Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 293

Primair Onderwijs

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 691

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 juli 2023
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de voortgang op verschillende
thema’s. Daarnaast geef ik een update over verschillende aangenomen
moties en toezeggingen. Tot slot bied ik diverse onderzoeken en jaarrapportages aan.
Beschikbaarheid van persoonlijk contact over mentaal welzijn
In het debat Zorg en Onderwijs op 31 mei (Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 242)
van dit jaar is de voormalige Minister voor Primair en Voortgezet
Onderwijs door het lid Pouw-Verweij (JA21) gevraagd of hij bereid was in
gesprek te gaan met het onderwijsveld over de vraag of een leerling of
student uiteindelijk altijd in gesprek kan gaan met een daadwerkelijk
persoon over mentaal welzijn. De aanleiding voor deze vraag was de
constatering dat dit niet altijd het geval is. Wegens tijdgebrek in het debat
is deze vraag nog niet beantwoord. Langs deze weg wil ik deze vraag
graag alsnog beantwoorden.
Het is vanzelfsprekend dat een leerling behoefte heeft aan persoonlijk
contact als die mentaal minder goed in zijn of haar vel zit. Ik vind het van
belang dat leerlingen hier open over zijn, ook op school. Het hoort bij het
werk van elke docent om leerlingen te zien en naar hen te luisteren en dat
gebeurt gelukkig dagelijks op heel veel scholen. Tegelijkertijd zie ik
hoeveel werk onderwijspersoneel op het bord heeft en wil ik voorkomen
dat zij worden overvraagd. In gesprekken met het onderwijsveld,
bijvoorbeeld in het kader van het Nationaal Programma Onderwijs
(hierna: NP Onderwijs), komt het belang van écht contact duidelijk naar
voren. Mijn ministerie blijft hierover met het veld in gesprek.
Ik wil scholen graag helpen om extra persoonlijke aandacht aan leerlingen
te bieden. Vanuit het NP Onderwijs zijn middelen beschikbaar om
aandacht te besteden aan welbevinden. Welbevinden is ook een aparte
categorie van de menukaart, waar bewezen effectieve interventies zijn
verzameld. Uit de monitor van het NP Onderwijs blijkt dat scholen in het
funderend onderwijs daar massaal gebruik van maken, bijvoorbeeld door

kst-31293-691
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

1

de inzet van coaches of andere vormen van persoonlijke ondersteuning
van leerlingen. Ook in het mbo, hbo en wo wordt het NP Onderwijs benut
voor persoonlijke aandacht en begeleiding van studenten. Zo zijn er extra
studentdecanen en studentpsychologen ingezet. Daarnaast kijkt mijn
ministerie, zoals uw Kamer is toegezegd in navolging van de motie van
het lid De Hoop (PvdA), of het gebruik van brugfunctionarissen gestimuleerd kan worden.1 Juist om de verbinding tussen school, gezin en het
sociaal domein te versterken en om de ondersteuningsstructuur rondom
het kind te verbeteren. Uw Kamer wordt voor de begrotingsbehandeling
dit najaar nader geïnformeerd over de uitwerking van die motie.
Wachtlijsten (voortgezet) speciaal onderwijs
In het notaoverleg over de evaluatie van passend onderwijs van
16 november 2020 (Kamerstuk 31 497, nr. 391) hebben de leden Kwint (SP)
en Van den Hul (PvdA) een motie ingediend over het monitoren van
wachtlijsten in het speciaal onderwijs (hierna: so).2 Zoals gemeld in de
Verzamelbrief moties en toezeggingen primair en voortgezet onderwijs
van 2 november 2021 is na overleg met onder meer de Inspectie van het
Onderwijs (hierna: inspectie) en de sectorraden een dergelijke monitor
vormgegeven.3
Er is destijds in goed overleg met de betrokken partijen voor gekozen de
monitor een plaats te geven op de website van Samenwerkingsverbanden
op de kaart. In het najaar van 2022 is aan de samenwerkingsverbanden
passend onderwijs gevraagd de monitor in te vullen.
U bent met de Verzamelbrief primair en voortgezet onderwijs en
maatschappelijke diensttijd van 22 december 2022 geïnformeerd over de
resultaten van de eerste meting.4 Omdat slechts 40 van de 150 samenwerkingsverbanden primair onderwijs (hierna: po) en voortgezet onderwijs
(hierna: vo) hebben gereageerd, was de respons te laag om een goed
oordeel te vellen over de omvang van wachtlijsten in het (voortgezet)
speciaal onderwijs (hierna: (v)so). Zoals toegezegd in de brief, is mijn
ministerie het gesprek aangegaan met de vertegenwoordigers van de
samenwerkingsverbanden en de sectorraad voor Gespecialiseerd
Onderwijs (hierna: sectorraad GO). Dit gesprek heeft er toe geleid dat het
idee om de monitor via Samenwerkingsverbanden op de kaart uit te
zetten, is losgelaten. In overleg met de sectorraad GO, Simea en Vivis is
besloten in april een tweede meting uit te voeren, waarbij niet de
samenwerkingsverbanden maar de schoolbesturen met (v)so-scholen zijn
gevraagd een vragenlijst, opgesteld door onderzoeksbureau Oberon, in te
vullen.
Het onderzoeksrapport treft uw Kamer hierbij aan (bijlage 1).
De vragenlijst is verspreid onder alle 249 schoolbesturen met gespecialiseerd onderwijs en ingevuld door 174 (v)so-scholen, meestal door de
schoolleider. Van deze scholen gaven 85 aan een wachtlijst te hebben.
Alhoewel de respons beduidend beter is dan in november is er echter nog
geen volledig beeld over de omvang van de wachtlijsten. Duidelijk is wel
dat er (grote) verschillen binnen het gespecialiseerd onderwijs zijn. In
cluster 1 zijn bijvoorbeeld helemaal geen wachtlijsten en in cluster 2 gaat
het om enkele leerlingen (in de Randstad). De wachtlijsten komen dus
vooral voor in het speciaal basisonderwijs (hierna: sbo) en in cluster 3 en
4, waarbij opvalt dat in cluster 4 er meer vso-scholen zijn met wachtlijsten.
Verreweg de meeste van de 85 scholen, namelijk 63 van de 85, geven aan
0 tot 10 leerlingen op een wachtlijst te hebben staan, terwijl twee scholen
aangeven meer dan 100 leerlingen op de wachtlijst te hebben.
1

Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 93.
Kamerstuk 31 497, nr. 377.
3
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 598.
4
Kamerstukken 31 293, 31 289 en 35 034, nr. 656.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

2

De meeste scholen geven aan dat het meer dan drie maanden gaat duren
voordat de leerlingen geplaatst kunnen worden. Onduidelijk is echter
wanneer de leerlingen kunnen instromen. Een wachttijd van bijvoorbeeld
drie maanden of meer in april zou er op kunnen wijzen dat deze leerlingen
in het nieuwe schooljaar kunnen instromen. Hoewel het vervelend is dat
leerlingen soms meer dan drie maanden moeten wachten op een plek op
een andere school, is de start van het nieuwe schooljaar een logisch
instroommoment. Voor de meeste leerlingen is het namelijk niet fijn om
aan het einde van het schooljaar van school te moeten wisselen. Zij
moeten dan voor een paar maanden weer wennen aan een nieuwe klas,
die het schooljaar daarna weer anders kan zijn. Verreweg de meeste
leerlingen die op een wachtlijst staan, volgen in de tussentijd onderwijs
op de school van herkomst, of in een voorziening. Slechts enkele
leerlingen zitten thuis zonder onderwijsaanbod. Dat is onwenselijk en er
wordt door scholen en samenwerkingsverbanden alles aan gedaan om
dat te voorkomen. Als redenen dat er geen plek is, geven scholen aan dat
klassen vol zitten, er geen ruimte in het gebouw is voor uitbreiding en
noemen zij het lerarentekort. Leerlingen staan veelal aangemeld voor een
wachtlijst voor gespecialiseerd onderwijs wegens gedragsproblemen.
Deze rapportage is aanleiding om het diepere gesprek aan te gaan met
een aantal regio’s, waar de problematiek het grootst is. Deze regio’s
hebben contact met mijn ministerie gezocht en de gesprekken worden nu
gevoerd. Het gaat dan bijvoorbeeld om Rotterdam, Den Haag en Limburg.
Uit een reeds gevoerd gesprek met één van de regio’s blijkt onder meer
dat ook de pandemie een rol heeft gespeeld, bijvoorbeeld omdat er
minder vroegsignalering heeft plaatsgevonden en de uitgestelde zorg
geleid heeft tot grotere problemen en meer doorverwijzing naar het so.
Samen met de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(hierna: VWS) laat ik onderzoek doen naar de druk op de keten in
jeugdzorg, kinderopvang en gespecialiseerd onderwijs. We hopen dat dit
verdere inzichten oplevert over verklaringen voor toenemende vraag naar
voorzieningen zoals het sbo en (v)so, maar ook in de jeugdhulp en
kinderopvang.
De monitor zoals die in april is uitgevoerd zal worden verfijnd en
vervolgens tweejaarlijks worden herhaald. Daarmee hopen en verwachten
wij een beter beeld te krijgen over de wachtlijsten voor het so. Met de
regio’s waar de problemen het grootst zijn, wordt het gesprek gevoerd om
te komen tot passende oplossingen. De oorzaken lijken divers en daarmee
zullen ook de oplossingen in verschillende richtingen gezocht moeten
worden. Voor de korte termijn worden bijvoorbeeld overbruggingsplaatsen georganiseerd in sommige samenwerkingsverbanden, zodat de
leerlingen alsnog snel geplaatst kunnen worden en bijvoorbeeld een
aantal dagdelen buiten de reguliere school ondersteund worden. Veel
regio’s zijn voor de lange termijn bezig met het brengen van meer
expertise vanuit het (v)so naar de reguliere scholen.
Niet-bekostigde initiatieven
Tijdens het debat over passend onderwijs van 5 april 2023 (Kamerstuk
31 497, nr. 463) is door het lid Kwint (SP) gevraagd om niet-bekostigde
initiatieven, die (dreigende) thuiszitters helpen om hun schoolloopbaan
weer op te pakken, te financieren (het in het debat genoemde «rommelpotje»). Daarnaast is er bij het opvolgende tweeminutendebat (Handelingen II 2022/23, nr. 72, item 26) een motie ingediend door de leden
Westerveld (GroenLinks), Kwint (SP) en De Hoop (PvdA) die oproept om
bij de afweging over de inzet van deze extra middelen naast hoogbegaafdheid ook initiatieven voor thuiszitters en voorzieningen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

3

kinderen met een of meerdere beperkingen te betrekken.5 De voormalige
Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs heeft tijdens het debat
toegezegd u voor de zomer te informeren over de uitwerking hiervan.
De initiatieven waar mijn ministerie op dit moment zicht op heeft zijn
particulier georganiseerd. Het mogelijk maken om deze initiatieven
financieel te kunnen ondersteunen is niet makkelijk. Het brengt bijvoorbeeld vragen met zich mee over de verhouding tussen inkoop en
uitbesteding aan het particulier onderwijs en wat hierin wel en niet kan. In
een vergelijkbaar kader heeft de Onderwijsraad in 2019 op verzoek advies
uitgebracht op een conceptwetsvoorstel uitbesteding van bekostiging aan
particulier onderwijs.6 De raad bevestigt in het advies dat het niet
mogelijk is bekostiging over te hevelen naar particulier onderwijs.
Om die reden is het uitgangspunt dat het voorkeur heeft om eerst te
bekijken wat er binnen de huidige mogelijkheden al kan. Om ruimte te
creëren voor niet-bekostigde initiatieven hanteert mijn ministerie
onderstaande trapsgewijze aanpak:
– Verkenning van de mogelijkheden voor het aansluiten bij initiatieven in
het kader van de experimenteerregeling onderwijszorgarrangementen,
de inzet binnen de regeling Wel in Ontwikkeling en binnen de
subsidieregeling Maatschappelijke Diensttijd (hierna: MDT).
– In samenwerking met Gedragswerk en de inspectie gemeenten,
samenwerkingsverbanden en schoolbesturen voorlichten zodat zij
scherper in beeld hebben wat er wel kan en mag.
– Meer financiële ruimte maken voor initiatieven die alsnog nergens
terecht kunnen. Hoe deze ruimte het beste kan worden ingevuld wordt
de komende periode nader uitgewerkt.
Het experiment onderwijszorgarrangementen is begin dit jaar van start
gegaan. Dit experiment maakt het voor 80 onderwijszorgarrangementen
mogelijk om voor vijf jaar af te wijken van wet- en regelgeving op het
gebied van onderwijstijd, -locatie, -inhoud en -bekostiging. Aan het
experiment doen nu ongeveer 50 onderwijszorgarrangementen mee. Er is
dus nog ruimte voor extra aanvragers. Ik vind het belangrijk dat zo veel
mogelijk jongeren gebruik kunnen maken van de experimenteerruimte.
Daarom heeft mijn ministerie medio mei een tweede aanvraagronde
opengesteld. De aanvraagperiode loopt tot en met 31 juli 2023. De tweede
aanvraagronde voor de regeling Wel in Ontwikkeling is inmiddels
gesloten. Deze heeft ook als doel om kinderen die niet naar school gaan
weer terug te geleiden. Dit biedt ook kansen voor samenwerking met
niet-bekostigde alternatieven.
De komende periode werk ik de mogelijkheid om meer ruimte te bieden
voor initiatieven verder uit. Eén van de opties die ik daarbij verken is om
een subsidieregeling op te zetten. Hierbinnen onderzoek ik de
mogelijkheid om in het kader van een lerende aanpak gericht een aantal
bestaande initiatieven tijdelijk te ondersteunen om zo te zien welke
elementen hierin werken en hiervan te leren hoe we dit in de toekomst
ook structureel een plek kunnen geven binnen passend onderwijs. Ik
verken ook mogelijkheden om een coalitie van samenwerkingsverbanden
in samenwerking met niet-bekostigde alternatieven een aanvraag in te
laten. Zo komen we tegemoet aan een groot bezwaar van deze initiatieven
dat zij nu vaak met veel verschillende samenwerkingsverbanden
afspraken moeten maken. Een dergelijke regeling zou een combinatie zijn
van middelen voor (coalities van) samenwerkingsverbanden om verzuim
terug te dringen (zoals gebeurd is bij Wel in Ontwikkeling) en van een
experimenteerregeling waarin samenwerkingsverbanden vrijer zijn in het
5
6

Kamerstuk 31 497, nr. 455.
Kamerstuk 31 497, nr. 345.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

4

besteden van middelen (zoals bij experimenteerregeling onderwijszorgarrangementen). Ook zo kunnen we leren van de ervaringen om op basis
daarvan te bekijken of het nodig is om dit structureel te regelen en hoe.
De voorbereiding en het opstellen van een regeling en experiment vraagt
uitwerking aangezien er geen makkelijke oplossing bestaat en kost
daarmee tijd. Mijn ministerie informeert de Kamer voor het eind van dit
jaar nader over de voortgang.
Reactie klachtenrapportage van LBVSO over passend onderwijs
Uw Kamer heeft de voormalige Minister voor Primair en Voortgezet
Onderwijs tijdens het debat over passend onderwijs op 5 april jl. verzocht
om te reageren op de klachtenrapportage van Leerlingenbelang Voortgezet Speciaal Onderwijs (hierna: LBVSO) over passend onderwijs. Ik dank
LBVSO voor de uitgebreide rapportage en aanbevelingen daarin.
Verderop in deze brief ga ik in op Veilig Thuis-meldingen en het leerlingenvervoer. Hier behandel ik achtereenvolgens de volgende onderwerpen
uit de klachtenmonitor van LBVSO: ondervertegenwoordiging van het
(v)so in doelstellingenmonitor, de uitvoering van het ontwikkelingsperspectief (hierna: OPP) in vso, de relatie tussen passend en inclusief
onderwijs en tot slot het staatsexamen.
LBVSO constateert allereerst dat naast maatregelen in de verbeteraanpak
ook andere maatregelen nodig zijn, zoals voldoende leraren die ook tijd
hebben voor de leerlingen in de klas. Hier sluit ik me bij aan, en daarom
zet mijn ministerie zich in voor het aanpak van het lerarentekort via
bijvoorbeeld het versterken van de lerarenopleidingen, inzet op
zij-instroom en het formeren van onderwijsregio’s.7 Verder constateert
LBVSO dat nog niet met alle maatregelen uit de verbeteraanpak even veel
vaart is gemaakt. Het klopt dat hierin een fasering is aangebracht, omdat
niet alles tegelijk kan worden opgepakt. Ik ben gestart met die maatregelen die het meeste impact hebben in de klas. De komende periode zal ik
ook de andere maatregelen verder oppakken.
LBVSO schrijft verder over de te lage respons van vso-leerlingen in de
doelstellingenmonitor passend onderwijs door de getrapte onderzoeksopzet en vreest hierdoor een incompleet beeld. In de eerste meting
van de monitor was de respons van scholen in het vso inderdaad niet
hoog genoeg om over te rapporteren. In de volgende meting besteden de
onderzoekers extra aandacht aan het verhogen van de respons van zowel
de professionals als de leerlingen en hun ouders op (v)so-scholen. Ook zal
ingezet worden op een hogere respons van alle leerlingen (ook regulier
basis en voortgezet onderwijs), en specifiek van de groep thuiszitters. Mijn
ministerie zal samen met de onderzoekers, LBVSO, LAKS en de
Sectorraad GO verkennen welke aanvullende acties nodig en mogelijk zijn
in het benaderen van de respondenten.
Signalen van ouders, scholen en leerlingen, waaronder LBVSO, hebben
duidelijk gemaakt dat het OPP toe is aan een update. Op dit moment
wordt er door een werkgroep met vertegenwoordiging van leerlingen de
laatste hand gelegd aan een handreiking voor een nieuw, functioneel OPP
met als belangrijkste uitgangspunt: terug naar de basis en het oorspronkelijke doel. Zo voorkomen we onnodige administratieve lasten en kan het
OPP weer beter dienen als middel bij de ontwikkelingsgerichte gesprekken
in de driehoek leerling-ouders-school. Zodra deze handreiking er is, gaat
een communicatiecampagne van start richting de scholen. LBVSO zal een
belangrijke rol innemen bij de communicatie richting de leerlingen in het
vso.

7

Kamerstuk 27 923, nr.456.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

5

LBVSO agendeert ook de relatie tussen de verbeteraanpak passend
onderwijs en de route naar inclusief onderwijs. Er zijn zorgen dat deze
trajecten elkaar in de weg zitten. «Moet de verbetering van het ene traject
niet eerst zorgvuldig afgerond zijn voor we door kunnen naar het
volgende?», vraagt LBVSO zich af. Ik begrijp deze vraag en zorg, maar zie
de volgordelijkheid anders omdat inclusief onderwijs en passend
onderwijs sterk met elkaar samenhangen. Ook passend onderwijs richt
zich bijvoorbeeld al op het realiseren van zoveel mogelijk thuisnabij
onderwijs. Met de verbeteraanpak blijf ik in ieder geval tot 2026 werken
aan de voorgenomen verbeteringen en daarmee zetten we gelijktijdig ook
verdere stappen richting inclusief onderwijs in 2035. LBVSO denkt op
verschillende tafels actief mee in de uitwerking van de contouren van de
werkagenda inclusief onderwijs en die inbreng waardeer ik.
Tot slot heeft LBVSO bezwaren ten aanzien van de passendheid van het
staatsexamen. LBVSO geeft aan dat het staatsexamen niet passend is
voor de vso-doelgroep, omdat vso-leerlingen bij het staatsexamen op
slechts twee momenten hun prestaties laten zien en de mondelinge
college-examens afgenomen worden door onbekende examinatoren.
LBVSO vraagt om een plan voor de vso-examens waarmee wordt
toegewerkt naar een passende vorm van examinering voor vso-leerlingen.
Ik herken de zorgen over deze aansluiting. Mijn ministerie zet zich in voor
de verbetering hiervan en er lopen gesprekken met sectororganisaties en
scholen om beter te begrijpen waarom zij voor welke examenvoorziening
kiezen en welke drempels zij ervaren bij de keuze voor een reguliere vorm
van examineren. Dit is een eerste stap in het gezamenlijk toewerken naar
de meest passende vorm van examinering. Na de zomer ga ik hierover
ook verder in gesprek met onder meer leerlingen en examinatoren. Een
hoofddoel van de verbeteragenda staatsexamen vo, waarvan de resultaten eind 2024 worden opgeleverd, is de verbetering van de aansluiting
van het staatsexamen op de vso-leerling. Er wordt in dit kader bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar het spreiden van college-examens over het
jaar en de mogelijkheid om eigen docenten bij deze mondelinge examens
te betrekken. Andere acties om de aansluiting te verbeteren zijn het
optimaliseren van de rol van de vertrouwenspersoon/bijzitdocent, het
verstrekken van informatie aan scholen over afnamecondities, het
onderzoeken van alternatieve afnamevormen voor het college-examen, en
het verbeteren van de informatievoorziening aan vso-leerlingen over de
voorbereiding op mondelinge college-examens. Ik maak graag gebruik
van het aanbod van LBVSO om een rol te vervullen in deze communicatie
naar leerlingen en scholen.
Veilig Thuis bij geschil over passend onderwijs
In het debat passend onderwijs van 5 april jl. en het opvolgende tweeminutendebat heeft uw Kamer de voormalige Minister voor Primair en
Voortgezet Onderwijs gevraagd naar de stand van zaken rondom Veilig
Thuis-meldingen bij een geschil over passend onderwijs. Tijdens het
tweeminutendebat heeft hij toegezegd hier voor de zomer op terug te
zullen komen en daarbij aan te geven welke aanvullende acties worden
ondernomen. Dat doe ik hierbij.
Allereerst mag het nooit zo zijn dat er een melding bij Veilig Thuis wordt
gedaan door de school als er een onderwijsgeschil is tussen de ouders of
verzorgers en de school zonder dat er sprake is van een voor het kind
onveilige (thuis)situatie. Ook het signaal dat er mogelijk professionals zijn
die dreigen met een Veilig Thuis-melding richting ouders om hen onder
druk te zetten is erg kwalijk en onwenselijk. Er zijn andere stappen
mogelijk voor de school en ouders als zij er met elkaar niet uitkomen.
Deze kwestie is bij de PO-Raad, de VO-raad, het Landelijk Netwerk Veilig
Thuis, de inspectie en het Ministerie van VWS onder de aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

6

gebracht en er is gesproken over wat er mogelijk is om dit verder onder
de aandacht te brengen. Daarbij is het wel belangrijk om te zoeken naar
een balans: waar er wel sprake is van een onveilige situatie thuis is
melding hiervan belangrijk, zeker als er sprake is van acute risico’s. De
meldingsbereidheid van professionals moet hierdoor niet worden
verminderd.
Ook heeft mijn ministerie de afgelopen weken veelvuldig contact gehad
met Ouders & Onderwijs en Balans en zijn we gezamenlijk de problematiek beter in beeld aan het brengen. Uit de casuïstiek is duidelijk
geworden dat situaties veelal complex zijn en er vaak meer speelt dan
slechts een puur onderwijsgeschil. Het is echter nog niet te zeggen of dit
in alle gevallen zo is.
Het is van belang dat zowel ouders als professionals weten welke stappen
zij kunnen zetten op het moment dat ze een onderwijsgeschil hebben.
Daarom wil mijn ministerie de informatievoorziening verbeteren. Dat
wordt onder andere gedaan via de escalatieladder, één van de maatregelen uit de verbeteraanpak passend onderwijs. Deze wordt onderdeel
van een overzichtsplaat over passend onderwijs en is uiterlijk in het eerste
kwartaal van 2024 gereed. De overzichtsplaat wordt tegen die tijd
uitgebreid gecommuniceerd op de website van de Rijkoverheid en
gedeeld met partners in het veld.
Daarnaast ondernemen ook de betrokken partijen actie. Mijn ministerie
ontwikkelt in samenwerking met onder andere Ouders & Onderwijs en
Balans een factsheet voor ouders waarin zij in één oogopslag kunnen zien
waar zij terecht kunnen bij een Veilig Thuis-melding en wat hun rechten
zijn. Het Landelijk Netwerk Veilig Thuis wil haar website samen met OCW,
Ouders & Onderwijs en Balans verder verbeteren. De komende periode
blijft mijn ministerie de situatie goed monitoren met Ouders & Onderwijs
en Balans op basis van maandelijkse cijfers en kwartaaloverleggen.
Samen met de PO-Raad, de VO-raad, het Landelijk Netwerk Veilig Thuis,
Ouders & Onderwijs, Balans en het Ministerie van VWS wordt er bekeken
welke acties er nog meer nodig zijn.
Leerlingenvervoer
De voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs heeft
toegezegd om voor de zomer terug te komen op de stand van zaken in het
leerlingenvervoer en de resultaten van het expertiseteam. Hierbij ga ik in
op drie punten: de acties van en afspraken met de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (hierna: VNG), de verbeteragenda doelgroepenvervoer met een lange termijnplan voor toekomstbestendig doelgroepenen leerlingenvervoer en de brief van LBVSO.
Acties VNG
De VNG heeft het VNG Expertise Team Leerlingenvervoer opgericht om
gezamenlijk de problemen in het leerlingenvervoer aan te pakken, zowel
voor de korte als de lange termijn. Hierbij zet de VNG in op drie verbeterpunten: het verbeteren van de klachtenafhandeling, het verbeteren van de
informatievoorziening aan ouders en leerlingen en het vergoten van
kennis bij de gemeenten en vervoerder over het monitoren en evalueren
van de kwaliteit van het leerlingenvervoer. Bij de ene gemeente is het
proces van klachtenafhandeling bijvoorbeeld beter te vinden dan bij de
andere gemeente. Hoe gemeenten dit goed organiseren en hoe ze met de
klachten omgaan, wordt – naast andere goede voorbeelden – gedeeld via
regionale bijeenkomsten met gemeenten over het leerlingenvervoer.
Daarnaast werkt het expertiseteam op dit moment concrete afspraken,
acties en producten uit op het gebied van adequate aanbesteding,
contractbeheer en informatievoorzieningen van het leerlingenvervoer.
Voor het najaar komt de VNG met de resultaten hiervan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

7

De VNG heeft mijn ministerie laten weten dat zij het experiment om te
rijden met een reistijd van 45 minuten enkele reis niet door wil zetten. De
reden hiervan is dat het Oberon-onderzoek volgens de VNG onvoldoende
aanleiding geeft om de reistijd te verkorten. Daarentegen vindt de VNG
60 minuten enkele reis een realistischere streeftijd (dat in 85% van de
gevallen lukt, zoals het onderzoek laat zien). Gemeenten en vervoerders
blijven alert met een belangrijk doel om de reistijd zo kort mogelijk te
houden tijdens de monitoring, evaluatie en nieuwe aanbesteding. Niet alle
gemeenten hebben inzicht in hoe de vervoersstromen lopen wat nodig is
om inzicht te krijgen waar verbetering in de reistijd mogelijk nodig is.
Daarom zullen gemeenten bij het delen van goede voorbeelden door de
VNG ondersteund worden hoe dit inzicht verkregen wordt en hoe je
hierop kan sturen. De VNG zal gemeenten erop blijven wijzen een zo kort
mogelijke reistijd op te nemen in de gunningseisen van hun nieuwe
aanbesteding. Ook kunnen gemeenten via regionale bijeenkomsten leren
van gemeenten die het wel voor elkaar krijgen te reizen met een zo kort
mogelijk reistijd, bij voorkeur van 45 minuten. Ik ben namelijk van mening
– en dit blijkt ook uit het Oberon-onderzoek – dat er in veel gemeenten in
het belang van de leerlingen nog wel verbeteringen nodig zijn in de
reistijd. Ik reken daarom op betrokkenheid van de VNG om dit voor elkaar
te krijgen, bijvoorbeeld in de regionale bijeenkomsten, en zal dit
nauwgezet blijven volgen.
Verbeteragenda doelgroepenvervoer
In de brief bij de Voortgangsrapportage passend onderwijs heeft de
voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs ook toegezegd
terug te komen op de stand van zaken van de drie moties over het
leerlingenvervoer.8 Samen met onder andere de departementen van VWS
en van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) werkt mijn ministerie aan de
Verbeteragenda doelgroepenvervoer, met als doel: toekomstbestendig,
voldoende en kwalitatief goed doelgroepen- en leerlingenvervoer. De
onderwerpen van deze moties maken onderdeel uit van de verbeteragenda. Het gaat om een breed scala aan mogelijke verbeterpunten,
waaronder (het afzien van) de aanbestedingsmogelijkheden, contractuele
en beleidsmatige ontschotting, monitoring van en toezicht op de
gewenste kwaliteit, de beloning van chauffeurs en het voeren van
adequaat contractmanagement.
Eerder is gecommuniceerd dat de Staatssecretaris van VWS de verbeteragenda voor de zomer aan uw Kamer zou sturen. Dit gaat helaas niet
lukken en zal zo snel als mogelijk na de zomer gebeuren.
Brief van LBVSO
LBVSO heeft in het rapport Wanneer klagen pijn doet aandacht gevraagd
voor de knelpunten in het leerlingenvervoer. Een belangrijk punt van
LBVSO is de toenemende druk op leerlingen om zelfstandig te reizen en
de wijze waarop dat in de laatste modelverordening van de VNG is
verwoord. Dit wordt in de nieuwe modelverordening aangepast, die op dit
moment wordt getoetst bij gemeenten en na de zomer af is. Beleidskeuzes, zoals een maximale reistijd en de nadruk op zelfstandig reizen,
komen daar niet meer in terug. Maar dit betekent niet dat gemeenten en
scholen niet kunnen onderzoeken of een leerling al dan niet zelfstandig
kan reizen. Hierbij is goede communicatie tussen gemeenten en ouders en
leerlingen cruciaal. De wijze waarop dit op een goede manier kan, zal in
een nieuwe brochure van de VNG voor consulenten bij de VNG terugkomen. De nieuwe modelverordening en deze brochure zullen na de
zomer gereed zijn.
8

Kamerstuk 31 521, nrs. 125, 128 en 130.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

8

Ik wil hier nogmaals benadrukken dat de huidige trajecten in het leerlingenvervoer niet bedoeld zijn om het leerlingenvervoer te versoberen; om
leerlingen op te leggen zelfstandig te reizen, terwijl dit voor hen niet
haalbaar is. Laat ik daar duidelijk over zijn: leerlingen die vervoer nodig
hebben, moeten dat krijgen.
In het rapport oppert LBVSO ook het leerlingenvervoer niet samen te
nemen met het overige doelgroepenvervoer en als publieke taak te
beschouwen. Dit komt overeen met de motie van het lid Kwint (SP),
waarin verzocht wordt om bij het leerlingenvervoer af te zien van
aanbesteden.9 Dit zal terugkomen in de verbeteragenda doelgroepenvervoer, die na de zomer door het Ministerie van VWS aan uw Kamer
wordt aangeboden.
Nieuwkomers
De leden Van Baarle (DENK) en Westerveld (GroenLinks) hebben de
voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs met twee
moties verzocht om van de aantallen leerplichtige vluchtelingen en
vluchtelingenkinderen die onderwijs mislopen een centraal beeld te
vormen en om tot afspraken te komen voor een beperking van de
verhuisbewegingen van vluchtelingenkinderen.10
Nieuwkomersleerlingen in de leerplichtige leeftijd zijn net als hun
leeftijdsgenoten verplicht om onderwijs te volgen. Helaas ontbreekt
momenteel een alomvattend beeld van nieuwkomersleerlingen in
Nederland die geen onderwijs ontvangen. Dit is zorgelijk, zeker in
combinatie met de huidige situatie waarin veel kinderen in de asielprocedure door de druk op de opvangcapaciteit regelmatig moeten
verhuizen. Over het ontbreken van een centraal beeld van kinderen die
geen onderwijs volgen en het beperken van verhuisbewegingen heeft uw
Kamer dan ook twee moties ingediend en middels deze verzamelbrief
geef ik aan hoe het kabinet invulling aan beide moties wil geven.
Allereerst wil ik nogmaals benadrukken dat het kabinet erkent dat het
ongewenst is dat kinderen in de asielprocedure regelmatig moeten
verhuizen en de inzet is om deze zoveel als mogelijk te beperken. Na elke
verhuizing moet een kind weer een nieuwe start maken op school, wat
een ononderbroken ontwikkeling in de weg zit en ook voor uitdagingen
zorgt voor de scholen waar deze kinderen onderwijs moeten volgen,
bijvoorbeeld om ze daar geplaatst te krijgen. Daarom heeft de voormalige
Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs mijn zorgen gedeeld met
de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. Het kabinet streeft er
daarnaast naar om begeleiding en overdracht van nieuwkomerskinderen
waar nodig verder te optimaliseren, zodat hun onderwijsloopbaan niet
onnodig verstoord wordt bij een verhuizing.
Daarnaast wordt in de motie van de leden Van Baarle (DENK) en
Westerveld (GroenLinks) verzocht om een centraal beeld te creëren van de
aantallen leerplichtige vluchtelingen en vluchtelingenkinderen die
onderwijs mislopen. De eerste stap daarin is reeds gezet, doordat het
Centraal Orgaan opvang asielzoekers (hierna: COA) nu wekelijks cijfers
per locatie deelt over leerplichtige kinderen met mijn departement en met
LOWAN. Afgezet tegen het aantal leerlingen waarvoor nieuwkomersbekostiging wordt uitgekeerd, geeft dat een beeld over de mate waarin
onderwijs wordt gevolgd. Zij het niet volledig en pas achteraf. Daarnaast
is mijn ministerie in gesprek met COA en DUO om de bestaande gegevens
beter te benutten en de relevante gegevens te analyseren. Hierbij
onderzoekt mijn ministerie bijvoorbeeld de mogelijkheid om het vreemdelingennummer te benutten wanneer een kind nog geen Burgerservice9
10

