Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 254

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 13 december 2017
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat over de brief van 6 juli 2017 over de laatste
ontwikkelingen op het gebied van maatschappelijk verantwoord inkopen
(MVI) (Kamerstuk 26 485, nr. 249).
De vragen en opmerkingen zijn op 27 september 2017 aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat voorgelegd. Bij brief van
12 december 2017 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Agnes Mulder
Adjunct-griffier van de commissie,
Israel

kst-26485-254
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
Inleiding
Voortgang uitvoering Manifest MVI
Ontwikkeling benchmark en monitoring MVI
Criteriadocumenten

2
2
4
6

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Staatssecretaris van 6 juli 2017. Deze leden hebben daarover nog een
aantal vragen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Staatssecretaris omtrent de laatste ontwikkelingen op het gebied van
maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI). De leden van deze fractie
hebben hier nog enkele vragen over.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de laatste
ontwikkelingen op het gebied van MVI. Deze leden zijn van mening dat de
overheid een grote verantwoordelijkheid heeft om verantwoord in te
kopen en de koplopers te stimuleren zodat we de transitie naar een
eerlijke circulaire economie kunnen versnellen. Deze leden hebben
daarom nog een aantal vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de voorliggende
brief. Zij hebben hierbij enkele vragen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van
de laatste ontwikkelingen op het gebied van MVI. Zij stellen enkele
vragen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief van de Staatssecretaris met
betrekking tot de voortgang van het maatschappelijk verantwoord
inkoopbeleid.
Voortgang uitvoering Manifest MVI
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre het MVI heeft geleid tot
het stimuleren van professioneel duurzaam opdrachtgeverschap bij
overheden. In hoeverre heeft MVI geleid tot het effectief stimuleren van de
markt? Of in hoeverre heeft MVI geleid tot het tegendeel? De leden van de
VVD-fractie zouden graag enkele voorbeelden zien.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd te lezen dat er steeds meer
ondertekenaars van het Manifest MVI zijn en horen graag dat er steeds
meer bestuurders van gemeenten, provincies en waterschappen concrete
ambities en actieplannen willen uitvoeren. De leden van deze fractie
vragen wel of er naast extra ondertekenaars ook al concrete stappen gezet
zijn in het kader van MVI. Zijn er al aanbestedingen gedaan sinds de
ingang van het manifest en zo ja, welke?
De leden van de GroenLinks-fractie stellen dat het Manifest MVI inmiddels
door zo een honderd overheidspartijen is ondertekend. Toch heeft een
groot gedeelte van de overheidspartijen dit manifest nog niet onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

2

tekend. Wat is de reden hiervoor? Welke bezwaren voeren overheidspartijen aan om dit manifest niet te ondertekenen?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn ook benieuwd naar de voortgang
en ontwikkelingen van de opgezette expertpool. Hoe vaak wordt van deze
pool gebruik gemaakt? Wat zijn de ervaringen van de expertpool tot nu
toe bij overheden?
De leden van de GroenLinks-fractie zien nog veel kansen om ook
onderwijsinstellingen te stimuleren om maatschappelijk verantwoord in te
kopen. Welke kabinetsinitiatieven zijn hiertoe gaande? Wat is het
inkoopvolume van de totale onderwijssector? Deze leden vinden het enkel
onder de aandacht brengen van de mogelijkheid van maatschappelijk
verantwoord inkopen en daarbij het delen van kennis omtrent hormoonverstorende stoffen, erg minimaal. Is de Staatssecretaris bereid om samen
met andere verantwoordelijke bewindspersonen een actieplan op te
stellen, waarvan een drastische verkleining van de blootstelling van
risicogroepen aan hormoonverstorende groepen expliciet de doelstelling
is? Zo nee, waarom niet?
De leden van de SP-fractie zijn positief over het zo duurzaam mogelijk
inzetten van de tientallen miljarden die gepaard gaan met het inkoopbeleid van overheden. De overheid heeft buiten de verantwoordelijkheid
zo duurzaam en circulair mogelijk te handelen, ook een rol als launching
customer. Deze leden zien dit graag zo volledig mogelijk benut.
Zij vragen waarom opnieuw wordt gekozen voor een vrijblijvende vorm,
deze keer een manifest. Deze leden vragen waarom niet wordt
overgegaan tot concrete regelgeving en afdwingbare doelen inzake de
maatschappelijk verantwoorde inkoop door overheden. Welke doelen zijn
daadwerkelijk vastgelegd en hoe gaan deze bereikt worden?
Kan worden weergegeven welk aandeel van de totale inkoop door
overheden voldoet aan de criteria van MVI? Wat is de toename geweest
de afgelopen jaren?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hechten grote waarde
aan een stevig MVI-beleid met eenduidige en scherpe criteria. De
overheden moeten hierin absoluut het goede voorbeeld geven en kunnen
met hun gezamenlijke inkoopkracht van 73 miljard euro per jaar een flinke
bijdrage leveren aan de doorontwikkeling van de markt voor duurzame
producten en diensten. Het is goed dat op dit gebied ambities worden
getoond, maar deze leden hebben hier nog wel enkele vragen bij.
Naar de mening van de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren
moet 100% duurzaam inkopen altijd de norm zijn. En dit gaat verder dan
het kijken naar keurmerken om een keuze te maken tussen twee
producten die op verschillende wijzen zijn geproduceerd. Dit vraagt om
een andere manier van kijken naar productie, inkoop en consumptie. Er is
een omschakeling nodig naar een echt duurzame samenleving, waarin
een energietransitie op korte termijn een prominente plaats krijgt en
waarbij voorafgaand aan een grote inkooporder integraal wordt gekeken
of er ook andere mogelijkheden zijn. Zijn de producten of diensten op
deze schaal nodig of kan het ook anders? Kan er worden geïnvesteerd in
een oplossing die op korte termijn wellicht duurder is, maar voor de
langere termijn een betere oplossing biedt, voor de organisatie en/of de
leefomgeving? Kan de Staatssecretaris uiteenzetten in hoeverre
overheden op dit niveau worden ondersteund bij het invullen van hun
MVI-beleid?
Het onderzoek- en adviesbureau CLM concludeerde in een rapport van
december 2016 (Duurzame inkoop van catering en planten en duurzaam
groenbeheer, de 10 grootste gemeenten langs de lat) dat de doelen die
door de overheid zijn gesteld slechts richtlijnen zijn en dat deze in
beperkte mate een sturende werking lijken te hebben. Kan de Staatssecre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

3

taris toelichten hoe het gesignaleerde tekort aan sturing op dit dossier zal
worden aangepakt?
Nu is er het Manifest MVI dat door overheden kan worden ondertekend.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen de Staatssecretaris
waarom dit manifest volgens haar beter zal werken dan de vorige
afspraken. Hoe wordt er omgegaan met overheden die dit manifest niet
ondertekenen? Of met overheden die nog geen actieplan hebben
opgesteld?
Ontwikkeling benchmark en monitoring MVI
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Staatssecretaris met MVI de
administratieve kosten en rompslomp beperkt en hoe zij voorkomt dat
MVI iets wordt van het afvinklijstje. Hoeveel mensen (fte) zijn er betrokken
bij MVI?
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre TenderNed (het aanbestedingsplatform van de Nederlandse overheid) volledig is. Worden er
inkopen gedaan buiten TenderNed om? Wat is de omvang van
TenderNed?
De leden van de D66-fractie lezen dat door middel van de benchmark
inzicht geboden kan worden in hoeverre daadwerkelijk een duurzame
inkoop is gerealiseerd. Bovengenoemde leden vragen of de Staatssecretaris kan toelichten of er consequenties zijn als achteraf blijkt dat er geen
sprake is geweest van een duurzaam gerealiseerde inkoop. Zo ja, wat voor
consequenties? Zo nee, waarom niet? Is de Staatssecretaris dan bereid
stappen te zetten om ervoor te zorgen dat in de toekomst wel enkel
duurzame inkopen worden gerealiseerd? Zo ja, wat voor stappen? Zo nee,
waarom niet?
Het valt de leden van de D66-fractie op dat door de benchmark een
inschatting gemaakt kan worden van het kwalitatieve effect van de inkoop
op onder meer CO2-uitstoot en het grondstoffengebruik. Bovengenoemde
leden constateren hier dat er met het gebruik van de benchmark dus geen
harde feiten geboden kunnen worden wat betreft het effect van de inkoop
op onder meer de CO2-uitstoot. Gezien het feit dat het voor de leden van
de D66-fractie onder meer gaat om het verminderen van CO2-uitstoot,
vragen zij de Staatssecretaris wat de consequenties zijn, mocht het effect
van de inkoop negatief uitvallen. Heeft de Staatssecretaris dan ook een
middel voor de hand om dit negatieve effect alsnog om te kunnen zetten
in een positief effect? Zo ja, wat voor middelen? Zo nee, waarom niet?
Daarnaast lezen de leden van de D66-fractie dat een belangrijke rol is
weggelegd voor inkopers en de mate waarin deze zelf een goed beeld
hebben van het effect (op bijvoorbeeld CO2-uitstoot) dat met de inkoop
wordt gerealiseerd. Ondanks de geboden scholing waar de Staatssecretaris aan refereert, vragen bovengenoemde leden haar of de inkopers wel
over voldoende kennis beschikken om een juiste inschatting van het effect
(op bijvoorbeeld CO2-uitstoot) te maken. Recent berichtte onder andere
het onder andere Het Financieele Dagblad (bijvoorbeeld met het artikel
«Rijk onderzoekt of fout gemaakt is bij aanbesteding kantoormeubilair»
d.d. 17 juli 2017) nog over een mogelijk verkeerde aanbesteding van
Rijkswaterstaat, omdat deze niet zou voldoen aan de afspraken van de
overheid omtrent MVI. De leden van de D66-fractie vragen of de afspraken
omtrent het Manifest MVI wel genoeg geborgd zijn als inkopers mogelijk
niet over het juiste kennisniveau beschikken. Deze leden vragen hoe de
Staatssecretaris in de toekomst gaat garanderen dat inkopers van
(decentrale) overheden over het juiste kennisniveau beschikken.
Het bovengenoemde bericht van Het Financieele Dagblad over een
mogelijk verkeerde aanbesteding van Rijkswaterstaat ging over de vraag
of de leveranciers wel beschikten over de benodigde certificaten voor
duurzaam geproduceerd hout. Kan de Staatssecretaris toelichten op welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

