Het nieuwe mestbeleid, 3 pijlers die richting kringlooplandbouw
werken of 3 doekjes voor het bloeden?
De herbezinning:
Herbezinnen op het mestbeleid is een goede zaak. Het nieuwe mestbeleid moet volgens de
minister ervoor zorgen:
a. dat onze waterkwaliteit gaat voldoen aan de gestelde normen, niet alleen de normen uit
de Nitraatrichtlijn maar ook de normen uit de Kader Richtlijn Water.
b. dat het mestbeleid bijdraagt aan het sluiten van de kringlopen.
c. dat het mestbeleid naast waterkwaliteit integraal zoveel mogelijk andere opgaven zoals
bodem, klimaat, stikstof, verdroging en biodiversiteit dient.
d. dat we minder regels en minder fraudegevoelige mestregelgeving hebben.
Deze vier punten zijn de aanleiding om het mestbeleid opnieuw vorm te geven. De doelen
met betrekking tot waterkwaliteit en het sluiten van kringlopen door grondgebonden
landbouw moeten het fundament zijn waarop het nieuwe mestbeleid wordt gebouwd.
Daartoe zijn voor het nieuwe mestbeleid vier hoofdpunten van belang:
1. Regionaal sluiten van kringlopen: Door regionaal kringlopen te sluiten worden
verliezen naar water, bodem en lucht zodanig beperkt dat ze weer passen in onze
leefomgeving. Kringlopen worden gesloten door input (bijv. voer en kunstmest) in
het systeem te verminderen en lekken (bijv. stikstof emissies naar water en lucht) te
dichten.
2. Verankeren van normen in de wet: Nationale mestregelgeving moet ervoor zorgen
dat (internationale) normen voor water-, bodem- en luchtkwaliteit worden gehaald.
Door normen wettelijk vast te leggen kan hierop worden gehandhaafd.
3. Gebiedsgerichte aanpak van de mestproblematiek: De mestregelgeving moeten
instrumenten bevatten die decentrale overheden (provincies, waterschappen en
gemeenten) de mogelijkheid geven om lokaal in te grijpen. Zo wordt in gebieden
waar de waterkwaliteitsnormen (en andere milieunormen) niet worden gehaald,
gestuurd op een gebiedsgerichte aanpak waardoor óók in deze gebieden de normen
worden gehaald.
4. Integraal mestbeleid: Door, naast waterkwaliteit, rekening te houden met andere
milieu-, klimaat- en natuurdoelen, creëert het mestbeleid samenhang en versterken
de doelen elkaar. Hiermee levert het integrale mestbeleid een positieve bijdrage aan
de transitie naar een natuurinclusieve landbouw waarbij kringlopen gesloten zijn.

Contouren van het nieuwe mestbeleid:
In de brief van minister Schouten aan de kamer op 8 september 2020 staan de contouren
van het nieuwe mestbeleid beschreven. Dit beleid is geënt op 3 pijlers:
1. Grondgebonden melk- en rundveehouderij: mestafzet op eigen land of elders met
een regionaal contract.

1

2. Intensieve veehouderij: varkens-, kippen- en kalvermest 100 procent verwerken in
mestverwerkers.
3. Gebiedsgerichte aanpak: met name gericht op het verbeteren van de waterkwaliteit.
In het onderstaande geven we per pijler aan hoe de contouren, zoals hier geschetst, bij
kunnen dragen aan de 4 hoofdpunten die wij zien voor het nieuwe mestbeleid:

