2016D46573

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap d.d. 28 oktober 2016 inzake onderzoeken naar schoolkeuzemotieven in het funderend onderwijs (Kamerstuk 31 293, nr. 337).
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

nds-tk-2016D46573

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het onderzoek en de brief van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap.
De resultaten bevestigen het standpunt van de eerder genoemde fractie
dat de keuze voor een school inderdaad ingegeven kan zijn door (levensbeschouwelijke) richting, maar even zozeer door pedagogisch-didactische
visie of bepaalde bijzondere profilering bijvoorbeeld op het gebied van
ICT, sport of cultuur. Bevestigen de resultaten eerdere conclusies van de
Staatssecretaris? Zij vragen op welke punten dit onderzoek heeft geleid tot
nieuwe inzichten.
Deze leden zijn dan ook van mening dat de huidige systematiek, waarin
eigenlijk als enige voorkeurskenmerk (levensbeschouwelijke) richting
geldt, gemoderniseerd moet worden. De leden kijken dan ook uit naar het
wetsvoorstel «Meer ruimte voor nieuwe scholen». Leiden de conclusies
van dit onderzoek nog tot een verbetering van het aanstaande
wetsvoorstel? Aanvullend daarop vragen de leden de Staatssecretaris of
de regering onder de nieuwe wet de algemeen bijzondere scholen meer
ruimte geeft om hun grondslag vast te leggen. Eveneens vragen zij of van
ouders en leerlingen gevraagd kan worden dat zij de pedagogischdidactische grondslag van een school onderschrijven, evenzeer dat nu op
basis van een godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag het geval
is. Graag ontvangen zij hier een toelichting op.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de onderhavige rapporten. Zij constateren dat anders dan ten tijde
van de onderwijspacificatie van 1917 voor veel ouders de denominatie
van een school bij de schoolkeuze van beperkt belang is geworden en
tegenwoordig de pedagogisch-didactische visie, andere kenmerken
waarmee een school zich profileert en de bereikbaarheid vaak minstens
van zo groot belang daarbij zijn. Voor ouders is daarom ook lang niet altijd
een diversiteit in het scholenaanbod qua denominatie voldoende om
tegemoet te komen aan de pedagogisch-didactische en onderwijsinhoudelijke wensen van ouders.
In augustus 2016 verscheen een onderzoek dat in opdracht van Verus1 en
VGS2 was uitgevoerd door TNS NIPO en dat het beeld schetste dat maar
liefst 85% van de ouders in het primair onderwijs, en 83% van de ouders
in het voortgezet onderwijs, (zeer) tevreden zou zijn met het schoolaanbod
waaruit zij kunnen kiezen. Hoe beziet de Staatssecretaris dit onderzoek in
het licht van de bevindingen van het ROA3? Welke verschillen ziet hij en
hoe verklaart hij deze verschillen, zo vragen de voornoemde leden.
De leden van deze factie hechten aan de vrijheid van onderwijs maar zijn
van oordeel dat de regering hieraan beter gestalte kan geven door deze
minder eenzijdig te verbinden aan de levensbeschouwelijke grondslag. Al
in 2005 hebben leden van deze fractie hun visie ontvouwd in de brochure
«Ouders en scholen samen sterk», waarin zij voorstellen deden om de
keuzevrijheid van ouders te versterken. In hoeverre beschouwt de
Staatssecretaris zijn wetsvoorstel Meer ruimte voor nieuwe scholen nu als
een vervolg op de voorstellen in deze publicatie, zo vragen deze leden.
De Staatssecretaris wil naast de daadwerkelijke belangstelling van ouders
ook de te verwachten kwaliteit leidend maken bij het besluit om een
school te bekostigen. Betekent dit dat de Staatssecretaris ook voordat een
school gesticht is, wil letten op de bestuurskracht van de schoolbe-

1

Verus: Vereniging voor katholiek en christelijk onderwijs in Nederland
VGS: Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs
3
ROA: het onderzoekscentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt van de Universiteit van
Maastricht
2