Kamerstuk 31 521, nr. 125.
Kamerstuk 27 923, nr. 454 en Kamerstuk 34 334, nr. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

9

nummer heeft. Dit zou echter de uitwisseling van gevoelige persoonsgegevens met zich meebrengen, en dit kan alleen als het zeer zorgvuldig
gebeurt. Mijn ministerie onderzoekt daarom tevens mogelijke alternatieven om het doel mogelijk sneller en met minder ingrijpende maatregelen te bereiken. Zo wordt overigens niet alleen in kaart gebracht welke
kinderen onderwijs mislopen, maar ook welke kinderen waar onderwijs
volgen.
Tweetalig Primair Onderwijs
Hierbij informeer ik uw Kamer over het vervolg op de pilot «Tweetalig
Primair Onderwijs» (tpo), die afloopt per schooljaar 2022/2023. In deze
pilot experimenteerden 17 basisscholen met een verruiming van de
wettelijk toegestane onderwijstijd in een vreemde taal (Engels, Frans of
Duits).11 De resultaten van de pilot zijn positief.
Op dit moment is het scholen wettelijk toegestaan om 15 procent van de
onderwijstijd les in een vreemde taal aan te bieden. Binnen de pilot tpo,
gestart in 2014 en verlengd in 2019, werd dit percentage verruimd tot
maximaal 50 procent van de onderwijstijd. Flankerend onderzoek bij de
pilot, dat u aantreft als bijlage 2 bij deze brief, toont aan dat verruimd
meertalig onderwijs een positief effect heeft op de basisvaardigheden.12
Leerlingen op tpo-scholen werden niet alleen beter in de vreemde taal,
maar groeiden ook sterker in Nederlandse taal- en rekenvaardigheden
vergeleken met controlegroepen. Bij de start van de pilot was het voor de
Tweede Kamer een belangrijk aandachtspunt dat meertalig onderwijs in
elk geval niet ten koste mocht gaan van de Nederlandse taalverwerving.
De onderzoeksresultaten tonen aan dat dit niet het geval is.
Naar aanleiding van de positieve resultaten heeft de voormalige Minister
voor Primair en Voortgezet Onderwijs besloten om het tweetalig primair
onderwijs voort te zetten. Met een wijziging van het Inrichtingsbesluit wet
op het primair onderwijs (WPO) wordt mogelijk dat scholen naast het
Nederlands een tweede onderwijstaal kunnen hanteren, voor maximaal
de helft van de onderwijstijd in plaats van de huidige 15 procent.13
Scholen hebben hierbij de keus tussen Engels, Frans of Duits. Nuffic,
projectleider tijdens de pilot, ontwikkelde een kwaliteitsstandaard voor
tpo. Deze kwaliteitsstandaard wordt voor alle scholen beschikbaar. Na een
aantal jaar zal de wijziging van het Inrichtingsbesluit worden geëvalueerd
om te beoordelen of het noodzakelijk is om kwaliteitscriteria voor de
toepassing van tpo in te voeren.
De huidige pilot tpo stopt per 1 augustus 2023. Vooruitlopend op de
wijziging van het Inrichtingsbesluit WPO wordt de pilot voor de 17
deelnemende scholen met een jaar verlengd, om te voorkomen dat
scholen die aan de pilot meededen nu tijdelijk moeten stoppen met deze
onderwijsvorm. Deze scholen mogen daarom maximaal de helft van hun
onderwijs in een vreemde taal blijven geven. Aan deze verlenging is geen
subsidie verbonden.
De mogelijkheid voor verruimd meertalig onderwijs in het po creëert
overigens een goede doorlopende lijn richting het vo, waar tweetalig
onderwijs (tto) al langer mogelijk is. Tevens ligt op dit moment een
wetsvoorstel bij de Raad van State vanuit het Ministerie van SZW, dat
meertalige dagopvang in het Engels, Frans of Duits naast het Nederlands
mogelijk maakt (voor maximaal 50 procent van de opvangtijd per dag).

11

Alle deelnemende scholen hebben voor Engels gekozen.
Jenniskens, T. et al. (2022). Flankerend onderzoek Tweetalig primair onderwijs. KBA Nijmegen.
13
Zie artikel 4.2 van het Inrichtingsbesluit WPO.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

10

Hoogbegaafdenonderwijs
Hierbij informeer ik uw Kamer, zoals door de voormalige Minister voor
Primair en Voortgezet Onderwijs is toegezegd tijdens het debat Passend
Onderwijs van 5 april 2023, over de voortgang en ontwikkelingen van het
onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen in Nederland. Ook ga ik in op de
tijdens dit debat ingediende motie van de leden Van Meenen (D66) en
Paul (VVD) waarbij wordt gevraagd te onderzoeken of het aanmerken van
voltijd hoogbegaafdheidsonderwijs als speciaal onderwijs structurele
financiering, expertise, leerlingenvervoer en een dekkend aanbod zou
waarborgen.14
Allereerst zal de nieuwe subsidieregeling «begaafde leerlingen in po en vo
2023–2025» waarmee zowel de middelen uit het Coalitieakkoord (Bijlage
bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) als de middelen van het amendement van de
leden Paul (VVD) en Van Meenen (D66) worden verstrekt, nog voor het
begin van de zomervakantie worden gepubliceerd.15 De subsidieregeling
wordt opgesplitst in twee delen, waarbij samenwerkingsverbanden voor
beide delen of voor één van de beide delen subsidie kunnen aanvragen.
Er gelden aparte subsidievoorwaarden voor elk deel, zodat mijn ministerie
conform de toezegging van de voormalige Minister voor Primair en
Voortgezet Onderwijs aan uw Kamer kan borgen dat de middelen uit het
amendement ook daadwerkelijk worden besteed aan het versterken van
voltijd hoogbegaafdheidsvoorzieningen. Samenwerkingsverbanden
hebben vanaf de week van 3 juli tot 30 september 2023 de mogelijkheid
tot inschrijving, waarbij hen wordt gevraagd een analyse te maken van
hun huidige aanbod van het hele begaafdheidspectrum en wat het
gewenste aanbod is. Dit stelt hen in staat om gericht te investeren in
verbeteringen op het gebied van onderwijs aan (hoog)begaafde
leerlingen.
Ook is het experiment onderwijszorgarrangementen van start gegaan. In
dit experiment nemen verschillende initiatieven voor (hoog)begaafde
leerlingen deel. Het doel is om te onderzoeken welke ruimte er binnen de
huidige wet- en regelgeving nodig is om maatwerk te kunnen bieden aan
deze doelgroep. Door dit experiment kunnen de mogelijkheden voor
passend onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen in kaart worden
gebracht. Dit wordt meegenomen in het wetstraject wat eind dit jaar van
start gaat.
Aan het Kenniscentrum Hoogbegaafdheid is de opdracht gegeven te
onderzoeken wat de gevolgen zijn als voltijd hoogbegaafdheidsonderwijs
als speciaal onderwijs wordt aangemerkt, zoals verzocht in de hierboven
genoemde motie van de leden Van Meenen (D66) en Paul (VVD). Uw
Kamer wordt over de resultaten voor het einde van dit jaar geïnformeerd.
In navolging van de Kamerbrief die u op 23 december 2022 van de
voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs heeft
ontvangen16, heeft het Kenniscentrum Hoogbegaafdheid periodiek
handreikingen uitgebracht en dit zal het de komende tijd blijven doen.
Deze handreikingen bieden professionals die werken met (hoog)begaafde
leerlingen concrete hulp en ondersteuning bij het vormgeven van passend
onderwijs.
In de eerste helft van dit jaar heeft de voormalige Minister voor Primair en
Voortgezet Onderwijs de nodige stappen gezet ter verbetering van het
onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen. Ook de komende maanden
blijft mijn ministerie hier hard aan werken, zodat ook optimale ontwikkelkansen worden gecreëerd voor (hoog)begaafde leerlingen.

