Ministerie van BZK
Rijksvastgoedbedrijf

Overzicht weging duurzaamheidsmaatregelen renovatie
Binnenhof

Bijlagenummer

Bijlage 1

Ons kenmerk

1360940

Onderstaande tabellen geven een overzicht van zowel de door de TU Delft / Andy
van den Dobbelsteen1 geadviseerde maatregelen als de overige in het kader van
de renovatie te nemen maatregelen zoals o.a. genoemd in de derde rapportage
van 7 okt 2019. Zo ontstaat een totaal overzicht van (mogelijke) maatregelen op
het gebied van duurzaamheid. De maatregelen zijn onderverdeeld in drie
tabellen:
1. Maatregelen die zullen worden toegepast bij de renovatie (update van
tabel 1 uit 4e voortgangsrapportage).
2. Maatregelen die zijn onderzocht naar aanleiding van de vierde rapportage
Binnenhof en nu niet worden toegepast, omdat ze nu niet passen binnen
de financiële kaders (het taakstellend budget) en/of een te lange
terugverdientijd kennen. (update van tabel 2 uit 4e
voortgangsrapportage).
3. Maatregelen die niet zijn of worden toegepast bij de renovatie, en als
technisch niet-haalbaar worden ingeschat (update van tabel 3 uit 4e
voortgangsrapportage).
Afkortingen:
EK: Eerste Kamer
TK: Tweede Kamer
RvS: Raad van State
AZ: Algemene Zaken
GZ: Grafelijke Zalen
Tabel 1:
Duurzaamheidsmaatregelen die zullen worden toegepast bij de renovatie

1

Voorgestelde
maatregelen
rapport TU Delft

Wat staat in huidige ontwerp

1.Duurzame
warmtebronnen in het
gemeentelijke
warmtenet

Ja, door aansluiting bij EnergieRijk
Den Haag.

Aanvullende maatregelen t.o.v.
rapport TU Delft, zoals o.a.
eerder genoemd in de derde
rapportage

De ambitie van de ERDH is om de
stadsverwarming te verduurzamen

Rapport ‘Duurzaamheidsvisie Renovatie Binnenhof’ versie 3.7_190823_DEF’

Pagina 1 van 7

2. Lokale warmte- en
koudebronnen

d.m.v. van nieuwe, additionele
duurzame bronnen
Ja, door aansluiting bij EnergieRijk
Den Haag
De ambitie is om het Binnenhof aan
te sluiten op een WKO-ring van
EnergieRijk Den Haag.

3. Na-isolatie, ramen
vervangen en
kierdichting op meer
plekken, onderdeel
meer Kierdichting

Bij TK is verbetering van
luchtdichtheid van de buitenschil
meegenomen (kierdichting ramen,
overall naaddichting).
Bij EK en RvS is verbetering van
luchtdichtheid van de buitenschil
meegenomen (kierdichting ramen,
overall naaddichting).
Bij AZ wordt het ontwerp nog
verder uitgewerkt op dit thema.

5. PV-systemen en
zonnecollectoren op
daken, onderdeel PV
panelen op platte
daken.
8. Circulaire
materialen en
producten

De maatregel PV-panelen op platte
daken wordt in de uitwerking van
VO en DO meegenomen.

9. Gebruik van
hemelwater en
gezuiverd grijs water

In het ontwerp buitenruimte wordt
onderzocht hoe regenwater van de
bestrating op een andere manier
kan worden geloosd dan op het
riool. Vaststelling VO buitenruimte
in voorjaar 2021
Ja, groen in de buitenruimte is
voorzien in het concept VO
buitenruimte (van
landschapsarchitect Karres en
Brands).

10.Duurzame
groenvoorzieningen

13. Actieve
gebruikersparticipatie

Maatregelen zijn opgenomen in het
Technische programma van Eisen
en moeten nog precies worden
uitgewerkt in het ontwerp.

