Evaluatie
Zorgverzekeringswet
Eindrapportage
September 2014

Disclaimer
De in dit document vervatte informatie is van algemene aard en is niet toegespitst op de specifieke
omstandigheden van een bepaalde persoon of entiteit. Wij streven ernaar juiste en tijdige informatie
te verstrekken. Wij kunnen echter geen garantie geven dat dergelijke informatie op de datum waarop
zij wordt ontvangen nog juist is of in de toekomst juist blijft.
Voor de totstandkoming van dit document hebben wij onder meer tijdens focusgroepen gesprekken
gevoerd met experts. De resultaten van deze focusgroepen hebben wij verwerkt. De
gesprekspartners zijn op geen enkele wijze verantwoordelijk voor de uitkomsten en de getrokken
conclusies in dit rapport.
Opstellers
Dit rapport is opgesteld aan de hand van een systematische review van (inter)nationale literatuur en
gesprekken met experts door KPMG Plexus in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.
Systematische review
De systematische review van de literatuur en documenten die zijn gebruikt voor deze evaluatie heeft
plaatsgevonden volgens een transparante en (inter)nationaal geaccepteerde methode voor
systematische review. Daarmee is het document te beschouwen als een zo objectief mogelijke
weergave van de op dit moment beschikbare evidence ten aanzien van de werking van de
Zorgverzekeringswet.

1

Managementsamenvatting

In 2006 is de Zorgverzekeringswet (Zvw) ingevoerd. Met het instellen van de Zvw is getracht het
zorgstelsel te verbeteren, met als uiteindelijk doel de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van
zorg in Nederland te verhogen. In navolging van de evaluatie van de Zvw in 2009, heeft KPMG Plexus
de werking van de Zvw geëvalueerd. Vanuit het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS) zijn de volgende drie vragen centraal gesteld in de evaluatie:
1.

Hebben de risico’s / knelpunten die geconstateerd zijn in de evaluatie in 2009 zich sindsdien
voorgedaan dan wel doen deze zich nog steeds voor, en welke ontwikkelingen hebben hierop
plaatsgevonden sinds 2009?

2.

Welke invloed heeft de Zvw gehad op de zorginkoop door zorgverzekeraars en in welke mate
sturen verzekeraars nu meer op doelmatige en kwalitatief verantwoorde zorg dan voorheen?

3.

Hoe hebben de drie spelers (zorgverzekeraars, zorgaanbieders, verzekerden/patiënten) hun
beoogde rol binnen de zorgverzekerings- en zorginkoopmarkt opgepakt en wat is het gewicht van
de drie spelers hierbij? Is er sprake van een ‘balance of power’ (balans in (markt)macht tussen
zorgverzekeraar, zorgaanbieder en patiënt/verzekerde)?

Met behulp van documentanalyse, interviews, data-analyse en focusgroepen zijn deze deelvragen
beantwoord. In deze managementsamenvatting worden per deelvraag de belangrijkste conclusies en
aanbevelingen beschreven.
1. Ontwikkelingen op risico’s/knelpunten zoals geconstateerd in evaluatie 2009
Ten tijde van de evaluatie van de Zvw in 2009 zijn diverse risico’s en knelpunten gesignaleerd. Ten
opzichte van de risico’s en knelpunten zoals gesignaleerd ten tijde van de evaluatie van de Zvw in
2009, zijn verbeteringen opgetreden, echter, enkele risico’s/knelpunten doen zich nog steeds voor.
Over het algemeen kan dan ook gesteld worden dat de werking van de Zvw is verbeterd en dat
tegelijkertijd verdere verbeteringen noodzakelijk zijn voor een optimale werking van de Zvw.
Hieronder wordt per risico/knelpunt beschreven of dit risico/knelpunt zich heeft voorgedaan dan wel
of dit zich nog voordoet en wat aanbevelingen zijn voor verdere verbetering 1.
De ex ante risicoverevening
In de evaluatie in 2009 is aangegeven dat de ex ante risicoverevening nog niet optimaal is en dat dit
leidt tot een risico van groepselectie door zorgverzekeraars. De ex ante risicoverevening is aangepast
en verder ontwikkeld, maar nog niet optimaal. Op bepaalde doelgroepen verzekerden worden door de
zorgverzekeraars nog steeds voorspelbare winsten of verliezen gemaakt. Dit heeft echter niet geleid
tot directe groepselectie door zorgverzekeraars, want zorgverzekeraars voldoen aan de
acceptatieplicht. Wel is er sprake van indirecte groepselectie, bijvoorbeeld via internetlabels, via
modules in de aanvullende verzekering (AV) die dagelijks of maandelijks uitgezet kunnen worden of
via exclusieve labels voor studenten, hoogopgeleiden en young professionals. Hoewel dit juridisch
toegestaan is, kan het de toegankelijkheid van het zorgstelsel verminderen en hiermee het draagvlak
voor de rol van de zorgverzekeraar in het huidige zorgstelsel ondermijnen, zeker omdat de
basisverzekering (BV) en de AV in de beleving van de consument in belangrijke mate gekoppeld zijn.
Om indirecte groepselectie te verminderen, verdient het aanbeveling om verder te gaan met het
optimaliseren van het ex ante risicovereveningsmodel.

1

In de evaluatie van 2009 is ook een risico geconstateerd ten aanzien van zorginkoop, dit wordt behandeld onder deelvraag 2.

2

Tevens verdient het aanbeveling om te onderzoeken in welke mate zogenaamde zorgvraagvariabelen
als DKG’s en FKG’s beïnvloed worden door aanbodgeïnduceerde vraag c.q. praktijkvariatie. Sinds
enkele jaren wordt uit steeds meer onderzoek2 duidelijk dat praktijkvariatie – ook na correctie voor
zorgzwaarte – in belangrijke mate voorkomt ook bij DKG- en FKG-variabelen waarbij men dit a priori
wellicht niet of slechts beperkt zou verwachten. In welke mate deze praktijkvariatie – grotendeels
veroorzaakt door beslissingen van het zorgaanbod o.a. ten gevolge van richtlijnen die ruimte voor
interpretatie laten – effect heeft op het risicovereveningsmodel is momenteel onbekend. Het risico
bestaat dat impliciet aanbodfactoren verevend worden, hetgeen een belangrijke rem kan vormen op
doelmatige zorginkoop. Het verdient aanbeveling de omvang van dit mogelijke effect te onderzoeken.
Daarnaast verdient het aanbeveling om te onderzoeken of het mogelijk is om eventuele
aanbodgerelateerde risicovereveningscriteria uit het ex ante model te verwijderen. Specifiek gaat het
om het regiocriterium en de meerjarig hoge kosten criteria. Deze mogelijke aanbodgerelateerde
risicovereveningscriteria kunnen een rem vormen op doelmatige zorginkoop. Hierbij is het van belang
een afweging te maken tussen de voordelen van de voorspelkracht van deze criteria versus de
verevening van aanbodfactoren.
De aanvullende verzekering
Ten tijde van de evaluatie van 2009 is beschreven dat de regelgeving van de AV de mobiliteit van
verzekerden beperkt. De evaluatie van 2009 gaf aan dat het overstapgedrag onder ouderen en
chronisch zieken laag was. Voor de AV geldt geen verbod op premiedifferentiatie en geen
acceptatieplicht. In de evaluatie in 2009 is aangegeven dat dit verzekerden ervan weerhield om over
te stappen (uit angst niet geaccepteerd te worden of een hogere premie te moeten afdragen). De
regelgeving met betrekking tot de AV is niet veranderd ten opzichte van 2009. Het overstapgedrag
onder verzekerden is tussen 2009 en 2013 toegenomen en in 2014 licht gedaald. De
verzekerdenmobiliteit van chronisch zieken en ouderen blijft relatief laag. Wel blijken in de praktijk
verzekeraars slechts beperkte acceptatie-eisen te stellen.
Het verdient aanbeveling om de (dreiging van) mobiliteit onder verzekerden te vergroten, door een
brug te slaan tussen de perceptie (angst om niet geaccepteerd te worden en hogere premie) en de
praktijk (vrijwel iedereen wordt geaccepteerd en premieverschillen voor gezondheidsprofielen zijn
minimaal). Een mogelijkheid om dit te doen, is door vanuit de overheid en zorgverzekeraars in te
zetten op de communicatie over de praktijk van acceptatie en premieverschillen voor de AV.
Effectiviteit eigen risico
In de evaluatie in 2009 is aangegeven dat de effectiviteit van het eigen risico gering is. Hoewel het
aantal mensen met een vrijwillig eigen risico en de gemiddelde hoogte van het vrijwillig eigen risico is
toegenomen en gesuggereerd wordt dat de verhoging van het eigen risico in 2012 en 2013 een
oorzaak zou zijn geweest van de teruglopende groei van de ziekenhuisproductie, is de relatie tussen
de hoogte van het eigen risico en zorggebruik niet eenduidig aangetoond. Wel leidt de toename van
het eigen risico tot een financieringsverschuiving, waardoor meer kosten privaat door gebruikers
worden betaald en de collectieve zorgkosten dalen.
De prikkel van het eigen risico op zorggebruik kan versterkt worden door tarieven – na afronding van
de onderhandeling tussen zorgverzekeraar en zorgaanbieder – transparant te maken. Door tarieven
transparant te maken hebben patiënten de mogelijkheid een afweging te maken tussen de kosten
van een behandeling en kunnen zij kiezen naar welke aanbieder ze gaan. Hiervoor zijn verschillende
vormen denkbaar, variërend in gradatie van openbaarheid: het plaatsen van tarieven in webportals
van zorgverzekeraars ofwel het algeheel openbaar maken van tarieven. Bij het plaatsen van tarieven
in webportals van zorgverzekeraars zijn de tarieven alleen inzichtelijk voor hun verzekerden (maar

2

Zie o.a. de praktijkvariatie studies in de electieve en parkinsonzorg die beschikbaar zijn op de ZN website, praktijkvariatie
studies in de GGZ uitgevoerd door Coöperatie VGZ, en verschillende analysen door zorgverzekeraars in het kader van
zorginkoop op verschillende diagnose gebieden (Dementie, COPD, Diabetes, Hartfalen, etc.).

3

kunnen zij die informatie natuurlijk wel delen met anderen). Verzekerden kunnen de webportal van
hun zorgverzekeraar raadplegen voor extra informatie voor het maken van hun keuze voor zorg. Bij
het algeheel openbaar maken worden de tarieven voor een ieder inzichtelijk en toegankelijk. Wij
adviseren het transparant maken van de werkelijke tarieven voor verzekerden via de webportals van
zorgverzekeraars, omdat de tarieven op deze wijze overzichtelijk gepresenteerd kunnen worden aan
verzekerden (hoewel dit theoretisch ook zou kunnen bij algehele openbaarheid). De transparantie van
werkelijke tarieven leidt tot een prikkel voor zorgaanbieders tot dynamische efficiëntie, namelijk om
flexibel in te spelen op veranderende marktomstandigheden en hierbij zorg te blijven leveren tegen
concurrerende prijzen.
Het belangrijkste tegenargument voor openbaarheid van tarieven lijkt te zijn dat de onderhandelde
tarieven als concurrentiegevoelige informatie beschouwd worden, waardoor de werking van de
gereguleerde markt zou worden tegengegaan. Het lijkt aannemelijk dat zorgaanbieders hun prijzen
zullen afstemmen op die van hun concurrenten en dat transparante tarieven daarmee een effect
hebben. Maar het is de vraag of dit daadwerkelijk tot een belemmering leidt. Immers, in vele andere
markten (zoals supermarkten, verzekeringen, etc.) zien concurrenten eveneens elkaars tarieven.
Daarnaast is het transparant maken van tarieven een stimulans tot accurate kostprijsberekeningen
van ziekenhuizen, wat volgens onderzoek een van de cruciale elementen is voor
doelmatigheidsverbeteringen.
Een andere mogelijkheid betreft het afspreken van vaste tarieven voor behandelingen (bijvoorbeeld
een vast bedrag per consult of per opname ongeacht de werkelijke prijs). Dit zou een prikkel kunnen
geven tot bewust zorggebruik. Nadeel is dat hiermee de noodzaak tot adequate kostprijzen en
daarmee goede DOT (DBC’s op weg naar Transparantie)-prijzen wegvalt doordat een ‘work-around’
wordt ingesteld, hetgeen dynamische efficiëntie wegneemt. Daarom achten wij deze variant niet
wenselijk.
Collectiviteiten
In de evaluatie van de Zvw in 2009 werd gewaarschuwd dat collectiviteiten het verbod op
premiedifferentiatie kunnen uithollen. Zorgverzekeraars zouden via kortingen op overige
verzekeringsproducten, hogere kortingen dan de toegestane 10% aan kunnen bieden aan collectief
verzekerden. Collectief verzekerden blijken inderdaad een hogere korting te kunnen bedingen dan
individueel verzekerden, maar niet meer dan de toegestane 10%. In 2013 betaalden collectief
verzekerden gemiddeld 4,6% minder voor hun premie dan individueel verzekerden. Het risico dat
collectiviteiten het verbod op premiedifferentie uithollen heeft zich dan ook niet voorgedaan.
Het in 2009 gesignaleerde risico dat door het ontbreken van een acceptatieplicht voor collectiviteiten
de collectiviteiten voor slechts een klein deel van de markt toegankelijk zijn heeft zich niet
voorgedaan. Het aandeel collectief verzekerden neemt jaarlijks toe en collectiviteiten zijn voor grote
groepen verzekerden toegankelijk. In 2014 is het aandeel collectief verzekerden 71%. Tevens is in de
evaluatie van 2009 aangegeven dat voorkomen moet worden dat premiekortingen voor
collectiviteiten gefinancierd worden door individuele polissen. Deze zogenoemde zero sum game,
waarbij kortingen voor het collectief ten koste gaan van de hoogte van de premie van individueel
verzekerden, zonder daadwerkelijke besparingen in zorgkosten, lijkt inderdaad op te treden Een
belangrijke bevinding uit ons onderzoek is namelijk dat de kortingen die gegeven worden aan
collectief verzekerden meestal niet zijn gekoppeld aan de gezondheidswinst die geboekt wordt, al
besteden werkgeverscollectiviteiten wel aandacht aan gezondheidsstimulerende programma’s en
voegen daarmee in potentie wel waarde toe. Ook blijkt dat het contracteren van collectiviteiten niet
leidt tot minder administratiekosten.
Vanuit maatschappelijk perspectief voegt de manier van contracteren tussen partijen zonder
afspraken over verbeteringen in de gezondheidswinst weinig toe; het gaat om een zero sum game
waar de korting van de een de premiestijging van de ander is. Gezien het feit dat de huidige markt
van collectiviteiten beperkt waarde toevoegt lijkt het aantrekkelijk om bijvoorbeeld het maken van
afspraken over gezondheidswinst verplicht te stellen. Nadeel van deze benadering is de beperkte
uitvoerbaarheid hiervan; hoe wordt immers getoetst op de naleving van dergelijke verplichtingen?

4

Tegelijkertijd is er nog een ontwikkeling gaande op dit vlak waarbij verschillende zorgverzekeraars
pilots draaien met collectiviteiten over het meten en verbeteren van gezondheidswinst en zijn er
geen evidente nadelen voor de burger in de huidige situatie aangezien de toegankelijkheid van de
collectiviteiten groot is. Gelet op deze situatie adviseren we de ontwikkeling van de collectiviteitenmarkt te monitoren om te bezien of het beoogde doel van het behalen van gezondheidswinst in de
loop der jaren beter behaald wordt. Indien dit niet het geval is, zou men kunnen overwegen de
collectiviteitenkorting af te schaffen.
Zorgplicht
In de evaluatie van 2009 is aangegeven dat de zorgplicht niet helder genoeg is omschreven. Met de
komst van het Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars, zoals geformuleerd in 2012 en gewijzigd in
2014, blijkt dat zorgverzekeraars voldoende houvast hebben om de zorgplicht te vervullen.
Zorgverzekeraars hebben zich de afgelopen jaren aan de zorgplicht gehouden, hoewel er op sommige
punten discussie bestaat over de omvang van de ingekochte zorg (bijvoorbeeld de transgenderzorg in
het VUmc). Om voor verzekerden de zorgplicht van verzekeraars nader inzichtelijk te maken, verdient
het aanbeveling om de transparantie en informatievoorziening vanuit zorgverzekeraars ten aanzien
van het polisaanbod te versterken. Met name de verschillen tussen restitutiepolis en naturapolis zijn
op dit moment niet helder voor veel verzekerden.
Nominale premie en zorgtoeslag
In de evaluatie van de Zvw is aangegeven dat het leek dat de combinatie van een hoge nominale
premie en zorgtoeslag als ongunstig neveneffect had, dat het een sterke prikkel geeft aan mensen
met een laag inkomen om hun premie niet te betalen of zich in het geheel niet te verzekeren. Sinds
de evaluatie van de Zvw in 2009 is de Wet structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering in
werking getreden. Ook is de nominale premie verder gestegen tussen 2009 en 2012 en in 2013 en
2014 is de nominale premie gedaald. Tussen 2009 en 2013 zijn de uitgaven aan de zorgtoeslag
toegenomen. Tegelijkertijd zijn sinds 2012 stappen ondernomen om de toewijzing van zorgtoeslag te
beperken.
Tussen 2009 en 2013 is het aantal geregistreerde wanbetalers toegenomen. Deze toename ligt
echter voornamelijk in de wijze van registratie. Het aantal wanbetalers is sinds 2010 redelijk stabiel,
en lijkt geen relatie te hebben met de hoogte van de nominale premie. Dit is echter moeilijk precies
aan te geven, omdat de nominale premie wel enigszins gefluctueerd heeft de afgelopen jaren, maar
grosso modo gelijk is gebleven. Dit tezamen maakt dat het lijkt dat het knelpunt zoals in de evaluatie
in 2009 gesignaleerd, inzake de relatie tussen nominale premie en wanbetalers, zich niet heeft
voorgedaan, maar dat we dit niet met zekerheid kunnen stellen. Indien de nominale premie in de
toekomst wel sterk zou stijgen, is het raadzaam om het risico op toename in wanbetalers in het oog
te houden.
2. Ontwikkelingen in zorginkoop en factoren die zorginkoop beïnvloeden
De laatste jaren heeft de zorginkoop zich verder en positief ontwikkeld. We zien dit tevens terug in de
afname in de groei in zorgkosten tussen 2009 en 2013. Hoewel de zorguitgaven nog steeds
toenemen is de groei in zorguitgaven sinds 2009 afgezwakt. In 2013 was de door het CBS verwachte
groei in zorguitgaven 1,6%, wat de laagste groei is in de afgelopen vijftien jaar. Hoewel
ontwikkelingen in zorginkoop niet de enige verklaring zijn voor de afname in groei, heeft de
ontwikkeling van zorginkoop mede door introductie van omzetplafonds en aanneemsommen
bijgedragen aan een afname van de groei in zorgkosten.
Belangrijke factoren die hebben bijgedragen aan de ontwikkeling in de zorginkoop betreffen onder
andere:

■ Het afschaffen van het representatiemodel. Tot 2012 gold het representatiemodel in het Asegment van medisch-specialistische zorg en tot 2014 in de curatieve geestelijke
gezondheidszorg bij gebudgetteerde GGZ-instellingen. In de praktijk bleek dat het

5

representatiemodel leidde tot minder concurrentie tussen zorgverzekeraars en daarmee tot
verminderde focus op doelmatige zorginkoop.

■ Het vergroten van de risicodragendheid van verzekeraars door het afschaffen van de ex post
risicoverevening. Het huidige kabinetsbeleid is erop gericht ex post compensatiemechanismen af
te schaffen, zodat zorgverzekeraars volledig risicodragend worden en hiermee gestimuleerd
worden te investeren in goede zorginkoop en beheersing van zorgkosten.

■ De gesloten hoofdlijnenakkoorden. In juli 2011, juni 2012 en juli 2013 zijn hoofdlijnenakkoorden
gesloten tussen het Ministerie van VWS, zorgaanbieders en zorgverzekeraars. In deze akkoorden
zijn bijvoorbeeld voor zorginkoop afspraken gemaakt dat zorgverzekeraars de selectieve inkoop
van zorg zouden uitbreiden, onder andere door zich te committeren aan spreiding en concentratie
van zorg voor bijvoorbeeld de spoedzorg. Ook vormen deze akkoorden een richtsnoer voor de
groeiruimte tijdens onderhandelingen.

■ Toename van de vrije prijzen in de eerste en tweede lijn. In een deel van de eerstelijnszorg
worden vrije prijzen gehanteerd. In de tweedelijnszorg is het aandeel behandelingen met vrije
prijzen in de medisch-specialistische zorg toegenomen. Hoewel de toename van vrije prijzen in
theorie de mogelijkheid tot selectieve inkoop vergroot, is dit effect in de praktijk nog niet
zichtbaar, aangezien de selectieve inkoop slechts mondjesmaat plaatsvindt.

■ De toename van kwaliteitsindicatoren. Een belangrijke factor die van invloed is op de trend van

selectieve zorginkoop op basis van kwaliteit, is de inzichtelijkheid in kwaliteit. De afgelopen jaren
is de ontwikkeling en het gebruik van kwaliteitsindicatoren toegenomen. Er is echter ook nog
(aanzienlijke) ruimte voor verbetering van de inzichtelijkheid in kwaliteit; nog steeds zijn
uitkomsten (ook die wel reeds beschikbaar zijn) niet transparant, simpelweg omdat aanbieders
deze niet publiceren (zie ook belemmerende factoren).

■ Kwaliteitsnormering door beroepsgroepen. De laatste jaren is een ontwikkeling in gang gezet,

waarbij naast en met de normeringen vanuit de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ),
kwaliteitsnormen zijn opgesteld door (wetenschappelijke verenigingen van) beroepsgroepen. Deze
normeringen worden opgenomen in de zorginkoopspecificaties en vormen zo een onderdeel van
het contract tussen zorgverzekeraar en zorgaanbieder.

Tegelijkertijd zien we dat de zorginkoopmarkt nog niet optimaal functioneert en dat bijvoorbeeld
selectieve zorginkoop in beperkte mate van de grond komt. Belemmerende factoren voor zorginkoop
zijn:

■ Artikel 13 van de Zvw. Ook in de aangepaste vorm van artikel 13 blijven groepen zorgaanbieders
uitgesloten van mogelijke selectieve inkoop. Dit vormt een rem op doelmatigheid van zorg.

■ De late beleidscyclus. Wijzigingen in het beleid na 1 juli zorgen voor onzekerheid bij
zorgverzekeraars en zorgaanbieders over het gevoerde beleid waarmee rekening gehouden dient
te worden in de contracten. Deze onzekerheid kan van invloed zijn op de voortgang van het
contracteerproces.

■ Gebrek aan transparantie in kwaliteit. Ondanks de ontwikkeling in kwaliteitsindicatoren, blijkt dat

het gebrek aan transparantie over de kwaliteit nog een belemmering vormt voor zorginkoop op
basis van kwaliteit of het belonen van goed presterende aanbieders. Veel indicatoren zijn reeds
beschikbaar in klinische registraties, maar simpelweg niet transparant.

■ Kwaliteit: bureaucratie versus transparantie van uitkomsten. Het blijkt dat vanuit zowel

zorgverzekeraars als zorgaanbieders de hoeveelheid kwaliteitsindicatoren (via Zichtbare Zorg3) niet
in verhouding staat tot het beperkte nut van deze structuur- en procesindicatoren. Indien
zorgaanbieders transparant worden over de kwaliteit (uitkomsten) van de geleverde zorg kan een
groot deel van de kwaliteitsindicatoren komen te vervallen.

3

Het programma Zichtbare Zorg ondersteunde van 2007 tot en met 2012 sectoren in de zorg bij het zichtbaar maken van de
kwaliteit van de zorg. De resultaten zijn overgedragen aan het Kwaliteitsinstituut.

6

■ Fusies en concentraties van zorg. Mogelijk nadeel van fusies en concentraties van zorg betreft de
rem op concurrentie. Bij fusies en concentratie van zorg is de kunst te ‘laveren’ tussen het risico
op prijsstijgingen en de te behalen kwaliteit en doelmatigheidswinst. De doelmatigheidswinst
moet hierbij worden omgezet in daadwerkelijke premiedaling via lagere zorgkosten voor de
zorgverzekeraar, alleen dan is de maatschappelijke businesscase werkelijk positief. Proactieve
monitoring of deze doelmatigheidswinst feitelijk optreedt en ook terugvloeit naar zorgverzekeraars
(en uiteindelijk verzekerden) is vereist en gebeurt nu te beperkt.

■ De angst van zorgverzekeraars voor reputatieschade. Het blijkt dat angst voor reputatieschade
bestaat bij zorgverzekeraars voor het selectief contracteren van zorgaanbieders. Hierbij dient te
worden opgemerkt dat het primair gaat over de angst voor reputatieschade. In de focusgroepen is
aangegeven dat er in de praktijk, ondanks dreigingen, nog weinig aanwijzingen zijn dat
zorgverzekeraars ook daadwerkelijk (grootschalig) verzekerden verliezen als gevolg van selectief
contracteren.

■ De huidige bekostiging in de GGZ. In de dagelijkse praktijk van de twee grootste deelmarkten in

de Zvw (specialistische GGZ en medisch-specialistische zorg) kent de vigerende bekostiging volop
‘fee for service’-elementen, in de GGZ is een volledig fee for service-systeem onder de noemer
‘DBC’s’ (Diagnose Behandel Combinaties) ingevoerd. Op termijn dient de bekostiging in de GGZ
aangepast te worden. Eerste stappen hierin worden momenteel gezet. Door de NZa wordt in
samenwerking met veldpartijen gewerkt aan een inhoudelijk verbeterde productstructuur voor de
gespecialiseerde GGZ. De nieuwe productstructuur zal in 2017 de bestaande DBC’s GGZ
vervangen.

Op basis van deze bevindingen formuleren we de volgende aanbevelingen om de zorginkoop verder
te optimaliseren:

■ Artikel 13. Het wijzigen van artikel 13 van de Zvw, waarbij zorgverzekeraars vrij zijn de hoogte van

de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg te bepalen, draagt bij aan het verbeteren van de
zorginkoop. In een recente kamerbrief heeft minister Schippers laten weten dat zorgverzekeraars
met de wijziging van artikel 13 kunnen variëren in het polisaanbod. Zorgverzekeraars kunnen met
de wijziging van artikel 13 echter naturapolissen aanbieden “waar de zorgverzekeraar op basis van
prijs- en kwaliteitsafspraken contracten afsluit met zorgverleners, en de verzekerde hier naar toe
probeert te sturen, door de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg lager vast te stellen,
bijvoorbeeld op 50%, 30% of zelfs 0%”. Op 19 juni 2014 is het wijzigingsvoorstel van artikel 13
van de Zvwi door de Tweede Kamer aangenomen en het wordt nu voorgelegd aan de Eerste
Kamer.
Bij dit wijzigingsvoorstel zijn tevens enkele amendementen opgenomen. Zo is de volgende zorg
uitgesloten van selectieve inkoop: zorg die huisartsen en verloskundigen die plegen te bieden,
fysiotherapie, logopedie, ergotherapie, oefentherapie, farmaceutische zorg, mondzorg (met
uitzondering van de tandheelkundige hulp van specialistische aard) kraamzorg en dieetadvisering
alsmede verpleging en verzorgingii. Dit sluit aan bij de analyse van de balance of power (zie voor
meer informatie hoofdstuk 5), waar we aangeven dat de disbalans van marktmacht op de
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt aanwezig is, hoewel een generieke aanpassing van artikel 13
(zonder uitzonderingsposities) de voorkeur had gehad voor het beter functioneren van de
zorginkoop.

■ Verhogen transparantie kwaliteit door inzet artikel 38 Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg)

en regie op snelheid van transparantie door het Kwaliteitsinstituut 4. Transparantie van
kwaliteitsindicatoren is van belang om zorg in te kunnen kopen. Deze transparantie is beperkt en
moet én kan op korte termijn verbeterd worden. We adviseren hierbij de volgende aanpak:

4

Eind 2013 heeft de Eerste Kamer ingestemd met een wetsvoorstel waarmee het Kwaliteitsinstituut gestart kon worden. Het
Kwaliteitsinstituut heeft als doel de kwaliteit van de in Nederland geleverde zorg te helpen verbeteren. Het Kwaliteitsinstituut
richt zich onder andere op het inzichtelijk en transparant maken van kwaliteit van zorg.

7

1.

De eerste stap betreft een aanwijzing van het Ministerie van VWS aan het Kwaliteitsinstituut of
aan de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) via artikel 38 Wmg om reeds lang beschikbare
databronnen voor kwaliteit per direct (ons inziens moet publicatie uiterlijk in 2015 plaatsvinden)
openbaar te maken.
– Het gaat hier om databronnen die reeds vele jaren gemeten worden en waarvan de
relevantie voor patiënten en verzekerden evident is. Het niet openbaren van deze gegevens
maakt dat het niet goed registreren eindeloos voortgezet kan worden 5.
– Wel kan het zo zijn dat een nog niet volledig betrouwbare registratie reden kan zijn om
afspraken te maken met zorgverzekeraars over een gefaseerd gebruik in de zorginkoop,
bijvoorbeeld het eerste jaar na openbaring alleen als informatie voor dialoog, het tweede
jaar als informatie voor verbeterafspraken en het derde jaar voor resultaatafspraken inclusief
eventuele financiële consequenties. En daarnaast is een goede uitleg over wat de data wel
en niet zeggen essentieel bij publicatie.
– Tot slot is het van belang om openbaring gepaard te laten gaan met checks op de
betrouwbaarheid van de kwaliteitsdata, bijvoorbeeld door assuranceverplichtingen op te
leggen aan de beheerders van deze databases.

2.

De tweede stap – die gelijktijdig met de eerste stap kan plaatsvinden – bestaat uit een
aanwijzing vanuit VWS aan het Kwaliteitsinstituut om samen met veldpartijen (aanbieders,
zorgverzekeraars en patiëntenorganisaties) onder regie van het Kwaliteitsinstituut een roadmap
op te stellen waarin per zorgvraag/diagnose (voor alle deelmarkten in de Zvw) wordt
aangegeven welke uitkomsten gewenst zijn, en in welke databases deze uitkomsten
beschikbaar zijn c.q. hoe deze gemeten moeten gaan worden indien nog niet beschikbaar.
Deze roadmap moet tijdlijnen kennen en uiterlijk medio 2015 beschikbaar zijn. Hierbij dient
tevens aandacht te zijn voor de inrichting van de governance van de data en de rollen en
verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. Een deel van de beschreven uitkomsten in
deze roadmap zal dan reeds transparant zijn of op korte termijn worden, door de genomen
actie vanuit VWS onder stap 1. De focus van de roadmap zal dan dus ook liggen op nog te
ontwikkelen of de in ontwikkeling zijnde uitkomsten van zorg. Indien veldpartijen niet of niet
tijdig deze roadmap opstellen dan doet het Kwaliteitsinstituut dit eigenstandig. Het is van
belang om aan te geven dat de ervaring leert dat het een aantal jaar kan duren om uitkomsten
te ontwikkelen, dus voor diagnosen/zorgvragen waarvoor nu nog helemaal geen uitkomsten
beschikbaar zijn (hetgeen een minderheid is), is het denkbaar dat deze pas ruim later dan 2015
bekend zijn, maar de route daarnaartoe dient dus per medio 2015 bekend te zijn.

3.

De NZa behoudt hierbij haar verantwoordelijkheid om zelf actie te ondernemen indien
uitkomsten niet of niet snel genoeg openbaar worden, maar het primaat van het opstellen van
de roadmap ligt bij het Kwaliteitsinstituut.

Het niet of niet snel genoeg opvolgen van deze aanbeveling leidt tot een suboptimale kwaliteit van
zorg en een concurrentie op prijs in plaats van op waarde van zorg en ondermijnt daarmee de werking
van het zorgstelsel in belangrijke mate.

■ Naar een andere manier van toezicht op fusies. Fusies moeten begeleid worden door dwingende
businesscases waardoor doelmatigheidswinsten ook daadwerkelijk terugvloeien naar de
premiebetaler én uitkomsten dienen transparant te worden om zo de reisbereidheid en
restconcurrentie te verhogen en daarmee prijseffecten zo veel mogelijk te mitigeren.

5

Voorbeelden (niet uitputtend) hiervan zijn: de Nederlandse Kankerregistratie met 1/3/5-jaars overlevingscijfers per kankersoort
per ziekenhuis, en klinische registraties zoals de Landelijke Trauma Registratie met 30-daagse overleving na traumata, BHN
met informatie over sterfte na cardiochirurgie, PRN met de cijfers over babysterfte, de DSCA met cijfers over complicaties en
overleving bij darmkanker, en een aantal reeds beschikbare PROM’s rondom electieve aandoeningen. Het gaat hier ook om
bijvoorbeeld declaratiegegevens zoals de DIS-registraties van ziekenhuizen en GGZ aanbieders, die ook een goed inzicht
kunnen geven in de doelmatigheid per zorgaanbieder en op onderdelen ook inzicht geven in kwaliteitsaspecten per
zorgaanbieder.

8

■ Vervroegen beleidscyclus. Door de beleidscyclus te vervroegen hebben zorgverzekeraars en
-aanbieders meer tijd om zorg tijdig en zorgvuldig te contracteren.

■ Meerjarencontracten. Meerjarencontracten tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders kunnen, in
combinatie met een kwaliteitsagenda en een strategische agenda, bijdragen aan de ontwikkeling
van zorginkoop.

■ Uitkomstbekostiging. De huidige manier van het contracteren van ziekenhuizen door

zorgverzekeraars kan worden geoptimaliseerd door uitkomsten centraal te zetten, en/of
instrumenten zoals shared savings in te zetten. Om daadwerkelijk de waarde van de zorg te
verbeteren, dienen integrale uitkomsten van zorg gecontracteerd te worden en niet inspanningen
die (mogelijk) leiden tot deze uitkomsten. Hierbij is er voor zorgverzekeraars en zorgaanbieders
een belangrijke rol weggelegd om uitkomstbekostiging te realiseren.

■ Versterken sturing op gepast gebruik bij zorginkoop. De nadruk op het belang van gepast gebruik
van zorg is het afgelopen jaar sterk toegenomen. Door met zorginkoop meer te sturen op gepast
gebruik kan de zorginkoop verder verbeterd worden, met als doel de kwaliteit en doelmatigheid
verder te verhogen.