2

stuurders, in de geest van het initiatiefwetsvoorstel4 dat het toenmalige
lid Çelik in 2012 heeft ingediend?
Deze leden vinden dat kleine dorpsscholen bestaansrecht hebben, omdat
deze scholen mede gestalte geven aan de sociale verbondenheid in
kleinere leefgemeenschappen. In hoeverre zal het wetsvoorstel Meer
ruimte voor nieuwe scholen invloed hebben op de overlevingskansen van
kleine dorpsscholen? Kan de Staatssecretaris ook zijn weerwoord geven
op de suggestie van de vereniging Verus dat zijn plannen inzake richtingvrije scholen juist zouden leiden tot ongewenste dynamiek in situaties van
leerlingenkrimp in het onderwijs en het risico hiermee zou worden
vergroot dat leerlingen vaker tussentijds van school moeten wisselen, zo
vragen tot slot de leden.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
onderzoeken met betrekking tot schoolkeuzemotieven. Zij constateren dat
in krimpgebieden, bijvoorbeeld Zeeland, provincie, gemeenten en scholen
al grote moeite hebben één vo5-school in stand te houden, die in redelijke
nabijheid ligt en een breed aanbod biedt. Bovendien liggen juist in deze
gebieden ook de ov6-verbindingen onder druk. Het is kortom een complex
probleem dat vraagt om regionale oplossingen, omdat ook de verschillen
tussen krimpgebieden groot zijn. Zij vragen tot slot of de Staatssecretaris
kan aangeven welke stappen hij neemt om te zorgen dat in krimpgebieden
een dekkend aanbod van schoolsoorten in het vo kan worden geboden
aan leerlingen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
ROA-rapporten7 over schoolkeuzemotieven van ouders en leerlingen in
het primair en voortgezet onderwijs.
De leden constateren dat de Staatssecretaris aan het ROA een andere
opdracht heeft verstrekt dan het wetenschappelijk onderzoek waartoe de
Kamer in meerderheid heeft opgeroepen. De motie Bisschop c.s.8 verzoekt
de regering wetenschappelijk onderzoek te laten verrichten naar de
behoeften en tevredenheid van ouders bij schoolkeuze en de vraag in
hoeverre het bestaande scholenaanbod aan de behoeften van ouders
voldoet. De ROA-rapporten vermelden echter dat zij in opdracht van het
ministerie onderzoek hebben verricht naar motieven en behoeften bij het
kiezen van een school. De werkelijke en actuele tevredenheid van ouders
en leerlingen over het bestaande scholenaanbod is niet onderzocht. De
voornoemde leden vragen waarom de Staatssecretaris bij het formuleren
van de onderzoeksopdracht is afgeweken van het verzoek van de Kamer.
Op pagina 1 van beide rapporten schrijft het ROA «Uitgangspunt bij het
stichten van een bijzondere school zijn de denominaties». Uit tabel 2.4 en
het onderschrift echter blijkt dat in het onderzoek een tamelijk grote groep
aangeeft dat er een andere visie van toepassing was dan de in het
bijzonder onderwijs gedefinieerde richtingen, zoals «een nadruk op ICT,
cultuur of sport, maar die meestal nog niet gezien worden als specifieke
pedagogisch-didactische visies». De leden vragen of uit deze constatering
niet geconcludeerd moet worden dat het huidige scholenaanbod in de
praktijk niet of nauwelijks beperkt wordt door richtingen of denominaties

4

Voorstel van wet van het lid Çelik houdende wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de
Wet op de expertisecentra en de Wet op het voortgezet onderwijs teneinde de regels voor
bekostiging van een nieuwe school aan te scherpen (Kamerstuk 33 218)
5
vo: voortgezet onderwijs
6
ov: openbaar vervoer
7
respectievelijk «Schoolkeuzemotieven van ouders en leerlingen in het primair onderwijs»(ROAR-2016/4) en «Schoolkeuzemotieven van ouders en leerlingen in het voortgezet onderwijs»
(ROA-R-2016/5)
8
Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 61

