Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 175

Huwelijks- en gezinsmigratie

Nr. 60

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 maart 2016
Uw Kamer heeft verzocht om de meest actuele stand van zaken over (de
uitvoering van) het Actieplan Zelfbeschikking 2015–20171, zoals dat op 6
januari 2015 aan de Kamer is aangeboden.
Zelfbeschikking
In Nederland mag je zijn wie je bent, heb je het recht om keuzes te maken
over je eigen leven. Zelfbeschikking gaat over het kunnen en mogen
maken van die eigen keuzes, over bijvoorbeeld je opleiding, werk, vrije
tijd, partnerkeuze, op jezelf wonen, scheiding of religie, zonder enige druk
of dwang. In de Nederlandse democratische rechtsstaat hebben mensen
gelijke rechten en plichten, en is zelfbeschikking meestal een vanzelfsprekendheid. In sommige gemeenschappen spelen eer en groepsdruk echter
een rol. Dat speelt met name bij gemeenschappen met een collectivistische «wij»-cultuur. Een collectivistische cultuur brengt veel positieve
waarden en gebruiken met zich mee. Mensen steunen elkaar en het grote
sociale netwerk biedt bescherming en veiligheid. Echter als deze
bescherming vanuit de sociale controle omslaat en de collectieve
oriëntatie belangrijker wordt dan het individu en het zelfbeschikkingsrecht
van het individu wordt geschonden, is dat onaanvaardbaar. Het is
onacceptabel als opvattingen over de rol en positie van mannen en
vrouwen of over het recht op eigen keuzes uitmonden in onderdrukking of
geweld. Religie, cultuur en traditie mogen nooit als excuus worden
gebruikt voor het beperken of inbreuk maken op grondrechten van
mensen.
Vormen van ontnomen zelfbeschikkingsrecht in Nederland
Inbreuken op het recht van mensen om zelf hun leven in te vullen, komen
met name voor wanneer sprake is van afhankelijkheidsrelaties en
1

kst-32175-60
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 32 175, nr. 54

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

1

ongelijkheid van man en vrouw. Voorbeelden daarvan zijn huwelijksdwang, huwelijkse gevangenschap, kindhuwelijken, achterlating,
eergerelateerd geweld, gedwongen leven in isolement of de
«non-acceptatie» van homoseksualiteit. Er kan sprake zijn van isolatie,
beperking van bewegingsvrijheid en ontplooiingsmogelijkheden; deze
inbreuken verdragen zich niet met de fundamentele verworvenheden van
de Nederlandse rechtsstaat.
Aard en omvang huwelijksdwang, huwelijkse gevangenschap en
achterlating, kindhuwelijken en religieuze huwelijken
Met het onderzoek van het Verweij Jonker Instituut dat op 29 september
2014 naar de Tweede Kamer is gestuurd, is de (geschatte) omvang van
huwelijksdwang, huwelijkse gevangenschap en achterlating voor het eerst
in beeld gebracht op basis van dit grootschalige en goed onderbouwde
onderzoek2. Uit dit onderzoek naar de aard en omvang blijkt dat dit méér
dan incidenteel voorkomt. Het gaat om een misstand met een structureel
karakter. Ieder jaar wordt een aanzienlijk aantal vrouwen en mannen,
jongeren en zelfs kinderen slachtoffer.
De universiteit Maastricht en het Verwey-Jonker Instituut hebben
onderzoek uitgevoerd naar de aard en omvang van (onwettige) religieuze
huwelijken en kindhuwelijken in Nederland3. Het onderzoek besloeg de
periode 2013- 2014. In Nederland komen naar schatting jaarlijks 250
informele huwelijken met een minderjarige voor (waarvan 80 asiel). De
onderzoekers signaleerden dat het om huwelijken ging die op informele
wijze werden gesloten zonder burgerlijk huwelijk. Exacte cijfers zijn lastig
te geven, omdat deze huwelijken vaak in gesloten gemeenschappen
worden voltrokken. De onderzoekers concluderen verder dat in de
Afghaanse, de Somalische, de Surinaamse, Iraanse en Pakistaanse
gemeenschappen, relatief veel onwettige religieuze huwelijken
voorkomen.
Kabinetsbreed beleid: een ketenaanpak
Om ervoor te zorgen dat mensen zich bewust zijn van hun eigen
autonomie en persoonlijke keuzevrijheid, heb ik in januari 2015 het
»Actieplan zelfbeschikking 2015–2017»aan uw Kamer verzonden. Het
beleid voortvloeiende uit dit actieplan zelfbeschikking moet ertoe leiden
dat mensen zich bewust zijn dat ze het recht hebben om zelf keuzes te
maken over hun eigen leven. Het actieplan bouwt voort op het plan van
aanpak preventie huwelijksdwang 2012–20144.
De nadruk van het actieplan zelfbeschikking ligt op preventie. In deze brief
treft u de voortgang aan van de uitwerking van het actieplan. De preventieve aanpak van zelfbeschikking maakt echter onderdeel uit van de
gehele keten van preventie, signalering, hulpverlening, opvang en nazorg.
Dit kabinet zet in op de gezamenlijke aanpak hiervan onder «Geweld in
Afhankelijkheidsrelaties»5. In de bijlage van deze brief worden de
navolgende schakels van de integrale ketenaanpak in beeld gebracht. De
ketenaanpak is belangrijk, omdat de inzet op alle schakels gezamenlijk een
effectieve aanpak mogelijk maken, vanuit de benadering; voorkomen –
signaleren – stoppen – schade beperken – opsporing – sanctionering.