4

wijze de inkoopcriteria voor duurzaam hout worden gecontroleerd? Indien
blijkt dat deze controle onvoldoende is, is zij dan bereid stappen te zetten
om de naleving van het Nederlands inkoopbeleid voor duurzaam hout
door leveranciers te verbeteren? Zo ja, welk stappen wil zij zetten? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn zeer benieuwd naar benchmark en
monitoring voor het MVI. Deze leden hopen dat deze tool overheden kan
helpen om de MVI-prestaties naar een hoger plan te tillen. Hoe wordt de
aangenomen motie van de leden Cegerek/Van Veldhoven (Kamerstuk
34 300 XII, nr. 26) over het streven om minimaal 10% circulair in te kopen
in deze benchmark en monitor verwerkt? En op welke manier wordt straks
getoetst op CO2-uitstoot? Welk aandeel koopt de rijksoverheid momenteel
circulair in? En wat wordt exact verstaan onder circulair?
De leden van de SP-fractie vragen of het klopt dat met de voorgestelde
online module de daadwerkelijke realisatie van duurzame inkoop niet
standaard wordt ingevoerd, maar dat dit een «open» mogelijkheid is. Zij
vragen ook of zij het goed begrijpen dat de mate van CO2-uitstoot wordt
bepaald aan de hand van inzichten van de inkopers. Is dit een technische
of beleidsmatige afweging? Kan met het oog op bovenstaande vragen
«stap 3» van het voorgestelde online proces verder worden toegelicht?
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen in hoeverre de criteria
voor duurzaam inkopen in lijn zijn met normen en richtlijnen voor
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen, in het bijzonder
de richtlijnen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO). Op welke manier worden de OESO-richtlijnen
binnen de benchmark zichtbaar gemaakt en worden deze resultaten ook
zichtbaar in het dashboard met MVI-opbrengsten?
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke manier de
motie Voordewind/Servaes (Kamerstuk 34 506, nr. 23) wordt uitgevoerd,
waarin de regering wordt verzocht om een tijdgebonden plan «leefbaar
loon» een voorwaarde te laten zijn binnen een aangescherpt inkoopbeleid
van de overheid. Kan de Staatssecretaris de Kamer informeren over de
inzet en resultaten? Wordt deze voorwaarde met betrekking tot «leefbaar
loon» ook zichtbaar in de benchmark?
De wijze waarop het beleid is vormgegeven, geeft de leden van de fractie
van de Partij voor de Dieren nog niet het vertrouwen dat op korte termijn
de resultaten zullen worden behaald die in deze tijd noodzakelijk zijn,
willen we de klimaatdoelstellingen behalen en onze westerse overconsumptie terugdringen. De eerdere doelstelling om 100% duurzaam in te
kopen, werd niet gehaald. Verschillende onderzoeken naar het inkoopbeleid van overheden wezen op onvoldoende resultaten en er werd
geconcludeerd dat gemeenten onvoldoende zicht leken te hebben op de
effecten van hun geformuleerde beleid. Op welke manier, met welke
precisie en met welke consequenties gaan de benchmark en het monitoringssysteem van de pilot bij PIANOo (het expertisecentrum aanbesteden
voor overheidsinkopers) waarbij bestaande gegevens als inkoopdata uit
TenderNed worden verzameld en geanalyseerd, hierbij helpen?
Het is een goed initiatief dat betrokkenen binnen overheden worden
opgeleid binnen de PIANOo Circulair Inkopen Academy. Kan de Staatssecretaris toelichten op welke wijze in dit initiatief wordt geïnvesteerd?
Hoeveel deelnemers kan de Academy opleiden en voor welke periode zal
dit initiatief worden voortgezet?
Kan de Staatssecretaris toelichten wat zij bedoelt met de passage in haar
brief over de mogelijkheid om in de online module van de benchmark zelf
in te vullen wat het verwachte effect is van de inkoop op onder meer de
CO2-uitstoot en het grondstoffengebruik? Op welke manier wordt hier een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

5

kloppend overzicht van de impact van het inkoopbeleid uit gedestilleerd?
Wil het systeem voldoende stimulerende werking hebben, dan zullen de
ingevoerde gegevens uiteraard moeten kloppen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen de Staatssecretaris of zij mogelijkheden ziet om deelnemende partijen via de
benchmark inzicht te geven in de besparing die zij bewerkstelligen op
langere termijn, zodat het zichtbaar loont om te investeren in producten of
diensten met een langere levensduur. In hoeverre kan hierin ook de
werkelijke besparing worden meegenomen van grondstoffen en in
klimaatimpact hier en elders?
In de beleidsstukken wordt gesteld dat alle overheden zelf hun speerpunten kunnen bepalen en kunnen kiezen waar voor hen de meeste
impact kan worden gerealiseerd. Deelt de Staatssecretaris de mening dat,
ook buiten deze speerpunten, minimaal het basisniveau moet worden
behaald in het totale inkoopbeleid?
Heeft de Staatssecretaris de indruk dat overheden met het huidige
instrumentarium de vertaalslag kunnen maken van vaak ambitieus
inkoopbeleid naar concrete duurzame inkoopopdrachten? Waar blijkt dit
uit? Kan de Staatssecretaris toelichten hoe zij de huidige werking van de
gunningsfactoren beoordeelt?
Criteriadocumenten
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre de criteria voor MVI
objectief zijn. Of zijn deze juist onderhevig aan eigen interpretaties? In
hoeverre zal aanscherping van criteria voor catering leiden tot
ongewenste resultaten, bijvoorbeeld zoals in kantines waar duurzame
producten ongebruikt blijven en producten worden aangeboden waar
geen behoefte aan is? In hoeverre voorkomt de Staatssecretaris betutteling door bij inkoopcriteria voor wat betreft catering allerlei eisen mee te
nemen? Waarom wordt niet gewoon ingekocht waar vraag naar en
behoefte aan is? Wanneer vallen concretere plannen met betrekking tot
MVI op het gebied van de circulaire economie te verwachten? Wanneer en
op welke wijze zal de Staatssecretaris de Kamer informeren?
De leden van de D66-fractie lezen dat de criteria deels zijn gebaseerd op
Europees afgesproken inkoopcriteria. Gezien het feit dat deze criteria een
zeer belangrijke rol spelen om daadwerkelijk te kunnen vaststellen dat het
gaat om een maatschappelijk verantwoorde inkoop, vragen bovengenoemde leden de Staatssecretaris waar deze criteria nog meer op
gebaseerd zijn. Daarnaast vragen bovengenoemde leden hoe uiteindelijk
een afweging is gemaakt tussen de Europese inkoopcriteria en de overige
criteria. Hoe is de Staatssecretaris uiteindelijk gekomen tot de huidige
criteriadocumenten?
De leden van de D66-fractie lezen dat de Staatssecretaris een systeem met
drie ambitieniveaus wil ontwikkelen voor de criteriadocumenten. De leden
van de D66-fractie vragen haar of zij ook een richtlijn van percentages
voor ogen heeft hoeveel van de criteriadocumenten aan welk ambitieniveau zou moeten voldoen. Zo ja, wat zijn deze percentages? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij met de ambitie om de kracht
en reikwijdte van de criteriadocumenten de komende jaren verder te
vergroten. De Staatssecretaris denkt daarbij aan een systeem met drie
ambitieniveaus. Hoe wordt in dit systeem gestimuleerd dat overheden
steeds een hoger ambitieniveau nastreven? Hoe zullen deze drie ambitieniveaus worden bepaald? En hoe vaak worden criteriadocumenten
vernieuwd, zodat nieuwe ontwikkelingen en mogelijkheden kunnen
worden meegenomen? Deze leden vragen daarnaast ook hoe koplopers
van overheden in het zonnetje gezet zullen worden, om zo meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