3. Balance of power bezien vanuit de patiënt/verzekerde
In dit deel van het onderzoek zijn we ingegaan op de machtsbalans tussen de verschillende actoren in
het zorgstelsel. Het blijkt dat de balance of power zich lastig exact in kaart laat brengen. Zo is
marktmacht niet alleen afhankelijk van het marktaandeel van een partij. Ook spelen de
informatiepositie en competenties van medewerkers een belangrijke rol in het daadwerkelijk kunnen
uitoefenen van een eventuele machtspositie die voort kan komen uit het marktaandeel. Daarnaast is
het zo dat de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt en zorgverzekeringsmarkt interafhankelijk zijn.
In het publieke debat wordt in het kader van balance of power vaak verwezen naar de gevolgen van
mogelijke disbalansen tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders voor zorgaanbieders (zogenaamd
‘tekenen bij het kruisje’ van contracten in met name de eerste lijn). Hoewel dit frustrerend kan zijn
voor zorgaanbieders, dient de balance of power niet te worden bezien vanuit zorgaanbieders (of
zorgverzekeraars), maar vanuit het perspectief van de eindgebruiker: de patiënt/verzekerde. De
optimale balance of power betreft dan ook het optimum van betaalbaarheid en kwaliteit bezien vanuit
de verzekerde/patiënt. De patiënt/verzekerde staat hiermee dan ook centraal in de uitkomsten van de
balans tussen zorgverzekeraar, zorgaanbieder en patiënt/verzekerde op de zorgverzekeringsmarkt en
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt.
Allereerst wordt de balance of power op de zorgverzekeringsmarkt beschreven en vervolgens de
balance of power op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. De balance of power op de
zorgverleningsmarkt valt buiten de scope van de evaluatie van de Zvw.
Zorgverzekeringsmarkt. Op basis van de analyses lijkt er geen uiting zichtbaar van een disbalans
tussen zorgverzekeraars en verzekerden. Zo lijkt de marktmacht tussen zorgverzekeraars en patiënt/
verzekerde in balans, kijkend naar de relatief hoge waardering van verzekeraars door verzekerden, de
geleverde kwaliteit door zorgverzekeraars en de lagere beheerskosten ten opzichte van de
ziekenfondstijd. Wel neemt het aantal klachten van verzekerden over zorgverzekeraars toe. Ook vloeit
niet al het positieve resultaat in 2012 en 2013 terug naar verzekerden. Zorgverzekeraars stellen dat
dit het gevolg is van onzekerheid rondom de hoogte van de premie in verband met de overhevelingen
vanuit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ), onzekerheid rondom de bijdrage uit het
risicovereveningsfonds en houden daarmee een vrijwillige solvabiliteit aan. Dit effect zou tijdelijk
moeten zijn en daarmee moet over de komende jaren duidelijk worden of het positieve resultaat
daadwerkelijk volledig terugvloeit naar de verzekerden en of er sprake is van een volledige balance of
power. We adviseren deze ontwikkeling te volgen om te bezien of er daadwerkelijk een balance of
power is.
De afgelopen jaren zijn de mogelijkheden voor invloed van verzekerden toegenomen, onder andere
doordat een toenemend aantal verzekerden zich collectief verzekert. De invloed van verzekerden via

9

collectiviteiten op zorgverzekeraars richt zich echter met name op de hoogte van de premie en nog
weinig op gezondheidswinst en kwaliteit van zorg(inkoop). De mate van invloed lijkt samen te hangen
met de omvang van het collectief en lijkt over het algemeen tamelijk beperkt te zijn in de vorm van
een adviesfunctie over met name het aanvullend pakket. Ook via patiëntenverenigingen hebben
verzekerden invloed op zorgverzekeraars, op de inhoud van aanvullende pakketten en het
kwaliteitsdenken vanuit patiëntenperspectief en dit betrekken in de zorginkoop. In hoeverre deze
invloed ‘voldoende’ is, is moeilijk vast te stellen omdat de exacte omvang van de invloed lastig te
duiden is net zoals dat het lastig is om een norm te definiëren over wat het gewenste niveau van
invloed zou moeten zijn. Op basis van interviews die gehouden zijn, blijkt verder dat de invloed van
verzekerden via ledenraden meer een klankbordfunctie betreft dan beïnvloeding van beleid van de
zorgverzekeraar.
Ten slotte hebben verzekerden invloed op zorgverzekeraars via (dreiging tot) overstappen. Tussen
2009 en 2013 is het aantal mensen dat overstapt naar een andere zorgverzekeraar licht toegenomen.
Opvallend hierbij is tevens dat het aantal verzekerden dat overstapt naar een individuele verzekering
daalt en het aantal verzekerden dat naar een collectieve zorgverzekering overstapt stijgt.
Collectiviteiten blijken als geheel weinig over te stappen, maar de dreiging tot overstappen door een
geheel collectief heeft een groter effect dan voor individueel verzekerden.
Zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. De marktmacht tussen zorgaanbieders en zorgverzekeraars lijkt
in disbalans ten faveure van zorgaanbieders, kijkend naar de meerjarige ‘excess growth’ in de
verschillende deelmarkten. Excess growth betreft de som van de volumeontwikkeling die niet door
demografie kan worden verklaard en de prijsontwikkeling die niet door cao-loonontwikkeling kan
worden verklaard. De excess growth was tussen 2000 en 2009 gemiddeld 2,1% per jaar. In 2010,
2011 en 2012 is een trendbreuk zichtbaar, waarbij de excess growth afneemt en in 2012 zelfs
negatief was. Dit is met name het gevolg van besparingen die gerealiseerd worden via het
preferentiebeleid in de farmacie. Over de hele Zvw is de excess growth in 2000-2013 2,0% per jaar.
De kosten van bijvoorbeeld ziekenhuizen groeiden ook in 2013 met zo’n 5%, harder dan voorspeld op
grond van loonstijgingen en demografie. Een deel van deze onverklaarde groei in zorgkosten over de
jaren kan wellicht deels worden verklaard door andere factoren dan verhoging van
aanbodgeïndiceerde volumegroei door aanbieders, zoals technologische ontwikkelingen of oplopende
consumentenverwachtingen en eisen, waarbij de technologie met name een rol speelt in de
curatieve zorg, specifiek de ziekenhuizen. Daarnaast liggen de Nederlandse ziekenhuiskosten rond
het EU gemiddelde.
Echter, bij de berekening van de excess growth van 2,1% voor de ziekenhuissector nog geen
rekening gehouden met de productiviteitswinsten die in de zorg zijn gerealiseerd. Specifiek voor de
ziekenhuissector geldt dat de productiviteit bijvoorbeeld in de periode tussen 2006 en 2009 jaarlijks
met 2 tot 4,6% is gestegen. Indien het percentage excess growth gecorrigeerd zou worden voor
deze productiviteitswinst, zou de excess growth dus fors hoger zijn, waardoor de gepresenteerde
2,1% een onderschatting is, waarschijnlijk ook indien technologische ontwikkelingen voor een deel
de groei in zorgkosten kunnen verklaren. Alhoewel het dus lastig is om de exacte omvang van de
excess growth in te schatten, met name voor de ziekenhuissector waar technologie een grotere rol
speelt, is het op basis van de informatie die beschikbaar is aannemelijk dat er ook in de
ziekenhuissector sprake is van excess growth. Ook het feit dat de volumegroei na het afsluiten van
hoofdlijnenakkoorden substantieel minder is geworden, zonder tekenen van wachtlijsten of
teruglopende toegankelijkheid is een indicator voor het bestaan van excess growth.
Andere indicatoren van de disbalans betreffen het hoge loonniveau van specialisten en huisartsen,
het gebrek aan transparantie over de kwaliteit van de geleverde zorg en het persisteren van
praktijkvariatie op zowel het gebied van kwaliteit als doelmatigheid in zowel de MSZ als GGZ. Het
argument dat tegen een disbalance of power pleit is het hoge niveau van de geleverde zorg in
Nederland in internationaal perspectief. Echter, gelet op de meerjarige excess growth, het hoge
loonniveau van specialisten en huisartsen, het gebrek aan transparantie en de bestaande
praktijkvariatie, concluderen we dat op de zorginkoopmarkt er een – vanuit maatschappelijk

10

perspectief bezien – onwenselijke grote macht bij zorgaanbieders is, specifiek de tweedelijns-GGZ,
huisartsen en de ziekenhuizen.
De excess growth voor de hele Zvw tussen 2000 en 2013 heeft geresulteerd in een totaal van 29% 6
van onverklaarde groei van de totale zorguitgaven in de periode 2000-2013. Ook indien we hierbij
rekening houden met andere ontwikkelingen, zoals technologische ontwikkelingen en ontwikkelingen
in productiviteit, blijkt deze excess growth substantieel en wellicht zelfs een onderschatting te
kunnen zijn.
Samenvattend is de balance of power bezien vanuit de verzekerde/patiënt niet optimaal. Bij het
selecteren van een verzekeringspolis kan de informatieverstrekking op vergelijkingsites beter en
eenduidiger. Tot slot, blijkt dat zorgaanbieders slechts beperkt transparant zijn over hun
zorguitkomsten en dat het aannemelijk is dat zorgaanbieders door hun marktmacht ten opzichte van
zorgverzekeraars de kosten harder laten stijgen dan noodzakelijk op basis van demografie. Dé route
naar een betere balance of power bezien vanuit het oogpunt van de verzekerde/patiënt is het
versterken van zijn informatiepositie, zodat ‘stemmen met de voeten’ beter mogelijk wordt; zowel op
het moment dat de verzekerde zijn polis kiest, als op het moment dat de zorgverzekeraar namens de
patiënt de zorg inkoopt. Om de balance of power op de zorgverzekeringsmarkt te optimaliseren
adviseren wij:

■ eenduidige vergelijkingen in het premieseizoen mogelijk te maken. Nu rapporteren verschillende
vergelijkingssites vaak verschillende uitkomsten en is onduidelijk wat de criteria zijn waarop de
vergelijkingen gebaseerd zijn;

■ de komende jaren te monitoren hoe zorgverzekeraars omgaan met de opgebouwde reserves en
of deze terugvloeien naar verzekerden;

■ meer transparantie in de informatieverstrekking door zorgverzekeraars aan verzekerden over
polisvoorwaarden en kwaliteit van zorgaanbod.

Om de balance of power op de zorginkoopmarkt te optimaliseren adviseren wij:

■ artikel 13 van de Zvw verder aan te passen zonder uitzonderingsposities voor bepaalde
aanbieders;

■ uitkomstindicatoren versneld en verplicht transparant te maken via artikel 38 van de Wmg en/of
via het Kwaliteitsinstituut.

6

Berekening: 2,0% op jaarbasis tot de macht 13 = 29% van de totale kosten anno 2013.

11

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

2

1

Inleiding en vraagstelling

15

1.1

Inleiding

15

1.2

Vraagstelling

15

1.3

Scope van de opdracht

16

1.4

Leeswijzer

16

2

Methode

18

2.1

Onderzoeksmethode

18

2.2

Systematische literatuurreview

19

2.3

Interviews

19

2.4

Focusgroepen

19

3

Evaluatie Zvw: Terugblik evaluatie 2009

22

3.1

Inleiding

22

3.2

Ex ante risicoverevening

23

3.3

Aanvullende verzekering

28

3.4

Eigen risico

31

3.5

Collectiviteiten

35

3.6

Zorgplicht

40

3.7

Zorginkoop

43

3.8

Nominale premie en zorgtoeslag

44

3.9

Conclusie

47

3.10

Aanbevelingen

48

4

Evaluatie Zvw: Zorginkoop

51

4.1

Inleiding

51

4.2

Ontwikkelingen in zorginkoop

52

1

4.3

Factoren die ontwikkeling in zorginkoop stimuleren

58

4.4

Factoren die optimale zorginkoop belemmeren

61

4.5

Conclusie

69

4.6

Aanbevelingen

69

5

Evaluatie Zvw: Balance of power

75

5.1

Inleiding

75

5.2

Conceptueel kader: balance of power

76

5.3

Positionering van zorgverzekeraars, zorgaanbieders en verzekerden

77

5.4

Balance of power op de zorgverzekeringsmarkt

82

5.5

Balance of power op de zorginkoopmarkt

86

5.6

Conclusie

91

5.7

Aanbevelingen

92

Bijlage 1

Deelnemers focusgroepen

94

Bijlage 2

Interviews collectiviteiten, ledenraden,
patiëntenverenigingen en zorgverzekeraars

96

Verwijzingen wetsteksten

97

Bijlage 3

2

Inleiding en vraagstelling

1

1

1.1

Inleiding en vraagstelling

Inleiding

De behoefte aan zorg zal verder toenemen, onder andere door de vergrijzing, sociaaleconomische en
technologische ontwikkelingen. De druk op een optimaal presterend zorgstelsel is daardoor hoog.
Vanaf 2006 heeft het zorgstelsel van centrale overheidssturing plaatsgemaakt voor een meer
decentraal georganiseerd stelsel van gereguleerde concurrentie. In 2006 is de Zorgverzekeringswet
(Zvw) ingevoerd om deze wijziging in de sturing van de zorg te ondersteunen.
Met de Zvw wordt beoogd “gelijke condities voor verzekeraars en verzekerden te scheppen en rollen
van zowel burgers, zorgaanbieders als zorgverzekeraars te versterken, opdat zij worden
aangemoedigd zo doelmatig mogelijk om te gaan met de gezondheidszorg”3 te bewerkstelligen. De
basisgedachte is dat de doelmatigheid, kwaliteit en toegankelijkheid van zorg gestimuleerd worden,
door verzekerden meer financiële verantwoordelijkheden, meer invloed en reële keuzevrijheden te
geven bij het bepalen van hun zorgverzekering. Daarnaast zou onderlinge concurrentie tussen
zorgverzekeraars tot een gunstige prijs-prestatieverhouding van zorgverzekeringspolissen leiden en
tevens een stimulans vormen voor effectieve zorginkoop en efficiënte uitvoering daarvan, waardoor
de toegevoegde waarde van de zorg als geheel toeneemt. Ook werd verwacht dat dit ervoor zorgt dat
zorgaanbieders de prikkel krijgen om meer prestatiegericht te werken en om zorg te bieden die
aansluit bij de behoeften en wensen van verzekerden.
Aansluitend aan de invoering van de Zvw is de Wet op de zorgtoeslag (Wzt) ingevoerd. De Wzt is
ingevoerd om de financiële toegankelijkheid van de zorg te borgen en voorziet in een
tegemoetkoming in de kosten van de verplichte zorgverzekering.

1.2

Vraagstelling

De evaluatie van de Zvw spitst zicht toe op een aantal specifieke vragen en wordt in twee delen
opgesplitst; enerzijds een terugblik op de evaluatie van 2009 4 en anderzijds een verdieping op de
gevolgen van de Zvw op de zorginkoop en de balance of power (machtsbalans) tussen de drie spelers
binnen het zorgstelsel. Specifiek luiden de onderzoeksvragen als volgt:
1)

Hebben de risico’s/knelpunten die geconstateerd zijn in de evaluatie in 2009 zich sindsdien
voorgedaan dan wel doen deze zich nog steeds voor, en welke ontwikkelingen hebben hierop
plaatsgevonden sinds 2009?

2a) Welke invloed heeft de Zvw gehad op de zorginkoop door zorgverzekeraars en in welke mate
sturen verzekeraars nu meer op doelmatige en kwalitatief verantwoorde zorg dan voorheen?
2b) Welke factoren (bijvoorbeeld wijziging van wet- en regelgeving) van buiten de Zvw hebben
invloed gehad op de zorginkoop door zorgverzekeraars?
2c) Hoe kan de zorginkoop verder ontwikkeld worden en hoe kan de overheid verder bijdragen aan
het stimuleren van zorginkoop die doelmatig en kwalitatief verantwoorde zorg oplevert, rekening
houdend met de eigen verantwoordelijkheid van de private zorgverzekeraars?
3a) Hoe hebben de drie spelers (zorgverzekeraars, zorgaanbieders, verzekerden/patiënten) hun
beoogde rol binnen de zorgverzekerings- en zorginkoopmarkt opgepakt en wat is het gewicht van
de drie spelers hierbij? Is er sprake van een balance of power tussen de drie spelers?

15

3b) Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw op de toegankelijkheid van de zorgverzekering vanuit het
perspectief van de verzekerde?
3c) Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw op de kwaliteit van de zorgverzekering?

1.3

Scope van de opdracht

We maken in dit onderzoek gebruik van bestaand materiaal. De reeds uitgevoerde onderzoeken
vormen dan ook de basis voor de evaluatie van de Zvw. Waar nodig is aanvullend materiaal
verzameld. Het onderzoek focust zich op de periode van 2009-2014. De Wet marktordening
gezondheidszorg (Wmg) en aanpalende onderwerpen vallen buiten scope van deze evaluatie.

1.4

Leeswijzer

Deze rapportage is opgebouwd langs de drie deelvragen die centraal staan in de evaluatie.
Voorafgaand aan de beantwoording van de deelvragen, geeft hoofdstuk 2 een beschrijving van de
gebruikte onderzoeksmethode. Vervolgens geeft hoofdstuk 3 antwoord op deelvraag 1 (terugblik op
evaluatie in 2009). Hoofdstuk 4 beschrijft de beantwoording van deelvraag 2 (zorginkoop) en
hoofdstuk 5 geeft inzicht in de balance of power (deelvraag 3).

16

Methode

17

2

Methode

Dit hoofdstuk beschrijft de gebruikte onderzoeksmethode in de evaluatie. Eerst wordt een
overkoepelend overzicht gegeven van de gebruikte methoden. Vervolgens wordt elke methode nader
uitgelegd.

2.1

Onderzoeksmethode

Voor de evaluatie wordt gebruikgemaakt van verschillende onderzoeksmethoden. Tabel 2.1 geeft een
overzicht van de onderzoeksmethode per onderzoeksvraag, waarbij de ‘harvey ball’ de relatieve
omvang van de onderzoeksmethode per onderzoeksvraag aangeeft. Bij de evaluatie is zo veel
mogelijk gebruikgemaakt van bestaand materiaal en alleen waar nodig is aanvullende informatie
verzameld via interviews en thematische focusgroepen. Tot slot hebben overkoepelende
focusgroepen plaatsgevonden ter validatie van de bevindingen.
Tabel 2.1: Overzicht methoden per onderzoeksvraag
Methoden voor beantwoording
onderzoeksvragen

Systematische
Interviews
literatuurreview

Thematische Overkoepelende
focusgroepen focusgroepen

1. Terugblik evaluatie 2009 Zvw: Hebben
de risico’s/knelpunten die geconstateerd
zijn in de evaluatie in 2009 zich sindsdien
voorgedaan dan wel doen deze zich nog
steeds voor, en welke ontwikkelingen
hebben hierop plaatsgevonden sinds
2009?
2.a Welke invloed heeft de Zvw gehad op
de zorginkoop door zorgverzekeraars en in
welke mate sturen verzekeraars nu meer
op doelmatige en kwalitatief
verantwoorde zorg dan voorheen?
2.b Welke factoren (bijvoorbeeld wijziging
van wet- en regelgeving) van buiten de
Zvw hebben invloed gehad op de
zorginkoop door zorgverzekeraars?
2.c Hoe kan de zorginkoop verder
ontwikkeld worden en hoe kan de
overheid verder bijdragen aan het
stimuleren van zorginkoop die doelmatig
en kwalitatief verantwoorde zorg oplevert,
rekening houdend met de eigen
verantwoordelijkheid van de private
zorgverzekeraars?
3. a Hoe hebben de drie spelers
(zorgverzekeraars, zorgaanbieders,
verzekerden/patiënten) hun beoogde rol
binnen de zorgverzekerings- en
zorginkoopmarkt opgepakt en wat is het
gewicht van de drie spelers hierbij? Is er
sprake van een balance of power tussen
de drie spelers?

18

Methoden voor beantwoording
onderzoeksvragen

Systematische
Interviews
literatuurreview

Thematische Overkoepelende
focusgroepen focusgroepen

3. b Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw
op de toegankelijkheid van de
zorgverzekering vanuit het perspectief van
de verzekerde?
3. c Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw
op de kwaliteit van de zorgverzekering?

Onderstaande paragrafen geven een nadere beschrijving van de gebruikte onderzoeksmethoden.

2.2

Systematische literatuurreview

Gezien de grote hoeveelheid aan bestaand materiaal, vormen de bestaande publicaties de
belangrijkste input voor de evaluatie van de Zvw. Deze publicaties zijn geanalyseerd met behulp van
een systematische literatuurreview5. Hierbij zijn de volgende stappen doorlopen: zoektocht,
kwaliteitstoets, inhoudelijke synthese, aanvullend onderzoek en outputsynthese.

■ Zoektocht. Een diepgaande zoektocht naar bestaande data en publicaties van zowel ‘grijze’
literatuur, publicaties uit het veld, kamerstukken en Nederlandse rapporten. Deze ‘grijze’ literatuur
is aangevuld met een zoektocht in PubMed en Google Scholar naar relevante wetenschappelijke
publicaties.

■ Kwaliteitstoets. Vervolgens zijn de publicaties onderworpen aan een kwaliteitseis, om zo te borgen
dat de input voor de analyse betrouwbaar is.

■ Inhoudelijke synthese. De publicaties die voldoen aan de kwaliteitseis zijn geanalyseerd in de
inhoudelijke synthese. De bevindingen uit de publicaties worden schematisch in een matrix
gerangschikt en vervolgens zijn de bevindingen vergeleken en gecombineerd.

■ Aanvullend onderzoek. Waar nodig is aanvullende data verzameld. Zo is voor de beantwoording

van deelvraag 2a aanvullende data over zorginkoop verzameld en geanalyseerd. Deze data is
verzameld bij zorgverzekeraars en betrof inkoopcontracten per deelmarkt, zorginkoopbeleid per
deelmarkt en gegevens over omvang selectieve zorginkoop per deelmarkt.

■ Outputsynthese. In de outputsynthese worden de kwalitatieve en kwantitatieve bevindingen
geanalyseerd en verwerkt tot een antwoord op de onderzoeksvragen.

2.3

Interviews

Voor de beantwoording van deelvraag 3a zijn interviews afgenomen. De interviews zijn
semigestructureerd gehouden aan de hand van een interviewleidraad. Er zijn interviews gehouden
met patiëntenverenigingen, collectiviteiten en ledenraden. Tijdens deze interviews is gevraagd naar
de invloed van deze partijen op het beleid van zorgverzekeraars, waarbij is gekeken naar de wijze van
contractering, de gesprekken die gevoerd worden tussen zorgverzekeraars en collectiviteiten en de
contracten tussen collectiviteiten en zorgverzekeraars. Bijlage 2 geeft een overzicht van de
geïnterviewden.

2.4

Focusgroepen

2.4.1

Thematische focusgroepen

Er zijn thematische focusgroepen geformeerd ter verdieping op onderwerpen waarover relatief
beperkt informatie beschikbaar was in de literatuur. Specifiek gaat het hier om twee thematische
focusgroepen om de zorginkoop nader in kaart te brengen (deelvraag 2). Bijlage 1 geeft een overzicht
van de deelnemers aan de focusgroepen.

19

Tijdens de thematische focusgroepen die hebben plaatsgevonden over zorginkoop is in één
thematische focusgroep nader ingegaan op de factoren die van invloed zijn op zorginkoop, waarbij
onderscheid is gemaakt tussen verschillen tussen deelmarkten. Tijdens deze focusgroep is met
directeuren zorginkoop en aanbieders uit verschillende deelmarkten gekeken naar factoren die van
invloed zijn op zorginkoop en naar de wijze waarop deze invloed hebben. In de andere thematische
focusgroep over zorginkoop is gekeken naar de ontwikkelmogelijkheden van zorginkoop. In deze
focusgroep is nader ingegaan op de ontwikkelmogelijkheden van zorginkoop en de wijze waarop de
overheid deze ontwikkelmogelijkheden kan stimuleren. Deelnemers aan deze focusgroep waren
directeuren zorginkoop uit verschillende deelmarkten, aanbieders uit verschillende deelmarkten en
patiëntenverenigingen.
2.4.2

Overkoepelende focusgroepen

Tot slot is een focusgroep geformeerd met experts vanuit verschillende deelmarkten en disciplines,
waarbij de belangrijkste bevindingen en aanbevelingen van de evaluatie zijn besproken.

20

Evaluatie Zvw: Terugblik
evaluatie 2009

21

3

Evaluatie Zvw: Terugblik
evaluatie 2009

3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de huidige stand van zaken van de risico’s en knelpunten die in 2009 in de
evaluatie van de Zvw zijn geconstateerd. Dit hoofdstuk beantwoordt daarmee onderzoeksvraag 1 van
de evaluatie:
Hebben de risico’s/knelpunten die geconstateerd zijn in de evaluatie van de Zvw in 2009 zich
sindsdien voorgedaan dan wel doen deze zich nog steeds voor, en welke ontwikkelingen hebben
hierop plaatsgevonden sinds 2009?
De volgende risico’s en knelpunten worden in de evaluatie van de Zvw uit 2009 beschreven 6:
1.

De ex ante risicoverevening is nog niet optimaal.

2.

De aanvullende verzekering (AV) belemmert chronisch zieken en ouderen om van zorgverzekeraar
te veranderen.

3.

De effectiviteit van het eigen risico is gering.

4.

Risico dat collectiviteiten het verbod op premiedifferentiatie uithollen.

5.

De zorgplicht voor zorgverzekeraar is niet helder genoeg omschreven.

6.

De zorginkoop door zorgverzekeraars, zoals bedoeld bij de stelselwijziging, komt slechts langzaam
van de grond.

7.

Door stijging van de nominale premie na invoering van de Zvw neemt het aantal wanbetalers en
onverzekerden toe.

3.1.1

Leeswijzer

In dit hoofdstuk wordt per risico/knelpunt 7 een toelichting gegeven op het risico/knelpunt zoals in de
evaluatie van 20097 is vastgesteld. Vervolgens worden de ontwikkelingen beschreven die zich sinds
2009 hebben voorgedaan en wordt aangegeven of dit risico/knelpunt zich nog steeds voordoet. Dit
hoofdstuk beperkt zich tot het beschrijven van de ontwikkelingen met betrekking tot de
risico’s/knelpunten zoals geïdentificeerd in de evaluatie in 2009. De informatie weergegeven in dit
hoofdstuk is dan ook niet uitputtend en omvat niet alle aan de Zvw gerelateerde onderdelen die
benoemd zijn in de evaluatie van 2009.

7

Een knelpunt betreft een effect van de Zvw dat niet beoogd was en nadelig is. Een risico daarentegen betreft een mogelijk
effect van de Zvw dat niet beoogd is en nadelig is. Bij een risico heeft het effect zich niet voorgedaan, maar is er een
mogelijkheid dat dit effect zich voordoet.

22

3.2

Ex ante risicoverevening

Als onderdeel van de Zvw is risicoverevening ingevoerd om zorgverzekeraars te compenseren voor
verzekerden met hogere gezondheidsrisico’s. Zorgverzekeraars zijn door het verbod op
premiedifferentiatie gehouden aan gelijke premies voor de basisverzekering (BV), onafhankelijk van
gezondheidsrisico’s van verzekerden. Om te compenseren voor variaties in zorgkosten, ontvangt een
zorgverzekeraar middels ex ante risicoverevening gedurende het betreffende kalenderjaar een
voorschot op de risicovereveningsbijdrage vanuit het zorgverzekeringsfonds (ZVF). Deze ex ante
bijdrage berust op een schatting van de voorspelbare zorgkosten van de zorgverzekeraar in dat jaar,
die is gebaseerd op het risicoprofiel van de verzekerden (onder andere gezondheidskenmerken,
leeftijd en geslacht). De ex ante risicoverevening beoogt zorgverzekeraars voor kostenverschillen als
gevolg van onbeïnvloedbare verschillen in risicoprofielen in hun zorgverzekerdenportefeuilles te
compenseren, zodat zij op dit punt in een gelijke uitgangspositie worden gebracht en daardoor eerlijk
met elkaar kunnen concurreren8.
Om te voorkomen dat zorgverzekeraars in één keer volledig risicodragend werden en daarmee het
voorkomen van een ‘schok’ in het systeem zijn naast ex ante risicoverevening, ook ex post
risicovereveningsmechanismen ontworpen. In 2009 bestonden vier maatregelen voor ex post
risicoverevening:
macronacalculatie,
hogekostencompensatie
(HKC),
nacalculatie
en
bandbreedteregeling9.
De volgende paragraaf beschrijft het risico zoals beschreven in de evaluatie van 2009. Vervolgens
worden de ontwikkelingen tussen 2009 en 2014 en de huidige stand van zaken op het gebied van ex
ante risicoverevening beschreven. Tevens wordt aangegeven in hoeverre het risico zoals in 2009
gesignaleerd zich tussen 2009 en 2014 heeft voorgedaan.
3.2.1

Risico zoals beschreven in evaluatie 2009: ex ante risicoverevening niet optimaal

Uit de evaluatie van 200910, bleek dat de ex ante risicoverevening niet optimaal werkte;
zorgverzekeraars maakten op groepen verzekerden voorspelbare verliezen. Een belangrijke mogelijke
negatieve consequentie die Van de Ven et al. noemden betreft het risico op groepselectie, doordat
zorgverzekeraars voorspelbare winsten en verliezen maken op groepen verzekerden. Dit kan leiden
tot verminderde toegankelijkheid voor chronisch zieken. In reactie op de evaluatie 11 heeft het kabinet
in 2009 aangegeven dat er wordt gestreefd naar verdere verbetering van de ex ante risicoverevening,
zie de volgende paragrafen.
3.2.2

Ontwikkelingen in ex ante risicoverevening

De ex ante risicoverevening is in ontwikkeling. Ook tussen 2009 en 2014 zijn nieuwe criteria
toegevoegd aan het ex ante risicovereveningsmodel. Zo is in 2012 de meerjarig hoge kosten
component toegevoegd (MHK)12. Deze MHK betreft een indeling in zeven klassen op basis van de
hoogte van de kosten in de drie voorgaande jaren. In tabel 3.1 wordt een overzicht gegeven van de
ontwikkelingen in de ex ante risicoverevening tussen 1993 en 2012. In de eerste rij zijn de
gemiddelde gerealiseerde zorgkosten weergegeven in een situatie zonder risicoverevening voor
45 groepen verzekerden die naar verwachting verliesgevend zijn. In de volgende rijen zijn stap voor
stap de risicovereveningskenmerken toegevoegd en wordt het risicovereveningsresultaat
weergegeven.

23

Tabel 3.1: Ontwikkelingen in ex ante risicoverevening 1993-201213

Jaar

Risicovereveningskenmerken
die zijn toegevoegd

Gemiddeld gewogen
voorspelbaar
risicovereveningsresultaat
voor 45 subgroepen8 per
verzekerde (in €)

-

Geen

-1.439

-

1993

Leeftijd en geslacht

-842

41

1995

Regio

-835

42

Aard van het inkomen (AVI)

-736

49

2002

Farmaciekostengroep (FKG)

-475

67

2004

Diagnosekostengroep (DKG)

-429

70

2008

Sociaal-economische status

-426

70

2012

Meerjarig hoge kosten

-333

77

Daling van het gemiddeld
gewogen voorspelbaar
risicovereveningsresultaat ten
opzichte van geen
risicoverevening (in %)

Ook zijn enkele criteria die gebruikt worden voor de berekening van de ex ante risicoverevening
verbeterd. In 2013 waren belangrijke wijzigingen bijvoorbeeld het vervallen van de FKG-klasse ‘Reuma
TNF alfa-remmers’, waardoor er nog 24 FKG-klassen voor verschillende aandoeningen overbleven; het
uitbreiden van de DKG’s met twee klassen voor verschillende aandoeningengroepen; het uitbreiden
van de FKG psychische aandoeningen met twee klassen; en het verlagen van de drempel ‘kosten van
geneeskundige geestelijke gezondheidszorg boven de lage drempel’ van € 550 naar € 40014.
Daarnaast is het risicovereveningscriterium MHK aangepast voor de klasse verzekerden die twee jaar
achter elkaar hoge kosten hadden, zodat het criterium beter aansluit op de groep verzekerden met
een chronische aandoening. Ook geldt vanaf 2013 één ex ante risicovereveningsmodel voor kosten
vrije segment ziekenhuiszorg en variabele kosten gereguleerde segment ziekenhuiszorg 15. Wat
betreft de GGZ wordt in het ex ante risicovereveningsmodel in het risicovereveningscriterium
psychische FKG’s sinds 2013 beter rekening gehouden met de zwaarte van de stoornis psychose en
de bipolaire stoornis. Daarnaast is de over te hevelen zorg vanuit de AWBZ ingepast in het
risicovereveningssysteem16,17.
De komende jaren staan tevens nog enkele wijzigingen gepland ten aanzien van de ex ante
risicoverevening, waarmee getracht wordt de risicoverevening verder te optimaliseren:

■ In 2014 is een criterium gebaseerd op hulpmiddelengebruik toegevoegd aan het ex ante
risicovereveningsmodel somatische zorg (hulpmiddelenkostengroep, HKG) 18.

■ In 2014 is een klasse ‘student’ toegevoegd aan het risicovereveningscriterium AVI, omdat uit het

rapport ‘Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet’ van de commissie-Don bleek dat de
groep studenten voorspelbaar winstgevend is in het ex ante risicovereveningsmodel. Deze
toevoeging geldt zowel voor de somatische zorg als de geneeskundige GGZ 19.

■ In 2014 is een geneeskundig GGZ-specifiek vereveningscriterium geïntroduceerd gebaseerd op

diagnose-informatie uit de DBC-declaraties: psychische DKG. Dit criterium zal zorgverzekeraars
naar verwachting vooral voor dure geneeskundige GGZ-cliënten ex ante beter compenseren20.

■ In het ex ante vereveningsmodel 2015 worden twee criteria toegevoegd: 1) een zorgzwaarteindicator waardoor het model naast diagnose-informatie ook rekening houdt met de zwaarte van
zorg en 2) meerjarig hoge kosten waardoor expliciet rekening gehouden wordt met chronisch
gebruik van GGZ21.

8

Gemiddelde vereveningsresultaat gewogen naar het aantal verzekerden van een risicodrager voor 45 subgroepen die naar
verwachting verliesgevend zijn.

24

■ Het somatische model wordt verbeterd door de herintroductie van een FKG voor specifiek

geneesmiddelengebruik voor reuma en een wijziging van de indeling van sociaal-economische
status zodat de kwaliteit en stabiliteit van dit vereveningscriterium verbeteren. Daarnaast worden
de kosten voor geriatrische revalidatiezorg en de per 2015 uit de AWBZ over te hevelen
extramurale behandeling van zintuiglijk gehandicapten aan het somatische model toegevoegd.
Verder onderzoekt minister Schippers nog de mogelijkheid van de introductie van een criterium in
het model voor 2015 dat rekening houdt met hogere voorspelbare kosten voor chronisch zieken en
ouderen22.

3.2.3

Twee problemen ten aanzien van huidige ex ante risicovereveningsmodel: voorspelkracht en
aanbodfactoren

Het ex ante risicovereveningsmodel is de afgelopen jaren ontwikkeld. Uit de literatuur komen twee
problemen ten aanzien van het functioneren van het huidige ex ante risicovereveningsmodel naar
voren: de voorspelkracht en de aanwezigheid van aanbodfactoren in het risicovereveningsmodel.

■ Prikkels voor indirecte risicoselectie. Ten aanzien van het functioneren van het ex ante

risicovereveningsmodel heeft onderzoek van de commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw 23 in
2012 vergelijkbare conclusies ten aanzien van het ex ante risicovereveningssysteem, als de
evaluatie van de Zvw in 2009. Zo constateert de commissie dat “het verfijnde systeem van
risicoverevening zoals dat in Nederland functioneert, niet voorkomt dat groepen verzekerden,
sommige van aanzienlijke omvang, te vinden zijn waarop zorgverzekeraars voorspelbare winsten
maken of verlies lijden”24. Ook recent onderzoek25 laat zien dat de risicoverevening anno 2014
goed is, maar nog niet goed genoeg. “Dit laatste blijkt uit het feit dat verzekeraars nog steeds
worden ondergecompenseerd voor bepaalde groepen van hoogrisicoverzekerden en
overgecompenseerd voor bepaalde groepen van laagrisicoverzekerden”26. Dit werkt door in het
beleid van zorgverzekeraars. Zo is tijdens de focusgroepen door deelnemers aangegeven dat
zorgverzekeraars terughoudend zijn in het investeren in zorginkoop en innovatie voor groepen
verzekerden die ondergecompenseerd worden.

■ Aanbodfactoren.

Het
huidige
risicovereveningsmodel
bevat
aanbodgerelateerde
risicovereveningscriteria die prikkels voor doelmatige zorginkoop verminderen 27. Zo is bijvoorbeeld
de regiofactor (net zoals de MHK), deels aanbodgerelateerd, waarbij zorgverzekeraars via de
postcode van de verzekerde een extra bijdrage krijgen, bijvoorbeeld voor verzekerden uit
achterstandswijken. Echter, ook hele andere factoren spelen een rol in het bepalen van de
zorgkosten per postcode die geen enkele relatie hebben met de zorgvraag. Voorbeelden hiervan
zijn hogere concentraties zorgaanbieders in sommige steden of zorgaanbieders die hoog scoren op
praktijkvariatie28, omdat ze (te) laagdrempelig indiceren. Hiermee verevent het
risicovereveningsmodel in belangrijke mate voor aanbodgeïnduceerde vraag, waardoor doelmatige
zorginkoop wordt afgeremd. In figuur 3.2 wordt een voorbeeld gegeven van de praktijkvariatie voor
cataract tussen regio’s in Nederland. Soortgelijke variatie treedt ook op voor andere ziektebeelden
zoals depressie en de oncologie. Figuur 3.2 laat zien dat het aantal uitgevoerde operaties per
100.000 inwoners sterk varieert in Nederland. Ook indien enige vertroebeling van de resultaten
door mogelijk doorverwijsgedrag wordt meegenomen, kan geconstateerd worden dat er
substantiële verschillen bestaan in het aantal uitgevoerde operaties per 100.000 inwoners per
regio, die grotendeels verklaard worden door het aanwezige zorgaanbod en niet door de zorgvraag.

Onderzoek moet uitwijzen wat de impact is van eventuele aanbodgerelateerde
risicovereveningscriteria en het effect van praktijkvariatie op het ex ante model, om zo te bezien of
prikkels voor ondoelmatige zorginkoop verder verminderd kunnen worden. Bij dit onderzoek moeten
de voor- en nadelen van de eventuele vermindering van de voorspelkracht worden afgewogen tegen
de doelstellingen van de risicoverevening, waaronder het beperken van risicoselectie.

25

Figuur 3.2: Resultaten praktijkvariatie voor cataract op gemeenteniveau. Aantal operaties per 100.000 inwoners,
gecorrigeerd voor leeftijd en inkomen. Gemiddelde: 875 operaties per 100.000 inwoners. De gemeenten op de
landkaart zijn opgedeeld in 10 groepen van gelijke grootte29.

3.2.4

Indirecte groepselectie aanwezig

Onderzoeken30,31,32,33,34,35,36 naar de mate waarin het risico van groepselectie zich daadwerkelijk heeft
voorgedaan laten zien dat zorgverzekeraars groepen verzekerden waarop verlies wordt geleden niet
ontmoedigen zich bij hen te verzekeren. Zo stelt de Commissie Evaluatie Risicoverevening 37 dat er
“geen aanwijzingen zijn gevonden dat zorgverzekeraars op grote schaal groepen verzekerden waarop
verlies wordt geleden, ontmoedigen zich bij hen te verzekeren.” Wel laten diverse
onderzoeken38,39,40,41,42,43,44 zien dat zorgverzekeraars indirecte groepselectie (cream skimming)
toepassen. Indirecte groepselectie is een marketingstrategie, waarbij zorgverzekeraars hun marketing
richten (of juist niet richten) op specifieke doelgroepen, omdat bij deze groepen relatief veel winst (of
verlies) te behalen is45,46. Indirecte groepselectie gebeurt op verschillende wijzen:

■ Via internetlabels, waarbij verzekerden (meestal) exclusief via internet met de zorgverzekeraar
communiceren. Hiermee vindt indirect doelgroepselectie plaats op verzekerden met een voorkeur
om zaken via internet te regelen en voor wie een aantrekkelijk premiebedrag een sterke prikkel
vormt om van zorgverzekeraar te veranderen.

■ Via modules binnen de AV, die dagelijks of maandelijks opgezegd kunnen worden. Een voorbeeld
is de zorgverzekering van FBTO, die bestaat uit een basisverzekering en aanvullende modules die

26

per maand aan- en uitgezet kunnen worden47. Hiermee vindt indirect doelgroepselectie plaats,
doordat dit vooral verzekerden aantrekt met een laag gezondheidsrisico.

■ Via exclusieve labels voor studenten, hoogopgeleiden en young professionals, die door de
zorgverzekeraars via een tussenpersoon als een eigen gesloten collectiviteit opgezet zijn.

Deze zorgverzekeringen, die gericht zijn op specifieke doelgroepen, zijn in theorie voor iedereen
toegankelijk. Echter, ondanks dat iedere Nederlander toegang heeft tot deze zorgverzekeringen,
wordt er door zorgverzekeraars wel een drempel opgeworpen voor personen die niet tot de doelgroep
behoren en de zorgverzekering af willen sluiten 48,49. Dit gebeurt onder meer via
informatieverstrekking, marketing en de mate van vindbaarheid van polissen. De Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa) geeft aan dat “de wijze waarop dit gebeurt voor zover ons bekend juridisch
toegestaan is, maar drempels kunnen wel van invloed zijn op de toegankelijkheid en keuzevrijheid van
consumenten”50. Een voorbeeld van een drempel is het leiden van verzekerden naar een ander deel
van de website voor de AV voor zestigplussers. Hoewel dit juridisch toegestaan is, kan het
toegankelijkheid belemmeren en hiermee het draagvlak voor de rol van de zorgverzekeraar in het
huidige zorgstelsel ondermijnen, zeker omdat BV en AV in belangrijke mate gekoppeld zijn.
3.2.5

Conclusie en aanbevelingen

Tussen 2009 en 2014 is de ex ante risicoverevening aangepast en verder ontwikkeld. Desondanks
kan geconcludeerd worden dat de ex ante risicoverevening nog niet optimaal is, omdat a priori
duidelijk is dat sommige doelgroepen hoe dan ook verlieslatend zijn. Dit heeft niet geresulteerd in het
schenden van de acceptatieplicht, echter, er is wel sprake van indirecte groepselectie. De NZa geeft
aan dat “de wijze waarop dit gebeurt voor zover ons bekend juridisch toegestaan is, maar drempels
kunnen wel van invloed zijn op de toegankelijkheid en keuzevrijheid van consumenten”. Een ander
aandachtspunt is de aanwezigheid van aanbodfactoren in het risicovereveningsmodel, waardoor
ondoelmatige zorginkoop gestimuleerd wordt. Dit leidt tot de volgende aanbevelingen:

■ Blijf het risicovereveningssysteem optimaliseren om tot een betere voorspelkracht te komen. In
het huidige systeem zijn een aantal ‘zieke’ doelgroepen a priori verlieslatend hetgeen indirecte
risicoselectie stimuleert51,52.

■ Tevens verdient het aanbeveling om te onderzoeken in welke mate zogenaamde
zorgvraagvariabelen als DKG’s en FKG’s beïnvloed worden door aanbodgeïnduceerde vraag c.q.
praktijkvariatie. Sinds enkele jaren wordt uit steeds meer onderzoek 9 duidelijk dat praktijkvariatie –
ook na correctie voor zorgzwaarte – in belangrijke mate voorkomt ook bij DKG- en FKG-variabelen
waarbij men dit a priori wellicht niet of slechts beperkt zou verwachten. In welke mate deze
praktijkvariatie – grotendeels veroorzaakt door beslissingen van het zorgaanbod o.a. ten gevolge
van richtlijnen die ruimte voor interpretatie laten – effect hebben op het risicovereveningsmodel is
momenteel onbekend. Het risico bestaat dat impliciet aanbodfactoren verevend worden, hetgeen
een belangrijke rem kan vormen op doelmatige zorginkoop. Het verdient aanbeveling de omvang
van dit mogelijke effect te onderzoeken.

■ Daarnaast verdient het aanbeveling om te onderzoeken of het mogelijk is om eventuele
aanbodgerelateerde risicovereveningscriteria uit het ex ante model te verwijderen. Specifiek gaat
het om het regiocriterium en de meerjarig hoge kosten criteria. Deze mogelijke
aanbodgerelateerde risicovereveningscriteria kunnen een rem vormen op doelmatige zorginkoop.
Hierbij is het van belang een afweging te maken tussen de voordelen van de voorspelkracht van
deze criteria versus de verevening van aanbodfactoren.

9

Zie o.a. de praktijkvariatie studies in de electieve en parkinsonzorg die beschikbaar zijn op de ZN website, praktijkvariatie
studies in de GGZ uitgevoerd door Coöperatie VGZ, en verschillende analysen door zorgverzekeraars in het kader van
zorginkoop op verschillende diagnose gebieden (Dementie, COPD, Diabetes, Hartfalen, etc.).

27

3.3

Aanvullende verzekering

Iedereen die in Nederland woont of werkt is verplicht om een BV af te sluiten. De BV dekt de
standaardzorg van bijvoorbeeld huisarts, ziekenhuis of apotheek. De AV dekt (een deel van de) zorg
die niet in de BV wordt vergoed, bijvoorbeeld vergoeding van fysiotherapie of de tandarts. Voor de BV
geldt dat zorgverzekeraars verplicht zijn om iedereen (met uitzondering van personen met een
verleden als wanbetaler of fraudeur) te accepteren en premiedifferentiatie is niet toegestaan 53. Voor
de AV gelden andere voorwaarden dan de BV. Zo is de AV niet verplicht, geldt er voor
zorgverzekeraars geen acceptatieplicht en is premiedifferentiatie toegestaan.
In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven van het knelpunt zoals gesignaleerd in de evaluatie in
200954. Tevens wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen tussen 2009 en 2014. Meer
specifiek wordt ingegaan op koppelverkoop en mobiliteit voor de AV. Tot slot wordt aangegeven in
hoeverre het gesignaleerde knelpunt zich nog voordoet.
3.3.1

Knelpunt zoals beschreven in evaluatie 2009: de AV belemmert chronisch zieken en ouderen
om van zorgverzekeraar te veranderen

In de evaluatie van de Zvw in 2009 55 is geconcludeerd dat de koppelverkoop van de BV en de AV de
mobiliteit van chronisch zieken en ouderen kan beperken. Mobiliteit van verzekerden is belangrijk voor
een goede werking van de zorgverzekeringsmarkt. (Dreiging tot) verzekerdenmobiliteit vormt voor
zorgverzekeraars een belangrijke prikkel voor doelmatige en kwalitatief goede zorginkoop. Tevens is
het voor een goed werkende zorgverzekeringsmarkt belangrijk dat de groep verzekerden die
overstapt, een heterogene groep is qua zorgbehoefte en die per jaar wisselt van samenstelling 56. De
evaluatie van 2009 gaf aan dat de mobiliteit onder chronisch zieken en ouderen laag is. De
zogenoemde onopzegbaarheidsclausule wordt in de evaluatie van 2009 als een van de oorzaken van
het probleem aangegeven. In 2006 en 2007 zijn de BV en de AV aangeboden met een
onopzegbaarheidsclausule. Met de onopzegbaarheidsclausule kon de zorgverzekeraar na afloop van
de verzekeringstermijn de verzekerde opnieuw voor de AV accepteren tegen de
standaardvoorwaarden en (mits de zorgverzekering niet wordt opgezegd) voor de standaardpremie.
Chronisch zieken en ouderen zouden bij andere zorgverzekeraars niet tegen dergelijke gunstige
voorwaarden worden geaccepteerd en zouden daardoor niet van zorgverzekering veranderen.
In de Zvw is een artikel (artikel 120) opgenomen dat voorkomt dat verzekerdenmobiliteit wordt
beperkt ten aanzien van de AV. Met dit artikel wordt het zorgverzekeraars verboden om de AV te
beëindigen, wanneer de verzekerde de BV opzegt57. In de evaluatie Zvw 200958 wordt echter
geconcludeerd dat het wettelijk verbod geen effectieve oplossing biedt voor koppelverkoop, omdat bij
opzegging van de BV de aanvullende polis wordt voortgezet, maar niet noodzakelijkerwijs tegen
dezelfde voorwaarden. Dit kan de mobiliteit voor verzekerden belemmeren. Voorbeelden van deze
belemmeringen die in 2008 zijn gesignaleerd, zijn een toeslag op de premie van de AV als de BV
wordt opgezegd (bij vijf zorgverzekeraars gesignaleerd in 2008), de eis een BV af te sluiten als een AV
wordt afgesloten (bij zeven zorgverzekeraars gesignaleerd in 2008) en een toeslag als alleen een AV
wordt afgesloten (bij negen zorgverzekeraars gesignaleerd in 2008)59.
3.3.2

Regelgeving ten aanzien van aanvullende verzekering onveranderd

De regelgeving ten aanzien van de AV is niet gewijzigd sinds 2009. Voor de BV geldt nog steeds een
acceptatieplicht: verzekeraars zijn verplicht om iedereen (met uitzondering van personen met een
verleden als wanbetaler of fraudeur) te accepteren en premiedifferentiatie is niet toegestaan 60. Via
artikel 120 van de Zvw wordt het zorgverzekeraars nog steeds verboden om de AV te beëindigen
wanneer de verzekerde de BV opzegt. Wel is in het regeerakkoord van 2012 opgenomen dat de BV
werd beperkt tot naturapolissen en de restitutiepolis naar de AV ging 61. Onder andere met het
bestuurlijk akkoord van juli 2013 is besloten dit onderdeel van het regeerakkoord niet uit te voeren62.
3.3.3

Verzekerde blijft kiezen voor BV en AV bij dezelfde zorgverzekeraar

De BV en AV worden nog steeds veelal gezamenlijk aangeboden en ingekocht door verzekerden.
Wettelijk is de verkoop van de BV en AV niet gekoppeld, maar vanwege lagere transactiekosten en

28

een goede afstemming van zorgvormen is koppelverkoop voor de zorgverzekeraar en verzekerde nog
steeds aantrekkelijk63. Vrijwel alle verzekerden met een AV hebben de BV afgesloten bij dezelfde
zorgverzekeraar64. Hoewel in 2013 iets meer dan 85% van de verzekerden een AV heeft, betreft het
aantal verzekerden dat een AV heeft afgesloten bij een andere zorgverzekeraar dan waarbij de BV is
afgesloten in 2013 maar 0,19% van de verzekerden 65. Ter vergelijking: in 2010 had bijna 90% van de
verzekerden een AV en had 0,3% van de verzekerden de AV afgesloten bij een andere
zorgverzekeraar dan de BV66,67. Verzekerden hebben wel de mogelijkheid om de AV apart af te
sluiten68.
3.3.4

Mobiliteit verzekerden voor AV is niet optimaal

Bij de invoering van het nieuwe zorgstelsel stapte begin 2006 bijna 20% van de verzekerden over 69.
Tussen 2006 en 2009 nam het aantal overstappers licht af van 4,5% in 2007 naar 3,5% in 2008 en
200970. Tussen 2009 en 2014 heeft de mobiliteit onder verzekerden gefluctueerd tussen de 3,3% en
7,2%. Tussen 2009 en 2013 nam de mobiliteit onder verzekerden toe. Tussen 2013 en 2014 nam het
aantal overstappers af met 0,7%. In 2014 stapte 6,5% van de verzekerden over naar een andere
zorgverzekering71,72. Sinds de invoering van de Zvw is driekwart van de verzekerden nog niet
overgestapt. Verzekerden die weinig overstappen hebben relatief hoge zorgkosten, zijn relatief oud en
wonen vaak in de meer dunbevolkte gebieden van het land. Jongeren en gezonde verzekerden
stappen vaker over73,74. Figuur 3.3 geeft een overzicht van het overstapgedrag in 2009 van gezonde
en ongezonde verzekerden uitgezet naar leeftijd 75,76,77. In dit figuur wordt het overstapgedrag naar
leeftijd weergegeven en niet naar schadelast van de overstappers.
Figuur 3.3: Percentage overstappers op 1 januari 2009 per leeftijd uitgesplitst naar gezonde verzekerden en
ongezonde verzekerden78.

Er zijn verschillende redenen waarom verzekerden wel of niet overstappen naar een andere
zorgverzekeraar79. Van de overstappers noemt het grootste deel (52,8%) de premie als belangrijkste
reden om over te stappen. Ook de dekking van de AV (15,6%), collectiviteitskorting (11,0%),
welkomstacties (6,9%) en zorginkoopbeleid (3,8%) worden door overstappers genoemd als reden om
voor een nieuwe zorgverzekeraar te kiezen. Van de niet-overstappers geeft 38,0% aan geen
voordelen te zien van overstappen 80. Een andere oorzaak van de lage mobiliteit onder ouderen en
chronisch zieken, zoals ook in de evaluatie van de Zvw in 2009 is genoemd 81, is dat bij de invoering
van de Zvw in 2006 een acceptatieplicht gold voor de BV en de AV.
Zorgverzekeraars hebben in 2006 en 2007 toegezegd iedere verzekerde op non-selecte basis voor de
AV te zullen accepteren tegen de standaardvoorwaarden en standaardpremie. Uitzondering hierop
was de uitgebreide tandartsverzekering82. Na 2007 hebben zorgverzekeraars deze toezegging niet
meer gedaan en sindsdien gelden de acceptatieplicht en het verbod op premiedifferentiatie alleen
voor de BV83. Een andere belangrijke oorzaak voor de lage mobiliteit vormen de verwachtingen en

29

‘angst’ van verzekerden om niet geaccepteerd te worden indien zij overstappen naar een andere
zorgverzekeraar en de hogere premie 84,85. Onderzoek uit 2014 laat zien dat dit voor 15% van de
ouderen een belangrijke reden was om niet te wisselen van zorgverzekeraar86. In de praktijk blijkt
deze angst niet gegrond: verzekerden blijken altijd geaccepteerd te worden voor de BV en de premie
voor de BV is niet afhankelijk van het gezondheidsrisicoprofiel van de verzekerde. Met andere
woorden: in praktijk houden zorgverzekeraars zich aan het verbod op premiedifferentiatie en
acceptatieplicht87. Voor de AV kan – zoals wettelijk toegestaan – de premie variëren en kan een
verzekerde geweigerd worden. Ondanks het ontbreken van een acceptatieplicht voor de AV en
ondanks de mogelijkheid tot premiedifferentiatie, concludeert de NZa 88 dat de AV zeer toegankelijk is.
In 2012 stelden zorgverzekeraars voor 42% van de AV acceptatievoorwaarden 89; voor meer dan de
helft van de verzekeringen werden geen aanvullende voorwaarden gesteld. In de praktijk betekende
dit dat bij het afsluiten van een AV bij 5,5% van de verzekerden acceptatievoorwaarden werden
gesteld90. Tweederde van deze mensen werd uiteindelijk geaccepteerd voor de aangevraagde AV,
maar van hen kreeg de helft wel te maken met een hogere premie of aanvullende voorwaarden. Om
te beoordelen of verzekerden voldoen aan de acceptatievoorwaarden, moeten zij vaak vragen
beantwoorden over hun gezondheid. Voor een aanvullende tandartsverzekering bestaat de
acceptatieprocedure vaak uit het inleveren van een verklaring van de tandarts 91. Tussen 2012 en 2014
is het aantal zorgverzekeraars dat acceptatievoorwaarden stelt verder gedaald. In 2012 gold voor 42%
van de verzekerden dat aanvullende voorwaarden werden gesteld 92. Onderzoek van de
Consumentenbond laat zien dat in 2014 nog maar vier van de 35 zorgverzekeraars (11%) een
medische acceptatieprocedure voor bepaalde AV’s hanteren. De overige zorgverzekeraars accepteren
elke aanvraag voor een AV. Een uitzondering hierop zijn tandartsverzekeringen. Voor de
tandartsverzekeringen hanteren 18 van de 35 (51% van de) zorgverzekeraars een
acceptatieprocedure. Echter, deze acceptatieprocedure geldt meestal alleen voor de meest
uitgebreide pakketten93.
3.3.5

Conclusie en aanbevelingen

De regelgeving met betrekking tot de AV is niet veranderd ten opzichte van 2009. Voor een optimale
werking van het stelsel is (dreiging van) verzekerdenmobiliteit van belang. De mobiliteit onder
verzekerden is tussen 2009 en 2013 toegenomen en in 2014 weer licht gedaald. De mobiliteit onder
chronisch zieken en ouderen ligt ook in 2014 nog lager dan voor jonge en gezonde verzekerden. Er
zijn verschillende redenen waarom verzekerden wel of niet overstappen naar een nadere
zorgverzekeraar. Zo lijken bijvoorbeeld het verlies van verworven voordelen bij de huidige
zorgverzekeraar, zoals kortingen en bonuspunten, een rol te spelen bij het niet overstappen naar een
andere zorgverzekeraar94. Een andere oorzaak betreft de angst voor hogere premie en de angst om
niet geaccepteerd te worden voor de AV bij een andere zorgverzekeraar 95,96. Voor deze mensen is het
ontbreken van een acceptatieplicht voor de AV een beperkende factor voor mobiliteit 97, welke ook
een effect heeft op de mobiliteit van de BV, aangezien de meeste mensen de BV en AV afsluiten bij
dezelfde zorgverzekeraar. De beleving van verzekerden komt echter niet overeen met de praktijk. In
de praktijk blijkt namelijk dat in 2014 maar vier van de 35 zorgverzekeraars voor een deel van de AV
aanvullende vragen stellen voorafgaand aan de toelating. De toegankelijkheid van de BV en AV
worden door de NZa als goed aangeduid 98. Het in 2009 geformuleerde knelpunt dat de AV chronisch
zieken en ouderen belemmert om van zorgverzekeraar te veranderen lijkt daarmee in 2014 nog steeds
actueel, hoewel er verschillende redenen zijn die het overstapgedrag van verzekerden verklaren.
In onderzoeken wordt ervoor gewaarschuwd dat de lage mobiliteit van chronisch zieken en ouderen
op termijn kan leiden tot een lagere prikkel bij zorgverzekeraars tot concurrentie om voor chronisch
zieken en ouderen de beste zorg tegen de laagste prijs te bieden. De afwezigheid van deze prikkel tot
kwaliteit en doelmatigheid leidt mogelijk tot lagere kwaliteit en doelmatigheid van zorg voor chronisch
zieken en ouderen. Onderzoeken benadrukken dit risico, maar geven geen indicatie dat dit tussen
2009 en 2013 heeft gespeeld99,100 hoewel het aantonen hiervan, mocht dit wel het geval zijn, niet
eenvoudig is. Het is immers lastig om aan te tonen dat zorgverzekeraars in hun zorginkoop minder
aandacht besteden aan de kwaliteit en doelmatigheid van zorg voor specifieke doelgroepen (zie ook
hoofdstuk 4).

30

De (dreiging van) mobiliteit onder (alle) verzekerden kan verbeterd worden door een brug te slaan
tussen de perceptie (angst om niet geaccepteerd te worden en hogere premie) en de praktijk (vrijwel
iedereen wordt geaccepteerd en premieverschillen voor gezondheidsprofielen zijn minimaal). Een
mogelijkheid om dit te doen, is door vanuit de overheid en zorgverzekeraars in te zetten op de
communicatie over de praktijk van acceptatie en premieverschillen voor de AV. Dit kan de mobiliteit
onder verzekerden, ook voor de BV, vergroten.

3.4

Eigen risico

Voor de BV geldt een verplicht eigen risico 101. Naast het verplicht eigen risico kan een verzekerde
ervoor kiezen het eigen risico te verhogen met een vrijwillig eigen risico. Afhankelijk van de hoogte
van het vrijwillig eigen risico, neemt de premie voor de BV af. Zorgkosten komen als eerste ten laste
van het verplicht eigen risico, daarna ten laste van het vrijwillig eigen risico en ten slotte ten laste van
de zorgverzekering. Enkele kosten vallen buiten het eigen risico (bijvoorbeeld huisartsenzorg,
verloskundige zorg en kraamzorg)102. Een belangrijk doel van het eigen risico is het bevorderen van
kostenbewust gebruik van de zorg. Een ander belangrijk doel is een financieringsverschuiving
waarmee ongezonde verzekerden meer bijdragen aan de zorg dan gezonde verzekerden (en daarmee
vergroting solidariteit).
In de volgende paragraaf wordt eerst het knelpunt beschreven zoals in de evaluatie in 2009 103
benoemd. Vervolgens wordt ingegaan op de ontwikkelingen van het eigen risico tussen 2009 en 2014
en de relatie tussen het eigen risico en de zorgvraag. Tot slot wordt aangegeven in hoeverre het
knelpunt zoals beschreven in de evaluatie in 2009104 zich nog voordoet.
3.4.1

Knelpunt zoals beschreven in evaluatie 2009: effectiviteit van het huidige eigen risico is
gering

In de evaluatie van 2009105 werd geconcludeerd dat het gewenste remgeldeffect nauwelijks werd
bereikt met het eigen risico. Redenen die hiervoor werden gegeven waren:

■ Er is nauwelijks een remgeldeffect voor chronisch zieken en ouderen, terwijl deze groep een groot
deel van de zorgkosten veroorzaakt. Deze groep weet vrijwel zeker dat de zorguitgaven boven het
eigenrisicobedrag uitkomt. Ter indicatie: in 2005 maakten kosten voor zorg voor chronisch zieken
naar schatting 17% uit van de totale zorguitgaven 106 en in 2011 werd ongeveer 37% van de
zorgkosten gemaakt door verzekerden van 65 jaar en ouder 107.

■ Weinig mensen (5%) kiezen voor een vrijwillig eigen risico.
In de evaluatie 2009108 werd geadviseerd een (leeftijdafhankelijk) verschoven eigen risico in te voeren,
waarbij het eigen risico niet geldt voor kosten vanaf € 0, maar bijvoorbeeld vanaf € 1.000. Deze
maatregel zou leiden tot minder eigen betalingen voor chronisch zieken en ouderen en tot een groter
remgeldeffect. Het kabinet heeft deze aanbeveling niet overgenomen, omdat het van mening was dat
leeftijd niet altijd verklaart of iemand chronisch ziek is en omdat het doel van het eigen risico een
financieringsverschuiving is zowel richting de verzekerde (in plaats van via de collectieve middelen) als
richting de gebruiker van zorg.
3.4.2

Toename verplicht eigen risico en toename gebruik vrijwillig eigen risico

De omvang van het verplicht eigen risico en het aantal mensen met een vrijwillig eigen risico zijn
tussen 2009 en 2014 gestegen. Meer specifiek, het verplicht eigen risico is gestegen van € 150 in
2008 tot € 360 in 2014 (zie tabel 3.4)109,110. De ‘Compensatie eigen risico’ (Cer) is ook gestegen, maar
niet in dezelfde mate als het verplicht eigen risico. De Cer is gestegen van € 47 in 2009, € 50 in 2009
naar € 99 in 2013 (zie tabel 3.5) 111. De Cer is per 1 januari 2014 afgeschaft (zie tabel 3.5), omdat uit
onderzoek bleek dat de Cer ongericht en ondoelmatig was 112. De opties voor een aanvullend vrijwillig
eigen risico zijn ongewijzigd sinds 2009. De opties voor een vrijwillig eigen risico betreffen € 100,
€ 200, € 300, € 400 of € 500, met een oplopende korting op de premie van de BV.

31

Tabel 3.4: Hoogte verplicht eigen risico tussen 2008-2014 (in €)113,114
Jaar

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Hoogte
verplicht eigen
risico

150

155

165

170

220

350

360

Tabel 3.5: Hoogte Compensatie eigen risico 2009-2013 (in €)115
Jaar

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Hoogte
Compensatie
eigen risico

47

50

54

56

85

99

Het aantal verzekerden met een vrijwillig eigen risico is gestegen van 6% in 2012 naar iets minder
dan 10% in 2013 en 10% in 2014 116,117. Ook de gemiddelde hoogte van het vrijwillig eigen risico
neemt toe118. In 2013 kiest 6,2% van de verzekerden voor de hoogste categorie van € 500 vrijwillig
eigen risico, in 2012 was dit 3,6%119.
Deze toename in aantal verzekerden met een vrijwillig eigen risico en de omvang van vrijwillig eigen
risico kan mogelijk verklaard worden door de toename van de premiekorting. Uit onderzoek van de
NZa in 2013 blijkt dat de gemiddelde premiekorting die zorgverzekeraars aanbieden voor een vrijwillig
eigen risico de afgelopen jaren licht is gestegen 120. Tevens gaat de toename van het aantal
verzekerden met een vrijwillig eigen risico samen met een verhoging van het verplicht eigen risico in
2013 met € 130121.
De toename in verplicht eigen risico draagt bij aan verschuiving van collectieve zorguitgaven naar
private zorguitgaven122. Bij een verplicht eigen risico van € 150 in 2008 wordt geschat dat een
financieringsverschuiving van € 1,3 miljard gerealiseerd kan worden. Dit betekent dat € 1,3 miljard aan
zorgkosten privaat door gebruikers gefinancierd wordt in plaats van publiek, waardoor de collectieve
zorguitgaven afnemen.
3.4.3

Eigen risico en zorggebruik

De relatie tussen de hoogte van het verplicht en vrijwillig eigen risico en het zorggebruik is in diverse
onderzoeken geanalyseerd, waaruit eerste voorzichtige conclusies volgen. Enerzijds lijkt de verhoging
van verplicht en vrijwillig eigen risico te leiden tot een verlaging van de zorgvraag 123,124. Het effect zou
het sterkst zijn voor farmacie en ziekenhuiszorg 125. Onderzoek uit 2011126 laat zien dat de vermeden
zorgkosten ten gevolge van het verplicht eigen risico tussen de € 69 en € 772 miljoen per jaar liggen,
zonder dat een negatief effect op gezondheid kan worden aangetoond. Indien verzekerden een hoger
vrijwillig eigen risico hadden, werd minder zorg gebruikt die onder het verplicht eigen risico viel 127. In
2009 bleek 5,4% van de respondenten minder medische zorg te gebruiken omdat een deel van de
kosten voor eigen rekening kwam 128. Deze resultaten suggereren dat een hoger eigen risico
samenhangt met een afname van de zorgvraag.
Daarnaast is in onderzoek en diverse mediaberichten 129,130,131,132 gesuggereerd dat de verhoging van
het eigen risico in 2012 en 2013 een belangrijke oorzaak zou zijn geweest in de teruglopende groei
van de ziekenhuisproductie. Uit onderzoek133 onder verzekerden blijkt dat er wellicht een remmend
effect uitgaat van het eigen risico, maar dat dit effect beperkt lijkt. Zo blijkt dat als gevolg van de
verhoging van het verplicht eigen risico minder dan 1% van de respondenten (circa 0,25%) heeft
afgezien van zorg. Uit ditzelfde onderzoek blijkt dat circa 2% van de respondenten waarschijnlijk wel
eens ongewenst heeft afgezien van zorg vanwege de (vermeende) kosten 134,135. Het valt hierbij op dat
voor verzekerden die afzien van zorg, de zorgkosten een grotere rol speelden in 2012 dan in 2013.
Ondanks het feit dat het verplicht eigen risico per 2013 verhoogd is, speelden zorgkosten een grotere
rol in 2012 dan in 2013136. Het gaat dan om de kosten van de zorg, niet specifiek om het verplicht
eigen risico. Ook recent onderzoek in opdracht van het Ministerie van VWS laat zien dat er geen
eenduidige relatie is tussen verzekerd pakket, eigen betalingen en zorggebruik 137. Een mogelijke

32

verklaring voor het beperkte effect is dat er veel onduidelijkheid is over de kosten van de zorg en ook
over welk deel tot het eigen risico wordt gerekend 138. Hoewel de kosten voor de behandeling
samenhangen met de kosten die de verzekerde maakt vanuit het eigen risico, weten verzekerden van
tevoren niet wat een behandeling kost en ervaren zij dus ook geen doelmatigheidsprikkel 139.
Er zijn diverse onderzoeken verricht naar mogelijkheden om de prikkel van het eigen risico op het
zorggebruik te versterken. Een mogelijkheid betreft het onderbrengen van de huisartsenzorg in het
verplicht eigen risico. Dit kan een positief effect hebben op het kostenbewustzijn van patiënten 140,141.
Tevens draagt het bij aan de financieringsverschuiving van publiek naar privaat 142. Een nadeel van
deze verbetermogelijkheid betreft de mogelijke afname van preventieve zorg en toename van
zorgmijding en daarmee een mogelijke toename in zorgkosten. Ook de rol van poortwachter wordt
daarmee minder sterk, doordat de prikkel voor patiënten om direct naar een specialist of naar de
eerste hulp te gaan wordt verhoogd. Tot slot, aangezien in 2015 een nieuwe huisartsenbekostiging
wordt ingevoerd waarbij de betaling per consult verdwijnt is het ook onlogisch om nu een eigen risico
voor de huisartsenzorg in te voeren.
Een andere afgewogen mogelijkheid om de prikkel van eigen risico op zorggebruik te verhogen,
betreft het invoeren van een gedeeltelijk eigen risico 143,144,145. Bij dit gedeeltelijk eigen risico draagt de
premiebetaler 36% (of een ander te kiezen percentage) van de eerste € 1.000 aan zorgkosten zelf.
Hierdoor blijft het totale eigen risico nog steeds maximaal € 360 (of zoveel hoger als men kiest tot
maximaal € 860), maar zou de prikkel van remgeld langer aanwezig zijn. Onderzoek laat echter
tegenstrijdige gedragseffecten zien. Zo blijkt uit het Amerikaanse RAND Health Insurance Experiment
dat een gedeeltelijk eigen risico ook een drukkend effect heeft op zorgkosten, terwijl de gezondheid
van de populatie gelijk blijft146. Het experiment heeft daarnaast aangetoond dat een procentuele eigen
bijdrage met een maximum effectiever kan zijn in het verlagen van de zorgvraag 147. Ook de Nationale
DenkTank becijfert148 dat (in vergelijking met de huidige situatie) 2,3 miljoen mensen extra een
financieel belang krijgen om zuiniger met zorg om te gaan. Deze prikkel kan versterkt worden door de
tarieven van de zorg inzichtelijk te maken voor consumenten, bijvoorbeeld via publicatie op een
webportal van de zorgverzekeraar. Door de combinatie van transparantie van de kosten van zorg (en
van verschillen in tarieven) en het meebetalen aan de zorg ontstaat voor consumenten een
doelmatigheidsprikkel en daarmee ook voor ziekenhuizen die relatief duurdere behandelingen
aanbieden. Er zijn echter ook onderzoeken die wijzen op de nadelen van het invoeren van een
gedeeltelijk eigen risico. Zo is een mogelijk nadeel van deze maatregel dat het absolute eigen risico
verhoogd dient te worden aangezien de budgettaire opbrengsten van het eigen risico lager zijn.
Mensen met lagere zorgkosten betalen immers minder zorgkosten zelf 149. In eerste instantie zal een
gedeeltelijk eigen risico dan ook extra kosten met zich meebrengen voor de zorgverzekeraar, doordat
de zorgverzekeraars een groter deel van de zorgkosten zelf betalen150. Tevens zijn er waarschijnlijk
uitvoeringskosten verbonden aan deze slimmere wijze van eigen risico. Omdat verzekerden langer
meebetalen, maken verzekerden gedurende het gehele jaar een bijdrage over naar de
zorgverzekeraar. Ook vraagt het gedeeltelijk eigen risico een uitgebreidere registratie van
zorgverzekeraars. De administratieve lasten van het gedeeltelijk eigen risico zijn daarmee groter dan
voor de huidige regeling151. Om deze extra uitvoeringskosten en lagere budgettaire opbrengsten te
compenseren zijn gedragseffecten nodig, die leiden tot een afname van zorggebruik. Echter,
onderzoek van het CPB152 wijst uit dat een gedeeltelijk eigen risico niet leidt tot een groter
gedragseffect en afname van het zorggebruik dan een eigen risico van 100%. Het gedragseffect lijkt
juist af te nemen naarmate het bijbetalingspercentage lager is of het risico hoger is 153. Dit leidt ertoe
dat wij concluderen dat de voordelen van het invoeren van een gedeeltelijke eigen risico ongewis zijn.
Een andere mogelijkheid betreft het afspreken van vaste tarieven voor behandelingen (bijvoorbeeld
een vast bedrag per consult of per opname ongeacht de werkelijke prijs). Hierdoor zouden
verzekerden vooraf weten welke kosten verbonden zijn aan een behandeling en daarmee de afweging
kunnen maken of zij de behandeling vinden opwegen tegen het aanspreken van hun eigen risico. Ter
voorbeeld, een poliklinische behandeling zou bijvoorbeeld € 100 van het eigen risico kosten en een
opname € 500. Hiermee wordt de financiering van zorg voor verzekerden begrijpelijk en overzichtelijk
gemaakt. Dit zou een prikkel kunnen geven tot bewust zorggebruik. Nadeel is dat hiermee de
noodzaak tot adequate kostprijzen en daarmee goede DOT-prijzen wegvalt doordat een ‘work-around’

33

wordt ingesteld, hetgeen dynamische efficiëntie wegneemt. Daarom achten wij deze variant niet
wenselijk.
3.4.4

Conclusie en aanbevelingen

Hoewel het aantal mensen met een vrijwillig eigen risico en de gemiddelde hoogte van het vrijwillig
eigen risico toenemen en gesuggereerd wordt dat de verhoging van het eigen risico in 2012 en 2013
een oorzaak zou zijn geweest in de teruglopende groei van de ziekenhuisproductie, is de relatie
tussen de hoogte van het eigen risico en zorggebruik nog niet eenduidig aangetoond. Wel leidt de
toename van het eigen risico tot een financieringsverschuiving, waardoor meer kosten privaat door
gebruikers van zorg worden betaald en de collectieve zorgkosten dalen.
De prikkel van eigen risico op zorggebruik kan versterkt worden door tarieven – na afronding van de
onderhandeling tussen zorgverzekeraar en -aanbieder – transparant te maken. Hiervoor zijn twee
vormen denkbaar, variërend in gradatie van openbaarheid: het plaatsen van tarieven in webportals van
zorgverzekeraars ofwel het algeheel openbaar maken van tarieven. Bij het plaatsen van tarieven in
webportals van zorgverzekeraars zijn de tarieven alleen inzichtelijk voor hun verzekerden (maar
kunnen zij die informatie natuurlijk wel delen met anderen). Verzekerden kunnen deze webportal van
hun zorgverzekeraar raadplegen voor extra informatie voor het maken van hun keuze voor zorg. Bij het
algeheel openbaar maken worden de tarieven voor een ieder inzichtelijk en toegankelijk. Wij adviseren
het transparant maken van de werkelijke tarieven voor verzekerden via de webportals van
zorgverzekeraars, omdat de tarieven op deze wijze ook overzichtelijk gepresenteerd kunnen worden
aan verzekerden (hoewel dit theoretisch ook zou kunnen bij algehele openbaarheid). Voor beide
alternatieven zijn voor- en nadelen aan te wijzen. Het voordeel van de tarieven in webportals boven
het algeheel openbaar maken, is dat dit voor verzekerden waarschijnlijk een overzichtelijkere en
betrouwbaardere wijze van publicatie van tarieven betreft, omdat zorgverzekeraars dit als een service
aan hun klanten kunnen aanbieden, wellicht aangevuld met beschikbare kwaliteitsinformatie per
behandeling per zorgaanbieder. Tegelijkertijd is het transparant maken van tarieven voor verzekerden
waarschijnlijk slechts een tussenstap, waardoor indirect ook de tarieven algeheel openbaar gemaakt
worden. Verzekerden kunnen de tariefinformatie immers delen. De transparantie van werkelijke
tarieven leidt tot een prikkel voor zorgaanbieders tot dynamische efficiëntie, namelijk om flexibel in te
spelen op veranderende marktomstandigheden en hierbij zorg te blijven leveren tegen concurrerende
prijzen. Uit Amerikaans onderzoek – dat uiteraard niet een-op-een vergelijkbaar is met de Nederlandse
context – blijkt dat verzekerden bereid zijn te kiezen voor goedkopere aanbieders en dat ziekenhuizen
daarmee worden aangezet tot doelmatigheid. Momenteel wordt door het Ministerie van VWS
bekeken welke mogelijkheden er zijn om patiënten vooraf inzicht te geven in de kosten van zorg die
zij gaan consumeren154,155,156. Vooral voor behandelingen waar vooraf duidelijk is wat er moet
gebeuren en in gevallen waar meerdere behandelingen met dezelfde uitkomst mogelijk zijn, lijkt het
mogelijk en waardevol vooraf een prijsopgave te geven. Uit onderzoek van de NZa 157 blijkt ook dat
verzekerden behoefte hebben aan informatie over kosten voordat zij van zorg gebruikmaken.
Driekwart van de respondenten heeft aangegeven de informatie te willen hebben, ongeacht of de
kosten (deels) voor eigen rekening komen. Een kwart van de respondenten gaf aan de informatie
alleen te willen als ze (een deel van de) kosten zelf moet betalen. De NZa heeft aangegeven in 2014
het toezicht op heldere informatie over zorgkosten te verscherpen. Zo moeten zorgaanbieders “in
begrijpelijke taal meer informatie op de zorgnota's zetten en verzekeraars moeten die informatie
doorgeven aan de verzekerden. Dit is ook belangrijk om beter te kunnen controleren of de zorgnota's
correct zijn“158. Dit houdt in dat tarieven op termijn hoe dan ook openbaar worden voor verzekerden,
waardoor het eventuele argument van het verminderen van de concurrentie tussen zorgaanbieders
door transparantie over de tarieven aan kracht verliest (nog los van het feit dat ons hier geen studies
van bekend zijn die dit anticoncurrentieel effect beschrijven) 159.
Het belangrijkste tegenargument voor openbaarheid van tarieven lijkt te zijn dat de onderhandelde
tarieven als concurrentiegevoelige informatie beschouwd worden, waardoor de werking van de
gereguleerde markt wordt tegengegaan. Het lijkt aannemelijk dat zorgaanbieders hun prijzen zullen
afstemmen op hun concurrenten en dat transparante tarieven daarop een effect hebben. Maar het is
de vraag of dit daadwerkelijk tot een belemmering leidt. Immers, in vele andere markten (zoals
supermarkten, verzekeringen, etc.) zien concurrenten eveneens elkaars tarieven. Daarnaast kan het

34

transparant maken van tarieven bijdragen aan de stimulans tot accurate kostprijsberekeningen van
ziekenhuizen, wat volgens onderzoek een van de cruciale elementen is voor
doelmatigheidsverbeteringen160. In de Verenigde Staten is begin 2014 door een aantal aanbieders
overgegaan tot het inzichtelijk maken van de prijzen, onder andere via diverse organisaties die
applicaties op de mobiele telefoon aanbieden161.

3.5

Collectiviteiten

Verzekerden kunnen individueel een polis afsluiten bij een zorgverzekeraar of kunnen als
groep/collectief een contract afsluiten. Zorgverzekeraars mogen via een collectief afgesloten BV een
maximale korting van 10% op de nominale jaarpremie geven 162. De collectieve verzekeringen zijn
bedoeld om als verzekerden meer invloed uit te kunnen oefenen op de zorgverzekeraar: via
collectiviteiten kan de concurrentie tussen zorgverzekeraars gestimuleerd worden en kunnen
verzekerden hun inkoopkracht bundelen. Tevens werd bij de invoering verwacht dat collectieve
zorgverzekeringen niet alleen zouden leiden tot afspraken over premiekorting, maar ook tot
vraaggerichtheid van de zorgverzekeraar met maatwerkafspraken over zorgverzekeringen 163.
Tegelijkertijd kan de zorgverzekeraar via collectiviteiten gezondheid stimuleren, door via
werkgeverscollectiviteiten bijvoorbeeld werkgevers te stimuleren pakketten aan te bieden om hun
medewerkers gezond te houden.
Verzekerden
kunnen
zich
bij
verschillende
typen
collectiviteiten
aansluiten 10:
(i)
werkgeverscollectiviteiten (een collectiviteit van de organisatie waar een verzekerde werkzaam is); (ii)
patiëntencollectiviteiten (een collectiviteit gericht rondom een specifieke aandoening, bijv. astma); (iii)
gelegenheidscollectiviteit (een collectiviteit zonder specifieke doelgroep). Uit de interviews die
gehouden zijn in het kader van deze evaluatie (zie bijlage 2 voor een overzicht van de respondenten)
blijkt dat – op hoofdlijnen – deze drie typen collectiviteiten elk een ander belang dienen.
Werkgeverscollectiviteiten hebben een gezamenlijk belang met de zorgverzekeraar: vitale
werknemers. Het bevorderen van gezondheid draagt voor de werkgever bij aan een afname van
verzuim en een hogere productiviteit. Voor de zorgverzekeraar levert het bevorderen van gezondheid
een lagere schadelast op. Zorgverzekeraars en werkgeverscollectiviteiten hebben aangegeven dat het
belang van arbeidsgerelateerde gezondheid steeds belangrijker wordt en daarom ook meer benadrukt
wordt in de relatie tussen zorgverzekeraars en werkgeverscollectiviteiten. Patiëntencollectiviteiten
vertegenwoordigen een achterban van patiënten en hebben als belang het samenstellen van een
aantrekkelijk pakket voor deze achterban. Gelegenheidscollectiviteiten vertegenwoordigen vaak een
brede, diverse doelgroep. Het belang van gelegenheidscollectiviteiten ligt met name in het bedingen
van een zo hoog mogelijke korting voor de leden.
In onderstaande paragraaf worden de gesignaleerde risico’s ten aanzien van collectiviteiten
beschreven zoals in de evaluatie in 2009164 benoemd. Vervolgens worden de ontwikkelingen ten
aanzien van de toegankelijkheid en premiekortingen van collectiviteiten beschreven. Tot slot wordt
aangegeven of de risico’s ten aanzien van collectiviteiten, zoals gedefinieerd in de evaluatie in 2009,
zich hebben voorgedaan. In hoofdstuk 5 wordt verder ingegaan op de invloed van collectiviteiten en
ledenraden op het (inkoop)beleid van zorgverzekeraars, waarbij tevens aandacht is voor de invloed via
overstapgedrag van individueel en collectief verzekerden.
3.5.1

Risico zoals beschreven in 2009: Collectiviteiten kunnen het verbod op premiedifferentiatie
uithollen en zero sum game

In de evaluatie van 2009 is aangegeven dat collectiviteiten het verbod op premiedifferentiatie kunnen
uithollen. Zorgverzekeraars zouden via kortingen op overige verzekeringsproducten, hogere kortingen

10

In de rapportage worden drie typen collectiviteiten onderscheiden, omdat deze drie typen in de praktijk zichtbaar zijn.
Formeel zijn er echter maar twee rechtspersonen die een collectiviteit kunnen afsluiten: een werkgever en een rechtspersoon
met betrekking tot de verzekering van natuurlijke personen wier belangen die rechtspersoon behartigt (Zorgverzekeringswet,
artikel 18). Onder deze laatste categorie vallen patiëntencollectiviteiten en gelegenheidscollectiviteiten.

35

dan de toegestane 10% aan kunnen bieden aan collectief verzekerden. Tevens is in de evaluatie van
2009 aangegeven dat door het ontbreken van een acceptatieplicht voor collectiviteiten risicoselectie
plaats kan vinden. Ook werd aangegeven dat voorkomen moet worden dat premiekortingen voor
collectiviteiten gefinancierd worden door individuele polissen. Deze zogenoemde zero sum game,
waarbij kortingen voor het collectief ten koste gaan van de hoogte van de premie van individueel
verzekerden, zonder daadwerkelijke besparingen in zorgkosten, zijn een ongewenste
kruissubsidiëring165. In paragraaf 3.5.2 gaan we nader in op het eerste gesignaleerde risico, dat
collectiviteiten het verbod op premiedifferentiatie uithollen, en bespreken we de hoogte van de
premiekortingen die door collectiviteiten verstrekt worden. Paragraaf 3.5.3 geeft inzicht in de
toegankelijkheid van de collectieve verzekeringen en gaat daarmee in op het tweede risico dat
genoemd is, namelijk dat risicoselectie plaats kan vinden via collectiviteiten. Paragraaf 3.5.4 gaat
nader in op de zero sum game. Tot slot worden conclusies en aanbevelingen gegeven (paragraaf
3.5.5.).
3.5.2

Hoogte van de premiekorting voor collectiviteiten fluctueert over de jaren en verschilt
tussen collectiviteiten

Collectiviteiten kunnen onder de Zvw een maximale korting krijgen van 10% op de nominale
jaarpremie. Premiekortingen spelen voor verzekerden een belangrijke rol in de keuze voor een
zorgverzekeraar (zie ook paragraaf 5.3.3). Zowel collectief verzekerden als individueel verzekerden
kunnen een korting ontvangen op hun zorgverzekering, bijvoorbeeld door meerdere verzekeringen bij
één zorgverzekeraar af te sluiten.
Uit onderzoek blijk dat tussen 2009 en 2013 de korting die collectiviteiten ontvangen is toegenomen
van 6,9% in 2009 naar 7,7% in 2013166. Deze korting zit hiermee onder de toegestane 10%. Wel
zouden zorgverzekeraars via kortingen bovenop de collectiviteitkortingen, bijvoorbeeld via
stapelkortingen met andere verzekeringsproducten of via aanvullende kortingen via een intermediair,
de hoogte van de totale premiekorting kunnen ophogen. Dit betreft dan niet de collectiviteitkorting,
maar een korting op de premie in aanvulling op de collectiviteitskorting. De omvang van dit eventuele
effect is ons onbekend.
De hoogte van de gemiddelde betaalde premie van individueel en collectief verzekerden varieert,
waarbij de hoogte van de gemiddelde betaalde premie voor individueel verzekerden hoger is dan voor
collectief verzekerden167. Tabel 3.6 geeft een overzicht van het procentuele verschil tussen de
betaalde premie van collectiviteiten ten opzichte van de betaalde premie van individueel verzekerden
tussen 2009 en 2014.
Tabel 3.6: Verschil in kortingspercentage tussen collectief en individueel verzekerden 2009-2014168,169

Procentueel verschil in betaalde premie individueel
verzekerden en betaalde premie collectief
verzekerden

2009

2010

2011

2012

2013

2014

5,3%

5,9%

5,7%

5,8%

5,7%

4,6%

Hoewel de gemiddelde betaalde premie voor individueel verzekerden hoger is dan voor collectief
verzekerden, blijkt het op individueel niveau wel mogelijk een lagere premie te betalen als individueel
verzekerde dan als collectief verzekerde. Dit kan bijvoorbeeld door het afsluiten van een (goedkope)
internetverzekering.
Naast de verschillen in premiekorting tussen individueel en collectief verzekerden, verschilt de hoogte
van de korting op de nominale premie ook per type collectiviteit en per doelgroep. Onderzoek van de
NZa
laat
zien
dat
werkgeverscollectiviteiten
een
hogere
korting
bedingen
dan
gelegenheidscollectiviteiten (zie Tabel 3.7).

36

Tabel 3.7: Prijsvoordeel per jaar collectieve versus individuele verzekering170
Type collectief

2009

2010

2011

2012

2013

Werkgeverscollectief

€68

€74

€79

€81

€81

Patiëntencollectief

€38

€50

€50

€52

€57

Anders

€51

€56

€61

€65

€62

Totaal

€58

€67

€71

€74

€72

Ook uit de interviews blijkt dat gelegenheidscollectiviteiten en werkgeverscollectiviteiten een hogere
korting bedingen dan patiëntencollectiviteiten. Een belangrijke reden hiervoor is dat de meeste
gelegenheidscollectiviteiten en werkgeverscollectiviteiten relatief gezien meer leden hebben dan
patiëntencollectiviteiten. Deze bevinding uit de interviews wordt ook gestaafd door onderzoek waaruit
blijkt dat de hoogte van de premiekorting samenhangt met de inkoopmacht (omvang) van de
collectiviteit, waarbij grote collectiviteiten relatief hoge premiekortingen kunnen bedingen 171.
Naast de omvang van de collectiviteiten speelt mogelijk ook de inzet van de onderhandelingen een
rol. Gelegenheidscollectiviteiten geven in de interviews aan dat zij tijdens onderhandelingen de focus
volledig leggen op premie, terwijl patiëntencollectiviteiten ook inzetten op samenstelling van de
pakketten in de AV en mogelijkheden verkennen om bijvoorbeeld arbeidsparticipatie te verhogen.
3.5.3

Collectiviteiten zijn voor grote groepen toegankelijk, maar er bestaan verschillen in
kenmerken van individueel en collectief verzekerden

De toegankelijkheid van collectiviteiten is goed. Zo is tussen 2009 en 2014 het aandeel collectief
verzekerden jaarlijks toegenomen, met gemiddeld 2% per jaar. In 2013 is ruim 69% collectief
verzekerd172,173. In 2014 is het aandeel collectief verzekerden verder gestegen tot 71% 174. Het aantal
collectief verzekerden via een gelegenheidscollectief neemt sinds de invoering van de Zvw toe (zie
ook figuur 3.8). Het aantal verzekerden via een werkgeverscollectiviteit neemt daarentegen af. In
2013 was iets meer dan de helft van de verzekerden die collectief verzekerd zijn, verzekerd via een
werkgeverscollectiviteit (6,1 miljoen verzekerden) en iets minder dan de helft bij een
gelegenheidscollectiviteit (5,2 miljoen verzekerden) (categorie anders in figuur 3.8). Het aantal
verzekerden dat bij een patiëntencollectief is aangesloten is sinds de invoering van de Zvw gelijk
gebleven175.
Figuur 3.8 Aandeel collectief verzekerden naar type collectief tussen 2009 en 2013 176

37

Er blijken enige verschillen te zijn in leeftijd, geslacht en opleidingsniveau van individueel en collectief
verzekerden (zie ook tabel 3.9). Tabel 3.9 laat zien dat in 2009 de individueel verzekerden iets jonger
zijn dan collectief verzekerden en dat het opleidingsniveau redelijk vergelijkbaar is. Ook laat de tabel
zien dat de gezondheidsprofielen van collectief verzekerden enigszins verschillen van individueel
verzekerden. Zo blijkt dat in 2009 verzekerden binnen patiënten- en gelegenheidscollectiviteiten
minder gezond waren dan verzekerden binnen een werkgeverscollectief en individueel
verzekerden177.
Tabel 3.9 Kenmerken collectief en individueel verzekerden in 2009 (N=1733)178,*
Werkgeverscollectiviteit
(N=778)

Patiënten- en
gelegenheidscollectiviteiten
(N=394)

Individueel
verzekerd
(N=561)

18-39 jaar

20,3% (158)

18,8% (74)

31,0% (174)

40-59 jaar

42,9% (334)

36,5% (144)

36,2% (203)

60+

36,8% (286)

44,7% (176)

32,8% (184)

Man

57,7% (449)

52,0% (205)

53,1% (298)

Vrouw

42,3% (329)

48,0% (189)

46,9% (263)

Laag

27,5% (214)

37,6% (148)

34,1% (190)

Middel

32,1% (250)

27,4% (108)

30,3% (169)

Hoog

39,7% (309)

33,0% (130)

35,0% (195)

Geen / Anders

0,6% (5)

2,0 (8)

0,5% (3)

Slecht / Matig

13,7% (106)

22,8% (89)

16,0% (89)

Goed

57,0% (441)

55,8% (218)

53,1% (295)

Zeer goed

23,9% (185)

17,1% (67)

23,9% (133)

Uitstekend

5,4% (42)

4,3% (17)

7,0% (39)

0 keer

27,6% (214)

21,2% (83)

30,2% (168)

1 keer

27,6% (214)

25,1% (98)

22,8% (127)

2 of 3 keer

30,1% (233)

31,2% (122)

30,8% (171)

4 keer of meer

14,6% (113)

22,5% (88)

16,2% (90)

0 keer

17,3% (134)

27,9% (109)

21,8% (121)

1 keer

26,9% (208)

26,1% (102)

26,8% (149)

2 of 3 keer

51,0% (395)

41,2% (161)

46,2% (259)

4 keer of meer

4,8% (37)

4,9% (19)

4,9% (27)

93,9% (367)

93,0% (517)

Leeftijd

Geslacht

Opleidingsniveau

Algemene gezondheid

Contact met huisarts

Contact met tandarts

Contact met psychische hulpverleners
0 keer

96,0% (742)

38

Werkgeverscollectiviteit
(N=778)

Patiënten- en
gelegenheidscollectiviteiten
(N=394)

Individueel
verzekerd
(N=561)

1, 2 of 3 keer

1,3% (10)

1,0% (4)

3,6% (20)

4 keer of meer

2,7% (21)

5,1% (20)

3,4% (19)

*Aantal respondenten staat tussen haakjes

Qua toegankelijkheid van collectiviteiten blijkt verder dat in 2009 meer dan de helft (60%) van de
verzekerden aangaf te moeten voldoen aan één of meer eisen voor toegang tot een collectiviteit. Van
de verzekerden die moesten voldoen aan een eis, geeft iets minder dan driekwart (72%) aan dat zij
een lidmaatschap van een bepaalde vereniging moesten hebben. Ongeveer 15% geeft aan dat de
collectiviteit alleen toegankelijk was voor bepaalde (patiënten)doelgroepen, zoals studenten, 50plusser of diabetespatiënt. De overige verzekerden die aangaven dat zij aan bepaalde eisen moesten
voldoen, noemden het invullen van gezondheidsvragen als gestelde eis voor toegang tot de
collectiviteit. In het onderzoek wordt echter geconcludeerd dat het niet aannemelijk is dat de
gezondheidsvragen als selectiemiddel worden gebruikt 179. Deze resultaten laten zien dat de
toegankelijkheid per collectiviteit varieert, maar niet gerelateerd is aan gezondheidsspecifieke eisen.
Tevens heeft elke verzekerde heeft toegang tot een gelegenheidscollectiviteit.
3.5.4

Merendeel collectiviteiten leidt niet tot betere betaalbaarheid van zorg; zero sum game

Om inzicht te geven in de mate waarin premiekortingen voor collectiviteiten worden gefinancierd door
individuele polissen, wordt eerst inzicht gegeven in de mate waarin de premiekortingen gekoppeld
zijn aan lagere kosten (door middel van gezondheidswinst en daarmee een daling van zorgkosten of
door middel van lagere administratieve lasten) en vervolgens wordt inzicht gegeven in hoeverre de
premiekortingen doorberekend worden aan individueel verzekerden.
Uit interviews met zowel zorgverzekeraars als collectiviteiten, bleek dat de kortingen die geboden
worden aan collectiviteiten voor het merendeel niet gerelateerd zijn aan de bijdrage die het collectief
levert aan het realiseren van lagere zorgkosten van de leden van het collectief. Ook uit de
contractteksten van contracten tussen zorgverzekeraars en collectiviteiten, die in het kader van dit
onderzoek zijn toegelicht, bleek dat er geen afspraken zijn gemaakt over de gezondheidswinst die
collectiviteiten al dan niet realiseren. Het is hierbij wel van belang op te merken dat we een beperkte
selectie van contracten hebben ingezien, waardoor het mogelijk zo is dat dergelijke afspraken wel
gemaakt worden, alhoewel deze ons ook niet ter ore zijn gekomen in de interviews.
Uit interviews blijkt dat er wel verschil is tussen verschillende typen collectiviteiten en de aandacht
voor gezondheidswinst. Zo richten de meeste gelegenheidscollectiviteiten zich inderdaad niet op
preventie of het bevorderen van gezondheid van hun leden. Sommige werkgeverscollectiviteiten
(waar 50% van de collectief verzekerden is verzekerd) maken tezamen met de zorgverzekeraar wel
afspraken over gezondheidsstimulerende programma’s, zoals programma’s gericht op omgang met
stress of levensstijlprogramma’s gericht op obesitas. Alhoewel we niet weten in welke mate deze
programma’s succesvol zijn, en ons geen voorbeelden bekend zijn van programma’s die daadwerkelijk
gezondheidswinst realiseren, hebben deze programma’s minimaal de potentie om waarde toe te
voegen. Het is ons niet bekend hoeveel van de werkgeverscollectiviteiten deze
gezondheidsstimulerende programma’s afsluiten met zorgverzekeraars.
Patiëntencollectiviteiten richten zich primair op het optimaliseren van het aanvullend pakket voor hun
achterban en maken meestal geen afspraken over levensstijlprogramma’s. De geïnterviewde
collectiviteiten, zorgverzekeraars en patiëntenverenigingen verwachten dat het aandeel
gelegenheidscollectiviteiten sterk toe zal nemen en het aandeel werkgeverscollectiviteiten en
patiëntencollectiviteiten zal afnemen. Deze trend is de laatste jaren reeds zichtbaar geweest (zie
figuur 3.8) en verwacht wordt dat deze trend zich doorzet. De nadruk op de gezondheidswinst van
leden komt hiermee naar verwachting meer naar de achtergrond.

39

In theorie zouden collectiviteiten voor zorgverzekeraars kunnen leiden tot lagere administratieve
lasten, omdat een grote groep verzekerden wordt bereikt. Daarnaast kan de collectiviteit
(administratieve) activiteiten uitvoeren die anders door de zorgverzekeraar uitgevoerd zouden moeten
worden. Echter, in de interviews hebben zorgverzekeraars aangegeven geen lagere administratieve
lasten te ervaren door collectiviteiten. Sommige zorgverzekeraars hebben zelfs aangegeven meer
administratieve lasten te ervaren.
Vanuit maatschappelijk perspectief voegt de manier van contracteren tussen partijen zonder
afspraken over verbeteringen in de gezondheidswinst weinig toe; het gaat om een zero sum game
waar de korting van de een de premiestijging van de ander is.
3.5.5

Conclusies en aanbevelingen

In de evaluatie van de Zvw in 2009 werd gewaarschuwd dat collectiviteiten het verbod op
premiedifferentiatie kunnen uithollen. Onderzoek laat zien dat collectief verzekerden een hogere
korting kunnen bedingen dan individueel verzekerden. Tegelijkertijd blijft deze premiekorting onder de
grens van de toegestane 10%. Daarnaast bestaan er voor individueel verzekerden mogelijkheden een
lagere premie te krijgen dan collectief verzekerden, bijvoorbeeld via een internetverzekering. Het
risico dat collectiviteiten het verbod op premiedifferentie uithollen heeft zich dan ook niet voorgedaan.
Het in 2009 gesignaleerde risico dat door het ontbreken van een acceptatieplicht voor collectiviteiten
risicoselectie plaats kan vinden, heeft – voor zover wij kunnen beoordelen – zich eveneens niet
voorgedaan. Het aandeel collectief verzekerden neemt jaarlijks toe en collectiviteiten zijn voor grote
groepen verzekerden toegankelijk. Individueel en collectief verzekerden vertonen kleine verschillen in
demografische factoren en gezondheidsprofielen.
Tot slot, de kortingen die gegeven worden aan collectief verzekerden zijn vaak niet gekoppeld aan de
gezondheidswinst die geboekt wordt, al besteden werkgeverscollectiviteiten wel aandacht aan
gezondheidsstimulerende programma’s en voegen daarmee in potentie wel waarde toe. Vanuit
maatschappelijk perspectief voegt de manier van contracteren tussen partijen zonder afspraken over
verbeteringen in de gezondheidswinst weinig toe; het gaat om een zero sum game waar de korting
van de een de premiestijging van de ander is.
Gezien het feit dat de huidige markt van collectiviteiten beperkt waarde toevoegt lijkt het aantrekkelijk
om bijvoorbeeld het maken van afspraken over gezondheidswinst verplicht te stellen. Nadeel van
deze benadering is de beperkte uitvoerbaarheid hiervan; hoe wordt immers getoetst op de naleving
van dergelijke verplichtingen? Tegelijkertijd is er nog een ontwikkeling gaande op dit vlak waarbij
verschillende zorgverzekeraars pilots draaien met collectiviteiten over het meten en verbeteren van
gezondheidswinst en zijn er geen evidente nadelen voor de burger in de huidige situatie aangezien de
toegankelijkheid van de collectiviteiten groot is. Gelet op deze situatie adviseren we de ontwikkeling
van de collectiviteitenmarkt te monitoren om te bezien of het beoogde doel van het behalen van
gezondheidswinst in de loop der jaren beter behaald wordt. Indien dit niet het geval is, zou men
kunnen overwegen de collectiviteitenkorting af te schaffen.

3.6

Zorgplicht

Een van de doelen van de Zvw is het waarborgen dat burgers de zorg kunnen krijgen die zij nodig
hebben. De zorgplicht is een middel om te borgen dat verzekerden toegang hebben tot zorg; hierbij
gaat het zowel om de ‘inhoud en omvang’ van verzekerde zorg als om (verantwoording over)
aspecten van zorg als kwaliteit, bereikbaarheid, tijdigheid en veiligheid180. Zorgverzekeraars hebben
een belangrijke rol in deze zorgplicht, namelijk in de betaling van kosten en het werkelijk kunnen
verkrijgen van verzekerde zorg door burgers. Zorgverzekeraars kunnen hun zorgplicht invullen door
middel van181:

■ Naturapolissen: de verzekerde heeft recht op de zorg of overige diensten waaraan hij behoefte
heeft. De zorgplicht is in dit geval een resultaatverplichting;

40

■ Restitutiepolissen: de verzekerde heeft recht op vergoeding van de kosten van zorg of overige
diensten waar hij behoefte aan heeft, alsmede, desgevraagd, activiteiten gericht op het verkrijgen
van deze zorg of diensten. De zorgplicht is in dit geval een inspanningsverplichting 182.

In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven van het knelpunt ten aanzien van zorgplicht zoals
gesignaleerd in de evaluatie in 2009 183. Vervolgens worden de ontwikkelingen tussen 2009 en 2014
op het gebied van zorgplicht beschreven. Meer specifiek wordt ingegaan op het vernieuwde
Toezichtkader zorgplicht en op onduidelijkheid over en onbekendheid met polissen. Tot slot wordt
aangegeven of het knelpunt zich heeft voorgedaan tussen 2009 en 2014.
3.6.1

Risico zoals beschreven in evaluatie 2009: de zorgplicht voor zorgverzekeraar is niet helder
genoeg omschreven

In de evaluatie 2009184 werd geconcludeerd dat de zorgplicht nog niet voldoende uitgekristalliseerd
was. In het geval van restitutiepolissen werd de zorgplicht door zorgverzekeraars slechts ingevuld als
een inspanningsverplichting om, desgevraagd, te bemiddelen dat zorg wordt verleend. De kwaliteit,
bereikbaarheid, tijdigheid en veiligheid zijn hierbij onderbelicht. De conclusie in 2009 was dan ook dat
zorgplicht op deze manier onvoldoende garantie biedt dat verzekerden met een restitutiepolis
daadwerkelijk de benodigde zorg krijgen. In het geval van naturapolissen werd in de evaluatie 2009
aangegeven dat de leveringsplicht die voortvloeit uit naturapolissen in de praktijk nog onvoldoende
ingevuld was, waardoor onduidelijk was waar verzekerden hun verzekeraar precies op aan konden
spreken.
Ook bleek uit de evaluatie 2009185 dat verzekerden onvoldoende op de hoogte waren van en niet
adequaat werden geïnformeerd over verschillen tussen naturapolissen en restitutiepolissen. Hierdoor
konden verzekerden geen optimale keuze maken voor het type polis. Dit kan een risico zijn, te meer
omdat het voor zorgverzekeraars aantrekkelijk kan zijn om alleen restitutiepolissen aan te bieden. Op
deze manier kunnen zij zich onttrekken aan een leveringsplicht zoals opgenomen in naturapolissen; bij
de restitutiepolis worden lichtere eisen gesteld aan de zorgverzekeraar dan op basis van de
naturapolis. Tevens werd in de evaluatie van 2009186 geconcludeerd dat er onduidelijkheid bestond
over wat de leveringsplicht bij naturapolissen precies inhoudt en waar zorgverzekeraars precies
verantwoordelijk voor zijn. Hierdoor was het voor verzekerden onduidelijk waar zij hun zorgverzekeraar
precies op aan kunnen spreken.
3.6.2

Nieuw Toezichtkader zorgplicht biedt zorgverzekeraars voldoende houvast om zorgplicht te
vervullen

Tussen 2009 en 2014 hebben zich diverse ontwikkelingen voorgedaan op het gebied van zorgplicht,
waarvan de belangrijkste de invoering van het nieuwe Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars187 is.
Dit Toezichtkader is een concretisering van de zorgplicht zoals vastgelegd in de Zvw, mede naar
aanleiding van de evaluatie van de Zvw in 2009. Met deze concretisering verwacht de NZa beter te
kunnen toezien op de naleving van de zorgplicht. Het Toezichtkader is gebaseerd op verplichtingen en
normen die de NZa heeft opgesteld en plaatst de publieke belangen centraal 188. Verder is in 2013 de
beleidsregel ‘Overmacht continuïteit van zorg’189 ingevoerd. De beleidsregel geeft aan op welke wijze
zorgverzekeraars een situatie van overmacht in het nakomen van de zorgplicht (bijvoorbeeld bij
faillissement van een zorgaanbieder) kunnen melden en hoe de NZa de situatie toetst. De
beleidsregel is van toepassing op cruciale zorg (ambulancezorg, spoedeisende hulp, acute
verloskunde, crisisopvang GGZ en zorg in de AWBZ) 190.
Reeds voor de invoering van het Toezichtkader bleek dat zorgverzekeraars in 2010 al meer afspraken
maakten over het gebruik van indicatoren en over kwaliteit van zorg, en daarmee meer uiting gaven
aan het bredere begrip van zorgplicht 191. Ook bleek dat in 2010 zorgverzekeraars prikkels hadden
ingebouwd om kwaliteit te verhogen en het nakomen van afspraken te stimuleren. Wel gaven
zorgverzekeraars aan dat het gebruik van indicatoren per zorgsector verschilde. Ook bleek dat
zorgverzekeraars bij hun inkoopafspraken aangaven waaraan de omvang van zorg moest voldoen en
de afspraken ook controleerden. Ten slotte hanteerden bijna alle zorgverzekeraars tijdigheids- en
bereikbaarheidsnormen voor zorg. De mate waarin deze normen door zorgverzekeraars werden

41

gehanteerd verschilde echter. Veel zorgverzekeraars hanteerden slechts een beperkt aantal normen
of alleen de Treeknormen11, maar er waren ook zorgverzekeraars die meerdere eigen normen
hanteerden ten aanzien van bereikbaarheid en tijdigheid; hierbij gaat het bijvoorbeeld om normen van
15 minuten tot eerste (telefonisch) contact bij verloskundige zorg en maximaal drie weken wachttijd
tot de basis-GGZ192.
Naar aanleiding van het onderzoek in 2010 formuleerde de NZa de volgende aandachtspunten met
betrekking tot de invulling van de zorgplicht:

■ Zorgverzekeraars moeten bepalen wat zij voldoende (gecontracteerde) zorg vinden (omvang).
■ Zorgverzekeraars moeten definiëren wat zij onder bereikbare en tijdige zorg verstaan.
■ Zorgverzekeraars moeten een rol nemen in het ontwikkelen van transparante kwaliteitsinformatie.
■ Als zorgaanbieders onvoldoende kwaliteit bieden volgens de Inspectie voor de Gezondheidszorg
(IGZ), moeten zorgverzekeraars hier consequenties aan verbinden in de contractering.

■ Als het zorgaanbod niet toereikend is om voldoende kwalitatief goede zorg te bieden aan de
verzekerdenpopulatie, moeten zorgverzekeraars naar alternatieven zoeken.
Met de invoering van het Toezichtkader in 2012 193 (en de update van december 2013194) is voor een
deel invulling gegeven aan bovenstaande aandachtspunten. Ten aanzien van de omvang van
gecontracteerde zorg kopen zorgverzekeraars voldoende zorg in om aan de zorgplicht te voldoen195.
Met betrekking tot toegankelijkheid blijkt dat zorgverzekeraars breed contracteren en er geen
problemen bestaan om de verzekerdenpopulatie de benodigde zorg te leveren 196,197. Zorgverzekeraars
geven ook aan voldoende voorbereid te zijn op eventuele continuïteitsproblemen bij zorgaanbieders
en op knelpunten in beschikbaarheid van zorgvormen in de regio 198. Zo bleek bij het faillissement van
het Ruwaard van Putten Ziekenhuis199 de continuïteit van zorg in de regio niet in het geding te komen,
door het overbrengen van de zorg naar andere zorgaanbieders in de regio. Ook de financiële
problemen in ziekenhuis De Sionsberg lijken, ondanks het sluiten van een aantal afdelingen en een
afname van het aantal patiënten, niet geleid te hebben tot problemen in de continuïteit van zorg.
In 2012 heeft de NZa een consultatieronde gehouden onder zorgverzekeraars om te onderzoeken hoe
zij omgaan met de open normen voor de zorgplicht voor medisch specialisten. Uit het onderzoek werd
geconcludeerd dat de normen op dat moment voldoende houvast boden om het naleven van de
zorgplicht te borgen200. Zorgverzekeraars gaven daarnaast aan weinig tot geen behoefte te hebben
aan een nadere invulling van de normen voor zorgplicht zoals gedefinieerd in het Toezichtkader
zorgplicht zorgverzekeraars201.
Echter, hoewel zorgverzekeraars aan hun zorgplicht lijken te voldoen en de kaders voor zorgplicht
steeds duidelijker worden, zijn recent enkele voorbeelden naar voren gekomen die wederom de
inkadering van zorgplicht onder de aandacht brengen. Zo meldde het VUmc begin 2014 voorlopig
geen nieuwe genderpatiënten en transgenders meer te behandelen. Het ziekenhuis gaf aan te weinig
geld te krijgen van zorgverzekeraars om patiënten kostendekkend te kunnen behandelen. Het VUmc
heeft ongeveer 85% van het marktaandeel voor deze behandelingen 202. Zorgverzekeraars geven aan
dat er middelen voor transgenderzorg worden bekostigd vanuit de academische component. Daarbij
geven zorgverzekeraars aan dat zij alleen zicht hebben op de zorgvraag van de eigen verzekerden en
niet op het totaal van de beschikbare middelen, waardoor het voor zorgverzekeraars niet helder is of
de vergoedingen daadwerkelijk niet kostendekkend zijn203. Een ander voorbeeld is het geschil tussen
het Radboudumc Nijmegen en Achmea. In september 2013 verwachtte het Radboudumc een
overschrijding op de inkoopafspraak met Achmea, waarbij het ziekenhuis tot het einde van het jaar
geen nieuwe patiënten aannam die een zorgverzekering hadden bij Achmea. Inmiddels is uit
onderzoek gebleken dat de hoge kosten waren ontstaan door een groei van het aantal Achmea-

11

Afspraken die zorgaanbieders en verzekeraars in het jaar 2000 met elkaar hebben gemaakt over de maximaal aanvaardbare
wachttijden in de zorg.

42

verzekerden en hoger uitgevallen kosten voor patiënten. In 2014 is het geschil bijgelegd en betaalt
Achmea ruim € 6,4 miljoen aan het Radboudumc204. Casussen als deze brengen de discussie op gang
of zorgverzekeraars wel voldoende zorg inkopen voor hun verzekerden en of deze voorbeelden al dan
niet een uiting zijn van het niet voldoen aan de zorgplicht en tegelijkertijd maken ze helder dat de
bekostiging van umc’s weinig transparant is 205. Toezicht op Zorgplicht is eveneens onderdeel van de
evaluatie Wmg.
3.6.3

Ondanks onbekendheid met en onduidelijkheid over polissen bij verzekerden, bieden
zorgverzekeraars niet uitsluitend of meer restitutiepolissen aan

Tussen 2009 en 2013 is de onduidelijkheid over de polissen vergelijkbaar gebleven. In september
2013 weet een deel van de verzekerden niet wat voor type polis zij hebben. Zo weet in 2013 36% van
de verzekerden niet of ze een natura- of restitutiepolis hebben. Dit komt deels doordat de informatie
die zorgverzekeraars verstrekken niet altijd volledig is 206. Meer specifiek, de informatieverstrekking
van zorgverzekeraars met betrekking tot het gecontracteerde zorgaanbod en het preferentiebeleid
geneesmiddelen was niet altijd volledig. Tevens informeerden in september 2013 zorgverzekeraars
hun verzekerden alleen reactief over de gevolgen van selectief contracteren (de situatie na september
2013 is nog niet inzichtelijk). De keuze voor het type polis wordt door verzekerden dan ook met name
gemaakt op basis van totaalprijs, de collectiviteitskorting, de premie van de BV en de dekking van de
AV. Op basis van deze criteria komt de naturapolis meestal als voordeligste keus naar voren 207.
Het aandeel verzekerden met een naturapolis is tussen 2009 en 2013 gestegen 208. In 2013 had iets
meer dan de helft van de verzekerden een naturapolis. Het aantal restitutiepolissen is daarentegen
gedaald, waarbij in 2013 iets minder dan een kwart van de verzekerden een restitutiepolis had en
eveneens iets minder dan een kwart van de verzekerden een combinatiepolis had209.
3.6.4

Conclusie en aanbevelingen

Geconcludeerd kan worden dat het Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars, zoals geformuleerd in
2012, zorgverzekeraars voldoende houvast biedt om de zorgplicht te vervullen. Zorgverzekeraars
hebben zich de afgelopen jaren aan de zorgplicht gehouden, hoewel er op sommige punten discussie
bestaat over de omvang van de ingekochte zorg (bijvoorbeeld de transgenderzorg in het VUmc).
Onbekendheid met en onduidelijkheid over polissen bestaat nog steeds en verzekerden kiezen hun
polis dan ook voornamelijk op basis van prijs. Toch is het aandeel restitutiepolissen gedaald, wat erop
wijst dat zorgverzekeraars hun leveringsplicht niet omzeilen door meer of uitsluitend restitutiepolissen
aan te bieden.
Het verdient aanbeveling om de transparantie en informatievoorziening vanuit zorgverzekeraars ten
aanzien van het polisaanbod te versterken. Met name de verschillen tussen restitutiepolis en
naturapolis zijn op dit moment niet helder voor veel verzekerden.

3.7

Zorginkoop

In het Nederlandse zorgstelsel van gereguleerde concurrentie hebben zorgverzekeraars een
belangrijke rol als inkopers van zorg. Door kritische zorginkoop ten behoeve van verzekerden moeten
zorgverzekeraars doelmatigheid van zorg bevorderen 210. Zorginkoop is een belangrijk instrument voor
zorgverzekeraars om te waarborgen dat er voldoende zorg beschikbaar is voor verzekerden. Daarnaast
biedt zorginkoop de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op de prijs en kwaliteit van de geboden
zorg. Een belangrijk instrument voor het bevorderen van doelmatigheid is (selectief) contracteren.
Zorgaanbieders kunnen contractuele afspraken maken met zorgaanbieders over de prijs, het volume,
de kwaliteit en de organisatie van zorg. Zorgverzekeraars kunnen ook contracten afsluiten met een
selectie van zorgaanbieders211.
In deze paragraaf wordt het knelpunt beschreven zoals ten tijde van de evaluatie in 2009 212
gesignaleerd en wordt aangegeven of dit knelpunt zich heeft voorgedaan. In hoofdstuk 4 van deze
rapportage wordt specifieker ingegaan op dit knelpunt en de recente ontwikkelingen op het gebied

43

van zorginkoop; dit knelpunt wordt niet verder besproken in dit hoofdstuk. Ook wordt in hoofdstuk 4
ingegaan op artikel 13 van de Zvw.
3.7.1

Knelpunt zoals beschreven in evaluatie 2009: de zorginkoop door zorgverzekeraars, zoals
bedoeld bij de stelselwijziging, komt slechts langzaam van de grond

In de evaluatie van de Zvw 2009 213 werd geconcludeerd dat zorgverzekeraars tot dan toe huiverig
waren voor het selectief contracteren van zorg. Zorgverzekeraars verwachtten dat, zolang niet op
basis van prestatie-indicatoren aangetoond kon worden dat de geselecteerde aanbieders kwalitatief
goed waren, de beperking van toegang tot niet-gecontracteerde zorg kon leiden tot reputatieschade
bij verzekerden. Toch leken zorgverzekeraars steeds meer gebruik te maken van mogelijkheden om
via contractuele afspraken doelmatigheid van zorg te beïnvloeden. In plaats van selectieve contracten
maakten zorgverzekeraars in toenemende mate gebruik van gedifferentieerde contracten, waarbij
voorkeursaanbieders gunstiger contractvoorwaarden kregen aangeboden. Zorgverzekeraars
probeerden verzekerden naar deze voorkeursaanbieders te sturen, bijvoorbeeld door middel van
telefonisch advies aan verzekerden over de keuze voor een zorgaanbieder.
In de evaluatie 2009214 werd aanbevolen om 1) de uniforme ex post kostencompensatie aan
zorgverzekeraars te verminderen, zodat er een prikkel ontstond voor doelmatige zorginkoop, 2) de
uniforme ex post kostencompensatie te vervangen door een gedifferentieerde ex post
kostencompensatie voor hoogrisicoverzekerden (en/of hoge risicoverevening) en 3) het verminderen
van ex post kostencompensatie aan zorgverzekeraars in combinatie met minder strikte
premieregulering.
3.7.2

Zorginkoop is in ontwikkeling

De adviezen uit de evaluatie van 2009 215 ten aanzien van het aanpassen van de ex post
kostencompensatie om zo doelmatigheid van zorginkoop te vergroten, zijn grotendeels opgevolgd. De
ex post kostencompensatie wordt afgebouwd, waardoor de risicodragendheid van verzekeraars is
toegenomen tot 94% in 2014 (tegenover 50% in 2006) (zie voor een beschrijving van de afbouw van
ex post kostencompensatie hoofdstuk 4, paragraaf 4.3.2). Door de afbouw van de ex post
risicoverevening neemt de risicodragendheid van zorgverzekeraars toe, wat leidt tot een stimulans
voor doelmatige zorginkoop, zo geven zorgverzekeraars ook aan tijdens de focusgroepen 216,217.
Ook andere factoren zijn van invloed geweest op de ontwikkeling van zorginkoop, bijvoorbeeld het
afschaffen van het representatiemodel, de hoofdlijnenakkoorden, de invoering van omzetplafonds, de
toename van vrije prijzen en de toename van kwaliteitsindicatoren (zie ook hoofdstuk 4). Al met al
heeft de zorginkoop zich de laatste jaren verder en positief ontwikkeld. Tegelijkertijd blijkt dat de
zorginkoopmarkt nog niet optimaal functioneert en dat bijvoorbeeld selectieve zorginkoop
mondjesmaat van de grond komt. Zie hoofdstuk 4 van deze evaluatie voor een uitgebreidere
weergave van de ontwikkeling van zorginkoop.

3.8

Nominale premie en zorgtoeslag

Verzekerden zijn verplicht om een financiële bijdrage te leveren aan de zorg, via een nominale premie
die zij betalen voor hun zorgverzekering. Met behulp van een nominale premie wordt getracht om
verzekerden bewust te maken van de zorgkosten en concurrentie tussen zorgverzekeraars te
stimuleren.
In onderstaande paragraaf wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen en huidige stand van
zaken met betrekking tot de nominale premie en wanbetalers. Een overzicht van de gevolgen van
nominale premie op onverzekerden wordt gegeven in de evaluatie van de Wet opsporing en
verzekering onverzekerden zorgverzekering (Ovoz).

44

3.8.1

Knelpunt zoals beschreven in evaluatie 2009: door stijging van de nominale premie na
invoering van de Zvw, lijkt het aantal wanbetalers en onverzekerden toe te nemen

In de evaluatie van de Zvw218 is aangeven dat het leek dat de combinatie van een hoge nominale
premie en zorgtoeslag als ongunstig neveneffect had, dat het een sterke prikkel geeft aan mensen
met een laag inkomen om hun premie niet te betalen of zich in het geheel niet te verzekeren. De
nominale premie in de Zvw is gestegen van circa € 350 per jaar in 2005 (ziekenfonds) tot circa € 1.050
per jaar in 2006 (Zvw). Wel bestond in de jaren 2006 en 2007 een no-claimregeling, waarbij een
verzekerde die in 2006 geen zorg genoot, € 255 terugkreeg van zijn zorgverzekeraar. In 2008 is deze
regeling vervangen door het verplicht eigen risico 219. Ter compensatie van de hogere nominale premie
(in relatie tot het huishoudinkomen) ontving daarnaast tweederde van alle huishoudens in 2009 een
zorgtoeslag. Volgens de evaluatie in 2009 heeft de stijging van de nominale premie (ondanks de
zorgtoeslag) geleid tot een toename van het aantal wanbetalers en onverzekerden tussen 2006 en
2008220.
In 2009 werd dan ook geadviseerd de nominale premie te verlagen. Het kabinet heeft besloten om de
nominale premie niet te verlagen. In Duitsland is in 2009 een gemiddelde zorgpremie van € 0
ingesteld, waarbij vrijwel alle zorgverzekeraars afzagen van het vragen van positieve premies, uit
angst voor verlies van verzekerden221. Gedachte hierachter is, dat verzekerden zeer prijsgevoelig zijn
voor een premieverhoging ten opzichte van een referentiepunt waarbij zij zelf niks hoeven te betalen.
Een zorgpremie van € 0 zou dan ook tot maximale premiegevoeligheid leiden bij verzekerden222.
3.8.2

Ontwikkelingen in nominale premie sinds 2009

Sinds 2009 heeft het kabinet de nominale premie niet verlaagd, omdat het acht dat door een hoge
nominale premie: 1) mensen zich realiseren dat zorg niet gratis is, 2) consumenten gestimuleerd
worden een bewuste keuze te maken tussen zorgverzekeraars en 3) budgettaire en
koopkrachteffecten gemitigeerd worden. Bovendien worden wanbetalers en onverzekerden met
andere maatregelen effectief aangepakt223. De nominale premie is tussen 2009 en 2012 gestegen 224
en in 2013 en 2014 is de nominale premie gedaald 225. Tabel 3.10 geeft een overzicht van de nominale
premie tussen 2009 en 2014.
Tabel 3.10: Hoogte nominale premie tussen 2009-2014 (in €)226,227
Jaar

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Gemiddelde
nominale premie
voor verzekerden

1.059

1.095

1.199

1.226

1.213

1.100

In 2012 was in het nieuwe regeerakkoord opgenomen dat de zorgpremie inkomensafhankelijk zou
worden228. Enkele dagen na de presentatie van het regeerakkoord is besloten dat deel van het
regeerakkoord niet uit te voeren229.
3.8.3

Zorgtoeslag onder Wzt: uitgaven aan zorgtoeslag zijn gestegen

Op grond van de Wzt hoeft niemand een groter deel van zijn inkomen aan ziektekostenpremie te
betalen dan wat aan de hand van het voorstel als aanvaardbaar wordt berekend. De lasten van
premies die daarbovenuit stijgen, komen in aanmerking voor compensatie via de zorgtoeslag. Het
doel van de wet is het borgen van financiële toegankelijkheid 230.
Zoals in paragraaf 3.8.2 beschreven, is de nominale premie tussen 2009 en 2013 gestegen en in 2014
afgenomen. Ook de zorgtoeslag is tussen 2009 en 2012 gestegen. In tabel 3.11 is te zien dat de
uitgaven aan zorgtoeslag sinds 2006 zijn toegenomen. Tussen 2006 en 2012 is een aanzienlijke
stijging van bijna 90% zichtbaar. De stijging van de kosten wordt grotendeels veroorzaakt door een
stijging van de nominale premie231. Ook het aantal en aandeel huishoudens dat een zorgtoeslag
ontvangt is tussen 2006 en 2012 toegenomen. In 2006 ontvingen 4 miljoen huishoudens (56%) een
zorgtoeslag en in 2012 is dat aantal 4,6 miljoen (62%)232. Tevens is de gemiddelde toeslag per

45

huishouden toegenomen. In 2006 ontving een huishouden met zorgtoeslag gemiddeld € 550 en in
2011 gemiddeld € 1.000233.
Tabel 3.11: Uitkering zorgtoeslag door Nederlandse overheid234
Jaar

Uitkering zorgtoeslag door
Nederlandse overheid
(in € miljoen)

Aantal huishoudens dat
zorgtoeslag ontvangt
(in € 1.000)

Percentage huishoudens
dat zorgtoeslag ontvangt

2006

2.503

4.011

56

2007

2.706

3.945

55

2008

3.357

4.124

57

2009

3.570

4.195

57

2010

3.835

4.326

59

2011

4.714

4.539

61

2012

4.589

4.606

62

3.8.4

Zorgtoeslag wordt komende jaren beperkt

De zorgtoeslag wordt berekend op basis van een normpremie, het huishoudinkomen, het wettelijk
minimumloon, een normpercentage en een afbouwpercentage. De zorgtoeslag is daarnaast
afhankelijk van de huishoudsamenstelling235.
In het regeerakkoord van 2010236 zijn maatregelen voorgesteld om de toewijzing van zorgtoeslag te
beperken. De percentages waarop de zorgtoeslag gebaseerd is, worden in vier stappen verhoogd
tussen 2012 en 2015. Meer specifiek, tussen 2012 en 2015 wordt het normpercentage jaarlijks met
0,2 procentpunt extra verhoogd voor alleenstaande verzekerden en met 0,5 procentpunt voor
meerpersoonshuishoudens. Het afbouwpercentage wordt daarnaast jaarlijks met 0,375 procentpunt
extra verhoogd237.
Een andere maatregel om de toewijzingscriteria van zorgtoeslag aan te scherpen, betreft de invoering
van de vermogenstoets. Per 1 januari 2013 is een vermogenstoets ingevoerd voor zorgtoeslag. Als
een huishouden een vermogen heeft dat hoger is dan het heffingsvrije vermogen in box 3 van de
inkomensbelasting plus € 80.000, dan heeft het huishouden geen recht op zorgtoeslag 238.
Naast de aanscherping, zorgen twee maatregelen voor een hogere zorgtoeslag voor huishoudens met
een lager inkomen en voor minder zorgtoeslag voor huishoudens met een middeninkomen. Ten
eerste is in de voorjaarsnota van 2012 afgesproken dat personen met een laag inkomen via de
zorgtoeslag worden gecompenseerd voor verhoging van het eigen risico 239. Ten tweede is in het
Begrotingsakkoord 2013 opgenomen dat huishoudens met een laag inkomen worden
gecompenseerd voor verhoging van de btw 240.
3.8.5

Invoering Wet structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering

Per 1 september 2009 is de Wet structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering in werking
getreden241. Met deze wet is door de Zorgverzekeringswet de mogelijkheid gecreëerd om aan
wanbetalers een preferente bestuursrechtelijke premie op te leggen zodra een betalingsachterstand
is ontstaan ter hoogte van zes maanden nominale premie. Deze bestuursrechtelijke premie is hoger
dan de (niet betaalde) nominale premie en wordt (waar mogelijk) rechtstreeks ingehouden op loon,
pensioen of uitkering van de wanbetaler. Zowel voor de verwerking van de bestaande wanbetalers als
voor het versnellen van betaling van de zorgpremie door wanbetalers, blijkt de Wet structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering een goede werking te hebben 242.

46

3.8.6

Correlatie tussen premiehoogte en wanbetalers onduidelijk

Tussen 2009 en 2013 is het aantal geregistreerde wanbetalers toegenomen243,244. Deze toename ligt
echter voornamelijk in de wijze van registratie. Met de inwerkingtreding van de Wet structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering 245 in 2009 zijn de reeds bestaande wanbetalers via het
College voor Zorgverzekeringen (CVZ)(met ingang van 1 april 2014 Zorginstituut Nederland (ZiNL))
aangeschreven en in beeld gebracht. De reeds bestaande wanbetalers (die sinds 2006) waren tot
2009 grotendeels onbekend. Dit verklaart ook de grote stijging in het aantal wanbetalers tussen 2009
en 2010246. Het aantal wanbetalers tussen 2009 en 2013 is weergegeven in tabel 3.12.
Tabel 3.12: Ontwikkeling aantal wanbetalers tussen 2010-2013247,
Jaar

2010

2011

2012

2013

Aantal wanbetalers

267.058

304.226

300.270

313.778

Tabel 3.12 laat zien dat sinds 2011 het aantal wanbetalers redelijk is gestabiliseerd. Een relatie met de
hoogte van de nominale premie is lastig te leggen, doordat de nominale premie met name is
gestegen tussen 2009 en 2011 en de onbetrouwbaarheid van de registratie van het aantal
wanbetalers tot 2010. Tussen 2011 en 2013 lijkt er geen relatie te zijn tussen de hoogte van de
premie en het aantal wanbetalers248. Zo is tussen 2011 en 2012 de nominale premie gestegen en in
2013 en 2014 is deze gedaald. Het aantal wanbetalers en onverzekerden nam juist in 2012 af en in
2013 toe. Er zijn geen onderzoeken bekend naar de exacte correlatie tussen premiehoogte en
wanbetalers. Dit tezamen met de onbetrouwbaarheid van data tot 2010, maakt dat het lijkt dat het
knelpunt inzake de relatie tussen nominale premie en wanbetalers, zoals in de evaluatie in 2009 249
gesignaleerd, zich niet heeft voorgedaan. Indien de nominale premie in de toekomst wel sterk zou
stijgen, is het raadzaam om het risico op toename in wanbetalers in het oog te houden.
3.8.7

Conclusie

Sinds de evaluatie van de Zvw in 2009 is de Wet structurele maatregelen wanbetalers
zorgverzekering in werking getreden, is de nominale premie verder gestegen tussen 2009 en 2012 en
is de nominale premie in 2013 en 2014 gedaald. Tussen 2009 en 2013 zijn de uitgaven aan de
zorgtoeslag toegenomen. Tegelijkertijd zijn sinds 2012 stappen ondernomen om de toewijzing van
zorgtoeslag te beperken.
Tussen 2009 en 2013 is het aantal geregistreerde wanbetalers toegenomen. Deze toename komt
echter voornamelijk door de wijze van registratie van de wanbetalers. Het aantal wanbetalers is sinds
2010 redelijk stabiel, en lijkt geen relatie te hebben met de hoogte van de nominale premie. Dit is
echter moeilijk precies aan te geven, omdat de nominale premie wel enigszins gefluctueerd heeft de
afgelopen jaren, maar grosso modo gelijk is gebleven. Dit tezamen met de onbetrouwbaarheid van
data tot 2010, maakt dat het lijkt dat het knelpunt inzake de relatie tussen nominale premie en
wanbetalers, zoals in de evaluatie in 2009 gesignaleerd, zich niet heeft voorgedaan. Indien de
nominale premie in de toekomst wel sterk zou stijgen, is het raadzaam om het risico op een toename
in wanbetalers in het oog te houden.

3.9

Conclusie

In dit hoofdstuk is een overzicht gegeven van de trends en stand van zaken van de risico’s en
knelpunten zoals geformuleerd in de evaluatie in 2009250. Ten opzichte van de risico’s en knelpunten
zoals gesignaleerd ten tijde van de evaluatie van de Zvw in 2009, zijn verbeterslagen gemaakt.
Zo hebben enkele risico’s die in 2009 zijn gesignaleerd, zich in 2014 niet voorgedaan. Meer specifiek:

■ Het aandeel collectief verzekerden neemt jaarlijks toe en collectiviteiten zijn voor grote groepen

verzekerden toegankelijk. In 2009 werd geconstateerd dat collectiviteiten het verbod op
premiedifferentiatie kunnen uithollen, maar recente onderzoeken laten geen aanwijzingen zien dat
dit gebeurt.

47

■ Ten aanzien van het risico dat de zorgplicht niet helder genoeg is omschreven, blijkt dat het

Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars, zoals geformuleerd in 2012, zorgverzekeraars
voldoende houvast biedt om de zorgplicht te vervullen. Zorgverzekeraars hebben zich de afgelopen
jaren aan de zorgplicht gehouden, hoewel er op sommige punten discussie bestaat over de
omvang van de ingekochte zorg (bijvoorbeeld de transgenderzorg in het VUmc).

■ Het aantal wanbetalers is sinds 2010 redelijk stabiel, en lijkt geen relatie te hebben met de hoogte
van de nominale premie. Dit is echter moeilijk precies aan te geven, omdat de nominale premie
wel enigszins gefluctueerd heeft de afgelopen jaren, maar grosso modo gelijk is gebleven. Dit
tezamen met de onbetrouwbaarheid van data tot 2010, maakt dat het lijkt dat het knelpunt inzake
de relatie tussen nominale premie en wanbetalers, zoals in de evaluatie in 2009 gesignaleerd, zich
niet heeft voorgedaan. Indien de nominale premie in de toekomst wel sterk zou stijgen, is het
raadzaam om het risico op toename in wanbetalers in het oog te houden.
Andere risico’s zijn in 2014 nog steeds relevant:

■ De ex ante risicoverevening is verder verbeterd, maar nog niet optimaal. Dit heeft echter niet
geleid tot groepselectie door verzekeraars, al is er wel sprake van indirecte groepselectie.

■ De regelgeving met betrekking tot de AV is niet veranderd ten opzichte van 2009. De mobiliteit
van verzekerden is tussen 2009 en 2013 gestegen en in 2014 gedaald. De mobiliteit van chronisch
zieken en ouderen blijft bijvoorbeeld laag. Wel blijken in praktijk verzekeraars slechts beperkte
acceptatie-eisen te stellen, en wordt de toegankelijkheid van de BV en de AV door de NZa als goed
aangeduid. In onderzoeken wordt gewaarschuwd voor het risico op lagere kwaliteit en
doelmatigheid van zorg voor chronisch zieken en ouderen. Onderzoeken benadrukken dit risico,
maar geven geen indicatie dat dit tussen 2009 en 2014 heeft gespeeld, hoewel dit ook moeilijk
aan te tonen was geweest.

■ De effectiviteit van het eigen risico is nog steeds gering. Hoewel het aantal mensen met een

vrijwillig eigen risico en de gemiddelde hoogte van het vrijwillig eigen risico toenemen, is de relatie
tussen de hoogte van het eigen risico en zorggebruik niet eenduidig aangetoond. Wel leidt de
toename van het eigen risico tot een financieringsverschuiving, waardoor meer kosten privaat
worden betaald en de collectieve zorgkosten dalen.

3.10

Aanbevelingen

De aanbevelingen ten aanzien van de in 2009 gesignaleerde risico’s en knelpunten betreffen:

■ Om indirecte groepselectie te verminderen, verdient het aanbeveling om verder te gaan met het

optimaliseren van het ex ante risicovereveningsmodel. Tevens verdient het aanbeveling om te
starten met het zo veel mogelijk verwijderen van aanbodgerelateerde risicovereveningscriteria in
het ex ante model, waarbij onder andere gekeken dient te worden naar het regiocriterium en dat
de zorgconsumptie van voorgaande jaren als uitgangspunt wordt gebruikt bij de risicoverevening.
Daarnaast dient onderzocht te worden wat het effect van praktijkvariatie is op de verevening.
Hierbij is het van belang een afweging te maken tussen de voordelen en de mogelijke nadelige
gevolgen van een goede voorspellende kracht ten gevolge van het mee-verevenen van
aanbodfactoren zoals de regiofactor of de kosten van voorgaande jaren.

■ Zet in op het vergroten van de mobiliteit onder (alle) verzekerden, door een brug te slaan tussen de
perceptie (angst om niet geaccepteerd te worden en hogere premie) en de praktijk (vrijwel
iedereen wordt geaccepteerd en premieverschillen voor gezondheidsprofielen zijn minimaal). Een
mogelijkheid om dit te doen, is door vanuit de overheid en zorgverzekeraars in te zetten op de
communicatie over de praktijk van acceptatie en premieverschillen voor de AV.

■ Versterk de prikkel van eigen risico op zorggebruik, door tarieven transparant te maken. Dit kan via

het algeheel openbaar maken ofwel het plaatsen van tarieven in webportals van zorgverzekeraars.
Op deze wijze kunnen verzekerden vooraf meer inzicht krijgen in de kosten van zorg. Patiënten
hebben op deze manier de mogelijkheid een afweging te maken tussen de kosten van een
behandeling en kunnen kiezen naar welke aanbieder ze gaan.

48

■ Om de effectiviteit van collectiviteiten in het stelsel te verbeteren, verdient het aanbeveling om te
onderzoeken hoe de kortingen die geboden worden aan collectiviteiten beter ingezet kunnen
worden om zorgkosten te verlagen of andersom om de arbeidsparticipatie te verhogen.

■ Om voor verzekerden de zorgplicht van verzekeraars nader inzichtelijk te maken, verdient het
aanbeveling om de transparantie en informatievoorziening vanuit zorgverzekeraars ten aanzien van
het polisaanbod te versterken. Met name de verschillen tussen restitutiepolis en naturapolis zijn op
dit moment niet helder voor veel verzekerden.

49

Evaluatie Zvw: Zorginkoop

50

4

Evaluatie Zvw: Zorginkoop

4.1

Inleiding

Met de invoering van de Zvw in 2006 is de zorginkoop door zorgverzekeraars geïntroduceerd 251. Een
goed ontwikkelde zorginkoop door zorgverzekeraars vormt een belangrijk onderdeel van de
stelselwijziging. Met zorginkoop worden drie hoofddoelen beoogd 252:
1.

Waarborgen van de publieke doelstellingen van de zorg: toegankelijkheid, betaalbaarheid en
kwaliteit.

2.

Doelmatigheid van zorg bevorderen.

3.

Zorg dragen voor countervailing power richting zorgaanbieders en het vertegenwoordigen van de
klant..

In de evaluatie van de Zvw 2009253 is aangegeven dat de zorginkoop zich sinds de invoering van de
Zvw heeft ontwikkeld, maar dat zorginkoop nog niet de centrale rol inneemt zoals beoogd 254. Meer
specifiek, in de evaluatie in 2009 is aangegeven dat er sprake was van een “geleidelijke overgang van
‘centrale aanbodsturing door de overheid’ naar ‘zorginkoop door zorgverzekeraars’. Enerzijds
ontplooien de zorgverzekeraars in toenemende mate zorginkoopactiviteiten, vooral in de extramurale
zorg, maar anderzijds wordt een belangrijk gedeelte van de zorg, vooral de intramurale zorg (het Asegment binnen de ziekenhuiszorg) en de curatieve geestelijke gezondheidszorg (GGZ), nog steeds
beheerst door centrale aanbodsturing.” Ook werd in de evaluatie van 2009 opgemerkt dat
zorgverzekeraars tot dan toe huiverig waren voor het selectief contracteren van zorg255.
Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkelingen in zorginkoop tussen 2009 en 2014, de factoren die invloed
hebben gehad op de zorginkoop en de wijze waarop zorginkoop verder ontwikkeld kan worden. Dit
hoofdstuk beantwoordt daarmee onderzoeksvraag 2 a, b en c van de evaluatie:
2a) Welke invloed heeft de Zvw gehad op de zorginkoop door zorgverzekeraars en in welke mate
sturen verzekeraars nu meer op doelmatige en kwalitatief verantwoorde zorg dan voorheen?
2b) Welke factoren (bijvoorbeeld wijziging van wet- en regelgeving) van buiten de Zvw hebben
invloed gehad op de zorginkoop door zorgverzekeraars?
2c) Hoe kan de zorginkoop verder ontwikkeld worden en hoe kan de overheid verder bijdragen aan
het stimuleren van zorginkoop die doelmatig en kwalitatief verantwoorde zorg oplevert, rekening
houdend met de eigen verantwoordelijkheid van de private zorgverzekeraars?
4.1.1

Leeswijzer

Dit hoofdstuk start met een beschrijving van de ontwikkelingen in de zorginkoop; vervolgens worden
de factoren beschreven die een ‘optimale’ zorginkoop stimuleren en daarna wordt ingegaan op
factoren die een ‘optimale’ zorginkoop belemmeren 12. Tot slot volgen conclusie en aanbevelingen.

12

Het is van belang om aan te geven dat we bij de beoordeling van stimulerende en belemmerende factoren redeneren vanuit
het perspectief van de eindgebruiker (de verzekerde/patiënt) en bezien in welke mate de huidige wijze van zorginkoop
bijdraagt aan optimale borging van de publieke belangen.

51

4.2

Ontwikkelingen in zorginkoop

Zorginkoop heeft zich de laatste jaren ontwikkeld op verschillende aspecten 256,257. Zo is het
contracteerproces vervroegd en vindt inkoop van zorg op enkele onderdelen selectief plaats zonder
dat verzekeraars daarbij hun zorgplicht (zie hoofdstuk 3) uit het oog verliezen 258. De volgende
paragrafen gaan hier dieper op in.
4.2.1

Ontwikkeling: afname in groei in zorgkosten

Een belangrijke ontwikkeling is de afname in de groei in zorgkosten tussen 2009 en 2013. De trend in
de groei in zorguitgaven is weergegeven in figuur 4.1 en tabel 4.2. Figuur 4.1 laat zien dat, hoewel de
zorguitgaven nog steeds toenemen, sinds 2009 de groei in zorguitgaven is afgezwakt. In 2013 was de
door het CBS ingeschatte groei in zorguitgaven 1,6% 13,14, wat de laagste groei is in de afgelopen 15
jaar259. In tabel 4.2, waarin de groeivoet per jaar per sector is weergegeven, is zichtbaar dat met name
de laatste twee jaar de groei in zorguitgaven is gedaald tot een halvering van de groei (van 4% naar
2%). Hoewel ontwikkelingen in zorginkoop niet de enige verklaring zijn voor de afname in groei (zo
kan de dalende economische groei bijvoorbeeld een reden zijn voor afnemende zorgkostengroei),
heeft de ontwikkeling van zorginkoop mede door introductie van omzetplafonds en aanneemsommen
bijgedragen aan een afname van de groei in zorgkosten260. Dit wordt ook gedeeld door de deelnemers
aan de focusgroepen die hebben plaatsgevonden in het kader van deze evaluatie.

60
50
Totaal*

Duizenden euro's

40

Huisart sen
Ziekenh uizen

30

GGZ
Tandartsenpraktijken

20

Overig* *

10
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Bron: CBS Zorgrekeningen 2006-2013 (lopende prijzen)
*

Excl. paramedische praktijken, (overige) welzijnszorg (omvat onder meer instellingen voor kinderopvang, jeugdzorg, internaten, sociaal-cultureel werk,
maatschappelijk werk, opvanghuizen, asielzoekerscentra).

**

Bevat onder meer Arbodiensten en re-integratiebedrijven, levering van genees- en therapeutische middelen door o.a. apotheken en apotheekhoudende huisartsen,
drogisten en opticiens, bloedbanken, medische laboratoria en ondersteunende diensten, alternatieve gezondheidzorg.

13

Dit is inclusief AWBZ.

14

Dit betreffen lopende prijzen. Lopende prijzen geven aan hoe hoog de kosten zijn in prijzen van het betreffende jaar en geven
dus de waardeontwikkeling weer.

52

Tabel 4.2: Groei zorguitgaven 2006-2013 (in %)*
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Totaal*

4

7

7

4

4

2

1

1

Huisartsen

13

6

1

1

1

8

-2

2

Ziekenhuizen

4

6

11

6

6

-1

5

5

GGZ

5

8

6

8

2

5

3

1

Tandartsenpraktijken

6

8

9

6

3

3

4

-1

Paramedische praktijken

14

9

6

7

5

6

2

0

Leveranciers van
geneesmiddelen

2

7

1

2

2

0

-8

-5

Overig**

2

6

5

2

4

2

-1

-1

Bron: CBS Zorgrekeningen 2006-2013 (lopende prijzen)
*

Excl. paramedische praktijken, (overige) welzijnszorg (omvat onder meer instellingen voor kinderopvang, jeugdzorg, internaten, sociaal-cultureel werk,
maatschappelijk werk, opvanghuizen, asielzoekerscentra)"

**

Bevat onder meer Arbodiensten en re-integratiebedrijven, levering van genees- en therapeutische middelen door o.a. apotheken en apotheekhoudende huisartsen,
drogisten en opticiens, bloedbanken, medische laboratoria en ondersteunende diensten, alternatieve gezondheidzorg.

4.2.2

Ontwikkeling: contracteerproces vervroegd

Ten tijde van de evaluatie in 2009 onderhandelden zorgverzekeraars en zorgaanbieders veelal
gedurende datzelfde jaar en soms tot aan het einde van het voorjaar van het jaar, voor het reeds
lopende jaar. Dit had nadelige effecten voor de zorginkoop en raakte zowel zorgaanbieders als
zorgverzekeraars. Wanneer men over het lopende jaar onderhandelt, is het lastig c.q. onmogelijk om
echt (selectief) in te kopen: immers, een deel van die onderhandelingen is reeds ingehaald door de
werkelijkheid. Voor zorgaanbieders is een dergelijke situatie ook onwenselijk, aangezien eventuele
financiële tegenvallers voortkomend uit de onderhandelingen die betrekking hebben op het lopende
jaar in een zeer beperkt tijdsbestek moeten worden opgevangen. Dit vermindert de mogelijkheden
qua bestuurbaarheid van de organisatie.
Het vervroegen van het contracteerproces was dan ook een van de adviezen van de commissieBaarsma261. De commissie-Baarsma noemde het vervroegen van het contracteerproces niet alleen als
voorwaarde voor het optimaliseren van de zorginkoop, maar ook als een van de aanvullende
maatregelen om marktpartijen te stimuleren binnen het Budgettair Kader Zorg 15 te blijven en daarmee
het toepassen van het macrobeheersinstrument te beperken 262. Door het naar voren halen van het
contracteerproces kan op basis van het macrokader zorg ingekocht worden, waardoor de kosten van
de zorg beter beheerst kunnen worden263.
In reactie op het advies van de commissie-Baarsma is de start van het contracteerproces de laatste
jaren verschoven naar een eerder moment in het jaar. Waar in 2011 en 2012 verzekeraars soms nog
laat in het jaar (oktober of later) contracten aanboden aan zorgaanbieders, is de zorginkoop in 2014
significant vervroegd en zijn alle zorgverzekeraars voor de zomer van 2014 gestart met de zorginkoop
van 2015264,265. Het aantal overeenkomsten voor het daaropvolgende jaar dat in november 2013
tussen zorgaanbieder en verzekeraar was gesloten, lag in november 2013 hoger dan in november
2012. Zo gaf een zorgverzekeraar bijvoorbeeld aan in de eerste helft van november 2013 met ruim
80% van de huisartsen een (mondelinge of schriftelijke) overeenkomst te hebben. In 2012 was dit op
hetzelfde moment 1%266. In de zorgmonitor rapporteert de NZa op basis van interviews gehouden
met zorgverzekeraars en een enquête gehouden onder zorgaanbieders. Er zijn geen kwantitatieve
analyses gedaan, bijvoorbeeld op basis van contracten. Dit onderzoek van de NZa 267 laat zien dat er

15

Het Budgettair Kader Zorg omvat deze omvat de zorguitgaven die behoren tot het verzekerde pakket van de AWBZ en de
Zvw, en de uitgaven van gemeenten in het kader van de Wmo (gemeentefonds). Aanvullend verzekerde zorg valt buiten het
BKZ.

53

weinig verschillen zijn tussen deelmarkten, ten aanzien van de snelheid van het contracteerproces.
Zorgverzekeraars zijn in 2013 en 2014 in alle deelmarkten eerder begonnen met onderhandelingen en
het afsluiten van contracten268. Ook de wetswijzigingen voor artikel 13 van de Zvw zullen invloed
hebben op de fasering van het contracteerproces. Zorgverzekeraars moeten voor 1 april aangeven
hoe ze gaan inkopen en wat hun criteria zijn. Zes weken voor de overstapperiode moet voor
verzekerden duidelijk zijn wie is gecontracteerd. Dit zal het contracteerproces verder naar voren halen.
4.2.3

Ontwikkeling: Invoering omzetplafonds

Voor 2006 werd bij zorginkoop gewerkt met budgetten per zorgaanbieder. Tussen 2006 en 2011 werd
niet meer gewerkt via budgetten, maar werd gewerkt via zogenaamde p*q-financiering met meestal
openeindefinanciering in de GGZ en medisch-specialistische zorg. Sinds 2012 wordt weer
gebruikgemaakt van budgetten, waarbij zowel de variant van de aanneemsom (een bedrag ongeacht
de daadwerkelijk geleverde productie) als een omzetplafond bestaat (een plafond van het te
declareren bedrag op basis van daadwerkelijke productie) 269,270,271,272. In de focusgroepen is
aangegeven dat deze aanneemsommen resulteerden in een situatie waarbij bijvoorbeeld ziekenhuizen
minder productie draaiden, zonder dat dit vertaald werd in lagere zorgkosten. Ook is in de
focusgroepen door zowel zorgaanbieders als zorgverzekeraars aangegeven dat het stopzetten van
open einde financiering via het invoeren van omzetplafonds mede heeft bijgedragen aan de
kostenbeheersing zoals beschreven in paragraaf 4.2.1. Ook wordt aangegeven dat de maximale
groeiruimte zoals afgesproken in de hoofdlijnenakkoorden richting geeft aan de groeiruimte in de
onderhandelingen en daarmee ook bijdraagt aan kostenbeheersing.
Echter, er lijkt ook een keerzijde te zitten aan deze wijze van contractering. Door deze manier van
onderhandelen wordt doelmatigheid op productniveau minder gestimuleerd, omdat er op
aanbiederniveau afspraken gemaakt worden en echte prijs- en kwaliteitonderhandelingen op
zorgproductniveau geremd worden. Tevens is het zo dat deze wijze van contracteren een drempel
kan vormen voor nieuwe toetreders aangezien budgetten op een vroeger moment worden
gealloceerd en dan niet meer kunnen worden aangewend voor nieuwe toetreders273,274. Dit punt werd
tevens gesignaleerd in de focusgroepen. Met de vrijwillige budgettering is daarmee bijgedragen aan
de zogenaamde statische efficiëntie, maar wordt er een rem gezet op de dynamische efficiëntie. Om
deze laatste efficiëntie te stimuleren is (geleidelijke) afbouw van de vrijwillige budgettering
noodzakelijk.
4.2.4

Ontwikkeling: selectieve inkoop maakt beperkte groei door

Selectieve inkoop betreft het selecteren van zorgaanbieders voor een zorgsoort door een verzekeraar
voor de verzekerde. Selectieve inkoop wordt verondersteld een van de drijvende krachten voor
doelmatigheid van zorg te zijn, doordat zorgverzekeraars druk kunnen uitoefenen op de aanbieders om
de kosten beheersbaar te maken en om hogere kwaliteit te leveren 275. Selectie kan dan plaatsvinden
op basis van prijs, volume, locatie en kwaliteit.
Uit onderzoek van de NZa in 2014 blijkt dat selectieve zorginkoop een voorzichtige groei doormaakt 276.
De NZa geeft aan dat selectieve inkoop onder meer plaatsvindt bij specifieke behandelingen in de
medisch-specialistische zorg zoals borstkankeroperaties en bariatrische ingrepen 277,278. Uit het
zorginkoopbeleid van zorgverzekeraars blijkt dat zij ook selectief zorg inkopen voor andere
aandoeningen, waaronder heupvervangingen, blaasverwijderingen en hernia’s279. Een aantal
zorgverzekeraars koopt deze zorg alleen nog in bij ziekenhuizen die voldoen aan de eisen van de
beroepsgroep, vaak met name gericht op het aantal ingrepen dat een behandelteam per jaar verricht.
Daarnaast geeft de NZa aan dat er “regelmatig aanvullende eisen gesteld [worden] aan zorgverleners
om in aanmerking te komen voor extra vergoeding en een aanbeveling van de zorgverzekeraar aan
haar verzekerden” 280.
Voor de huidige evaluatie van de Zvw hebben we aanvullende gegevens opgevraagd bij
zorgverzekeraars ten aanzien van zorginkoop om de trend in zorginkoop nader te duiden. Om
selectieve inkoop te kunnen operationaliseren in kwantitatieve cijfers is selectieve inkoop
gedefinieerd als: “het percentage van de omzet waar door zorgverzekeraars bij minder dan 90% van
de aanbieders zorg wordt ingekocht”. Tevens is gevraagd wat de redenen waren voor het niet

54

inkopen van zorg bij zorgaanbieders. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen prijs, volume, kwaliteit en
andere aspecten (bijvoorbeeld locaties). Uit analyse van gegevens van zorgverzekeraars blijkt dat
selectieve zorginkoop de afgelopen jaren inderdaad licht is toegenomen, maar dat deze nog zeer
beperkt is. Zo is de selectieve inkoop zelden hoger dan 5%. In veel deelmarkten wordt zorg nog
helemaal niet selectief ingekocht (zie paragraaf 4.2.5 voor een beschrijving van selectieve zorginkoop
per deelmarkt).
Het is moeilijk te zeggen op basis van de beschikbare gegevens of de huidige selectieve inkoop
voornamelijk door prijs, kwaliteit of een combinatie van beide wordt gedreven. De NZa laat in haar
onderzoek in 2010 zien dat toentertijd door zorgverzekeraars het selectief inkopen op prijs het meest
werd toegepast281,282. Tegelijkertijd blijkt anno 2014 kwaliteit bij de zorginkoop een steeds grotere rol
te spelen, waarbij zorgverzekeraars via zorginkoopspecificaties expliciet eisen opnemen ten aanzien
van de kwaliteit. Wel gaat het in alle gevallen nog om volume, structuur- en procesmaten. Het
contracteren van uitkomsten van zorg vormt de uitzondering. Dit blijkt ook uit het onderzoek van de
NZa in 2014, waarin vermeld staat dat de aandacht voor kwaliteit tijdens zorginkoop weliswaar licht
toeneemt, maar nog steeds minimaal is283.
De mate van selectieve inkoop verschilt per zorgverzekeraar en soms per label. Al is de trend richting
selectieve inkoop bij alle zorgverzekeraars zichtbaar in bijvoorbeeld het polisaanbod van verzekeraars.
Zo bieden zorgverzekeraars steeds vaker een budgetpolis aan 284,285,286 en in 2014 werd door vrijwel
alle zorgverzekeraars een budgetpolis aangeboden287. In dergelijke polissen zijn a priori een aantal
zorgaanbieders uitgesloten en kunnen verzekerden kiezen uit een selectie van ongeveer dertig tot
veertig ziekenhuizen voor planbare zorg. In ruil voor een lagere premie kan de verzekerde voor nietspoedeisende zorg bij een beperkte selectie van (gecontracteerde) zorgaanbieders terecht. Voor zorg
die verzekerden met een budgetpolis afnemen bij een niet-gecontracteerde zorgaanbieder, moeten zij
zelf een deel betalen. Voor de budgetpolis van Zilveren Kruis Achmea is dit bijvoorbeeld 30% van het
gemiddelde Achmea-tarief. Voor verzekerden kunnen budgetpolissen aantrekkelijk zijn, doordat de
premie lager is dan de premie voor een ‘standaard’-zorgverzekering288. In 2014 koos ongeveer 6% van
de verzekerden voor een budgetpolis289. Zorgverzekeraars verwachten dat het aantal verzekerden dat
een budgetpolis afsluit de komende jaren (beperkt) zal stijgen, onder andere door scherper
kostenbewustzijn van verzekerden290.
4.2.5

Selectieve inkoop verschilt per deelmarkt

De mate en vorm van selectief inkopen verschillen per deelmarkt en ook de mate waarin juist op prijs
of meer op kwaliteit wordt geselecteerd 291. Uit de aanvullende gegevens ten aanzien van zorginkoop
die we hebben opgevraagd bij zorgverzekeraars blijkt dat de selectieve inkoop in sommige
deelmarkten tussen 2009 en 2012 licht is toegenomen, bijvoorbeeld in de medisch-specialistische
zorg, verloskunde en paramedische zorg, en in andere deelmarkten voorbereidingen worden getroffen
om selectieve zorginkoop in te voeren, bijvoorbeeld in de GGZ. In deze paragraaf wordt per deelmarkt
een nadere toelichting gegeven op de selectieve inkoop.
In 2013 gaven vijf van de tien zorgverzekeraars aan selectief medisch-specialistische zorg in te kopen
voor een beperkt aantal aandoeningen292. Tegelijkertijd blijkt dit nog zelden te leiden tot het inkopen
van zorg bij minder dan 90% van zorgaanbieders293. Verzekeraars hebben aangegeven dat wanneer
medisch-specialistische zorg selectief werd ingekocht, dit het meest werd toegepast bij algemene
ziekenhuizen en zelfstandige behandelcentra (ZBC) 294. Uit onze inventarisatie bij zorgverzekeraars
blijkt dat bij ZBC’s vaker selectief wordt ingekocht dan bij ziekenhuizen 295. Voor medischspecialistische zorg vindt selectieve inkoop onder meer plaats bij specifieke behandelingen, zoals
borstkankeroperaties, bariatrische ingrepen, heupvervangingen, blaasverwijderingen en hernia’s 296,297.
Zorgverzekeraars hanteren hierbij veelal normeringen die opgesteld zijn door beroepsgroepen 298. Voor
borstkankeroperaties wordt bijvoorbeeld een norm van minimaal vijftig behandelingen gehanteerd,
voor bariatrische chirurgie en blaasverwijdering een norm van minimaal tien behandelingen 299. ZiNL
heeft daarnaast een kwaliteitsvisie spoedzorg opgesteld, waarin onder andere kwaliteitsindicatoren
zijn opgenomen voor spoedeisende zorg. Op basis van dit document voeren zorgverzekeraars
gesprekken in regio’s over de herinrichting van de spoedeisende zorg 300. Recent heeft de ACM – in
tegenstelling tot haar eerder gepubliceerde informatiekaart – aangegeven dat dit traject mogelijk

55

mededingingsrisico’s kent. Als reactie hierop hebben zorgverzekeraars het Kwaliteitsinstituut
gevraagd om met onafhankelijke kwaliteitsstandaarden voor de spoedzorg te komen 301.
Andere selectiecriteria die gehanteerd worden bij selectieve inkoop van medisch-specialistische zorg
zijn kwaliteit, patiëntveiligheid, prijs, dienstverlening en samenwerking met andere zorgaanbieders 302.
Bij selectieve inkoop op basis van prijs, voeren zorgverzekeraars voornamelijk onderhandelingen met
als maximumkader het hoofdlijnenakkoord. Wat betreft kwaliteit, worden kwaliteitseisen in contracten
opgenomen, zoals keurmerken, zorginhoudelijke aspecten, het aanleveren van data en de wijze
waarop de aanbieder de inkoper dient te informeren303. Uit de analyse van contracten van
zorgverzekeraars blijkt bijvoorbeeld dat van ziekenhuizen deelname vereist wordt aan verschillende
registraties, waaronder klinische registraties van Dutch Institute for Clinical Auditing (DICA) en
National Cardiovascular Data Registry (NCDR). Daarnaast worden ziekenhuizen verplicht informatie
aan te leveren met betrekking tot bijvoorbeeld onderhanden werk, prestatie-indicatoren en
minimumnormen304. Ten slotte worden in de medisch-specialistische zorg door verzekeraars
benchmarks ingezet, om inzicht te verkrijgen in verschillen in kwaliteit, gebruik en/of kosten tussen
ziekenhuizen. Een voorbeeld is een initiatief van Multizorg VRZ, waarbij op basis van een opgestelde
benchmark concrete en bindende afspraken worden gemaakt met ziekenhuizen. De geleverde
kwaliteit wordt hierbij gekoppeld aan tarieven 305. Ook worden op basis van benchmarks
voorkeursaanbieders geselecteerd, om zo kwaliteit en doelmatigheid van zorg te stimuleren 306.
In de huisartsenzorg anticiperen verzekeraars en huisartsen op de nieuwe bekostiging per 2015,
waardoor er op dit moment weinig selectieve of op resultaat gerichte zorginkoop plaatsvindt 307. In de
nieuwe bekostiging wordt de mogelijkheid via het zogenaamde segment 3 gecreëerd om goed
presterende huisartsen op het gebied van verwijzen, diagnostiek en voorschrijven extra te belonen.
Door een enkele zorgverzekeraar worden sinds 2009 aanvullende eisen gesteld voor specifieke
Modernisering en Innovatie (M&I)-verrichtingen, zoals het aanmeten en plaatsen van een pessarium,
abdominale echografie en audiometrie. Eisen die gesteld worden hebben betrekking op NHGstandaarden16, samenwerking, registratie en volume. Tussen 2009 en 2013 werd bij ongeveer 2,5%
van de omzet van huisartsenzorg bij minder dan 90% van de aanbieders zorg ingekocht308.
In 2013 gaven drie van de tien zorgverzekeraars aan selectief GGZ-zorg in te kopen309. Hoewel
zorgverzekeraars aangeven selectieve inkoop in GGZ op te starten, is dit nog niet duidelijk terug te
zien in een toename in het percentage zorgaanbieders dat niet gecontracteerd wordt 310. Het
merendeel van de zorgverzekeraars geeft aan tussen 2009 en 2013 niet tot minimaal (maximaal 1%)
van de zorg in de GGZ selectief ingekocht te hebben, dat wil zeggen bij minder dan 90% van de
zorgaanbieders. Wel sluiten enkele zorgverzekeraars geen contract met bepaalde aanbieders van
verslavingszorg311. De selectieve inkoop in de GGZ betreft met name aanvullende eisen, bijvoorbeeld
ten aanzien van hoofdbehandelaarschap 312. Zorgverzekeraars geven aan dat in 2014 gestart is met
selectieve inkoop, meer op basis van kwaliteit en prijs. Zo blijkt uit een analyse van contracten van
zorgverzekeraars dat de gespecialiseerde GGZ-behandelingen die niet onder de stand van de
wetenschap en praktijk vallen niet gecontracteerd worden, en dat wordt verwacht dat zorgaanbieders
zorgprogramma’s en zorgpaden hebben ontwikkeld en geïmplementeerd voor alle stoornissen die
door de aanbieder behandeld worden. Ook worden door zorgverzekeraars eisen gesteld aan de
aanwezigheid van een verwijzing (van bijvoorbeeld de huisarts, bedrijfsarts of medisch specialist) 313.
Tegelijkertijd geven zorgverzekeraars aan weinig zicht te hebben op de kwaliteit van de ingekochte
zorg in de GGZ 314. De kwaliteitsmaten zoals ingevuld in de Routine Outcome Measurementvragenlijsten (ROM) is potentieel een manier om inzicht te geven in de kwaliteit en effectiviteit van
behandeling. Stichting Benchmark GGZ (SBG) verzamelt deze kwaliteitsinformatie en heeft als doel
behandeleffecten en verschillen tussen locaties, afdelingen en therapeuten in kaart te brengen 315. De
ROM is echter nog in ontwikkeling, waardoor een goede interpretatie van en vergelijking van de data
nog niet goed mogelijk is316.

16

De NHG-Standaarden geven richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling van veel aandoeningen die in de huisartsenpraktijk
voorkomen, zoals hoge bloeddruk, suikerziekte en acne.

56

In de mondzorg17 vindt vrijwel geen zorginkoop op kwaliteit en prijs plaats, onder andere door de
invloed van het vrijeprijzenexperiment dat werd teruggedraaid, een gebrek aan inzicht in kwaliteit en
praktijkverschillen en de lage contracteergraad in deze deelmarkt 317. Daarnaast geeft de NZa in
onderzoek in 2010 aan dat zorgverzekeraars aangeven dat het lastig is om met sommige aanbieders
van mondzorg een contract te sluiten. Met deze aanbieders proberen zorgverzekeraars
administratieve overeenkomsten te sluiten en passen zij geen vergoedingsbeperking toe richting
verzekerden318. Ook uit onze data-uitvraag blijkt dit beeld, al geeft een enkele zorgverzekeraar aan wel
selectief te contracteren op implantologie.
De zorginkoop in de deelmarkten fysiotherapie en logopedie is de laatste jaren sterk ontwikkeld. Dit
uit zich bijvoorbeeld in maatwerkcontracten voor grotere aanbieders en in prijsdruk bij de
onderhandelingen319. Uit een analyse van contracten van een zorgverzekeraar die zijn gedeeld voor
deze evaluatie blijkt bijvoorbeeld dat voor fysiotherapie voorkeursaanbieders worden onderscheiden.
Deze voorkeursaanbieders moeten voldoen aan bepaalde eisen op het gebied van kwaliteit, afspraken
maken, toegangstijden en het milieu 320. Daarnaast koopt een zorgverzekeraar geen fysiotherapie in bij
zorgaanbieders die een behandelindex (gemiddeld aantal behandelingen verleend door de
zorgaanbieder vergeleken met het gemiddeld aantal behandelingen aangeboden bij andere
zorgaanbieders) hebben boven een bepaalde normwaarde. Ook koopt een verzekeraar fysiotherapie,
logopedie, ergotherapie en oefentherapie voor de behandeling van patiënten met de ziekte van
Parkinson alleen in bij zorgaanbieders die aangesloten zijn bij ParkinsonNet. Fysiotherapie voor
patiënten met een diagnose bekkenbodemregio of lymfevataandoeningen wordt alleen ingekocht bij
aanbieders geregistreerd bij het Centraal Kwaliteitsregister Fysiotherapie (CKR) 321. Ten slotte is in
overeenkomsten opgenomen dat zorgaanbieders spiegelinformatie ontvangen op basis van
ingediende declaraties. Het doel van de spiegelinformatie is inzicht geven in kwantitatieve prestaties
en aanbieders de mogelijkheid bieden tot benchmarking 322. Ook werken het Koninklijk Nederlands
Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF), ZN en de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
(NPCF) gezamenlijk aan het ontwikkelen van één landelijk geaccepteerd kwaliteitssysteem, waarin de
kwaliteit van fysiotherapie inzichtelijk wordt gemaakt 323.
Bij de extramurale farmacie zijn de zorgverzekeraars voornemens de verschillende prestaties uit het
basispakket vaker afzonderlijk te contracteren, dit in tegenstelling tot 2012 en 2013. Het
preferentiebeleid wordt gecontinueerd om zo prijsconcurrentie te behouden 324. Het preferentiebeleid
heeft tot nu toe tot een flinke besparing geleid. In de afgelopen vijf jaar hebben verzekeraars met het
preferentiebeleid tussen de € 0,75 en € 0,9 miljard bespaard325. Uit analyse van contracten blijkt dat
selectieve zorginkoop bij een verzekeraar vorm krijgt door op basis van de CQ-index apothekers in te
delen in categorieën, die onderdeel kunnen vormen van het onderhandelingskader. De omvang van
de selectieve inkoop, uitgedrukt in het percentage van de omzet van een zorgverzekeraar waarbij
minder dan 90% van de zorgaanbieders is ingekocht, is in de deelmarkt farmacie de afgelopen jaren
weliswaar licht gestegen bij enkele zorgverzekeraars, maar is nog steeds nihil (maximaal 0,5 %). Een
ander voorbeeld van selectieve zorginkoop in farmacie is gestart in 2014, waarbij getracht wordt
verzekerden naar apotheken met online faciliteiten te leiden 326. Verder bleek uit de focusgroep dat
het proces van inkoop van dure geneesmiddelen door ziekenhuizen momenteel nog niet optimaal
werkt, waardoor door ziekenhuizen soms nog te hoge prijzen worden betaald. Een verzekeraar heeft
in het inkoopbeleid 2015 de mogelijkheid opgenomen om samen met zorgaanbieders dure
geneesmiddelen in te kopen (bijvoorbeeld TNF-α-remmers en hemostatica)327. Een overweging is om
bij de dure geneesmiddelen eenzelfde aanpak als het preferentiebeleid te ontwikkelen om zo de
inkoopmacht van zorgverzekeraars te gebruiken om prijzen te drukken. De verwachting in de
focusgroep is namelijk dat zorgverzekeraars hier succesvoller in kunnen zijn dan individuele
ziekenhuizen.

17

Tandheelkundige zorg voor volwassenen zit niet in de BV. In 2008 is mondzorg voor jongeren van 18 tot 21 jaar in de BV
opgenomen. In 2011 is dit weer komen te vervallen. Voor kinderen en jongeren tot 18 jaar vergoedt de basisverzekering de
meeste tandartsbehandelingen.

57

Analyse van de zorginkoopspecificaties op de deelmarkt verloskunde laat zien dat zorgverzekeraars
kwaliteitseisen stellen aan verloskundige zorg en dat dit resulteert in selectieve inkoop. De
kwaliteitseisen aan verloskundige zorg betreffen onder meer de samenwerking en continuïteit,
bevoegdheid en registraties en preventie. Zo stelt een zorgverzekeraar bijvoorbeeld eisen aan
echografisch onderzoek, waarbij personeel gekwalificeerd moet zijn om de echografie uit te voeren 328.

4.3

Factoren die ontwikkeling in zorginkoop stimuleren

Diverse aspecten hebben de ontwikkeling van optimale zorginkoop gestimuleerd:

■ Afschaffen representatiemodel
■ Risicodragendheid verzekeraars vergroot
■ Hoofdlijnenakkoorden
■ Toename vrije prijzen
■ Kwaliteitsindicatoren
■ Kwaliteitsnormen
In paragraaf 4.3.1 tot en met 4.3.7 wordt een nadere beschrijving van de factoren gegeven. Het is
hierbij van belang om op te merken dat een aantal factoren rechtstreeks afkomstig zijn uit wet- en
regelgeving en daarmee dus ook eenduidig zijn toe te schrijven aan de werking van de Zvw of
aanpalende wetgeving. Andere factoren (bijvoorbeeld normering vanuit beroepsgroepen) zijn wellicht
gestimuleerd door de invoering van de Zvw, maar hadden wellicht ook plaatsgevonden zonder de
Zvw.
4.3.1

Afschaffen representatiemodel verzekeraars geeft prikkel tot doelmatige zorginkoop

De afschaffing van het representatiemodel leidt tot een grotere prikkel voor doelmatige zorginkoop.
Tot 2012 gold het representatiemodel in het A-segment van medisch-specialistische zorg en tot 2014
in de curatieve geestelijke gezondheidszorg bij gebudgetteerde GGZ-instellingen. Voor deze zorg
onderhandelden de verzekeraars met het grootste marktaandeel en een vertegenwoordiger van de
anderen zorgverzekeraars met ziekenhuizen en GGZ-instellingen over de kwaliteit en het volume van
zorg. Uitgangspunt was dat op deze wijze tijd en transactiekosten bespaard konden worden. In de
praktijk bleek dat het representatiemodel tevens leidde tot minder concurrentie tussen
zorgverzekeraars en daarmee tot verminderde focus op doelmatige zorginkoop 329. Het
representatiemodel in het A-segment is daartoe in 2012 en in de GGZ in 2014 afgeschaft.
Zorgverzekeraars mogen alleen nog gezamenlijk inkopen onder strikte voorwaarden. Zo mag
bijvoorbeeld hun gezamenlijk marktaandeel op de inkoop- en op de verzekeringsmarkt niet meer zijn
dan 15%. Alleen bij de spoedeisende medisch-specialistische zorg zijn de mogelijkheden voor
gezamenlijke inkoop veel ruimer330. Met de afschaffing van het representatiemodel wordt de
concurrentie en daarmee doelmatige zorginkoop gestimuleerd, zo geven ook zorgverzekeraars aan
tijdens de focusgroepen331,332.
4.3.2

Vergroten risicodragendheid geeft prikkel tot doelmatige zorginkoop

Een andere factor die van invloed is op de zorginkoop door verzekeraars is de afbouw van de ex post
risicoverevening. Met de ex post kostencompensatie werden gerealiseerde kosten (deels) vergoed en
behaalde winsten afgeroomd333. Hierdoor was er niet of nauwelijks stimulans voor verzekeraars om
doelmatig zorg in te kopen.
Het huidige kabinetsbeleid is erop gericht ex post compensatiemechanismen verder af te bouwen en
af te schaffen, zodat zorgverzekeraars volledig risicodragend worden en hiermee gestimuleerd
worden te investeren in goede zorginkoop en beheersing van zorgkosten 334. Het kabinet is
voornemens voor somatische zorg vanaf 2015 geen ex post compensatie meer te laten bestaan en
voor de GGZ vanaf 2017 geen ex post compensatie meer te laten bestaan 335.

58

Sinds 2012 wordt de ex post compensatie van de somatische zorg afgebouwd. In 2012 is de
macronacalculatie, die in 2011 nog 30% was, geheel afgebouwd. Ook is in 2012 de hogekostencomponent (HKC) afgeschaft336. In 2013 gold de bandbreedteregeling als enige overgebleven ex post
compensatie in de somatische zorg. De bandbreedteregeling is een vangnet waarmee de financiële
risico’s die zorgverzekeraars lopen, begrensd worden. Deze bandbreedteregeling wordt in 2014
verder afgebouwd337. Het kabinet wil in 2015 de bandbreedteregeling voor de variabele kosten van
medisch-specialistische zorg laten vervallen338. De afbouw van de bandbreedteregeling voor
somatische zorg is weergegeven in tabel 4.3.
Tabel 4.3: Bandbreedteregeling somatische zorg (variabele kosten ziekenhuiszorg) (in €)18,339,340,341
Jaar

2006

Bandbreedte
35
regeling

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

35

40

45

45

45

45

50

80

Voor de geneeskundige GGZ bestonden in 2013 nog twee ex post compensaties: de hogekostencomponent (HKC) en de bandbreedteregeling342. Het kabinet is voornemens de HKC in 2015 af te
schaffen. In plaats hiervan worden in 2014 psychische diagnosekostengroepen (DKG’s) ingevoerd
waarmee de voorspelbaarheid van kosten voor chronisch zieke patiënten toeneemt. Tevens wordt in
2015 een vorm van meerjarig hoge kosten (MHK) als risicovereveningscriterium in het ex ante model
opgenomen. Ten slotte wordt in 2017 de bandbreedteregeling voor geneeskundige GGZ
afgeschaft343.
Door de afbouw van de ex post risicoverevening neemt de risicodragendheid van zorgverzekeraars
toe, wat leidt tot een stimulans voor doelmatige zorginkoop 344,345, zo geven zorgverzekeraars ook aan
tijdens de focusgroepen346,347. Voor zorgverzekeraars geldt dat de financiële prikkels tot doelmatigheid
sinds 2006 sterk zijn toegenomen. Onderzoek348 laat zien dat sinds 2006 het financieel risico voor
verzekeraars is toegenomen van ongeveer 50% in 2006, tot 70% (somatische zorg) en 50%
(ziekenhuiszorg) in 2009 en tot 94% in 2014. Anno 2014 worden zorgverzekeraars dus niet langer
gecompenseerd wanneer de totale zorguitgaven die door de Zvw worden gedekt hoger uitvallen dan
de raming op basis van de totale risicovereveningsbijdrage. Zorgverzekeraars lopen hierdoor zowel
een individueel als gezamenlijk financieel risico 349.
4.3.3

Hoofdlijnenakkoorden en selectieve inkoop

In juli 2011, juni 2012 en juli 2013 zijn hoofdlijnenakkoorden gesloten tussen het Ministerie van VWS,
zorgaanbieders en zorgverzekeraars over een beheerste kostenontwikkeling in de ziekenhuiszorg en
in de GGZ. In deze akkoorden is via bestuurlijke route verder bijgestuurd in het stelsel van
gereguleerde marktwerking. Tevens zijn in de akkoorden maximale groeiafspraken gemaakt en is de
wijziging van artikel 13 vastgelegd en als voorwaarde verbonden aan de wijzigingen in de
akkoorden350,351,352,353.
Voor zorginkoop zijn afspraken gemaakt dat zorgverzekeraars de selectieve inkoop van zorg zouden
uitbreiden, o.a. door zich te committeren aan spreiding en concentratie van zorg voor bijvoorbeeld de
spoedzorg. Waar selectieve inkoop in de reguliere zorginkoop nog tamelijk beperkt is – ook in de
periode na het hoofdlijnenakkoord – heeft ZN een landelijke kwaliteitsvisie voor spoedzorg ontwikkeld.
In deze kwaliteitsvisie zijn voor een van de eerste keren niet alleen minimale, maar ook optimale
kwaliteitseisen geformuleerd voor een reeks aandoeningen (o.a. aneurysma aorta abdominalis (AAA),
cerebrovasculair accident (CVA), acuut myocard infarct (AMI), IC-functie, geboortezorg, traumazorg,
SEH-functie)354. Op basis van deze landelijke kwaliteitsvisie zijn regioplannen ontwikkeld die vanaf
eind 2013 in dialoog besproken zijn met de ziekenhuizen. De verwachting is dat later in 2014 de
contouren van de plannen voor de herstructurering per regio van dit traject bekend zijn, waarbij de

18

Valt het verschil tussen de gemiddelde uitgaven per verzekerde en het gemiddelde herberekende ex ante budget per
verzekerde voor een deelbedrag buiten een bepaalde bandbreedte, dan calculeert de overheid het bedrag dat buiten de
bandbreedte valt voor 90% na.

59

daadwerkelijke invoering in de komende jaren plaatsvindt. Het lijkt erop dat het hoofdlijnenakkoord
deze beweging van met name concentratie en wellicht selectieve inkoop versneld heeft 355.
4.3.4

Toename vrije prijzen vergroot mogelijkheid selectieve inkoop

In de eerste lijn golden in 2012 vrije prijzen voor eerstelijnspsychologie; farmacie; fysiotherapie,
oefentherapie of diëtiek in (of door) instellingen; tandartsen, orthodontisten, mondhygiënisten en
tandprothetici356. Hoewel voor eerstelijnspsychologische zorg vrije prijzen golden, is met de
introductie van de Generalistische Basis GGZ in 2014 door de NZa één maximumtarief vastgesteld
voor iedere integrale prestatie357.
Met betrekking tot tweedelijnszorg, is het aandeel behandelingen met vrije prijzen in de medischspecialistische zorg toegenomen. Per 1 januari 2012 is 70% van de omzet in de medischspecialistische zorg in het vrije prijssegment opgenomen (behalve voor de honorariumcomponent). De
NZa beveelt vrije prijzen in de gehele curatieve zorg aan, mits bepaalde controlemechanismen
ingebouwd worden. Nader onderzoek moet uitwijzen hoe deze controlemechanismen ingebouwd
kunnen worden. De NZa verwacht dat vrije prijzen zorgaanbieders prikkelen om zich te onderscheiden
qua prijs (doelmatigheid) en kwaliteit358. Dit vergroot de mogelijkheid voor selectieve inkoop. Hoewel
de toename van vrije prijzen in theorie de mogelijkheid tot selectieve inkoop vergroot, is dit effect in
de praktijk nog niet zichtbaar, aangezien de selectieve inkoop slechts mondjesmaat plaatsvindt.
4.3.5

Kwaliteitsindicatoren verbeteren mogelijkheid selectieve inkoop op basis van kwaliteit

Een belangrijke factor die van invloed is op de trend van selectieve zorginkoop op basis van kwaliteit,
is de inzichtelijkheid in kwaliteit. Om bij de zorginkoop te kunnen selecteren op basis van kwaliteit, is
een voorwaarde dat kwaliteit meetbaar en transparant is. De afgelopen jaren zijn de ontwikkeling en
het gebruik van kwaliteitsindicatoren toegenomen. Een voorbeeld van de toename in ontwikkeling van
kwaliteitsindicatoren is dat declaratiegegevens worden geanalyseerd, klinische registraties
(bijvoorbeeld door Meetbaar Beter en DICA) worden uitgebouwd en Patient Reported Outcome
Measures (PROM’s) zijn geïntroduceerd359,360,361. Ook zorgverzekeraars geven aan dat er steeds meer
spiegelinformatie beschikbaar is die zorginkoop op basis van kwaliteit mogelijk maakt (o.a. via het
programma kwaliteit van zorg door ZN en het kwaliteitsprogramma van Achmea, doelmatigheid en
service)362.
Zorgverzekeraars blijken niet alleen gebruik te maken van openbare bronnen, maar ook te werken met
informatie die zij zelf verzamelen en waarmee zij onderscheidend kunnen zijn. Zo bracht ZN
bijvoorbeeld de praktijkvariatie met betrekking tot rughernia en andere electieve aandoeningen 363 en
GGZ364 in kaart. Voor sommige deelmarkten is hierdoor betere spiegelinformatie aanwezig, waardoor
het gesprek tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders meer gaat over prestatie van een aanbieder
ten opzichte van andere zorgaanbieders.
Er is echter nog (aanzienlijke) ruimte voor verbetering van de inzichtelijkheid in kwaliteit (zie ook
paragraaf 4.4.4 en 4.1)365. Zo worden bijna alleen proces- en structuurindicatoren gebruikt in de
zorginkoop, en is het gebruik van uitkomsten van zorg in de zorginkoop uiterst beperkt 366,367,
voornamelijk door de gebrekkige transparantie vanuit zorgaanbieders.
Ook wordt kwaliteit nog vaak gemeten vanuit aanbiederperspectief. In het programma Zichtbare Zorg
dat zich richtte op sectoren (ziekenhuiszorg, GGZ, huisartsenzorg, etc.), stond bijvoorbeeld niet de
patiënt centraal, maar de zorgaanbieder368.
4.3.6

Kwaliteitsnormering door beroepsgroepen stimuleert selectieve zorginkoop

De laatste jaren is een ontwikkeling in gang gezet, waarbij naast en met de normeringen vanuit de
IGZ, kwaliteitsnormen zijn opgesteld door (wetenschappelijke verenigingen van) beroepsgroepen.
Diverse beroepsgroepen, waaronder de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde 369, de Nederlandse
Vereniging voor Cardiologie370 en de Nederlandse Vereniging voor Urologie 371, hebben
kwaliteitsnormen opgesteld. Deze kwaliteitsnormen zijn een aanvulling op richtlijnen voor medische

60

behandeling en zijn veelal voor hoogcomplexe behandelingen opgesteld. Veel van deze normen
hebben ook een volumecomponent.
Een voorbeeld van een minimumkwaliteitsnorm is de norm voor slokdarmkanker. De IGZ heeft
bepaald dat niet alle ziekenhuizen slokdarmkanker mogen behandelen. Als kwaliteitsnorm is een
minimum van twintig slokdarmoperaties per jaar vastgesteld 372. Ziekenhuizen met minder dan twintig
slokdarmoperaties per jaar mogen deze voortaan niet meer uitvoeren. Voor zorgverzekeraars bieden
deze kwaliteitsnormen een handvat voor selectieve zorginkoop. De normering wordt opgenomen in
de zorginkoopspecificaties en vormt zo een onderdeel van het contract tussen verzekeraar en
aanbieder373.

4.4

Factoren die optimale zorginkoop belemmeren

Naast de genoemde factoren die een positief effect hebben op zorginkoop, zijn er ook diverse
factoren die een optimale zorginkoop belemmeren. Deze paragraaf geeft een overzicht van de
belangrijkste factoren die optimale zorginkoop belemmeren 374:

■ Huidig artikel 13
■ Onzekerheid over beleid
■ Gebrek aan transparantie in kwaliteit
■ Bureaucratie versus transparantie van uitkomsten
■ Fusies en concentratie van zorg
■ (Verwachte) reputatierisico’s zorgverzekeraars
■ Huidige bekostiging GGZ (en medisch-specialistische zorg)
4.4.1

Huidig artikel 13 belemmert adequate werking zorginkoop

In de memorie van toelichting van het huidige artikel 13 van de Zvw (zoals geldend in juni 2014), is
beschreven dat zorgverzekeraars verplicht zijn een substantieel deel van de kosten voor nietgecontracteerde zorg te vergoeden. De rechter heeft in een aantal zaken besloten dat vergoedingen
lager dan 75% tot 80% voor niet-gecontracteerde zorg een hinderpaal vormen om zorg af te nemen
bij een niet-gecontracteerde zorgaanbieder. Op basis van dit ‘hinderpaalargument’ heeft de rechter
vergoedingen lager dan 75 tot 80% niet toegestaan 375. Uitzondering hierop vormt de uitspraak van
een rechter in mei 2014, waar in een casus een vergoeding van 60% voor niet-gecontracteerde zorg
is goedgekeurd.
Zorgverzekeraars ervaren het huidige artikel 13 van de Zvw als een belemmering voor het selectief
inkopen van zorg. Voor een deel van de zorgaanbieders blijkt met een vergoeding van 75% nog
steeds een haalbare businesscase mogelijk, waardoor het niet contracteren van deze aanbieders de
facto geen effect heeft. Zorgverzekeraars verliezen hierdoor hun belangrijkste sturingsinstrument om
selectief zorg in te kopen376 en daarmee wordt een adequate werking van het zorgstelsel ondermijnd.
Het wijzigen van artikel 13 kan dan ook het rendement voor zorgverzekeraars verhogen om selectief
zorg in te kopen en daarmee te sturen op kwaliteit en kosten.
Zorgaanbieders wijzen echter op de nadelen van het wijzigen van het huidige artikel 13 van de Zvw.
Zorgaanbieders geven aan dat artikel 13 van de Zvw van belang is om de zorgkeuze van patiënten te
borgen. Echter, met de beoogde wijziging van artikel 13 wordt deze keuzevrijheid voor de patiënten
behouden, mits zij daarvoor kiezen. Verzekerden die kiezen voor een naturapolis waarbij nietgecontracteerde zorg niet of voor een klein gedeelte vergoed wordt, krijgen minder keuze voor
zorgprofessionals en krijgen in ruil daarvoor een lagere premie.
Tevens geven zorgaanbieders aan dat de marktmacht tussen zorgaanbieders en zorgverzekeraars in
disbalans is, waarbij zorgverzekeraars te veel macht hebben. Zo vrezen zorgaanbieders dat wijziging
van artikel 13 ertoe leidt dat nieuwe toetreders beperkte mogelijkheid krijgen om de zorgmarkt te
betreden. Zorgaanbieders geven aan dat met de voorgenomen wetswijziging het voor nieuwe

61

toetreders financieel niet meer haalbaar is om toe te treden tot de zorgmarkt. Deze macht zou door
het wijzigen van artikel 13 verder toenemen. Hoofdstuk 5 van deze rapportage geeft een nadere
toelichting op de verdeling van de marktmacht op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. Analyses in
hoofdstuk 5 laten zien dat er ruimte is voor nieuwe toetreders op de zorgaanbiedersmarkt, mits deze
onderscheidend zijn op kwaliteit en prijs. Deze ruimte kan door wijziging van artikel 13 van de Zvw
verder toenemen, doordat selectieve inkoop verder toe kan nemen, waardoor concurrentie op prijs en
kwaliteit meer toe kan nemen. Het wordt mogelijk dat zorgverzekeraars slecht presterende
aanbieders korten in hun contractruimte ten faveure van nieuwe toetreders. Ook laat hoofdstuk 5 zien
dat de marktmacht van zorgverzekeraars niet groter is dan die van zorgaanbieders. Sterker, het
omgekeerde lijkt waar, waarbij de zorgaanbieders meer marktmacht hebben dan zorgverzekeraars. Zie
hoofdstuk 5 voor een uitgebreide analyse van de balance of power. Wel is het hierbij van belang dat
de kwaliteit van zorg transparant moet worden vanuit zorgaanbieders en de inkoopcriteria vanuit
zorgverzekeraars (zie ook paragraaf 4.4.4 en 3.4.4) ook helder zijn, zodat verzekerden weten welke
polis zij kunnen kiezen.
In maart 2012 heeft minister Schippers in een kamerbrief laten weten artikel 13 te willen wijzigen 377,
waarbij zorgverzekeraars vrij zijn de hoogte van de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg te
bepalen. Een vergoeding van € 0 is dan toegestaan. Ten tijde van deze evaluatie is een wetsvoorstel
in ontwerp, waarbij via amendementen voorstellen van VVD, PvdA, D66, CU en SGP zijn ingewilligd.
In de bestuurlijke en hoofdlijnenakkoorden378,379,380 is reeds opgenomen dat zorgverzekeraars,
zorgaanbieders en patiëntenvertegenwoordigers de wijziging van artikel 13 steunen 381.
In een kamerbrief van 4 juni 2014382 heeft minister Schippers laten weten dat zorgverzekeraars met
de wijziging van artikel 13, kunnen variëren in het polisaanbod van naturapolissen. Waarbij bij
sommige naturapolissen, een breed aanbod van zorg is gecontracteerd en de vergoeding voor nietgecontracteerde zorg gemiddeld ligt op 75 à 80%. Zorgverzekeraars kunnen met de wijziging van
artikel 13 echter ook naturapolissen aan gaan bieden, “waar de zorgverzekeraar op basis van prijs- en
kwaliteitsafspraken contracten afsluit met zorgverleners, en de verzekerde hier naar toe probeert te
sturen, door de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg lager vast te stellen, bijvoorbeeld op 50%,
30% of zelfs 0%“383.
Op 19 juni 2014 is het wijzigingsvoorstel van artikel 13 van de Zvw 384 door de Tweede Kamer
aangenomen (zie ook bijlage 3 van deze rapportage). Bij dit wijzigingsvoorstel zijn tevens enkele
amendementen opgenomen. Zo is de volgende zorg uitgesloten van deze 0%-vergoeding: zorg die
huisartsen en verloskundigen plegen te bieden, fysiotherapie, logopedie, ergotherapie, oefentherapie,
farmaceutische zorg, mondzorg (met uitzondering van de tandheelkundige hulp van specialistische
aard), kraamzorg en dieetadvisering alsmede verpleging en verzorging die niet gepaard gaan met
verblijf als bedoeld in artikel 10, onderdeel g, van de Zvw 385. Dit sluit aan bij de analyse van de balance
of power (zie voor meer informatie hoofdstuk 5), waar we aangeven dat de disbalans op de
zorgverkoopmarkt/zorginkoopmarkt aanwezig is, hoewel een generieke aanpassing van artikel 13
(zonder uitzonderingsposities) de voorkeur had gehad voor het beter functioneren van de zorginkoop.
Ook zijn diverse amendementen aangenomen, waarbij is aangegeven dat zorgverzekeraars vóór 1
april het inkoopbeleid en de procedure van zorginkoop inzichtelijk hebben 386. Ook dienen
zorgverzekeraars inzicht te geven in de wijze waarop geborgd wordt dat zorgaanbieders nondiscriminatoir behandeld worden387 en informatie openbaar te maken over de wijze waarop zij bij de
zorginkoop ruimte bieden aan nieuwe innovatieve toetreders in de markt van zorgaanbieders 388.
4.4.2

Onzekerheid over beleid bemoeilijkt zorginkoop

Zowel zorgverzekeraars als zorgaanbieders gaven tijdens de focusgroepen aan dat zij onzekerheid
over het beleid als knelpunt ervaren in het contracteren. Het komt voor dat zorgverzekeraars
aanbiedingen voor contracten uitwerken en inkoopbeleid vastleggen, terwijl na 1 juli nog
beleidswijzigingen plaatsvinden met betrekking tot tarieven, prestaties en beleidsregels. Wijzigingen
in het beleid na 1 juli zorgen voor onzekerheid bij zorgverzekeraars en zorgaanbieders en deze
onzekerheid kan van invloed zijn op de voortgang van het contracteerproces. Dit knelpunt wordt sinds
2010 vaker gesignaleerd. In reactie op de klachten, heeft de NZa aangekondigd om haar beleidscyclus
in 2014 vóór 1 juli af te ronden389,390.

62

4.4.3

Gebrek aan transparantie in kwaliteit belemmering selectieve zorginkoop

Zoals in paragraaf 4.3.6 aangegeven, dragen kwaliteitsindicatoren bij aan het verhogen van
(selectieve) inkoop op basis van kwaliteit. Ondanks de ontwikkeling in kwaliteitsindicatoren, blijkt dat
het gebrek aan transparantie over de kwaliteit nog een belemmering vormt voor inkoop op basis van
kwaliteit391 of het belonen van goed presterende aanbieders. Dit werd ook bevestigd door de
deelnemers aan de focusgroep. Er zijn wel recente initiatieven die de transparantie vergroten, zoals
het recente initiatief van ziekenhuizen, waarbij de kwaliteit van tien zinvolle ziekenhuisbrede thema’s
zichtbaar zijn, zoals infectiepreventie en tevredenheid van patiënten. Maar ook de Algemene
Rekenkamer geeft aan dat, hoewel kwaliteitsindicatoren meer ontwikkeld en gebruikt worden, de
kwaliteit van zorg niet transparant genoeg is om als verzekerde een keuze voor een zorgaanbieder op
te baseren en voor zorgverzekeraars om te sturen bij zorginkoop 392. Minister Schippers heeft op het
rapport van de Algemene Rekenkamer gereageerd door aan te geven dat “het glas halfvol is”, omdat
in de afgelopen jaren stappen zijn genomen en er voor de toekomst perspectief is voor verbetering 393.
Echter, ook recent onderzoek van iBMG laat het volgende zien: “Wanneer hier de komende jaren niet
een belangrijke slag wordt gemaakt, bestaat het risico dat het zorgstelsel zich in toenemende mate
uitsluitend richt op kostenreductie en niet op een goede kwaliteit/prijsverhouding.” 394 Het vaart
maken met transparantie van uitkomsten van zorg is dus geen vrijblijvende zaak.
Het uitvragen van de data bij aanbieders (zoals gebeurde via het programma Zichtbare Zorg) staat ten
principale haaks op de wens om uitkomsten van zorg te verkrijgen. Aangezien het bij uitvragen bij
zorgaanbieders altijd gaat om tellers en noemers, zonder de records op patiëntniveau, is correctie
zorgzwaarte onmogelijk, waardoor casemixcorrectie niet kan, die randvoorwaardelijk is voor het
meten van uitkomsten. Daarnaast is adequate borging van de betrouwbaarheid van de gegevens heel
lastig vorm te geven. De scores die met deze data zijn gecreëerd, dragen hierdoor niet bij aan de
gewenste inzichten, terwijl het aanleveren van de tellers en noemers wél aanzienlijke inspanningen
kost. Daarnaast sluit de huidige data-uitvraag niet aan op de wens om richting uitkomstindicatoren te
bewegen.
Op basis van de gesprekken tijdens de focusgroepen lijken drie bronnen geschikt voor
uitkomstindicatoren: klinische registraties, PROM’s en declaratiegegevens 395. Slimme keuzes in het
combineren van databronnen vergroten de vergelijkbaarheid en betrouwbaarheid van de informatie.
Door declaratiegegevens te verbinden met klinische registratiegegevens, kan de betrouwbaarheid van
beide bronnen verder worden gevalideerd. Ook wordt het mogelijk om uitkomstmaten te bepalen
buiten het bereik van de klinische registratie. Andersom kan een klinische registratie bij
uitkomstindicatoren verbeteren, omdat preciezere diagnosestelling en zorgzwaarte beschikbaar
worden. Een voorbeeld hiervan kan zijn de klinische registratie voor CVA-zorg die nu wordt opgezet.
Hierin is opgenomen wat de ernst van de beroerte en de mate van bewustzijn zijn als de patiënt het
ziekenhuis in komt. Hierdoor is een betere zorgzwaartecorrectie mogelijk dan nu het geval is op basis
van declaratiegegevens waarbij gekeken wordt naar leeftijd, geslacht, sociaal-economische status en
de ziektegeschiedenis. Andersom kunnen declaratiegegevens meerjarige uitkomsten in kaart brengen
(leeft iemand na vijf jaar nog?) en informatie verschaffen over het traject na het ziekenhuis (is iemand
opgenomen in een verpleeghuis of juist thuiswonend?). Dit soort slimme keuzes verminderen ook de
administratieve lasten. Dat wat in de ene registratie al is vermeld, hoeft niet meer separaat te worden
uitgevraagd. Daar waar declaratiegegevens samen met een PROM voldoen, is een additionele
uitvraag niet meer nodig.
Waar het dus duidelijk is wat er moet gebeuren, blijkt in de praktijk dat de transparantie over
kwaliteitsindicatoren onvoldoende is. Kwaliteitsindicatoren van bijvoorbeeld klinische registraties
(denk aan de Nederlandse Kankerregistratie, DICA-data, de Landelijke Trauma Registratie, etc.) die
direct of indirect gefinancierd worden vanuit publieke middelen, zijn niet of slechts zeer beperkt
openbaar (uitzonderingen zoals de IVF-registratie daargelaten), waar dit op veel plekken in het
buitenland wel gebruikelijk is396. Ook is er kritiek dat declaratiedata en PROM’s niet vrij toegankelijk
zijn397. Zolang kwaliteitsindicatoren niet openbaar zijn, kunnen kwaliteitsindicatoren niet gebruikt
worden door zorgverzekeraars bij de zorginkoop. Daarnaast kan de informatie niet gebruikt worden
door verzekerden om een keuze voor een zorgaanbieder op te baseren. Kader 4.1 geeft een (niet
uitputtend) overzicht van de registraties die nog niet openbaar zijn.

63

Kader 4.1 Niet openbare klinische registraties (niet uitputtend)

■ Nederlandse Kankerregistratie (NKR) voor alle oncologische diagnosen (de facto dus vele klinische
registraties in één).

■ Dutch Institute for Clinical Auditing (DICA – zie clinicalaudit.nl). Op dit moment zijn geen van de 17
klinische registraties openbaar. Wel zijn er plannen om op korte termijn de DSCA (Darmkanker) en
Borstkanker (DBCA) openbaar te maken. De planning van de transparantie van de overige 15
klinische registraties is ons niet bekend.

■ Perinatale Registratie Nederland (PRN)
■ Orthopedische implantaten (LROI)
■ Cardiovasculaire Data Registratie (NCDR)
– ICD en pacemaker (DIPR)
– Cardiovasculaire Interventies (CIDR)

■ Hartchirurgie (BHN)
■ Landelijke Trauma Registratie
■ Cataract chirurgie (LCR)
■ Renine - Dialyse (Hans Mak instituut)
■ Cystic Fybrosis
Eind 2013 heeft de Eerste Kamer ingestemd met een wetsvoorstel waarmee het Kwaliteitsinstituut
gestart kon worden. Het Kwaliteitsinstituut heeft als doel de kwaliteit van de zorg in Nederland te
verbeteren. Het Kwaliteitsinstituut richt zich onder andere op het inzichtelijk en transparant maken van
kwaliteit van zorg, waardoor het voor zorgverzekeraars makkelijker moet worden om bij de zorginkoop
te selecteren op kwaliteit en voor patiënten makkelijker een keuze te maken voor een zorgaanbieder
op basis van kwaliteit398,399. Hoewel de tijdslijn voor resultaten vanuit het Kwaliteitsinstituut nog niet
duidelijk is, wordt verwacht dat de oprichting van het Kwaliteitsinstituut, onder andere via zijn
doorzettingsmacht, zal bijdragen aan het openbaar maken van kwaliteitsinformatie.
In de Wmg is opgenomen dat de NZa regels kan opstellen voor overeenkomsten in de zorg die gaan
over de levering van zorg en/of de tarieven daarvoor 400. Meer specifiek, op basis van o.a. artikel 38
van de Wmg, heeft de NZa de bevoegdheid om zorgaanbieders te dwingen openheid van zaken te
geven over kwaliteitsinformatie401. Dit kan zowel op eigen initiatief of na een aanwijzing vanuit het
Ministerie van VWS402. Op basis van artikel 38 van de Wmg zijn ziekenhuizen bijvoorbeeld verplicht
sterftecijfers (Hospital Standardized Mortality Ratio) per aandoening op hun eigen website te
publiceren en aan te leveren bij de NZa. Hoewel ziekenhuizen verplicht waren uiterlijk 1 maart 2014
hun sterftecijfers over 2012 openbaar te maken, hadden eind maart 11 ziekenhuizen hun sterftecijfers
nog niet gepubliceerd403.
Concluderend is er op het dossier van transparantie van kwaliteit veel ingezet, maar moet er vooral
nog veel gebeuren, zo wordt ook beaamd in de focusgroepen. Veel indicatoren zijn reeds beschikbaar,
maar simpelweg niet transparant. Dit vormt een belemmering voor een goed functionerende
zorginkoopmarkt en zet een rem op de kwaliteit en doelmatigheid van de zorg. Een actieve rol van het
Kwaliteitsinstituut en/of de route via de Wmg artikel 38 lijken noodzakelijk om de evident bruikbare
kwaliteitsindicatoren in het publieke domein te krijgen. Een goed voorbeeld hiervan is de
Kwaliteitsvisie Spoedeisende Zorg vanuit ZN waar tellers en noemers van uitkomstindicatoren
inclusief beschikbare bron (Landelijke Trauma Registratie, Perinatale Registratie Nederland, etc.) voor

64

een reeks aandoeningen beschreven staan, maar waar zorgverzekeraars en het publiek simpelweg
geen toegang toe hebben19, omdat aanbieders dat niet toelaten.
4.4.4

Kwaliteit: bureaucreatie versus transparantie van uitkomsten

Indien zorgaanbieders transparant worden over de kwaliteit van de geleverde zorg kan tevens een
groot deel van de kwaliteitsindicatoren komen te vervallen. Op dit moment wordt een groot aantal
kwaliteitsindicatoren gebruikt met als doel om de kwaliteit van zorg te meten 404,405. Tijdens de
focusgroep werd gesproken van meer dan duizend Zichtbare Zorg-indicatoren. Door zowel
zorgverzekeraars als zorgaanbieders is tijdens de focusgroepen aangegeven dat de hoeveelheid
kwaliteitsindicatoren niet in verhouding staat tot het beperkte nut van deze structuur- en procesindicatoren.
Een voorbeeld van de wijze waarop de kwaliteit inzichtelijk gemaakt kan worden via een eenvoudigere
set aan kwaliteitsindicatoren, is de recente publicatie van oncologie-uitkomsten door het Antoni van
Leeuwenhoek-ziekenhuis (AVL). Het AVL heeft op zijn website een grafiek gepubliceerd met het
overlevingspercentage van borstkankerpatiënten na vijf jaar behandeling, waarbij onderscheid is
gemaakt tussen verschillende stadia van borstkanker (zie figuur 4.4). Deze transparantie geeft inzicht
in de geboden kwaliteit. Het gebrek aan transparantie door andere zorgaanbieders maakt het
vergelijken van dergelijke overlevingspercentages nu nog niet mogelijk. Zolang kwaliteitsindicatoren
niet openbaar zijn, kunnen kwaliteitsindicatoren niet gebruikt worden door zorgverzekeraars bij de
zorginkoop. Daarnaast kan de informatie niet gebruikt worden door verzekerden om een keuze voor
een zorgaanbieder op te baseren. Dit vormt een belemmering voor een goed functionerende
zorginkoopmarkt.
Figuur 4.4: Percentage overlevende patiënten borstkanker na vijf jaar in verschillende stadia (de gestippelde lijnen
tonen per stadium het landelijk gemiddelde; de doorgetrokken lijnen de overleving van AVL-patiënten)406

19

Dit onderwerp is ook onderdeel van de evaluatie van de Wmg.

65

4.4.5

Fusies en concentratie van zorg kunnen selectief contracteren belemmeren 20

De afgelopen jaren hebben diverse fusies plaatsgevonden in het Nederlandse zorglandschap. Tussen
2009 en 2012 daalde het aantal zelfstandige ziekenhuizen bijvoorbeeld van 116 naar 111. Ook in 2013
is deze trend doorgezet en zijn verschillende voorgenomen samenwerkingsverbanden daadwerkelijk
gerealiseerd of verregaand in gang gezet. In 2013 was het aantal ziekenhuisorganisaties verminderd
tot 107. Vooruitkijkend naar de nog geplande fusies, wordt verwacht dat het aantal zelfstandige
ziekenhuizen verder af zal nemen tot 95407. De grote zorgverzekeraars worden steeds meer betrokken
in de vormgeving van de samenwerking tussen zorgaanbieders. Zorgverzekeraars nemen hiermee
langzaam maar zeker hun regierol in het Nederlandse zorglandschap in. Een voorbeeld hiervan betreft
Friesland Voorop, waarbij onder opdrachtgeverschap van De Friesland Zorgverzekeraar wordt
toegewerkt naar een andere indeling van het zorglandschap in Friesland. Doel van deze herindeling is
om preventie en zelfmanagement te stimuleren, substitutie naar de eerste lijn te realiseren,
concentratie van complexe zorg te bewerkstelligen en nauwe samenwerking tussen zorgaanbieders
via netwerken te organiseren. Soortgelijke trajecten lopen ook in andere regio’s, waarbij
zorgverzekeraars in samenwerking met zorgaanbieders proberen te komen tot een andere ordening
van het zorgaanbod.
Net als in het voorbeeld van Friesland Voorop, gaat met een fusie van ziekenhuizen veelal ook een
selectie op zorgaanbod gepaard, waarbij concentratie plaatsvindt van complexe zorg 408, wat kan leiden
tot kwaliteitswinst. Echter, deze kwaliteitswinst treedt alleen op voor de complexe zorg, terwijl
sommige fusies betrekking hebben op het integrale ziekenhuis. Andere minder vergaande
samenwerkingsvormen, waarbij aandacht is voor onderscheid in onder meer hoog complexe en laag
complexe zorg, lijken hierdoor meer gepast 409. Tevens beogen ziekenhuizen doelmatigheidswinst te
realiseren, o.a. via het realiseren van schaalvoordelen. Een belangrijk risico als gevolg van een fusie of
samenwerking is een prijsstijging en afname van prikkels op kwaliteit, doordat concurrentie
belemmerd kan worden. Een fusie of samenwerking kan concurrentie belemmeren, ondanks dat
onder de Zvw gereguleerde concurrentie geldt: Concurrentie met doelmatigheid als doel en regulering
met solidariteit en toegankelijkheid als doel. Om concurrentie in de zorg te laten leiden tot kwalitatief
goede, doelmatige en toegankelijke zorg, moet aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. Eén van
deze voorwaarden is een effectief mededingingsbeleid, met als toezichthouder de Autoriteit
Consument en Markt (ACM) en de NZa. Zo houdt de ACM toezicht op ongewenste kartels en op het
tegengaan van monopolies en misbruik van economische machtspositie, zodat voldoende
concurrentiedruk blijft bestaan en zorgverzekeraars en zorgaanbieders geprikkeld worden beter te
presteren410.
Tot op heden is een groot deel van de fusies tussen zorgverzekeraars en tussen ziekenhuizen
goedgekeurd door de ACM21. Economische modellering vanuit de NZa bij recente ACM-besluiten
laten het risico op prijsstijgingen zien 411. Een voorbeeld van een fusie die geleid heeft tot een
monopoliepositie zijn de Zeeuwse ziekenhuizen en een voorbeeld van een fusie die naar verwachting
leidt tot een marktaandeel van meer dan 50% zijn de Tilburgse ziekenhuizen. Centraal in de
redenering van de ACM is dat zorgverzekeraars aangeven de ziekenhuizen ook in de situatie na fusie
verwachten te kunnen disciplineren, waardoor eventuele prijseffecten gemitigeerd kunnen worden.
Op basis van de literatuur blijkt dit echter niet het geval 412,413. In 2014 is uit bezorgdheid over de
gevolgen van een fusie voor de kwaliteit van zorg een zorgspecifieke fusietoets ingesteld414, waarbij
fusies eerst beoordeeld moeten worden door de NZa voor ze aangemeld kunnen worden bij de ACM.
Op deze wijze worden stakeholders eerder betrokken in het proces. Wel wordt verwacht dat de
fusietoets fusies vertraagt en dat de toets niet zal leiden tot afstel van fusies en daarmee mogelijk tot
verhoging van administratieve lasten leidt415. In de nu lopende evaluatie van de Wmg wordt bekeken
wat de eerste uitwerkingen hiervan zijn in de praktijk. De resultaten van de uitwerking in de praktijk
dienen tevens als input voor de verdere verbetermogelijkheden.

20

In de evaluatie van de Wmg die begin september verschijnt, wordt ook nader ingegaan op fusies en concentraties van zorg.

21

Begin april 2014 is de fusie tussen AMC en VUmc afgekeurd, op basis van juridische gronden.

66

De kunst is dus te ‘laveren’ tussen het risico op prijsstijgingen en de te behalen kwaliteit en
doelmatigheidswinst, waarbij de doelmatigheidswinst moet worden omgezet in daadwerkelijke
premiedaling via lagere zorgkosten voor de zorgverzekeraar. Alleen dan is de maatschappelijke
businesscase daadwerkelijk positief. Proactieve monitoring of deze doelmatigheidswinst
daadwerkelijk optreedt en ook terugvloeit naar zorgverzekeraars (en uiteindelijk verzekerden) is vereist
en gebeurt nu niet. Recent onderzoek 416 doet – naast een oproep tot kritische beoordeling van
integrale ziekenhuisfusies om monopoliesituaties te voorkomen – de volgende aanbevelingen richting
zorgverzekeraars en de ACM indien een fusie goedgekeurd wordt:

■ Het contractueel vastleggen door zorgverzekeraars en daarmee incasseren van de beoogde
doelmatigheidswinst door upfront eisen te stellen aan businesscase van fuserende partijen. De
ACM dient toezicht te houden op de uitvoering hiervan.

■ Het eisen dat uitkomsten van zorg openbaar worden, zodat de reisbereidheid van patiënten

toeneemt, en de restconcurrentie groter wordt, waarmee eventuele prijseffecten zo veel mogelijk
gemitigeerd worden.

4.4.6

(Verwachte) reputatierisico’s zorgverzekeraars belemmering zorginkoop

In het model van gereguleerde concurrentie is aan de zorgverzekeraars de rol toebedeeld om als
kritische inkopers van zorg ten behoeve van hun verzekerden de doelmatigheid in de zorg te
bevorderen. Tegelijkertijd blijkt echter dat wanneer keuzes rondom de inkoop door zorgverzekeraars
gemaakt worden er vaak lokaal weerstand ontstaat. Dit kan leiden tot reputatierisico’s voor
zorgverzekeraars. Ook in de evaluatie van de Zvw in 2009 werd aangegeven dat zorgverzekeraars
huiverig waren voor selectief contracteren, omdat zij bang waren voor reputatieschade als zij hun
keuze voor bepaalde zorgaanbieders niet konden onderbouwen met objectieve prestatieindicatoren417.
De angst voor reputatieschade blijkt nog steeds te bestaan onder zorgverzekeraars, zo stellen zij in de
focusgroepen, en dit wordt bevestigd door andere veldpartijen. Zorgverzekeraars zijn bang dat
verzekerden overstappen als de zorgaanbieder van hun voorkeur niet is gecontracteerd 418. Daarnaast
zien zorgverzekeraars een risico voor reputatieschade, bijvoorbeeld als verzekerden publiciteit
opzoeken als de zorgaanbieder van hun voorkeur niet gecontracteerd is 419. Ook kan reputatieschade
plaatsvinden als er discussie ontstaat over een selectiecriterium als kwaliteit, als andere
zorgverzekeraars een bepaalde zorgaanbieder nog wel contracteren 420. Hierbij dient te worden
opgemerkt dat het primair gaat over de angst voor reputatieschade. In de focusgroepen is
aangegeven dat er in de praktijk nog weinig aanwijzingen zijn dat zorgverzekeraars ook daadwerkelijk
verzekerden verliezen als gevolg van selectief contracteren. Wel zijn er dreigingen geweest, zoals
naar aanleiding van het bericht dat de klinische geboortezorg bij De Sionsberg in Dokkum werd
afgebouwd421. Of dit daadwerkelijk heeft geresulteerd in opzeggingen bij De Friesland
Zorgverzekeraar (DFZ) is echter niet duidelijk. Een ander voorbeeld betreft de ophef die ontstaan is bij
verzekerden na het bericht dat Achmea (uiteindelijk tijdelijk) het Slotervaartziekenhuis niet heeft
gecontracteerd. Ook toen gaven veel verzekerden aan dat zij hun zorgverzekering bij Achmea wilden
opzeggen422, het is ons echter niet bekend of dit daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Uit interviews
met collectiviteiten bleek wel dat selectief contracteren niet gepercipieerd wordt als uiting van
kwaliteitsselectie, maar vooral als uiting van kostenbesparing. Dit punt benadrukt nogmaals het
belang van transparantie van kwaliteit van zorg (zie ook paragraaf 4.4.4).
In de focusgroepen is besproken in welke mate dit risico een optimale zorginkoop belemmert en zo
ja, in welke mate. De deelnemers aan de focusgroepen bevestigen dat (de angst voor) het risico nog
steeds actueel is. In welke mate dit een rol speelt bij beslissingen wisselt per situatie en het is
moeilijk een generieke uitspraak hierover te doen. De (partiële) remedie die naar voren kwam in de
focusgroepen is het meer en uitgebreider communiceren door zorgverzekeraars en overheid over het
doel van selectief contracteren en de criteria voor het al dan niet contracteren van zorgaanbieders.

67

4.4.7

Huidige bekostiging specialistische GGZ (en medisch-specialistische zorg)

Waar deze evaluatie zich primair richt op de zorginkoop en niet zozeer op de bekostiging van zorg,
blijken deze twee onderwerpen in de praktijk sterk verwant aan elkaar. Het type bekostiging bepaalt in
sterke mate de sturingsmogelijkheden tijdens de zorginkoop en het gedrag dat gedurende het jaar
gestimuleerd of juist geremd wordt. Eén van de gedachtes bij de invoering van de Zvw was dat
aanbieders via prestatiebekostiging gestimuleerd werden tot het leveren van doelmatige zorg en dat
door deze productstandaardisatie ook de kwaliteit per product inzichtelijk werd 423. Kenmerkend voor
prestatiebekostiging is dat niet de individuele handeling betaald wordt, maar dat betaald wordt voor
het integrale product van zorg. Hierdoor wordt de zorgaanbieder gestimuleerd tot het leveren van
doelmatige zorg.
In de dagelijkse praktijk van de twee grootste deelmarkten in de Zvw (specialistische GGZ en
medisch-specialistische zorg) zien we dat de vigerende bekostiging nog ‘fee for service’-elementen
kent, die haaks staan op de gedachte van prestatiebekostiging. Zo wordt in de medischspecialistische zorg via DOT’s extra betaald voor langere opnames of extra polikliniekbezoeken.
Tegelijkertijd zijn er in de DOT-systematiek ook kenmerken van prestatiebekostiging te vinden,
doordat veel delen van de behandeling integraal betaald worden en heropnames binnen een bepaalde
periode binnen dezelfde DOT voor rekening van de aanbieder zijn. Maar ook bij de
prestatiebekostiging, door middel van bijvoorbeeld DOT-zorgproducten, is de prikkel voor volume
beperking beperkt: hoe meer zorgproducten worden geleverd, hoe meer omzet er wordt
gegenereerd. Sturing op praktijkvariatie rondom de indicatiestelling door zorgverzekeraars blijft
daarmee essentieel.
In de specialistische GGZ is een volledig ‘fee for service’-model ingevoerd onder de noemer van
DBC’s. Het lijkt erop dat bij de invoering van bekostigingsystemen uiteindelijk de wens van
kostenhomogeniteit prevaleert boven het standaardiseren van prestaties waarbij prijs en kwaliteit
goed inzichtelijk worden424. Nu is dit bij de zorginkoop deels te ondervangen door het werken met
‘mandjes’ van zorgproducten en zo ook inzicht te krijgen in de zogenaamde productmix van
zorgaanbieders. Om dit te kunnen doen is echter enige mate van juiste segmentering/stagering/
profilering een vereiste. Dit is in de specialistische GGZ momenteel afwezig, waardoor de zorginkoop
bemoeilijkt wordt. Daarom lijkt het wenselijk dat in de specialistische GGZ een ander
bekostigingsysteem wordt ingevoerd, waarbij de zorgvraag leidend is in plaats van de behandelvariatie
in het aanbod, zoals dat op dit moment het geval is. Momenteel wordt door zorgverzekeraars en
aanbieders gewerkt aan een betere segmentatie van patiënten in de specialistische GGZ via het zo
goed mogelijk berekenen van de zorgvraagzwaarte, waarbij een grove segmentatie plaatsvindt 425.
Daarnaast is er met de verwachte overheveling naar de langdurige GGZ in 2017, een weg ingeslagen
naar meer producten naar zorgvraag in plaats van tijd. Het lijkt raadzaam om de resultaten en
ontwikkelingen te betrekken bij een nieuw te ontwerpen bekostigingssystematiek voor de
specialistische GGZ ergens in de komende jaren 22. Eerste stappen hierin worden momenteel
gemaakt. Door de NZa wordt in samenwerking met veldpartijen gewerkt aan een inhoudelijk
verbeterde productstructuur voor de gespecialiseerde GGZ. In deze nieuwe productstructuur is beter
een relatie te leggen tussen de zorgvraag van een patiënt en de behandelinzet dan in de huidige
DBC’s GGZ. Het streven is dat de gehele gespecialiseerde GGZ op termijn wordt bekostigd op basis
van één bekostigingssysteem. De nieuwe productstructuur zal over enkele jaren de bestaande DBC’s
GGZ vervangen. De NZa richt zich daarbij op eerste stappen in de productstructuur voor een of twee
diagnosegroepen per 2016 met een vervolg voor de rest van de gespecialiseerde GGZ in 2017 426.
Een wijze van bekostiging die zowel kwaliteit als doelmatigheid stimuleert en
volumegroeibelemmerend werkt is uitkomstbekostiging: bekostiging op basis van uitkomstmaten.
Door het kabinet is aangegeven dat uitkomstbekostiging de gewenste richting is qua
bekostigingsmethodiek427,428,429. Ook in verschillende onderzoeken wordt uitkomstbekostiging gezien
als “een methode waarmee de volumegroei van onnodige zorg en van zorg waarvoor doelmatiger

22

In de evaluatie van de Wmg, die begin september verschijnt, wordt tevens ingegaan op de bekostigingssystematiek in de
specialistische GGZ.