2

TK, Kamerstuk 32 175, nr. 53
TK, Kamerstuk 32 824, nr. 122
4
TK, Kamerstuk 32 175, nr. 35
5
TK, Kamerstuk 28 345, nr. 153
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

2

Actieplan zelfbeschikking 2015–2017
Het «Actieplan Zelfbeschikking 2015–2017» bevat een aantal acties om de
komende jaren huwelijksdwang, huwelijkse gevangenschap, achterlating,
eergerelateerd geweld, gedwongen isolement, de acceptatie van
homoseksualiteit, en andere onderwerpen gerelateerd aan zelfbeschikking
op de agenda te zetten en daarmee zelfbeschikking te bevorderen.
Positieve kentering naar keuzevrijheid
Nieuwe campagne met verhalen
Er is in samenwerking met (zelf)organisaties een sociale media campagne
ontwikkeld, waarin verhalen centraal staan. Het gaat om positieve,
hoopgevende verhalen over het maken van keuzes en het vinden van een
balans met de familie. Voor een grote groep mensen in Nederland is het
nog niet vanzelfsprekend om eigen keuzes te maken. In de campagne
laten we in korte documentaires, blogs en geluidsfragmenten
voorbeelden zien die goed hebben uitgepakt. We willen andere mensen,
met deze goede voorbeelden in de hand, inspireren het initiatief te nemen
om over eigen keuzes te praten of om het gesprek te beginnen. Er is ook
een aantal bekende Nederlanders en ervaringsdeskundigen gevraagd zich
als «boegbeeld» of ambassadeur te verbinden aan het onderwerp. De 30
deelnemende organisaties verspreiden de boodschap van de campagne
om meer spreiding en bereik te krijgen. Daarom is er een toolkit gemaakt,
die bestaat uit filmpjes (online video’s en pre-rolls), geluidsfragmenten,
online advertenties (banners), en posters. Deze middelen leiden allemaal
naar de website. De campagnewebsite pratenoverjouwkeuzes.nl is op
21 maart 2016 live gegaan en zal twee jaar lopen.
Professionalisering voorlichters
In de projecten «bespreekbaar maken van taboe-onderwerpen» zijn in
2013 en 2014 160 voorlichters getraind die 1.000 dialoogbijeenkomsten
hebben georganiseerd voor hun achterban in twaalf gemeenschappen
met als resultaat een direct bereik van 10.000 mensen.
Het Kennisplatform Integratie & Samenleving richt zich op het vergroten
van de zichtbaarheid van het voorlichtingsaanbod, de voorlichters en de
meerwaarde ervan bij gemeenten en zorg- en welzijnsinstellingen. Via een
website, brochure, regionale bijeenkomsten, de VNG en artikelen worden
de voorlichters in 2016 actief onder de aandacht gebracht bij organisaties,
instellingen en gemeenten.
Trouwen tegen je wil
Ieder jaar voor de zomervakantie wordt de campagne «Trouwen tegen je
wil» herhaald met informatie wat je moet doen als je bang bent te moeten
trouwen tegen je wil of bang bent te worden achtergelaten in het
buitenland. De campagne is er op gericht jongeren te informeren over
waar ze terecht kunnen voor advies en hulp, namelijk bij een lokale Veilig
Thuis.
De campagne start in 2016 op 25 april. De campagne is zinvol gebleken;
de bezoekersaantallen voor de sites zijn hoog en er komen daadwerkelijk
meldingen binnen. De campagne wordt online gevoerd waarbij een
filmpje centraal staat waarin een slachtoffer van huwelijksdwang haar
weg vindt naar de website6. Het filmpje is via social media zoals Facebook
en youtube verspreid. Tijdens de campagne 2015 die liep van 11 mei 2015
tot 8 juni 2015, is het filmpje ruim 725.000 keer uitgekeken, waarbij zo’n 70
6