6

overheden te enthousiasmeren om een hoger ambitieniveau na te
streven.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevens blij met de herijking van de
criteria voor catering en bedrijfsrestaurants. Welke concrete resultaten zijn
daarbij op rijksniveau geboekt? Hoe wordt er werk gemaakt van het eten
van vlees en het tegengaan van voedselverspilling? Heeft de rijksoverheid
de eigen gestelde doelstelling – om in 2015 20% minder voedsel te
verspillen dan in 2009 – gehaald in de catering en bedrijfsrestaurants? Zo
nee, waarom niet?
De leden van de SP-fractie vragen wat de rol van zowel de Europese Unie
als de Autoriteit Consument en Markt is inzake het duurzame aanbestedingsbeleid en de gestelde duurzaamheidscriteria. Kan hier een belemmerende werking van uitgaan, met het oog op de door beiden gestelde
regels van de vrije markt?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren constateren dat voor
wat betreft aanbestedingen nu uitsluitend wordt gewerkt met positieve
wegingen voor criteria naarmate dit criterium duurzamer wordt ingevuld.
Een 100% beloningssysteem derhalve. Acht de staatsecretaris het ook
mogelijk dat er met negatieve scores wordt gewerkt?
Tot slot willen deze leden ingaan op de aangekondigde herijking van de
criteria voor catering en bedrijfsrestaurants. Hierbij wordt gekozen voor
een integrale aanpak waarbij verschillende belangrijke thema’s,
waaronder klimaat, een rol zullen spelen. De leden van de fractie van de
Partij voor de Dieren juichen dit uiteraard van harte toe en zijn heel
benieuwd hoe hier invulling aan zal worden gegeven. Kan de Staatssecretaris dit nader toelichten? Hoe zal hierbij worden ingegaan op de
noodzakelijke eiwittransitie, die in alle stukken wordt genoemd, maar
waar nog weinig handen en voeten aan wordt gegeven?
In het huidige criteriadocument catering worden thema’s als klimaatimpact van de consumptie van dierlijke eiwitten en het energiegebruik in
de veehouderij wel genoemd, maar niet meegewogen als criterium. Ze
zijn opgenomen als mogelijke gunningsfactoren. Is de Staatssecretaris
voornemens dit in de herijking te herzien, gezien alle kennis die op dit
gebied inmiddels voorradig is?
II Reactie van de bewindspersoon
Uw Kamer heeft in een SO vragen gesteld over de brief van 6 juli 20171
inzake de laatste ontwikkelingen op het gebied van maatschappelijk
verantwoord inkopen. Met deze brief stuur ik uw Kamer de beantwoording van de vragen.
Voortgang uitvoering Manifest MVI
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre MVI heeft geleid tot het
stimuleren van professioneel duurzaam opdrachtgeverschap bij
overheden. In hoeverre heeft MVI geleid tot het effectief stimuleren van de
markt? Of in hoeverre heeft MVI geleid tot het tegendeel? De leden van de
VVD-fractie zouden graag enkele voorbeelden zien.
De professionalisering van het opdrachtgeverschap bij overheden is een
belangrijk onderdeel van het Plan van Aanpak MVI 2015–20202. Met name
via het expertisecentrum PIANOo wordt hieraan op allerlei manieren
gewerkt, bijvoorbeeld via thematische communities of practice of de
Circulair Inkopen Academy. Het animo hiervoor bij overheden is groot.

1
2

Kamerstuk 26 485, nr. 249
Kamerstuk 30 196, nr. 358

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

7

Ook hebben overheden het ondertekenen van het Manifest MVI3
aangegrepen om stappen te zetten binnen de eigen organisatie. Verandering van de markt is een geleidelijk proces, waarbij de inkoopkracht van
de overheid en daarmee ook de invloed verschilt per marktsegment. Zo is
de overheid een belangrijk afnemer op gebied van uniformen en is recent
een grote circulaire inkoopopdracht gedaan vanuit Defensie. Daarentegen
zijn de gezamenlijke Nederlandse overheden op het gebied van ICT maar
van beperkte invloed, omdat dat gaat om een mondiale markt.
De leden van de D66-fractie vragen of er al concrete stappen zijn gezet op
basis van de actieplannen.
De eerste actieplannen zijn sinds juli gereed. Een mooi voorbeeld is het
plan van de gemeente Helmond, dat helder aangeeft welke concrete
stappen al worden gezet en welke nog komen. Helmond is bijvoorbeeld al
volop aan de slag met het inkopen van LED-lampen voor alle straatverlichting.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen waarom een groot gedeelte
van de overheidspartijen het manifest MVI nog niet heeft ondertekend.
Welke bezwaren voeren overheidspartijen aan om dit manifest niet te
ondertekenen?
Voorop staat dat ik heel blij ben dat veel partijen zich wel hebben
aangesloten bij het Manifest MVI. Zij vertegenwoordigen samen bijna de
helft van de Nederlandse bevolking. Tijdens het jaarlijkse MVI-congres op
14 december zullen zich hier weer een aantal overheden bij voegen.
Uiteraard is er aandacht voor partijen die (nog) niet meedoen. Via
verschillende gremia informeren we medeoverheden die nog niet hebben
ondertekend over de kansen die dit biedt, en worden ze uitgenodigd om
alsnog aan te sluiten. In gesprekken geven sommige overheden aan zelf al
goed op streek te zijn met MVI en daarbij het Manifest MVI niet nodig te
hebben als ondersteuning. Andere overheden hebben op dit moment
geen capaciteit om dit thema integraal in de hele organisatie op te kunnen
pakken. Uiteindelijk is het aan lokale medeoverheden zelf hoe ze omgaan
met hun opdrachtgeverschap en bijbehorend inkoopinstrument. Zij
moeten zich daarover zelf verantwoorden aan hun eigen achterban.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn benieuwd naar de voortgang en
ontwikkelingen van de opgezette expertpool. Hoe vaak wordt van deze
pool gebruik gemaakt? Wat zijn de ervaringen van de expertpool tot nu
toe bij overheden?
De expertpool MVI is eind vorig jaar gestart met een pilot (november 2016
t/m juli 2017). Er is tot nu toe twaalf keer een beroep gedaan op de
expertise van de expertpool. De ervaringen en reacties van overheden die
hiervan gebruik hebben gemaakt, zijn positief. De input van de expertpool
werd veelal als «zetje in de rug» ervaren bij de implementatie van MVI.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen welke kabinetsinitiatieven
gaande zijn om MVI bij onderwijsinstellingen te stimuleren, en wat het
inkoopvolume is van de onderwijssector.
De overheid koopt jaarlijks naar schatting zo’n € 10 mrd in voor de
onderwijssector4. Het grootste deel hiervan komt vanuit lagere
overheden, die onder meer verantwoordelijk zijn voor de huisvesting van
scholen.
Onderwijsinstellingen zijn zelf verantwoordelijk voor hun inkoopbeleid en
leggen daarover verantwoording af aan hun stakeholders. Hierop wordt
vanuit het kabinet niet apart gestuurd. Diverse scholen zijn actief op
gebied van duurzaamheid en zetten daar ook inkoop bij in. Scholen zien
3
4

Kamerstuk 30 196, nr. 487
Uit: Het inkoopvolume van de Nederlandse overheid, Significant, 15 september 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

