Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd
Onderzoek naar pabo-gediplomeerden in het vmbo

Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW
Froukje Wartenbergh-Cras
Joyce Bendig-Jacobs

ResearchNed
juli 2015

© 2015 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding. ResearchNed
werkt conform de kwaliteitsnormen NEN-EN-ISO 9001:2008 voor kwaliteitsmanagementsystemen en NEN-ISO
20252:2012 voor markt-, opinie- en maatschappelijk onderzoek.

Inhoudsopgave

Managementsamenvatting

3

1

Inleiding

7

1.1
1.2
1.3
1.4

Beleidsachtergrond
Onderzoeksvragen
Onderzoeksopzet
Opbouw van het rapport

7
9
10
10

2

Kwantitatieve foto: aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo

13

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Inleiding
Aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo
Aan welke leerlingen geven ze les?
Type aanstelling
Type scholen en besturen
Regionale verschillen
Conclusie

13
13
14
18
19
20
22

3

Inzet van pabo-gediplomeerden

23

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Inleiding
Beleid van scholen ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden
Redenen om pabo-gediplomeerden in te zetten
Redenen om in het voortgezet onderwijs te gaan werken
Functioneren pabo-gediplomeerden
Verwachte trends in behoefte aan pabo-gediplomeerden
Conclusie

23
23
26
29
31
34
35

4

Behalen tweedegraadsbevoegdheid

39

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Inleiding
Redenen om tweedegraadsbevoegdheid te halen
Belemmeringen voor het volgen van een tweedegraadsopleiding
Gevolgen niet behalen tweedegraadsbevoegdheid
Aansluiting scholingsaanbod bij behoefte
Conclusie

39
39
45
47
48
52

5

Behoefte aan aanpassing in regelgeving en scholing

55

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Inleiding
Samengevat: knelpunten huidige regelgeving en scholing
Overwegingen voor aanpassen bevoegdheidsregeling
Overwegingen voor aanpassing scholingsaanbod
Alles overziend: aantal beleidsopties

55
55
56
58
59

Bijlage A Respons en weging

61

Bijlage B Beschrijving deelnemers aan interviews en focusgroepen

63

Bijlage C Lijst met figuren en tabellen

65

1 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Managementsamenvatting

Pabo-gediplomeerden hebben in beginsel geen bevoegdheid om les te geven in het vmbo. Ze worden
echter wel ingezet in het voortgezet onderwijs1. In het Sectorakkoord VO 2014-2017 is daarom
opgenomen dat de VO-raad samen met OCW afspraken gaat maken over het behalen van een passende
bevoegdheid door huidige en toekomstige docenten in het vmbo waarbij specifiek aandacht is voor
PABO-gediplomeerden die in de onderbouw van het vmbo werken. Het ministerie van OCW heeft
ResearchNed gevraagd onderzoek uit te voeren naar de huidige inzet en ervaringen van PABOgediplomeerden en van daaruit te komen tot aanbevelingen voor aanpassingen in regelgeving en
scholingsaanbod. Voor het onderzoek zijn interviews gehouden met experts, schooldirecteuren,
bestuurders en pabo-gediplomeerden, is een secundaire analyse van de IPTO-data uitgevoerd (voor een
kwantitatieve foto van het aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo), zijn vragenlijsten afgenomen
onder pabo-gediplomeerden, schooldirecteuren en bestuurders en zijn tot slot twee focusgroepen
georganiseerd waarin de diverse betrokkenen hebben gereflecteerd op de uitkomsten en meegedacht
over de wenselijke aanpassingen in beleid rondom bevoegdheden en opleiding. In deze
managementsamenvatting worden kort de belangrijkste resultaten uit het rapport op een rij gezet.
Aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo
In totaal geven er (in schooljaar 2013-2014) ruim 2.200 pabo-gediplomeerden les in het vmbo. Daarvan
beschikken er 1.678 uitsluitend over een pabo-diploma, 566 docenten hebben naast hun pabo-diploma
ook een tweedegraadsbevoegdheid in enig vak. Het grootste deel behaalde het pabo-diploma vóór 1
augustus 2006. Pabo-gediplomeerden zonder tweedegraadsbevoegdheid worden vooral in de onderbouw
van het vmbo ingezet en dan vooral in de basisberoepsgerichte en kaderberoepsgerichte leerwegen. Na
het behalen van een tweedegraadsbevoegdheid, geeft de meerderheid (ook) les in de bovenbouw van
het vmbo. Pabo-gediplomeerden geven vooral les in de vakken die in het basisonderwijs gegeven
worden: Nederlands en rekenen/wiskunde en blijken vaak breder ingezet te worden dan de overige
docenten in het vo: ze geven vaker les in meer dan één vak.
Meerwaarde van pabo-gediplomeerden voor het vmbo
Het merendeel van de ondervraagde schoolleiders en bestuurders vindt de pabo-gediplomeerden zeer
geschikt voor het vmbo. Vooral in het vmbo is het volgens scholen en bestuurders belangrijk om
pedagogisch-didactische kwaliteiten in huis te halen: in het vmbo gaat de eerste aandacht uit naar de
leerling, daarna naar het vak. De sterke pedagogisch-didactische kwaliteiten van pabo’ers zijn een vaak
genoemde reden voor het aannemen van pabo’ers. Ook als het gaat om leerlingzorg worden pabo’ers
positiever beoordeeld dan tweedegraadsopgeleiden. Als voorwaarde voor het aannemen van pabo’ers
stellen bijna alle scholen en besturen wel dat zij hun tweedegraadsbevoegdheid halen om zo te voldoen
aan het ingezette beleid om alleen bevoegde docenten voor de klas te hebben. De
tweedegraadsbevoegdheid voorziet daar overigens maar ten dele in omdat daarmee alleen de lessen
bevoegd worden gegeven in het desbetreffende vak. Aan de inhoudelijke kennis van pabogediplomeerden wordt eigenlijk niet getwijfeld. Hoewel de vakkennis van pabo-gediplomeerden onder
het niveau van tweedegraders ligt volgens scholen en bestuurders, wordt door het merendeel de
aanwezige vakkennis bij de pabo’ers als voldoende gezien om goed onderwijs te kunnen geven in het
vmbo. Met name voor de kernvakken uit het primair onderwijs, rekenen en taal, zijn pabo’ers zonder
aanvullende opleiding zeer geschikt. Ook de mentorlessen, aardrijkskunde en geschiedenis worden door
de helft van de scholen en bestuurders genoemd als vak dat prima kan worden verzorgd door een docent
met alleen een pabo-diploma.

1

Dit geldt niet voor pabo-gediplomeerden die voor 2006 zijn afgestudeerde en uitsluitend lesgeven aan LWOOleerlingen in een van de volgende vakken: Nederlands, Engels, wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde,
biologie, verzorging, muziek, handvaardigheid en tekenen.

3 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Aanvullende scholing
Om te mogen blijven lesgeven in het vmbo, moeten pabo-gediplomeerden een
tweedegraadsbevoegdheid halen. Het aandeel docenten in de groep met een pabo-diploma van na 1
augustus 2006 dat bezig is om deze bevoegdheid te halen is groot. Het behalen van de
tweedegraadsbevoegdheid is doorgaans een gezamenlijk initiatief van de docenten en de school.
Scholen stimuleren pabo’ers tot het behalen van een tweedegraadsbevoegdheid vooral vanwege de
eisen in de wetgeving en voor het versterken van hun inhoudelijke vakkennis. Ook de pabo’ers zelf
noemen de wettelijke verplichting als belangrijke reden om een tweedegraadsopleiding te gaan volgen.
Daarnaast worden ook interesse in het vak, vakinhoudelijke verbetering en hogere salarisschaal
genoemd als reden tot het volgen van een aanvullende opleiding. Pabo’ers die (nog) geen
tweedegraadsopleiding volgen, zien op tegen de grote belasting in tijd en geld en de druk die de
opleiding legt op de privésituatie, zien geen meerwaarde van de aanvullende bevoegdheid in hun werk
of denken dat de opleiding een versmalling in hun werk tot gevolg heeft als voornaamste reden om de
opleiding (nog) niet te volgen. Degene die bezig zijn met een tweedegraadsopleiding, worden hierin
vooral belemmerd door het tijdsbeslag van de opleiding en het combineren van de opleiding met hun
privéleven. Het meest populair onder degenen die een tweedegraadsopleiding volgen, van plan zijn te
gaan volgen of hebben afgerond, is de tweedegraadsopleiding Nederlands. De pabo-gediplomeerden die
al werkervaring in het primair onderwijs hebben en de pabo’ers met een pabo-diploma van op of na 1
augustus 2006, hebben de grootste kans op het gaan volgen van een tweedegraadsopleiding. Voor pabogediplomeerden boven de 40 jaar is deze kans het kleinst. Om de meeste pabo’ers die niet van plan zijn
een tweedegraadsopleiding te gaan volgen, over de streep te trekken en zo niet te verliezen voor het
vmbo zou, naar eigen zeggen, vooral de opleiding beter moeten aansluiten bij de praktijk, de opleiding
korter moeten worden en de investering in tijd en geld grotendeels door school vergoed moeten
worden. Ook de pabo-gediplomeerden die wel van plan zijn een tweedegraadsopleiding te gaan volgen
vinden de aansluiting van de opleiding bij de praktijk hierbij een grote belemmering. Ook pabogediplomeerden die bezig zijn met een tweedegraadsopleiding zijn over het algemeen niet zo te
spreken over deze aansluiting, vinden de opleiding niet aansluiten bij hun behoeften (toegespitste
vakkennis, onderscheid tussen wel/geen werkervaring vmbo, te weinig vrijstellingen, te veel focus op
kennis voor havo/vwo). Het volgen van een volledige tweedegraadsopleiding is ook volgens scholen en
bestuurders niet essentieel om les te kunnen geven in het gehele vmbo. Voor het lesgeven in de
bovenbouw en dan met name exacte vakken zien zij wel meerwaarde van bijscholing in vakdidactiek en
vakinhoud.
Aanbevelingen voor beleid
Er is behoefte aan aanpassing in de regelgeving. Wat scholen en pabo-gediplomeerden (die daar in de
focusgroepen heel eensgezind waren) betreft zijn er drie beleidsopties:

het verruimen van de bevoegdheden van pabo-gediplomeerden voor onderbouw vmbo (denkbaar
met of zonder extra minor, met of zonder werkervaring, selectie van vakken);

het generiek verkorten van de tweedegraads lerarenopleiding voor pabo-gediplomeerden;

het inrichten van individuele maatwerkscholing bij lerarenopleidingen op basis van EVC.
Elke optie heeft daarbij voor- en nadelen. Voordelen van de eerste optie zijn het bieden van een
erkenning van de pedagogisch-didactische vaardigheden van de huidige groep onbevoegde pabogediplomeerden in het vmbo. Nadeel is echter dat het weer een laag aan de bevoegdheidstructuur
toevoegt en de wet gewijzigd moet worden. De tweede optie is al bij een aantal lerarenopleidingen
aanwezig: een versnelde opleiding voor de groep die al vier jaar in de hogeschoolbanken zat om hun
pabo-diploma te halen. De uitdaging van deze optie zit vooral bij de lerarenopleidingen: welke
onderdelen kunnen worden weggelaten uit de ‘reguliere’ tweedegraadsopleiding voor de groep pabogediplomeerden. Daar komt ook een vraagkant bij spelen: is de groep pabo-gediplomeerden groot
genoeg om van alle tweedegraadsopleidingen ook een versnelde variant aan te bieden? Dit vereist dat
scholen zicht hebben op het aantal pabo’ers en hen voldoende faciliteren een
tweedegraadsbevoegdheid te halen. De laatste optie doet het meeste recht aan wat de pabo-

4 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

gediplomeerden al kunnen en krijgt (daarom) de meeste steun van de groepen die in dit onderzoek
betrokken zijn. Deze beleidsoptie richt zich op meer maatwerk: aan de voorkant bij het beoordelen van
wat de pabo-gediplomeerde al kan en nog moet bijleren en aan de achterkant bij de lerarenopleidingen
om in een meer modulair ingericht systeem op maat bij te kunnen scholen. Dat vraagt wel de nodige
inspanning van de lerarenopleiding om dat te realiseren en veronderstelt ruimte voor hogescholen om
een eigen afweging te maken om EVC’s toe te kennen. Deze ruimte is in de perceptie van de
hogescholen beperkt door de InHolland-affaire en vragen over het niveau van lerarenopleidingen.

5 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

1

1.1

Inleiding

Beleidsachtergrond
In het vmbo heeft zich de laatste jaren een aantal veranderingen voorgedaan, waaronder de invoering
van referentieniveaus voor taal en rekenen, de invoering van passend onderwijs en de inpassing van
leerwegondersteunend onderwijs en praktijkonderwijs daarin (per 1 januari 2016), en de invoering van
domeinen en leergebieden. Voor de nabije toekomst staat de invoering van nieuwe beroepsgerichte
examenprogramma’s te gebeuren. Het wettelijk systeem van bevoegdheden lijkt niet aan te sluiten bij
deze ontwikkelingen en scholen geven signalen af dat zij moeilijker aan bevoegde vmbo-docenten
kunnen komen. Scholen geven eveneens aan dat zij behoefte hebben aan pabo-gediplomeerden2, met
name vanwege hun relatief sterke pedagogisch-didactische bagage. In onderstaand kader is een
overzicht gegeven van de bevoegdheden van pabo-gediplomeerden3 zoals vastgelegd in de Wet beroepen
in het onderwijs (Wet BIO).
Figuur 1: Welke lessen mag de pabo-gediplomeerde geven in het voortgezet onderwijs?

Kweekschool / PA
(voor 1971)

Nederlands, rekenen, geschiedenis, aardrijkskunde,
biologie, natuurkunde en scheikunde

vmbo en praktijkonderwijs

Kweekschool / PA

Nederlands en rekenen

(1971 - 1986)

vmbo en praktijkonderwijs

Pabo-diploma

Nederlands, Engels, wiskunde, geschiedenis,
aardrijkskunde, biologie, verzorging, muziek,
handvaardigheid en tekenen

(voor 1 augustus 2006)
vmbo-lwoo en praktijkonderwijs

Pabo-diploma

Nederlands, Engels, wiskunde, geschiedenis,
aardrijkskunde, biologie, verzorging, muziek,
handvaardigheid, tekenen en praktijkoriënterende vakken

(op of na 1 augustus 2006)
praktijkonderwijs (geen bevoegdheid vmbo)

2
3

O.a. in Paulussen-Hoogeboom, M.C., Cooten, E.S. van & Berndsen, F.E.M. (2010). Pabogediplomeerden in het
voortgezet onderwijs: een onderzoek naar kwaliteit en kwantiteit van pabogediplomeerden in het voortgezet
onderwijs. Regioplan, in opdracht van SBO.
DUO (2014). Handboek onderwijsbevoegdheden 2014: onderwijsbevoegdheden / benoemingsvereisten /
benoembaarheidseisen. Zoetermeer: DUO.

7 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Door bezuinigingen in het primair onderwijs en met name door de dalende leerlingaantallen staat de
werkgelegenheid in het po al enkele jaren onder druk en de verwachting is dat deze druk ook de
komende jaren blijft staan. In het voortgezet onderwijs is er juist nog groei van werkgelegenheid en
dreigt in bepaalde vakken eerder een lerarentekort. Dat komt doordat het aantal leerlingen in het vo op
korte termijn nog stijgt en verder de jaarlijkse uitstroom van leraren als gevolg van de vergrijzing in het
vo sterker is dan in het po. Per saldo stijgt de vraag naar leraren in het vo nog. De grootste vraag naar
nieuwe leraren wordt in het vo tot aan 2020 verwacht in Amsterdam, Rijnmond, zuidelijk Noord-Holland
en Haaglanden.
Ook al zijn pabo-gediplomeerden meestal niet bevoegd voor het vmbo, toch zijn ze vanwege onder meer
de hierboven geschetste kwalitatieve en kwantitatieve meerwaarde aan de slag gegaan in het vo. Vanuit
verschillende kanten is en wordt bepleit om pabo-gediplomeerden verkort op te leiden om zo een
bevoegdheid voor het vo te verkrijgen. Directe aanleiding voor dit (vervolg)onderzoek is tweeledig:




De motie-Jadnanansing/Van Meenen waarin de regering verzocht wordt om in overleg met de vosector te komen tot een aanbod van verkorte bijscholing voor docenten die de pabo hebben
afgerond en over enige werkervaring beschikken.
Het Sectorakkoord VO 2014-2017 waarin staat dat OCW en VO-raad afspraken maken over de wijze
waarop huidige en toekomstige docenten beroepsgerichte vakken vmbo een passende bevoegdheid
kunnen halen, inclusief aandacht voor de pabo-gediplomeerde docenten die in de onderbouw van
het vmbo en praktijkonderwijs werken.

Eerder onderzoek naar pabo-gediplomeerden in het vmbo
In 2010 is door Regioplan4 in opdracht van CAOP (toen nog SBO) onderzoek gedaan naar de kwaliteit en
kwantiteit van pabo-gediplomeerden in het voortgezet onderwijs. Uit dit onderzoek kwam naar voren
dat ongeveer 3.300 leraren (5,3%) in het reguliere voortgezet onderwijs als hoogst behaalde diploma
een pabo-diploma hebben, deze leraren vooral bij zelfstandige vmbo-scholen en op brede
scholengemeenschappen werken en voornamelijk die vakken doceren waar men vóór 2006 nog een
beperkte bevoegdheid voor had, waaronder Nederlands en wiskunde. Op iets meer dan de helft van de
scholen werkten ten tijde van het onderzoek een of meer pabo-gediplomeerden met (alleen) een pabodiploma behaald op of na 1 augustus 2006. Op iets meer dan een derde van deze scholen volgt een
pabo-gediplomeerde een tweedegraadsopleiding. De waardering die pabo-gediplomeerden ontvingen
van schoolleiders was gelijk aan de waardering van tweedegraadsbevoegden; didactisch en qua
leerlingenzorg worden ze beter gewaardeerd dan de tweedegraadsbevoegden. Twee derde van de
scholen houdt in 2010 rekening met de Wet BIO in hun aannamebeleid; hiervan geeft drie kwart aan dat
zij pabo-gediplomeerden aannemen onder de voorwaarde dat zij hun tweedegraads bevoegdheid halen
en dertien procent zegt dat pabo-gediplomeerden geen vast contract krijgen.
Door CAOP5 is meer recent eveneens onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor pabogediplomeerden om over te stappen naar het vmbo. Het blijkt dat (in ieder geval ten tijde van het
onderzoek) speciale tweedegraadsopleidingsmogelijkheden voor pabo-gediplomeerden door iets minder
dan de helft van de lerarenopleidingen worden aangeboden. De overige tweedegraadslerarenopleidingen
bieden soms wel andere opleidingsmogelijkheden aan voor pabo-gediplomeerden, deze zijn echter niet
alleen voor pabo-gediplomeerden toegankelijk. Vrijstellingen worden in het geval van de speciale
tweedegraadsopleidingen generiek gegeven aan alle pabo-gediplomeerden. Lerarenopleidingen die geen
speciale route aanbieden voor pabo-gediplomeerden bieden eveneens de mogelijkheid om vrijstellingen
(veelal gericht op pedagogisch-didactische vaardigheden) te verkrijgen. Uit de interviews kwam naar
voren dat vrijstellingen aangevraagd konden worden via competentiegerichte intakes en EVCassessments, afhankelijk van de gekozen tweedegraadsopleiding. De tweedegraadsopleiding voor
4
5

Paulussen-Hoogeboom, et al. (2010).
Hoogeveen, Y & Berg, D. van den (2012). Mogelijkheden overstap van primair onderwijs naar v(mb)o:
Inventarisatie onder lerarenopleidingen en vo-scholen. CAOP: Den Haag.

8 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Nederlands was het meest populair, gevolgd door wiskunde. Ook in dit onderzoek geven scholen aan
positieve ervaringen te hebben met pabo-gediplomeerden. Ze vinden pabo-gediplomeerden geschikt
voor het vmbo vanwege de sterke pedagogisch-didactische kennis. De voorkeur geven ze aan pabogediplomeerden met enige jaren werkervaring in het po. Onder schoolleiders bestaat de wens voor meer
maatwerk en meer mogelijkheden tot vrijstelling. De beleidsaanbevelingen die volgen uit het onderzoek
zijn driedelig:
(1)
(2)

(3)

1.2

aanpassen traject bij tweedegraadsopleidingen (maatwerk, uitbreiden intake/assessment, meer
richten op ontwikkeling vakkennis, mogelijke herinvoering derdegraadsbevoegdheid)
verbeteren financiële mogelijkheden voor volgen tweedegraadsopleiding (toegankelijk maken
zijinstroomsubsidie, afschaffen instellingscollegegeld, extra beurzen naast Lerarenbeurs) en meer
ruimte binnen school om opleiding te volgen (deels vrij roosteren)
meer aandacht voor arbeidsmarktperspectief (hoe kan je bevoegd raken voor vmbo na po en
eventueel doorstromen naar havo/vwo) en voor tekorten dan wel overschotten aan vakdocenten op
vakniveau en regionaal niveau (betere samenwerking po, vo en lerarenopleiding en afstemming
curriculum naar behoefte vo-scholen).

Onderzoeksvragen
Het voorliggend onderzoek heeft tot doel inzicht te geven in het aantal pabo-gediplomeerden in het
vmbo, de behoefte aan en ervaringen met pabogediplomeerden in het vmbo en verkent de
mogelijkheden om tot aanpassing van het beleid met betrekking tot bevoegdheden en opleiding te
komen.
De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:
Kwalitatieve foto pabo-gediplomeerden





Hoeveel docenten met een pabo-diploma geven er les in het vmbo?
Hoe verhoudt zich dit tot docenten met een tweedegraadsbevoegdheid, naast hun pabo-diploma?
Wanneer en waar worden docenten met een pabo-diploma ingezet?
Voor welke taken worden pabo-gediplomeerden ingezet?

Inzet van pabo-gediplomeerden










Welk beleid wordt er gevoerd omtrent het inzetten van pabo-docenten op dit vlak?
Hoe wordt door schoolleiders en schoolbesturen omgegaan met de bevoegdheidsvraag voor deze
groep docenten?
Welk deel van de schoolleiders en schoolbestuurders geeft aan behoefte te hebben aan pabogediplomeerden? Hangt dit samen met andere kenmerken?
Welke redenen geven schoolleiders en schoolbesturen als zij behoefte hebben aan pabogediplomeerden?
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om in het vmbo les te geven?
Op welk moment wordt deze stap in de carrière zoal gezet en wat zijn dan veelvoorkomende
overwegingen?
Hoe beoordelen schoolleiders en schoolbesturen het functioneren van pabo-gediplomeerden?
Wat zijn de voor- en nadelen van het inzetten van pabo-gediplomeerden?
Is de pabo-gediplomeerde in het vmbo een trend die doorzet? Waarom wel/niet?

Behalen tweedegraadsbevoegdheid



Welk deel van de pabo-gediplomeerden is bezig met het behalen van een vo-bevoegdheid?
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om een vo-bevoegdheid te gaan behalen? In hoeverre
gebeurt dit op eigen initiatief of op initiatief van de school?

9 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo





Hoe behalen pabo-gediplomeerden hun bevoegdheid (qua kosten, roostering)?
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om niet een extra vo-bevoegdheid te behalen? Welke
factoren werken belemmerend?
Wat hebben pabo-gediplomeerden die geen vo-bevoegdheid hebben nodig om wel een bevoegdheid
te behalen?