3

en dat er feitelijk al een voldoende grote diversiteit aan scholen mogelijk
is zonder het nieuwe wetsvoorstel.
In tabel 2.1 in beide rapporten staan de attributen en bijbehorende
waarden zoals die in het vignettenonderzoek zijn gebruikt. Daarbij worden
gesimuleerde random cijfers gebruikt voor diverse attributen. De leden
vragen waarom de Staatssecretaris deze aanpak ziet als een realistische
simulatie van keuzemotieven, terwijl in de werkelijkheid zulke getallen
minder geprononceerd aanwezig zijn of in het geheel niet geraadpleegd
worden bij het kiezen van een school. De werkelijke en actuele tevredenheid van ouders en leerlingen over het bestaande scholenaanbod is
niet onderzocht, zoals verzocht in de motie Bisschop c.s.
De leden zetten derhalve grote vraagtekens bij de vertaling van dit
vignettenonderzoek naar de conclusies die worden getrokken in de brief9
van de Staatssecretaris aan de Kamer.
In figuur 2.2 in beide rapporten staat een voorbeeldvignet uit de po10resp. vo-ouders vragenlijst. Een dergelijk vignet zorgt ervoor dat respondenten met kleine moeite de gevraagde rangschikking kunnen aangeven,
terwijl in de werkelijkheid dergelijke gegevens slechts fragmentarisch en
minder geordend voorhanden zijn en bovendien pas raadpleegbaar nadat
men bewust daarnaar op zoek gaat. De voornoemde leden vragen hoe
betrouwbaar de Staatssecretaris de vertaling van deze modelsituatie naar
de werkelijkheid inschat, aangezien in werkelijkheid ouders en leerlingen
vaak kiezen na een daadwerkelijk bezoek aan de diverse scholen in de
omgeving.
Uit vergelijking van de twee ROA rapporten krijgen de leden de indruk dat
leerlingen in beide onderzoeken op dezelfde wijze worden behandeld,
terwijl bij het kiezen van een basisschool de invloed van leerlingen heel
anders is dan bij het kiezen van een middelbare school. Zij vragen of het
leeftijdsverschil niet tot een meer gedifferentieerde aanpak zou hebben
moeten leiden binnen het onderzoek.
Op pagina 1011 en pagina 812 concluderen de onderzoekers dat allochtonen ondervertegenwoordigd zijn in de data. In de daaropvolgende zin
speculeren de onderzoekers dat dat tot een vertekening zou kunnen leiden
in de waardering voor scholendenominaties die op een niet-christelijke
levensbeschouwing zijn gebaseerd (ervan uitgaande van de aanname dat
allochtone leerlingen relatief vaak op zulke scholen zitten). De leden
vragen hoe de onderzoekers komen tot deze speculatie. Getalsmatig zitten
op christelijke scholen relatief net zoveel allochtone leerlingen als op
openbare scholen: vanwaar deze aanname die lijkt te suggereren dat de
onderzoekers onvoldoende op de hoogte zijn van de diversiteit van
leerlingen op christelijke scholen?
Uit de tabel op pagina 1013 blijkt dat de grootste denominatie, namelijk
«overig bijzonder» sterk (een factor 4!) ondervertegenwoordigd is in het
onderzoek. Bovendien is deze grootste categorie een verzameling van
allerhande bijzondere scholen, met naar verwachting een grote spreiding
aan karakteristieken. De voornoemde leden vragen wat dit voor invloed
heeft op het onderzoek en op welke wijze deze ondervertegenwoordiging
is verdisconteerd in de resultaten. Op welke aannames zijn de eventuele
getalsmatige correcties voorts gebaseerd?
Op pagina 19 en 2014 lezen de leden dat een substantieel deel van de
ouders nog altijd een welbewuste keuze maakt voor een bepaalde
denominatie. Zij vragen hoe de Staatssecretaris deze constatering
waardeert in het licht van het voorwoord van het rapport waar staat dat
9