8

het belang hiervan vanuit maatschappelijke betrokkenheid en vanuit hun
educatieve voorbeeldrol. Onderwijsinstellingen hebben de mogelijkheid
om hun kennis en kunde op het gebied van maatschappelijk verantwoord
inkopen te professionaliseren. Dit loopt onder meer via de brancheorganisaties binnen het onderwijsveld, zoals de PO-Raad en de VO-raad, en via
het expertisecentrum PIANOo.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of ik bereid ben om samen met
andere verantwoordelijke bewindspersonen een actieplan op te stellen,
waarvan een drastische verkleining van de blootstelling van risicogroepen
aan hormoonverstorende groepen expliciet de doelstelling is.
In de brief5 van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport naar
aanleiding van het rapport van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM) over de stof BPA is al een aantal acties aangekondigd die tot
doel hebben om de blootstelling van kwetsbare groepen aan hormoonverstorende stoffen te verminderen. Met de inkopers van ziekenhuizen wordt
vanuit het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overlegd hoe
medische hulpmiddelen kunnen worden ingekocht en gebruikt, zodat de
blootstelling van patiënten omlaag kan worden gebracht. Daarnaast is in
antwoord op vragen van het lid Kooiman6 (SP) gemeld dat het RIVM gaat
onderzoeken hoe gedragsverandering in het ziekenhuis kan worden
bereikt om te komen tot het verminderen van het gebruik van medische
hulpmiddelen waarin hormoonverstorende stoffen zijn verwerkt. Dit geldt
met name voor de afdelingen neonatologie en kindergeneeskunde. Tot
slot worden in de nieuwe Europese verordening voor medische hulpmiddelen fabrikanten verplicht om bij het gebruik van stoffen met een
potentieel hormoonverstorend effect een rechtvaardiging te geven voor
de blootstelling van de patiënt/gebruiker, alternatieven te analyseren, en
te beargumenteren waarom mogelijke alternatieven niet passend zijn
vanwege de risico/patiënt afweging, functionaliteit of effectiviteit. Al deze
acties moeten leiden tot het drastisch terugdringen van deze stoffen in
medische hulpmiddelen. Een aanvullend actieplan acht ik daarom niet
nodig.
De leden van de SP-fractie vragen waarom opnieuw wordt gekozen voor
een vrijblijvende vorm, deze keer een manifest. Waarom wordt niet
overgegaan tot concrete regelgeving en afdwingbare doelen inzake de
maatschappelijk verantwoorde inkoop door overheden? Welke doelen zijn
daadwerkelijk vastgelegd en hoe gaan deze bereikt worden?
De keuze om geen effectdoelstellingen op te leggen, is reeds gemaakt in
het Plan van Aanpak MVI 2015–2020. Daarin is de keuze gemaakt om
overheden te stimuleren om MVI in te zetten als strategisch instrument
voor het bereiken van hun eigen geformuleerde beleidsdoelen op het
gebied van milieu, klimaat, social return, etc. De ervaring leert dat dit leidt
tot meer betrokkenheid, commitment en soms hogere doelen, en daarmee
tot meer effect. Het Manifest MVI is tijdens het AO Duurzaamheid en
Milieu van 18 januari 2017 met uw Kamer besproken. Daarbij is aangegeven dat we nu juist goed op weg lijken te zijn om overheden in
beweging te krijgen. Het is daarmee te vroeg om naar zwaardere
maatregelen te grijpen. Er moet een belangrijke beweging worden
gemaakt, waarbij overheden MVI niet alleen meer zien als zaak van de
inkoper alleen, maar als taak van de hele organisatie om op te treden als
goed opdrachtgever. Op dit moment is een groeiende groep enthousiaste
overheden aan de slag om hierin de beste wegen te vinden. Het Manifest
MVI helpt daarbij als steun in de rug door dit ook op politiek-bestuurlijk
niveau te verankeren. We stimuleren dit verder door bijvoorbeeld een
lerend netwerk met trainingen, communicatie en communities of practice.
5
6

Kamerstuk 32 793, nr. 208
Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 2520

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

9

Deelname aan het Manifest MVI is overigens wel vrijwillig, maar niet
vrijblijvend. Ondertekenaars zeggen toe om concrete stappen te zetten in
de vorm van een actieplan op basis van hun ambities. Ook leggen ze
zichzelf op om deze actieplannen openbaar te maken op de website van
PIANOo7. Omdat het gaat over duurzaam opdrachtgeverschap committeren de ondertekenaars zich aan het betrekken van hun hele organisatie:
van bestuurder tot opdrachtgever tot inkoper. Dat maakt dat bij ondertekenaars duurzaam opdrachtgeverschap door de hele organisatie wordt
opgepakt en verbonden wordt aan de eigen ambities.
De leden van de SP-fractie vragen of kan worden weergegeven welk
aandeel van de totale inkoop door overheden voldoet aan de criteria van
MVI. Wat is de toename geweest de afgelopen jaren?
Tot 2010 is gemonitord hoe vaak overheden milieucriteria gebruikten bij
hun inkoop. Uit deze monitoring bleek dat overheden in steeds meer
gevallen minimumcriteria gebruikten in hun uitvraag. Tegelijkertijd gaf dit
onvoldoende beeld van de daadwerkelijk gedane inkopen die hieruit
voortkwamen. Daarom is deze (met hoge administratieve lasten gepaard
gaande) vorm van monitoring losgelaten. De door u gevraagde kwantitatieve informatie over de afgelopen jaren is daarmee niet beschikbaar. In
plaats daarvan is met het Plan van Aanpak MVI 2015–2020 de stap gezet
naar een effectievere aanpak, die minder is gericht op de inzet van
minimumcriteria, maar juist op duurzaam opdrachtgeverschap, professionalisering, stimulering van ambities en Europese samenwerking. Als
onderdeel van dit plan van aanpak wordt een nieuwe systematiek van
zelf-evaluatie en monitoring ontwikkeld. Doel hiervan is om beter inzicht
te geven in de daadwerkelijk gedane maatschappelijk verantwoorde
inkopen door overheden en in de bereikte effecten, met minder administratieve lasten. Over de zelf-evaluatietool (voorheen: benchmark MVI) bent
u al geïnformeerd8. Daarnaast werkt het RIVM dit jaar een methodiek uit
van steekproefsgewijze monitoring, waarbij ook wordt gekeken naar de
effecten op onder meer CO2-uitstoot (zie het antwoord op vraag van de
D66-fractie hierover). De eerste rapportage op basis van de zelf-evaluatie
en monitoring samen is gepland in de loop van 2018.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen in hoeverre
overheden worden ondersteund bij het invullen van hun MVI-beleid.
Een belangrijke rol hierin wordt gespeeld door het expertisecentrum
PIANOo, dat overheden ondersteunt bij het invullen en realiseren van hun
ambities op het gebied van MVI. Dit gebeurt onder meer door middel van
(inhoudelijke) bijeenkomsten, het vragenloket, de Circulair Inkoop
Academy en themagewijze ondersteuning. Zo is er expertise voorhanden
over bijvoorbeeld lifecycle costing of het integreren van MVI in de hele
organisatie om zo te komen tot een breed gedragen MVI-beleid.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen hoe het tekort
aan sturing op dit dossier wordt aangepakt, zoals geconstateerd in het
rapport van CLM uit december 2016.
Zie hiervoor het antwoord op de vraag van de SP-fractie hierover.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen waarom dit
manifest beter zal werken dan de vorige afspraken. Hoe wordt er
omgegaan met overheden die dit manifest niet ondertekenen? Of met
overheden die nog geen actieplan hebben opgesteld?
Door het huidige Manifest MVI te ondertekenen, geven overheden niet
alleen een intentie aan zoals in voorgaande manifesten, maar verplichten
ze zichzelf ook om een aantal concrete stappen te gaan zetten. Ze moeten
7
8

www.pianoo.nl/actieplannen-manifest-maatschappelijk-verantwoord-inkopen
Kamerstuk 26 485, nr. 249

