Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2608
Vragen van het lid Van Raan (PvdD) aan de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap over banden tussen het onderwijs en de fossiele brandstoffen
industrie (ingezonden 15 augustus 2017).
Antwoord van Minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) en
van Staatssecretaris Dekker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen
5 september 2017)
Vraag 1
Bent u bekend met de uitspraak van de Reclame Code Commissie dat de
NAM aardgas niet meer «schoon» mag noemen?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Zijn er volgens u risico’s verbonden aan de banden tussen de onderwijsinstellingen en de fossiele-brandstoffen-industrie? Zo ja, welke? Zo nee, waar
maakt u dat uit op?
Antwoord 2
De vrijheid van onderwijs in ons land impliceert dat onderwijsinstellingen zelf
kunnen bepalen hoe zij het onderwijs inrichten. De onderwijsinstelling is
verantwoordelijk voor de keuzes over de inrichting van het onderwijs en voor
de kwaliteit van het onderwijs. Omdat praktijkstages onderdeel zijn van de
opleidingen in het (voorbereidend) beroepsonderwijs, onderhouden
instellingen in deze onderwijssectoren banden met verschillende bedrijfstakken. Het bedrijfsleven levert in deze sectoren een onmisbare en waardevolle
bijdrage aan het onderwijs. In andere onderwijssectoren is er een minder
directe relatie tussen onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven. Wel komt het
voor – bijvoorbeeld in het kader van het Techniekpact – dat bedrijven en het
onderwijs samenwerken om het lesaanbod voor leerlingen te verrijken en van
relevante praktische context te voorzien. In alle gevallen geldt echter dat
scholen en andere onderwijsinstellingen zelf verantwoordelijk zijn voor het
maken van afwegingen over het onderhouden van dergelijke banden met het

1

ah-tk-20162017-2608
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2017

https://nos.nl/artikel/2187510-nam-mag-aardgas-niet-meer-schoon-noemen.html;
NAM: Nederlandse Aardolie Maatschappij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

1

bedrijfsleven en over het gebruik van lesmateriaal dat wordt aangeboden
vanuit het bedrijfsleven of maatschappelijke organisaties. Zij maken dus
daarmee ook zelf een inschatting van eventuele risico’s die hieraan zijn
verbonden.
Vraag 3
Vindt u dat het convenant «Scholen voor primair en voortgezet onderwijs en
sponsoring» kinderen voldoende beschermt tegen deze risico’s?2
Antwoord 3
Ja. Voor de ondertekenaars van het convenant is een van de uitgangspunten
dat samenwerking tussen scholen en bedrijven ten goede komt aan het leeren ontwikkelingsproces van leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs.
Zij achten het wenselijk dat voor bedrijven hun maatschappelijke betrokkenheid vooropstaat als zij scholen sponsoren. Vanuit het bedrijfsleven is het
convenant ondertekend door de Vereniging VNO-NCW, MKB-Nederland en de
Groep Educatieve Uitgeverijen. Zie ook het antwoord op vraag 2.
Vraag 4
Waaruit blijkt dat dit convenant niet vrijblijvend is, als het gaat om sancties
bij het niet nakomen van het convenant?
Antwoord 4
De medezeggenschapsraad van de school moet instemmen met het
sponsorbeleid en de afspraken met sponsors. De aanpak behoort in overeenstemming te zijn met de afspraken in het convenant. Als er vragen zijn over
het sponsorbeleid van de school, kunnen ouders, leerlingen of leraren met
hun vragen terecht bij de schoolleiding, het bevoegd gezag of hun vertegenwoordigers in de medezeggenschapsraad. Met klachten over sponsoring
kunnen zij naar de klachtencommissie van de school. Klachten over reclameuitingen kunnen worden voorgelegd aan de Reclame Code Commissie.
Vraag 5
Bent u bekend met onderstaande voorbeelden van tendentieuze en misleidende (voorbeeld 1, 2 en 3) of bagatelliserende (voorbeeld 4) informatie uit

2

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2009/02/24/convenant-scholen-voorprimair-en-voortgezet-onderwijs-en-sponsoring