Behoefte aan aanpassingen in regelgeving en scholing



1.3

Als er knelpunten of zorgen zijn omtrent de inzet van pabo-gediplomeerden: wat hebben
schoolleiders/schoolbesturen nodig als het gaat om (beleid op) pabo-gediplomeerden in het vmbo?
Welke beleidsopties zijn er bij het bevorderen dat pabo-gediplomeerden een vo-bevoegdheid
behalen?

Onderzoeksopzet
Om bovenstaande onderzoeksvragen te beantwoorden is een viertal onderzoekmethodieken ingezet.
Allereerst zijn in de aanloopfase van het onderzoek met vier experts (VO-raad, AOb,
opleidingscoördinator tweedegraadslerarenopleiding, opleidingsmanager pabo) oriënterende gesprekken
gevoerd. In deze gespreksronde is de vragenlijst besproken en op basis van deze uitkomsten
aangescherpt. Daarnaast is de experts gevraagd te reflecteren op het huidig en eerder beleid omtrent
bevoegdheden in het vmbo en om hun visie te geven op het functioneren van pabo-gediplomeerden.
Besturen en schoolleiders van scholen met een vmbo-afdeling en pabo-gediplomeerden zijn uitgenodigd
om een online vragenlijst in te vullen (zie Bijlage A voor meer informatie over uitnodigingswijze en
responsgegevens). Om de resultaten van de vragenlijst meer duiding te kunnen geven, zijn aansluitend
aan de vragenlijst telefonische interviews gehouden met bestuurders, directeuren en leraren met
minimaal een pabo-diploma. Bij de interviews met bestuurders en directeuren is onder meer ingegaan
op hun visie op het functioneren van pabo-gediplomeerden in het vmbo, of er bepaalde vakken of
leerlingen zijn waar het hebben van een tweedegraadsbevoegdheid essentieel is en andere waarvoor dat
minder geldt, de ideale opleidingsvorm voor pabo-gediplomeerden om de bevoegdheid voor het vmbo te
halen en de toekomstverwachting ten aanzien van de behoefte aan pabo-gediplomeerden. De interviews
onder pabo-gediplomeerden gingen onder andere dieper in op de reden voor de overstap naar het vmbo,
de ervaringen met de tweedegraadsopleiding, de meerwaarde van een bevoegdheid voor het werk als
leraar in het vmbo en de passendheid en kwaliteit van de huidige pabo-opleidingen ten aanzien van
werken in het vmbo. In deze rapportage zijn de bevindingen uit de interviews zo verwerkt dat ze niet
tot individuen te herleiden zijn. De interviews zijn gebruikt als aanvulling op en verdieping van de
antwoorden in het vragenlijstonderzoek. Om inzage te kunnen geven in aantallen pabo-gediplomeerden
werkzaam in het vmbo zijn analyses uitgevoerd op basis van de meest recente IPTO-bestanden. Ten
slotte zijn twee focusgroepen gehouden (een met besturen en schoolleiders en een met pabogediplomeerden). In deze focusgroepen lag de nadruk op het scherp krijgen van de
beleidsaanbevelingen. De resultaten en conclusies van de interviews en enquêtes zijn besproken en er is
gekeken naar de beleidsmogelijkheden die daaruit voortvloeien, met de voor- en nadelen van elke
mogelijkheid.

1.4

Opbouw van het rapport
Het eerste hoofdstuk laat een zogeheten kwantitatieve foto zien van de pabo-gediplomeerden op basis
van administratieve gegevens vanuit IPTO. In dit hoofdstuk gaat het om vragen als: hoeveel pabogediplomeerden zijn er in het vmbo, op welk soort scholen worden ze ingezet en welke leerlingen
krijgen les van pabo-gediplomeerden? In het volgende hoofdstuk, hoofdstuk 2, wordt ingegaan op de
inzet van pabo-gediplomeerden: is er een beleid geformuleerd, welke redenen zijn er om pabogediplomeerden in te zetten en welke redenen geven de pabo-gediplomeerden zelf om te switchen van
po naar vmbo? Het behalen van de tweedegraadsbevoegdheid staat centraal in het vierde hoofdstuk. Is
het alleen vanwege de wettelijke bepaling dat pabo-gediplomeerden een tweedegraads bevoegdheid

10 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

halen of spelen er ook andere redenen een rol? Welke gevolgen heeft het niet halen van de
tweedegraads bevoegdheid? Deze en andere vragen over de tweedegraadsopleiding worden in dit
hoofdstuk behandeld. Het rapport wordt afgesloten met hoofdstuk 5 waarin niet alleen de knelpunten
van de huidige regelgeving en scholing volgens besturen, scholen en pabo-gediplomeerden aan bod
komen, maar er ook aandacht is voor overwegingen om deze regelgeving en scholing aan te passen, en
niet in de laatste plaats welke beleidsopties er zijn om de inzet van pabo-gediplomeerden in het vmbo
te vergemakkelijken.

11 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

2

2.1

Kwantitatieve foto: aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo

Inleiding
In dit hoofdstuk kijken we naar het aantal docenten met een pabo-diploma behaald voor en na augustus
2006 dat lesgeeft in het vmbo. Ook kijken we naar kenmerken van deze groep docenten: hoeveel van
deze groep heeft een aanvullende opleiding gevolgd en om welke opleidingen gaat het, zijn deze
docenten tijdelijk aangesteld of worden ze ook wel voor vast aangenomen binnen vo-scholen, hoe groot
is de aanstellingsomvang van deze docenten? Daarnaast kijken we naar de plek waar ze lesgeven: is dit
voornamelijk de onderbouw of ook de bovenbouw, geven ze in alle vmbo-leerwegen les? Voor de
analyses in dit hoofdstuk hebben we gebruikgemaakt van het databestand opgebouwd met gegevens uit
de Integrale Personeelstellingen Onderwijs (IPTO) van 2013, aangevuld met informatie verzameld in de
enquête onder pabo-gediplomeerden. Met betrekking tot de analyses op basis van IPTO is het goed op te
merken dat in dit bestand de opleidingshistorie van de leraren niet altijd bekend is. De koppeling met
het CRIHO (Centraal Register Inschrijvingen Hoger Onderwijs) kon immers pas sinds 1993 gemaakt
worden. We hebben voor de analyses in dit hoofdstuk ervoor gekozen om daar waar we uitspraken doen
over de opleidingshistorie (bijv. wel of niet tweedegraadsopleiding (of hoger) gevolgd) de groep met een
onbekende opleidingshistorie buiten beschouwing te laten. Overal waar we spreken van ‘tweedegraads’
bedoelen we ‘tweedegraads of hoger’.
Met dit hoofdstuk geven we antwoord op de volgende onderzoeksvragen:

Hoeveel docenten met een pabo-diploma geven er les in het vmbo?

Hoe verhoudt zich dit tot docenten met een tweedegraadsbevoegdheid, naast hun pabo-diploma?

Wanneer en waar worden docenten met een pabo-diploma ingezet?

Voor welke taken worden pabo-gediplomeerden ingezet?

2.2

Aantal pabo-gediplomeerden in het vmbo
In totaal verzorgden in 2013 (week 40, de week waarop de IPTO-tellingen gebaseerd zijn) 2.244 pabogediplomeerden ten minste één les per week aan vmbo-leerlingen (tabel 1). In totaal is dat negen
procent van al het personeel dat in het vmbo lesgeeft. Kijken we naar de pabo-gediplomeerden, dan
zien we dat ongeveer driekwart (nog) geen tweedegraadsopleiding heeft afgerond.

Tabel 1:

Aantal en aandeel pabo-gediplomeerden in het vmbo
Pabo

Geen
tweedegraadsopleiding
Wel tweedegraadsopleiding
afgerond
Totaal

Geen Pabo

Totaal

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

1.678

7%

8.043

32%

9.721

39%

566

2%

14.631

59%

15.197

61%

2.244

9%

42.611

91%

44.855

100%

Bron: IPTO 2013.NB. Cijfers zijn gebaseerd op de groep waarvan de opleiding bekend is. In IPTO geldt dat voor 66
procent van het personeel dat ten minste één uur per week les geeft aan vmbo-leerlingen.

De meerderheid van de pabo-gediplomeerden die in het vmbo werken, haalde het pabo-diploma voor 1
augustus 2006 (figuur 2). Deze groep mag in tegenstelling tot de groep die het diploma na 2006 haalde
nog wel lesgeven aan lwoo-leerlingen in een aantal vakken. In het vervolg van deze paragraaf zullen we

13 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

deze groepen steeds onderscheiden bij het beschrijven van de resultaten. Ook nemen we als referentie
de groep tweedegraadsopgeleide docenten zónder pabo-diploma mee.
Figuur 2: Aandeel pabo-gediplomeerden dat pabo-diploma voor dan wel na 1 augustus 2006 haalde

32

Voor 1 augustus 2006
Op of na 1 augustus 2006

68

Bron: IPTO 2013; N=2.244.

2.3

Aan welke leerlingen geven ze les?
Pabo-gediplomeerden geven vaker in de onderbouw dan in de bovenbouw les. Als ze al lesgeven in de
bovenbouw, dan is dat veelal in combinatie met ten minste ook een groep in de onderbouw. Dat
verandert doorgaans zodra de pabo-gediplomeerden ook een tweedegraadsdiploma gehaald hebben.
Zonder tweedegraadsdiploma geeft 51 procent uitsluitend in de onderbouw les, na behalen van het
tweedegraadsdiploma geldt dat nog voor 28 procent. Dergelijke grote verschillen zien we niet tussen de
groepen pabo-gediplomeerden die hun pabo-diploma voor dan wel na 1 augustus 2006 gehaald hebben.
Figuur 3: Bouw waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden en tweedegraadsopgeleiden
Alleen tweedegraads

24

28

Alleen pabo

48

51

Pabo en tweedegraads

28

12
21

50

Voor 1 augustus 2006

45

16

Op of na 1 augustus 2006

47

11

0

37

20
Onderbouw

40

39
43

60
Bovenbouw

80

100

Beide

Bron: IPTO 2013; N alleen tweedegraads=14.631, N alleen pabo=1.678, N pabo en tweedegraads=566, N pabo-diploma
voor 1 augustus 2006=1.526, N pabo-diploma op of na 1 augustus 2006=718.

In tabel 2 zijn de vakken (zoals gedefinieerd in IPTO) weergegeven waarin wordt lesgegeven. Vanwege
de overzichtelijkheid, tonen we alleen de vakken waarin minimaal vijf procent van de leraren lesgeeft.
We zien dat pabo-gediplomeerden zonder aanvullende tweedegraadsopleiding voornamelijk Nederlands,
mentorlessen en wiskunde/rekenen geven. Zodra ook de tweedegraadsopleiding is afgerond, neemt met
name het percentage dat (ook) Nederlands en rekenen in het vmbo geeft aanzienlijk af. De verschillen
daarin tussen de groepen met alleen een pabo-diploma die hun pabo-opleiding voor dan wel na 1
augustus 2006 afrondden, zijn beperkt.

14 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Tabel 2:

Belangrijkste vakken waarin lesgegeven wordt, pabo-gediplomeerden en
tweedegraadsopgeleiden

Nederlands
Mentorles
Wiskunde
Rekenen
Engels
Mens en maatschappij vmbo
Begeleidingsuren/ counselinguren
Gods/levensbeschouwing
Aardrijkskunde
Biologie
Maatschappijleer
Economie
N=100%

Alleen pabodiploma
(voor 1 aug.
2006)

Alleen pabodiploma
(op of na 1
aug. 2006)

Pabo en
tweedegraads

Alleen
tweedegraads

50
38
25
15
13
11
8
7
6
5
5
5
1.133

55
40
27
16
13
12
9
3
6
4
3
4
545

37
39
19
8
13
9
8
4
7
5
6
3
566

9
33
13
5
12
4
7
2
5
7
5
7
14.631

Bron: IPTO 2013. NB. Alleen vakken opgenomen waarin minstens 5% van de pabo-gediplomeerden lesgeeft. De
kolompercentages (=percenteerbasis) tellen niet op tot 100% omdat leraren in meerdere vakken les kunnen geven.

In de analyse van de IPTO-bestanden is ook gekeken naar het aantal vakken waarin de leraren lesgeven.
Hierbij valt op dat pabo-gediplomeerden gemiddeld in meer vakken lesgeven dan tweedegraders. Pabogediplomeerden met alleen een pabo-diploma dat ze voor 1 augustus behaalden, geven gemiddeld in de
meeste vakken les. In totaal geeft 26 procent van de groep met alleen een tweedegraadsopleiding les in
drie vakken of meer, tegenover rond de 40 procent van de groep met alleen een pabo-diploma. Van de
groep die naast hun pabo-diploma een tweedegraadsdiploma haalde, geeft 33 procent les in drie vakken
of meer. Dit duidt erop dat zelfs als de pabo-gediplomeerde een vakbevoegdheid haalt, hij/zij nog
steeds voor een deel onbevoegd lesgeeft.

Tabel 3:

Gemiddeld aantal vakken dat wordt gegeven, pabo-gediplomeerden en
tweedegraadsopgeleiden
Gem.

Min.

Max.

SD

% les in
≥3 vakken

N

Alleen pabo-diploma
(voor 1 aug. 2006)

2,6

1,0

14,0

1,7

41%

1.133

Alleen pabo-diploma
(op of na 1 aug. 2006)

2,4

1,0

11,0

1,5

38%

545

Pabo en tweedegraads

2,2

1,0

7,0

1,2

33%

566

Alleen tweedegraads

2,0

1,0

11,0

1,1

26%

14.631

Bron: IPTO 2013.

In IPTO is geen informatie beschikbaar over de leerwegen waarin de vmbo-lessen verzorgd worden. De
informatie die in figuur 4 weergeven is, is dan ook afkomstig uit de vragenlijst onder pabogediplomeerden. Omdat de vragenlijst zich beperkte tot alleen de pabo-gediplomeerden, kunnen we
voor deze informatie geen vergelijking maken met de groep tweedegraadsopgeleiden (zonder paboachtergrond). Voor alle pabo-gediplomeerden (en daarbinnen het sterkst voor de groep met alleen een
pabo-diploma) geldt dat ze in meerderheid in elk geval in de basisberoepsgerichte en

15 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

kaderberoepsgerichte leerweg lesgeven. Van alle pabo-gediplomeerden (niet in figuur of tabel) geeft 62
procent les in de basisberoepsgerichte leerweg, 60 procent in de kaderberoepsgerichte leerweg en 56
procent in de theoretische leerweg. Iets meer dan een kwart van de pabo-gediplomeerden geeft les in
de gemengde leerweg en een vergelijkbaar aandeel geeft les in een zogenaamde dakpanklas waarin in
het eerste jaar (of hooguit de eerste twee jaar) van de middelbare school leerwegen gecombineerd zijn.
Wel in de figuur opgenomen is het verschil tussen de groepen pabo-gediplomeerden met en zonder
tweedegraadsbevoegdheid. Te zien is dat het lesgeven in de theoretische leerweg aanzienlijk vaker
gebeurt door de pabo-gediplomeerden die ook een tweedegraadsbevoegdheid hebben. Verschillen naar
moment waarop het pabo-diploma is behaald zijn er nauwelijks wanneer we het lesgeven in de
verschillende leerwegen bekijken. Om die reden is er ook geen vergelijkende tabel of figuur voor deze
uitsplitsing opgenomen.
Figuur 4: Leerwegen waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden met en zonder
tweedegraadsopleiding
68

Basisberoepsgerichte leerweg (bl)

54
64

Kaderberoepsgerichte leerweg (kl)

56
26
28

Gemengde leerweg (gl)

46

Theoretische leerweg (tl)

67
31

Vmbo-brugjaren met combinatie van leerwegen

20

0

20
40
Alleen pabo

60
80
Pabo en tweedegraads

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=626.

Veertig procent van de pabo-gediplomeerden geeft aan dat er op hun school met leergebieden gewerkt
wordt. Leergebieden zijn ontstaan uit de noodzaak om zeker in de onderbouw van het vmbo meer
samenhang tussen de vakken te realiseren. In figuur 5 is te zien in hoeverre pabo-gediplomeerden
worden ingezet in deze leergebieden. Omdat ook hier weer gebruik is gemaakt van de informatie uit de
vragenlijst, is het niet mogelijk de gevonden resultaten af te zetten tegen onze referentiegroep (de
tweedegraadsopgeleide leraren in het vmbo). Als er op scholen gewerkt wordt met leergebieden, zijn er
met name bij Mens & Maatschappij pabo-gediplomeerden terug te vinden, de groep zonder
tweedegraadsopleiding nog weer vaker dan de groep met. Ook bij het leergebied Talen worden pabogediplomeerden ingezet, in dit leergebied is het juist gebruikelijker om daarbij naast het pabo-diploma
ook een tweedegraadsdiploma te bezitten. In de overige leergebieden is de inzet van pabogediplomeerden niet vanzelfsprekend. Verschillen naar datum behalen pabo-diploma zijn er wederom
nauwelijks, om welke reden er ook hierover geen extra figuur is opgenomen.

16 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 5: Leergebieden waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden met en zonder
tweedegraadsopleiding
35

Mens en Maatschappij

24
14

Talen

17
10

Mens en Natuur

7
7

Wiskunde en Economie

4
6

Natuur en Techniek

4
6

Natuur en Gezondheid

2
6

Kunst en Cultuur

2
3

Mens en Beroep

4
1
2

Sport en Bewegen
0

10

20

Alleen pabo

30

40

Pabo en tweedegraads

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=252 (alleen indien op school gewerkt wordt met leergebieden).

In figuur 6 is het lesgeven aan lwoo-leerlingen in kaart gebracht. We vroegen hiervoor aan pabogediplomeerden welk aandeel van hun aanstelling ze lesgeven aan lwoo-leerlingen. Een derde van de
pabo-gediplomeerden geeft daarover aan dat het te lastig, zo niet onmogelijk is, om dit als percentage
uit te drukken aangezien de lwoo-leerlingen op deze scholen volledig gemengd met de andere leerlingen
les krijgen. Van de groep die het aandeel les aan lwoo-leerlingen wel kan inschatten, geven degenen
met alleen een pabo-diploma het vaakst aan deze groep les te geven. Rond een derde doet dat zelfs
voor een heel groot deel (meer dan 75%) van de aanstelling. Hiertegenover staat de groep die naast het
afronden van een pabo-opleiding ook een tweedegraadsopleiding voltooide, waarvan meer dan de helft
aangeeft zelfs helemaal nooit aan lwoo-leerlingen les te geven, in elk geval niet bewust.
Figuur 6: Percentage van de lessen die pabo-gediplomeerden aan lwoo-leerlingen geven
Alleen pabo-diploma (voor 1 aug. 2006)

28

Alleen pabo-diploma (op of na 1 aug. 2006)

27

10

12

21

Pabo en tweedegraads

10
11

40

0

41

13

55

Totaal

Geeft geen les aan lwoo-leerlingen

10

12

20

40

1-25%

26-50%

11

17 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

12

10

11

60
51-75%

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=433 (alleen indien uitdrukken in percentage mogelijk is).

29
13
26

80

100
75-100%

2.4

Type aanstelling
Figuur 7 kleurt donkerblauw: dit geeft aan dat vrijwel alle pabo-gediplomeerden (en ook
tweedegraders) op school als leraar zijn aangesteld. Opvallend is daarbij echter wel dat de groep pabogediplomeerden met alleen een pabo-diploma die hun pabo-diploma na 1 augustus 2006 haalde, relatief
vaak als onderwijsondersteunend personeel worden ingezet.
Figuur 7: Functiecategorie, pabo-gediplomeerden en tweedegraadsopgeleiden
Alleen pabo-diploma (voor 1 aug. 2006)

97

Alleen pabo-diploma (op of na 1 aug. 2006)

21

91

8

Pabo en tweedegraads

98

2

Alleen tweedegraads

98

11

0

Leraar

20

40
60
Ondersteunend personeel

80
Anders

100

Bron: IPTO 2013; N alleen pabo (voor 1 aug. 2006)=1.133, N alleen pabo (op of na 1 aug. 2006)=545, N pabo en
tweedegraads=566, N alleen tweedegraads=14.631.

Een indicatie van de aanstellingsomvang is weergegeven in figuur 8 waarin het totaal aantal lesuren
(omgerekend naar klokuren) gecategoriseerd is weergegeven. Hierin zien we de tweedegraders zonder
pabo-achtergrond relatief het vaakst in de laagste categorie: de helft van deze docenten geeft
gemiddeld per week vijf klokuren of minder les. De groep pabo’ers met een tweedegraadsbevoegdheid
en de groep die het pabo-diploma voor 1 augustus 2006 haalde, scoren overigens vergelijkbaar hoog.
Figuur 8: Totaal aantal klokuren les per week, in categorieën
Alleen pabo-diploma (voor 1 aug. 2006)

48

Alleen pabo-diploma (op of na 1 aug. 2006)

44

40

49

7 1
9

2

Pabo en tweedegraads

48

45

6 1

Alleen tweedegraads

50

42

7 1

0

20
0-5 uur

40
5-10 uur

60
10-15 uur

80
100
15 of meer

Bron: IPTO 2013; N alleen pabo (voor 1 aug. 2006)=1.133, N alleen pabo (op of na 1 aug. 2006)=545, N pabo en
tweedegraads=566, N alleen tweedegraads=14.631.

In de vragenlijst onder pabo-gediplomeerden is ook naar de aanstellingsvorm gevraagd. De groep die
inmiddels een tweedegraadsopleiding afrondde, heeft in vrijwel alle gevallen een vast contract, en zo
niet dan toch zeker uitzicht daarop. Ook de groep die voor 1 augustus 2006 met succes van de pabo
afstudeerde, heeft in meerderheid (bijna driekwart) inmiddels een vast contract. De pabogediplomeerden met een diploma behaald na 1 augustus 2006 hebben minder vaak een vaste
aanstelling. Echter, ook zij hebben voor zover ze nu geen vast dienstverband hebben, wel uitzicht
daarop; waarschijnlijk wordt dit omgezet zodra ook de tweedegraadsopleiding (of hoger) is afgerond.

18 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 9: Type aanstelling pabo-gediplomeerden
Alleen pabo-diploma (voor 1 aug. 2006)

73

Alleen pabo-diploma (op of na 1 aug. 2006)

18

28

52

Pabo en tweedegraads

6 3
9

11

93

Totaal

6 1

75

0

18

20
40
Vast dienstverband

60

4 3

80

100

Tijdelijk contract met uitzicht op vast dienstverband
Tijdelijk contract zonder uitzicht op vast dienstverband
Anders
Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=626.

2.5

Type scholen en besturen
Aan het begin van dit hoofdstuk zagen we dat vijf procent van het onderwijzend personeel in het vmbo
bestaat uit leraren met een pabo-achtergrond. In deze paragraaf bekijken we of het inzetten van pabogediplomeerden varieert naar schoolkenmerken (schoolgrootte en schooltype). Gemiddeld zetten acht
van de tien scholen pabo-gediplomeerden in. Het minst gebeurt dat op kleine scholen, het vaakst op de
grote scholen.
Figuur 10: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar schoolgrootte
Klein (1.500 leerlingen of minder)

72

Middel (1.500-2.500 leerlingen)

28
86

Groot (meer dan 2.500 leerlingen)

14

91

Totaal

9

82

0

18

20
40
Wel pabo'ers in dienst

60
80
Geen pabo'ers in dienst

100

Bron: IPTO 2013; N scholen=447.

Ook het aantal pabo-gediplomeerden (tabel 4) dat ingezet wordt, varieert (logischerwijs) naar grootte
van de school. De grote scholen zetten gemiddeld iets meer dan negen pabo-gediplomeerden in, de
kleine scholen iets meer dan twee.

Tabel 4:

Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar schoolgrootte
Gem.

Min.

Max.

SD

N

Klein (1.500 leerlingen of minder)

2,6

0

24

3,2

174

Middel (1.500-2.500 leerlingen)

4,8

0

21

4,0

169

Groot (meer dan 2.500 leerlingen)

9,4

0

47

7,8

104

Totaal

5,0

0

47

5,5

447

Bron: IPTO 2013.

Het al dan niet in dienst hebben van pabo-gediplomeerden verschilt ook naar schooltype. Opvallend is
daarbij dat het verschil niet zozeer zit in categoraal vmbo versus grote scholengemeenschap maar veel

19 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

meer in het feit of er op een school alleen een vmbo-tl- (mavo-)afdeling is of dat er ook andere
leerwegen vertegenwoordigd zijn, ongeacht het feit of er daarnaast ook nog andere schoolsoorten als
havo en vwo worden aangeboden. Scholen met een breed vmbo-aanbod zetten relatief vaker pabogediplomeerden in voor de lessen aan vmbo-leerlingen.
Figuur 11: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar schooltype
Vmbo-breed

77

Vmbo-tl (mavo)

23

71

29

Vmbo-breed + havo + vwo

90

Vmbo-tl (mavo) + havo + vwo

10

65

35

Totaal

82

0

20

18

40

60

Wel pabo'ers in dienst

80

100

Geen pabo'ers in dienst

Bron: IPTO 2013; N scholen=447.

Ook het gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden is in de scholen met een breed vmbo-profiel
aanzienlijker hoger dan bij de scholen die enkel vmbo-tl aanbieden.

Tabel 5:

Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar type school
Gem.

Min.

Max.

SD

N

Vmbo-breed

5,5

0

47

8,7

64

Vmbo-tl (mavo)

1,5

0

5

1,5

14

Vmbo-breed + havo + vwo

6,3

0

25

5,0

272

Vmbo-tl (mavo) + havo + vwo

1,8

0

13

2,4

93

Totaal

5,0

0

47

5,5

447

Bron: IPTO 2013.

2.6

Regionale verschillen
Wat de inzet van pabo-gediplomeerden betreft, zijn er ook verschillen naar regio. De inzet binnen
scholen in de vier grote steden (Utrecht, Amsterdam, Rotterdam en Den Haag) is minder gebruikelijk
dan in de rest van Nederland.
Figuur 12: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar regio
4 Grote steden

68

32

27 Overige steden

82

18

Overige gemeenten

84

16

Totaal

82

18

0

20

40
Wel pabo'ers in dienst

60
80
Geen pabo'ers in dienst

Bron: IPTO 2013; N scholen=447.

20 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

100

Het gemiddeld aantal ingezette pabo-gediplomeerden verschilt wel minder sterk tussen deze regio’s, dit
ligt telkens rond de vijf pabo-gediplomeerden per school.

Tabel 6:

Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar regio
Gem.

Min.

Max.

SD

N

4 Grote steden

4,7

0

43

7,1

53

27 Overige steden

5,5

0

24

5,3

114

Overige gemeenten

4,9

0

47

5,3

280

Totaal

5,0

0

47

5,5

447

Bron: IPTO 2013.

Tot slot hebben we gekeken naar een relatie met krimp. Hiervoor is in IPTO de in-de-toekomstkijkende
variabele ’10-jaarsontwikkeling’ opgenomen, waarbij met een vijfpuntsschaal de verwachte groei of
krimp in het aantal leerlingen in een bepaald gebied is geprognosticeerd. Daarbij valt op dat de inzet
van pabo-gediplomeerden het laagst is in de regio’s waar het leerlingaantal vermoedelijk redelijk
stabiel zal blijven. In de gebieden waar groei verwacht wordt, neemt het aantal scholen dat pabo’ers
inzet toe, net als in de gebieden waar juist krimp verwacht wordt. In de groeiregio’s kan dit
samenhangen met een pull vanuit de scholen: door onvoldoende aanbod van tweedegraadsleraren,
wordt gezocht in de dichtstbijzijnde vijver, die van de pabo-gediplomeerden. Het hogere percentage in
de krimpgebieden zal mogelijk eerder te maken hebben met een pushfactor vanuit de pabogediplomeerden. Krimp van het leerlingaantal bereikt het basisonderwijs het eerst. De leerkrachten die
hun baan in het basisonderwijs daardoor kwijtraken, zien mogelijk kansen in het voortgezet onderwijs.
Figuur 13: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar krimp (10-jaarsontwikkeling)
Sterke krimp

84

16

Krimp

86

14

Redelijk stabiel

69

Groei

31
79

Sterke groei

21

75

Totaal

25
82

0

20

40

Wel pabo'ers in dienst

18

60

80

100

Geen pabo'ers in dienst

Bron: IPTO 2013; N scholen=447.

Kijkend naar het gemiddeld aantal pabo-docenten is het beeld meer diffuus en lastig te interpreteren.
Scholen in gebieden die een sterke groei gaan doormaken in het leerlingaantal hebben op dit moment
gemiddeld iets meer dan twee pabo-gediplomeerden in dienst. Scholen die een sterke krimp op zich af
zien komen, hebben er gemiddeld iets meer dan vijf in dienst.

21 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Tabel 7:

Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar krimp (10-jaarsontwikkeling)
Gem.

Min.

Max.

SD

N

Sterke krimp

5,2

0

47

5,5

217

Krimp

6,4

0

43

6,9

107

Redelijk stabiel

4,1

0

16

4,3

49

Groei

3,5

0

13

3,5

42

Sterke groei

2,4

0

9

2,7

32

Totaal

5,0

0

47

5,5

447

Bron: IPTO 2013.

2.7

Conclusie
In dit hoofdstuk is een kwantitatieve foto van de populatie pabo-gediplomeerden in het vmbo gegeven.
We vatten de belangrijkste bevindingen in deze paragraaf samen, aan de hand van de drie
onderzoeksvragen die we in de inleiding stelden.
Hoeveel docenten met een pabo-diploma geven er les in het vmbo? Hoe verhoudt zich dit tot docenten
met een tweedegraadsbevoegdheid, naast hun pabo-diploma?
In totaal geven er ruim 2.200 pabo-gediplomeerden les in het vmbo. Daarvan beschikken er 1.678
uitsluitend over een pabo-diploma, 566 docenten hebben naast hun pabo-diploma ook een
tweedegraadsbevoegdheid in enig vak. Het grootste deel van de groep pabo-gediplomeerden haalde hun
pabo-diploma voor 1 augustus 2006.
Wanneer en waar worden docenten met een pabo-diploma ingezet?
Ruim tachtig procent van de scholen en scholengemeenschappen waar vmbo wordt aangeboden, heeft
één of meer pabo-gediplomeerden in dienst. Dat geldt sterker buiten de vier grote steden dan
daarbinnen. Naarmate scholen groter zijn en naarmate er meer dan alleen vmbo-tl (mavo) wordt
aangeboden, is het inzetten van pabo-gediplomeerden vaker het geval. In lijn met die constatering zien
we ook dat pabo-gediplomeerden met name lesgeven in de basisberoeps- en kaderberoepsgerichte
leerweg. Pabo-gediplomeerden zonder tweedegraadsbevoegdheid worden vooral in de onderbouw van
het vmbo ingezet. Zodra ook een tweedegraadsbevoegdheid is behaald, neemt het percentage dat (ook)
in de bovenbouw lesgeeft aanzienlijk toe (van 49% naar 71%). Scholen geven de pabo-gediplomeerden
zonder een tweedegraadsbevoegdheid relatief vaak (40%) een tijdelijk contract, totdat ze ook een
tweedegraadsopleiding afronden, de overige 60 procent krijgt wel een vaste aanstelling. Zodra dat
bereikt is, krijgen de pabo-gediplomeerden in de meeste gevallen (93%) een vaste aanstelling.
Voor welke taken worden pabo-gediplomeerden ingezet?
Pabo-gediplomeerden worden in vergelijking met tweedegraders iets vaker ingezet als
onderwijsondersteuner. Echter, de overgrote meerderheid van de pabo’ers geeft les: het vaakst worden
zij ingezet voor het geven van Nederlands en het verzorgen van de mentorlessen. Ook geven pabogediplomeerden relatief vaak wiskunde en rekenen. Ze geven bovendien vaker dan
tweedegraadsdocenten (zonder pabo-achtergrond) les in meer dan één vak: 38 procent geeft les in drie
vakken of meer, iets dat geldt voor 27 procent van de groep tweedegraders zonder pabo-diploma. Ruim
70 procent van de pabo-gediplomeerden zonder tweedegraadsbevoegdheid geeft een deel van de lessen
les aan lwoo-leerlingen (45% doet dat nog zodra ook de tweedegraadsbevoegdheid is gehaald).

22 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

3

3.1

Inzet van pabo-gediplomeerden

Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de praktijk rondom de inzet van pabo-gediplomeerden in de scholen. We
kijken daarbij naar beleid binnen scholen om pabo-gediplomeerden in te zetten, redenen voor scholen
om dit te doen, maar ook redenen voor pabo-gediplomeerden om in het voortgezet onderwijs te gaan
werken. Ook kijken we naar het functioneren van pabo-gediplomeerden: hoe verhouden hun kwaliteiten
zich tot die van collega’s die geen pabo-achtergrond hebben? Tot slot gaan we in dit hoofdstuk in op
verwachte trends in de behoefte aan pabo-gediplomeerden in het vmbo: verwachten schoolleiders en
bestuurders hierin een groei, ook in relatie tot de ontwikkelingen in deze sector?
Hiermee geven we in dit hoofdstuk antwoord op de volgende onderzoeksvragen:

Welk beleid wordt er gevoerd omtrent het inzetten van pabo-docenten op dit vlak?

Hoe wordt door schoolleiders en schoolbesturen omgegaan met de bevoegdheidsvraag voor deze
groep docenten?

Welk deel van de schoolleiders en schoolbestuurders geeft aan behoefte te hebben aan pabogediplomeerden? Hangt dit samen met andere kenmerken?

Welke redenen geven schoolleiders en schoolbesturen als zij behoefte hebben aan pabogediplomeerden?

Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om in het vmbo les te geven?

Op welk moment wordt deze stap in de carrière zoal gezet en wat zijn dan veelvoorkomende
overwegingen?

Hoe beoordelen schoolleiders en schoolbesturen het functioneren van pabo-gediplomeerden?

Wat zijn de voor- en nadelen van het inzetten van pabo-gediplomeerden?

Is de pabo-gediplomeerde in het vmbo een trend die doorzet? Waarom wel/niet?
In dit hoofdstuk zijn resultaten verwerkt uit de enquêtes die zijn afgenomen bij scholen, besturen en de
pabo-gediplomeerden zelf, aangevuld met de verdieping daarbij die we verkregen uit de interviews en
de focusgroepen.

3.2

Beleid van scholen ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden
Niveau waarop beleid wordt vastgesteld
Bijna zestig procent (57%) van de besturen geeft aan dat er binnen het bestuur of binnen de scholen
onder een bestuur beleid is vastgesteld rondom de inzet en aanname van pabo-gediplomeerden. Beleid
daaromtrent wordt in de meeste gevallen op schoolniveau bepaald, al dan niet in overleg met het
bestuur: 38 procent van de besturen legt de verantwoordelijkheid voor het beleid volledig decentraal
bij de scholen, 42 procent regelt dit in overleg met de scholen en één op de vijf besturen geeft aan dat
het beleid uitsluitend centraal op bestuursniveau wordt vastgesteld (figuur 14).

23 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 14: Niveau waarop beslissingen rondom werving/selectie nieuw personeel worden genomen

20

42

Centraal (bestuursniveau)
Decentraal (schoolniveau)

38

Zowel centraal als decentraal

Bron: Besturenlijst; N=74.

Kernpunten in beleid van scholen
Het beleid dat scholen voeren met betrekking tot de bevoegdheidsvraag van de groep pabogediplomeerden richt zich voornamelijk op twee punten: scholen stellen bij aanname aanvullende eisen
en de inzet van de pabo-gediplomeerden richt zich op de onderbouw en specifieke leerwegen.
Kernpunten in het beleid van scholen rondom aanname van pabo-gediplomeerden betreffen
voornamelijk het stellen van aanvullende scholingseisen. Deze eisen zijn (conform huidige regelgeving)
dat deze docenten een tweedegraadsbevoegdheid moeten halen om in aanmerking te komen voor een
vast contract. Eén bestuur nuanceert daarbij:
“We stimuleren alle pabo-docenten in het vmbo een tweedegraadsbevoegdheid te behalen om
breder inzetbaar te zijn. Wel zijn wij van mening dat voor het vmbo onbevoegde pabo-docenten in
de praktijk goede kerndocenten/clusterdocenten kunnen zijn in de onderbouw van het vmbo. Wij
vinden het een gemis dat zij niet op basis van bekwaamheid bevoegd kunnen worden verklaard voor
de onderbouw.” - Bestuurder
Aangestelde pabo-gediplomeerden worden voornamelijk ingezet in de onderbouw, in vmbo-b en vmbo-k
en dan vooral bij de vakken Nederlands en rekenen, als mentor of in klassen waarvan (de meerderheid
van) de leerlingen een lwoo-indicatie hebben. Wederom voornamelijk met de aantekening dat het
bestuur daarbij met de leraren afspraken maakt over het behalen van een juiste bevoegdheid.
Veranderingen in regelgeving
Veranderingen in de regelgeving rondom de bevoegdheden van pabo-gediplomeerden, gaf bij drie kwart
van de scholen en de besturen aanleiding om hier rekening mee te gaan houden bij het aannemen en/of
inzetten van de groep met uitsluitend een pabo-diploma. Figuur 15 geeft aan welke
beleidsveranderingen scholen en besturen met het oog daarop doorvoerden. Veruit het vaakst genoemd
is het alleen nog aannemen als er ofwel een zij-instroomtraject gestart wordt ofwel een
tweedegraadsopleiding gevolgd wordt. Iets minder dan de helft van de scholen en iets meer dan de helft
van de besturen geeft deze groep geen vast contract meer. In de focusgroepen geven schoolleiders aan
dat ze het jammer vinden hierdoor goede docenten te moeten ontslaan.

24 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 15: Aanpassingen in school-/bestuursbeleid ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden met
alleen een diploma van na 1 augustus 2006
82

Alleen als ze 2e-graadsbevoegdheid gaan halen
44

Krijgen geen vast contract meer
19

Alleen ingezet als vervanger
Worden niet meer aangenomen

12
8

Alleen ingezet als onderwijsassistent of klassenassistent

11
14

Andere aanpassing

9
5

Alleen ingezet als remedial teacher

2
5

Worden alleen anders ingezet

2
5

0

89

59

24

20
Scholen

40

60

80

100

Besturen

Bron: Scholenlijst en Besturenlijst; N scholen=119, N besturen=37 (NB. alleen gevraagd indien ook op bestuursniveau
hierover beleid is bepaald). Meerdere antwoorden mogelijk: percentages tellen niet op tot 100%.

Eén van de schoolleiders licht in een interview toe:
“We zoeken naar bevoegde docenten, maar nodigen voor rekenen/taal ook pabo-docenten uit om te
solliciteren. Bij pabo-docenten volgen afspraken over opscholing. Het eerste jaar kijken we het aan,
daarna starten we met een studietraject”. - Schoolleider
Andere schoolleiders geven aan hoe bij hen het beleid onder druk van de regelgeving is veranderd:
“Met name in de onderbouw is ons beleid ‘minder handen voor de klas’. De pabo-docenten passen
daar, met name in de onderbouw, erg goed in. Het probleem is nu dat ze niet meer formeel bevoegd
zijn, dus we vragen de pabo-docenten een bevoegdheid te behalen voor het voortgezet onderwijs.
Bij de aanstelling worden hier direct afspraken over gemaakt”. - Schoolleider
“Beleid was er wel, maar is gaan schuiven met de komst van een nieuwe cao en de druk om elke
docent bevoegd te krijgen. Aanvankelijk waren we specifiek op zoek naar docenten die meerdere
vakken konden geven (verlengde groep 8 in eerste klas vmbo), daar is uitstekend mee gedraaid. Dit
waren pabo-gediplomeerden die ofwel al in het vo werkten of de wens hadden er te werken.
Destijds maakten we geen afspraken over opscholing. Het was maatwerk, een beoordelingssystematiek aan de hand van competenties. Van daaruit was er een professionaliseringplan; er is niet
gestuurd op het behalen van een tweedegraadsbevoegdheid. Het traject is nu voor pabo-docenten
die (m.b.v. Lerarenbeurs) een tweedegraadsbevoegdheid willen halen langer. Dat is demotiverend,
mensen vertrekken vanwege de druk of haken af omdat ze direct de schoolbanken weer in moeten.”
– Schoolleider

25 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

3.3

Redenen om pabo-gediplomeerden in te zetten
Redenen om pabo-gediplomeerden in te zetten
Op basis van de IPTO-analyses weten we dat zo’n 80 procent van de scholen pabo-gediplomeerden inzet
in het vmbo. Redenen om dat te doen, zijn weergegeven in figuur 16. Zowel scholen als besturen geven
als belangrijkste reden dat pabo-gediplomeerden uitermate geschikt zijn voor het lesgeven in het vmbo
(scholen: 82%, besturen: 74%). In lijn daarmee geeft een aanzienlijk deel aan dat ze pabogediplomeerden inzetten omdat ze op zoek waren naar pedagogisch-didactisch sterke leraren (scholen:
65%, besturen: 71%). Een iets kleiner deel geeft aan dat de inzet van pabo-gediplomeerden vooral de
lessen in de onderbouw betreft (scholen: 48%, besturen: 60%) en pabo-gediplomeerden in hun ogen
uitstekende leraren zijn met voldoende vakkennis (scholen: 48%, besturen: 52%). Een andere reden die
bij de open antwoorden vaak genoemd wordt, is het goed kunnen differentiëren binnen de klassen.
Figuur 16: Redenen voor inzet pabo-gediplomeerden in het vmbo, % (zeer) belangrijke reden
Uitermate geschikt voor vmbo

74
65

Zochten peda.-didactisch sterke leraren
Gaat om lessen in onderbouw

48

Uitstekende leraar met vakkennis

48

Geen geschikte kandidaat met bevoegdheid gevonden

27

Expliciete wens minder handen voor de klas

26

17

25

Leraar is in opleiding
Eigenlijke leraar langduring niet beschikbaar

5

Beperkt aantal lesuren/resturen

3
2

Andere reden

71

60

52

40

48

14

14

0

82

21

20
Scholen

40

60

80

100

Besturen

Bron: Scholenlijst en Besturenlijst; N scholen=119, N besturen=42 (NB. alleen scholen en besturen met pabogediplomeerden in dienst).

Schoolleiders onderbouwen het inzetten van pabo-gediplomeerden bijvoorbeeld als volgt in de
interviews:
“Pabo-leraren letten vaak meer op de individuele leerling. Een pabo-docent voelt beter aan wat een
leerling nodig heeft. Hij let meer op klassenmanagement, ziet wat de individuele leerling nodig
heeft, of een leerling meer uitdaging nodig heeft of juist achterloopt en hoe daarop in te steken. Ze
zijn pedagogisch-didactisch beter onderlegd. Juist in het vmbo komen die kwaliteiten van pas.
Pabo’ers worden ingezet omdat deze meer oog hebben voor de school in het algemeen; ze hebben
oog voor de leerling, het vak en de organisatie.” - Schoolleider
“De kinderen die instromen op bl met een lwoo-indicatie hebben het niveau van leerlingen uit groep
6. Wie kun je dan nog beter hebben dan pabo-docenten? Zij herkennen het niveau van de leerling
blindelings, weten te boeien en af te wisselen qua werkvormen. Ik vind ze heel gemotiveerd en heb
er enkel goede ervaringen mee.” – Schoolleider

26 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Een ander verwoordt de passendheid van pabo’ers op het vmbo grappig maar veelzeggend:
“De beste combinatie voor het vmbo is een pabo-opleiding en scoutingervaring.” – Schoolleider
Redenen om geen pabo-gediplomeerden in te zetten
Aan de scholen en besturen die geen pabo-gediplomeerden zonder tweedegraadsbevoegdheid inzetten
(slechts een beperkt aantal vulde de vragenlijst in), is gevraagd waarom zij dat niet doen. De redenen
die genoemd worden hebben te maken met regelgeving:
“Conform de huidige wetgeving is dit niet mogelijk” – Bestuurder
“Binnen het vmbo hebben we in het recente verleden wel pabo-gediplomeerden in dienst gehad.
Door deze collega's te wijzen op het lerarenregister en een dwingende eis richting
tweedegraadsopleiding te doen is het aantal gedaald tot nul.” - Schoolleider
Of met een gebrek aan noodzaak:
“Omdat ik dit jaar geen vacatureruimte had op dat front.” – Bestuurder
“Voldoende tweedegraadsdocenten.” – Schoolleider
Sommigen zouden wel willen:
“Alle pabo-gediplomeerden werken nu op ons praktijkonderwijs (ander brinnummer). Het bestaande
docentenkorps zit in een krimpende situatie vanwege ontgroening, er zijn geen nieuwe docenten
nodig. We staan wel heel erg open voor pabo-bevoegden, met name in de basisberoepsgerichte
leerweg.” – Schoolleider
“We zijn een school met vmbo-t, havo, atheneum en gymnasium. De afdeling vmbo-t is het kleinst.
De school kiest bewust voor hoogopgeleid personeel in verband met kwaliteit. Voor het vak rekenen
zou ik echter graag pabo-docenten aanstellen, omdat ze goed op de hoogte zijn van de recente
ontwikkelingen.” - Schoolleider
Stellingen ten aanzien van het inzetten van pabo-gediplomeerden
Met betrekking tot het inzetten van pabo-gediplomeerden is aan zowel schoolleiders als besturen een
reeks stellingen voorgelegd (figuur 17). Scholen en besturen zijn het relatief vaak eens met de stelling
dat pabo-gediplomeerden qua bekwaamheid goed passen in de onderbouw vmbo (scholen: 84%,
besturen: 96%), zeer waardevol zijn voor het vmbo (scholen: 79%, besturen: 91%) en dat de inhoudelijke
kwaliteit van het vmbo-onderwijs niet lijdt onder de inzet van pabo-gediplomeerden (scholen: 79%,
besturen: 80%)). Ook is minder dan één op de vijf (scholen: 18%, besturen: 17%) van mening dat pabogediplomeerden vakkennis missen om goed onderwijs te geven in het vmbo. Ze zijn het ten dele eens
met de stelling dat pabo-gediplomeerden alleen mét werkervaring in het po interessant zijn (scholen:
38%, besturen: 45%). Ook sturen scholen en besturen doorgaans niet expliciet op de aanname van pabogediplomeerden (scholen: 25%, besturen: 23%). Ongeveer één op de drie schoolleiders en bestuurders
geeft aan alleen pabo-gediplomeerden in te zetten als er tekorten zijn.

27 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 17: Stellingen ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden

Scholen

Peda.-didact. bekwaamheid past op onderbouw vmbo

4

13

84

Waardevol voor het vmbo 3

18

79

15

79

Inhoudelijke kwaliteit vmbo lijdt niet onder inzet

6

Alleen interessant met werkervaring po

38

22

Alleen ingezet bij tekorten

47

26

28

Actief sturen op aantrekken pabo-gedipl.

44

31

25

Missen vakkennis voor geven goed onderwijs vmbo

51

32

Peda.-didact. bekwaamheid past op onderbouw vmbo 22
Waardevol voor het vmbo

Besturen

40

97
9

Inhoudelijke kwaliteit vmbo lijdt niet onder inzet

5

18

91
15

Alleen interessant met werkervaring po

80
36

Alleen ingezet bij tekorten

18
47

Actief sturen op aantrekken pabo-gedipl.

23

41

Missen vakkennis voor geven goed onderwijs vmbo

45

36
55

0

30

20
(Zeer) mee oneens

23
29

40

60
Neutraal

17

80

100

(Zeer) mee eens

Bron: Scholenlijst en Besturenlijst; N scholen=129, N besturen=66.

Het al dan niet actief sturen op het aantrekken van pabo-gediplomeerden, hangt overigens af van het
type school: scholen die naast vmbo-t ook de andere leerwegen in het vmbo en praktijkonderwijs
aanbieden, sturen vaker expliciet op het aantrekken van pabo-gediplomeerden. Dat is niet
verwonderlijk, aangezien deze groep voor het lesgeven in het praktijkonderwijs wél op basis van het
pabo-diploma bevoegd is. Het alleen inzetten van pabo-gediplomeerden bij tekorten wordt juist door
scholen die alleen vmbo-t of een combinatie van vmbo-t en havo en/of vwo aanbieden vaker
aangegeven. Dit inzetten van pabo-gediplomeerden als oplossing voor tekorten wordt vaker genoemd
door scholen die buiten de grote steden liggen.
Verschil in inzet naar jaar behalen diploma
In de inzet van pabo-gediplomeerden maakt ruim drie kwart van de scholen geen onderscheid tussen de
groep leraren die hun pabo-diploma voor 1 augustus 2006 haalde en de groep die dat na 1 augustus 2006
deed. Scholen die wel onderscheid maken (23%), zetten de groep van voor 2006 vaak net iets breder in,
bijvoorbeeld ook in de bovenbouw van het vmbo. Een schoolleider schrijft in de enquête:
“Leraren met een pabo-diploma van voor 1 augustus 2006 zijn meer allround. Ze kunnen met gemak
een muziekles geven, maar schudden ook zo een rekenles uit de mouw.” – Schoolleider
Ook zijn de pabo-gediplomeerden van na 1 augustus 2006 voor geen enkele les in het vmbo officieel nog
bevoegd en geeft een aantal scholen als consequentie daarvan geen vast contract aan deze leraren.

28 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

3.4

Redenen om in het voortgezet onderwijs te gaan werken
Eerdere onderwijservaring
Twee derde (67%) van de pabo-gediplomeerden heeft voorafgaand aan de overstap naar het vmbo in een
of meer andere onderwijssectoren gewerkt (figuur 18). Meest voorkomend is een eerdere baan in het
basisonderwijs, gevolgd door het speciaal basisonderwijs en/of het speciaal voortgezet onderwijs. Een
eerdere baan in de andere onderwijssectoren komt relatief weinig voor.
Figuur 18: Sector waarin werkervaring voorafgaand aan overstap naar vmbo
Basisonderwijs

90

Speciaal basisonderwijs

18

Speciaal voortgezet onderwijs

12

Middelbaar beroepsonderwijs

3

Hoger beroepsonderwijs

2

Wetenschappelijk onderwijs

0,2

0

20

40

60

80

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst, N=451. Meerdere antwoorden mogelijk, percentages tellen niet op tot 100%. Alleen
indien eerder werkervaring in het onderwijs.

Opleiding gericht op lesgeven in het vmbo
Minder dan de helft van de pabo-gediplomeerden heeft ook een tweedegraadsbevoegdheid (of hoger).
De meesten van hen (87%) haalden die bevoegdheid op z’n vroegst in het jaar dat ze met hun baan in
het vmbo begonnen. In de groep die deze bevoegdheid behaalde nadat ze aan het werk zijn gegaan in
het vmbo, wordt de tweedegraadsbevoegdheid (of hoger) gemiddeld binnen 3,5 jaar na indiensttreding
behaald (met een ondergrens van minder dan een jaar en een bovengrens van 16 jaar). Een klein deel
van de pabo-gediplomeerden die momenteel in het vmbo werken, volgde tijdens de pabo-opleiding al
een vmbo-minor. Daarbij moet opgemerkt worden dat het aanbieden van een vmbo-minor een recente
ontwikkeling is binnen pabo-opleidingen en niet alle pabo’s deze minor aanbieden of in het verleden
hebben aangeboden. Als de mogelijkheid tot het volgen van een vmbo-minor er wel was, koos bij
benadering één op de drie pabo-gediplomeerden die inmiddels in het vmbo werken, voor deze minor.
Figuur 19: Aandeel pabo-gediplomeerden dat al vmbo-minor volgde tijdens de pabo-opleiding

19

10

Ja
Nee, deze minor werd destijds
niet aangeboden

6

Nee, maar deze werd wel
aangeboden
65

Nee, maar weet niet of deze
werd aangeboden

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst, N=648.

29 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Redenen om in het vmbo te gaan werken
Redenen voor pabo-gediplomeerden om de overstap naar het vmbo te maken, zijn weergegeven in
figuur 20. De belangrijkste redenen zijn het aangaan van een nieuwe uitdaging (78%) en het kunnen
werken met oudere leerlingen (“die pubers zijn zó leuk!”; 76%). Ook de verandering van werkomgeving
(59%) en het zoeken naar meer afwisseling (58%) zijn voor een aanzienlijke groep pabo-gediplomeerden
belangrijke redenen geweest op grond waarvan ze in het vmbo zijn gaan werken.
Figuur 20: Redenen om in het vmbo te gaan werken, % (zeer) belangrijke reden
Nieuwe uitdaging

78

Het werken met oudere leerlingen

76

Andere werkomgeving

59

Meer afwisseling

58

Meer uitwisseling met collega's

42

Betere doorgroeimogelijkheden

40

Mogelijkheid om te specialiseren in vak

39

Hoger salaris

34

Geen werk (meer) in po

34

Dichterbij huis

12

0

20

40

60

80

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst, N=621.

Eén van de pabo-gediplomeerden benoemde met betrekking tot meer afwisseling ook het feit dat je in
het voortgezet onderwijs niet een jaar lang aan enkel eenzelfde klas lesgeeft:
“Het is toch een huwelijk voor een jaar, en het kan klikken, maar het kan ook niet klikken.” – Pabogediplomeerde
En het feit dat je er daarin ook alleen voor staat:
“De verantwoordelijkheid voor de leerling/klas voelt groter/zwaarder dan in het voortgezet
onderwijs, hier is er meer gedeelde verantwoordelijkheid doordat meerdere docenten de klas
lesgeven.” – Pabo-gediplomeerde
Vaak speelden er voor de leraren die de overstap van basisonderwijs naar vmbo maakten ook nog andere
redenen. Veel genoemd is bijvoorbeeld het feit dat er te veel vrouwen in het basisonderwijs werken,
met regelmaat gekoppeld ook aan te veel vergaderen: “liefst nog over de kleur van het
sinterklaaspapier”. Ook vaak genoemd is de toenemende administratieve last in het basisonderwijs:
“Enorme administratieve rompslomp in het basisonderwijs. Reden van al die administratie: volkomen
onduidelijk.” – Pabo-gediplomeerde
In één van de interviews geeft de pabo-gediplomeerde aan dat ze zonder haar pabo waarschijnlijk juist
niet in het vmbo terecht zou zijn gekomen:
“Achteraf gezien heb ik heel veel geleerd op de pabo. Als ik een tweedegraadsopleiding had gedaan,
had ik waarschijnlijk niet gekozen voor dit type onderwijs. Dan was ik niet op het bl-niveau gaan
werken, omdat je met een tweedegraadsopleiding ook meer verdieping wil hebben in je onderwijs.
Werken in het vmbo is heel pedagogisch, qua verdieping in lesstof minder.” – Pabo-gediplomeerde

30 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Functioneren pabo-gediplomeerden
Kwaliteit pabo-gediplomeerden versus tweedegraadsopgeleiden
Aan de scholen en de pabo-gediplomeerden zelf is gevraagd hoe ze de kwaliteiten van leraren met
uitsluitend een pabo-diploma beoordelen in vergelijking met tweedegraadsopgeleiden (uitgedrukt in vier
aspecten) met betrekking tot het lesgeven aan vmbo-leerlingen. Tien procent van de scholen en zes
procent van de pabo-gediplomeerden geeft aan dit lastig te vinden. De oordelen van de overige zijn
weergegeven in figuur 21. Zowel scholen als pabo-gediplomeerden zelf zijn zeer te spreken over de
pedagogische kwaliteit van pabo-gediplomeerden voor het lesgeven aan vmbo-leerlingen. Ook is een
meerderheid van mening dat pabo-gediplomeerden betere kwaliteit te bieden hebben als het gaat om
leerlingzorg. De didactische kwaliteit die nodig is voor het lesgeven aan deze groep leerlingen wordt
eveneens hoger ingeschat bij pabo-gediplomeerden dan bij tweedegraadsopgeleiden. Waar pabogediplomeerden echter, ook naar eigen zeggen, niet altijd beter scoren, is op het punt van vakkennis.
Figuur 21: Kwaliteit pabo-gediplomeerden versus tweedegraadsopgeleiden

Scholen

Pedagogische kwaliteit 1

17

Leerlingzorg

83
24

Didactische kwaliteit 2

Pedagogische kwaliteit

76
31

Vakkennis

Pabogediplomeerden

3.5

67

25

50

25

2

8

90

Leerlingzorg 1

10

89

Didactische kwaliteit

3

Vakkennis

28

69

15

0

52

20
(Veel) minder goed

33

40

60
Neutraal

80

100

(Veel) beter

Bron: Scholenlijst en Pabo-gediplomeerdenlijst; N scholen=108; N pabo-gediplomeerden=282-293. NB, alleen indien
uitsluitend een pabo-diploma (in dienst dan wel in bezit), telkens exclusief de categorie ‘kan ik niet beoordelen’.

De sterke pedagogische kwaliteit van de pabo-gediplomeerden wordt onderbouwd in zowel de
interviews als de toelichtingsruimte bij deze vraag.
“Iemand die voor de pabo kiest is - door de bank genomen - iemand die een andere relatie tot de
leerlingen heeft, waar het kind voorop staat en daarachter het vak. Docenten vanuit de
lerarenopleiding hebben over het algemeen meer verbondenheid met het vak en daarna de leerling.
Dat kan wel veranderen en wanneer je in het vmbo wilt blijven werken, verandert deze instelling
vaak ook. In het vmbo is eerst de leerling belangrijk, eerst de klas, en daarna het vak. Als je dat niet
kunt, haal je het niet.” - Schoolleider
“Je kunt beter een pabo-gediplomeerde in het vmbo zetten dan een eerstegraads, die overleeft dat
niet.” – Pabo-gediplomeerde
“Bij ons op school werken veel pabo’ers. Zij zijn kwalitatief beter in het lesgeven, hebben geleerd
om te gaan met groepen, pedagogisch inzicht, weten hoe ze moeten differentiëren, kunnen beter
orde houden. Het niveau van onze leerlingen haalt groep 8 van de basisschool niet eens. Vakkennis is
overbodig. Het gaat om het overdragen van informatie door middel van aansluiten op de
belevingswereld van de leerlingen.” – Pabo-gediplomeerde

31 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Kwaliteit tweedegraadsopgeleiden met en zonder een pabo-diploma
Op vergelijkbare wijze is aan scholen en pabo-gediplomeerden die al een tweedegraadsopleiding
afgerond hebben, gevraagd om nogmaals te vergelijken. In dit geval vroegen we ze de groep
tweedegraadsopgeleiden met en zonder een pabo-diploma op zak te beoordelen op hun kwaliteiten in
het lesgeven aan vmbo-leerlingen. Hierover oordelen vindt zes procent van de scholen lastig, evenals
tien procent van de pabo-gediplomeerden. De oordelen van de groep die de vergelijking wel kan maken,
zijn te vinden in figuur 22. Het beeld in deze vergelijking komt overeen met het voorgaande beeld, met
wat de schoolleiders betreft wel een verbetering in de vakkennis. Met alleen een pabo-diploma
beoordeelden ze de vakkennis onder het niveau van tweedegraads. Met naast het pabo-diploma ook een
tweedegraads, is volgens schoolleiders de vakkennis in veel gevallen vergelijkbaar en soms zelfs beter.
In de ogen van de pabo-gediplomeerde zelf vindt deze verschuiving minder uitgesproken sterk plaats.
Figuur 22: Kwaliteit tweedegraadsopgeleiden met een pabo-diploma versus tweedegraadsopgeleiden
zonder pabo-diploma

Pabogediplomeerden

Scholen

Pedagogische kwaliteit

2

24

73

Leerlingzorg 2

30

68

Didactische kwaliteit 1

31

68

Vakkennis

6

Pedagogische kwaliteit

6

Leerlingzorg

6

Didactische kwaliteit

5

Vakkennis

55
13

81
18

76

26
13

0

39

69
58

20
(Veel) minder goed

29

40

60
Neutraal

80

100

(Veel) beter

Bron: Scholenlijst en Pabo-gediplomeerdenlijst; N scholen=96-97; N pabo-gediplomeerden=242-255. NB, alleen indien
naast een pabo-diploma ook een tweedegraadsopleiding afgerond (in dienst dan wel in bezit), telkens exclusief de
categorie ‘kan ik niet beoordelen’.

We zien dit beeld bevestigd in de open antwoorden en de interviews.
“Binnen het vmbo is het erg belangrijk om extra pedagogisch opgeleid te zijn. De ervaring leert dat
tweedegraads leraren zich bijna allemaal extra scholen op het gebied van pedagogisch handelen,
omgaan met zorgleerlingen e.d.” – Schoolleider
“Didactisch sta ik sterk voor de klas. Ik heb bijvoorbeeld veel gehad aan het directe instructiemodel.
Ik weet ook goed hoe ik kan differentiëren. Mijn vakkennis voor het vmbo was zonder het volgen van
de tweedegraadslerarenopleiding ook goed geweest. De lerarenopleiding sluit qua niveau niet goed
aan op de werkvloer.” – Pabo-gediplomeerde
“Mijn vakkennis was wel minder in vergelijking met mijn collega's. De basis van de Nederlandse taal
krijg je wel op de pabo. Door mijn vernieuwde vakkennis opgedaan in de tweedegraadsopleiding voel
ik mij echter zekerder voor de klas.” – Pabo-gediplomeerde
Signalen vanuit de scholen
Aan de besturen is gevraagd of ze vanuit de scholen bepaalde signalen ontvangen over de pabogediplomeerden. Ook hier overheersen de positieve geluiden, over de pedagogische kwaliteiten en de
brede inzetbaarheid van deze groep leraren. Een enkele school loopt wel tegen een te ‘dunne’
vakkennis aan.

32 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

“Zeer positief vanwege het brede pedagogische repertoire. Wel goed letten op aanwezig zijn van
voldoende vakkennis” - Bestuurder
Het aanvullen van die vakkennis (zie ook hoofdstuk 4) blijkt echter niet altijd een sinecure, zo geven
meerdere besturen aan. Van hun schoolleiders krijgen zij signalen dat de combinatie van werken, privé
en het volgen van een tweedegraadsopleiding zwaar gevonden wordt.
“Zij geven uitstekend les. Een deel dreigt af te haken omdat de combinatie lesgeven en studie te
zwaar is. Met andere woorden, men zal langer over de studie doen alvorens bevoegd te raken.
Sommigen kunnen niet aan de eisen van wiskunde voldoen, terwijl zij heel bekwaam zijn om rekenen
te geven.” - Bestuurder
Dat kan bovendien ook weer doorwerken in de schoolorganisatie.
“De inzet is prima, ze worden alleen aangenomen als ze ook een tweedegraadsbevoegdheid hebben
of gaan halen. We sluiten direct een scholingsplan. Probleem is dat ze vaak nog lang moeten
studeren waardoor we in de knel komen met het aantal contracten dat we kunnen geven.” –
Bestuurder
Vakken geven zonder aanvullende bevoegdheid
Waar komen pabo-gediplomeerden nu het meest tot hun recht? Of: in welke vakken hebben zij het minst
last van het gemis van een tweedegraadsopleiding? We vroegen zowel de scholen als de pabo-opgeleiden
om per vak aan te geven of pabo-gediplomeerden er op vmbo-niveau les zouden kunnen geven zónder
een aanvullende bevoegdheid te halen (figuur 23). Het is duidelijk dat met name de kernvakken in het
basisonderwijs (rekenen en taal) hoog scoren: zowel scholen als pabo-gediplomeerden zijn in
meerderheid van mening dat pabo-gediplomeerden in het vmbo hierin zonder meer kunnen lesgeven.
Daarnaast kunnen pabo-gediplomeerden zonder aanvullende opleiding mentorlessen in het vmbo
verzorgen. Ongeveer de helft van de pabo-gediplomeerden en schoolleiders is verder van mening dat
pabo-gediplomeerden ook aardrijkskunde en geschiedenis zouden kunnen geven, alsook nietvakgebonden begeleidingsuren.

33 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 23: Vakken die pabo-gediplomeerden zonder aanvullende bevoegdheid zouden kunnen geven
Rekenen

78

Nederlands/Taal

78
71

Mentorlessen
Aardrijkskunde

49
47

Geschiedenis

48
48

Niet-vakgebonden begeleidingsuren

48

84
83

82

52

31
30

Overige Maatschappijvakken
Biologie / Kennis der natuur

23

Wiskunde

22

32
30

19
20

Engels
Handvaardigheid / textiele werkvormen

13

Verzorging

13

Tekenen

12

Economie

9

Muziek

9

Overige creatieve of kunstvakken

8

Beroepsgerichte vakken

4

Overige talen

2
3

Overige exacte vakken

1
5

30
28
27

13
16
17
13

16
19

Anders
0

20

40
Scholen

60

80

100

Pabo-gediplomeerden

Bron: Scholenlijst en Pabo-gediplomeerdenlijst; N scholen=130; N pabo-gediplomeerden=624. Meerdere antwoorden
mogelijk: percentages tellen niet op tot 100%.

Ontbreken bepaalde kennis en vaardigheden
Bijna drie kwart (72%) van de scholen geeft aan bij de leraren die op dit moment in het vmbo lesgeven
met alleen een pabo-diploma geen kennis of bepaalde vaardigheden te missen voor het lesgeven in het
vmbo. De groep scholen die dat wel doet, noemt dat ze (afhankelijk van het vak) specifieke vakkennis
missen. Ook geeft een aantal scholen aan dat pabo-gediplomeerden vaardigheden missen om om te gaan
met de vmbo’ers in deze leeftijdsgroep, waarbij tegelijk wordt opgemerkt dat ook de tweedegraders
daar niet altijd over beschikken.
3.6

Verwachte trends in behoefte aan pabo-gediplomeerden
In de interviews met schoolleiders en bestuurders en tijdens de focusgroep met deze groepen kwam
naar voren dat men over het algemeen verwacht dat in de toekomst de behoefte aan pabo-

34 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

gediplomeerden toe zal nemen. Hiervoor geven ze een aantal redenen. Voor een deel hangt het samen
met de ontwikkelingen in het onderwijsveld, bijvoorbeeld met de invoering van het passend onderwijs,
waarmee er meer zorgleerlingen binnen het reguliere vmbo blijven. Hierdoor is er ook meer behoefte
aan differentiatie, iets wat pabo-gediplomeerden vaak beter in de vingers hebben dan
tweedegraadsopgeleiden.
“Ook zijn wij aan gepersonaliseerd leren aan het denken, ik denk dat het onderwijs de komende tien
jaar volledig op zijn kop zou kunnen gaan, als we aansluiting bij de samenleving willen houden. Dus
wat nog belangrijker gaat worden, is dat je pedagogisch iets moet kunnen met deze doelgroep. Dat
is bijna belangrijker, zeker in de onderbouw, en een pabo’er is daar goed toe in staat. Het gaat
steeds meer naar differentiatie en gepersonaliseerd leren. Daar passen de pabo’ers goed in.” Schoolleider
“Ik zou ze graag binnen het vmbo willen hebben. Meer dan er nu zitten. Ze hebben voordelen, vooral
op gebied van differentiatie, werken op verschillende niveaus. Allemaal dingen die de vmbo-scholen
steeds meer moeten gaan doen. Onze leraren kunnen daar veel van leren.”
“We zullen het onderwijs de komende jaren anders inrichten, met o.a. digitaal onderwijs en
gepersonaliseerd leren (lessen/roosters loslaten). Dit vraagt veel van de docent; docenten moeten
anders opgeleid worden. Ze zijn niet meer pedagogisch-didactisch bezig, maar meer als coach. Een
pabo-achtergrond zou dan beter passen: pabo’ers zijn breder opgeleid en kunnen meer
differentiëren tussen meerdere leerlagen in een leerlinggerichte rol. Vanuit zowel de pabo als
tweedegraadsopleidingen (behoefte aan meer breedheid) moeten aanpassingen komen om de
ontwikkelingen te volgen. Pabo-gediplomeerden zijn ambitieus en een voorstander van vernieuwend
onderwijs. We willen er in de toekomst graag meer hebben.” - Schoolleider
Ook de toegenomen nadruk op taal en rekenen vraagt om de kwaliteiten waarover pabo-gediplomeerden
bij uitstek beschikken. Daarnaast spelen ook toekomstige tekorten een rol.
“Er is sowieso een kwantitatief verhaal, op mijn eigen school is 40-45 procent van de docenten
boven de 55, dus komende periode is er een gigantische uitstroom en daarmee een grote behoefte
aan nieuwe jonge docenten. Ik denk dat ze vanuit de vakgebieden onvoldoende aanwezig zijn, er
zijn zeker tekortvakken, dus ook kwantitatief zal er behoefte zijn aan pabo-mensen.”
3.7

Conclusie
In dit hoofdstuk is een beeld geschetst van de ervaringen op scholen met het inzetten van pabogediplomeerden. We vatten de belangrijkste resultaten samen aan de hand van de onderzoeksvragen die
aan dit hoofdstuk gekoppeld zijn.
Welk beleid wordt er gevoerd omtrent het inzetten van pabo-docenten op dit vlak?
Tegen de zestig procent van de besturen geeft aan dat er op school (of bestuursoverkoepelend) beleid is
vastgesteld rondom het inzetten van pabo-gediplomeerden. Dat beleid richt zich vooral op het voldoen
aan de huidige regelgeving: aannemen kan, maar dan wel onder opscholingsvoorwaarden. Veranderingen
in de regelgeving hebben bij drie kwart van de scholen tot verandering in beleid geleid. Veruit het
vaakst genoemd is daarbij het nog strikter hanteren van die opscholingseis: geen baan zonder
toezegging dat een tweedegraadsopleiding gevolgd gaat worden dan wel een zij-instroomtraject wordt
gestart.

35 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Hoe wordt door schoolleiders en schoolbesturen omgegaan met de bevoegdheidsvraag voor deze groep
docenten?
In lijn met wat hiervoor genoemd is, zijn scholen in toenemende mate strikt geworden in het stellen van
de eis minstens een tweedegraadsbevoegdheid te halen.
Welk deel van de schoolleiders en schoolbestuurders geeft aan behoefte te hebben aan pabogediplomeerden? Hangt dit samen met andere kenmerken?
Alhoewel slechts een kwart van de scholen actief stuurt op het aantrekken van pabo-gediplomeerden,
geeft bijna tachtig procent aan de pabo-gediplomeerden (zeer) waardevol te vinden voor het vmbo.
Scholen die meer dan alleen vmbo-t aanbieden, sturen vaker expliciet op het aantrekken van pabogediplomeerden. Scholen die geen andere vmbo-leerwegen aanbieden dan alleen vmbo-t, geven vaker
aan alleen pabo-gediplomeerden in te zetten als er tekorten zijn.
Welke redenen geven schoolleiders en schoolbesturen als zij behoefte hebben aan pabogediplomeerden?
De belangrijkste reden, geldend voor 82 procent van de schoolleiders en 74 procent van de
schoolbestuurders voor het inzetten van pabo-gediplomeerden in het vmbo is dat ze deze groep
uitermate geschikt vinden voor het lesgeven aan deze leerlingen. In de interviews worden de pabogediplomeerden zeer geprezen om hun pedagogische kwaliteiten en het sterkere klassenmanagement.
Als op-één-na-belangrijkste reden geeft een aanzienlijk deel dan ook aan dat ze pabo-gediplomeerden
inzetten omdat ze op zoek waren naar pedagogisch-didactisch sterke leraren (scholen: 65%, besturen:
71%). Een andere reden die aanvullend relatief vaak genoemd wordt, is het goed kunnen differentiëren
binnen de klassen.
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om in het vmbo les te geven?
De belangrijkste redenen voor pabo-gediplomeerden om in het vmbo les te gaan geven, zijn het feit dat
hen dit een nieuwe uitdaging biedt (78%) en de kans om te werken met oudere leerlingen (76%). Ook de
verandering van werkomgeving (59%) en het zoeken naar meer afwisseling (58%) zijn belangrijke
redenen geweest om het vmbo als werkomgeving boven het basisonderwijs te verkiezen. Ook noemen de
leraren dat ze zich stoorden aan de hoeveelheid vrouwen in het basisonderwijs, de hoeveelheid
vergadertijd en de hoeveelheid administratie.
Op welk moment wordt deze stap in de carrière zoal gezet en wat zijn dan veelvoorkomende
overwegingen?
Twee derde van de pabo-gediplomeerden heeft voordat ze in het vmbo zijn komen werken een baan in
een andere onderwijssector gehad (vrijwel altijd in het po: basisonderwijs en/of speciaal onderwijs).
Een klein deel volgde al tijdens de pabo een minor speciaal gericht op het vmbo. Overwegingen bij deze
stap zijn hierboven al genoemd: in het vmbo vinden ze een nieuwe uitdaging en krijgen ze de kans met
oudere leerlingen te werken. Ook geeft het een verandering van werkomgeving en meer afwisseling.
Hoe beoordelen schoolleiders en schoolbesturen het functioneren van pabo-gediplomeerden?
Schoolleiders beoordeelden het functioneren van pabo-gediplomeerden op basis van vier aspecten:
pedagogische kwaliteiten, didactische kwaliteiten, leerlingzorg en vakkennis. Schoolleiders zijn zeer
positief over de pedagogische en didactische kwaliteiten van pabo-gediplomeerden, alsook over hun
kwaliteit op het gebied van leerlingzorg. De meerderheid geeft aan dat pabo-gediplomeerden hier beter
op scoren dan tweedegraadsopgeleiden zonder pabo-achtergrond. Wel zijn schoolleiders meer kritisch
over het niveau van de vakkennis van pabo-gediplomeerden, in elk geval zolang ze naast hun pabo-

36 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

diploma niet ook over een tweedegraadsbevoegdheid beschikken. Ook schoolbestuurders krijgen
overwegend positieve signalen over de inzet van pabo-gediplomeerden op de scholen binnen hun
bestuur. Ook hier betreffen de kritische geluiden de specifieke vakkennis van de pabo-gediplomeerden.
Wat zijn de voor- en nadelen van het inzetten van pabo-gediplomeerden?
Voordelen van het inzetten van pabo-gediplomeerden liggen in lijn met het vorige antwoord bij hun
kwaliteiten om les te geven aan de vmbo-leerlingen en het feit dat ze meer vakken tegelijk kunnen
geven. Nadelen liggen in het gegeven dat de wet voorschrijft dat de pabo-gediplomeerden een
tweedegraadsbevoegdheid moeten halen, iets waarvan de schoolleiders merken dat het zwaar voor deze
leraren is, zeker in combinatie met thuis en werk (nog los van kosten en regelen van vervanging). Daar
komt bij dat ze erkennen dat voor een aantal vakken de vakkennis van de pabo-gediplomeerden niet
toereikend is, maar dat een aantal andere vakken wat de schoolleiders betreft ook goed zonder
aanvullende bevoegdheid gegeven kan worden omdat de pabo-gediplomeerden daarin over voldoende
vakkennis beschikken. Dat geldt in elk geval voor de kernvakken uit het basisonderwijs (rekenen en taal)
en voor de mentorlessen (waar sowieso geen bevoegdheid voor gehaald kan worden).
Is de pabo-gediplomeerde in het vmbo een trend die doorzet? Waarom wel/niet?
Schoolleiders en schoolbestuurders verwachten dat de vraag naar pabo-gediplomeerden in het vmbo zal
toenemen. Veranderingen in onderwijsbeleid (passend onderwijs, toenemende aandacht voor taal en
rekenen, gepersonaliseerd leren, differentiatie) versterken de behoefte aan docenten met veel
pedagogisch-didactische bagage. Deze docenten zijn (vooralsnog) voornamelijk onder de pabogediplomeerden te vinden.

37 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

4

4.1

Behalen tweedegraadsbevoegdheid

Inleiding
Om les te mogen geven in het vmbo is in de meeste gevallen het in bezit zijn van een
tweedegraadsbevoegdheid nodig. Uit een vorig onderzoek onder pabo-gediplomeerden werkzaam in het
vmbo bleek dat deze tweedegraadsbevoegdheid niet altijd aanwezig was. In het Sectorakkoord VO is
afgesproken dat er per 2017 geen onbevoegden voor de klas zullen staan. In dit hoofdstuk staat die
tweedegraadsbevoegdheid centraal.
Concreet wordt er in dit hoofdstuk antwoord gegeven op de volgende onderzoeksvragen:

Welk deel van de pabo-gediplomeerden is bezig met het behalen van een vo-bevoegdheid?

Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om een vo-bevoegdheid te gaan behalen? In hoeverre
gebeurt dit op eigen initiatief of op initiatief van de school?

Hoe behalen pabo-gediplomeerden hun bevoegdheid (qua kosten, roostering)?

Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om niet een extra vo-bevoegdheid te behalen? Welke
factoren werken belemmerend?

Wat hebben pabo-gediplomeerden die geen vo-bevoegdheid hebben nodig om wel een bevoegdheid
te behalen?
De vragen worden beantwoord vanuit de resultaten van de online enquêtes gehouden onder besturen,
schoolleiders en pabo-gediplomeerden. Ook wordt, indien mogelijk, voor verdieping van de resultaten
gebruikgemaakt van het materiaal verzameld tijdens de interviewrondes en de twee focusgroepen.

4.2

Redenen om tweedegraadsbevoegdheid te halen
Aandeel dat tweedegraadsbevoegdheid (gaat) halen
Bijna de helft van de pabo-gediplomeerden die geen tweedegraadsopleiding afgerond heeft, geeft op
basis van zelfrapportage aan op dit moment een tweedegraadsopleiding te volgen. Vooral onder pabogediplomeerden die op of na 1 augustus 2006 hun pabo-diploma hebben behaald, is het aandeel dat
bezig is om ook een tweedegraadsbevoegdheid te halen groot (66%, figuur 14). Van de pabogediplomeerden van voor 1 augustus 2006 zegt 38 procent dat zij nu een tweedegraadsopleiding aan het
volgen zijn. Bijna de helft van deze ‘vroege’ pabo-gediplomeerden (43%) geeft aan niet van plan te zijn
een tweedegraadsbevoegdheid te halen. Van de meer recent afgestudeerden van de pabo (op/na 1
augustus 2006) is 17 procent niet van plan.
Figuur 24: Volgt u een opleiding om een tweedegraadsbevoegdheid te halen?, naar diplomajaar pabo
Alleen pabo-diploma (voor 1 aug. 2006)

38

20

Alleen pabo-diploma (op of na 1 aug. 2006)
Totaal

43

66
47

0
20
Ja, op dit moment

16
19

40
60
Nee, wel van plan

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=296. Selectie: uitsluitend pabo-diploma.

39 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

18
35

80
100
Nee, niet van plan

Bijna alle pabo-gediplomeerden (93%) die een tweedegraadsopleiding volgen of hebben gevolgd, doen of
deden dit in deeltijd. Het merendeel (78%) van degenen die nu een tweedegraadopleiding volgen,
financiert de opleiding vanuit de Lerarenbeurs. De pabo-gediplomeerden die in het verleden een
tweedegraadsopleiding hebben gevolgd, hebben dit significant vaker zelf of vanuit het scholingsbudget
gefinancierd. Opgemerkt moet worden dat van de groep die de tweedegraadsopleiding heeft afgerond,
80 procent dit heeft gedaan ten tijde van de invoering van de Lerarenbeurs. Waarom zij geen aanspraak
hebben gemaakt op de Lerarenbeurs is onduidelijk, mogelijk hebben zij in een eerder stadium voor een
andersoortige (kortdurende) opleiding al gebruikgemaakt van de Lerarenbeurs. De schoolleiders geven
eenzelfde beeld als de huidige opleidingvolgers over de wijze waarop pabo-gediplomeerden de
tweedegraadsopleiding financieren: voornamelijk met de Lerarenbeurs (76%).
Figuur 25: Hoe wordt/werd de opleiding (voornamelijk) gefinancierd?
78

Lerarenbeurs

46
13

Scholingsbudget

21
8

Zelf betaald

23
0

Zij-instroomtraject

9

0

20

40

bezig met 2e graadsopleiding

60

80

100

2e graadsopleiding afgerond

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; opleiding volgers: N=136, opleiding behaald: N=265.

Initiatief tot het volgen van de tweedegraadsopleiding
Van degenen die nu bezig zijn om hun tweedegraadsbevoegdheid te halen, geeft 38 procent aan dat dit
uitsluitend danwel vooral op initiatief van hun school is; 28 procent geeft aan dat het initiatief voor het
volgen van een tweedegraadsopleiding (volledig) op eigen initiatief is (figuur 26). Van degenen die de
tweedegraadsopleiding al hebben afgerond, geeft bijna de helft aan dat het volgen van de opleiding
(volledig) vanuit eigen initiatief gebeurde; 16 procent heeft zich tot het volgen van de opleiding laten
overhalen door de school.
Figuur 26: Op wiens initiatief volgt/volgde u een opleiding om een tweedegraadsbevoegdheid te halen?
bezig met 2e graadsopleiding

28

34

2e graadsopleiding afgerond
0
(volledig) eigen initiatief

38

49

20

40
gezamenlijk initiatief

35

60

16

80
(volledig) initiatief school

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=136.

Overwegingen van schoolleiders om docenten tweedegraadsbevoegdheid te laten halen
Figuur 27 laat de overwegingen zien van schoolleiders om pabo-gediplomeerden alsnog een
tweedegraadsbevoegdheid te halen. De eisen die de wet stelt, vormen de belangrijkste reden die
schoolleiders noemen voor het motiveren van deze docenten om toch ook een
tweedegraadsbevoegdheid te halen. Ook het versterken van de inhoudelijk vakkennis en het verbreden
van de inzetbaarheid zijn volgens schoolleiders (mede) belangrijke overwegingen om pabogediplomeerden te motiveren tot het behalen van een tweedegraadsbevoegdheid.

40 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Een minder belangrijke reden volgens schoolleiders om pabo-gediplomeerden een
tweedegraadsbevoegdheid te laten halen is het verbeteren van hun kwaliteit (niet nader gespecificeerd
in de vragenlijst).
Figuur 27: Overwegingen bij het motiveren van pabo-gediplomeerden om een tweedegraadsbevoegdheid
te halen? (%(zeer) belangrijk)
Wetgeving vereist dit

82

Versterken inhoudelijke vakkennis

75

Verbreden inzetbaarheid

64

Verbeteren kwaliteit pabo-gediplomeerden

34

Andere overweging

30

0

20

40

60

80

100

Bron: Scholenlijst; N=129.

Andere overwegingen die schoolleiders in dit kader noemen, zijn: het geven van een signaal van
kwaliteit richting ouders en leerlingen, het zorgen voor meer baanzekerheid (“alleen pabo-diploma, dan
alleen tijdelijke aanstelling mogelijk, bij krimp ga je er als eerste uit”), het beter doorstromen in
functiemix, het vereisen van vakkennis wanneer men ook in de bovenbouw wil lesgeven, het leren
omgaan met andere leeftijdscategorieën en persoonlijke ontwikkeling.
Van de schoolleiders geeft 83 procent aan dat zij pabo-gediplomeerden actief aansporen om een
opleiding te volgen. Als reden voor deze aansporing wordt in de open antwoorden spontaan6 veelal de
vereiste wetgeving genoemd en als reden om het juist niet te doen de leeftijd van de docent,
aanwezige ervaring en te weinig meerwaarde van een tweedegraadsopleiding:
“Wet- en regelgeving vereist dit. Nodig vind ik het niet.” – Schoolleider
“Beide collega's zijn op gevorderde leeftijd. Ze hebben hun sporen ruim verdiend. Aan alle
grillen/hypes van de overheid hoeven we niet mee te werken.” – Schoolleider
“Betrokken docenten hebben voldoende vakkennis voor de vakken die zij geven. Daarnaast
scholen zij zichzelf en worden binnen de sectie ook meegenomen in hun ontwikkeling.” –
Schoolleider
“Het zijn collega's die al lang bij ons werkzaam zijn. Die kunnen we niet belasten met een
langjarige opleiding.” - Schoolleider
Reden van het volgen van een tweedegraadsopleiding
Het merendeel van de pabo-gediplomeerden die een tweedegraadsopleiding volgen (83%) en het
merendeel van degenen die van plan zijn om een tweedegraadsopleiding te volgen (71%), noemt
hiervoor als reden dat zij wettelijk verplicht zijn om een bevoegdheid te halen om les te mogen geven
in het vmbo of om zicht te hebben op een vast contract in het vo. De overige pabo-gediplomeerden die
een opleiding volgen c.q. degenen die van plan zijn om een tweedegraadsopleiding te volgen, noemen
diverse redenen waarom zij de opleiding volgen: interesse in het vak, zich vakinhoudelijk willen
verbeteren, het vak leuk vinden en een hogere salarisschaal ambiëren.

6

In tegenstelling tot de antwoorden in figuur 27 waar motieven direct werden voorgelegd en schoolleiders zich
aan konden geven in welke mate ze zich in de motieven herkenden.

41 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Pabo-gediplomeerden die niet van plan zijn om een tweedegraadsbevoegdheid te halen (grotendeels
degenen die vóór 2006 hun pabo-diploma hebben behaald), noemen de grote belasting (in tijd, geld of
combinatie met privéleven), het niet nodig hebben van de bevoegdheid voor het werk, het niet inzien
van de meerwaarde van de opleiding, bang zijn voor versmalling van hun inzet en de (hoge) leeftijd als
reden om geen tweedegraadsopleiding te volgen.
Wat betreft de grote belasting geeft men aan:
“Ik heb dat al eens een half jaar gedaan en dat bleek in mijn gezinssituatie geen haalbare kaart
te zijn. Dus de komende jaren ga ik geen opleiding volgen. Misschien over een jaar of 10 nog
eens.”
“Ik vind dat een pabo-docent ook zonder tweedegraadsopleiding prima in het vo kan werken. Ik
ben moeder en werk parttime. Het is voor mij op dit moment niet mogelijk om mijn
tweedegraadsbevoegdheid te gaan halen. Ik werk graag met vmbo-leerlingen in de onderbouw,
dat is voor mij voldoende.”
Over het niet zien van de meerwaarde van een tweedegraadsopleiding zegt men onder meer:
“Een tweedegraadsbevoegdheid heeft voor mij geen toegevoegde waarde. Ik ben actief in het
volgen van cursussen en scholingen. De kennis die ik daar opdoe, heeft voor mij een meerwaarde
in de dagelijkse praktijk. (…) Momenteel groei ik door, ik ben inmiddels teambegeleider en ben
een voorbeeld voor vele collega's.”
“Het geeft geen meerwaarde aan mijn lesgeven. Mijn lessen zullen niet beter worden. Ook is er
voor mensen (die zoals ik al bijna 25 jaar lesgeven) geen aantrekkelijke manier om een
tweedegraadsbevoegdheid te halen. Er wordt niet of nauwelijks aangesloten bij de ervaring van
deze groep.”
“Ik ben gestart aan de deeltijdopleiding wiskunde tweedegraads lerarenopleiding aan Fontys,
maar deze was van een zodanig hoog niveau dat ik weinig inhoudelijke vakkennis kon toepassen
in het vmbo.”
“Ik ben inmiddels bijna negen jaar werkzaam in het vmbo. In ben inmiddels doorgegroeid naar de
functie van leerlingcoördinator en plaatsvervangend afdelingsleider. Uit onderzoek onder de
leerlingen en collega's blijkt dat ik één van de meest gewaardeerde docenten ben. Leerlingen
waarderen mijn inzet, vakkennis, didactische en pedagogische vaardigheden. Zonder arrogant
over te willen komen, denk ik dat ik samen met de andere collega's die ook pabo hebben gedaan
tot de best functionerende docenten binnen onze grote schoolse organisatie behoor. Het ligt naar
mijn mening meer voor de hand dat veel docenten een korte opleiding volgen om hun vakkennis
of pedagogische kennis te vergroten. Een 4-jarige opleiding zou echt volkomen onnodig zijn.”
“Omdat ik destijds bewust gekozen heb om groepsdocent te worden, en geen vakdocent! En ik
met mijn pabo-diploma meer dan voldoende vakinhoudelijke kennis heb om goed les te geven
binnen het vmbo (onderbouw). Waarom zou ik een bevoegdheid moeten halen? Alleen voor de
vorm? En om in één vak iets meer kennis te verkrijgen? Terwijl ik meerdere vakken geef, en wil
geven? Mijn leerlingen hebben een GROEPSDOCENT nodig! (met een pabo-diploma).”
“PA-afgestudeerden zijn bevoegd voor Nederlands, maar geven op mijn school echt van alles
(maar geen Nederlands). Veel docenten met een tweedegraadsbevoegdheid in vak A geven vak B.
Toen ik werd aangenomen werd ik bekwaam bevonden en op die grondslag mocht ik blijven.
Later (wetswijziging) werd me gevraagd om een tweedegraadsbevoegdheid te halen in elk vak
dat ik maar zou willen (ik kon dan gewoon de vakken blijven geven die ik nu geef). Ik vind het

42 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

leuk om verschillende vakken te geven en wil dat ook graag zo houden. Zelf zou ik best een
bevoegdheid voor docent drama willen halen, maar ik woon boven Groningen en de
deeltijdopleiding zit alleen in Maastricht. Uiteindelijk wordt het onderwijs er niks beter van. Of
ik nou een drama-bevoegdheid of een wiskunde-bevoegdheid haal. Ik zit ruim boven het niveau
van de leerlingen en mijn didactische en pedagogische kwaliteiten zijn goed. Natuurlijk is deze
maatregel makkelijk te verkopen als ‘kwaliteitsverbetering’ voor het onderwijs. De waarheid en
praktijk zijn echter anders.”
Opmerkingen over het liever volgen van andersoortige opleiding/cursus:
“Ik vind het raar dat ik dan minimaal drie jaar een deeltijdopleiding moet volgen voor iets wat ik
al bijna zeven jaar doe. Ik kan al lesgeven. Ik ben zeker niet slechter dan de meeste van mijn
collega's die wel bevoegd zijn. Sterker nog, ik kan zeggen dat ik in sommige gevallen zelfs beter
functioneer. Wel snap ik dat het handig zou zijn om iets meer van het vak dat ik geef (wiskunde)
af te weten. Maar voor vmbo-niveau heb je niet heel veel kennis nodig. Verder ben ik meer
geïnteresseerd om te leren hoe je de leerlingen motiveert door o.a. het aanbieden van
verschillende werkvormen.”
“Ik wil graag een tweedegraadsbevoegdheid halen, maar deze bestaat nog niet voor rekenen. Zo
gauw er een algemene vmbo-opleiding of een opleiding tot rekendocent komt, wil ik deze zeker
gaan volgen.”
Over de angst dat de tweedegraadsopleiding vooral versmalling zal opleveren, zegt men onder meer:
“(…) Ook ben ik bang ingezet te worden op een vak, daar waar ik mijn opleiding in gevolgd heb.
Juist de verschillende vakken die ik nu geef, maken mijn werk leuk en afwisselend. Omdat ik
mijn leerlingen meerdere vakken geef, heb ik een betere band met ze dan wanneer ik ze maar
twee uurtjes per week zie.”
“Ik ben sinds dit jaar leerjaarcoördinator en heb minder lesgevende taken. Daarnaast vind ik juist
de afwisseling van de vakken heel erg leuk. Wanneer ik een bevoegdheid zou gaan halen, zal ik
minder vakken gaan geven en dat wil ik absoluut niet!”
“Ik wil me niet vastleggen aan een bepaald vak. Dat vind ik zonde van mijn ervaring en kennis in
de breedte.”
“Je beperkt je tot een specifiek vak dat je tot je 67ste zou moeten uitvoeren. Nu ben ik ook
zorgcoördinator, waar ook mijn hart ligt. De afwisseling van vakken maakt het beroep
aantrekkelijk, je snapt de leerlingen meer, kan er op inspringen en maakt je niet bedrijfsblind –
wat als gevolg heeft dat je een lesboer wordt zonder gevoel met leerlingen. Als het betekent dat
ik niet meer met vmbo leerlingen mag werken, is er geen andere keus dan een tweedegraads te
halen maar dat zou de ervaring van twintig jaar wel ondergeschikt maken. Heel erg jammer.”
Vakdocenten in vmbo-onderbouw
Het hebben van vakdocenten in de onderbouw van het vmbo vindt 63 procent van de schoolleiders
(zeer) belangrijk en acht procent vindt dit (zeer) onbelangrijk. Schoolleiders vinden vakdocenten in de
onderbouw van het vmbo belangrijk vanwege de doorlopende leerlijn met de bovenbouw, het borgen
van de kwaliteit van het onderwijs en de wens dat bepaalde vakken door vakdocenten worden gegeven.
Een aantal uitspraken gedaan door schoolleiders op dit vlak:

43 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

“Bepaalde vakken zitten niet of minder in het curriculum van de pabo-opleiding. De onderbouw
moet goed aansluiten op de bovenbouw. Indien mogelijk moeten docenten zowel in de boven- als
in de onderbouw lesgeven. De vakgroepen borgen verder de doorlopende leerlijn.”
“Zonder goede vakkennis van docenten kunnen leerlingen een achterstand gaan oplopen in de
richting van hun examen.”
“Voor de vakken Engels en wiskunde, tekenen, muziek en lichamelijke opvoeding zijn pabo’ers
over het algemeen onvoldoende opgeleid. Voor deze vakken wil ik graag vakdocenten behouden.”
Dat niet alleen vakdocenten maar juist de combinatie van vakdocenten met pabo-gediplomeerden goed
kan werken in de onderbouw van het vmbo blijkt uit de volgende uitspraken:
“Het gaat om complementaire kwaliteiten. Goede vakdocenten naast pedagogische experts!”
“Om een goede basis te leggen bij leerlingen in de onderbouw heb je ook vakdocenten nodig die
inhoudelijk sterk zijn. Een goede balans verbetert wel de onderwijskwaliteit.”
Het deel van de schoolleiders dat aangeeft het niet zo belangrijk te vinden dat er vakdocenten in de
onderbouw lesgeven, geeft hiervoor voornamelijk als reden dat zij bekwaamheid en ervaring (even)
belangrijk vinden als bevoegdheid:
“Een ervaren docent met een pabo-achtergrond en een goede instelling (lees iemand die zich
grondig verdiept in de lesstof en zich goed voorbereidt) is voor mij ook een vakdocent. In zijn
algemeenheid valt en staat de kwaliteit van een school bij het vakmanschap van docenten (eerst
bekwaam en dan ook bevoegd).”
“Belangrijker zijn hier de pedagogisch-didactische vaardigheden; het vakinhoudelijke niveau
waarop les moet worden gegeven is nog niet erg hoog in de onderbouw van het vmbo.”
“Bij kader en gemengd vind ik dit belangrijk. Bij basis zijn pedagogische en didactische
kwaliteiten zoveel meer belangrijk dan vakkennis. Tevens is de vakkennis van pabo’ers voor basis
voldoende.”
“De kwaliteit van onderwijs is afhankelijk van talloze factoren. Naast vakkennis zijn andere
competenties ook erg belangrijk. Een vakdocent met vakkennis maar geen gevoel voor leerlingen
is niet goed inzetbaar, terwijl een vakdocent met een wat beperktere vakkennis maar met veel
gevoel voor de leerling en het pedagogisch-didactische terrein prima ontwikkeld is en veel beter
functioneert. De eventuele lacunes in vakkennis kunnen gemakkelijk opgeplust worden.”
Soort opleiding dat is/wordt gevolgd
De opleiding tot tweedegraadsbevoegdheid in Nederlands is verreweg het meest populair onder de
huidige opleidingvolgers, onder degenen die een tweedegraadsopleiding hebben afgerond en onder die
pabo-gediplomeerden die aangeven van plan te zijn een tweedegraadsopleiding te gaan volgen (figuur
28). Verder worden de opleidingen die leiden tot een tweedegraadsbevoegdheid in wiskunde, Engels en
aardrijkskunde het meest gekozen door pabo-gediplomeerden.

44 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 28: Welke opleiding volgt u/bent u van plan te volgen/heeft u gevolgd?
30

Nederlands
15
15
14
14

wiskunde
Engels

9
9

aardrijkskunde

7

biologie
(algemene) economie
gezondheidszorg en welzijn

2
3
3

horeca en voeding
techniekdocent
godsdienstleraar
maatschappijleer
natuurkunde
omgangskunde

4
4
4

41

11

10

7

4
4

1
2
2

5

2
2
1
2
2
2

dienstverlening en produkten
geschiedenis

7

5

37

5
3

Duits

6
4

master sen

2

beeldende kunst en
vormgeving

1

0
10
bezig met 2e graadsopleiding

20
30
2e graadsopleiding van plan

40
50
2e graadsopleiding afgerond

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; opleiding volgers N=54, van plan N=41, opleiding afgerond: N=252.

4.3

Belemmeringen voor het volgen van een tweedegraadsopleiding
Aan de groep pabo-gediplomeerden is gevraagd in hoeverre ze belemmeringen zien, ervaren of ervaren
hebben voorafgaand of tijdens het volgen van een tweedegraadsopleiding. In de weergave van de
antwoorden op deze vraag (figuur 29) hebben we onderscheid gemaakt tussen de pabo-gediplomeerden
die niet van plan zijn een tweedegraadsopleiding te gaan volgen (18% van de respons), de groep die dat
wel van plan is (10%), de pabo-gediplomeerden die op dit moment een tweedegraadsopleiding volgen
(25%) en de groep die de tweedegraadsopleiding inmiddels heeft afgerond (53%). Het valt daarbij op dat
een deel van de belemmeringen die de groep die niet van plan is om een opleiding te volgen, ziet,
minder groot is bij de andere drie groepen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de inhoud van de opleiding en
de financiering van de studie. Belangrijke belemmeringen die echter wel overeind blijven, zijn het
tijdbeslag van de studie en het combineren van een studie met de privésituatie. Dit blijven ook voor de
groep die wel van plan is een tweedegraadsopleiding te volgen, de groep die al begonnen is en ook de
groep die de opleiding afrondde de belangrijkste twee struikelblokken.

45 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 29: Belemmeringen voor dan wel bij het volgen van een tweedegraadsopleiding (% belangrijke
belemmering)
Tijdsbeslag

78

Combi met privé

72

Inhoud van opleiding

Tijdsbeslag

71

Combi met privé

60

59

Financiering

41

Taken afstoten

35

Reistijd naar opleiding

33

Tijd vanuit school

30

Vervanging

Niet van plan

17

0

20

40

60

Tijdsbeslag

80

100 100

80

60

40

60

Inhoud van opleiding

39

Financiering

34

Taken afstoten

29

Reistijd naar opleiding

27

Tijd vanuit school

Wel van plan

80

Combi met privé

Inhoud van opleiding

34

Vervanging

19

20

0

35

Tijdsbeslag

32

Combi met privé
Inhoud van opleiding

7

30

Financiering

Financiering

22

Taken afstoten

22

7

Taken afstoten

Reistijd naar opleiding

19

13

Reistijd naar opleiding

14

Tijd vanuit school

4

Vervanging

Tijd vanuit school

11

26

Vervanging

Bezig

10

0

20

40

60

80

Afgerond
100 100

80

60

40

20

0

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N niet van plan=105, N van plan=55, N bezig=136, N opleiding afgerond=264.

Om nog scherper in beeld te krijgen welke belemmeringen de pabo-gediplomeerden ervan weerhouden
een opleiding te starten, hebben we in een logistische regressie de groep die niet van plan is een
opleiding te gaan volgen, vergeleken met de groep die dat wel van plan is dan wel reeds aan het doen
is. De groep die de opleiding al afrondde, hebben we hierbij buiten beschouwing gelaten, omdat de
ervaren belemmeringen voor hen retrospectief gevraagd zijn en dus gekleurd door het feit dat het
alweer even geleden is. Met een logistische regressie is het mogelijk om de kans te schatten dat een
persoon tot de ene of de andere groep behoort.
In het model wordt elk effect voor de invloed van de andere kenmerken gecontroleerd: we meten dus
de unieke inbreng van elke belemmering op de kans om de opleiding te gaan willen volgen. Hierbij
krijgen we zo scherp mogelijk in beeld welke belemmeringen het sterkst bepalend zijn hierin. In het
model is ook een aantal persoonskenmerken van de pabo-gediplomeerden toegevoegd. De waarden in de
tabel geven telkens de kansverhouding weer (de ‘odds’) dat een pabo-gediplomeerde de intentie heeft
om of zelfs al bezig is met het volgen van de tweedegraadsopleiding. Een waarde onder de één houdt
een negatieve kans in (vaker niet van plan), cijfers boven de één een positieve kans (vaker wel van
plan). De uitkomsten laten zien dat de groep ouder dan 40 het minst vaak nog van plan is een
tweedegraadsbevoegdheid te gaan halen. De groep met al werkervaring in het primair onderwijs
(basisonderwijs en/of speciaal onderwijs) en de groep die het pabo-diploma na 1 augustus 2006
behaalde, hebben een grotere kans om (van plan te zijn) een tweedegraadsopleiding te volgen. Verschil
naar belemmering is er alleen met betrekking tot de inhoud van de opleiding. Scepsis over die inhoud
geeft een grote kans om geen tweedegraadsopleiding te overwegen.

46 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Tabel 8:

Logistische regressie: kans op gaan volgen tweedegraadsopleiding
Exp(B) Sign.

Duiding

Man

1,68

Leeftijd 30-40 jaar (Ref. = 30 of jonger)

0,43

Leeftijd 40-50 jaar

0,22 *

Leeftijd ouder dan 50

0,41

Werkervaring in po

2,11 *

Hogere kans

Pabo-diploma op of na 1 augustus 2006

2,51 *

Hogere kans

Onderbouw

0,64

Regelen van vervanging

1,00

Tijd beschikbaar gesteld door school

1,00

Tijdsbeslag van opleiding

1,01

Reistijd naar opleiding

1,00

Combinatie met privésituatie

1,00

Financiering van opleidingskosten

1,00

Tijdelijk taken afstoten gedurende opleiding

1,00

Inhoud van opleiding

0,99 *

Constant

Lagere kans

Lagere kans

3,87
2

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; N=296. Nagelkerke R =0,26, * p<0,05, **p<0,01.

4.4

Gevolgen niet behalen tweedegraadsbevoegdheid
Op de vraag of het niet of niet tijdig behalen van een tweedegraadsbevoegdheid door pabogediplomeerden met een pabo-diploma van na 2006, gevolgen heeft, antwoordt 91 procent van de
besturen en 80 procent van de schoolleiders instemmend. Besturen en schoolleiders noemen vooral het
niet verlengen van de tijdelijke aanstelling als gevolg van het niet behalen van de
tweedegraadsbevoegdheid.
“Bij ons geen pabo-leraren na 2006. Alle pabo'ers worden geacht een bevoegdheid te halen. Zoals
gezegd, enkelen overwegen dan het vo te verlaten. Daarmee leveren wij kwaliteit in.” –
Schoolleider
“Helaas moeten wij aan de wet voldoen (helaas omdat ik het met die wet pertinent oneens ben).
Dat betekent dat op onze school een leerkracht bevoegd dient te zijn om een vaste aanstelling te
krijgen. Zij krijgen daar maximaal vier jaar de tijd voor. Behalen ze binnen die vier jaar hun
tweedegraadsdiploma niet, dan wordt het contract beëindigd.” - Schoolleider
Sommige besturen geven aan dat zij deze docenten beperkt zullen inzetten: alleen les laten geven aan
klassen waarin leerlingen zitten met een lwoo-indicatie, overplaatsen naar een locatie waar de
bevoegdheid wel geldig is (wanneer daar plaats is) en niet inzetten in de bovenbouw. Ook een aantal
schoolleiders geeft aan dat voor deze groep docenten een andere plek binnen de organisatie gezocht
wordt:
“Het heeft tot gevolg dat wij ze moeten laten gaan of dat zij een andere functie aangeboden
krijgen, waardoor zij weer voor de klas verdwijnen.” – Schoolleider
“Ik kan ze niet aanstellen als docent, daarom heb ik er twee aangesteld als instructeur.” –
Schoolleider

47 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Zowel de pabo-gediplomeerden die een tweedegraadsopleiding aan het volgen zijn, degenen die van
plan zijn een tweedegraadsbevoegdheid te gaan halen en die pabo-gediplomeerden die al een
tweedegraadsbevoegdheid behaald hebben, geven in meerderheid aan dat er gevolgen zouden zijn bij
het niet halen van een tweedegraadsbevoegdheid (figuur 30). Van de groep die aangeeft niet van plan
te zijn een tweedegraadsopleiding te gaan volgen, geeft 40 procent aan dat dit geen gevolgen heeft
voor hun werk. Hiervan geeft 40 procent alleen les aan leerlingen met een lwoo-indicatie en heeft 87
procent het pabo-diploma behaald vóór augustus 2006.
De gevolgen die pabo-gediplomeerden noemen van het niet behalen van een tweedegraadsbevoegdheid,
komen overeen met de door schoolleiders en besturen genoemde gevolgen: (op den duur) ontslag, geen
vaste aanstelling en een andere functie.
Figuur 30: Gevolgen voor uw werk op school als u geen tweedegraadsbevoegdheid haalt/haalde? (% ja)
bezig met 2e graadsopleiding

94

2e graadsopleiding van plan

70

2e graadsopleiding niet van plan

42

2e graadsopleiding afgerond

88

0

20

40

60

80

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; opleiding volgers N=136, van plan N=55, niet van plan: N=105, opleiding afgerond:
N=265.

4.5

Aansluiting scholingsaanbod bij behoefte
Noodzakelijke voorwaarden om toch een tweedegraads te gaan behalen
Een derde van de pabo-gediplomeerden geeft aan dat zij niet van plan zijn een tweedegraadsopleiding
te gaan volgen. Op de vraag onder welke voorwaarde zij wél een tweedegraadsbevoegdheid zouden
gaan halen (door 104 pabo-gediplomeerden ingevuld) antwoordt men betere aansluiting van de opleiding
bij de praktijk (30 keer), kortere opleiding (20 keer), onder geen voorwaarde (20 keer), kosten opleiding
en tijd voor opleiding grotendeels door school vergoed (18 keer), bij bewezen slechter presteren (dan
tweedegrader, 7 keer). Minder vaak (3 tot 4 keer) genoemd als voorwaarde om toch een opleiding te
gaan volgen, worden: salaris behouden tijdens opleiding, alleen bij verplichting, wanneer men jonger
was en bij direct vaste aanstelling na het behalen van een tweedegraadsbevoegdheid.
Men legt uit:
“Als de kwaliteit van de opleidingen verbetert, die vind ik zeer slecht en totaal niet aansluiten
bij het vmbo. Inhoudelijk zwaar onder de maat.”
“Als deze alleen gericht is op vakdidactiek en vakuitdieping en deze gegeven wordt als een soort
kopstudie van maximaal een jaar.”
“Als het meerwaarde heeft voor mijn functioneren. Nu wordt er door mijn leidinggevende
aangegeven dat ik op sommige/veel gebieden al excellent functioneer. Wat heeft het dan voor
meerwaarde? Moet ik een papiertje gaan halen om het papiertje?”
“Het zou fijn zijn om een opleiding te volgen die op 'maat ' gemaakt is voor pabo-docenten. Het
zou zich moeten toespitsen op vakinhoud en niet zozeer pedagogiek/didactiek. De opleiding zou
gesplitst moeten zijn in modules die per module gegeven en geëxamineerd worden, zodat je er

48 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

ten volle op kunt concentreren en daarna afsluiten. Eventueel scholing per inschrijving per
school.”
“De opleiding kijkt naar jouw verworven competenties (wanneer je een pabo-opleiding hebt
gevolgd, ben je een docent). Pabo-docenten zijn geen zij-instromers. Zij hebben competenties
verworven op vakdidactiek, pedagogiek etc. Ik vind dat het imago van de pabo in de volksmond
(knip- en plakopleiding) negatief is. Terwijl wij ook hbo-geschoold zijn. Ik snap dat er op bepaald
niveau gesleuteld moet worden aan de vakinhoud, maar om een pabo-docent helemaal van
vooraf aan te laten beginnen, vier jaar een lerarenopleiding te laten volgen en hem daarmee
gelijk te stellen aan een havo-student, vind ik echt buiten proporties.”
“Als ik zeker weet dat het iets toevoegt aan mijn ontwikkeling als docent. Dat gevoel krijg ik
totaal niet. Ben daarom ook gestopt met de opleiding wiskunde tweedegraads na het behalen van
de propedeuse. Daarbij moet je ook echt de tijd hebben om te studeren, zonder dat je het
gevoel krijgt dat je alles half doet.”
Vrijstellingen
Van degenen die een tweedegraadsopleiding aan het volgen zijn of deze hebben afgerond, geeft 80
procent aan dat ze een of meerdere vrijstellingen hebben gekregen (figuur 31). Bij 15 procent van de
huidige opleidingvolgers is het niet bekend of zij in aanmerking komen voor vrijstellingen.
Figuur 31: Vrijstellingen ontvangen voor de tweedegraadsopleiding
bezig met 2e graadsopleiding

80

2e graadsopleiding afgerond

81

0

20
ja

5

15
19

40

60

nee

weet niet

80

100

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst; opleiding volgers N=136, opleiding afgerond: N=265.

Er is verschil in het aantal vrijstellingen per opleiding (niet in tabel7). Het aantal vrijstellingen kan
bovendien erg verschillen binnen tweedegraadsopleidingen bij verschillende hogeronderwijsinstellingen,
blijkt uit de focusgroepen. Men gaf aan dat pabo-gediplomeerden echt op zoek gingen naar die instelling
waar de tweedegraadsopleiding het kortst duurt, met de meest gegeven vrijstellingen. Voor Nederlands
blijkt dit bij Saxion te zijn, waar in 1,5 tot 2 jaar een tweedegraadsbevoegdheid Nederlands behaald
kan worden.
Uit de interviews met schoolleiders en bestuurders komt hetzelfde geluid:
“Docenten van onze school gaan over het hele land op zoek naar opleidingen, ze kiezen die
opleiding die het beste aansluit, waar ze de gunstigste route krijgen naar een
tweedegraadsbevoegdheid. Er is erg veel verschil in opleidingen; in Nijmegen zijn ze weinig
flexibel, dat is niet de meest favoriete. Daar is weinig bespreekbaar. Ze zoeken een opleiding
waar het meest recht gedaan wordt aan wat ze al in hun mars hebben.” - Schoolleider
“Het is ingewikkeld zoals het nu in elkaar steekt. Lerarenopleidingen hebben geen
gepersonaliseerde trajecten, soms zijn er wel vrijstellingen maar dit is weinig consistent en
ondoorzichtig. In Amsterdam bijvoorbeeld zijn de mogelijkheden hiervoor nihil.” - Bestuurder
7

Het maximum van 100 EC is als maximum aantal in te vullen vrijstellingen opgenomen in de enquête, hierdoor
is mogelijk een onderschatting ontstaan.

49 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Ook het soort vakken waar men vrijstelling voor krijgt, verschilt per opleiding. Het vaakst genoemd zijn
pedagogische vakken, (vak)didactische vakken, minors en stages. Pedagogische vakken en didactische
vakken worden het vaakst in combinatie met elkaar genoemd.
Aansluiting opleiding bij praktijkbehoefte
Op de vraag of de aansluiting van de opleiding bij de praktijkbehoefte een belemmering vormt bij het
volgen van een opleiding antwoordt men overwegend instemmend: 60 procent ervaart de aansluiting van
de opleiding en de praktijkbehoefte als belangrijke belemmering om de opleiding te volgen (figuur 32).
Figuur 32: Belemmert de aansluiting opleiding en praktijkbehoefte u om een opleiding te volgen?

16

Helemaal geen belemmering
Enigszins
24

Belangrijke belemmering

60

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst.

Van degenen die de tweedegraadsbevoegdheid al hebben behaald is ruim de helft van mening dat de
aansluiting van de opleiding bij de praktijkbehoefte geen belemmering vormde bij het volgen van een
opleiding (figuur 33). Negen procent ervoer de aansluiting van de opleiding bij de behoefte in de
praktijk wel als belangrijke belemmering.
Figuur 33: Heeft de aansluiting opleiding en praktijkbehoefte u belemmerd bij het volgen van een
opleiding?

9

Helemaal geen belemmering
Enigszins

29
62

Belangrijke belemmering

Bron: Pabo-gediplomeerdenlijst.

Uit de gesprekken in de focusgroepen en tijdens de interviews blijkt dat de pabo-gediplomeerden die nu
een opleiding volgen, de opleiding niet goed vinden aansluiten bij wat zij nodig hebben in de praktijk.
Op de vraag of zij iets hebben geleerd dat ze nog niet wisten antwoordt een pabo-gediplomeerde:

50 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

“Nee, je bent vooral bezig met de eigen vakkennis en dat is interessant, maar je hebt het niet
nodig. Als het niet hoefde, zou geen van deze leraren de tweedegraadsopleiding doen of gedaan
hebben. Je gaat er echt niet beter door lesgeven. En bovendien: als pabo-gediplomeerde heb je
al een volledige hbo-opleiding voor het onderwijs gedaan, pedagogisch-didactisch ben je gewoon
sterk (zo niet sterker). Een half jaar of jaar toegespitste vakkennis: prima, dat is te overzien.”
Een andere pabo-gediplomeerde vult aan:
“Tweedegraadsopleidingen spelen (te) zeer beperkt in op de behoeften van de groep pabogediplomeerden. Ook binnen die versnelde opleiding van Saxion wordt bijvoorbeeld geen
onderscheid gemaakt tussen docenten die nog werken in het basisonderwijs en docenten die al
wel een aantal jaar lesgeven in het vmbo. Er moet echt meer maatwerk komen, ook nog verder
bij Saxion die op zich al meer dan andere opleidingen een aanpassing deed voor pabogediplomeerden.”
Het merendeel in de focusgroep hikt aan tegen de volledige tweedegraadsopleiding die men moet
volgen, onterecht naar eigen zeggen:
“Wellicht is het voor sommige vakken (door de bank genomen de vakken die niet in het
basisonderwijs worden gegeven) nog wel nodig om aanvullend vakinhoudelijk geschoold te
worden, maar ook daar is het onnodig om een volledige tweedegraadsopleiding te volgen.”
“Het traject voor een tweedegraadsbevoegdheid had korter gekund door meer vrijstellingen te
geven. Bijv. na pabo in één jaar tweedegraadsbevoegdheid halen; veel vakken beheers je al. Als
je niet in havo/vwo wilt werken, is veel informatie overbodig.”
Ook de bestuurders in de andere focusgroep zetten hun vraagtekens bij het volgen van een volwaardige
tweedegraadsopleiding door pabo-gediplomeerden.
“Een aantal goede docenten met een pabo-diploma heeft met veel moeite de
tweedegraadsbevoegdheid gehaald.”
“Wat heb je nodig om les te geven? Klopt de opleiding wel als een goede docent de
tweedegraadsopleiding niet haalt?”
Over het algemeen geven bestuurders en schoolleiders in de interviews aan pabo-gediplomeerden met
werkervaring in het po geschikt te vinden voor de onderbouw in het vmbo.
“Ik ben voor het eerst rijpen in het basisonderwijs en dan misschien de overstap maken met een
vervolgopleiding. Een aangepast traject, met een stage en gericht op vakinhoud en didactiek, en
dat kan echt in een jaar. Direct vanuit de pabo zijn ze nog niet geschikt voor het lesgeven op het
vmbo.”
“Ik ben tevreden over pabo-docenten in de praktijk. Pabo-docenten zitten alleen in de
onderbouw. Waar mogelijk kun je verdieping aanbrengen, wellicht zijn er blinde vlekken.
Hiervoor kan een individueel assessment dienen.”
In de interviews is gevraagd of er bepaalde vakken en situaties zijn waar het hebben van een
tweedegraadsbevoegdheid essentieel is. Schoolleiders antwoorden vooral dat de tweedegraadsopleiding
voornamelijk gericht moet zijn op vakdidactiek en vakinhoud wanneer men pabo-gediplomeerden ook
wil inzetten voor de bovenbouw:

51 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

“Voor de bovenbouw is wel een vervolgopleiding nodig, maar deze kan een stuk korter dan nu het
geval is. Niet een reguliere opleiding, maar een maatopleiding op basis van eerder verworven
competenties die ze hebben laten zien in het basisonderwijs. De bijscholing gaat voornamelijk
om vakdidactiek en vakinhoud. Hier zullen ze vooral iets missen in de exacte vakken, meer dan
bij de zaakvakken en de talen, daar kunnen ze redelijk uit de voeten. Maar natuurkunde en
wiskunde bovenbouw en beroepsgerichte vakken, daar zitten ze met achterstand.”
Over de ideale opleidingsvorm voor pabo-gediplomeerden om een bevoegdheid te halen zeggen
schoolleiders onder meer:
“Niet een reguliere opleiding maar een maatopleiding op basis van eerder verworven
competenties die ze hebben laten zien in het basisonderwijs. Een opleiding op maat, maar daar
zijn ze [de hbo-instellingen] niet flexibel genoeg in, ze zijn vaak dichtgetimmerd.”
“Voor lesgeven op de bovenbouw zouden ze vakspecifieke didactiek moeten bijleren. Dit zou niet
twee jaar hoeven duren. Ze zouden dit in kortere tijd kunnen bijleren. Er zou een specifiek
assessment moeten komen: eerder verworven competenties moeten worden gemeten. Met
daarnaast een portfoliosysteem (laten zien op basis van eerder verworven competenties waar je
toe in staat bent), verkorte maatwerkopleidingen en een gemoduleerd systeem (dit moet je nog
bijleren, hier schiet je tekort en dit kan je reeds, bijvoorbeeld vrijstellingen voor
klassenmanagement en pedagogiek). Voor ervaren docenten in het vmbo met pabo-diploma is
vaak helemaal geen vervolgopleiding nodig. Als ik de mogelijkheid van EVA en verkorte
maatwerkopleidingen aankaart bij de lerarenopleidingen zijn ze het met me eens, maar ze
kunnen het zo niet aanbieden. Ze zeggen aan de eisen van OCW te zijn verbonden.”
4.6

Conclusie
Dit hoofdstuk richtte zich op vraagstukken rondom het al dan niet behalen van een
tweedegraadsbevoegdheid door de pabo-gediplomeerden. We vatten de bevindingen samen langs de lijn
van de onderzoeksvragen die daarover gesteld zijn.
Welk deel van de pabo-gediplomeerden is bezig met het behalen van een vo-bevoegdheid?
Op basis van IPTO werd duidelijk dat ongeveer een derde van de pabo-gediplomeerden die in het vmbo
lesgeven over een tweedegraadsbevoegdheid beschikt. Van de overige groep zijn de meesten van plan
of al bezig eveneens een tweedegraadsopleiding te volgen. Uitzondering zijn de pabo-gediplomeerden
die hun pabo-diploma voor 1 augustus 2006 behaalden: van deze leraren geeft 45 procent aan niet van
plan te zijn een tweedegraadsbevoegdheid te gaan halen (tegenover 17% van de groep die dat diploma
na 1 augustus 2006 haalde).
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om een vo-bevoegdheid te gaan behalen? In hoeverre
gebeurt dit op eigen initiatief of op initiatief van de school?
Pabo-gediplomeerden geven in meerderheid aan dat ze de opleiding volgen of gaan volgen omdat de
wet hen daartoe verplicht en/of omdat de school er doorgaans (80% schoolleiders, 91% bestuurders)
concrete gevolgen aan verbindt (vaakst genoemd: het verlengen van het contract). Daarnaast geven
pabo-gediplomeerden als reden de interesse in het vak, het inhoudelijk verder willen verdiepen en het
nastreven van een hogere salarisschaal. Voor de pabo-gediplomeerden die nu bezig zijn, lag het
initiatief in de meeste vallen in elk geval deels bij de schoolleiding. De groep die de opleiding al heeft
afgerond, geeft aan daartoe vaker zelf het initiatief te hebben genomen. De belangrijkste reden om het
behalen van een tweedegraadsbevoegdheid te stimuleren, heeft z’n grond in de wettelijk gestelde
eisen, dit geldt voor 82 procent van de schoolleiders. Daarnaast zijn het versterken van inhoudelijke
vakkennis (75%) en het verbreden van de inzetbaarheid (64%) eveneens belangrijke motieven van

52 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

schoolleiders. De mate waarin die inhoudelijke verdieping nodig is, is wat de schoolleiders betreft
afhankelijk van het vak en de klassen waarin de pabo-gediplomeerden lesgeven.
Hoe behalen pabo-gediplomeerden hun bevoegdheid (qua kosten, roostering)?
Bijna alle pabo-gediplomeerden (93%) die een tweedegraadsopleiding volgen of hebben gevolgd doen of
deden dit in deeltijd. Voor het volgen van een opleiding krijgt de meerderheid een aantal vrijstellingen
(gemiddeld 58EC), al verschilt dat sterk per opleiding en per onderwijsinstelling. In het verleden
gevolgde opleidingen werden veelal door de leraren zelf of vanuit het scholingsbudget betaald. De groep
die momenteel de tweedegraadopleiding volgt, spreekt hiervoor in meerderheid (78%) de Lerarenbeurs
aan.
Wat zijn redenen voor pabo-gediplomeerden om niet een extra vo-bevoegdheid te behalen? Welke
factoren werken belemmerend?
Pabo-gediplomeerden die niet van plan zijn om een tweedegraadsbevoegdheid te halen, geven daarvoor
als redenen de tijd en geld die het kost en de combinatie met het privéleven. Ook geven ze aan de
bevoegdheid niet nodig hebben voor het werk en geen meerwaarde van de opleiding te zien. Daarnaast
is men bang voor versmalling: waar ze nu in meerdere vakken lesgeven, kan dat na de opleiding goed
teruggebracht worden naar dat ene vak waarvoor de bevoegdheid is gehaald. Redenen voor
schoolleiders om pabo-gediplomeerden ondanks regelgeving toch niet aan te sporen een extra vobevoegdheid te halen, hebben te maken met de leeftijd van de leraar, de aanwezige ervaring en te
weinig meerwaarde zien van de opleiding.
Wat hebben pabo-gediplomeerden die geen vo-bevoegdheid hebben nodig om wel een bevoegdheid te
behalen?
Het is met name de inhoud van de opleiding die de pabo-gediplomeerden belemmert om aan een
tweedegraadsopleiding te beginnen. De vakkennis die er aangeleerd wordt, is veel omvattender dan
nodig is voor de groep leerlingen waaraan lesgegeven wordt. Het tijdbeslag van de opleiding is zwaar
voor de pabo-gediplomeerden. Ondanks het feit dat ze al een volledige hbo-opleiding hebben afgerond,
moeten ze hiervoor weer vaak voor meerdere jaren de schoolbanken in (en ironisch genoeg als
onderdeel daarvan stage lopen!). Gevraagd naar voorwaarden waaronder de pabo-gediplomeerden wél
een tweedegraadsbevoegdheid zouden halen, wordt dan ook een betere aansluiting van de opleiding bij
de praktijk het vaakst genoemd, gevolgd door het verkorten van de opleiding. De pabo-opgeleiden
zouden graag zien dat eerst bepaald werd waar bijspijkeren nodig is (vakkennis en eventueel didactiek
gericht op tieners) en een onderwijsprogramma daarop afgestemd wordt: maatwerk op basis van eerder
verworven competenties.

53 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

5

5.1

Behoefte aan aanpassing in regelgeving en scholing

Inleiding
In dit laatste hoofdstuk maken we de balans op. In voorgaande hoofdstukken is de worsteling duidelijk
geworden tussen de meerwaarde van pabo-gediplomeerden voor het vmbo enerzijds en de regelgeving
in combinatie met (te) weinig toegespitste tweedegraadsopleidingen anderzijds. We gaan hier
achtereenvolgens in op de knelpunten binnen de huidige regelgeving en rondom scholing, op de
overwegingen om de regelgeving rondom bevoegdheden aan te passen en op overwegingen om het
scholingsaanbod aan te passen. Op grond van deze input komen we in de paragraaf daarna tot een
aantal concrete beleidsopties. En daarmee wordt in dit hoofdstuk antwoord gegeven op de laatste twee
onderzoeksvragen:



Als er knelpunten of zorgen zijn omtrent de inzet van pabo-gediplomeerden: wat hebben
schoolleiders/schoolbesturen nodig als het gaat om (beleid op) pabo-gediplomeerden in het vmbo?
Welke beleidsopties zijn er bij het bevorderen dat pabo-gediplomeerden een vo-bevoegdheid
behalen?

De informatie in dit hoofdstuk is deels een samenvatting van de hiervoor beschreven bevindingen.
Daarnaast hebben we met name geput uit de interviews en de focusgroepen waarin de
beleidsoverwegingen een centrale rol hadden. Een klein deel van de informatie is afkomstig uit de
enquêtes waarin eveneens een aantal vragen omtrent beleidsaanpassingen zijn gesteld.
5.2

Samengevat: knelpunten huidige regelgeving en scholing
Hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4 brachten een aantal knelpunten omtrent de huidige regelgeving en
beschikbare scholingsmogelijkheden in beeld. We vatten ze hier kort samen.

Er geven momenteel ruim 2.200 pabo-gediplomeerden les in het vmbo. Scholen geven aan deze
leraren in te zetten en in te willen blijven zetten omdat ze zeer geschikt zijn voor het lesgeven
aan de doelgroepen, zeker in de onderbouw van het vmbo.

De kwaliteit van de pabo-gediplomeerden voor het lesgeven in het vmbo wordt (met uitzondering
van hun vakkennis) steevast hoger gewaardeerd dan die van leraren die tweedegraads zijn
opgeleid. Alhoewel de pabo-gediplomeerden over het algemeen onderdoen wat betreft vakkennis,
wil dat niet zeggen dat ze die ‘extra’ kennis altijd nodig hebben: wat schoolleiders betreft zijn er
vakken aan te wijzen (Nederlands, rekenen) waar pabo-gediplomeerden zeker in de lagere
leerwegen en de onderbouw over voldoende vakkennis beschikken om er goed les te kunnen geven,
door hun betere pedagogische onderlegging mogelijk zelfs beter dan de docenten die alleen een
tweedegraadsopleiding gevolgd hebben. Zogezegd: de pabo-gediplomeerden worden als ‘bekwaam’
ervaren voor de lessen die ze verzorgen.

Zonder een tweedegraadsopleiding zijn pabo-gediplomeerden hoogstens bevoegd les te geven aan
lwoo-leerlingen (afhankelijk van de datum waarop ze hun pabo-opleiding afrondden). Om les te
mogen blijven geven in het vmbo, zijn de pabo-gediplomeerden verplicht een
tweedegraadsopleiding te volgen. Doen ze dat niet, dan zien scholen zich genoodzaakt leraren
geen vaste aanstelling te geven en uiteindelijk te moeten laten gaan omdat tijdelijke contracten
maar een beperkt aantal keren verlengd mogen worden.

Het volgen van een volledige tweedegraadsopleiding legt een grote druk op leraren. Het vraagt
veel van hen qua tijd en combineren met andere bezigheden om naast hun baan opnieuw terug de
schoolbanken in te gaan, waar ze een opleiding moeten volgen die niet op maat is en waarin ze
meer moeten leren dan ze daadwerkelijk nodig hebben voor de lessen in het vmbo die ze
verzorgen.

55 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo



5.3

Een specifiek knelpunt doet zich momenteel voor bij de groep die vaak al jaren naar tevredenheid
en met goede onderwijsresultaten lesgeeft in het vmbo en plotseling geconfronteerd wordt met
een striktere bevoegdheidsbeleid. Eén van de pabo-gediplomeerde die deelnam aan de focusgroep
gaf aan dat wisselingen in wat mocht en nu mag vooral heel vervelend zijn:“Eerst kon je gewoon
les gaan geven (werd op de pabo zelfs verteld dat je een aantal vakken in de onderbouw van het
vmbo mocht geven) en later moet je ineens – soms op hoge leeftijd – nog een extra meerjarige
opleiding gaan volgen. En dat lukt gewoon niet altijd meer.”

Overwegingen voor aanpassen bevoegdheidsregeling
Redenen waarom pabo-diploma voldoende is
Pabo-gediplomeerden betogen de toereikendheid van hun diploma met een aantal argumenten. Zo
wordt er genoemd dat ze wel bevoegd zijn voor het speciaal voortgezet onderwijs waarin ze alle vakken
aan een nog veel moeilijkere groep leerlingen mogen geven dan de groep in het vmbo. Ook de groep die
wel bevoegd is voor het lesgeven aan lwoo-leerlingen, is dat gek genoeg niet voor de reguliere
leerlingen. Voor zowel het voortgezet speciaal onderwijs als de lwoo-leerlingen worden echter dezelfde
methodes gebruikt en dezelfde exameneisen gesteld.
“In het vso mag je alle vakken geven met je pabo-bevoegdheid: hoe bizar is dat? Hier lesgeven is
veel moeilijker dan in het overige voortgezet onderwijs terwijl exameneisen wel gelijk zijn.” – Pabogediplomeerde
“Het is frappant dat met een pabo-diploma van voor 2006 men wel bevoegd is om les te geven in het
vmbo aan klassen met leerlingen met een lwoo-indicatie; het onderwijskundig programma is voor
deze groepen leerlingen hetzelfde als voor reguliere groepen leerlingen.” - Schoolleider
Daarnaast wordt vaak benadrukt dat vakinhoud nu eenmaal minder centraal staat in het vmbo, dat het
niveau van de meeste vakken beheerst wordt en de leraren doorgaans bekwaam voldoende zijn om de
lessen te geven.
“Ik sta (mag ik hopen) ruim boven de lesstof. Het niveau is niet veel hoger dan de bovenbouw van
een basisschool. Ik heb niet het idee dat ik tekortschiet. Meer belangrijk vind ik dat je pedagogische
en didactische kwaliteiten in orde moeten zijn en dat je affiniteit hebt met de vmbo-doelgroep.
Naar mijn idee heb ik deze vaardigheden vanuit mijn pabo-opleiding meegekregen met daarnaast
mijn opgebouwde onderwijservaring.” – Pabo-gediplomeerde
“Het is mijn stellige overtuiging dat we in de basisberoepsgerichte en kaderberoepsgerichte
leerwegen in de onderbouw veel zouden kunnen hebben aan de vaardigheden van een afgestudeerd
pabo-docent. Zeker waar het om mentorschap gaat in deze groepen (ook vaak lwoo-groepen) zijn
deze collega's waardevol. Het is dus erg jammer dat de bevoegdheden van pabo-docenten voor de
lwoo-afdeling van het vo zijn afgeschaft.” – Schoolleider
“Het is werkelijk van de zotte dat wij in 2015, met een direct lerarentekort in een stad als
Amsterdam, nog steeds niet in staat zijn om op basis van EVC's de kwaliteit van mensen te
beoordelen en te checken, of die voldoen in de onderbouw van het vo. Als het om leerlingen gaat,
praten we voortdurend over gepersonaliseerd leren. Als het om professionals gaat, worden mensen
gedwongen om nog een volledige lerarenopleiding te volgen!” – Schoolleider

56 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Herinvoering derdegraadsbevoegdheid?
In de enquêtes is aan de schoolleiders en de schoolbestuurders de vraag voorgelegd of ze het wenselijk
vinden dat de derdegraadsbevoegheid heringevoerd wordt. De meningen daarover zijn verdeeld, zo
toont ons figuur 34: er zijn meer voorstanders dan tegenstanders, maar de verschillen zijn, zeker bij de
schoolleiders, dermate klein dat niet gesproken kan worden van een breedgedragen ondersteuning
hiervan. Voorstanders zien het als een snelle oplossing voor het bevoegdheidsprobleem dat nu speelt,
tegenstanders vinden het jammer voor de brede inzetbaarheid in de school en de onduidelijke extra
laag die het schept.
Figuur 34: Herinvoeren derdegraadsbevoegdheid?
Schoolleiders

39

Besturen

29

0

43

19

51

19

20

40
Tegen

60
Neutraal

80

100

Voor

Bron: Scholenlijst en Besturenlijst; N scholen=139, N besturen=72.

Opnieuw toekennen van een bevoegdheid voor de groep pabo-gediplomeerden ziet niet iedere
schoolleider zitten:
“Je moet nadrukkelijk geen directe bevoegdheid geven. Het is een tweeledig traject: de school
brengt in kaart welke competenties iemand heeft, zowel pedagogisch/didactisch als vakinhoudelijk,
met daarnaast een instaptoets. Dan volgt een ontwikkeltraject met een bepaalde lengte.
Onbevoegde docenten (pabo) moeten zich voldoende kwalificeren tot tweedegraads. Anders kan een
la-docent uit het basisonderwijs zó lb-docent worden in het vo. Als een pabo’er bereid is zich
specifiek te richten (ook herinrichting van de opleidingen is dan nodig) met bijvoorbeeld een stage in
het vo, een afstudeerscriptie gericht op het vo, etc. is hij deels breed opgeleid en heeft deels een
specialisatie voor het vo.” – Schoolleider
“Het behalen van de tweedegraads bevoegdheid geeft uiteindelijk wel meerwaarde. Ook gezien de
beperkte omvang van onze scholen en de wens om bredere inzetbaarheid van collega's, zie ik
uiteindelijk toch graag dat onze pabo-opgeleide docenten hun bevoegdheid gaan halen. Via de
lerarenbeurs zijn deze mogelijkheden er ook.” – Bestuurder
“Het wordt dan onduidelijk, beter is maatwerk bieden voor het behalen van de
tweedegraadsbevoegdheid.” – Schoolleider
Anderen zijn wel voor in elk geval een beperkte bevoegdheid om les te geven in het vmbo:
“Het geeft hen een bevoegdheid en het is duidelijk dat zij alleen in de onderbouw (alle schooltypes
voor rekenen) ingezet kunnen worden. Daarnaast staan er geen onbevoegde docenten voor de klas.
Er wordt geen onnodig afscheid genomen van zeer bekwame docenten die verloren gaan voor het
onderwijs, dan wel worden er constructies bedacht dat men van bestuur naar bestuur hopt zodat
men weer een tijdelijk contract kan krijgen. Een voor alle partijen onwenselijke situatie. Door
pabo’ers derdegraadsbevoegd voor rekenen in te zetten, neemt de druk op het tekortvak wiskunde
af. Daarnaast vinden wiskundedocenten het prettiger om geen rekenen te geven; zijn zij niet altijd
even bekwaam in. Pabo’ers derdegraadsbevoegd voor Nederlands extra inzetten zorgt ervoor dat
tweedegraders hun eerstegraadsbevoegdheid kunnen gaan halen, waarmee een tekort [Ne 1ste] in de
toekomst beperkter wordt.” – Bestuurder

57 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

“In de onderbouw ruimte bieden voor pabo-gediplomeerden voor de vakken Nederlands, mens &
maatschappij (aardrijkskunde/geschiedenis) en wiskunde & rekenen en hen bekwaam verklaren voor
zover ze niet meer dan de helft van hun lessen buiten deze vakken geven. In de bovenbouw een
beperktere ruimte bieden, maar zeker voor Nederlands en rekenen.” – Bestuurder
“Prima oplossing, als we maar weer die goed opgeleide en pedagogisch en didactisch bekwame
pabo’ers kunnen inzetten voor de groep leerlingen die dit soort docenten HARD nodig heeft.”
5.4

Overwegingen voor aanpassing scholingsaanbod
Dat de huidige inrichting van de tweedegraadsopleidingen niet gericht is op pabo-gediplomeerden met
werkervaring die in het vmbo willen gaan of blijven werken, is uit dit onderzoek wel gebleken. De
investering die het vraagt, drukt zwaar op leraar (en school) en gaat te veel voorbij aan wat de leraren
kunnen. Een vraag naar gewenste aanpassingen in scholing maakt dan ook veel los in de interviews en de
focusgroepen.
“Het behalen van een volledige bevoegdheid voor het vmbo vanuit pabo-bevoegdheid legt druk op de
pabo-gediplomeerden, op de locatie waar ze werken (vervanging) en zet de onderwijskwaliteit onder
druk.” – Bestuurder
“Heel frustrerend om weer niet in een systeem te passen, er gaat veel tijd inzitten. Ik heb nooit een
reden gehad om te twijfelen, maar dat doe ik nu wel eens. Graag volg ik een cursus, maar dat is iets
anders dan een opleiding en je vastleggen op één vakgebied. Ik geef periodelessen, dat kan
meetkunde zijn of geschiedenis, en dat doe ik al jaren met zoveel plezier. Ik kan, eerlijk gezegd,
niet eens kiezen welke opleiding ik zou gaan volgen.” - Pabo-gediplomeerde
Er zijn er die aanpassingen bij de pabo voorstellen:
“Koppel aan de reguliere pabo-opleiding een kopjaar met een specialisatie voor een beperkt aantal
vakken binnen vmbo.” – Schoolleider
Anderen richten hun suggesties tot de tweedegraadsopleidingen:
“Tweedegraadsopleidingen moeten zich meer gaan richten op dat leren lesgeven. Dat gebeurt nu
alleen via stages. De tweedegraadsopleidingen kunnen echt nog veel leren van de wijze waarop dat
aann de pabo gedaan wordt.” – Pabo-gediplomeerde
“De pabo-opleiding leidt veel sterker op in het omgaan met kinderen en klassenmanagement. De
tweedegraadsopleiding is heel sterk gericht op kennis van het vak. Feitelijk ben ik voorstander van
een hervorming van de tweedegraadsopleidingen. Pedagogieklessen bij deze opleidingen zouden
gegeven moeten worden door mensen uit het onderwijsveld, met een pabo-opleiding. Te veel zijn ze
ook gericht op havo/vwo en niet op het vmbo; wordt toch minderwaardig over gedaan. Echt een
gemiste kans dat hbo-opleidingen (zowel pabo als tweedegraads) hier niet allang op ingespeeld
hebben.” - Schoolleider
“Bijvoorbeeld wiskunde gaat in de opleiding erg ver in kennis die de vmbo-leerlingen nooit hoeven te
beheersen. Voor veel pabo-gediplomeerden is dit te moeilijk, terwijl zij uitstekend wiskundeles
geven aan de onderbouw vmbo. Zeker voor de tekortvakken zou er een verkorte opleiding moeten
zijn die de docent opleidt qua vakkennis tot en met de bovenbouw GT.” – Bestuurder

58 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Of bij zowel bij pabo als tweedegraadsopleidingen:
“De huidige opleidingen zijn een dichtgetimmerd bastion, er moet wat gebeuren zowel bij de paboopleidingen als bij de tweedegraads opleidingen.” - Schoolleider
Het meest echter wordt er gepleit voor meer maatwerk, door te kijken wat de docenten al kunnen en
het scholingsaanbod daarop afstemmen:
“De wetgeving moet toch al veranderen vanwege de nieuwe vmbo-vakken. Voor veel van deze
vakken is geen opleiding beschikbaar. De inspecteur komt daarvoor in de klas kijken hoe het gaat.
Dit zou ook een oplossing kunnen zijn voor de huidige pabo-gediplomeerden.” - Schoolleider
"Ik pleit voor een EVC-aanpak voor deze doelgroep; aanpakken die meer toegesneden zijn op de
persoon. Dit gebeurt veel te weinig. Het draait om gepersonaliseerd leren; kijken welke EVC’s
iemand met zich meebrengt en op welke gebieden docenten zich kunnen ontwikkelen. Het moet
maatwerk zijn, m.b.v. Lerarenregister. Leraren hebben bij de start al meerdere jaren ervaring in
basisonderwijs. De inspectie kan kijken naar de lessen voor een aanpak op maat, om te kijken of
iemand geschikt is. Ik heb dit jaar iemand aangenomen die het prima doet maar nu noodgedwongen
een bevoegdheid moet gaan halen in twee jaar, die krijgt daarvoor geen ontheffing. Ik vind dit
zonde van de tijd. Een tweedegraadsbevoegdheid voegt niets toe, zoals zij werken. Dit laat onverlet
dat sommige mensen een tweedegraadsbevoegdheid hebben gehaald, vanuit bijvoorbeeld de eigen
interesse in een vakgebied of in de doelgroep havo/vwo." – Bestuurder
“Het is onmogelijk om landelijke basisregels vast te stellen voor wat pabo-gediplomeerden nog in
een tweedegraadsopleiding moeten bijleren, als vast programma. Het is namelijk erg afhankelijk van
bijvoorbeeld de eerdere werkervaring in zowel basisonderwijs (gaf je les aan kleuters of
bovenbouw?), in het speciaal voortgezet onderwijs en van de werkervaring in het vmbo (en aan
welke groepen en in welke vakken heb je daar lesgegeven?).” – Pabo-gediplomeerde
Een aanpassing in de wet wat de termijn betreft waarbinnen de opleiding behaald moet zijn, wordt ook
genoemd.
“Aangezien de pabo-afgestudeerden waardevol kunnen zijn voor de onderbouw van het vmbo, zeker
bijvoorbeeld voor een aantal schaarse vakken zoals wiskunde, natuur- & scheikunde, zou het prettig
zijn als zij langer de tijd zouden krijgen om een tweedegraadsbevoegdheid te kunnen behalen. Maar
volgens de huidige wetgeving mogen wij tijdelijke contracten na twee dienstjaren niet meer
verlengen en dus moeten wij zo iemand wegsturen omdat hij/zij niet bevoegd is. En dat is jammer.”
– Bestuurder
5.5

Alles overziend: aantal beleidsopties
In de twee afsluitende focusgroepen zijn met schoolbestuurders, schoolleiders en pabo-gediplomeerden
de beleidsopties op een rij gezet. In totaal zijn drie beleidsopties de revue gepasseerd:
(1)

Bevoegdheden van pabo-gediplomeerden verruimen voor onderbouw vmbo (denkbaar met of
zonder extra minor, met of zonder werkervaring, selectie van vakken)
Voordelen: oplossing voor huidige groep voor het vmbo onbevoegde pabo-gediplomeerden,
makkelijker behouden en aantrekken van pabo’ers en daarmee voldoen scholen aan de eis om
bevoegde docenten in dienst te hebben
Nadelen: minder brede inzetbaarheid van de pabo’ers (inzet bovenbouw niet mogelijk), mogelijk
slecht voor het imago van deze docenten en het imago van lesgeven in het vmbo

59 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Deze beleidsoptie heeft verder als kanttekening dat het generiek invoeren van een verruiming van de
bevoegdheid van pabo-gediplomeerden alleen via een wijziging in de wet mogelijk is.
(2)

Verkorte generieke tweedegraads lerarenopleiding voor pabo-gediplomeerden
Voordelen: generieke oplossing, doet meer recht aan ervaring die er al is
Nadelen: waarin maak je verschil met een reguliere tweedegraadsopleiding? Moet de verkorte
opleiding alleen gericht zijn op het versterken van vakinhoudelijke kennis, geldt dit voor alle
vakken even sterk of in mindere mate voor avo-vakken, moet er een minimum aan EC’s gesteld
worden per verkorte opleiding?