Kamerstuk 31 293, nr. 337
po: primair onderwijs
11
van het Rapport ROA-R-2016/4
12
van het Rapport ROA-R-2016/5
13
van het Rapport ROA-R-2016/5
14
van het Rapport ROA-R-2016/4
10

4

«Dit systeem dateert uit de tijd van de verzuiling en strookt tegenwoordig
wellicht niet meer met de belangstelling van ouders en leerlingen’en met
dezelfde aanname waarop het ontstaan van het onderhavige wetsvoorstel
is gebaseerd.
Uit de tabel 4.1 op pagina 2815 en pagina 2216 en de overige teksten over
de vignettenanalyse blijkt dat ouders zich vaak nog goed bewust zijn van
de denominatie en zelfs bereid zijn daar verder voor te reizen. Dat geeft
aan dat denominatie nog altijd een belangrijk kenmerk is voor schoolkeuze. Bovendien concluderen de onderzoekers dat ouders de denominatie en pedagogisch-didactische visie duidelijk belangrijker achten dan
de andere kenmerken waarop een school zich profileert (pagina 23, 24).
De leden vragen waarom de onderzoekers en de Staatssecretaris
vervolgens pedagogisch-didactische visie en andere kenmerken samenbundelen in de conclusies (bijvoorbeeld op pagina 4417 en in de brief18
van de Staatssecretaris aan de Kamer). Is het niet veel zuiverder om te
concluderen dat ouders de denominatie en pedagogisch-didactische visie
duidelijk belangrijker achten dan de andere kenmerken waarop een school
zich profileert en dat de richtingen in het onderwijs nog altijd een
relevante en actuele betekenis hebben, zo vragen de voornoemde leden.
Uit de tabel 4.1 op pagina 2819 blijkt dat ouders in grote meerderheid
bereid zijn hun kind verder te laten reizen om een school van een
bepaalde denominatie te kunnen kiezen. Het gaat daarbij om meer dan
driekwart van de respondenten. Waarom concluderen de onderzoekers in
hun toelichting op de tabel vervolgens dat dit geldt «voor ongeveer de
helft van de denominaties» zonder rekening te houden met de omvang
van de verschillende groepen in de samenleving? Hierdoor ontstaat ten
onrechte de indruk dat denominatie een minder belangrijke rol speelt.
Uit de figuur op pagina 2620 wordt door de onderzoekers geconcludeerd
dat voor vrijwel iedereen geldt dat er een school is die aantrekkelijker is
dan de school van de gemiddelde voorkeur en dat de meeste ouders hun
kind minstens enkele kilometers hiervoor zouden willen laten reizen. De
voornoemde leden vragen of deze conclusie niet juist aantoont dat het
huidige systeem goed werkt en dat er in de praktijk geen reden is voor
aanpassing van de wet.
Uit figuur 4.2 op pagina 3221 en pagina 2522 blijkt dat ouders vaker bereid
zijn offers te willen brengen voor hun meest geprefereerde denominatie
dan voor bijzondere kenmerken zoals kwaliteit, sfeer, individuele
aandacht, betrokkenheid ouders, klassengrootte en studie en beroepsvoorlichting. Deze leden vragen of deze conclusie niet juist aantoont dat
het huidige systeem nog steeds actueel en relevant is en dat er in de
praktijk geen reden is voor aanpassing van de wet.
Uit vergelijking van de figuren 4.3 van beide rapporten is de conclusie
gerechtvaardigd dat denominatie in het voortgezet onderwijs voor ouders
een minder belangrijke rol speelt dan in het basisonderwijs. Vrijwel
iedereen is bereid om zijn kind verder te laten reizen voor de meest
geprefereerde school. Deze leden vragen of deze conclusie niet juist
aantoont dat het huidige systeem nog steeds actueel en relevant is en dat
er in de praktijk geen reden is voor aanpassing van de wet.
Uit de tekst en de figuur op pagina 2723 wordt door de onderzoekers
geconcludeerd dat het marginaal effect van het toevoegen van extra
15

van het Rapport ROA-R-2016/4
van het Rapport ROA-R-2016/5
van het rapport ROA-R-2016/5
18
Kamerstuk 31 293, nr. 337
19
van het Rapport ROA-R-2016/4
20
van het Rapport ROA-R-2016/5
21
van het Rapport ROA-R-2016/4
22
van het Rapport ROA-R-2016/5
23
van het Rapport ROA-R-2016/5
16
17

