijs.