Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 336

Dierproeven

Nr. 110

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 november 2020
Met deze brief bied ik uw Kamer de meest recente jaarcijfers over
dierproeven aan uit de «Zo doende 2019», het jaarverslag van de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) over de in Nederland
verrichte dierproeven en het toezicht op de Wet op de dierproeven (Wod).
Daarnaast informeer ik uw Kamer over de volgende toezeggingen en
moties die ik heb gedaan tijdens het AO dierproeven op 11 april 2019
(Kamerstuk 32 336, nr. 104):
• Motie van de leden Graus en Wassenberg over inzichtelijk maken
hoeveel belastinggeld wordt besteed aan proefdiervrije innovaties
(Kamerstuk 32 336, nr. 93);
• Motie van het lid Moorlag over verminderen van het gebruik van
proefdieren door prijsprikkels (Kamerstuk 32 336, nr. 103);
• Toezegging bij de begrotingsbehandeling LNV op 9 oktober 2019, om
te onderzoeken of 1% van het onderzoeksbudget voor dierproeven kan
worden overgeheveld naar proefdiervrije innovatie.
• Motie van de leden Graus en Wassenberg over afbouwen van de
honderdduizenden «proefdieren zonder proef» (Kamerstuk 32 336,
nr. 92).
Tot slot maak ik van de gelegenheid gebruik om uw Kamer te informeren
over een gezamenlijk project van LNV en de Centrale Commissie
Dierproeven (CCD) over openheid over het dierproefonderzoek en een
advies van het Nationaal Comité advies dierproevenbeleid (NCad) over
het gebruik van de teen(koot)knip bij muizen.
Inleiding
Op 4 september jl. heb ik uw Kamer de voorgangsrapportage van het
programma Transitie Proefdiervrije Innovatie aangeboden (Kamerstuk
32 336, nr. 108) en op 28 oktober jl. de Terugblik op TPI (Kamerstuk 32 336,
nr. 109). Hierin schreef ik dat er in het afgelopen 2,5 jaar flinke stappen zijn
gezet om de transitie naar proefdiervrije innovatie te versnellen. In deze

kst-32336-110
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

1

brief schreef ik echter ook dat deze transitie met verschillende snelheden
gaat en een lange adem vergt. Hoewel in sommige onderzoeksdomeinen
al veel kan worden bereikt zonder dierproeven, zijn er voor andere
onderzoeksdomeinen nog geen alternatieven in zicht. Onderzoekers
hebben nu dus vaak nog geen alternatief voor een dierproef. Zolang
dierproeven nodig blijven, is het van belang om het welzijn van het
proefdier zo goed mogelijk te waarborgen en blijft het 3V-beleid van
verfijning, vermindering en vervanging van toepassing.
Het onderzoek naar het COVID-19 virus en de zoektocht naar een nieuw
vaccin gebeurt veelal met behulp van dierproeven. Maar in crisissituaties
doen zich vaak ook nieuwe kansen voor, ook waar het gaat om proefdiervrije innovaties. Zo hebben ZonMw en de stichting Proefdiervrij in korte
tijd extra geld vrijgemaakt, specifiek voor proefdiervrij COVID-19
onderzoek. Om de eventuele kansen van de coronacrisis voor de transitie
naar proefdiervrije innovatie beter in beeld te krijgen, heb ik het Nationaal
Comité advies dierproevenbeleid (NCad) gevraagd om hier nader
onderzoek naar te doen. Ik verwacht dat een eerste tussenrapportage in
het voorjaar van 2021 beschikbaar zal zijn.
Onderzoek financieringsstromen dierproeven en proefdiervrije
innovatie
Met deze brief bied ik uw Kamer het rapport aan van het door mij
gevraagde onderzoek «Studie naar de financiën van proefdieronderzoek
en dierproefvrij innovaties», uitgevoerd door het onderzoeksbureau
Technopolis group1. Hiermee geef ik uitvoering aan de motie van de leden
Graus en Wassenberg (Kamerstuk 32 336, nr. 93) en motie van het lid
Moorlag (Kamerstuk 32 336, nr. 103).
De vraag hoeveel publieke middelen aan dierproefonderzoek worden
besteed, kent een lange geschiedenis. Dat geldt ook voor het idee om een
heffing op proefdieren te introduceren, om met de opbrengst daarvan
proefdiervrije alternatieven te bevorderen. In 2003 heeft de toenmalige
Minister van VWS een proefdierheffing als niet-doeltreffend afgewezen. In
2011 is geconcludeerd dat het inzichtelijk maken van de onderzoeksbudgetten voor dierproeven een «vrijwel onuitvoerbare opdracht» is
(Kamerstuk 29 200 XVI, nr. 150 resp. Kamerstuk 30 168, nr. 32).
Vorig jaar heb ik bij het VAO dierproeven op 15 mei 2019 (Handelingen II
2018/19, nr. 82, item 7) uw Kamer toegezegd dat ik alsnog een poging wil
doen om deze getallen boven water te krijgen. Toen was al duidelijk dat
dit een moeilijke klus zou worden en uw Kamer heeft ook aangegeven dat
«het niet op de miljoen precies» hoefde te zijn. Het onderzoek bleek
ingewikkelder te zijn dan aanvankelijk gedacht, waardoor Technopolis pas
eind oktober jl. deze rapportage op kon leveren.
De voornaamste conclusies van Technopolis zijn:
• De geschatte overheidsbijdrage aan dierproeven is 50–60 miljoen euro
per jaar.
• De geschatte overheidsbijdrage aan proefdiervrije innovaties is
20–35 miljoen euro per jaar.
• Het invoeren van een heffing op dierproeven is niet doelmatig of
doeltreffend om het aantal dierproeven terug te brengen.
• Het invoeren van een bonus op proefdiervrij onderzoek kan wel
bijdragen aan het versnellen van de transitie naar proefdiervrije
innovatie, maar de gesuggereerde heffing van 1% op dierproeven
levert daarvoor te weinig geld op.
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

2

Ik ben blij dat het Technopolis toch is gelukt om voldoende gegevens
boven tafel te krijgen om daarmee een inschatting te kunnen maken van
de overheidsbijdragen aan dierproeven en proediervrije innovaties. Wel
wil ik benadrukken dat de door Technopolis genoemde bedragen een
momentopname (2018) betreffen die gebaseerd is op een steekproef
onder vier dierproefinstellingen.
Technopolis geeft aan dat (afhankelijk van het gekozen scenario) een
heffing weliswaar zou kunnen leiden tot vermindering van het proefdiergebruik in Nederland, maar dat komt dan vooral door uitwijken van
dierproefonderzoek naar het buitenland. Het wereldwijde aantal
dierproeven zal er dus niet door dalen. Technopolis geeft bovendien aan
dat een heffing niet zal leiden tot meer of snellere implementatie van
proefdiervrije alternatieven in Nederland.
Technopolis stelt dat een heffing zelfs een verslechtering van het
wetenschapsklimaat in Nederland tot gevolg kan hebben en verminderd
draagvlak voor TPI. Ook vanuit de TPI-partners bereiken mij soortgelijke
signalen.
Technopolist stelt in het rapport dat een positieve financiële prikkel op
proefdiervrij onderzoek wél bij kan dragen aan het versnellen van de
transitie naar proefdiervrije innovatie. LNV draagt zelf al jaarlijks ca. 5,5
miljoen euro bij met geoormerkte middelen voor proefdiervrij onderzoek.
Dat bedrag vanuit LNV kan ik helaas niet verder verhogen. Maar ik ben erg
blij dat ándere partners van TPI ook al een aantal specifieke onderzoekscalls voor proefdiervrij onderzoek in de maak hebben met geoormerkt,
extra budget. Allereerst de NWA-call voor een proefdiervrije veiligheidsbeoordeling, waaraan zes ministeries in totaal 3 miljoen euro bijdragen in
2021–2023. Maar ook de onderzoekscall van ZonMw en de Stichting
Proefdiervrij voor proefdiervrij COVID-19 onderzoek die zij in de zomer
van 2020 openstelden. De afgelopen jaren hebben de TPI-partners
Samenwerkende Gezondheidsfondsen, Topsector LifeSciences & Health,
ZonMw en de Stichting Proefdiervrij samen met het NWO-domein
Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW) gewerkt aan een
onderzoeksprogramma voor de ontwikkeling van nieuwe, efficiëntere,
humane meetmodellen voor gezondheidsonderzoek. In 2019 werd voor
een eerste oproep van dit programma ruim 3,5 miljoen euro gereserveerd,
gevolgd door 5,5 miljoen euro voor een tweede oproep in 2020.
Technopolis doet tot slot kort een zestal aanbevelingen om knelpunten op
het gebied van de transitie naar proefdiervrije alternatieven weg te
nemen. Bijvoorbeeld om internationale lobby te voeren voor de acceptatie
van alternatieven en om in het onderwijs meer aandacht te geven aan 3V
en alternatieven. De meeste van deze aanbevelingen zijn nu al onderdeel
van TPI, zoals u kunt lezen in de voortgangsrapportage en de terugblik op
TPI (Kamerstuk 32 336, nrs. 108 en 109). Deze aanbevelingen zal ik ook
onder de aandacht brengen van de TPI-partners opdat zij kunnen worden
meegenomen in een vervolgagenda van de TPI. Deze wordt momenteel
door de TPI-partners uitgewerkt. Ik verwacht dit in het voorjaar van 2021
naar uw Kamer te kunnen sturen.
Jaarcijfers uit de «Zo doende» jaarregistratie 2019
De NVWA zal de volledige jaarregistratie 2019 over dierproeven, zoals
gebruikelijk, pas aan het eind van het jaar uitbrengen. Op mijn verzoek zijn
echter de belangrijkste tabellen uit de «Zo doende 2019» nu al toegevoegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