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

2

de lespakketten samengesteld door fossiele bedrijven voor basisonderwijs en
voortgezet onderwijs?3 4 5
Antwoord 5
Wij hebben kennisgenomen van de voorbeelden die u heeft aangedragen. Het
is ons niet bekend in hoeverre deze lesmaterialen ook daadwerkelijk worden
gebruikt. Zie ook het antwoord op vraag 25.
Vraag 6
Deelt u de mening dat bovenstaande voorbeelden in strijd zijn met het
convenant? Zo, nee, kunt u aangeven per voorbeeld waarom dat niet het
geval is?
Antwoord 6
Het is niet aan ons om te beoordelen of lesmateriaal in strijd is met het
convenant. Deze taken en verantwoordelijkheden zijn – conform het convenant, de Wet op het primair onderwijs, de Wet op het voortgezet onderwijs
en de Wet op de expertisecentra – bij andere partijen belegd. Zie ook het
antwoord op vraag 2, 4, 5 en 25.
Vraag 7
Bent u bereid de opzet van de integrale evaluatie in 2018 van het convenant
op een vroeg genoeg tijdstip naar de Kamer te sturen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
De ondertekenaars van het convenant hebben afgesproken de werking van
het convenant in 2018 te evalueren. Betrokken partijen bepalen dan gezamenlijk hoe deze evaluatie zal worden opgezet. Na uitvoering van het onderzoek
zullen wij de uitkomsten aan uw Kamer doen toekomen. De komende tijd zal
in de digitale nieuwsbrieven van OCW voor het primair en voortgezet
onderwijs nog eens aandacht worden gevraagd voor de afspraken in het
convenant «Scholen voor primair en voortgezet onderwijs en sponsoring» en
de digitale brochure «Spelregels sponsoring op scholen».
Vraag 8
Heeft u een overzicht van alle klachten van ouders en leerlingen die
binnenkomen over het lesmateriaal door bedrijven? Zo ja, kunt u die ons
doen toekomen. Zo nee, bent u bereid om een centraal meldpunt in te stellen
voor klachten over bedrijven op scholen?
Antwoord 8
Nee. Mochten ouders of leerlingen klachten hebben over lesmateriaal dat
afkomstig is van bedrijven, dan kunnen zij hierover het gesprek aangaan met
de school. Omdat de verantwoordelijkheid voor de inrichting van het
onderwijsproces en de keuze van lesmaterialen is belegd bij het bevoegd
gezag, is het niet aan de overheid om de kwaliteit van dit lesmateriaal te
beoordelen. Ouders, leerlingen of leraren hebben de mogelijkheid om bij de
Inspectie van het Onderwijs (hierna: inspectie) melding te maken van klachten
over een school of onderwijsinstelling. De inspectie kan deze meldingen dan
3

https://drive.google.com/file/d/0B4fPTR3E0yGkbmJKVWZNTjlYUjQ/view
http://www.jouwenergievanmorgen.nl/wp-content/uploads/2012/02/RUG_Werkboekje_EM.pdf
5
https://www.nam.nl/algemeen/mediatheek-en-downloads/schoolkranten/_jcr_content/par/
textimage.stream/1474488227573/
9c0933cc81472697a9a5486f5172a66a30b4286911b0c0fdb994db3c8b9d07ef/aardgaskrant.pdf
Voorbeeld 1
«Ook weet je dat aardgas heel veelzijdig is en een deel van de oplossing van het klimaatprobleem (p. 32)»
Voorbeeld 2
«Van de fossiele brandstoffen is aardgas relatief schoon (p. 6; zie ook gestelde onder vraag 1)»
Voorbeeld 3
«Zo komt er bij het gebruik van aardgas de helft minder CO2 vrij vergeleken met het verbruik
van kolen»
Voorbeeld 4
«Soms zijn er plaatsen in de ondergrond waar de gesteentelagen niet zo makkelijk langs elkaar
kunnen bewegen. Ze verschuiven dan met een lichte schok. Boven de grond zie je dat niet,
maar soms kun je het wel als een lichte aardbeving voelen»
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

3

als signaal betrekken in haar toezicht. De inspectie heeft echter geen signalen
of klachten ontvangen over de inhoud van lesmaterialen of lespakketten die
scholen ontvangen vanuit het bedrijfsleven, of over het sponsorbeleid van
scholen in het primair en voortgezet onderwijs. Zie ook het antwoord op
vraag 4.
Vraag 9
Bent u van mening dat de Reclame Code nog actueel is, aangezien bedrijven
steeds zoeken naar nieuwe vormen van reclame, waaronder «publicengagement» en gesponsorde evenementen? Zo nee, bent u bereid de code
aan te scherpen?
Antwoord 9
Volgens de Milieu Reclame Code (MRC) mogen milieuclaims geen mededelingen, afbeeldingen of suggesties bevatten waardoor de consument misleid
kan worden over milieuaspecten van de aangeprezen producten. Wij stellen
vast dat deze MRC zodanig is geformuleerd, dat ook nieuwe(re) vormen van
reclame daaronder vallen. Zo bepaalt artikel 3 van de MRC dat milieuclaims
aantoonbaar juist dienen te zijn. Naarmate de milieuclaims absoluter zijn
geformuleerd, worden er zwaardere eisen aan het bewijsmateriaal gesteld. De
wijze waarop een dergelijke claim wordt gecommuniceerd doet daarbij niet
ter zake. Overigens heeft de Reclame Code Commissie over de in vraag 5
aangehaalde leermiddelen – of andere lesmaterialen – geen klachten
ontvangen.
Vraag 10
Deelt u de mening dat op het moment dat de huidige generatie kinderen in
het primair en voortgezet onderwijs als volwassen generatie werkzaam is, het
gebruik van fossiele brandstoffen in hoge mate teruggedrongen zal moeten
zijn? Waarom niet?
Antwoord 10
Ja, die mening delen wij. Nederland is ondertekenaar van het klimaatakkoord
van Parijs.6 De klimaatambities die hierin zijn afgesproken betekenen dat het
gebruik in fossiele brandstoffen in 2050 in hoge mate terugdrongen moeten
zijn.
Vraag 11
Kunt u een reflectie geven op het gegeven dat bedrijven, met een product dat
niet meer nodig zou moeten zijn op het moment dat deze kinderen volwassen
zijn, scholen gebruiken om maatschappelijk draagvlak te verwerven met de
bedoeling dat hun product langer wordt geaccepteerd en gebruikt?
Antwoord 11
Wij herkennen ons niet in het beeld dat bedrijven scholen gebruiken om
draagvlak te verwerven voor hun producten of activiteiten. Zie verder het
antwoord op vraag 2.
Vraag 12
Onder welke voorwaarden vindt u het wenselijk dat bedrijven via onderwijs
draagvlak creëren voor hun activiteiten?
Antwoord 12
Wij achten het zinvol dat bedrijven schetsen welke arbeidsmarktperspectieven
er zijn voor leerlingen en studenten, en laten zien welke technische toepassingen mogelijk zijn, om op die manier kinderen te enthousiasmeren om hun
talent op school te ontwikkelen voor bepaalde vaardigheden, studierichtingen
en beroepen. Zie ook het antwoord op vraag 11.
Vraag 13
Onder welke regelgeving (buiten het convenant) valt het als bedrijven
meepraten over het curriculum op scholen of op uitnodiging van het Rijk les
geven op scholen?
6

http://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

4

Antwoord 13
Scholen maken zelf de afweging of zij bedrijven bij hun lesprogramma willen
betrekken. De rijksoverheid verstrekt hier geen uitnodigingen toe. Binnen de
lopende curriculumherziening in het primair en voortgezet onderwijs wordt
het bedrijfsleven betrokken, omdat zij zicht hebben op de kennis en vaardigheden die nodig zijn voor de arbeidsmarkt van nu en de toekomst (zie ook
het antwoord op vraag 20).
Vraag 14
Erkent u dat bedrijven die veelvuldig in aanraking zijn gekomen met justitie
en deels veroordeeld, geen voorbeeldfunctie kunnen vormen voor beïnvloedbare kinderen?7 Waarom zouden ze dat wel zijn?
Antwoord 14
Het is denkbaar dat mensen en bedrijven die in aanraking zijn gekomen met
justitie en die zijn gestraft voor één of meerdere overtredingen, vervolgens
toch een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan het onderwijs. Ook in een
dergelijk geval maakt het schoolbestuur de afweging om al dan niet gebruik
te maken van de inzet van deze personen of bedrijven.
Vraag 15
Bent u bekend met het onderzoek «A pipeline of Ideas» over de invloed van
de fossiele industrie op de Rotterdam School of Management?8
Antwoord 15
Ja. Graag maken wij u attent op de Kamerbrief van 16 juni jongstleden naar
aanleiding van de studie van Changerism «A pipeline of Ideas».9 Zie ook het
antwoord bij vraag 16.
Vraag 16
Deelt u de uitkomst van het onderzoek dat de fossiele industrie aanzienlijke
en aantoonbare invloed heeft op onderdelen van het onderwijs zoals gegeven
aan de Rotterdam School of Management? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 16
In de Kamerbrief van 16 juni jongstleden is aangegeven dat universiteiten in
het kader van de academische vrijheid de verantwoordelijkheid hebben voor
kritisch en onafhankelijk onderwijs. Het meedenken over de inhoud van het
onderwijs om beter zicht te krijgen op wat een student moet kennen voor en
kunnen op de arbeidsmarkt is positief, het sturen in het curriculum niet. Het
is de verantwoordelijkheid van de instelling om de inhoud van het onderwijs
vast te stellen en om het curriculum te bepalen. Uiteraard met betrokkenheid
van docenten en studenten. Ook het afnemend veld dient betrokken te
worden, maar zonder een beslissende invloed.
In bovengenoemde brief is verder aangegeven dat de Erasmus Universiteit
Rotterdam een onafhankelijke commissie heeft ingesteld om de aantijgingen
in de studie van Changerism te onderzoeken. Zolang de uitkomsten van het
onderzoek van de onafhankelijk commissie niet bekend zijn, is het niet gepast
om inhoudelijke uitspraken te doen.
Vraag 17
Vindt u het wenselijk dat de olie- en gasindustrie lespakketten aanbiedt via
gastdocenten, waarin (jonge) leerlingen/studenten worden aangemoedigd om
worden om te gaan werken in die delen van de olie- en gasindustrie die zich
bezighouden met het huidige onhoudbare verdienmodel van die industrie
(bijvoorbeeld Shell, die meer dan 99% investeert in fossiele energie)?10

