Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie (VI) voor het
jaar 2013

Nr. 126

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 september 2013
Hierbij bied ik u aan het eindrapport van de Commissie Archiefonderzoek
handelen Openbaar Ministerie bij seksueel misbruik Rooms-Katholieke
Kerk (hierna: de commissie)1.
Naar aanleiding van de berichtgeving over het seksueel misbruik in de
Rooms-Katholieke Kerk (RKK) en het daarnaar verrichte onderzoek door
de commissie onder leiding van drs. W.J. Deetman heeft u zowel
mondeling als schriftelijk indringend aandacht gevraagd voor het
handelen van het Openbaar Ministerie (OM) bij misbruikzaken. De rol van
het OM komt in het rapport van de commissie-Deetman slechts zijdelings
aan de orde.
Na het schriftelijk verzoek van uw Kamer van 18 februari 2011 heeft het
College van procureurs-generaal de heer mr. D. Steenhuis verzocht te
onderzoeken hoe het OM is omgegaan met zaken betreffende misbruik in
de RKK. Zijn rapport getiteld «Nil Novum» heb ik u bij brief van 29 juni
2011 aangeboden (Kamerstuk 32 500 VI, nr. 111). In dat onderzoek is de
periode vóór 1980 buiten beschouwing gebleven. Op basis van dit rapport
en de toen bekende feiten, heb ik aanvankelijk aangegeven dat een verder
onderzoek naar de rol van de overheid naar verwachting nauwelijks tot
nieuwe inzichten zou leiden.
Bij de hoorzitting in uw Kamer op 18 april 2012 heeft het toenmalige lid
van het College van Procureurs-Generaal, de heer mr. H.J. Moraal, de toen
recente vondst van een correspondentiearchief bij het ressortsparket te
Den Bosch bekend gemaakt. Dit correspondentiearchief bevatte correspondentie tussen de parketten en de procureur-generaal in Den Bosch
over zaken tegen rooms-katholieke geestelijken in de jaren ’50 en ’60.
Deze vondst was, samen met de onduidelijkheid die was ontstaan over de
beschikbaarheid van relevante informatie over oude strafzaken, voor uw
1

kst-33400-VI-126
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VI, nr. 126

1

Kamer aanleiding mij bij brief van 26 april 2012 te verzoeken een
onderzoek te laten verrichten naar archieven van het OM die mogelijk
meer inzicht kunnen geven in de wijze waarop het OM in het verleden is
omgegaan met misbruikzaken binnen de RKK. Ik heb bij brief van 25 mei
2012 uw Kamer laten weten het belang van zo’n onderzoek te onderschrijven2.
Het onderzoek is uitgevoerd door de heer dr. M.W. van Boven,
oud-algemeen rijksarchivaris, en de heer mr. F.H. Koster, voormalig
vicepresident en voorzitter van de strafkamer van de Hoge Raad der
Nederlanden.
Bij brief van 11 juli 2012 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de invulling
van de onderzoeksopdracht.
De onderzoekers hebben het rapport op 15 augustus j.l. aan mij aangeboden en mondeling toegelicht. Het gedegen en brede onderzoek heeft
veel nieuwe informatie en belangrijke inzichten opgeleverd. Hierna ga ik
kort in op de resultaten van het onderzoek.
Het onderzoek
De commissie had de taak onderzoek te doen naar:
– de nog beschikbare archieven waarin mogelijk informatie te vinden
zou zijn die inzicht kan geven in hoe het OM in de periode 1945–2010
omging met van seksueel misbruik verdachte geestelijken van de
Rooms-Katholieke Kerk;
– de manier waarop het OM in de periode 1945–2010 is omgegaan met
van seksueel misbruik verdachte geestelijken van de Rooms-Katholieke
Kerk in vergelijking met andere verdachten van vergelijkbare delicten.
In het eerste deel van het onderzoek heeft de commissie onderzocht of er
nog voldoende relevante archieven van het OM beschikbaar waren die
informatie konden bevatten over de wijze waarop het OM is omgegaan
met rooms-katholieke geestelijken die werden verdacht van seksueel
misbruik. Dat bleek het geval te zijn. In de tweede fase van het onderzoek
heeft de commissie aan de hand van het geïnventariseerde archiefmateriaal onderzocht of het OM in het algemeen tegen geestelijken anders is
opgetreden dan tegen andere verdachten van soortgelijke delicten. De
commissie heeft tevens gesproken met enkele betrokken oud-leden van
het OM.
De commissie heeft besloten het zwaartepunt in haar onderzoek te leggen
bij de periode 1945–1980 in de arrondissementen waar de RKK het sterkst
vertegenwoordigd was. Die keuze is door de onderzoekers in het
onderzoeksrapport overtuigend onderbouwd.
De commissie heeft zich bij haar werkzaamheden laten adviseren door
diverse deskundigen op onder andere het terrein van de methodologie en
statistiek.
Het onderzoek is verricht vanuit drie invalshoeken. Ik ga hieronder kort in
op de hoofdlijnen en uitkomsten van deze drie invalshoeken.
Justitieel beleid
De eerste invalshoek betrof die van de justitiële beleidsstukken over
seksueel misbruik. De onderzoekers stellen vast dat zaken van seksueel
misbruik voor de vervolging geen aparte categorie vormden, ook niet als
de verdachte een geestelijke was. Richtlijnen over vervolgingscriteria
2