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

10

aan de slag met een actieplan en met het breed betrekken van de eigen
organisatie bij de uitvoering daarvan. Door het concreet te maken, krijgt
het Manifest effect. De actieplannen worden bovendien openbaar
gemaakt. Zie ook het antwoord op de vraag van de SP-fractie hierover. Op
dit moment hebben nog niet alle ondertekenaars een actieplan afgerond.
Het blijkt in een aantal gevallen meer tijd te vragen om als organisatie
concrete stappen te kunnen zetten richting een duurzamere vorm van
opdrachtgeverschap. Waar nodig wordt uiteraard hulp geboden om te
komen tot een actieplan. Er worden verschillende communicatieacties
ondernomen om overheden, die zich nog niet hebben aangesloten, toch
te laten ondertekenen. Dit zal in december van dit jaar leiden tot een derde
ondertekenmoment tijdens het jaarlijkse MVI-congres.
Ontwikkeling zelf-evaluatie en monitoring MVI
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de administratieve kosten en
rompslomp worden beperkt en hoe wordt voorkomen dat MVI iets wordt
van het afvinklijstje. Hoeveel mensen (fte) zijn er betrokken bij MVI?
Overheden die willen kunnen sturen op hun eigen MVI-inzet hebben
vergelijkbare gegevens nodig, het liefst in de vorm van een helder
dashboard. Hieruit moet blijken of ze hun ambities en doelstellingen
realiseren. Op dit moment is hier onvoldoende zicht op of wordt bijvoorbeeld met losse Excel-tabellen gewerkt, wat veel tijd kost. De
zelf-evaluatietool9 die momenteel wordt ontwikkeld, is erop gericht om
hier met minder administratieve lasten en op eenduidige wijze invulling
aan te geven. Organisaties kunnen hiervoor gebruik maken van hun eigen
beschikbare aanbestedingsdata in TenderNed of in een ander inkoopsysteem. Dit vergroot ook de volledigheid en juistheid van de
zelf-evaluatie. De aanbestedingsdata in TenderNed zijn niet zo compleet
dat dit voldoende is om de gehele zelf-evaluatietool automatisch te
kunnen invullen. Daarom kunnen organisaties bij de relevante aanbestedingen aanvullende gegevens toevoegen over de inkoop, de contractfase
en de realisatie. In hoeverre de organisaties de tool gaan gebruiken, zal
onder meer afhangen van de meerwaarde die zij hierin zien ten opzichte
van de (lage) inspanning die een dergelijk monitoringsinstrument toch
altijd kost. In het verleden was het commentaar dat bij monitoring van
duurzaam inkopen vooral werd gekeken naar de uitvraag, niet naar het
resultaat. Daarmee is het risico dat duurzaamheid kan verworden tot een
vinkje. In de nieuwe zelf-evaluatie wordt daarom juist ook gekeken naar
het resultaat van de inkoop. Is daadwerkelijk tot een circulaire inkoop, een
inkoop met social return, etc. overgegaan? Bij MVI zijn in principe alle
mensen betrokken die duurzame politieke ambities stellen, die op basis
hiervan duurzame opdrachten geven en die deze opdrachten vanuit
inkoop vervolgens op een goede manier verder helpen realiseren.
Daarvoor zijn in principe geen aparte fte’s aan te wijzen. Dat moet juist
onderdeel zijn van het gewone proces. Tegelijkertijd zien we wel dat de
transitie naar een duurzamer opdrachtgeverschap capaciteit en inzet
vergt. Dat is terug te zien in de actieplannen van de ondertekenaars van
het Manifest MVI. Een dergelijke transitie komt niet vanzelf. Er zijn geen
cijfers hoeveel fte hiermee in totaal bezig is.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre TenderNed volledig is.
Worden er inkopen gedaan buiten TenderNed om? Wat is de omvang van
TenderNed?
Naast TenderNed worden ook andere, private inkoopsystemen gebruikt
door overheden, zoals Complete Tender Management, Negometrix en
9

Eerder werd hiervoor de term «benchmark MVI» gebruikt, maar deze naam blijkt tot verwarring
te leiden over het doel van deze tool. Het gaat erom dat overheden grip krijgen op hun eigen
MVI-prestaties. Het gaat nadrukkelijk niet om het opstellen van top-tien lijstjes.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

11

Aanbestedingskalender. Wel zijn aanbestedende diensten wettelijk
verplicht om alle aanbestedingen boven de drempelwaarde (per type
opdracht) op TenderNed aan te kondigen. De inkopen onder de drempelwaarde kunnen buiten TenderNed en andere aanbestedingssystemen om
gaan. De stand van zaken per 2 oktober 2017 is als volgt. Er zijn 1.875
aanbestedende diensten en meer dan 30.000 ondernemingen actief op
TenderNed. Het totaal aantal aankondigingen sinds december 2010
bedraagt 63.200. Overigens wordt de zelf-evaluatie zo ingericht dat
aanbestedingen onder de drempel in de tool kunnen worden toegevoegd,
zodat aanbestedende diensten een totaaloverzicht van al hun MVI
aanbestedingen kunnen krijgen in hun MVI-dashboard.
De leden van de D66-fractie vragen wat de consequenties zijn als uit de
benchmark blijkt dat geen MVI is gerealiseerd. Ook vragen zij of ik in zulk
geval hier stappen in wil ondernemen. Dit vragen zij ook specifiek met
betrekking tot CO2.
Zoals beschreven in het antwoord op de vraag van de SP-fractie zijn
medeoverheden vrij in de invulling van hun inkoop. Vanuit het Rijk wordt
dit gestimuleerd en ondersteund. Dat gebeurt op allerlei manieren en dat
zal ik blijven doen, want we hebben nog een hele weg te gaan. Tegelijkertijd is MVI voor ondertekenaars van het Manifest MVI niet vrijblijvend.
Zij hebben zichzelf verplicht om concrete actieplannen op te stellen op
basis van hun ambities. De zelf-evaluatietool helpt om de mate van
realisatie van hun ambities op de MVI-thema’s zichtbaar te maken aan de
overheden zelf. Overheden zullen zich aan hun lokale of provinciale
politiek moeten verantwoorden als zij hun eigen ambities niet waarmaken.
Met betrekking tot CO2 geldt dat dit ook voor medeoverheden een
belangrijk onderwerp is, wat ook terug te zien is in de actieplannen op
basis van het Manifest MVI. Het is daarmee de verwachting dat overheden
rondom het thema klimaat hun eigen verantwoordelijkheid zullen pakken.
De leden van de D66-fractie hebben vragen over de mate waarin de
benchmark inzicht biedt in het effect van inkoop op CO2-uitstoot, ook
gezien het kennisniveau bij inkopers.
Ik onderken dat het nu nog ondoenlijk is voor inkopers om het precieze
effect op de CO2-uitstoot te bepalen. Daarom wil ik dit effect op andere
wijze in kaart laten brengen. Ik heb RIVM opdracht gegeven om hiervoor
een aanpak te ontwikkelen. Dit jaar voert RIVM hiermee een pilot uit. De
resultaten verwacht ik begin volgend jaar met u te kunnen delen. In de
monitoringsaanpak onderzoekt RIVM een aantal relevante productgroepen. Hierbij wordt een gewogen steekproef genomen uit de inkoopopdrachten in TenderNed. Op basis van de resultaten kan RIVM een
inschatting geven van de landelijke impact vanuit deze productgroepen op
de verschillende MVI-thema’s, waaronder CO2. Op termijn kan dit werk
van RIVM mogelijk ook leiden tot een versimpelde rekentool voor
inkopers. Hiermee zouden zij dan ook zelf een indicatie van de impact
kunnen bepalen.
De leden van de D66-fractie vragen of de afspraken omtrent het Manifest
MVI wel genoeg geborgd zijn als inkopers mogelijk niet over het juiste
kennisniveau beschikken. Hoe gaat de Staatssecretaris in de toekomst
garanderen dat inkopers van (decentrale) overheden over het juiste
kennisniveau beschikken?
Het is inderdaad belangrijk dat overheden voor hun duurzaam opdrachtgeverschap moeten beschikken over voldoende kennis en expertise over
MVI. Dit is daarom ook één van de centrale doelstellingen van het Plan
van Aanpak MVI 2015–2020, waarop veel acties worden ondernomen. Zie
verder ook het antwoord op de vraag van de fractie van de Partij van de
Dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

12

De leden van de D66-fractie vragen om toe te lichten op welke wijze de
inkoopcriteria voor duurzaam hout worden gecontroleerd en of ik bereid
ben stappen te zetten, indien blijkt dat deze controle onvoldoende is.
De opdrachtnemer heeft de verantwoordelijkheid om zelf aan te tonen dat
zijn aanbod voldoet aan de gestelde criteria. Dit kan hij doen door het
overleggen van een certificaat of door het hanteren van een keurmerk dat
is geaccepteerd binnen het rijksinkoopbeleid en dat is getoetst door TPAC,
de toetsingscommissie voor duurzaam hout. In dat laatste geval geldt de
betrouwbaarheid van het keurmerk als het kader voor toezicht. Ieder
keurmerk heeft een eigen toezicht- en handhavingssysteem. Ik heb
vooralsnog geen reden om te veronderstellen dat het niet goed zit met het
systeem van keurmerken of met het toezicht op de werking daarvan. Als
de opdrachtnemer niet in het bezit is van een certificaat of keurmerk, dient
hij op een andere wijze aan te tonen dat hij aan de gestelde duurzaamheidscriteria voldoet. De inkoper besluit uiteindelijk over de acceptatie van
dit bewijs. In de brief over het rapport Van bos tot bouwplaats10 bent u
geïnformeerd over de initiatieven om de bekendheid met de duurzaamheidscriteria en het gebruik van keurmerken te vergroten. Daarnaast is in
de brief aangekondigd dat RWS aanvullende steekproeven zal doen naar
de juiste toepassing. Deze aanvullende steekproeven worden momenteel
uitgevoerd in de vorm van project-audits in samenwerking met Stichting
Probos.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe de motie Cegerek/Van
Veldhoven11, over het streven om minimaal 10% circulair in te kopen,
wordt verwerkt in de benchmark en monitor.
De zelf-evaluatie is erop gericht om inzichtelijk te maken in hoeverre
overheden hun eigen ambities waarmaken, zoals opgenomen in het
actieplan dat zij hebben opgesteld. Het Rijk heeft een actieplan MVI
opgesteld12 waarin de doelstelling is opgenomen om in 2020 10% circulair
in te kopen bij de relevante productgroepen. Ook veel andere overheden
hebben in hun actieplan ambities opgenomen op gebied van circulair
inkopen. Daarbij verschilt het per organisatie of gekozen is voor een
percentage van de inkoop, of voor bijvoorbeeld het doen van een
minimaal aantal pilots binnen een aantal jaar. Deze laatste vorm is vooral
ingezet door overheden die nu de eerste stappen gaan zetten met MVI.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen op welke manier straks wordt
getoetst op CO2-uitstoot.
Het Rijk toetst niet op de inkoop van medeoverheden. Wel is het de
bedoeling om voor de meest relevante productgroepen de effecten van de
toepassing van MVI op de uitstoot van CO2 inzichtelijk te maken. Zie ook
het antwoord op de vragen van de D66-fractie hierover.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen welk aandeel de rijksoverheid
momenteel circulair inkoopt.
De rijksoverheid werkt momenteel aan het circulair maken van zes van de
generieke inkoopcategorieën van het Rijk (20% van de categorieën). De
ervaring vanuit onder andere de Green Deal Circulair Inkopen leert dat
circulariteit niet alleen een kwestie van inkopen is; cruciaal is het inrichten
van een circulair (bedrijfs-)proces. Zodoende heeft het Rijk een belangrijke
stap gezet bij het circulair maken van haar kantoormeubilair door een
online rijksmarkplaats voor meubilair in te richten. Hierdoor kunnen
ministeries gebruik maken van elkaars meubilair. Ook in de categorie
bedrijfskleding is een grote stap gezet door een retourstroom in te richten.
10