Het gaat hierbij om het betrekken
van de gebruiker en andere
belanghebbenden bij breed
gedragen duurzaamheidsstrategieën en oplossingen, in het
ontwerp en gebruik van het
gebouw.
Pagina 2 van 7

Alle installaties in de panden worden
vervangen voor moderne
energiezuinige installaties.
Ook wordt er warmteterugwinning
toegepast op de ventilatie
installaties.
De verlichtingsinstallaties worden
zoveel als mogelijk vervangen door
energiezuinige LED-verlichting.
Daarnaast wordt de verlichting
voorzien van aanwezigheidsdetectie
en een daglichtafhankelijke
regeling.
Zonwering wordt waar het
monument het toelaat toegepast.
Herstellen van zonwering/Louvre
luiken.
Aansluiting op CEV en daarmee:

volledig gasloos

optimaal mogelijke
benutting van (rest)warmte
–en koudebronnen door
installatie van WKO en
warmtepompen

aansluiting op
stadswarmtenet voor
resterende warmtevraag
(mogelijkheid om te kunnen
aansluiten op Energierijk
Den Haag is voorzien)

toepassing vrije koeling
door dry-coolers

middentemperatuur
verwarming

toepassing hoog
temperatuur koeling

Tabel 2:
Maatregelen die zijn onderzocht naar aanleiding van de vierde rapportage
Binnenhof en niet worden toegepast, omdat ze nu niet passen binnen de
financiële kaders (het taakstellend budget) en/of een te lange terugverdientijd
kennen.
Voorgestelde
Wat staat in huidige
Omschrijving
Investering en
maatregelen
ontwerp
onderzochte
terugverdientijd
rapport TU Delft
maatregel ten
opzichte van het
huidige ontwerp
3. Na-isolatie, ramen
Gehele complex: In het
TK:
TK: investeringskosten 1.4
vervangen en
huidige ontwerp wordt
Voorzetwanden ten miljoen euro. De
geïsoleerd daar waar
behoeve van nainvestering kan niet binnen
Pagina 3 van 7

kierdichting op meer
plekken, onderdeel:
Na-isolatie op meer
plekken

het nodig is vanwege
comfort.
Bij TK worden de daken
na-geïsoleerd

Bij EK + RvS wordt een
deel van de daken nageïsoleerd.

isolatie. Van
toepassing op alle
bouwdelen
uitgezonderd
gebouw N.

50 jaar worden
terugverdiend.

EK + RvS:
Voorzetwanden ten
behoeve van na
isolatie.

EK+ RvS:
investeringskosten
330.000 euro
De investering kan niet
binnen 50 jaar worden
terugverdiend.

3. Na-isolatie, ramen
vervangen en
kierdichting op meer
plekken, onderdeel:
Ramen vervangen

Bij AZ worden de daken
na-geïsoleerd, daar
waar al isolatie
aanwezig is, wordt
beoordeeld of deze kan
worden verbeterd.

AZ: Betreft
onderzoek aan de
gevel, vanwege
veiligheidseisen
kan dit onderzoek
niet op korte
termijn worden
uitgevoerd

AZ: gezien de andere
gebouwdelen is de
verwachting dat de
investering niet binnen 50
jaar kan worden
terugverdiend door de
besparing op
energiekosten.

Bij TK wordt overal
minimaal dubbelglas
kwaliteit gerealiseerd
(achterzetramen of
reeds aanwezig
dubbelglas). Overal
wordt naad- en
kierdichting verbeterd.

TK:
Maatregel:
HR++-beglazing

TK: Investeringskosten
€3.2 miljoen in gevels en
€1.5 miljoen in daken. De
investering kan niet binnen
50 jaar worden
terugverdiend.

Bij EK + RvS wordt de
glazen kap boven de
centrale hal vervangen
door nieuw HR++ glas.
Er komt een nieuw
glazen HR++ dak in de
dakkap van het
Stadhouderskwartier.
Overige beglazing
wordt in principe niet
vervangen.

EK + RvS:
Maatregel 2:
achterzetramen
Maatregel 3:
HR++ beglazing

EK + RvS:
Maatregel achterzetramen:
investeringskosten
€250.000.
Maatregel HR++
beglazing:
investeringskosten:
€560.000. De investering
kan niet binnen 50 jaar
worden terugverdiend door
de besparing op
energiekosten.

Pagina 4 van 7

5. PV-systemen en
zonnecollectoren op
daken, onderdeel
leien daken en
glasdaken

Bij AZ wordt nog
aanwezig enkel glas
vervangen door of
HR++ glas of
monumentenglas of
worden achterzetramen
geplaatst.

Door de reeds
voorgestelde
maatregelen
blijven in de basis
geen ramen bij AZ
over die thermisch
gezien slecht
presteren.

Gehele complex: Het
plaatsen van
zonnepanelen is
momenteel in geen
enkel ontwerp
opgenomen, de
maatregel PV-panelen
op platte daken wordt
in de uitwerking van
het VO en DO
meegenomen.