1. Grondgebonden melk- en rundveehouderij
Voor de melk- en rundveehouderij betekent dit dat de kringlopen meer regionaal worden
gesloten, zoals ook bepleit door de commissie Grondgebondenheid1. Wij zien dit als een
eerste stap en het is goed dat dit in wetgeving wordt vastgelegd.
Echter, om de kringlopen echt (beter) te sluiten, hebben we meer nodig:
a. In het mestbeleid en de regionale contracten wordt niet gesproken over een voermest-contract, waarmee de kringlopen echt gesloten worden. Door ook de input van
voer mee te nemen in de pijler grondgebondenheid, worden de problemen integraal
aangepakt. Zo zou met de uitvoering van dit nieuwe
Concreet; Zorg voor het echt
mestbeleid uiteindelijk iedere koe weer
sluiten van kringlopen door eiwit
grondgebonden en in de weide worden gehouden
van eigen land met een voerin Nederland EN tevens door een sterke
mest-contract voor
vermindering van de input van (kracht) voer de
melkveehouders en
emissies naar water, bodem en lucht verminderen.
rundveehouders binnen een
Een aandachtspunt hierbij zijn de weidevogels, die
straal van 20 km.
komen door extra ‘druk’ op het (gras)land meer in
gevaar.
b. Een tweede input, die ervoor zorgt dat we de kringlopen niet sluiten, wordt ook niet
genoemd: het gebruik van kunstmest. Zelfs een vermindering van het gebruik van
kunstmest staat niet genoemd. Uit de ervaringen van vele biologische boeren, blijkt
dat productie van alle teelten zonder kunstmest
goed mogelijk is. Een drastische vermindering van
Concreet; In 2030 een afname
het kunstmestgebruik is een noodzakelijke stap naar van het gebruik van kunstmest
een kringlooplandbouw zonder negatieve effecten
van 50%.
voor water, bodem en luncht en moet dus een
integraal onderdeel worden van het nieuwe
Concreet; Definieer
mestbeleid.
overgangsgebieden van 5 km
rondom Natura 2000 gebieden,
Integrale mestwetgeving die meerdere doelen dient met
waarbinnen derogatie (max 170
een gebiedsgerichte aanpak: Naar aanleiding van het
kg stikstof per ha) en gebruik van
stikstofdebat zal, volgens de Commissie Remkes2, in
kunstmest niet zijn toegestaan.
bepaalde overgangsgebieden (rondom gevoelige Natura
2000 gebieden) alleen nog extensieve melkveehouderij en
1

Commissie Grondgebondenheid, 2018. Grondgebondenheid als basis voor een toekomstbestendige
melkveehouderij. LTO en NZO. Onderschreven door de minister in de kamerbrief van 4 september 2019
betreffende Duurzame Veehouderij.
2
Remkes et al., 2020. Niet Alles Kan Overal. Eindadvies over de structurele aanpak Adviescollege
Stikstofproblematiek. 8 juni 2020. Amersfoort.

2

akkerbouw kunnen plaatsvinden. Om deze overgangsgebieden goed te kunnen vormgeven
en reguleren is in het nieuwe mestbeleid een definitie van deze extensieve productie met
passende normen op zijn plaats.
Verankeren van normen in de wet met minder en minder fraudegevoelige regels:
De regels rondom grondgebondenheid (mestafzet op eigen land of met contracten op land
van een ander)zijn een eerste stap in de goede richting. Om aan de intensieve
melkveehouders tegemoet te komen, geeft de minister aan dat ze een ‘gradatie van
grondgebondenheid’ wil invoeren. Deze gradatie maakt de mestwetgeving zeer complex en
fraudegevoelig, iets wat in het nieuwe mestbeleid juist voorkomen dient te worden. Het
mestbeleid heeft niet alleen effect op de waterkwaliteit maar eveneens op andere trajecten
m.b.t stikstof en klimaat. De ‘gradaties in grondgebondenheid’ maken het met elkaar te
vervlechten van verschillende doelen en wetgeving extra ingewikkeld.
Geef intensieve melkveehouders een duidelijke
overgangstermijn (tot 2030) om zich aan de nieuwe
richtlijnen aan te passen en daarmee een noodzakelijke
transitie te maken. Een simpel mestbeleid helpt
uiteindelijk niet alleen de overheid, ook de sector heeft
baat bij duidelijke normen en een goede termijn waarop
die normen moeten zijn behaald. Een duidelijke
(wettelijke) stok achter de deur, zodat ook nietgrondgebonden melkveehouders moeten bewegen is
hiervoor een randvoorwaarde.

Concreet; Geef intensieve
melkveehouders de tijd (tot
2030) om zich aan de nieuwe
normen aan te passen, waarmee
de hele sector grondgebonden
wordt (zonder gradaties). Indien
niet gehaald moeten ze een
heffing betalen.