Kamerstuk 30 196, nr. 385
Kamerstuk 34 300 XII, nr. 26
12
https://www.pianoo.nl/sites/default/files/documents/documents/manifest-mvi-actieplanrijksinkoopstelsel-bzk.pdf
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

13

De leden van de SP-fractie vragen of het klopt dat met de voorgestelde
online module de daadwerkelijke realisatie van duurzame inkoop niet
standaard wordt ingevoerd, maar dat dit een «open» mogelijkheid is. Zij
vragen ook of zij het goed begrijpen dat de mate van CO2-uitstoot wordt
bepaald aan de hand van inzichten van de inkopers. Is dit een technische
of beleidsmatige afweging? Kan met het oog op bovenstaande vragen
«stap 3» van het voorgestelde online proces verder worden toegelicht?
De aantrekkelijkheid van de zelf-evaluatietool voor aanbestedende
diensten is dat deze waardevolle informatie oplevert. Zie hiervoor ook het
antwoord op de vraag van de VVD-fractie. Door niet alleen de aankondigingsfase, maar ook de contract- en realisatiefase hierin te betrekken,
wordt inzichtelijk of daadwerkelijk maatschappelijk verantwoord is
ingekocht. Dit wordt een vast onderdeel van de tool. De mate van
CO2-uitstoot kan alleen worden bepaald als de organisatie daar gegevens
over heeft. Dit is geen beleidsmatige keuze, maar de praktische werkelijkheid. Naarmate de zelf-evaluatietool meer een sturingsinstrument
wordt en een organisatie CO2-doelen verinnerlijkt, kan er op termijn
mogelijk meer informatie uit de database komen. Daarnaast doet RIVM
hier aanvullende monitoring op. Zie hiervoor het antwoord op de vraag
van de D66-fractie.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen in hoeverre de criteria
voor duurzaam inkopen in lijn zijn met normen en richtlijnen voor
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen, in het bijzonder
de richtlijnen van de OESO.
Uw Kamer is met de verzamelbrief Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen13 geïnformeerd over de aanpassing van het
Rijksinkoopkader voor de Internationale Sociale Voorwaarden (ISV).
Conform OESO-richtlijnen verlangt het Rijk van ondernemers met een
internationale keten binnen risicosectoren dat zij due diligence uitvoeren.
Via de 45 milieucriteriadocumenten worden criteria gesteld aan de
milieuaspecten van de Rijksinkopen. Deze criteria hebben betrekking op
de milieuprestaties van de te leveren producten, werken en diensten. De
OESO-richtlijn ziet voornamelijk toe op een adequaat milieubeheer op
ondernemingsniveau door multinationale ondernemingen. Daarmee
verschillen de milieucriteria en de OESO-richtlijnen dus van karakter,
mede omdat de Aanbestedingswet beperkingen stelt aan criteria die
betrekking hebben op het algemene ondernemingsbeleid.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke manier de
OESO-richtlijnen binnen de benchmark zichtbaar worden gemaakt en of
deze resultaten ook zichtbaar worden in het dashboard met
MVI-opbrengsten.
De zelf-evaluatietool maakt alle thema’s die vallen onder MVI zichtbaar in
het dashboard, van milieu tot internationale sociale voorwaarden.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke manier de
motie Voordewind/Servaes14 wordt uitgevoerd, waarin de regering wordt
verzocht om een tijdgebonden plan «leefbaar loon» een voorwaarde te
laten zijn binnen een aangescherpt inkoopbeleid van de overheid. Kan de
Staatssecretaris de Kamer informeren over de inzet en resultaten? Wordt
deze voorwaarde met betrekking tot «leefbaar loon» ook zichtbaar in de
benchmark?
Sinds 1 januari 2013 zijn de ISV opgenomen in het Rijksbeleid voor MVI.
De ISV dragen bij aan het uitbannen van sociale misstanden in de
inkoopketen. Sinds 1 april 2017 zijn voor het Rijksinkoopbeleid de ISV van
toepassing voor aanbestedingen boven de Europese aanbestedings13
14

Kamerstuk 26 485, nr. 241
Kamerstuk 34 506, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

14

drempel en binnen de risicosectoren die door KPMG zijn vastgesteld in de
MVO Sector Risico Analyse15. Voor al deze inkopen en aanbestedingen
geldt dat de leverancier verplicht is due diligence toe te passen en
daarover te rapporteren. In de motie Voordewind/Servaes wordt de
regering verzocht om een tijdgebonden plan leefbaar loon een
voorwaarde te laten zijn binnen een aangescherpt inkoopbeleid van de
overheid en dit onderdeel te laten zijn van alle IMVO-convenanten.
Leefbaar loon is een belangrijk ISV -thema. Als due diligence aangeeft dat
leefbaar loon een prioritair thema is, dan zal op dit thema ook een plan
van aanpak worden verwacht van de leverancier. Dit sluit aan op de
praktijk van de IMVO-convenanten. Of er binnen de convenanten
afspraken worden gemaakt, hangt af van de risicoanalyse per sector en de
prioriteiten die convenantspartijen stellen. Wanneer de analyse uitwijst
dat leefbaar loon een belangrijk thema is, zet de overheid zich ervoor in
om afspraken te maken over het adresseren van deze risico’s. Opgemerkt
wordt dat het Rijk medeondertekenaar is van het Manifest MVI. Hiermee
heeft het Rijk zich gecommitteerd aan de ondersteuning van medeoverheden bij de uitvoering van het Manifest, waaronder ondersteuning bij
toepassing van de ISV en dus ook leefbaar loon.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen op welke
manier, met welke precisie en met welke consequenties de benchmark en
het monitoringssysteem van de pilot bij PIANOo gaan helpen om
overheden zicht te geven op de effecten van hun geformuleerde beleid.
De zelf-evaluatietool wordt de komende tijd ontwikkeld in samenspraak
met gebruikers. Het systeem moet hen immers helpen om de juiste
sturingsinformatie te kunnen genereren met betrekking tot de verschillende MVI-thema’s of de verschillende ingekochte productgroepen. Zie
verder ook het antwoord op de vraag van de VVD-fractie. De tool is
bedoeld voor de eigen organisatie. De consequenties van een lage of
hoge score zijn aan de eigen controlerende macht van de desbetreffende
organisatie. Er kunnen naderhand geen top-10 lijstjes van bijvoorbeeld
gemeenten of provincies uit worden gemaakt. Zie verder ook het
antwoord op de vraag van de D66-fractie.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen op welke wijze
in de Circulair Inkopen Academy wordt geïnvesteerd. Hoeveel deelnemers
kan de Academy opleiden en voor welke periode zal dit initiatief worden
voortgezet?
De Circulair Inkopen Academy wordt gefinancierd door het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat en georganiseerd door PIANOo. Elk jaar
worden 25 tot 30 organisaties opgeleid. Daarbij doen per organisatie
steeds twee deelnemers mee: meestal een inkoper en een op een andere
manier betrokken collega, zoals een budgethouder. MVI gaat immers niet
alleen om inkoop, maar juist ook om een goede opdrachtverlening. De
tweede ronde is onlangs gestart. In 2018 staat de derde ronde gepland.
Daarna wordt bekeken of een verder vervolg gewenst is.
Eén van de voorwaarden tot deelname aan de Academy is het in de
praktijk brengen van de theorie. Door middel van pilots gaan de organisaties echt aan de slag met het thema. De lessen hieruit worden binnen
zowel de eigen organisatie als breder via PIANOo gedeeld.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen hoe de
benchmark een kloppend overzicht kan geven van de impact van het
inkoopbeleid.
Het belangrijkste effect van de zelf-evaluatietool is dat hij overheden niet
alleen inzicht geeft in hun MVI-vraag voorafgaand aan inkoop, maar ook
in de door hen daadwerkelijk gerealiseerde MVI-inkopen. Dat geeft
15