Kanttekening bij deze beleidsoptie bevindt zich vooral bij de lerarenopleidingen: welke onderdelen
kunnen worden weggelaten uit de ‘reguliere’ tweedegraadsopleiding voor de groep pabogediplomeerden? Daar komt ook een vraagkant bij spelen: is de groep pabo-gediplomeerden groot
genoeg om van alle tweedegraadsopleidingen ook een versnelde variant aan te bieden? Dit vereist dat
scholen zicht hebben op het aantal pabo’ers en hen voldoende faciliteren een
tweedegraadsbevoegdheid te halen.
(3)

Individuele maatwerkscholing bij lerarenopleidingen op basis van EVC
Voordelen: doet het meest recht aan vaardigheden en kennis die er al zijn, maakt het volgen van
de opleiding nuttig en de opgedane kennis van meerwaarde voor de pabo-opgeleide. Het
beoordelen van de kwaliteiten en capaciteiten kan gebeuren door middel van toetsen en
lesbezoeken, eventueel door een externe commissie of de inspectie.
Nadelen: kunnen lerarenopleidingen deze flexibiliteit bieden? Wie bepaalt wat een persoon nodig
heeft? Nu patstelling: vmbo krijgt enerzijds flexibiliteit niet gedaan bij lerarenopleidingen; voor
lerarenopleidingen zijn maatwerktrajecten niet altijd bedrijfseconomisch te realiseren. Voor de
uitwerking van deze beleidsoptie zijn landelijke en regionale afspraken nodig.

Van de drie opties kreeg de derde de meeste steun, maar tegelijk gonsde ook scepsis over de
haalbaarheid in verband met de flexibiliteit die dit van de lerarenopleidingen vraagt. Ook biedt het
geen soelaas voor de groep die nu voor de keuze staat om wel of geen opleiding te gaan volgen (wat als
het nu moeilijk moet terwijl het straks makkelijker en beter zou kunnen?). Een oplossing voor de huidige
groep pabo-gediplomeerden vraagt dan ook specifieke aandacht en snelheid bij de beleidsafwegingen
die nu gemaakt worden. Voor deze groep zou in een soepelere overgangsregeling voorzien moeten
worden. Bijvoorbeeld ’door een proeve van bekwaamheid, vergelijkbaar met de procedure die de
inspectie volgt bij het toekennen van een ontheffing in geval van bijzondere omstandigheden en
buitengewone bekwaamheid.

60 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Bijlage A Respons en weging

Er zijn 241 besturen per e-mail uitgenodigd voor het onderzoek; na één reminder hebben 74 bestuurders
de vragenlijst ingevuld. Om meegenomen te worden in de analyses moet men in ieder geval de vraag of
er in schooljaar 2013-2014 pabo-gediplomeerden werkzaam zijn (geweest) hebben kunnen
beantwoorden. Geen enkele bestuurder heeft hier ingevuld dat hij of zij hier geen zicht op heeft. De
nettorespons is hiermee gelijk aan de brutorespons. Voor een waarheidsgetrouwe verdeling van
respondenten in de respons is deze op een tweetal variabelen (bestuursgrootte en grootstedenbeleid)
vergeleken met de verdeling in de populatie. Er bleken geen significante verschillen te zijn en er is
derhalve geen weging toegepast.

Tabel 9:

Overzicht respons onder besturen
Aantal

%

Populatie

241

Brutorespons

74

30,7

Nettorespons

74

30,7

Bron: Vo-besturenbestand en besturenlijst.

Schoolleiders van 427 scholen met in ieder geval een afdeling voor het vmbo hebben een emailuitnodiging gekregen voor het onderzoek. Hiervan hebben 185 een begin gemaakt met de
vragenlijst. Zij hebben allen in ieder geval tot de selectievraag (aantal leraren met een pabo-diploma of
vergelijkbaar) de vragenlijst ingevuld. Om na te gaan of de respons als representatief gezien kan
worden voor de populatie, is op een aantal variabelen (schoolgrootte, typeschool, grootstedenbeleid,
krimpregio) de verhouding tussen respons en populatie vergeleken. Alleen op de verdeling van
schoolgrootte week de respons af van de populatie. Hiervoor is een weegfactor berekend en gebruikt bij
de analyses.

Tabel 10: Overzicht respons onder schoolleiders
Aantal

%

Populatie

427

Brutorespons

185

43,3

Nettorespons

185

43,3

Bron: Vo-scholenbestand en scholenlijst.

Op basis van de IPTO-gegevens is bepaald welke docenten lesgeven in het vmbo met een
pabobevoegdheid. Deze docenten hebben via DUO een uitnodiging ontvangen om deel te nemen aan het
onderzoek. Ruim een kwart van deze groep heeft hier gehoor aan gegeven en is gestart met de
vragenlijst. Gekeken is of iedereen die de vragenlijst heeft ingevuld ook minimaal een pabo-diploma
heeft en (nog) lesgevend is in het vmbo. Degenen die niet aan deze voorwaarden voldeden (24
respondenten) zijn buiten de analyses gehouden. Om een goede afspiegeling van de populatie in de
resultaten te waarborgen, is gekeken of op variabelen waarbij verschillen in antwoorden verwacht
worden (sector, geslacht, diplomajaar pabo, leeftijd, regio en lesgevend in 1e of 2e graadsector) de
respons afwijkt van de populatie. Er bleken alleen significante verschillen in respons te bestaan
vergeleken met de populatie voor het jaar waarin het pabo-diploma is behaald. Hiervoor is een
weegfactor aangemaakt.

61 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Tabel 11: Overzicht respons onder pabo-gediplomeerden
Aantal
Populatie

%

2.244

Brutorespons

665

29,6

Nettorespons

641

28,6

Bron: IPTO 2013 en pabo-gediplomeerdenlijst.

62 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Bijlage B Beschrijving deelnemers aan interviews en focusgroepen

Interviews experts





Lid dagelijks bestuur Aob, ervaring als docent.
Opleidingscoördinator hbo-lerarenopleiding wiskunde, daarnaast stagebegeleider en docent
wiskunde. Heeft zelf ook ervaring op mavo/havo/vwo-school als docent.
Beleidsadviseur VO-raad, geen onderwijservaring, betrokken geweest bij eerder onderzoek naar
pabo-gediplomeerden in het vmbo.
Opleidingscoördinator pabo, daarnaast ook werkzaam op de afdeling studievoorlichting vmboleerroute binnen pabo.

Interviews besturen en schoolleiders















Algemeen directeur/bestuurder, school voor alg. bijz. onderwijs, zes jaar werkzaam als bestuurder
op de school, heeft zelf jarenlang voor de klas gestaan, in bezit van eerstegraads bevoegdheid, 12
op zo’n 130 docenten heeft alleen een pabo-diploma.
Voorzitter CvB, stichting met twee scholen onder zich waaronder een vmbo-school, tien jaar
werkzaam als bestuurder, heeft zelf ervaring als biologie- en gymnastiekdocent in het vmbo.
Hoofd HR, stichting met scholen voor beroepsonderwijs, mavo en lyceum, vanaf 2007 werkzaam bij
stichting, niet in bezit van een bevoegdheid, zeven op de 180 docenten heeft alleen een pabodiploma, geen beleid voor pabo-gediplomeerden opgesteld, zoeken vraaggestuurd en nemen aan
op basis van competenties.
Adjunct directeur, vmbo-school, acht jaar ervaring bij de school
Algemeen directeur, scholengroep met vmbo-locatie, ongeveer 20 jaar ervaring als directielid,
lesgegeven op mavo/havo en vmbo, ongeveer tien procent van de docenten heeft alleen een pabodiploma, beleid is gericht op minder handen in de klas in de onderbouw
Interim directeur, ongeveer een jaar in dienst, diverse ervaring als docent, ook in het po
lesgegeven, een docent binnen school aanwezig met alleen een pabo-diploma.
Rector, scholengemeenschap voor vmbo, havo en vwo, sinds begin van de school werkzaam als
rector, nu zo’n acht jaar, heeft eerstegraadsbevoegdheid gymnastiek en daarin ook lesgegeven,
vijf docenten werkzaam vanuit het po in het vmbo.
Vestigingdirecteur, vmbo/mavo, sinds 2009 directeur, meer dan 20 jaar ervaring in het vmbo als
docent, heeft tweedegraadsbevoegdheid, 3 op de 35-40 docenten heeft alleen een pabo-diploma,
Beleid gericht op pabo-gediplomeerden in het vmbo was er wel, maar is gaan schuiven met de
komst van een nieuwe cao en de druk om elke docent bevoegd te krijgen.
Adjunct-directeur, mavo/havo school binnen mbo-bestuur, acht jaar ervaring, pedagogische
academie gevolgd, ongeveer 25 jaar ervaring als docent in het po, op het lts en mbo.

Interviews pabo-gediplomeerden






Docent Nederlands in onderbouw, afgelopen jaar maatschappijleer bovenbouw, begonnen met
Mens & Maatschappij, tiende jaar voor de klas, alle leerwegen jaren. Twee jaar nu op de vmboschool in dienst, daarvoor vijf jaar in het speciaal onderwijs en af en toe ingevallen in het regulier
onderwijs. Heeft pabo-diploma,1998 behaald, en hbo-opleiding voor speciaal onderwijs
Docent Nederlands, tijdelijke basis zwangerschapsverlofvervanging. Eigenlijk onderwijsinstructeur.
4 jaar werkervaring in het vmbo, 3 jaar ervaring in het po, heeft een pabo gedaane n
lesbevoegdheid in bewegingsonderwijs po. Pabo voltooid in 2008.
Docent Nederlands, dyslexiecoach en lwoo-coördinator, acht jaar werkzaam bij de school. Heeft
alle leerwegen en vakken lesgegeven, met name de onderbouw vanwege pedagogische kwaliteiten.
Hiervoor zes jaar bij een basisschool gewerkt en vijf jaar in het voortgezet speciaal onderwijs.
Pabo-diploma behaald in 1998, tweedegraadsbevoegdheid in 2012/2013

63 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo






Stagiair in het vmbo, laatste jaar pabo
Docent wiskunde, begonnen als docent Nederlands. Bijna vijf jaar werkzaam bij de school. Geen
eerdere werkervaring in het onderwijs. Heeft pabo-opleiding voltooid in 2008.
Docent wiskunde en rekenen, klas 3 en 4, Nu vier jaar bij deze school. Hiervoor ongeveer 2 à 3 jaar
les gegeven in po, 2 à 3 jaar in speciaal basisonderwijs. Pabo-diploma gehaald in 2007.
Docent, vmbo-kadergericht, zeven jaar werkzaam bij huidige school. Geeft hoofdvak
biologie/natuurkunde, als mentor studieles en bijvak (Nederlands). In het po gewerkt, groep 8 (12
jaar). Pabo-diploma gehaald in 1996.

Samenstelling focusgroep bestuurders en schooldirecteuren







Directeur van een vo-school, drie locaties, bijna 1.500 vmbo-leerlingen. Ongeveer 120 docenten
waarvan 10 tot 15 met een pabo-diploma.
Rector van een vo-school, 1.000 vmbo leerlingen, 250 leerlingen met een lwoo-indicatie.
Beleidsmedewerker p&o, acht locaties, vmbo-, mbo- en pro-leerlingen.
Beleidsmedewerker p&o, mavo/havo/vwo school, aantal docenten met pabo-diploma, aantal heeft
met veel moeite vanwege combinatie baan/opleiding, tweedegraads bevoegdheid gehaald.
Lid CvB, vier vestigingen op vijf locaties, 3.600 leerlingen.
Vice-voorzitter CvB, twee vo-scholen op vier locaties, 5.000 leerlingen. 6 fte aan pabogediplomeerden in dienst.

Samenstelling focusgroep pabo-gediplomeerden













Pabo, afgestudeerd 1989, lesgegeven in basisonderwijs, geeft Engels, tweedegraadsbevoegd
behaald na indiensttreding in vmbo, omdat dit voorwaarde voor baan was.
Pabo, 9 jaar in basisonderwijs, nu 6 jaar in vmbo, geen tweedegraadsbevoegdheid en ook niet van
plan. Geeft voornamelijk wiskunde en rekenen maar soms ook NaSk en techniek.
Pabo, afgestudeerd in 1993, eerst gewerkt in vso, tweedegraads wiskunde erbij gehaald in de
avonduren, toen een tijd in het bedrijfsleven gewerkt, sinds 2011 weer terug in het onderwijs en
nu bezig met eerstegraadsbevoegdheid wiskunde.
1977 kunstacademie afgerond, tijd bij tv gewerkt, toen verkorte pabo-opleiding (2 jaar) gedaan, 7
jaar in basisonderwijs (groep 5 t/m 8) gewerkt, daarna docent beeldende vorming in het vmbo
(ode, onderbouw ook havo) geworden. Niet bevoegd, niet van plan, waarschijnlijk ook niet nodig
omdat na volgend jaar met pensioen.
Pabo, 12 jaar basisonderwijs, 8 jaar vmbo (Nederlands, rekenen, verzorging) en
managementfuncties, niet tweedegraadsbevoegd, maar mogelijk wel nodig ivm regelgeving.
Ooit gestart met melkveehouderijopleiding, via-via overgestapt naar onderwijs, pabo afgerond met
montessori-opleiding, even lesgegeven in montessori-onderwijs tot contract niet verlengd werd.
Toen in het vmbo Nederlands gegeven en geschiedenis gaan studeren (tweedegraads). Combinatie
was veel te zwaar, na twee jaar burn-out, overstap gemaakt naar vso. Maar duidelijk niet de juiste
plek. Gaf daar alle vakken op vmbo-niveau omdat daar geen bevoegdheid voor nodig was. Sinds
een aantal weken werkzaam in het mbo, geeft daar Nederlands en burgerschap, zonder
bevoegdheid, afhankelijk van aanpassingen in regeling zal die in toekomst gehaald moeten worden.
Pabo, direct vanaf pabo in het vmbo gaan werken. Geeft daar nu 10 jaar les (Nederlands), volgt
opleiding in Deventer (Saxion Next), waar je binnen 1,5 à 2 jaar na pabo je
tweedegraadsbevoegdheid Nederlands kan halen (snelste optie op dit moment). Op zich prima en
iets meer toegespitst op wat nodig, maar nog steeds gek dat het nodig is om stage te lopen en met
een portfolio aan te moeten tonen dat je les kunt geven in het vmbo als je dat al jaren doet.
Pabo, 3 jaar basisonderwijs, 1 jaar praktijkonderwijs, sinds 6 jaar les (wiskunde en rekenen) in
vmbo en teamleider vmbo. Na overstap naar vmbo tweedegraadsbevoegdheid wiskunde gehaald in
de avonduren, via ‘Samen Op Scholen” van Hogeschool Utrecht. Opleiding was ingericht op basis
van eerder verworven competenties. Heel flexibel en daarom ook goed te combineren. Opleiding
bestaat overigens niet meer.

64 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Bijlage C Lijst met figuren en tabellen

Tabellen
Tabel 1:
Tabel 2:

Aantal en aandeel pabo-gediplomeerden in het vmbo .............................................. 13
Belangrijkste vakken waarin lesgegeven wordt, pabo-gediplomeerden en
tweedegraadsopgeleiden ................................................................................ 15
Tabel 3: Gemiddeld aantal vakken dat wordt gegeven, pabo-gediplomeerden en
tweedegraadsopgeleiden ................................................................................ 15
Tabel 4: Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar schoolgrootte .......................... 19
Tabel 5: Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar type school ............................ 20
Tabel 6: Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar regio .................................... 21
Tabel 7: Gemiddeld aantal pabo-gediplomeerden in dienst, naar krimp (10-jaarsontwikkeling)........ 22
Tabel 8: Logistische regressie: kans op gaan volgen tweedegraadsopleiding .............................. 47
Tabel 9: Overzicht respons onder besturen ..................................................................... 61
Tabel 10: Overzicht respons onder schoolleiders ................................................................ 61
Tabel 11: Overzicht respons onder pabo-gediplomeerden ..................................................... 62

Figuren
Figuur 1:
Figuur 2:
Figuur 3:
Figuur 4:

Welke lessen mag de pabo-gediplomeerde geven in het voortgezet onderwijs? .................. 7
Aandeel pabo-gediplomeerden dat pabo-diploma voor dan wel na 1 augustus 2006 haalde .. 14
Bouw waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden en tweedegraadsopgeleiden ......... 14
Leerwegen waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden met en zonder
tweedegraadsopleiding .................................................................................. 16
Figuur 5: Leergebieden waarin les gegeven wordt, pabo-gediplomeerden met en zonder
tweedegraadsopleiding .................................................................................. 17
Figuur 6: Percentage van de lessen die pabo-gediplomeerden aan lwoo-leerlingen geven ............... 17
Figuur 7: Functiecategorie, pabo-gediplomeerden en tweedegraadsopgeleiden ........................... 18
Figuur 8: Totaal aantal klokuren les per week, in categorieën ............................................... 18
Figuur 9: Type aanstelling pabo-gediplomeerden ............................................................... 19
Figuur 10: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar schoolgrootte ........................................... 19
Figuur 11: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar schooltype .............................................. 20
Figuur 12: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar regio ..................................................... 20
Figuur 13: Aanwezigheid pabo-gediplomeerden naar krimp (10-jaarsontwikkeling)......................... 21
Figuur 14: Niveau waarop beslissingen rondom werving/selectie nieuw personeel worden genomen .... 24
Figuur 15: Aanpassingen in school-/bestuursbeleid ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden met
alleen een diploma van na 1 augustus 2006 .......................................................... 25
Figuur 16: Redenen voor inzet pabo-gediplomeerden in het vmbo, % (zeer) belangrijke reden ........... 26
Figuur 17: Stellingen ten aanzien van inzet pabo-gediplomeerden ............................................ 28
Figuur 18: Sector waarin werkervaring voorafgaand aan overstap naar vmbo ............................... 29
Figuur 19: Aandeel pabo-gediplomeerden dat al vmbo-minor volgde tijdens de pabo-opleiding .......... 29
Figuur 20: Redenen om in het vmbo te gaan werken, % (zeer) belangrijke reden ........................... 30
Figuur 21: Kwaliteit pabo-gediplomeerden versus tweedegraadsopgeleiden ................................. 31
Figuur 22: Kwaliteit tweedegraadsopgeleiden met een pabo-diploma versus tweedegraadsopgeleiden
zonder pabo-diploma .................................................................................... 32
Figuur 23: Vakken die pabo-gediplomeerden zonder aanvullende bevoegdheid zouden kunnen geven .. 34
Figuur 24: Volgt u een opleiding om een tweedegraadsbevoegdheid te halen?, naar diplomajaar pabo . 39
Figuur 25: Hoe wordt/werd de opleiding (voornamelijk) gefinancierd? ....................................... 40
Figuur 26: Op wiens initiatief volgt/volgde u een opleiding om een tweedegraadsbevoegdheid te halen?
.............................................................................................................. 40

65 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo

Figuur 27: Overwegingen bij het motiveren van pabo-gediplomeerden om een tweedegraadsbevoegdheid
te halen? (%(zeer) belangrijk) .......................................................................... 41
Figuur 28: Welke opleiding volgt u/bent u van plan te volgen/heeft u gevolgd? ............................ 45
Figuur 29: Belemmeringen voor dan wel bij het volgen van een tweedegraadsopleiding (% belangrijke
belemmering) ............................................................................................. 46
Figuur 30: Gevolgen voor uw werk op school als u geen tweedegraadsbevoegdheid haalt/haalde? (% ja) 48
Figuur 31: Vrijstellingen ontvangen voor de tweedegraadsopleiding .......................................... 49
Figuur 32: Belemmert de aansluiting opleiding en praktijkbehoefte u om een opleiding te volgen? ..... 50
Figuur 33: Heeft de aansluiting opleiding en praktijkbehoefte u belemmerd bij het volgen van een
opleiding?.................................................................................................. 50
Figuur 34: Herinvoeren derdegraadsbevoegdheid? ............................................................... 57

66 | Wel bekwaam, (nog) niet bevoegd: pabo-gediplomeerden in het vmbo