www.trouwentegenjewil.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

3

procent van de views zijn gedaan door vrouwen in de leeftijd van 16 tot
25. Ook de website is ruim 8.500 keer bezocht, waarbij de pagina «wat kan
ik doen» ruim 2.000 keer is bekeken. De campagne wordt ieder jaar vooraf
en achteraf getest onder de doelgroep om te na te gaan of de boodschap
overkomt en wordt begrepen. Op basis hiervan worden de uitingen steeds
aangescherpt.
Vergroten bewustzijn schending mensenrechten
Brochure «Wat zegt de wet. Wat kun jij doen als professional»
Het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating7 heeft in
opdracht van SZW een brochure ontwikkeld met als doel niet-juristen op
hoofdlijnen inzicht te geven in het juridisch kader bij de aanpak van
huwelijksdwang en achterlating8. De Nederlandse wet biedt mogelijkheden om slachtoffers van huwelijksdwang en achterlating te helpen.
Professionals, zoals medewerkers in de hulpverlening, weten vaak niet
precies welke rechten slachtoffers hebben en hoe zij slachtoffers hierover
kunnen adviseren. De brochure « Wat zegt de wet. Wat kun jij doen als
professional» gaat onder meer in op mensen- en kinderrechten en de
aanpak via het strafrecht en civielrecht. Zo wordt er uitgelegd dat er strikte
regels gelden rond het wettig huwelijk: er wordt onder meer op gewezen
dat eerst een wettig huwelijk gesloten moet worden alvorens een men
religieus kan trouwen. Professionals in het veld kunnen met deze kennis
mensen van waardevolle informatie voorzien.
Lokale agendering en facilitering
Het Kennisplatform Integratie en Samenleving ondersteunt en adviseert
gemeenten en sociale wijkteams bij de preventie, signalering en aanpak
van huwelijksdwang. De gemeenten worden ook gewezen op mogelijkheden van getrainde pool voorlichters. Op 14 augustus 2015 is een
vernieuwde factsheet over huwelijksdwang verschenen9. De factsheet
geeft professionals up to date informatie over cijfers, verschijningsvorm,
wetgeving en beleid, signalering en aanpak. Er wordt voortdurend
informatie verstrekt via de website www.huiselijkgeweld.nl. In 2016
worden regionale bijeenkomsten georganiseerd met concrete goede
voorbeelden en handreikingen. Eind 2015 heeft een dergelijke bijeenkomst plaatsgevonden in de regio Twente. Hierbij wordt samenwerking
gezocht met de VNG en (sleutelfiguren uit) migrantenorganisaties.
Een sterk en actief netwerk
Platform Eer & Vrijheid
Het platform Eer & Vrijheid is er voor alle partijen die zich bezighouden
met huwelijksdwang, achterlating, verborgen vrouwen en eergerelateerd
geweld10. Professionals en vrijwilligers die zich dagelijks inzetten om deze
problemen aan te pakken kunnen kennis delen, netwerken, maar ook
onderwerpen agenderen. Dit kan op landelijke bijeenkomsten, kleinere
bijeenkomsten, maar ook digitaal.
Het platform heeft een netwerkfunctie en wordt vormgegeven in cocreatie
«door en met deelnemers». Tijdens de landelijke en in kleinere bijeenkomsten wisselen de deelnemers problemen en oplossingsrichtingen uit
7

www.huwelijksdwangenachterlating.nl
http://www.huwelijksdwangenachterlating.nl/sites/www.huwelijksdwangenachterlating.nl/files/
4076.1001_a5_brochure_lkha_web.pdf
9
http://www.kis.nl/publicatie/factsheet-huwelijksdwang
10
www.eerenvrijheid.nl
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

4

en kunnen zij van elkaar leren. Informatie over het platform Eer en Vrijheid
is te vinden op Yammer (een soort besloten Facebook). De halfjaarlijkse
bijeenkomsten worden bezocht door 150 à 200 deelnemers uit zeer
diverse organisaties als politie, OM, advocatuur, marechaussee, opvang,
Veilig Thuis, GGD, Bureau Jeugdzorg, gemeenten/wijkteams, kennisinstituten en maatschappelijke organisaties. De volgende landelijke bijeenkomst zal plaatsvinden op 12 mei 2016.
Versterking signalering door professionals
Landelijk trainingsaanbod aan onderwijsinstellingen
Onderwijsinstellingen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de
preventie en signalering van huwelijksdwang, achterlating en ander
eergerelateerd geweld. De doelgroep jongeren, die te maken heeft met
deze problematiek is veelal een onzichtbare doelgroep. Het betreft vaak
meisjes en jongens die weinig deelnemen aan het maatschappelijke
leven. School is vaak één van de weinige plekken waar deze jongeren veel
tijd doorbrengen naast hun leven thuis. Docenten en zorgprofessionals
binnen onderwijsinstellingen zijn bij uitstek de aangewezen personen om
signalen op te vangen.
Fier Fryslân en Kompaan en de Bocht hebben van SZW de opdracht
gekregen om docenten en betrokken zorgprofessionals binnen het VO,
MBO en HBO deskundiger en vaardiger te maken bij signalen van
huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd geweld: het herkennen
van signalen, het bespreekbaar maken, en het hierop anticiperen door
adequaat en effectief te handelen. Hiervoor is een landelijk gratis
trainingsaanbod ontwikkeld voor iedereen binnen het onderwijs die werkt
met jongeren uit niet-westerse culturen. Deze trainingen worden in de
periode van september 2015 tot juli 2017 aangeboden.
Ter voorbereiding op de training wordt aan de deelnemers gevraagd de
aangepaste gratis e-learning huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd geweld te volgen11. Deze e-learning is voor de aanvang van het
project door augeo, onder andere in samenwerking met Fier, op maat
gemaakt voor onderwijsprofessionals. De vernieuwde e-learning wordt
door de deelnemers van de training als positieve meerwaarde ervaren.
Binnen de regio’s Noord Nederland en Zuid Nederland zijn de trainingen
voor onderwijsprofessionals van verschillende onderwijsinstellingen
vanaf januari 2016 gestart. De trainingen die reeds zijn gegeven zijn als
zeer positief en waardevol ervaren.
Het landelijk onder de aandacht brengen van het trainingsaanbod
huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd geweld vindt doorlopend
plaats.
Onderzoek
Onderzoek religieuze en (kind)huwelijken
Zoals eerder is aangegeven, is in opdracht van SZW door de Universiteit
van Maastricht en het Verwey Jonker Instituut een onderzoek uitgevoerd
naar religieuze huwelijken en kindhuwelijken. De aanleiding voor dit
onderzoek is een aangenomen motie (PvdA/SP)12. Uit het onderzoek blijkt
dat religieuze en kindhuwelijken in Nederland wel voorkomen. De
onderzoekers maken een landelijke schatting van ongeveer 250 per jaar.
Het is lastig een precieze schatting te geven omdat deze huwelijken vooral
in informele sfeer of in het buitenland worden gesloten.
11
12

www.huwelijksdwang.info
TK, Kamerstuk 32 824, nr. 37 nader gewijzigd, onderdeel 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

5

De problematiek van kindhuwelijken wordt meegenomen in de aanpak
van gedwongen huwelijken. In alle bestaande voorlichting, projecten en
interventies gericht op preventie worden de onderwerpen kindhuwelijken,
religieuze huwelijken en de regelgeving daarover meegenomen. Zo
kunnen naast slachtoffers van gedwongen huwelijken, ook slachtoffers
van kindhuwelijken terecht op www.trouwentegenjewil.nl voor hulp en
informatie.
Het COA, de aanbieders van inburgeringscursussen, professionals,
geestelijk bedienaren, docenten en gemeenten, krijgen in 2016 informatie
van het Ministerie van SZW over kindhuwelijken aangeboden. De
informatie wordt tevens uitgereikt aan maatschappelijke organisaties
(waaronder vrouwen en jongeren) die zich bezighouden met deze
onderwerpen en aan sleutelfiguren en voorlichters die actief zijn met het
bespreekbaar maken van taboeonderwerpen in hun eigen gemeenschappen.
Sociale acceptatie van LHBT’s
OCW en SZW financieren het programma «Coming In» gericht op het
versterken van de positie van bi-culturele LHBT’s. Het driejarige
programma wordt door Rutgers, Movisie en COC Nederland uitgevoerd.
Het programma bevat activiteiten voor het versterken (empoweren) van
bi-culturele LHBT’s zelf en voor het sensitiveren van professionals en
vrijwilligers die te maken krijgen met bi-culturele LHBT’s.
COC Nederland richt zich op het ondersteunen van regionale COC’s en
andere LHBT organisaties buiten de vier grote steden bij het bereiken van
de biculturele LHBT’s in hun werkgebied/regio. Onderdeel is de
Respect2Love Academy. Dit is een gestructureerd coaching traject
waaraan jaarlijks ongeveer 20 bi-culturele LHBT’s deelnemen. Op
30 september 2015 hebben de eerste 15 jongeren een vrijwilligerscontract
getekend. Zij hebben de Academy afgerond en gaan aan de slag met
andere biculturele LHBT jongeren om hen net zo weerbaar te maken.
Een ander onderdeel van het vrijwilligerscontract is de afspraak om
jaarlijks verschillende zichtbare publieksactiviteiten over seksuele
diversiteit te organiseren, bijvoorbeeld op middelbare scholen. Hiermee
worden jaarlijks ongeveer 300 jongeren bereikt.
In 2016 vinden acht trainingen plaats om professionals (uit de sociale
sector, gezondheidszorg en hulpverlening) te leren adequaat om te gaan
met problemen en behoeften van biculturele LHBT’ers, inclusief goede
signalering en juiste doorverwijzing indien nodig. Jaarlijks worden op
deze wijze 75 tot 100 professionals getraind.
In het Bob Angelo Fonds is een budget beschikbaar voor individuen of
groepen in het land die activiteiten willen organiseren met en voor de
doelgroep biculturele LHBT’s13.
Evaluatieonderzoek
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft Panteia en
Bureau Omlo de opdracht gegeven om het Actieplan Zelfbeschikking te
evalueren. Om de effectiviteit van het beleid te kunnen volgen, en zo
nodig bij te stellen, wordt een evaluatieonderzoek uitgevoerd.
De onderzoekers zetten daarvoor verschillende methodieken in – zoals
literatuurstudie, diepte-interviews, enquêtes, focusgroepen en het
bezoeken van bijeenkomsten – en zullen in het onderzoek zich zowel
focussen op het beleids- en uitvoeringsniveau als op de resultaten en
effecten bij de doelgroep.

13

www.coc.nl/coming-in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

6

Tot slot
Dit kabinet hecht veel waarde aan de aanpak van huwelijksdwang en
achterlating, eergerelateerd geweld en alle andere vormen waarbij het
zelfbeschikkingsrecht wordt ontnomen. De ketenaanpak hiervan is
onderdeel van de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties (GIA)
waar de ministeries van VWS, OCW, VenJ en SZW in samenwerken. De
Staatssecretaris van VWS stuurt ieder half jaar een voortgangsrapportage
hierover aan de TK. In de volgende voortgangsbrief Agenda Integratie, die
eind 2016 naar uw Kamer zal worden verzonden, wordt ook de voortgang
van het beleid rondom het actieprogramma zelfbeschikking meegenomen.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

7

Bijlage:

Ketenaanpak »Geweld in afhankelijkheidsrelatiesin beeld
De ministeries van VWS, OCW, VenJ en SZW werken samen aan de
aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties (GIA) en kindermishandeling. De Staatssecretaris van VWS stuurt ieder half jaar een voortgangsrapportage aan de TK. De laatste voortgangsrapportage is op 12 januari
2016 naar uw Kamer gezonden14. Voor de aanpak van huwelijksdwang zijn
de volgende zaken van belang:
1. Hulpverlening
Veilig thuis (VWS)
Slachtoffers van huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd geweld
kunnen terecht bij Veilig Thuis. Dit waarborgt dat slachtoffers melding
kunnen maken van hun problemen en laagdrempelig hulp kunnen zoeken.
Via het landelijk telefoonnummer (0900-2000) komt men terecht bij Veilig
Thuis in de regio. De inzet is dat iedereen dit nummer belt in geval van
huwelijksdwang en achterlating. Bij acute dreiging of geweld moet de
politie ingeschakeld worden.
De brancheorganisaties van Veilig Thuis, GGDGHOR, Federatie Opvang en
de MOgroep, investeren in de deskundigheidsbevordering van professionals van Veilig Thuis voor speciale doelgroepen waaronder eergerelateerd geweld.
De meldcode en deskundigheidsbevordering eer (VWS)
Huwelijksdwang en achterlating valt onder de Wet meldcode. Er zijn 300
trainers die de beroepsgroepen, die onder de meldcode vallen, trainen in
het werken met de meldcode. Zij zijn geïnstrueerd over eergerelateerd
geweld in relatie tot de meldcode15. Er is voor hen ook een gratis
bijscholing beschikbaar.
Sinds 2013 voert VWS samen met OCW het plan van aanpak GIA in
opleidingen uit. Daarmee wordt beoogd dat aankomende professionals in
de relevante sectoren geweld in afhankelijkheidsrelaties / kindermishandeling (waaronder eergerelateerd geweld) kunnen signaleren. In het kader
daarvan is lesmateriaal ontwikkeld, is een kennisatelier ingericht, zijn
opleidingen, leraren en studenten gestimuleerd om leren signaleren in het
curriculum op te nemen, dan wel lessen daarin te volgen. Tevens is er een
monitor ontwikkeld en uitgezet onder opleidingen. Hierdoor staat zicht op
de wijze waarop de aandacht voor GIA in opleidingen is verankerd.
Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating (VWS)
Vanaf 2012 is ingezet om de ketenaanpak te verbeteren. Om huwelijksdwang en achterlating goed aan te kunnen pakken, is kennis en expertise
op landelijk niveau noodzakelijk. In januari 2013 is een Verkennersgroep
huwelijksdwang en achterlating ingesteld om de ketenaanpak door te
lichten met als doel structurele verbetervoorstellen16. Dit heeft onder
andere geleid tot het instellen van een Landelijk Knooppunt
Huwelijkswang en Achterlating (LKHA), dat per 1 januari 2015 in Den Haag
is gevestigd. Het LKHA is het kennis- en expertisecentrum voor professionals en hulpverlening, adviseert en ondersteunt professionals bij de
aanpak van huwelijksdwang en achterlating. Het LKHA is organisatorisch
14

TK, Kamerstuk 28 345, nr. 153
https://www.movisie.nl/sites/default/files/alfresco_files/Factsheet-De%20meldcode-bijvermoedens-van-eergerelateerd-geweld%20%5bMOV-3366665–1.0%5d.pdf
16
TK, Kamerstuk 32 175, nr. 50
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

8

ondergebracht bij Veilig Thuis Haaglanden. De medewerkers van het
LKHA zijn specialist op het gebied van eergerelateerd geweld en er is
juridische expertise beschikbaar. Medewerkers van Veilig Thuis, veiligheidshuizen, Raad voor de Kinderbescherming en hulpverleners kunnen
er terecht voor informatie, advies en ondersteuning bij de complexe
casuïstiek van huwelijksdwang en achterlating. Het LKHA deelt kennis en
expertise, stimuleert samenwerking, pakt casuïstiek en regie op wanneer
slachtoffers niet zijn ingeschreven of herleidbaar zijn naar een gemeente
van herkomst en is aanspreekpunt voor het Ministerie van Buitenlandse
Zaken als slachtoffers in het buitenland zijn. Samen met de Nederlandse
ambassades in het buitenland en het Ministerie van Buitenlandse Zaken,
zorgt het LKHA ervoor dat slachtoffers op een zorgvuldige en veilige wijze
worden geholpen bij hun terugkeer naar Nederland. Het LKHA voert regie
over de aanpak in Nederland. Dit betreft het verifiëren van de melding en
het regelen van hulp, begeleiding en opvang in Nederland. Hierbij wordt
nauw samengewerkt met lokale partijen, nationale politie (LEC EGG), IND,
Koninklijke Marechaussee, IKO, Openbaar Ministerie, Raad voor de
Kinderbescherming, GI.
Nu het LKHA er is wordt in de keten beter samengewerkt, vallen minder
slachtoffers tussen wal en schip en keren meer slachtoffers sneller terug
die zijn achtergelaten in het buitenland. In 2015 is er actief gebruikt
gemaakt van het LKHA. Het LKHA heeft in 2015 23 informatieverzoeken
ontvangen, heeft 51 adviestrajecten begeleid, en heeft daarnaast 24
casussen van huwelijksdwang en gedwongen achterlating (waarvan 23
slachtoffers in het buitenland verbleven) opgepakt. Ten behoeve van de
kennisfunctie, heeft het knooppunt 15 informatiebijeenkomsten voor de
samenwerkingpartners georganiseerd en in opdracht van SZW de
brochure «Wat zegt de wet?» ontwikkeld.
Consulaire hulp (BZ)
Sinds 2012 is ingezet om posten in «risicolanden» beter toe te rusten om
bijstand te verlenen aan slachtoffers van achterlating. Begin juni 2014
hebben de posten in deze risicolanden een draaiboek ontvangen om meer
eenheid en structuur te brengen in het omgaan met slachtoffers die zich in
het buitenland bevinden. Deze risicoposten zijn ook geïnstrueerd om de
lokale NGO’s verder in kaart te brengen die een rol kunnen spelen bij het
verlenen van hulp aan slachtoffers. Daarnaast wordt in de trainingen van
(consulair) medewerkers nadrukkelijk aandacht besteed aan het verlenen
van consulaire bijstand in situaties van huwelijksdwang en achterlating.
Sinds 2015 is er nauwe samenwerking tussen het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het LKHA met als direct resultaat een meer slagvaardige
consulaire hulpverlening bij achterlating in het buitenland. Het Ministerie
van Buitenlandse Zaken constateert dat er met name in de zomer van
2015 een duidelijke toename is waargenomen van meldingen van het
aantal huwelijksdwang en achterlatingzaken. De rol die het LKHA heeft
gehad om veilige terugkeer naar en opvang in Nederland mogelijk te
maken voor slachtoffers, is van groot belang gebleken. Het LKHA en het
Ministerie van Buitenlandse Zaken blijven met elkaar in overleg om de
dienstverlening en bijstand aan slachtoffers te verbeteren en aan te
passen naar veranderende situaties.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken investeert in kennis overdracht en
samenwerking internationaal. Zo is in 2015 deelgenomen aan de onder
het Lets EU voorzitterschap georganiseerde conferentie over consulaire
bijstand in familiezaken en wordt er onder het Nederlands EU voorzitterschap een expertmeeting georganiseerd over hetzelfde onderwerp. De
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

9

een aanzienlijk aandeel gehad in de totstandkoming van de resolutie die
in juli 2015 door de VN-Mensenrechtenraad werd aangenomen waarin
wordt opgeroepen een einde te maken aan kindhuwelijken en aan vroege
en gedwongen huwelijken.
2. Opvang
Specifieke opvang (V&J)
Het bieden van veiligheid is zeer belangrijk bij eerzaken, zoals (dreigende)
huwelijksdwang. Slachtoffers van eergerelateerd geweld kunnen terecht
bij gespecialiseerde opvang georganiseerd door Fier Fryslân en Kompaan
en de Bocht. Deze organisaties hebben afspraken met het Landelijk
Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld (LEC/EGG).
3. Wet- en regelgeving
Voor het recht op zelfbeschikking zijn met name de verankering van de
aanpak van GIA in wetgeving, de Wet tegengaan huwelijksdwang, de
wijziging van de Paspoortwet en het Verdrag van Istanboel van belang.
Tevens is huwelijksdwang strafbaar; ook in de strafrecht zijn mogelijkheden verankerd om huwelijksdwang en eergerelateerd geweld aan te
pakken. Deze wetgeving wordt hieronder toegelicht.
GIA in wetgeving
De aanpak van GIA is inmiddels stevig verankerd in wetgeving: de Wet
maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo), de Jeugdwet, de Wet
verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (Wet
meldcode), de Wet tijdelijk huisverbod en de Europese richtlijn minimumnormen voor slachtoffers.
Wet tegengaan huwelijksdwang (V&J)
De Wet tegengaan huwelijksdwang is op 5 december 2015 in werking
getreden. Deze wet bevat een aantal maatregelen om huwelijksdwang
tegen te gaan en om het gemakkelijker te maken een reeds gesloten
dwanghuwelijk nietig te laten verklaren. Verder regelt deze wet dat beide
partners ten minste 18 jaar oud moeten zijn om in Nederland te kunnen
trouwen. De uitzonderingen op de minimum huwelijksleeftijd zijn
geschrapt. Huwelijken tussen minderjarigen die in het buitenland zijn
gesloten, kunnen in Nederland pas erkend worden als beide partners
minimaal 18 jaar oud zijn. Een huwelijk tussen een neef en een nicht kan
alleen nog gesloten worden als de aanstaande echtgenoten onder ede
verklaren dat zij het huwelijk uit vrije wil sluiten. Dit geldt ook voor
bijvoorbeeld een huwelijk tussen een oom en een nicht. Een polygaam
huwelijk dat in het buitenland is gesloten door een persoon die in
Nederland woont of de Nederlandse nationaliteit heeft, wordt in
Nederland niet erkend.
Wijziging Paspoortwet (BZK)
Er is onderzocht hoe de terugkeer van minderjarigen17 naar Nederland
vergemakkelijkt kan worden, zonder dat toestemming van de ouders
nodig is. Nu hebben consulaire posten onvoldoende mogelijkheden om,
als deze minderjarigen erin slagen een Nederlandse post te bereiken tot
afgifte van een noodreisdocument over te gaan en slachtoffers van
kinderontvoering, achterlating en of huwelijksdwang te helpen om naar
17

Met de Nederlandse nationaliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

10

Nederland terug te keren. Zij zullen immers zelden of nooit beschikken
over een geldig reisdocument. De Paspoortwet wordt zodanig gewijzigd
dat de terugkeer van minderjarige slachtoffers jonger dan 16 jaar naar
Nederland mogelijk wordt zonder toestemming van de ouders. Het
wetsvoorstel regelt dit door de leeftijd waarbij de rechter om vervangende
toestemming voor de aanvraag van een reisdocument gevraagd kan
worden te verlagen van 16 jaar naar 12 jaar. Het wetsvoorstel is in februari
2016 naar de Raad van State gezonden voor advies.
Op grond van het huidige artikel 39 van de Paspoortwet kan de Minister
van Buitenlandse Zaken, vooruitlopend op de beslissing van de rechter,
een noodpaspoort verstrekken zodra het verzoek bij de Nederlandse
rechter is aangebracht. Het gaat op basis van de ervaringen van Buitenlandse Zaken om enkele gevallen op jaarbasis.
Circulaire ambtenaren burgerlijke stand (V&J)
Alle personen moeten persoonlijk aangifte van vertrek doen, indien niet
alle personen van hetzelfde adres tegelijkertijd naar het buitenland
vertrekken. De gemeenteambtenaren van de Basisregistratie Personen
(BRP) zijn per circulaire geïnformeerd over hoe ze kunnen handelen in
geval van vermoedens van huwelijksdwang en achterlating.
Verdrag van Istanboel (BZ)
Recent zijn de Goedkeurings- en Uitvoeringswet van het Verdrag van
Istanboel (Raad van Europa), die de aanpak van geweld tegen vrouwen en
huiselijk geweld regelen, door zowel uw Kamer als de Eerste Kamer
aanvaard. Het Verdrag is voor het Europese deel van het Koninkrijk op
1 maart 2016 in werking getreden. Het Verdrag geeft een belangrijke
impuls aan het verder versterken en verbeteren van de aanpak van
geweld tegen vrouwen.
Strafrechtelijke aanpak (V&J)
Wie met bedreiging, intimidatie of met andere middelen iemand dwingt
iets te doen, niet te doen of te dulden, is strafbaar op grond van artikel 284
Wetboek van Strafrecht. Op grond van deze algemene strafbaarstelling
kunnen het dwingen tot een huwelijk of huwelijkse gevangenschap een
strafbaar feit opleveren. Vanaf 1 juli 2013 kunnen daders maximaal twee
jaar gevangenisstraf krijgen (dit was maximaal negen maanden). Als een
Nederlander iemand in het buitenland heeft gedwongen tot een huwelijk,
is vervolging in Nederland mogelijk, ook als huwelijksdwang in dat andere
land niet strafbaar is. Dit geldt ook voor vreemdelingen met een vaste
woon- of verblijfplaats in Nederland. Als een Nederlander of een
vreemdeling met een vaste woon-of verblijfplaats in Nederland in het
buitenland slachtoffer wordt van huwelijksdwang, kan de dader daarvoor
in Nederland worden vervolgd.
De verjaringstermijn voor huwelijksdwang gepleegd tegen een minderjarige is verlengd. De verjaringstermijn van zes jaar begint pas te lopen op
het moment dat het slachtoffer achttien jaar is geworden. Dit geeft het
slachtoffer meer tijd om als volwassene na te denken over de gevolgen
van het gedwongen huwelijk en aangifte te doen.
Met ingang van 1 maart 2016 is, ter uitvoering van het Verdrag van
Istanboel, de voorbereiding van huwelijksdwang eveneens strafbaar
gesteld. Het is mogelijk om bij verdenking van (voorbereiding van)
huwelijksdwang voorlopige hechtenis toe te passen. Dit heeft tevens tot
gevolg dat het Openbaar Ministerie meer bevoegdheden heeft om daders
op te sporen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 175, nr. 60

11