5

scholen vrij gering is. De onderzoekers concluderen dat de tevredenheid
met het aanbod niet veel te verbeteren zal zijn door het verder uitbreiden
van het aanbod. De leden vragen of deze conclusie niet juist aantoont dat
het huidige systeem goed werkt en dat er in de praktijk geen reden is voor
aanpassing van de wet.
Op pagina 4524 en pagina 3725 wordt geconcludeerd «dat door het grote
aanbod er vrijwel altijd een school in de buurt is die qua profiel zeer goed
aan de wensen en de voorkeuren van de ouders en kinderen voldoet,
hetzij niet altijd pal naast de deur». De voornoemde leden vragen of deze
conclusie niet juist aantoont dat het huidige systeem goed werkt en dat er
in de praktijk geen reden is voor aanpassing van de wet.
Op pagina 5426 en pagina 4627 wordt geconcludeerd dat door het aanbod
uit te breiden met scholen met een gevarieerde mix van attributen, de
tevredenheid over het aanbod snel kan worden verhoogd. Deze conclusie
volgt niet uit de gegevens van het onderzoek. De leden van de vragen
derhalve waar in het onderzoeksrapport deze conclusie wordt ondersteund en waarom deze conclusie wordt getrokken.
Op pagina 5428 en pagina 4629 wordt geconcludeerd dat een deel van de
populatie ontevreden is en zal blijven over het aanbod. Deze conclusie
volgt niet uit de gegevens van het onderzoek, aangezien (on)tevredenheid
niet onderwerp van onderzoek is geweest. De leden vragen derhalve waar
in het onderzoeksrapport deze conclusie wordt ondersteund en waarom
deze conclusie wordt getrokken.
In de brief30van de Staatssecretaris trekt hij de conclusie dat gezien de
resultaten van het onderzoek een doorslaggevende rol voor slechts één
kenmerk (denominatie) niet voor de hand ligt. Uit het onderzoek concluderen deze leden juist dat denominatie nog altijd een belangrijk, of
wellicht zelfs het doorslaggevende kenmerk is en dat vrijwel alle ouders
bereid zijn hun kind hiervoor verder te laten reizen. De leden vragen
derhalve waar in het onderzoeksrapport de conclusie van de Staatssecretaris wordt ondersteund en waarom deze conclusie door hem wordt
getrokken.
De regering stelt in haar toelichting op het wetsvoorstel Meer ruimte voor
nieuwe scholen dat vanwege de vergevorderde secularisering het huidige
scholenbestand de maatschappelijke voorkeuren niet meer voldoende
reflecteert, zo lezen de leden. Hoe ziet de Staatssecretaris dit in het licht
van het onderzoek, waaruit blijkt dat denominatie (nog steeds) een
belangrijk schoolkeuzemotief is voor ouders?
In zijn brief trekt hij de conclusie dat tevredenheid van ouders met het
feitelijke scholenaanbod groter is naarmate het scholenaanbod bestaat uit
scholen met een gevarieerde mix van kenmerken. In het onderzoek is
tevredenheid van ouders met het feitelijke scholenaanbod echter niet
gemeten. Er is een vignettenanalyse uitgevoerd, waarmee een hypothetische modelsituatie is gecreëerd voor ouders waarin bij voorbaat kon
worden verwacht dat méér keuze altijd de voorkeur verdient boven
genoeg keuze. De door de Staatssecretaris getrokken conclusie over de
tevredenheid van ouders met het feitelijke scholenaanbod, trekt het
onderzoek echter uit zijn verband en gaat ver voorbij aan de geldigheid
van de uit het onderzoek verkregen resultaten. De voornoemde leden
vragen derhalve waar in het onderzoeksrapport zijn conclusie wordt
ondersteund en waarom deze conclusie door hem wordt getrokken.