Kamerstuk 33 000-VI nr. 98

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VI, nr. 126

2

bestonden niet. Wel waren er afspraken dat de procureur-generaal diende
te worden geïnformeerd wanneer een officier van justitie tot vervolging of
sepot van een zaak tegen een geestelijke overging. In de onderzochte
periode was het vervolgingsbeleid grotendeels plaatselijk bepaald. Per
arrondissement bestonden vaste gebruiken en tradities die doorgaans niet
schriftelijk waren vastgelegd. De officier van justitie had een grote
individuele vrijheid. In de onderzochte periode kwam steeds meer oog
voor het daaraan inherente gevaar van rechtsongelijkheid. Een rechtsongelijkheid die zich dus niet alleen bij zedenzaken, maar bij alle soorten
zaken kon voordoen. Zowel in de wetenschap als in de rechtspraktijk heeft
daarop in de onderzochte periode bezinning plaatsgehad en later is steeds
meer vorm gegeven aan een uniform vervolgingsbeleid. De conclusie is
dat er in de jaren 50–70 geen beleid ten aanzien van de vervolging van
geestelijken bestond en algemene afspraken tussen de Kerk en het OM
niet aannemelijk zijn geworden.
Vergelijking zedenzaken geestelijken en niet-geestelijken
De tweede invalshoek betrof een vergelijkend onderzoek. Hiervoor zijn in
de onderzochte periode steekproeven in de parketregisters met volledige
kalenderjaren gedaan. Dit leverde 5.170 zedenzaken op waarvan 40 tegen
geestelijken. Ook uit andere bronnen zijn de onderzoekers zedenzaken
tegen geestelijken op het spoor gekomen, waardoor uiteindelijk 110 zaken
in het onderzoek konden worden betrokken. Met deze zaken kon een
cijfermatige vergelijking worden uitgevoerd. Een opvallende uitkomst is
dat in zaken tegen geestelijken bijna tweemaal zo vaak voorwaardelijk
werd geseponeerd als in alle zedenzaken tezamen (13% tegenover 7%).
Wat betreft de afhandeling door de rechter valt op dat het aantal
voorwaardelijke veroordelingen bij geestelijken ongeveer driemaal zo
hoog ligt ten opzichte van het totaal van alle verdachten tezamen (46%
tegenover 15 procent). Het onderzoek heeft uitgewezen dat deze
verschillen tussen geestelijken en niet-geestelijken verdwijnen als ook
wordt gekeken naar de sociale status van de verdachten. De commissie
heeft daarbij gebruik gemaakt van een classificering van beroepen in drie
categorieën (laag, midden, hoog). De geestelijken vallen in de beroepsgroep met een hoge sociale status. Een vergelijking van concrete zaken
tegen geestelijken en verdachten uit beroepsgroepen van hetzelfde niveau
(controlegroep), gaf geen opvallend verschil in afdoening.
De onderzoekers concluderen dat de aangetoonde verschillen niet zozeer
aan de status van geestelijke zijn toe te schrijven, maar dat deze te maken
hebben met de positie op de maatschappelijke ladder.
Kwalitatieve analyse van 110 zaken
De derde invalshoek betrof een kwalitatieve analyse van de gevonden 110
zaken. Een analyse van alle beschikbare informatie in die zaken gaf inzicht
in de interactie tussen het OM en de kerkelijke overheid. Aan de hand van
casuïstiek heeft de commissie geconstateerd dat het vaak voorkwam dat
overleg werd gevoerd tussen het OM en de kerkelijke leiding, wanneer
een geestelijke verdacht werd van seksueel misbruik van minderjarigen.
De Kerk had er belang bij dat de zaak zoveel mogelijk buiten de publiciteit
werd gehouden. Het OM wilde daar, afhankelijk van de zaak, wel aan
tegemoet komen en eiste van de Kerk stevige maatregelen om recidive te
voorkomen. Dit kon dan zijn beslag krijgen in de vorm van een voorwaardelijk sepot, waarbij de betreffende geestelijke bijvoorbeeld in een
klooster werd geplaatst, onder toezicht werd gesteld en een psychiatrische behandeling moest ondergaan. De onderzoekers concluderen dat
aldus, hoewel wellicht niet beoogd door het OM, een feitelijke rechtsongelijkheid kon ontstaan. De in de kwantitatieve vergelijking gevonden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VI, nr. 126