2. Intensieve veehouderij: Afvoer en verwerking van mest
De minister stelt een integraal mestbeleid voor, dat meerdere doelen dient. Het nieuwe
beleid beschrijft een volledige afvoer en verwerking van mest van de intensieve veehouderij.
De minister stelt dat mestverwerking leidt tot een afname van stikstofemissies. Uit
onderzoek blijkt echter een toename van stikstofemissies bij verwerking van
varkensdrijfmest. De Vries et al. (2011)3 onderzochten de effecten van gebruik van bewerkte
varkensmest en vergeleken dit met het huidige gangbare scenario waarin varkensdrijfmest
wordt gebruikt en bij de bemesting wordt aangevuld met kunstmest. Wanneer alleen het
overschot aan vleesvarkensdrijfmest wordt verwerkt, veranderen volgens dit onderzoek de
emissies van ammoniak, fijnstof en nitraatuitspoeling niet of nauwelijks ten opzichte van de
huidige situatie waarin drijfmest en kunstmest worden gebruikt. Van afname is dus geen
sprake. Maar bij verwerking van alle varkensdrijfmest in plaats van alleen het overschot,
blijkt uit dit rapport dat de ammoniakemissie zelfs met 12 tot 23% toeneemt. En dat
overigens ook nog de daaraan gerelateerde schadelijke fijnstofemissie met 9 - 25%
toeneemt. Volledige verwerking van mest uit intensieve sectoren draagt dus niet bij aan een
integraal mestbeleid.

3

J.W. De Vries et al. 2011. LevensCyclusAnalyse (LCA) pilot mineralenconcentraten = Life Cycle
Assessment (LCA) mineral concentrates pilot. Rapport 480 WUR Livestock Research, Lelystad.

3

Daarnaast zou volgens de minister mestverwerking bijdragen aan de productie van groene
energie via vergisting. In mest zit echter veel water en nauwelijks energie. Daarom wordt
meestal gebruikgemaakt van co-vergisting in plaats van mono-mestvergisting, waarbij uit de
co-producten wel een factor 10 meer energie komt. Dit roept de vraag op wat de
meerwaarde is van de mest in de vergister. In feite is het op die manier een verkapte
biomassacentrale.
Co-vergisting vergroot het mestoverschot. In het
Concreet: mestverwerking zorgt
overblijvende product (digestaat) zit nog steeds net zoveel
voor meer mest en meer
fosfaat en stikstof (indien niet vervlogen als ammoniak) als
emissies. Beperk het tot
voorafgaand aan de vergisting. Middels de nutriënten in de
mestscheiding in dikke en dunne
co-vergistingsmaterialen wordt er zelfs extra fosfaat
fractie. Niet meer mest
toegevoegd (circa 2,7 miljoen ton in 2013). Het mengsel
verwerken dan als
van co-producten en mest (digestaat) is volgens wetgeving
kunstmestvervanger in Nederland
na vergisting in zijn geheel mest. De massa van het
geplaatst kan worden.
digestaat is na vergisting maar met 10% afgenomen. Dat
betekent dat bij vergisting van 50% mest en 50% co-product na vergisting niet 50 maar 90%
geldt als mest. Het mestoverschot is hiermee toegenomen, met wel 80%. Co-vergisting
maakt het mestoverschot dus juist groter, zowel in hoeveelheid als in o.a. fosfaat. Ook de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) noemt dit een belangrijk nadeel van covergisting4. Daarnaast neemt het bodemleven af bij toepassing van digestaat in vergelijking
met de toepassing van dierlijke mest (Rietra en Gies, 20155). Mestverwerkingsfabrieken
kunnen daarnaast op weinig draagvlak rekenen van omwonenden, die klagen over stank en
in sommige gevallen gezondheidseffecten ervaren.
Sluiten van de kringlopen: Het stimuleren van
mestverwerkingscapaciteit versterkt de bestaande keten en
Ook intensieve sectoren moeten
werkt het sluiten van de kringloop tegen. Alle geld en
naar grondgebondenheid: In
aandacht richten op de mestverwerkingscapaciteit creëert
2040 hebben alle intensieve
een lock-in. Daarmee blokkeer je de transitie richting
veehouders contracten voor voer
(reststromen) en mest binnen
kringlooplandbouw. Varkens- en kippen- en kalverhouders
100 km. Er is geen plaats voor
moeten juist gestimuleerd worden om ook
méér dierlijke mest en dus ook
‘grondgebonden’ te gaan denken (samen met hun
niet voor méér dieren.
veevoerproducent). Voor het tegengaan van emissies en
voor het sluiten van de kringloop zullen zij ook met een
contract hun mestafzet moeten gaan regelen. Door mest af te zetten op grond waar de
reststromen, die als grondstof voor veevoer worden gebruikt, worden geproduceerd, gaan
we ook de kringloop in de intensieve veehouderij sluiten en dient mest weer als
bodemverbeteraar. Daarnaast zal door het scheiden van mest en urine de toepassing van de
gescheiden producten beter voldoen aan de eisen van de gewassen die de akkerbouwers
telen, waardoor zij minder kunstmest nodig hebben.