24

van het Rapport ROA-R-2016/4
van het Rapport ROA-R-2016/5
26
van het Rapport ROA-R-2016/4
27
van het Rapport ROA-R-2016/5
28
van het Rapport ROA-R-2016/4
29
van het Rapport ROA-R-2016/5
30
Kamerstuk 31 293, nr. 337
25

6

In brief van de Staatssecretaris trekt hij de conclusie dat er ruimte is voor
verbetering en dat het wetsvoorstel de ruimte gaat creëren voor initiatieven gebaseerd op daadwerkelijke belangstelling van ouders. Dat er
ruimte is voor verbetering is een erg algemene conclusie die niet perse
gestoeld is op de resultaten van het onderzoek. Verder is de daadwerkelijke belangstelling van ouders niet gemeten in dit onderzoek en kan
derhalve niet worden geconcludeerd dat het wetsvoorstel de ruimte gaat
creëren waar belangstelling voor is. Het onderzoek toont juist aan dat er
een grote diversiteit is, dat alle kenmerken waarin ouders geïnteresseerd
zijn, aanwezig zijn in scholen binnen een redelijke afstand, dat men bereid
is het kind daarvoor verder te laten reizen en dat denominatie voor het
grootste deel van de ouders een relevant criterium is. Het is niet onredelijk
dat de hoge stichtingsnorm een veel belangrijker blokkade vormt bij
ruimte voor nieuwe scholen dan het richtingenbegrip en de denominatie
van scholen. De leden vragen derhalve waar in het onderzoeksrapport de
conclusie van de Staatssecretaris wordt ondersteund dat het wetsvoorstel
de ruimte gaat creëren waar belangstelling voor is.
De leden van de SGP-fractie constateren dat tot nog toe uit alle onderzoeken blijkt dat het criterium denominatie een zeer wezenlijk onderdeel
vormt bij de schoolkeuze van ouders. Deze leden vragen hoe deze
constatering zich verhoudt tot de stelling van de Staatssecretaris dat het
scholenbestand de maatschappelijke behoefte onvoldoende weerspiegelt.
Doet deze stelling voldoende recht aan het genuanceerde beeld dat uit de
onderzoeken volgt?
De leden merken op dat de aanleiding voor het verzoek om onderzoek
naar de behoeften van ouders gelegen was in het feit dat een actueel
beeld van de tevredenheid van ouders bij schoolkeuze ontbreekt. De
motie richt zich daarom ook expliciet op de feitelijke tevredenheid van
ouders bij gemaakte schoolkeuzes. Helaas constateren deze leden dat in
de recente onderzoeken gekozen is voor een fictieve meting van
voorkeuren in plaats van een feitelijke peiling van de tevredenheid. Deze
leden vragen waarom de Staatssecretaris de motie gedeeltelijk niet heeft
uitgevoerd en hoe voorzien wordt in de daardoor nog steeds bestaande
behoefte om een actueel beeld te hebben van de feitelijke tevredenheid
van ouders.
De voornoemde leden constateren dat in elk model van scholenplanning
mogelijkheden en behoeften tot verbetering zullen bestaan. Zij vragen
waarom die mogelijkheid als onderbouwing van het wetsvoorstel wordt
aangevoerd, nu uit verschillende onderzoeken blijkt dat de behoefte aan
verbetering slechts beperkt aanwezig is. Waarom wegen de risico’s van
een stelselherziening niet op tegen de gehoopte voordelen, zo vragen zij.
De leden vragen of de Staatssecretaris onderkent dat de behoefte aan
innovatie ook grotendeels binnen het bestaande systeem kan worden
geaccommodeerd, zoals in het verleden herhaaldelijk is gebleken.
II Reactie van de Staatssecretaris

7