7

https://www.amnesty.org/en/latest/news/2017/06/shell-complicit-arbitrary-executions-ogoninine-writ-dutch-court/
http://changerism.com/portfolio/a-pipeline-of-ideas/
9
Kamerstuk 31 288, nr. 588.
10
https://decorrespondent.nl/6082/de-pr-praatjes-van-shell-zijn-een-stuk-groener-dan-deinvesteringen/725551186470–1b3e3c5d
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

5

Antwoord 17
Gezien de ondertekening van het klimaatakkoord van Parijs ligt het in de rede
dat bedrijven in de fossiele brandstoffenindustrie een omslag gaan maken
naar hernieuwbare energiebronnen. Tegelijkertijd zullen fossiele brandstoffen
in de komende decennia nog onderdeel uitmaken van de mondiale energiemix, en zullen er geschoolde werknemers nodig zijn die dit werk kunnen en
willen doen, liefst op een wijze die het klimaat zo weinig mogelijk belast.
Vraag 18
Bent u bereid om fossiele bedrijven (of andere bedrijven met een belang dat
tegengesteld is aan het belang van leerlingen/studenten) te weren van
scholen? Waarom niet?
Antwoord 18
Nee. Onderwijsinstellingen dragen de verantwoordelijkheid om, in overleg
met hun medezeggenschapsorganen, te bepalen welke personen en
organisaties een bijdrage leveren aan het onderwijs. Zie ook het antwoord
opvraag 17.
Vraag 19
Bent u ervan op de hoogte dat het Generation Discover Festival11 van Shell,
gericht op klassen in de bovenbouw van de basisschool, een Europese prijs
heeft gewonnen voor beste lobby-evenement?12
Antwoord 19
Naar wij hebben begrepen heeft het Generation Discover Festival een prijs
gewonnen voor het evenement van het jaar van de European Excellence
Award for Public Affairs 2017. Deze prijs is toegekend voor het wekken van
interesse van jongeren voor de hedendaagse uitdagingen op het gebied van
wetenschap en innovatie.
Vraag 20
Op welke manier zijn bedrijven betrokken bij de curriculumherziening van het
basisonderwijs? Om welke bedrijven gaat het? Kunt u in uw antwoord
speciaal aandacht geven aan bedrijven in de fossiele industrie?
Antwoord 20
In de maatschappelijke discussie over een integrale curriculumherziening
hebben bedrijven hun inbreng gegeven, zoals vele andere organisaties deze
gelegenheid hebben benut. Tijdens de verdiepingsfase hebben enkele
vertegenwoordigers van het bedrijfsleven ook aangegeven welke kennis en
vaardigheden leerlingen nodig hebben. Zo is er vanuit het Havenbedrijf
Rotterdam aandacht gevraagd voor duurzaamheid en vanuit Shell voor
vaardigheden als omgang met veranderingen.13 In de aanstaande ontwikkelfase hebben leraren, schoolleiders en scholen voor het primair en
voortgezet onderwijs een primaire rol in de curriculumontwikkeling. Het
bedrijfsleven is indirect betrokken: het staat hen vrij om in deze fase input te
leveren, net als andere organisaties.
Vraag 21
Wat heeft de overheid sinds het afsluiten van het Innovatiecontract gas in
2012 ondernomen en/of gestimuleerd om het draagvlak voor gas te vergroten
via het (basis)onderwijs?14
Antwoord 21
Er zijn sindsdien geen activiteiten door de rijksoverheid ondernomen om het
draagvlak voor gas te vergroten via het (basis-)onderwijs.