4

https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/duurzame-energie-opwekken/bio-energie/vergistingen-vergassing/technieken-vergisting (21-10-2020)
5
Rietra, R.P.J.J. en T.J.A. Gies, 2015. Toepasbaarheid en effecten van bemesting met digestaat; Sluiten van
mineralenkringloop in Groene Cirkels. Wageningen, Alterra Wageningen UR (University & Research centre),
Alterra-rapport 2664.

4

3. Gebiedsgerichte processen om waterkwaliteit te verbeteren.
We ondersteunen het streven van de huidige minister van LNV om het mestbeleid te laten
bijdragen aan een (natuurinclusieve) kringlooplandbouw. Om ook de andere doelen, met
name klimaat en biodiversiteit, te kunnen realiseren moet het mestbeleid zo worden
ingericht dat alle beleidsdoelen in gezamenlijkheid kunnen worden bereikt. Dit betekent een
integrale, gebiedsgerichte aanpak, waarbij in bepaalde gebieden waar de Kaderrichtlijn
Water- en nitraatnormen het meest bindend/beperkend zijn, ook specifiek mestbeleid
ingezet wordt. Het nieuwe mestbeleid gebiedsgericht én doelgericht, simpel, duidelijk en
fraudebestendig maken, kan o.a. door:
1. Specifiek in te grijpen op plekken waar normen worden overschreden: dit kan door het
koppelen van meetgegevens van de nitraatrichtlijn en
KRW aan een gebiedsgerichte aanpak van het
Concreet: in de nabijheid van
mestbeleid. Daar waar de waterkwaliteitsnormen
waterlichamen waar de KRWoverschreden worden, moet strikt gecontroleerd worden
norm voor stikstof of fosfor
op toediening van mest volgens de wet, zijn voer-mest
wordt overschreden mag geen
contracten verplicht en/of wordt veel sterker afgeroomd
kunstmest gebruikt worden en
op overgedragen fosfaat- en dierrechten dan in het
maximaal 170 kg/ha stikstof uit
algemeen. Daarnaast zijn uitspoelingsgevoelige gewassen
dierlijke mest.
verboden in gebieden met normoverschrijdingen.
2. Verankeren van Nitraatrichtlijn en KRW in beleid: voor
de gebiedsgerichte aanpak is het belangrijk om voor
ieder (stroom)gebied concrete normen voor een goede
ecologische waterkwaliteit, in mg/l, vast te stellen en te
verankeren in wetgeving voor zowel nitraat als fosfaat.
Deze gebiedsnormen worden in het (provinciale)
mestbeleid opgenomen.
3. Afroming van mestrechten in stikstofgevoelige
gebieden: het verhogen van het afromings-percentage bij
de verhandeling van dier- en fosfaatrechten in en om
stikstofgevoelige gebieden is doeltreffend en goed te
controleren. Daarmee vermindert de omvang van de
veestapel en dus de mestproductie in die gebieden
substantieel.

Concreet: uitspoelings-gevoelige
gewassen niet meer telen op
zand en löss gronden en in
beekdalen
Concreet: in de nabijheid van
waterlichamen waar de KRWnorm voor stikstof of fosfor
wordt overschreden zijn voermest contracten verplicht vanaf
2025 en wordt sterker
afgeroomd op overgedragen
fosfaat en dierrechten.
Concreet: Op zand- en
lössgronden; stel bufferzones in
naast oppervlaktewater, waarin
gebruik van mest, kunstmest en
pesticiden verboden is.

4 De opkoop van bedrijven in gebieden waar de
milieugebruiksruimte wordt overschreden: bijvoorbeeld
in gebieden waar de nitraatnorm of de KRW-normen
worden overschreden of waar versnelling noodzakelijk is
om de Kritische Depositie Waarden of de normen met betrekking tot broeikasgasemissies
te halen.

5

5. In gebieden waar na bovenstaande aanpassingen de
nitraatnorm of de KRW-normen nog steeds worden
overschreden kan de bemestingsnorm worden
aangepast (bijvoorbeeld geen derogatie meer voor
uitspoeling gevoelige gronden).

Expert paper namens:

6

Concreet: Op zand- en
lössgronden mag geen kunstmest
gebruikt worden en maximaal
170 kg/ha stikstof uit dierlijke
mest.