3

aan deze brief2 zodat uw Kamer over de meest recente jaarcijfers kan
beschikken bij het AO van 12 november aanstaande. Het volledige
rapport, de «Zo doende 2019», zal eind dit jaar worden gepubliceerd op de
website van de NVWA3.Met de «Zo doende» informeert de NVWA de
samenleving ieder jaar over de aantallen dieren en diersoorten die zijn
gebruikt in dierproeven, voor welke doeleinden en met welke mate van
ongerief.
Uit het rapport blijkt dat in de Nederlandse vergunninghouders in 2019
448.656 dierproeven registreerden; dit is een marginale toename (+ 257
dieren) ten opzichte van 2018. Er zijn minder dierproeven uitgevoerd met
onder andere honden, apen, ratten en zebravissen.
Ik ben blij dat daarmee de aantallen dierproeven in de jaren 2018 en 2019
met 15% zijn afgenomen ten opzichte van het aantal dierproeven in 2017.
Het aantal dierproeven ligt daarmee voor de derde keer in de afgelopen
jaren ruim onder de grens van 500.000 dieren. Ik hoop dat deze ontwikkeling doorzet.
(Proef)dieren gedood zonder te zijn gebruikt in fok of dierproef
Naast de registratie van dierproeven rapporteert de NVWA ook over het
aantal dieren dat is gefokt voor dierproeven maar niet daarvoor is ingezet.
In 2019 zijn 329.105 proefdieren gedood zonder te zijn gebruikt in een
dierproef of als fokdier. Dit aantal is vergelijkbaar met de voorafgaande
jaren. Het betreft bijna allemaal muizen en zebravissen, waarvan 75%
genetisch is gemodificeerd (GM). Dit grote aantal dieren dat als «fokoverschot» wordt beschouwd, geeft mij een ongemakkelijk gevoel. Het gaat
om levende wezens met gevoel en met een intrinsieke waarde.
Ik heb ik uw Kamer geïnformeerd dat het ontstaan van een overschot aan
dieren helaas inherent is aan het fokken van GM-dierlijnen (Kamerstuk
32 336, nr. 89). Er is altijd sprake van een bepaald percentage dieren dat
niet de gewenste genetische eigenschappen heeft die nodig zijn voor de
betreffende dierproef of fok. Door het verbeteren van de efficiëntie en de
kwaliteit van het fokken van GM-dieren lijkt verbetering wel mogelijk. Ik
heb daarom het NCad gevraagd om efficiëntie- en kwaliteitscriteria op te
stellen, welke ik in 2019 met de grootste proefdierfaciliteiten die
GM-dieren fokken heb besproken. Inmiddels doen die faciliteiten er al veel
aan om fokoverschotten zoveel mogelijk te reduceren. Zo hebben zij
fokcoördinatoren aangesteld voor een goed beheer van de foklijnen en
om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen.
Het NCad heeft ook geadviseerd om een nationaal overzicht te creëren
van bestaande GM-dierlijnen. Daarmee zouden onderzoekers makkelijker
dieren tussen hun faciliteiten kunnen uitwisselen of overwegen experimenten in de faciliteit uit te voeren waar die dieren al zijn. In het Verenigd
Koningrijk is al een soortgelijk systeem succesvol in werking, de
zogenaamde «mouse locator».
Het UMC Groningen heeft het initiatief genomen om voor Nederland een
database op te richten waarin de verschillende proefdierfaciliteiten hun
beschikbare GM muizen- en eventueel zebravislijnen kunnen melden en
uitwisselen. Ook de expertise met betrekking tot het cryo-preserveren en
transgenese (het maken van een GM dier) kan hiermee worden uitgewisseld. Het plan voor deze database heb ik besproken in het directeurenoverleg van academische proefdierfaciliteiten waarbij de directeuren hun
commitment hebben uitgesproken. Concreet gaan er nu drie instituten (de
2
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
https://www.nvwa.nl/zoeken?trefwoord=zo%20doende.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