Kamerstuk 26 485, nr. 197

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

15

belangrijke sturingsinformatie. Het bepalen van de impact van inkoop op
bijvoorbeeld klimaat of grondstoffen is veel ingewikkelder. In de brief is
aangegeven dat beoogd wordt om in de tool wel de mogelijkheid op te
nemen om eventueel beschikbare, kwalitatieve informatie over de impact
van inkoop mee te nemen. Tegelijkertijd is het voor inkopers en contractmanagers in de meeste gevallen ondoenlijk om hierover een goede
kwantitatieve inschatting te maken. Dat vraagt om tijd en expertise
waarover zij niet kunnen beschikken. Daarom heb ik gekozen voor een
andere oplossing op een hoger schaalniveau, waarbij RIVM per productgroep een jaarlijkse monitoring uitvoert. Zie hiervoor verder ook het
antwoord op de vraag van de D66-fractie.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen naar mogelijkheden om deelnemende partijen via de benchmark inzicht te geven in de
besparing die zij bewerkstelligen op langere termijn, zodat het zichtbaar
loont om te investeren in producten of diensten met een langere
levensduur. In hoeverre kan hierin ook de werkelijke besparing worden
meegenomen van grondstoffen en in klimaatimpact hier en elders?
De zelf-evaluatie geeft op basis van beschikbare inkoopdata aan of
gestreefd is naar een MVI-inkoop en in hoeverre deze is gerealiseerd. Dit
geeft geen informatie over lange-termijn kosten en hoe die zouden
verschillen tussen verschillende inkoopopties. Dergelijke informatie is niet
eenvoudig uit de inkoopdata te destilleren. Er is bovendien geen
eenduidige nullijn te definiëren voor elk denkbaar product, waartegen een
dergelijke besparing zou moeten worden afgezet. Wel geeft de monitoringsinformatie uit de zelf-evaluatie en uit de steekproeven van RIVM,
zoals beschreven in het antwoord op de vraag van de D66-fractie, een
inschatting van de besparingen op langere termijn op het gebied van
grondstoffen en klimaatimpact.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen of ik de
mening deel dat minimaal het basisniveau moet worden behaald in het
totale inkoopbeleid, ook buiten de eigen speerpunten van overheden.
Het basisniveau voor MVI is voor de 45 meest relevante productgroepen
beschreven in milieucriteriadocumenten. Deze worden in de praktijk veel
toegepast, zelfs tot buiten de overheid en over de grens. Het Rijk heeft
zichzelf verplicht om zelf het goede voorbeeld te geven bij de toepassing
van deze documenten. In de brief16 is beschreven hoe ik deze documenten
verder wil verbeteren en uitbouwen, zodat ze een sterkere rol kunnen
gaan spelen.
Tegelijkertijd is MVI een breed onderwerp met meerdere thema’s. Dit
betekent dat per inkoop altijd kritisch moet worden bekeken welke criteria
zinvol zijn en welke niet. Anders verwordt MVI alsnog tot een afvinklijstje
zonder kracht.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen of overheden
met het huidige instrumentarium de vertaalslag kunnen maken van vaak
ambitieus inkoopbeleid naar concrete duurzame inkoopopdrachten. Waar
blijkt dit uit? Daarbij wordt gevraagd naar een beoordeling van de huidige
werking van de gunningsfactoren.
We zien zeker dat het MVI-instrumentarium wordt toegepast in de praktijk.
Diverse goede voorbeelden zijn verzameld op de website van PIANOo17,
zoals de 100% inkoop van groene stroom door de NS of duurzaam
vastgoedonderhoud door de Rijksuniversiteit Leiden om de CO2-footprint
drastisch te verlagen. Uiteraard gebeurt er in de praktijk veel meer en
hebben steeds meer overheden hier oog voor. Dat blijkt ook steeds tijdens
16
17

Kamerstuk 26 485, nr. 249
www.pianoo.nl/themas/maatschappelijk-verantwoord-inkopen-mvi-duurzaam-inkopen/
praktijkvoorbeelden-mvi/praktijkvoorbeelden-milieuvriendelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

16

de bijeenkomsten die rondom MVI worden georganiseerd. Er is in
toenemende mate ervaring met het werken met gunningsfactoren en de
percentages die daarbij handig zijn. In zijn algemeenheid kan worden
gesteld dat de grote slagen met MVI vooral tot stand komen wanneer
inkopers niet zozeer vasthouden aan minimumeisen, maar juist werken
met gunningsfactoren, marktverkenningen, etc.
Criteriadocumenten
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre de criteria voor MVI
objectief zijn. Of zijn deze juist onderhevig aan eigen interpretaties?
Voor het objectief, praktisch hanteerbaar en actueel houden van de
milieucriteria is een proces ontwikkeld van jaarlijks beheer en onderhoud.
Dit jaarlijkse onderhoud bestaat uit sessies met stakeholders, waarin de
juistheid en correctheid van de milieucriteriadocumenten wordt beoordeeld en waarin voorstellen voor aanpassingen worden besproken. De
groep stakeholders bestaat steeds uit een representatieve, relevante
afvaardiging van deelnemers uit diverse (publieke) inkoop- en expertorganisaties. Het concept wijzigingsvoorstel wordt vastgesteld door besluitvormers bij de verantwoordelijke Ministeries van Infrastructuur en
Waterstaat en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De nieuwe
criteria worden juridisch getoetst door de Commissie Bedrijfsjuridisch
Advies (CBA) en ten slotte ter besluitvorming voorgelegd aan de
Interdepartementale Commissie Inkopen en Aanbesteden (ICIA). Nadat de
ICIA het voorstel heeft vastgesteld, worden de geactualiseerde milieucriteriadocumenten gepubliceerd door PIANOo. Dit proces borgt dat de
Milieucriteria objectief zijn en niet onderhevig aan eigen interpretaties.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre aanscherping van criteria
voor catering zal leiden tot ongewenste resultaten, bijvoorbeeld zoals in
kantines waar duurzame producten ongebruikt blijven en producten
worden aangeboden waar geen behoefte aan is? In hoeverre voorkomt de
Staatssecretaris betutteling door bij inkoopcriteria voor wat betreft
catering allerlei eisen mee te nemen? Waarom wordt niet gewoon
ingekocht waar vraag naar en behoefte aan is?
Bij catering worden geen producten ingekocht, maar cateringdiensten. De
cateraar maakt zelf de afweging welke producten het beste verkopen. De
criteria stellen wel randvoorwaarden aan de manier waarop het voedsel
wordt geproduceerd. Dit stimuleert de bedrijven die vooroplopen met
duurzame productie.
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer concretere plannen met
betrekking tot MVI op het gebied van de circulaire economie te
verwachten vallen? Wanneer en op welke wijze zal de Staatssecretaris de
Kamer informeren?
Om de overgang naar een circulaire economie te versnellen, stellen de
ondertekenaars van het Grondstoffenakkoord transitieagenda’s op voor de
vijf ketens en sectoren met de hoogste prioriteit: biomassa en voedsel,
kunststoffen, de maakindustrie, de bouw en consumptiegoederen. Ik heb
u eerder per brief geïnformeerd over de stand van zaken18. Bij het
opstellen van deze transitieagenda’s wordt onder meer ook gekeken naar
de inzet van instrumenten om de transitie te bevorderen, waaronder MVI.
Het streven is dat de transitieagenda’s begin volgend jaar worden
afgerond. Daarna zal het Kabinet, net als de overige partners, zijn bijdrage
aan het realiseren van deze transitieagenda’s bepalen. Onderdeel hiervan
zal zijn de wijze waarop circulair inkopen kan worden ingezet als
instrument. De planning is om uw Kamer in de eerste helft van 2018 nader
te berichten over bovengenoemde acties.
18

Kamerstukken 32 852 en 33 043, nr. 48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