3

verschillen ten gunste van de geestelijken schrijven de onderzoekers
vooral toe aan de interventies van de Kerk.
In dit deel van het onderzoek wordt uitvoerig op zaken ingegaan en
worden ook enkele geruchtmakende zaken grondig geanalyseerd. In een
enkel geval valt een in het verleden gegeven beslissing van het OM
volgens de onderzoekers niet te begrijpen. Er wordt ook gewezen op
gevallen waarin het OM juist stevig in de zaak zat en bijvoorbeeld
succesvol beroep aantekende tegen een beslissing van de rechtercommissaris tot het opheffen van de voorlopige hechtenis. Verder
constateert de commissie dat het meer dan eens is voorgekomen dat het
OM in een misbruikzaak ontdekte dat de verdachte al eerder misbruik had
gepleegd en dat de kerkelijke leiding daarvan op de hoogte was. Uit de
beschikbare stukken heeft de commissie niet kunnen afleiden dat het OM
de kerk in die gevallen op haar stilzwijgen heeft aangesproken.
Beschouwing
Het eindrapport vormt een belangrijke aanvulling op al hetgeen tot nu toe
rond het misbruik in de RKK is onderzocht. Sommige elementen, zoals de
aard van de contacten tussen het OM en de kerkelijke leiding, zijn ook al
terug te vinden in het onderzoek van de Commissie Deetman. Een
belangrijke conclusie is dat er, anders dan wel is gesuggereerd, geen
aanwijzingen zijn gevonden voor beleid of algemene afspraken over een
milde afdoening of het niet vervolgen van zedenzaken tegen geestelijken.
Uit de vele aangetroffen zaken blijkt juist dat het OM optrad in zedenzaken
tegen geestelijken. Tegelijkertijd wijst het casusonderzoek uit dat de
verdachte geestelijke, evenals de verdachte uit een vergelijkbare sociale
klasse vaker dan de gemiddelde verdachte een gunstiger afhandeling van
een misbruikzaak ten deel viel. Het rapport geeft een helder inzicht in de
patronen die met name in de jaren ’50 tot ’70 voor de geestelijkheid
konden bijdragen aan deze feitelijke rechtsongelijkheid. Slachtoffers
hebben zich daardoor miskend kunnen voelen.
De uitkomst van dit onderzoek ziet op het handelen van het OM ongeveer
vijftig jaar geleden; een andere tijd, met andere gebruiken, mogelijkheden
en inzichten. Dat heeft dit onderzoek goed voor het voetlicht gebracht. We
moeten leren van het verleden. De inhoud van het rapport onderstreept
het belang van een uniform en consistent vervolgingsbeleid en een uiterst
zorgvuldige behandeling van misbruikzaken met oog voor de positie van
slachtoffers en verdachten. Van slachtofferbeleid was in de onderzochte
jaren nog geen sprake. Gelukkig is in de afgelopen jaren de positie van het
slachtoffer (ook van niet zedengerelateerde feiten) aanzienlijk verbeterd. Ik
spreek de hoop uit dat ook dit onderzoek voor de slachtoffers kan
bijdragen aan het verwerken en plaatsen van het pijnlijke verleden.
Tot slot spreek ik mijn waardering uit voor de wijze waarop de commissie
invulling heeft gegeven aan haar onderzoeksopdracht. Ik spreek mijn dank
uit aan de onderzoekers en allen die met hen aan dit onderzoek hebben
meegewerkt. Het is belangrijk dat door velen ruimhartig medewerking is
verleend aan het onderzoek. In het bijzonder zij hier vermeld dat de
commissie bij hoge uitzondering toegang heeft gekregen tot de resultaten
van het archiefonderzoek van de commissie-Deetman en op die manier
gebruik heeft kunnen maken van een belangrijke bron van informatie.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VI, nr. 126

4