14

Kamerstuk 31 497, nr. 459.
Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 61.
16
Kamerstuk 31 497, nr. 445.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

11

Leven lang ontwikkelen (LLO)
In de brief «Beleidslijnen LLO» van 23 september 202217 hebben de
Minister van SZW en de voormalige Minister voor Primair en Voortgezet
onderwijs aangekondigd dat er een toekomstverkenning LLO gestart werd
en dat u daarover per brief over geïnformeerd zou worden. De aangekondigde brief zal zowel de uitkomsten van de toekomstverkenning LLO als
de uitwerking van het aangekondigde programma Leercultuur
beschrijven. U ontvangt de brief naar verwachting in september van dit
jaar. Dit geeft de ruimte om de recente ontwikkelingen en implicaties met
betrekking tot de bezuiniging op het STAP-budget te adresseren en om de
inhoud van de brief goed af te stemmen met alle betrokkenen vanuit het
onderwijs en de sociale partners. Ook infomeer ik uw Kamer met deze
brief over de uitvoering van de motie van het lid Hagen (D66) c.s. over
opties voor een leerbudget18, de motie van het lid Hagen (D66) c.s. over
oplossingen voor knelpunten van publieke instellingen bij het aanbieden
van onderwijs in het kader van LLO19 en de motie van het lid De Hoop
(PvdA) over mogelijkheden voor een scholingsrecht.20
Fries in het onderwijs
Op 28 november 2022 heeft de Ried fan de Fryske Beweging een brief
gestuurd naar het Adviescomité voor het Kaderverdrag inzake de
Bescherming van Nationale Minderheden (Adviescomité van de Raad van
Europa) inzake de discriminatoire aanpak van het Fries in het onderwijs.
De Vaste Kamercommissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft
deze brief ook ontvangen en in de procedurevergadering van 8 december
2022 verzocht om een reactie21.
In de brief beargumenteert de Ried fan de Fryske Beweging dat de WPO
onderscheid maakt tussen het Fries en andere (verplichte) talen door
draagvlak te eisen voor de kerndoelen van de Friese taal. Naar aanleiding
van deze brief heeft op 16 maart jongstleden een gesprek plaatsgevonden
tussen het Ministerie van OCW en de Ried fan de Fryske Beweging. Het
Ministerie van OCW heeft aangegeven het belang van het stimuleren van
de Friese taal als Rijkstaal te onderschrijven en te behartigen. Het
Ministerie van OCW draagt hieraan bij door nauw samen te werken met
de provincie Fryslân en door de afgelopen jaren en tevens komende jaren
hier extra middelen op in te zetten. Zo wordt er in 2023 incidenteel
€ 200.000 beschikbaar gesteld voor de curriculumherziening van de Friese
taal en vanaf 2024 structureel € 1,4 miljoen voor leraren PO en VO
conform het amendement van het lid Van der Molen (CDA) c.s. over
middelen voor de Friese taal (ingediend op 24 november 2022 tijdens de
begrotingsbehandeling OCW)22.
Met betrekking tot de brief is aangegeven dat de WPO en het vereiste van
draagvlak voor de kerndoelen Fries er op is gericht het gebruik van de
Friese taal te bevorderen en bij te dragen aan de kwaliteit van het vak
Fries in het onderwijs. De Gedeputeerde Staten stellen namelijk bij
verordening de kerndoelen vast. Scholen in de provincie Fryslân moeten
onderwijs in de Friese taal geven. De Gedeputeerde Staten hebben
daarnaast de bevoegdheid gekregen om op verzoek gedeeltelijke
ontheffing hiervoor te verlenen aan individuele scholen. Ook voorziet de
WPO in de mogelijkheid van gehele ontheffing omdat het onwenselijk

17

Kamerstuk 30 012, nr. 147.
Kamerstuk 31 524, nr. 557.
19
Kamerstuk 31 524, nr. 558.
20
Kamerstuk 31 524, nr. 535.
21
Afschrift brief RfdFB aan Raad van Europa m.b.t. bescherming van nationale minderheden
inzake Fries in Nederlandse onderwijssysteem, 12 december 2022.
22
Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 60.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

12

wordt geacht taaldwang uit te oefenen in die delen van Friesland waar het
Fries nooit de voertaal is geweest. De criteria voor zo’n ontheffing stellen
de Gedeputeerde Staten vast in een beleidsregel na overleg met het
Friese onderwijsveld. De overlegverplichting met het Friese onderwijsveld
heeft als doel tot ontheffingscriteria te komen die op voldoende draagvlak
kunnen rekenen in het onderwijsveld, waarbij het onderwijsveld de
mening van de ouders ook dient mee te wegen.
Er is afgesproken dat het Ministerie van OCW de bepalingen omtrent
draagvlak en ontheffingen nader juridisch gaat onderzoeken, maar dat het
onwenselijk wordt geacht als wijzigingen hierin leiden tot taaldwang of als
dit gevolgen heeft voor de kwaliteit van het Fries in het onderwijs. Ook is
aangegeven dat er dit jaar nieuwe bestuurlijke afspraken worden gemaakt
met de provincie Fryslân en dat de mogelijkheden voor ontheffingen
hierin worden meegenomen. We blijven met de Ried fan de Fryske
Beweging in gesprek en het Ministerie van OCW wordt door de Ried fan
de Fryske Beweging geïnformeerd wanneer het Adviescomité van de
Raad van Europa een officiële reactie heeft gegeven op de ingezonden
brief van 28 november 2022.
Onderwijs in andere streektalen
Het lid Westerveld (GroenLinks) heeft mij met een motie verzocht om in
overleg met wetenschappers en samen met provincies mij in te zetten
voor onderwijs in andere streektalen.23 Het eerste gesprek met de
provincie Limburg heeft inmiddels plaatsgevonden. Dit was een goed
gesprek en het leverde veel ideeën op waarmee inmiddels aan de slag is
gegaan. Tevens zijn de eerste contacten gelegd tussen de hogeschool
Fontys en de provincie Limburg over de lopende projecten die het
Limburgs op scholen aangaan. Na de zomer gaat mijn ministerie verder
met de gesprekken over de streektalen.
Kerndoelen moderne vreemde talen
Uw Kamer heeft de regering met de nader gewijzigde motie van het lid
Bisschop (SGP) verzocht om bij de herziening van de kerndoelen recht te
doen aan de bijzondere status van het Nederlands als eigen taal,
basisscholen vrijheid te laten behouden wanneer zij beginnen met
onderwijs in het Engels met inachtneming van een nader te bepalen
eindniveau – en meer oog te hebben voor de beheersing van grenstalen.
Tevens was het verzoek onderzoek te laten doen naar manieren om Engels
en grenstalen te leren op een manier die bijdraagt aan het versterken van
het Nederlands, vooral ook bij leerlingen met een vertraging in de
taalontwikkeling, en het Ontwerpteam 2032 te verzoeken dit onderzoek te
vertalen naar wijzen waarop ook leerlingen met een taalontwikkelingsachterstand in staat gesteld worden het eindniveau voor Nederlands, Engels
en de grenstalen te realiseren.24
Voor de zomer heeft SLO de opdracht gekregen om de kerndoelen bij te
stellen voor de Moderne Vreemde Talen en vier andere leergebieden.
Samen met leraren en andere onderwijsprofessionals zullen zij
kerndoelen voor Engels opstellen die pas eind po behaald hoeven
worden, net zoals nu, zodat scholen de vrijheid behouden wanneer te
beginnen met Engels. Ook komen er aparte kerndoelen voor de andere
moderne vreemde talen voor de onderbouw van het vo, met een
duidelijke omschrijving van de beheersingsniveaus. De makers van de
kerndoelen zorgen ervoor dat de kerndoelen te gebruiken zijn voor alle
leerlingen, dus ook die met een vertraging in de taalontwikkeling.
23
24

Kamerstuk 31 293, nr. 679.
Kamerstuk 31 293, nr. 302.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

13

Vervolg periodiek onderhoud van het curriculum
Om het curriculum van het funderend onderwijs ook in de toekomst bij de
tijd te houden heb ik een automatisch, voorspelbaar en transparant
systeem van periodiek onderhoud van het curriculum aangekondigd, dat
mede gestoeld is op ervaringen van leraren.25 Uw Kamer heeft de
voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs met de
gewijzigde motie van het lid Van Meenen (D66) verzocht hierbij geen
onomkeerbare stappen te zetten tot uw Kamer een voorstel heeft
ontvangen voor de nieuwe kerndoelen voor Nederlands en rekenen/
wiskunde en inzichten zijn gegeven over de huidige curriculumherziening.26 Dit betekent dat mijn ministerie medio 2024 het wetstraject
voor periodiek onderhoud in gang zet en uw Kamer zal hierover geïnformeerd worden. In de tussentijd zal mijn ministerie enkel voorbereidingen
treffen voor het wetsvoorstel, waarbij mijn ministerie bijvoorbeeld werkt
aan een betere verbinding tussen curriculum en toetsing waar het lid
Kwint (SP) aandacht voor heeft gevraagd in het notaoverleg «Curriculum
funderend onderwijs en masterplan basisvaardigheden» van 22 mei 2023.
Programma schoolmaaltijden
Op 29 mei jl. is het programma Schoolmaaltijden van start gegaan. Met
dit programma krijgen leerlingen die dit het hardst nodig hebben dit jaar
schoolmaaltijden. Met de € 100 miljoen vanuit de motie van de leden
Dassen (Volt) en Paternotte (D66) kunnen er in 2023 ruim 300.000
leerlingen in het po en vo worden ondersteund met een maaltijd op
school of een boodschappenkaart voor thuis.27 Dit zijn leerlingen op
scholen waarvan 30% of meer van de ouders een laag inkomen heeft. Ik
werk hierin nauw samen met het Rode Kruis en het Jeugdeducatiefonds,
die gezamenlijk de organisatie en uitvoering van het programma op zich
hebben genomen.
Het is goed om te merken dat scholen het programma weten te vinden:
1.450 scholen, ongeveer één op de zes, doen mee met het programma.
Hiervan kiest tweederde voor het organiseren van een maaltijd op school.
De andere scholen kiezen voor boodschappenkaarten. Ik ben blij dat we
met het programma voorzien in een behoefte van scholen en leerlingen.
De eerste ervaringen met schoolmaaltijden laten zien dat leerlingen meer
energie hebben, beter geconcentreerd zijn en met meer plezier naar
school gaan.28 Dat zijn mooie en belangrijke resultaten. Kinderen die goed
in hun vel zitten, komen ook beter tot leren. De resultaten van het
programma worden dit jaar nog zorgvuldig gemonitord en geëvalueerd. Ik
informeer uw Kamer voor de begrotingsbehandeling over de eerste
resultaten van dit onderzoek.
De grote hoeveelheid aanmeldingen van scholen laat ook een noodzaak
bij scholen en leerlingen zien. Het is confronterend dat dit nodig is in
Nederland. Het huidige programma Schoolmaaltijden loopt tot eind 2023.
Samen met mijn collega’s van SZW, VWS en Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (hierna: LNV) bezie ik momenteel de wenselijkheid voor
voortzetting na 2023. In lijn met de motie van het lid Dassen (Volt) en van
het lid Van Weyenberg (D66), ingediend tijdens het debat over de
Voorjaarsnota (Handelingen II 2022/23, nr. 91, Debat over de voorjaarsnota
2023) (Kamerstuk 36 350, nr. 1), zal ik samen met mijn collega’s van SZW,
VWS en LNV verschillende opties voor het structureel en laagdrempelig

25

Kamerstuk 31 293, nr. 655 en Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 658.
Kamerstuk 31 293, nr. 684.
27
Kamerstuk 36 200, nr. 49.
28
PowerPoint-presentatie (jeugdeducatiefonds.nl).
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