11

https://www.generationdiscover.nl
https://eu-pa.excellence-awards.com/winnerlist-2017–2/
13
http://magazine.onderwijs2032.nl/onderwijs2032-in-de-praktijk#!/reacties-uit-het-bedrijfsleven
14
https://topsectorenergie.nl/sites/default/files/uploads/TKI%20Gas/InnovatieContract-Gas2012.pdf
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

6

Vraag 22
Vindt u dat binnen TechniekPact bedrijven die sponsoren herkenbaar moeten
zijn aan hun merknaam en logo?15 Zo nee, waarom niet?
Antwoord 22
Nee. Bij het Techniekpact is geen sprake van sponsoring. Bij sponsoring geeft
een sponsor geld, goederen of diensten aan een school in ruil voor een
tegenprestatie. Het Techniekpact is gericht op het realiseren van de gezamenlijke ambitie om de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt in de
technieksector te verbeteren en daarmee het tekort aan technisch personeel
terug te dringen. Alle partijen dragen hier vanuit hun eigen rol aan bij.
Daarbij zijn er geen afspraken gemaakt over het leveren van tegenprestatie of
diensten.
Vraag 23
Valt het TechniekPact onder het convenant «Scholen voor primair en
voortgezet onderwijs en sponsoring»? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 23
Nee, zie het antwoord op vraag 22.
Vraag 24
Vindt u dat de overheid een rol heeft om de (afnemende) steun voor fossiele
brandstoffen via het onderwijs te op peil te houden?
Antwoord 24
Nee.
Vraag 25
Ziet u een rol voor de overheid om de maatschappelijke steun voor gas
verder te verkleinen? Bent u, gezien het omstreden zijn van aardgas, bereid
om te verbieden dat leerlingen onderwijs krijgen, waarin gas wordt gepromoot als oplossing voor de klimaatcrisis. Zo nee, waarom niet?
Antwoord 25
Wij vinden het belangrijk dat leerlingen en studenten het best mogelijke
onderwijs krijgen, ondersteund door leermiddelen die de bekende feiten juist
weergeven. Zie hiertoe ook het antwoord op vraag 2.
Vraag 26
Bent u bereid om een zwarte lijst op te stellen van sectoren die niet welkom
zijn op (basis)scholen, omdat ze schadelijk zijn voor de gezondheid en
veiligheid van kinderen, nu of in hun volwassen leven (tabak staat al op die
lijst)? Bent u bereid om daar de fossiele sector aan toe te voegen?
Antwoord 26
Een zwarte lijst van sectoren die niet welkom zijn op (basis)scholen is niet
aan de orde. In het convenant «Scholen voor primair en voortgezet onderwijs
en sponsoring» is onder meer afgesproken dat sponsoring de objectiviteit, de
geloofwaardigheid, de betrouwbaarheid en de onafhankelijkheid van het
onderwijs, de scholen en de daarbij betrokkenen niet in gevaar mag brengen
(artikel 4). Ook mag in lesmateriaal en leermiddelen geen (impliciete) reclame
voorkomen en mag daarin geen sprake zijn van onvolledige of subjectieve
informatie. Het materiaal mag leerlingen niet stimuleren tot een ongezonde
leefstijl of gevaarlijke activiteiten (artikel 5). In de Tabaks- en rookwarenwet is
geregeld dat geen tabak of tabaksartikelen verkocht mogen worden aan
jongeren onder de 18 jaar.
Vraag 27
Erkent u dat het huidige belang van de fossiele industrie, het zo lang mogelijk
doorgaan, niet in het huidige belang is van (de meeste leden) van de nieuwe
generatie, namelijk het zo snel mogelijk stoppen? Zo nee, waarom niet?

15

http://www.techniekpact.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

7

Antwoord 27
Zie het antwoord op vraag 17. Mondiaal zijn afspraken gemaakt over de
reductie van CO2-emissies, dit is een gegeven. Het is in het belang van alle
Nederlanders dat deze afspraken op een goede manier worden ingevuld om
het klimaatprobleem het hoofd te bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

8