17

De leden van de D66-fractie vragen waar de criteria op gebaseerd zijn,
naast de Europees afgesproken inkoopcriteria. Daarnaast wordt gevraagd
hoe een afweging is gemaakt tussen de Europese inkoopcriteria en de
overige criteria. Hoe is de Staatssecretaris uiteindelijk gekomen tot de
huidige criteriadocumenten?
De criteria worden gebaseerd op nationale en internationale wijzigingen
in wet- en regelgeving, op nieuw beleid, marktontwikkelingen, ervaringen
uit Green Deals en reacties die zijn binnengekomen bij PIANOo op de
huidige criteria. Alle input wordt tijdens de jaarlijkse actualisatie getoetst
op juistheid en toepasbaarheid. Het gaat erom dat praktische criteria
worden opgesteld die zijn toegesneden op de Nederlandse situatie. Het
actualisatieproces waarin de afweging wordt gemaakt, heb ik beschreven
in het antwoord op de vraag van de VVD-fractie.
De leden van de D66-fractie lezen dat de Staatssecretaris een systeem met
drie ambitieniveaus wil ontwikkelen voor de criteriadocumenten. De leden
van de D66-fractie vragen of zij ook een richtlijn van percentages voor
ogen heeft hoeveel van de criteriadocumenten aan welk ambitieniveau
zou moeten voldoen. Zo ja, wat zijn deze percentages? Zo nee, waarom
niet?
Het doel is om alle criteriadocumenten te voorzien van drie ambitieniveaus. Alle 45 documenten krijgen een ondergrens, een middenniveau en
een hoog ambitieniveau. Het is vervolgens aan de individuele overheden
om te bepalen op welk ambitieniveau zij hun aanbestedingen op de markt
willen zetten. Daarbij geldt uiteraard dat ik met de toevoeging van hogere
ambitieniveaus hoop te stimuleren dat meer organisaties zullen gaan
kiezen voor een hogere ambitie.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe in het systeem met drie
ambitieniveaus wordt gestimuleerd dat overheden steeds een hoger
ambitieniveau nastreven. Hoe zullen deze drie ambitieniveaus worden
bepaald? En hoe vaak worden criteriadocumenten vernieuwd, zodat
nieuwe ontwikkelingen en mogelijkheden kunnen worden meegenomen?
Het hele Plan van Aanpak MVI 2015–2020 is erop gericht om de ambities
bij overheden ten aanzien van MVI te vergroten en om te helpen deze tot
uitvoering te brengen. Dit gebeurt op allerlei manieren, zoals met het
Manifest MVI of via het werk van PIANOo. Ook het aanbrengen van drie
ambitieniveaus in de criteriadocumenten is erop gericht om overheden
gemakkelijker (en dus vaker) te laten kiezen voor hogere ambities. Hierbij
blijft het minimale niveau gelijk aan het huidige niveau. Op het middenniveau komen criteria die uitdagender zijn, maar nog steeds haalbaar voor
voldoende marktpartijen. Op het hoogste niveau gaat het om de echte
koplopers in de markt. De criteria worden jaarlijks geactualiseerd volgens
het in het antwoord op de vraag van de VVD-fractie genoemde actualisatieproces. In de komende actualisatie zal dit proces worden gevolgd door
het bepalen van de drie ambitieniveaus. In de jaren daarop worden ook
deze drie ambitieniveaus jaarlijks geactualiseerd waarbij nieuwe inzichten,
mogelijkheden en ontwikkelingen worden meegenomen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe koplopers van overheden
in het zonnetje gezet zullen worden, om zo meer overheden te enthousiasmeren om een hoger ambitieniveau na te streven.
Er is veel enthousiasme voor MVI. Overheden inspireren vooral elkaar en
worden geïnspireerd door de koplopers in hun eigen gemeenschap.
Daarom is het ondersteunen van een lerend netwerk een belangrijk
onderdeel van onze inzet. Dit gebeurt onder meer via communities of
practice, de Circulair Inkopen Academy, workshops en (regio) bijeenkomsten. Als extra «zonnetje» heb ik, mede dankzij verzoeken vanuit uw
Kamer, de KoopWijsPrijs in het leven geroepen. Deze prijs zal in ieder
geval tot 2020 jaarlijks worden uitgereikt aan een koploper op het gebied

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

18

van MVI. Dit jaar zal de prijs worden uitgereikt op basis van de actieplannen. Bij de nominaties worden vertegenwoordigers uit maatschappelijke organisaties als De Groene Zaak en Natuur & Milieu betrokken. De
prijs zal worden uitgereikt tijdens het MVI-congres op 14 december
aanstaande.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen welke concrete resultaten op
rijksniveau zijn geboekt met de herijking van de criteria voor catering en
bedrijfsrestaurants. Hoe wordt werk gemaakt van het eten van vlees en
het tegengaan van voedselverspilling? Heeft de rijksoverheid de eigen
gestelde doelstelling – om in 2015 20% minder voedsel te verspillen dan
in 2009 – gehaald in de catering en bedrijfsrestaurants? Zo nee, waarom
niet?
Voor de herijking van de cateringcriteria zijn de thema’s en doelen bepaald
en heeft er een stakeholdersbijenkomst plaatsgevonden. De criteria
worden momenteel verder uitgewerkt. Zodra de nieuwe criteria zijn
afgerond en gepubliceerd op de website van PIANOo zullen ze worden
meegenomen in de contracten van het rijk. Om de consumptie van dierlijk
eiwit concreet te verminderen, is bij diverse Rijksorganisatie Meatless
Monday geïntroduceerd. Ook is op enkele locaties al een veganistische
vergaderlunch opgenomen in het vergaderlunchaanbod. Daarnaast
worden mensen in diverse rijksbedrijfsrestaurants gestimuleerd om meer
groente en fruit te consumeren. Het restaurant van de Ministeries van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Volksgezondheid, Welzijn en Sport
ontving de gouden award van het voedingscentrum voor het gezondste
bedrijfsrestaurant. Rondom voedselverspilling bij vergaderlunches is
onderzoek uitgevoerd bij RWS. Met enkele aanpassingen kon hier de
verspilling van broodjes worden teruggedrongen van 18 naar bijna 6%.
Dit onderzoek wordt nu voortgezet bij andere ministeries. Daarnaast
worden in de contracten met cateraars eisen gesteld aan de beperking van
voedselverspilling.
De leden van de SP-fractie vragen wat de rol van zowel de Europese Unie
als de Autoriteit Consument en Markt is inzake het duurzame aanbestedingsbeleid en de gestelde duurzaamheidscriteria. Kan hier een belemmerende werking van uitgaan, met het oog op de door beide gestelde regels
van de vrije markt?
De Europese aanbestedingsrichtlijn geeft aan dat gunningscriteria en
bijzondere voorwaarden verband dienen te houden met het voorwerp van
de opdracht. Een gunningscriterium of bijzondere voorwaarde kan ook
toezien op zaken die niet direct in het werk, de levering of de dienst
aanwezig zijn. Bijvoorbeeld de arbeidsomstandigheden tijdens productie,
transport en verpakken. Dit biedt veel ruimte. Tegelijkertijd moet ook
rekening gehouden worden met transparantie, non-discriminatie, gelijke
behandeling en proportionaliteit. Dit betekent dat er bijvoorbeeld geen
geografische beperkingen kunnen worden opgelegd (lokaal geproduceerd) en ook de mogelijkheid tot het stellen van eisen aan het algemene
ondernemingsbeleid is beperkt (bedrijf moet een mvo-beleid hebben). De
activiteiten van de Autoriteit Consument en Markt richting overheden zijn
er vooral op gericht om oneerlijke concurrentie te voorkomen wanneer
overheden bijvoorbeeld publieke voorzieningen financieren of werken met
gesubsidieerde instellingen. Dit heeft geen effect op de overheid in de rol
van afnemer van producten.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren constateren dat voor
wat betreft aanbestedingen nu uitsluitend wordt gewerkt met positieve
wegingen voor criteria naarmate dit criterium duurzamer wordt ingevuld.
Een 100% beloningssysteem derhalve. Acht de staatsecretaris het ook
mogelijk dat er met negatieve scores wordt gewerkt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

19

Er wordt door sommige aanbestedende diensten wel degelijk ook gewerkt
met negatieve scores. Het is aan de aanbestedende dienst om te bepalen
hoe zij de criteriadocumenten omzet in een beloningssysteem tijdens de
aanbesteding en of daarbij wordt gewerkt met alleen positieve of ook met
negatieve scores.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen om een
nadere toelichting hoe invulling zal worden gegeven aan de integrale
aanpak van de cateringcriteria, waarbij verschillende thema’s, waaronder
klimaat, een rol zullen spelen. Hoe zal hierbij worden ingegaan op de
noodzakelijke eiwittransitie, die in alle stukken wordt genoemd, maar
waar nog weinig handen en voeten aan wordt gegeven? Worden in de
nieuwe cateringcriteria thema’s als klimaatimpact van de consumptie van
dierlijke eiwitten en het energiegebruik in de veehouderij meegewogen
als criterium, niet alleen als mogelijke gunningsfactoren?
Op dit moment wordt de inbreng uit het voortraject verwerkt tot een voor
inkopers hanteerbaar nieuw criteriadocument voor de catering. Dat wordt
begin volgend jaar verwacht. De eiwittransitie en het energiegebruik
worden meegenomen bij het verder uitwerken van thema’s als klimaat of
landgebruik.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 485, nr. 254

20