4

UMC’s van Groningen, Leiden en Nijmegen) aan de slag met de database
in een eerste «proof of concept». Hierbij wordt ook onderzocht wat het
effect is op de reductie van het fokoverschot.
Ik ben blij dat het dierproevenveld, naast de stappen die reeds zijn gezet,
zich verder wil inspannen om een reductie van het fokoverschot te
realiseren en ik zal dit initiatief ondersteunen. Hiermee geef ik tevens
uitvoering aan de motie van de leden Graus en Wassenberg (Kamerstuk
32 336, nr.92).
NCad advies Teen(koot) knip
De teen(koot)knip is een internationaal zeer gebruikelijke methode om
muizen in één handeling te genotyperen en te identificeren. Hiervoor
wordt bij zeer jonge muizenpups (5–7 dagen oud) het eerste kootje van
een teen verwijderd. In 2013 heeft de toenmalige Staatssecretaris van EZ
tijdens de wetsbehandeling toegezegd een verbod van de teen(koot)knip
te gaan overwegen, mits er een volwaardig alternatief beschikbaar is.
Daarna heeft ZonMW uitgebreid onderzoek verricht naar alternatieven
voor de teen (koot)knip, maar zij moest in 2016 concluderen dat dat er
geen alternatief beschikbaar is waarin er in één handeling zowel identificatie als genotypering van het dier kan plaatsvinden. Eén handeling is
belangrijk in deze context omdat het meervoudig uit het nest halen en
fixeren grote additionele stress oplevert voor muizenpups.
Een uitgebreid literatuuronderzoek van het UMC Radboud heeft uitgewezen dat niet te concluderen is of er überhaupt wel of niet ongerief
aanwezig is bij de teen(koot)knip, laat staan de mate waarin (Kamerstuk
32 336, nr. 64).
In 2018 heb ik uw Kamer toegezegd om te willen kijken of er in Europees
verband kan worden gekomen tot een volwaardig alternatief voor die
teenknip en heb hiervoor het NCad om advies gevraagd.
Het NCad heeft het advies in de zomer van 2020 afgerond4. Hierin
constateert het NCad dat er ook elders in Europa geen alternatieven
voorhanden zijn die het mogelijk maken om de teenknip uit te faseren. Het
NCad heeft geen Code of practice opgesteld omdat ook andere methoden
voor genotypering of identificatie met ongerief gepaard gaan. Het advies
is om per onderzoeksopzet telkens opnieuw een zorgvuldige afweging te
maken. Nieuwe technieken zoals «individuele gezichtsherkenning» en
betere DNA-isolatie en analysetechnieken zouden in de toekomst wellicht
kunnen helpen om de teen(koot)knip te vervangen. Tot die tijd moet ik
helaas concluderen dat, ondanks jarenlang intensief onderzoek, er geen
volwaardige alternatieve methode voor de teen(koot)knip beschikbaar is.
Omdat er geen alternatieven voorhanden zijn is het niet opportuun om
deze methode nu uit te faseren. Wel wil ik de verantwoordelijkheid van de
onderzoeker en de dierproefinstelling benadrukken om bij de keuze van
een geschikte methode ook de aspecten van integriteit en welzijn van het
dier zwaar mee te laten wegen.
Openheid over dierproeven
Dierenwelzijn is een thema dat op veel maatschappelijke belangstelling
mag rekenen. Vanuit die achtergrond worden nut en noodzaak van
dierproeven regelmatig ter discussie gesteld. Tegelijkertijd spelen
dierproeven nog steeds een belangrijke rol in medische, farmaceutische
en wetenschappelijke vooruitgang. Het aantal Wob-verzoeken neemt de
laatste jaren toe, ook in het domein van de Centrale Commissie
Dierproeven (CCD) en de NVWA. Ik zie dit als een teken dat de
4

NCad-advies Zorgvuldige weging van methoden voor identificatie en genetische karakerisatie:
ncadierproevenbeleid.nl/adviezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

5

maatschappij meer transparantie en openbaarheid verwacht van
onderzoekers, proefdierinstellingen, CCD en mijn ministerie.
Bedrijven en kennisinstellingen zien ook deze behoefte aan meer
transparantie. Er zijn al mooie voorbeelden op het gebied van openheid
over proefdieronderzoek terwijl andere instellingen zijn zich nog oriënteren op de mogelijkheden.
In september 2020 heb ik in samenwerking met de CCD twee digitale
bijeenkomsten georganiseerd met ongeveer 40 vertegenwoordigers van
bedrijven, universiteiten en kennisinstellingen. Daarbij ging het over de
stand van zaken op het gebied van transparantie en de mogelijkheid om
stappen vooruit te zetten. In 2021 zal ik twee pilots faciliteren met de CCD,
bedrijven en kennisinstellingen om te experimenteren met concepten
zoals «open by design» en om de publiekscommunicatie van instellingen
te verbeteren door actieve openbaarheid.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 336, nr. 110

6