Lei PV-panelen op
gebouwen A, B, C
en J. In glas
geïntegreerde PVpanelen in
gebouwen K en N.

TK:.
Investeringskosten lei PVpanelen (t.o.v. leien
vervangen cf. VO):
€860.000. De investering
van de lei PV-panelen kan
niet worden terugverdiend.
Investeringskosten in glas
geïntegreerde PV-panelen
glazen daken K en N €3.6
miljoen euro. De
investering van in glazen
daken geïntegreerde PV
panelen kan niet worden
terugverdiend.

EK + RvS:
Plaatsen van lei
PV-panelen op
verschillende
dakvlakken.

EK+RvS:
investeringskosten lei PV
panelen (t.o.v. leien
vervangen cf. VO):
€360.000.
De investering van de lei
PV-panelen kan niet
worden terugverdiend.

Pagina 5 van 7

AZ:
Plaatsen van lei-PV

AZ:
investeringskosten lei PV
panelen (t.o.v. leien
vervangen cf. VO):
€80.000. euro
De investering van de lei
PV-panelen kan niet
worden terugverdiend.

11. CO2-accountancy
en -verantwoording

Nu niet in scope
project.

12. Certificering
middels BREEAM-NL

Gehele complex: Nu
niet in scope project.
Deze certificering is niet
standaard bij
Rijkshuisvesting.

Analyse van de
huidige CO2
uitstoot, die van de
ingrepen en die
van het gebruik
door een
gespecialiseerd
bedrijf. Het
energiegebruik is
slechts een
onderdeel van de
analyse; zaken die
hiernaast een rol
spelen zijn
waterverbruik,
voedselverbruik,
vervoer, sanitair,
afval etc.
TK: ‘Very Good’ als
verwacht niveau.

Kosten zijn afhankelijk van
de hoeveelheid tijd die het
kost om de benodigde
input te verzamelen bij de
gebruiker. Schatting:
€250k-500k. Daarnaast
dient de gebruikers de
nodige tijd hierin te
investeren.

EK + RvS: ‘Good’
als verwacht
niveau.

Investeringskosten EK+
RvS BREEAM Good: ca
€1.3 miljoen.

AZ: echte
certificering niet
mogelijk i.v.m.
benodigde
screening
betrokken partijen

AZ: Niet van toepassing.

Investeringskosten Very
Good: ca €5 miljoen.

Pagina 6 van 7

Tabel 3:
Maatregelen die niet zijn of worden toegepast bij de renovatie, en als technisch
niet-haalbaar worden ingeschat
Voorgestelde
maatregelen
rapport TU Delft
4. Alternatieve
ventilatiesystemen

6. Kortcyclische
warmte- en
koudeopslag

7. Opslag van eigen
elektriciteit

9. Gebruik van
hemelwater en
gezuiverd grijs water

Reden
Het risico op comfortklachten in de gebruiksfase bij alternatieve
ventilatiesystemen worden als te groot ingeschat (bijvoorbeeld te koud, te
warm, tocht).Er worden daarom bewezen technieken toegepast zoals
beschreven in het Technisch Programma van Eisen (TPvE).
Bij uitzondering worden alternatieve ventilatiesystemen toegepast in
enkele monumentale ruimten waar te weinig ruimte is voor kanalen etc.
Bij TK is de toepassing van kortcyclische warmte- en koudeopslag in het
VO nader onderzocht. Voor PCM’s (Phase Change Materials) heeft het
ontwerpteam geen toepassing gesignaleerd en het energiebesparende
effect niet kon worden aangetoond. De mogelijkheden voor opslag in
watertanks zijn vanwege ruimtegebrek te beperkt.
Opslag van eigen elektriciteit kan worden gekoppeld aan maatregel 5 (PV –
systemen en zonnecollectoren). De verwachting is echter dat het
toekomstig standaard elektriciteitsverbruik voor bijvoorbeeld de ICT
systemen en klimaatsystemen hoger is dan de opgewekte energie middels
PV-panelen. De opgewekte energie wordt meteen gebruikt en daarmee is
opslag van energie is niet nodig. Energie opslagsystemen op basis van
batterijen of waterstof hebben daarnaast ook een negatieve ecologische
impact.
Een dubbel uitgevoerd waternet leidt tot substantieel extra kosten,
hetgeen niet in het kader van “sober en doelmatig” past. Bovendien
bestaat bij het toepassen van grijs water het risico op een slechte
waterkwaliteit met kans op vervuiling van de leidingen en
gezondheidsrisico’s.

Pagina 7 van 7