14

maken van de gratis schoolmaaltijden uitwerken en de kosten hiervan in
kaart brengen, en voor de Miljoennota delen met de Kamer.29
Monitoronderzoek strategisch personeelsbeleid in het vo
Op 15 juni jl. is het eindrapport van het monitoronderzoek van strategisch
personeelsbeleid in het vo door Universiteit Utrecht opgeleverd.30 Het
betreft de derde kwantitatieve meting naar de staat van strategisch
personeelsbeleid waarbij uitvraag is gedaan bij leraren, schoolleiders en
bestuurders. De uitkomst van deze meting is dat besturen en schoolleiders in zijn algemeenheid positief oordelen over de ontwikkeling en
toepassing van strategisch personeelsbeleid. Er is ten opzichte van de
meting van 2020 echter niet of nauwelijks een verbetering van beleid en
implementatie van het beleid aangetoond, ook niet ten aanzien van
aspecten die in 2020 matig scoorden zoals de monitoring van beleidsresultaten en de aanpak van risico’s voor de duurzame inzetbaarheid van
personeel. In 2020 was de conclusie dat er ondanks het positieve oordeel
nog werk te doen is aan de versterking van het beleid en toepassing
ervan. Dat oordeel blijft onverminderd van toepassing. Een in het oog
springende bevinding van deze meting is de gebrekkige doorwerking van
het door besturen vastgestelde beleid en door schoolleiders geïmplementeerde beleid. Het schort aan effectieve doorwerking op alle relevante
onderdelen van strategisch personeelsbeleid, zoals professionalisering en
duurzame inzetbaarheid, afgaande op het oordeel van teamleiders en
vooral leraren. Teamleiders en leraren beoordelen het strategische
personeelsbeleid over het algemeen lager dan de besturen en schoolleiders. De onderzoekers onderschrijven het belang van de door de
overheid aangekondigde wettelijke eisen voor strategisch personeelsbeleid. Een wettelijk kader geeft duidelijkheid over het blijvende belang
dat gehecht wordt aan strategisch personeelsbeleid en aan het investeren
van tijd en inzet door besturen en scholen.
Onderwijsresultatenmodel
De leden De Hoop (PvdA) en Westerveld (GroenLinks) dienden tijdens het
Wetgevingsoverleg van 27 juni 2022 (Kamerstuk 36 100 VIII, nr. 23) een
motie in met het verzoek om tot een voorstel te komen voor coulance met
betrekking tot het onderwijsresultatenmodel opdat scholen niet gestraft
worden wanneer zij kinderen extra tijd gunnen om het onderwijs te
doorlopen met het oog op de achterstanden opgelopen tijdens de
coronacrisis.31
Ten tijde van de coronacrisis en de periode die daar direct op volgde heeft
de inspectie de resultaten een tijd niet of coulanter meegeteld. In
schooljaar 2022–2023 is bij de beoordeling weer uitgegaan van het
reguliere onderwijsresultatenmodel, omdat in dit schooljaar ook geen
coronamaatregelen meer van toepassing waren. Het was onwenselijk om
de coulance nog langer te laten duren, omdat het betekende dat scholen
dan ook geen oordeel onvoldoende kunnen krijgen waardoor interventies
niet uitgevoerd en sancties niet opgelegd konden worden.
De inspectie hanteert nu het bestaande onderwijsresultatenmodel.
Scholen kunnen goede redenen hebben hun leerlingen extra tijd gunnen
om het onderwijs te doorlopen. Indien de school dit voldoende onderbouwt, kan de inspecteur gebruik maken van het expertoordeel om te
komen tot een beoordeling. Op het moment dat de school niet verweten
kan worden de leerling onvoldoende begeleid of gevolgd te hebben, zal

29

Kamerstuk 36 350, nr. 29.
Bijlage 3.
31
Kamerstuk 36 100 VIII, nr. 13.
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

15

dit niet leiden tot een negatief oordeel van de inspectie op het vlak van
resultaten.
Over het onderwijsresultatenmodel staat in mijn brief van 21 november,
«Samen voor beter onderwijs, duidelijk over kwaliteit»32 vermeld dat de
inspectie werkt aan de bijstelling van het onderwijsresultatenmodel. De
inspectie inventariseert op welke wijze basisvaardigheden, kansengelijkheid en optimale en passende doorstroom(tijd) hierin een plek kunnen
krijgen. Over deze bijstelling wordt uw Kamer uiterlijk eind 2023 geïnformeerd. De inspectie zal het beoogde nieuwe model vanaf schooljaar
2024–2025 testen en evalueren met het veld om te voorkomen dat er
onverwachte en onbedoelde neveneffecten optreden. Het voornemen is
dat het nieuwe model vanaf schooljaar 2025–2026 wordt toegepast.
Verankering schoolteam als voorwaarde voor onderwijsverbetering
De leden Peters (CDA) en Paul (VVD) dienden tijdens het tweeminutendebat Scholen aan de slag met subsidie basisvaardigheden van 1 februari
2023 (Handelingen II 2022/23, nr. 47, item 3) een motie in. Met deze motie
werd verzocht om met de inspectie in gesprek te gaan over het verankeren van het schoolteam als noodzakelijke voorwaarde voor onderwijsverbetering in de kaders voor het toezicht en de inspectie te vragen om
ook in gesprekken met raden van toezicht de teamprestaties en de
gestructureerde, gezamenlijke en structurele aandacht voor verbetering
centraal te stellen.33
De lerende cultuur heeft al een stevige plek in de onderzoekskaders van
de inspectie. Het aanpassen van de kaders is hiervoor niet nodig. De
inspectie houdt er toezicht op dat het bestuur een op samenwerken, leren
en verbeteren gerichte kwaliteitscultuur bevordert. Ook dient het bestuur
op basis van de huidige inspectiekaders te bevorderen dat de schoolleiding en teams gezamenlijk werken aan hun professionaliteit en aan een
verbetercultuur. Op schoolniveau kijkt de inspectie of scholen zorgen voor
een professionele en veilige leer- en verbetercultuur. Als herstel van
tekortkomingen aan de orde is, zal de inspectie onderzoeken of herstel
plaatsvindt conform het verbeterplan, en eventuele afspraken daarover.
De lerende cultuur kan tevens een gespreksonderwerp zijn met het intern
toezicht, het centraal stellen ervan gaat te ver. De inspectie bepaalt
uiteindelijk zelf welke thema’s bij welke onderzoeken het meest relevant
zijn. Daarbij kijkt de inspectie in gesprek met het intern toezicht vooral of
deze deugdelijk en onafhankelijk toezicht houdt. Dit intern toezicht omvat
de kwaliteitszorg in brede zin, die naast het toezicht op de rechtmatige en
doelmatige besteding van middelen en de financiële continuïteit ook de
kwaliteitscultuur betreft.
Subsidieregeling voor energiecompensatie
In de afgelopen periode zijn door verschillende oorzaken de energieprijzen
zeer sterk gestegen. Voor schoolbesturen betekent dit dat zij worden
geconfronteerd met veel hogere energielasten dan in voorgaande jaren
het geval was. Vanwege de energieprijzen is er bij Voorjaarsnota extra
prijsbijstelling uitgekeerd. Voor 2023 gaat het om € 28,5 miljoen voor het
funderend onderwijs. Het volledige bedrag zal worden gebruikt voor een
regeling. Het gaat hierbij om een regeling voor schoolbesturen die
verwachten dat de energielasten voor het kalenderjaar 2023 hoger zijn
dan 3,2% van de totale lasten. Uit de jaarverslagen van 2021 blijkt dat
gemiddeld genomen de energielasten van een bevoegd gezag zo rond de
1,2% van de totale lasten bedroegen. Dat betekent dat deze regeling
32
33

Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 652.
Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 191.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

16

vooral is bedoeld voor de uitschieters: schoolbesturen waarvan de
energielasten veel hoger liggen dan het gemiddelde bedrag van een
schoolbestuur zoals hiervoor genoemd.
De regeling voorziet in een gedeeltelijke compensatie (50%) van de
energielasten indien deze boven 3,2% van de totale lasten uitstijgen,
minus het verwachte bovenmatig publiek eigen vermogen peildatum
31 december 2023. Het is namelijk de bedoeling dat een schoolbestuur
ook het bovenmatig publiek eigen vermogen gebruikt voor de gestegen
energielasten. Het bovenmatig publiek eigen vermogen wordt daarom
eerst afgetrokken van de energielasten boven 3,2% van de totale lasten.
Schoolbesturen ontvangen daarnaast zoals elk jaar reguliere prijsbijstelling, deze middelen kunnen ook worden ingezet voor gestegen
energielasten.
Beëindiging expertise- en garantiebekostiging
De expertise- en garantiebekostiging (hierna: EGB) is in 2003 ontstaan als
vorm van overgangsregeling. Met de invoering van de leerlinggebonden
financiering is het so georganiseerd in vier clusters zoals we die nu
kennen. Om te voorkomen dat specifieke expertise zou verdwijnen en/of
om nadelige financiële effecten op te vangen, is er aanvankelijk een
overgangsbekostiging ingevoerd.
De bekostiging wordt op dit moment verstrekt aan 23 besturen voor 32
scholen in het (v)so. Daarvan zijn er twee epilepsiescholen. Deze twee
scholen krijgen in totaal circa € 7 miljoen per jaar, waarmee het Landelijk
Werkverband Onderwijs en Epilepsie (LWOE) wordt bekostiging. De
besturen van deze twee scholen zullen worden gecompenseerd voor het
wegvallen van de EGB, omdat het bieden van ambulante ondersteuning
die nu door het LWOE wordt geboden moet worden gecontinueerd. De
overige besturen krijgen een stuk minder EGB. In bijna alle gevallen maakt
de EGB minder dan 1% uit van de totale bekostiging. Er zijn twee besturen
waarbij dat wat hoger ligt, daar maakt de EGB ongeveer 3% en 4% uit van
de totale bekostiging.
De inspectie heeft in 2022 op verzoek van OCW een feitelijk quick scan
onderzoek naar de EGB uitgevoerd.34 Er is onderzocht in welke mate
scholen die EGB ontvangen afwijken van andere scholen die de bekostiging niet ontvangen. Daarnaast is er gekeken naar hoe de bekostiging
wordt ingezet en wat er zou gebeuren als de bekostiging niet meer wordt
verstrekt. De bevindingen zijn gebaseerd op een vragenlijst, die door 12
besturen is ingevuld en op drie interviews met besturen met de hoogste
bekostiging. De epilepsiescholen zijn in het onderzoek buiten
beschouwing gelaten.
Uit het onderzoek blijkt dat de scholen (en leerlingen) die EGB ontvangen
op veel vlakken niet fundamenteel verschillen van de andere scholen.
Daarnaast komt uit het onderzoek dat het budget, mede omdat het over
het algemeen erg beperkt is, wordt samengevoegd met andere budgetten
waar de EGB van oorsprong niet voor bedoeld is. Negen besturen geven
aan dat als de EGB wegvalt bepaalde zaken niet meer uitgevoerd of
gefinancierd kunnen worden. Er is dan minder geld voor bijvoorbeeld
begeleidend personeel. Uit het onderzoek komen geen signalen dat het
afschaffen van de EGB leidt tot continuïteitsrisico’s.
Al met al komt er op basis van dit onderzoek geen overtuigend beeld naar
voren dat de continuering van de huidige EGB rechtvaardigt. Daarom
heeft de voormalige Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs
besloten om na 2023 te stoppen met de EGB. Een overgangsregeling is
daarbij niet wenselijk en niet nodig. De bekostiging die besturen minder

34

https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2022/11/15/rapportage-quick-scanexpertise--en-garantiebekostiging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

17

zullen ontvangen door afschaffing van de EGB is over het algemeen
beperkt.
De vrijvallende financiële middelen zullen worden ingezet voor de
structurele dekking van het gewijzigd amendement van de leden De Hoop
(PvdA) en Westerveld (GroenLinks) over de instandhouding van de
preventieve netwerken pro/vso in 2023 (€ 2,0 miljoen).35 Scholen voor vso
en praktijkonderwijs kunnen hierdoor blijven inzetten op preventieve
netwerken die een belangrijke bijdrage leveren aan de voorbereiding van
hun leerlingen op vervolgonderwijs en werk. De preventieve netwerken
dragen er aan bij dat jeugdwerkeloosheid in Nederland wordt voorkomen.
Afschaffing van de EGB vergt de intrekking van de Regeling doorbetaling
garantiebekostiging en de inwerkingtreding van artikel VIII, van de wet
van 11 oktober 2012.36 Deze wet regelde een bezuiniging op passend
onderwijs, waaronder een bezuiniging op de EGB in de artikelen VIII en
XXII van die wet. Deze bezuiniging is toen uiteindelijk niet doorgegaan.
Nu zal alsnog een onderdeel van de wet in werking treden. Voor het
afschaffen van de EGB zal artikel VIII (maar niet artikel XXII) in werking
moeten treden. Mijn ministerie zal in het najaar het benodigde inwerkingtredingsbesluit hiertoe in procedure brengen.
Onderzoek naar de kwaliteit van voorschoolse educatie
De inspectie heeft, net als in 2019, in 2022 onderzoek gedaan naar de
kwaliteit van de voorschoolse educatie in Nederland. Met deze brief bied
ik uw Kamer het rapport aan (bijlage 4) en de beleidsreactie daarop.
De meeste voorscholen scoren volgens het waarderingskader van de
inspectie voldoende tot goed, aldus het rapport. Wel zijn er kwaliteitsverschillen tussen de voorscholen. Deze uitkomsten verschillen niet van de
uitkomsten in 2019. Vooral het pedagogisch handelen is goed. Verbeterpunten liggen op het gebied van het aanbod, het educatief handelen en de
samenwerking, zowel met ouders als met basisscholen als het gaat om
vroegschoolse educatie.
Het onderzoek van de inspectie toont dat de kwaliteitsverschillen niet
samenhangen met het personeelstekort en de coronapandemie. Daar
staat tegenover dat de aanbieders van voorschoolse educatie van beide
zaken wel een negatieve impact ervaren, namelijk op het instroomniveau
van de kinderen en de geboden kwaliteit.
Kenmerken die volgens de inspectie samenhangen met de kwaliteit van
voorschoolse educatie in de groep en de kwaliteit van de samenwerking,
zijn:
– verbetercultuur,
– beperkter aantal kindplaatsen,
– doelgerichte leiderschapskwaliteiten en
– onderdeel zijn van één organisatie, zoals een Integraal Kindcentrum.
De uitkomsten van dit onderzoek sterken mij in het voornemen om de
educatieve kwaliteit (aanbod, educatief handelen en samenwerking) en de
kwaliteitszorg van de voorschoolse educatie te verhogen door structureel
toezicht op de voorschoolse educatie te laten houden. Op dit moment
werkt een werkgroep bestaande uit OCW, SZW, GGD GHOR NL, de VNG
en de inspectie aan een plan voor de implementatie hiervan. Uw Kamer
wordt hierover in het vierde kwartaal van 2023 nader geïnformeerd.

35
36

Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 38.
Wet van 11 oktober 2012 tot wijziging van enkele onderwijswetten in verband met een
herziening van de organisatie en financiering van de ondersteuning van leerlingen in het
basisonderwijs, speciaal en voortgezet speciaal onderwijs, voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs (Stb. 2012, nr. 533).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

18

Onderzoek naar invoering en effecten van maatregelen gericht op
voorschoolse educatie
Achtergrond onderzoek urenuitbreiding en inzet pedagogisch
beleidsmedewerker
Door het vorige kabinet is vanaf 2019 € 170 miljoen extra geïnvesteerd in
het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (GOAB). De extra
middelen zijn bedoeld voor de invoering van twee nieuwe wettelijke eisen
die gelden voor voorschoolse educatie. Circa € 150 miljoen is bedoeld
voor de «urenuitbreiding»: gemeenten dienen vanaf 1 augustus 2020 een
aanbod van minimaal 960 uur voorschoolse educatie te hebben voor
doelgroeppeuters in de leeftijd 2,5 tot 4 jaar.37 Circa € 20 miljoen is
bedoeld voor de inzet van de pedagogisch beleidsmedewerker in de
voorschoolse educatie. Per 1 januari 2022 moet voor elke doelgroeppeuter
10 uur per jaar een pedagogisch beleidsmedewerker in de voorschoolse
educatie worden ingezet.
Met de Monitor implementatie en besteding GOAB (2019–2023) is de
invoering van de twee nieuwe eisen gevolgd. Ook is in kaart gebracht hoe
gemeenten en voorschoolse educatie-aanbieders hun GOAB-budget
besteden. Naast dit implementatie- en bestedingsonderzoek wordt door
middel van een effectevaluatie («EVENING»), in beeld gebracht wat de
effecten zijn van de urenuitbreiding en de invoering van de pedagogisch
beleidsmedewerker in de voorschoolse educatie. Hierbij ontvangt u:
– het rapport van de vierde meting van de «monitor implementatie en
besteding GOAB» (afname november/ december 2022) (bijlage 5),
inclusief twee infographics (bijlage 6 en 7);
– het rapport van de tweede meting van het bestedingsonderzoek
(afname zomer/ najaar 2022) (bijlage 8), inclusief een infographic
(bijlage 9);
– een rapport met vijf praktijkvoorbeelden van hoe gemeenten voorschoolse educatie-beleid voeren (bijlage 10). Dit betreft een bijlage bij
de monitor, om kleuring te geven aan de relatie tussen financiën en
uitvoering.
– de tweede tussentijdse rapportage van het effectonderzoek («EVENING») naar beide maatregelen (bijlage 11).
Uitkomsten onderzoek urenuitbreiding en inzet pedagogisch beleidsmedewerkers
De vierde meting laat zien dat de verplichting om tenminste 960 uur
voorschoolse educatie aan te bieden, in ruim voldoende mate is gerealiseerd. Ook de invoering van de pedagogisch beleidsmedewerker in de
voorschoolse educatie is door vrijwel alle gemeenten en voorschoolse
educatie-aanbieders ingevoerd. 81 procent van de voorschoolse educatieaanbieders is tevreden tot zeer tevreden over deze nieuwe functie.
De monitor laat zien dat gemeenten verschillen van mening over vraag of
de specifieke uitkering voor GOAB die zij ontvangen, toereikend zijn voor
het organiseren van voorschoolse educatie. 43 procent ervaart de
uitkering als meer dan toereikend, 30 procent vindt het budget precies
toereikend, 26 procent vindt het budget niet of volstrekt niet toereikend.
We zien ook verschillen in uitgavenpatroon bij gemeenten. Gemiddeld
heeft een gemeente driekwart van de specifieke uitkering voor GOAB
nodig voor het aanbieden van voorschoolse educatie.
In het bestedingsonderzoek is voor de tweede maal in beeld gebracht hoe
gemeenten hun GOAB-middelen inzetten. Bij de eerste meting is gekeken
37

960 uur in anderhalf jaar tijd, dat komt neer op 16 uur per week.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

19

naar de bestedingen in 2019, de tweede meting kijkt naar de bestedingen
van gemeenten in 2020 en 2021. Ook is nagegaan of, en zo ja, welke
andere middelen inzetten voor gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid. De bestedingen verschillen naar gemeenteomvang. Bij kleinere
gemeenten is vaker sprake van onderbesteding. Bij de G4-gemeenten
lagen de bestedingen sowieso al hoger dan bij andere gemeenten en dit
verschil wordt in 2021 groter. De G4 zagen juist hun GOAB uitkering
tussen 2019 en 2021 afnemen, en zijn meer eigen middelen gaan inzetten
voor dit beleid. De G40 gemeenten zagen hun GOAB uitkering daarentegen juist stijgen, maar zij zijn niet meer gaan besteden, waardoor de
onderbesteding hier toeneemt.
Uitkomsten effectevaluatie EVENING
In de tweede tussentijdse rapportage van EVENING, het effectonderzoek,
worden de resultaten van de kwaliteitsmetingen in de periode najaar 2021
tot en met voorjaar 2022 samengevat en vergeleken met de metingen in
2020. Ook wordt een beschrijving gegeven van de inzet van de pedagogisch beleidsmedewerker in relatie tot de urennorm die sinds begin 2022
geldt. Daarnaast zijn de eerste toetsende analyses uitgevoerd van de
verwachte beleidseffecten van de invoering van 960 uur voorschoolse
educatie. Verder zijn analyses uitgevoerd naar de ontwikkeling van
werkbeleving van pedagogisch medewerkers en de door locatiemanagers
ervaren knelpunten om de kwaliteit te verbeteren. Vergelijkende analyses
laten positieve effecten zien van de urenuitbreiding van 960 uur
voorschoolse educatie. De urenuitbreiding leidt ertoe dat er vaker gerichte
voorschoolse educatie-activiteiten worden uitgevoerd. Ook worden die
activiteiten vaker in kleine groepjes met vooral doelgroepkinderen
uitgevoerd. Uit beschrijvende analyses blijkt dat doelgroepkinderen niet
aan alle beschikbare uren voorschoolse educatie per week (16 uur)
deelnemen, al is het gemiddelde gebruik wel gestegen van 11,1 naar
13,6 uur. Naast deze effecten is ook gekeken naar de huidige werkbeleving
bij pedagogisch medewerkers en leidinggevenden. De ervaren werkdruk
onder pedagogisch medewerkers blijkt te zijn toegenomen. Leidinggevenden ervaren grotere knelpunten in o.a. het contact met ouders, het
vinden van oplossingen voor ziekteverzuim en het vervullen van
openstaande vacatures.
Beleidsreactie implementatie- en bestedingsonderzoek en effectevaluatie
Ik ben tevreden over de wijze waarop gemeenten en voorschoolse
educatie-aanbieders de twee nieuwe eisen (960 uur voorschoolse educatie
en invoering van de pedagogisch beleidsmedewerker in voorschoolse
educatie) hebben gerealiseerd. Dat is een bijzondere prestatie, zeker
gezien de toegenomen druk op de sector als gevolg van personeelstekorten. De gevonden effecten van de urenuitbreiding op het voorschoolse
educatie-aanbod (gerichter en vaker) stemmen positief, al stipt de
effectevaluatie ook zorgpunten aan, zoals de personeelstekorten, de
toegenomen ervaren werkdruk en het feit dat niet alle doelgroeppeuters
de beschikbare 16 uur voorschoolse educatie volgen. In de volgende
rapportage komt dit laatste uitgebreider aan bod.
De verschillen tussen gemeenten als het gaat om de invulling van
voorschoolse educatie-beleid en uitgaven, zijn een logisch gevolg van de
wijze waarop het huidige beleid is ingericht, met relatief veel ruimte voor
gemeenten. In 2022 beval de inspectie aan om het wetsartikel over de
Lokale Educatieve Agenda, waaronder ook voorschoolse educatie valt, te
evalueren en te herzien.38 In die evaluatie zal worden nagegaan op welke

38

Kamerstukken 31 293, 31 289 en 35 034, nr. 656.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

20

onderdelen aanpassing van dit beleid gewenst is. In het najaar zal uw
Kamer hierover nader worden geïnformeerd.
Niet alleen het voorgaande kabinet, maar ook het huidige kabinet zet zich
in voor versterking van voorschoolse educatie. Om de reden wordt gestart
met het «Programma Ontwikkeling Jonge Kind», waarmee de 20
focusgebieden uit het Programma Leefbaarheid en Veiligheid gericht
kunnen werken aan betere en voldoende toegankelijke voorschoolse
educatie.39 Begin juli wordt de specifieke uitkering gepubliceerd, waarmee
de deelnemende gemeenten middelen kunnen aanvragen voor onder
andere dit programma. Alle G4-gemeenten (die hun GOAB budget zoals
hierboven beschreven, zagen dalen) nemen met een focusgebied deel aan
dit Programma Ontwikkeling Jonge Kind. Uw Kamer zal voor het
zomerreces hierover uitgebreider worden geïnformeerd.
Peil.Burgerschap s(b)so
In het schooljaar 2020–2021 is in het sbo en so cluster 4 in opdracht van
de inspectie een peilingsonderzoek naar Burgerschap uitgevoerd. De
inspectie heeft hierover eind maart aan mij gerapporteerd, de rapportage
is op 19 april jl. gepubliceerd op de website van Peil.onderwijs. Hierbij
wordt dit rapport, net zoals vergelijkbare onderzoeken, ook aan uw Kamer
aangeboden (bijlage 12). De rapportage geeft zicht op de burgerschapscompetenties van leerlingen in het laatste leerjaar van het sbo en so
cluster 4 op het gebied van burgerschap. Het rapport brengt daarnaast in
beeld hoe het burgerschapsonderwijs eruit ziet op de deelnemende
scholen. Ook is er gekeken naar de verschillen in competenties tussen
leerlingen en scholen en naar hoe deze samenhangen met kenmerken van
leerlingen, leerkrachten en scholen. In het rapport worden de kennis en
vaardigheden van de leerlingen in het so en sbo vergeleken met de kennis
en vaardigheden van hun leeftijdsgenootjes in het regulier basisonderwijs.
In dit peilingsonderzoek worden de kennis, vaardigheden en attitude in
kaart gebracht voor de vier sociale taken die jongeren als burgers in onze
samenleving moeten kunnen vervullen: omgaan met conflicten, omgaan
met verschillen, democratisch handelen en maatschappelijk verantwoord
handelen. Burgerschapsvaardigheid is daarbij op twee manieren
gemeten: als toegepaste burgerschapskennis en als zelf ingeschatte
vaardigheid. Ook is de mate van seksuele weerbaarheid van sbo- en
so-leerlingen onderzocht. Dit aspect van burgerschap is aan deze peiling
toegevoegd, omdat uit de onderwijspraktijk blijkt dat in het s(b)o meer
dan in het reguliere basisonderwijs (bo), het accent wordt gelegd op
aspecten als seksuele weerbaarheid.
Samenvattend kan gesteld worden dat sbo- en so-leerlingen duidelijk
minder burgerschapskennis bezitten dan hun leeftijdsgenoten in het bo,
waarbij so-leerlingen beschikken over meer burgerschapskennis dan
sbo-leerlingen en deze kennis ook beter kunnen toepassen. De verschillen
in vaardigheden en houdingen zijn echter veel kleiner tussen schooltypen.
Zo zijn verschillen in burgerschapsattitude slechts klein tussen bo en sbo
en verschilt de mate waarin leerlingen burgerschapskennis kunnen
toepassen nauwelijks tussen bo en so.
Als het gaat om seksuele weerbaarheid laat meer dan de helft van de
s(b)o leerlingen een hoge mate van seksuele weerbaarheid zien. De
algemene houding ten aanzien burgerschap hangt samen met seksuele
weerbaarheid: leerlingen met een positievere houding ten aanzien van
burgerschap staan steviger in hun schoenen als het gaat om seksuele
weerbaarheid.
39

Kamerstuk 30 995, nr. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

21

Voor zowel het so als het (s)bo geldt dat er nieuwe kerndoelen gemaakt
worden. Het wetsvoorstel waarin dat geregeld wordt, is in voorbereiding.
Eén van de belangrijkste wijzigingen is de toevoeging van burgerschap als
kerndoel, Daardoor worden scholen in het so en (s)bo verplicht burgerschap in hun onderwijsaanbod mee te nemen. Voor het so zullen deze
kerndoelen worden uitgewerkt in leerlijnen die leerkrachten houvast
geven in het vormgeven van dat onderwijsaanbod. Hierbij zullen de
bevindingen van dit onderzoek ook worden betrokken.
Monitoring en evaluatie van maatregelen gelijke onderwijskansen
Met deze brief bied ik uw Kamer het rapport Monitoring en evaluatie van
maatregelen gelijke onderwijskansen 2017–2022 van het Nationaal
Regieorgaan Onderwijsonderzoek aan zoals toegezegd in het debat over
de slotwet op 27 juni 2022. Dit rapport bestaat uit vier onderzoeken naar
de maatregelen uit het Actieplan Gelijke Kansen, namelijk:
– Doorstroomprogramma’s po-vo
– Vrijroosteren leraren voor coaching en begeleiding
– Doorstroomprogramma’s vmbo-havo en vmbo-mbo
– Doorstroomprogramma’s mbo-hbo.
In deze passage ga ik nader in op de effecten van de eerste twee maatregelen en licht ik toe hoe de resultaten van het onderzoek worden
meegenomen in het vervolg van deze regelingen.
Doorstroomprogramma’s po-vo
Samenwerkingen van po- en vo-scholen hebben via de subsidieregeling
Doorstroomprogramma’s po-vo voor gelijke kansen programma’s met
activiteiten ontwikkeld en geïmplementeerd voor leerlingen gericht op het
bevorderen van een soepele doorstroom naar het vo. Om de leerlingen
een succesvollere start te laten maken in het vo waren de activiteiten
gericht op het versterken van cognitieve en metacognitieve vaardigheden
en/of het inzetten op omgevingsfactoren en de thuissituatie, zoals
ouderbetrokkenheid. Het onderzoek bestond uit twee delen:
– een effectstudie om de opbrengsten van de interventies en de
werkzame elementen daarvan te onderzoeken.
– een implementatiemonitor om zicht te krijgen op de uitvoering van de
subsidieregeling door scholen.
Uit de implementatiemonitor blijkt dat het aanbod aan activiteiten in de
verschillende doorstroomprogramma’s zeer gevarieerd is. Hetzelfde geldt
voor de groep deelnemers. Aan de hand van de effectmeting kunnen de
onderzoekers niet constateren dat deelnemende leerlingen hun kennis en
vaardigheden sterker vergroot hebben dan leerlingen die niet hebben
deelgenomen. Uit case studies blijkt echter wel dat de samenwerking
tussen het po en vo door veel programma’s is versterkt, leerkrachten en
bestuurders meer bewust zijn van het belang van een soepele overgang
naar het vo en wat daarvoor nodig is en leerkrachten hun kennis en
vaardigheden (verder) hebben ontwikkeld. Leerlingen geven tot slot aan
meer zelfvertrouwen en motivatie te hebben gekregen door deelname aan
het programma. De onderzoekers geven verschillende redenen waarom
uit de effectmeting geen (meetbare) effecten van de interventies zijn
geconstateerd. Zo heeft de subsidieregeling ruimte gelaten voor zeer
diverse programma’s waardoor het de vraag is of deze regeling zich
leende voor het gekozen effectonderzoek. Ook hebben de coronamaatregelen invloed gehad op de uitvoering en potentiële effectiviteit van de
interventies bij scholen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

22

Vrijroosteren leraren
De subsidieregeling Vrijroosteren van leraren voor deelname aan
coachingsactiviteiten en het intensief begeleiden van leerlingen heeft
scholen in de afgelopen jaren de gelegenheid geboden om gedurende
twee jaar lang leraren deel te laten nemen aan professionaliseringsactiviteiten. Met deze subsidie konden scholen leraren vrijroosteren voor hun
professionalisering. Dit kon in de vorm van bijvoorbeeld coaching of
intervisie en het bieden van individuele begeleiding aan leerlingen die
extra ondersteuning kunnen gebruiken bij bijvoorbeeld werkhouding,
cognitieve uitdagingen, het ontwikkelen van executieve functies en het
leren benutten van hulpbronnen. Op deze manier kon worden bijgedragen
aan de kansrijke ontwikkeling van leerlingen.
De subsidieregeling is geëvalueerd aan de hand van casestudies,
waardoor er over het realiseren van de beoogde effecten geen uitspraken
kunnen worden gedaan. De ervaren opbrengsten zijn wel gepeild bij
schoolleiders, leraren en leerlingen. De subsidiemaatregel heeft het
mogelijk gemaakt om leraren vrij te roosteren voor professionaliseringsactiviteiten. Dit heeft eraan bijgedragen dat leraren zich competenter
voelen om bepaalde groepen leerlingen te begeleiden. Leerlingen ervaren
dat hun zelfvertrouwen is gegroeid en dat ze beter presteren in de klas.
Belangrijke lessen zijn dat scholen voldoende aandacht moeten hebben
voor kennisoverdracht tussen collega’s en dat het belangrijk is dat wordt
gefocust op één of enkele activiteiten in plaats van dat er te veel interventies naast elkaar lopen.
Vervolg
Voor beide regelingen zijn structurele middelen beschikbaar. Bij
Doorstroomprogramma’s gaat het om € 14,5 miljoen per jaar waaraan
coalitieakkoordmiddelen vanuit het bevorderen van doorstroom worden
toegevoegd en bij Vrijroosteren Leraren om € 6 miljoen per twee jaar.
Voor beide maatregelen geldt dat op dit moment nieuwe regelingen
worden ontwikkeld, waarin de resultaten uit het evaluatieonderzoek
alsook ervaringen en behoeften vanuit de onderwijspraktijk, worden
meegenomen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 691

23