68

alternatieven voorhanden zijn beperkt kan worden” 430. Om uitkomstbekostiging te bewerkstelligen is
inzicht in kwaliteitsindicatoren essentieel (zie hiervoor ook paragraaf 4.3.6 en 4.4.4). In kader 4.2
wordt een overzicht gegeven van ontwikkelmogelijkheden richting uitkomstbekostiging.

4.5

Conclusie

Concluderend blijkt dat de laatste jaren de zorginkoop zich verder en positief heeft ontwikkeld. We
zien dit tevens terug in de afname in de groei in zorgkosten tussen 2009 en 2013. Hoewel de
zorguitgaven nog steeds toenemen is de groei in zorguitgaven sinds 2009 afgezwakt. In 2013 was de
door het CBS verwachtte groei in zorguitgaven 1,6%, wat de laagste groei is in de afgelopen vijftien
jaar. Hoewel ontwikkelingen in zorginkoop niet de enige verklaring zijn voor de afname in groei, heeft
de ontwikkeling van zorginkoop mede door introductie van omzetplafonds en aanneemsommen
bijgedragen aan een afname van de groei in zorgkosten.
Belangrijke factoren die hebben bijgedragen aan deze ontwikkeling betreffen onder andere het
afschaffen van het representatiemodel, het vergroten van de risicodragendheid van verzekeraars en
de gesloten hoofdlijnenakkoorden. Ook de toename van de vrije prijzen in de eerste en tweede lijn en
de toename van kwaliteitsindicatoren en kwaliteitsnormen hebben bijgedragen aan de ontwikkeling
van selectieve inkoop.
Tegelijkertijd zien we dat de zorginkoopmarkt nog niet optimaal functioneert en dat bijvoorbeeld
selectieve zorginkoop mondjesmaat van de grond komt. Belemmerende factoren voor zorginkoop zijn:
huidige weergave van artikel 13 van de Zvw en de late beleidscyclus waardoor er gedurende het jaar
nog onzekerheid is over het beleid. Ook het gebrek aan transparantie in kwaliteit en de grote
hoeveelheid kwaliteitsindicatoren vormen een belemmering voor de zorginkoop. Daarnaast spelen
fusies en concentratie van zorg, de angst voor reputatieschade van zorgverzekeraars en de huidige
bekostiging in de GGZ (en medisch-specialistische zorg) die voornamelijk gebaseerd is op fee for
service een belemmerende rol voor de zorginkoop. Van deze belemmeringen verdienen het
aanpassen van artikel 13 van de Zvw en het afdwingen van transparantie van uitkomsten van zorg de
hoogste prioriteit de komende jaren.

4.6

Aanbevelingen

Op basis van onze bevindingen formuleren we de volgende aanbevelingen om de zorginkoop verder
te optimaliseren:

■ Huidig artikel 13. Het wijzigen van artikel 13 van de Zvw, waarbij zorgverzekeraars vrij zijn de
hoogte van de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg te
uitzonderingsposities – draagt bij aan het verbeteren van de zorginkoop.

bepalen

–

zonder

■ Verhogen transparantie kwaliteit door inzet artikel 38 Wmg en regie op snelheid van transparantie
door het Kwaliteitsinstituut. Transparantie van kwaliteitsindicatoren is van belang om zorg in te
kunnen kopen. Deze transparantie is laag, en moet én kan op korte termijn verhoogd worden. We
adviseren hierbij de volgende aanpak:
1.

De eerste stap betreft een aanwijzing van het Ministerie van VWS aan het Kwaliteitsinstituut
of aan de NZa via artikel 38 Wmg om reeds lang beschikbare databronnen voor kwaliteit per
direct (onzes inziens moet publicatie uiterlijk in 2015 plaatsvinden) openbaar te maken:
a)

Het gaat hier om databronnen die reeds vele jaren gemeten worden en waarvan de
relevantie voor patiënten en verzekerden evident is. Voorbeelden (niet uitputtend) hiervan
zijn: de Nederlandse Kankerregistratie met 1/3/5-jaars overlevingcijfers per kankersoort per
ziekenhuis, en klinische registraties zoals de Landelijke Trauma Registratie met 30-daagse
overleving na traumata, BHN met informatie over sterfte na cardiochirurgie PRN met de
cijfers over babysterfte, de DSCA met cijfers over complicaties en overleving bij
darmkanker, en een aantal reeds beschikbare PROM’s rondom electieve aandoeningen.
Het gaat hier ook om bijvoorbeeld declaratiegegevens zoals de DIS-registratie, die ook een
goed inzicht kunnen geven in de doelmatigheid per zorgaanbieder en op onderdelen ook
inzicht geven in de kwaliteitsaspecten per zorgaanbieder.

69

2.

b)

Een veel gehoord tegenargument tegen snelle openbaring is dat de genoemde
databronnen nog niet 100% betrouwbaar zijn, omdat registraties soms niet volledig of
onjuist worden ingevuld. Praktijkervaringen (o.a. de openbaring van de HSMR) laten nu
juist exact het tegenovergestelde effect zien: juist door openbaring gaan zorgaanbieders
aan de slag met het verbeteren en juist registreren van gegevens. Het niet openbaren van
deze gegevens maakt dat het niet goed registreren eindeloos voortgezet kan worden.

c)

Wel kan het zo zijn dat een nog niet volledig betrouwbare registratie reden kan zijn om
afspraken te maken met zorgverzekeraars over een gefaseerd gebruik in de zorginkoop,
bijvoorbeeld het eerste jaar na openbaring alleen als informatie voor dialoog, het tweede
jaar als informatie voor verbeterafspraken en het derde jaar voor resultaatsafspraken incl.
eventuele financiële consequenties. En daarnaast is een goede uitleg over wat de data wel
en niet zeggen essentieel bij publicatie.

d)

Tot slot is het van belang om openbaring gepaard te laten gaan met checks op de
betrouwbaarheid van de kwaliteitsdata, bijvoorbeeld door assuranceverplichtingen op te
leggen aan de beheerders van deze databases.

De tweede stap – die gelijktijdig met de eerste stap kan plaatsvinden – bestaat uit een
aanwijzing vanuit VWS aan het Kwaliteitsinstituut om samen met veldpartijen (aanbieders,
zorgverzekeraars en patiëntenorganisaties) onder regie van het Kwaliteitsinstituut een roadmap
op te stellen waarin per zorgvraag/diagnose (voor alle deelmarkten in de Zvw) wordt
aangegeven welke uitkomsten gewenst zijn, en in welke databases deze uitkomsten
beschikbaar zijn c.q. hoe deze gemeten moeten gaan worden indien nog niet beschikbaar.
Deze roadmap moet tijdlijnen kennen en uiterlijk medio 2015 beschikbaar zijn. Hierbij dient
tevens aandacht te zijn voor de inrichting van de governance van de data en de rollen en
verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. Een deel van de beschreven uitkomsten in
deze roadmap zal dan reeds transparant zijn of op korte termijn worden, door de genomen actie
vanuit VWS onder stap 1. De focus van de roadmap zal dan dus ook liggen op nog te
ontwikkelen of de in ontwikkeling zijnde uitkomsten van zorg. Indien veldpartijen niet of niet
tijdig deze roadmap opstellen dan doet het Kwaliteitsinstituut dit eigenstandig.
Het is van belang om aan te geven dat de ervaring leert dat het een aantal jaar kan duren om
uitkomsten te ontwikkelen, dus voor diagnosen/zorgvragen waarvoor nu nog helemaal geen
uitkomsten beschikbaar zijn (hetgeen een minderheid is), is het denkbaar dat deze pas ruim
later dan 2015 bekend zijn, maar de route daarnaartoe dient dus per medio 2015 bekend te zijn.

3.

De NZa behoudt hierbij haar verantwoordelijkheid om zelf actie te ondernemen indien
uitkomsten niet of niet snel genoeg openbaar worden, maar het primaat van het opstellen van
de roadmap ligt bij het Kwaliteitsinstituut.

Het niet of niet snel genoeg opvolgen van deze aanbeveling leidt tot een suboptimale kwaliteit van
zorg en een concurrentie op prijs in plaats van waarde van zorg.

■ Naar een andere manier van toezicht op fusies. Fusies moeten begeleid worden door dwingende
businesscases waardoor doelmatigheidswinsten ook daadwerkelijk terugvloeien naar de
premiebetaler én uitkomsten dienen transparant te worden om zo de reisbereidheid en
restconcurrentie te verhogen en daarmee prijseffecten zo veel mogelijk te mitigeren.

■ Vervroegen beleidscyclus. Door de beleidscyclus te vervroegen hebben zorgverzekeraars en
aanbieders meer tijd om zorg tijdig en zorgvuldig te contracteren.

■ Uitkomstbekostiging. De huidige manier van het contracteren van ziekenhuizen door
zorgverzekeraars kan worden geoptimaliseerd door uitkomsten centraal te zetten, en/of
instrumenten zoals shared savings in te zetten. Om daadwerkelijk de waarde van de zorg te
verbeteren dienen integrale uitkomsten van zorg gecontracteerd te worden en niet inspanningen
die (mogelijk) leiden tot deze uitkomsten 431. Hierbij is er voor zorgverzekeraars en zorgaanbieders
een belangrijke rol weggelegd om uitkomstbekostiging te realiseren. Deze aanbeveling is nader
uitgewerkt in kader 4.2.

70

■ Meerjarencontracten. Meerjarencontracten tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders kunnen, in
combinatie met een kwaliteitsagenda en strategische agenda, bijdragen aan de ontwikkeling van
zorginkoop. Deze aanbeveling is nader uitgewerkt in kader 4.3.

■ Versterken sturing op gepast gebruik bij zorginkoop. De nadruk op het belang van gepast gebruik
van zorg is het afgelopen jaar sterk toegenomen. Door met zorginkoop meer te sturen op gepast
gebruik kan de zorginkoop verder verbeterd worden, met als doel de kwaliteit en doelmatigheid
verder te verhogen. Deze aanbeveling is nader uitgewerkt in kader 4.4.

Kader 4.2 Uitkomstbekostiging
Tijdens de focusgroepen is uitkomstbekostiging besproken als een van de routes voor ontwikkeling
van de zorginkoop, waarbij er voor zorgverzekeraars en zorgaanbieders een belangrijke rol is
weggelegd om dit te realiseren. Veldpartijen zien dit als een reële mogelijkheid, maar geven daarbij
wel aan dat bepaalde onderdelen van zorg (bijv. hulpmiddelen) zich minder lenen voor
uitkomstbekostiging. In onderstaand kader beschrijven we een mogelijk stappenplan voor het
vormgeven van uitkomstbekostiging, gebaseerd op het rapport Betalen voor Kwaliteit – aan de slag
met uitkomstbekostiging (KPMG Plexus, 2014).
Stap 1 Definiëren van uitkomsten
De eerste stap is om kwaliteit te definiëren in termen van uitkomsten van zorg. Lang is gedacht dat
het erg moeilijk is om juiste uitkomsten te definiëren. Maar als het patiëntenperspectief centraal
staat, in plaats van het aanbiedersperspectief, blijkt dit juist heel goed te lukken. Typen gewenste
uitkomsten blijken zeer overeen te komen per groepen van diagnosen/populaties. In de
huisartsenzorg is het doel bijvoorbeeld dat wordt voorkomen dat chronische ziekten ontsporen en dat
ziekenhuisopnames voor bijvoorbeeld diabetes, COPD en hartfalen uitblijven. In de electieve zorg gaat
het om een goede indicatiestelling (praktijkvariatie) in combinatie met een goede verschilscore op de
Patient Reported Outcome Measures (PROM’s) voor en na de operatie. In de oncologische zorg en
de complexe spoedzorg gaat het om overleving en om voorkoming van diagnosespecifieke
morbiditeit zoals heroperaties. In het sociaal domein tellen zowel maatschappelijke doelen als
resultaten voor de individuele burger, zoals bevordering van zelfredzaamheid en arbeidsparticipatie en
vermindering van schooluitval of percentages kinderen in gesloten jeugdzorg.
Stap 2 Meten van uitkomsten
De tweede stap naar betalen voor kwaliteit is de gedefinieerde uitkomsten meten. Uitkomsten
moeten vergelijkbaar zijn, en dus is zorgzwaartecorrectie essentieel. En verschillen in scores moeten
berusten op verschillen in kwaliteit, en niet op meetproblemen of toeval. Door de meest waardevolle
databronnen (declaratiegegevens, klinische registraties en PROM’s) slim te combineren, blijkt het
merendeel van de gewenste uitkomsten in de cure anno 2014 al beschikbaar te zijn. Het belangrijkste
aandachtspunt is het publiek maken van deze gegevens, die nu vaak alleen voor zorgaanbieders
toegankelijk zijn.
Stap 3 Contracteren van uitkomsten
De grote uitdaging zit in de volgende stap: dat zorgfinanciers en zorgaanbieders uitkomsten
contracteren, waarbij het betalen voor het niet behandelen (zogenaamd ‘kijk- en luistergeld’) uiteraard
onderdeel is om gepast gebruik van zorg te stimuleren. Om aanbieders te belonen voor excellente
uitkomsten, is het nodig dat financiers (zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten) samen met
aanbieders beschrijven wat de huidige en gewenste prestaties zijn, zowel absoluut (de score van een
aanbieder) als relatief (vergeleken met de benchmark). Onderdeel hiervan zijn uiteraard ook afspraken
over integrale kosten: de prijs en het volume van de zorg; en indien relevant (bijvoorbeeld bij
chronische zorg) ook de kosten van patiënten door de hele keten.
Transparantie
Bij het contracteren van uitkomsten is transparantie naar de financier en naar het publiek een

71

vanzelfsprekendheid. Uitkomsten zijn niet statisch, maar worden geëvalueerd, en waar nodig ook
aangepast: bijvoorbeeld als verbetering op een indicator niet langer mogelijk is. In onze ervaring zijn
bilaterale afspraken tussen individuele zorgverzekeraars en (een groep van) aanbieder(s) over welke
uitkomsten betrokken worden in een contract, vaak de snelste en meest vruchtbare route naar
overeenstemming. Hierbij kan natuurlijk gebruik worden gemaakt van uitkomstensets die al
beschikbaar zijn vanuit landelijke initiatieven, zoals klinische registraties en programma’s vanuit de
zorgverzekeraars. Contracteren op uitkomsten is een langetermijnafspraak. Financiers en aanbieders
gaan gezamenlijk het traject in om de zorg beter te maken, maar het is een illusie om te denken dat
die verandering van de ene op de andere dag zal optreden. Alleen door continu te sturen op goede
uitkomsten kunnen, non-stop, verbeterslagen worden gemaakt.
Wijze van betalen
Tot slot moeten contractueel afspraken worden gemaakt over de wijze van betalen voor kwaliteit.
Grofweg bestaan hier twee routes voor: het marktaandeel van excellente aanbieders vergroten via
gedifferentieerde inkoop; of aanbieders belonen via een hoger tarief bij meer kwaliteit. Bij de eerste
optie stijgen de inkomsten voor de aanbieder doordat de marginale kosten van extra patiënten lager
zijn dan de additionele inkomsten, waardoor de marge stijgt. Bij de optie van een hoger tarief is een
belangrijke voorwaarde dat elders in de keten de kosten dalen, opdat de integrale kosten niet
toenemen.
Verbinding tussen financieringskaders
Een groot deel van het betalen voor kwaliteit vindt plaats binnen een financieringskader (Wmo, Zvw,
AWBZ/Wlz, Jeugdwet) en daarmee vallen investeringen en opbrengsten ten deel aan dezelfde
financier (zorgkantoor, gemeente of zorgverzekeraar). Denk aan uitkomstbekostiging voor chronische
ziekenhuiszorg: hiervan profiteert de zorgverzekeraar, die ook de betalende partij is. Echter, door
bijvoorbeeld te investeren in wijkverpleging kunnen opnames in de Wlz voorkomen worden, waarbij
het schot in de financiering ertoe leidt dat de zorgverzekeraar wellicht afziet van zo’n investering.
Immers, de revenuen vallen in dit geval bij de overheid, terwijl de kosten liggen bij de
zorgverzekeraar. Er zijn meer van dit soort voorbeelden. Denk aan de relatie tussen sociale wijkteams
(gemeente) en de inzet van de huisarts (zorgverzekeraar). Het is daarom van belang om op lokaal
niveau afspraken te maken over het ‘shared savings’-model, waarbij de investerende partij
gecompenseerd wordt door de ‘ontvangende’ partij.
Definitie van prestatie voor verschillende typen zorg
De definitie van een prestatie (of zorgproduct) is afhankelijk van het type zorg. De uitkomsten voor
een electieve, geboorten, oncologische én/of complexe spoedzorgingreep beslaan een beperkt
tijdspad, waardoor betaling ‘per case’ in de rede ligt. Voorwaarde is dan wel dat alle verrichtingen
gerelateerd aan die case, inclusief bijvoorbeeld een heroperatie, deel uitmaken van het zorgproduct.
Bij chronische zorg is er geen afgebakend tijdpad, wat betalen per case lastig maakt. Een
abonnementstarief met daarbovenop betalen voor goede uitkomsten is hier een logische stap richting
uitkomstbekostiging, omdat op deze manier afgestapt wordt van ‘fee for service’-elementen. Bij
eerstelijnszorg (inclusief basisspoedzorg) biedt populatiebekostiging een goede mogelijkheid tot
uitkomstbekostiging. Zorgaanbieders krijgen dan een bepaald bedrag per inwoner of verzekerde in
hun populatie, ongeacht of die zorg gebruikt wordt of niet432.

Kader 4.3 Meerjarencontracten
Tijdens de focusgroepen zijn ook meerjarencontracten besproken als één van de routes voor verdere
ontwikkeling van de zorginkoop. Meerjarencontracten kunnen, in combinatie met een
kwaliteitsagenda en strategieagenda, bijdragen aan de ontwikkeling van zorginkoop, doordat
meerjarencontracten bijdragen aan het verminderen van transactiekosten. Tevens kunnen
meerjarencontracten bijdragen aan de stabiliteit.

72

Meerjarencontracten komen nu vaak weinig tot stand door onzekerheid over het beleid de komende
jaren, waardoor er veel onzekerheid in de markt is, waardoor meerjarencontracten te veel risico
inhouden. Daarnaast is het zo dat meerjarencontracten alleen van toepassing kunnen zijn op spelers
waarvan zorgverzekeraars denken dat ze ook een partij zijn die meerjarig een partner kan zijn op het
gebied van prijs en kwaliteit. Dit is niet het geval voor alle aanbieders. Verder wisselen verzekerden
ook mogelijk eens per jaar van zorgverzekeraar, hetgeen het voor zorgverzekeraars ook lastiger maakt
om meerjarig te contracteren. Een van de opties ter stimulering van de totstandkoming van
meerjarencontracten, die gesuggereerd werd in de focusgroep, is om patiënten/verzekerden de optie
te bieden om zich meerdere jaren aan een zorgverzekeraar te binden. Hierdoor wordt investeren in
preventie en innovatie voor zorgverzekeraars aantrekkelijker. De NZa heeft in een notitie aan de
Minister aangegeven dat zij weinig voordelen zien in het mogelijk maken van meerjarige polissen voor
verzekerden433. Tevens neemt dit voorstel de beleidsonzekerheid voor de toekomst niet weg die nu
vaak juist de drempel is voor meerjarige contracten.

Kader 4.4 Gepast gebruik en zorginkoop
Bij zorginkoop wordt nog weinig gestuurd op het daadwerkelijk inkopen van gepast gebruik van zorg.
De afgelopen jaren zijn diverse initiatieven opgericht om gepast gebruik van zorg te vergroten. Een
voorbeeld hiervan zijn de Verstandige Keuzes die zijn opgesteld vanuit het initiatief Verstandig Kiezen,
waarmee medisch specialisten en patiënten handvatten geboden worden voor gepast gebruik van
zorg. Verstandige Keuzes geven aan welke zorg op basis van evidence-based onderzoek gepast is bij
de zorgvraag van patiënten434. Hieronder wordt de richtlijn gegeven van de Verstandige Keuze voor
rughernia435:

■ Opereer niet wanneer er alleen sprake is van rugpijn.
■ Opereer niet wanneer de beenpijn kort (<6 weken) duurt, maar wacht ook niet te lang
(>6 maanden).

■ Vraag geen MRI aan tijdens de natuurlijke herstelperiode of na een herniaoperatie.
■ Opereer niet wanneer het dermatoom niet klopt met de beknelde zenuw.
■ Pas nieuwe operatietechnieken voor lage rughernia uitsluitend toe in klinische trials.
Met zorginkoop sluit men aan bij dergelijke initiatieven van gepast gebruik, bijvoorbeeld door alleen
zorg te vergoeden waarbij voldaan wordt aan de richtlijnen Verstandig Kiezen. Op deze wijze wordt
geminimaliseerd dat zorg wordt ingekocht die niet past bij de huidige stand van de wetenschap. Dit
draagt bij aan het vergroten van de kwaliteit en doelmatigheid van zorg.
Ten tijde van schrijven van deze evaluatie is voor een beperkt aantal aandoeningen een Verstandige
Keuze-richtlijn beschikbaar. Het verdient dan ook aanbevelingen om dergelijke initiatieven van
operationaliseringen van gepast gebruik te versnellen en te koppelen aan zorginkoop door
zorgverzekeraars.

73

Evaluatie Zvw:
Balance of power

74

5

Evaluatie Zvw:
Balance of power

5.1

Inleiding

Het zorgstelsel bestaat uit drie markten: de zorgverzekeringsmarkt, zorgverleningsmarkt en
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. De Zvw heeft invloed op de zorgverzekeringsmarkt en de
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt (zie ook figuur 5.1).
Figuur 5.1: Zorgverzekeringsmarkt, zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt en zorgverleningsmarkt

Verzekerde
Patiënt
Consument

Zorgverzekeringsmark

Wzt

Zorgverleningsmarkt

Zvw

Zorgverzekeraar

Zorgaanbieder
Zorginkoopmarkt/
Zorgverko opmarkt

Dit hoofdstuk beschrijft de balans tussen zorgverzekeraars, zorgaanbieders en verzekerden op de
zorgverzekeringsmarkt en zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. De balans tussen verzekerden en
zorgaanbieders op de zorgverleningsmarkt valt buiten de scope van deze evaluatie. Dit hoofdstuk
beantwoordt daarmee onderzoeksvraag 3 a, b en c van de evaluatie:
3a) Hoe hebben de drie spelers (zorgverzekeraars, zorgaanbieders, verzekerden/patiënten) hun
beoogde rol binnen de zorgverzekerings- en zorginkoopmarkt opgepakt en wat is het gewicht
van de drie spelers hierbij? Is er sprake van een balance of power tussen de drie spelers?
3b) Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw op de toegankelijkheid van de zorgverzekering vanuit het
perspectief van de verzekerde?
3c) Wat zijn de effecten na zes jaar Zvw op de kwaliteit van de zorgverzekering?

75

5.1.1

Leeswijzer

De balans in (markt)macht tussen zorgverzekeraar, zorgaanbieder en patiënt/verzekerde op de
zorgverzekeringsmarkt en zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt laat zich lastig exact in kaart brengen.
Zo is marktmacht niet alleen afhankelijk van het marktaandeel van een partij. Ook spelen de
informatiepositie en competenties van medewerkers een belangrijke rol in het daadwerkelijk kunnen
uitoefenen van een eventuele machtspositie die voort kan komen uit het marktaandeel. Daarnaast is
het zo dat de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt en zorgverzekeringsmarkt in figuur 5.1 weliswaar
zijn weergegeven als aparte markten, maar in de praktijk zijn deze markten niet los van elkaar te zien
doordat zij interafhankelijk zijn: gebeurtenissen en de dynamiek op de zorgverzekeringsmarkt zijn van
invloed op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt en vice versa.
Ook wordt in het publieke debat vaak verwezen naar mogelijke disbalansen tussen zorgverzekeraars
en zorgaanbieders. Echter, een echte balance of power moet niet worden bezien vanuit
zorgaanbieders (of zorgverzekeraars), maar vanuit het perspectief van de eindgebruiker: de
patiënt/verzekerde. De patiënt/verzekerde staat hiermee dan ook centraal in de uitkomsten van de
balans tussen zorgverzekeraar, zorgaanbieder en patiënt/verzekerde op de zorgverzekeringsmarkt en
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt.
Tot slot dient het abstracte begrip balance of power worden uitgedrukt in maat en getal. We doen dit
door in dit hoofdstuk te kijken naar de kwaliteit en betaalbaarheid van de zorg vanuit het perspectief
van de patiënt/verzekerde. In paragraaf 5.2 wordt een nadere beschrijving gegeven van het
conceptueel kader dat gebruikt wordt bij de analyse van de balance of power. Vervolgens wordt in
paragraaf 5.3 een overzicht gegeven van de positionering van zorgaanbieders, zorgverzekeraars en
verzekerden/patiënten. In paragraaf 5.4 wordt de marktmacht op de zorgverzekeringsmarkt vanuit het
gezichtspunt van de patiënt/verzekerde bekeken en in paragraaf 5.3.3, 5.4.4 en 5.4.5 wordt tevens
antwoord gegeven op deelvraag 3 b en 3 c. In paragraaf 5.5. wordt een beschrijving gegeven van de
marktmacht op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt vanuit het gezichtspunt van de
patiënt/verzekerde. Het hoofdstuk sluit af met conclusies en aanbevelingen ten aanzien van de
balance of power in het stelsel.

5.2

Conceptueel kader: balance of power

In de zorg betreft de balance of power een resultante van de machtsbalans (o.a. het marktaandeel,
maar ook de informatievoorziening) van zorgaanbieders en zorgverzekeraars en de machtsbalans
tussen zorgverzekeraars en verzekerde. Het hier beschreven denkkader is uiteraard een schematische
beschrijving van de werkelijkheid, maar biedt aanknopingspunten om de deelvragen uit dit hoofdstuk
systematisch en in samenhang met elkaar te analyseren.
In figuur 5.2 is de balance of power schematisch weergegeven door het optimum van betaalbaarheid
en kwaliteit (y-as) als functie te zien van de mate van concentratie/marktaandeel van de
zorgverzekeraar, uitgaande van een vaststaande mate van aanbiederconcentratie (x-as). Bij punt A is
het marktaandeel van de zorgverzekeraar relatief gering ten opzichte van de zorgaanbieders. Ten
gevolge van deze verdeling van marktaandeel loopt de premie (onnodig) op ten gevolge van
ondoelmatigheid bij de zorgaanbieders. Ook de druk van kwaliteit van zorg op zorgaanbieders neemt
af, waardoor mogelijk ook kwaliteit suboptimaal is. Bij punt B is sprake van een optimale ‘balance of
power’ waarbij de betaalbaarheid, kwaliteit en toegankelijkheid voor de verzekerden optimaal zijn.
Naarmate het marktaandeel van de zorgverzekeraar verder toeneemt (punt C), geldt dat de
betaalbaarheid afneemt (en de premie oploopt), en de kwaliteit afneemt.
Door de ontwikkeling van zorginkoop (zie ook hoofdstuk 4) kan de hele curve zich omhoog bewegen:
er is een toename van betaalbaarheid en kwaliteit. Ook onder invloed van innovaties die bijdragen aan
het leveren van efficiëntere zorg, kan de gehele curve omhoog bewegen. Een vergelijkbare curve is te
maken voor de zorgverzekeringsmarkt.

76

Zorgpremie en (inverse) kwaliteit

Figuur 5.2: Conceptueel kader balance of power (y-as gaat primair uit van de hoogte van de zorgpremie, kwaliteit
heeft een inverse schaal op de y-as).

Overmatige concentratie/
marktaandeel
zorgverzekeraar

Overmatige concentratie/
marktaandeel aanbieder

A
C
B

Betere zorginkoop
methoden en/of
efficiëntere levering zorg–
– hele
curve daalt

Mate van concentratie/marktaandeel zorgverzekeraar

5.3

Positionering van zorgverzekeraars, zorgaanbieders en verzekerden

Zoals in het conceptueel kader is besproken, is de positionering van zorgverzekeraars, zorgaanbieders
en patiënt/verzekerde van belang voor de balance of power op de zorgverzekeringsmarkt en
zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. Indien zorgaanbieders of zorgverzekeraars een te grote
marktmacht hebben, kan dit leiden tot een disbalans en daarmee verminderde druk op kwaliteit en
doelmatigheid. Deze paragraaf geeft achtereenvolgens een beschrijving van de positionering van
zorgverzekeraars, zorgaanbieders en patiënten/verzekerden. Daarna gaan we in op de balance of
power op de twee onderzochte deelmarkten: de zorginkoop- en zorgverzekeringsmarkt.
5.3.1

Vier grote zorgverzekeraars hebben een gezamenlijk marktaandeel van 90%, wel ruimte
voor nieuwe toetreders

In 2013 waren op de zorgverzekeringsmarkt 26 zorgverzekeraars actief, verdeeld over negen
concerns. De vier grootste concerns, Achmea, VGZ, CZ en Menzis, hadden in 2013 respectievelijk
ongeveer 32%, 25%, 20% en 13% marktaandeel. Gezamenlijk bezitten deze vier grote verzekeraars
ongeveer 90% van de zorgverzekeringsmarkt. De overige verzekeraars hebben alle een marktaandeel
van 0,5% tot 3%436.
De concentratiegraad van zorgverzekeraars is in Nederland tussen 2011 en 2012 toegenomen als
gevolg van fusies. Vooral in de provincie Friesland is de concentratiegraad relatief hoog 437.
Voor een evenwichtige markt zijn er voor nieuwe toetreders geen belemmeringen en voor bestaande
marktpartijen (bijvoorbeeld bij verlieslatendheid) geen belemmeringen om de markt te verlaten. Op
deze wijze wordt gestimuleerd dat indien een zorgverzekeraar zijn premie zou verhogen om
excessieve winst te maken, een nieuwe toetreder de markt zal betreden om de concurrentie op prijs
aan te gaan en deze winst terug zal dringen438. Er zijn geen nieuwe toetreders op de
zorgverzekeringsmarkt. Zo is een poging van zorgverzekeraar Anno12 om de zorgverzekeringsmarkt
te betreden, gestrand. Het bleek voor Anno12 niet mogelijk om net als de andere zorgverzekeraars de
verlaging van de nominale premie in 2013 te kunnen bieden 439 (zie ook tabel 3.10). Wel worden

77

jaarlijks nieuwe labels geïntroduceerd, zoals de HEMA-zorgverzekering via Menzis. De Zvw staat
nieuwe toetreding van zorgverzekeraars wel toe en in het geval van uittreding is de positie van de
verzekerden op grond van artikel 31.1 Zvw volledig gewaarborgd 440. De belangrijkste barrière voor
nieuwe toetreders is een solvabiliteitseis. De solvabiliteitseis is wenselijk, vanuit het oogpunt om een
financieel gezonde markt te behouden. Ook de NZa441 constateert dat “er op de
zorgverzekeringsmarkt ruimte is voor toetreding en kleine spelers met een duidelijk eigen gezicht” en
dat het voor nieuwe zorgverzekeraars mogelijk is om binnen “enkele jaren een minimaal noodzakelijke
schaal te bereiken”. Wel geeft de NZa442 aan dat er drempels zijn voor nieuwe toetreders, zoals
solvabiliteitseisen van De Nederlandsche Bank (DNB) en de benodigde aanvangsinvesteringen, de
afschaffing van ex post compensaties (door de kleine schaal zijn nieuwe toetreders relatief gevoelig
voor specifieke populaties die niet volledig ex ante verevend worden), het grote aantal collectiviteiten
en de benodigde (regionale) inkoopmacht. Maar zoals onderzoek van iBMG ook aangeeft: “Deze
toetredingsdrempels zijn echter voor een belangrijk deel inherent aan het model van gereguleerde
concurrentie zelf.” 443
5.3.2

Toename samenwerking tussen zorgaanbieders

De verdeling van marktaandelen van zorgaanbieders verschilt per deelmarkt en regio. Het aantal
ziekenhuizen neemt in Nederland de laatste jaren af; wel zijn er nieuwe toetreders, waaronder
ZBC’s444. In 2013 waren in Nederland 107 ziekenhuizen, terwijl er in 2009 nog 116 ziekenhuizen
waren. Deze afname is het gevolg van samenwerking tussen ziekenhuizen. Er zijn vele vormen van
samenwerking tussen ziekenhuizen zichtbaar (o.a. fusie, coöperatievorming en gezamenlijke
inkoopfunctie). Uitgangspunten van de samenwerking vormen veelal regionaal gebaseerde
herverdelingen van zorg, waarmee ziekenhuizen hun zorgportfolio willen optimaliseren door middel
van samenwerking445 (zie ook hoofdstuk 4, paragraaf 4.4.5). Wat betreft de omvang van
marktaandelen van aanbieders blijkt dat het marktaanbod divers is en verdeeld is over verschillende
ziekenhuizen. Zo laat onderzoek van de NZa446 zien dat “ruim 90 procent van de landelijke
ziekenhuisomzet is verspreid over specialismen die door meer dan 80 ziekenhuizen worden
aangeboden”. Ook de verdeling qua specialismen is gelijkmatig. 447 De liquiditeit en solvabiliteit van
aanbieders van medisch-specialistische zorg zijn de laatste jaren verbeterd 448. De samenwerking
tussen ziekenhuizen wordt door de ACM (en vanaf 2014 ook door de NZa) getoetst aan de wet van
gereguleerde marktwerking. Het doel van deze toets is dat het speelveld van gereguleerde
concurrentie wordt behouden. In de praktijk blijkt wel dat, ondanks deze toets, het risico op een te
grote marktmacht ten gevolge van een fusie niet altijd juist wordt ingeschat 449. Ook laat onderzoek bij
recente ACM-besluiten het risico op prijsstijgingen zien450. Ook zijn er praktijkvoorbeelden van fusies
die geleid hebben tot een monopoliepositie (Zeeuwse ziekenhuizen) of fusies die naar verwachting
leiden tot een marktaandeel van meer dan 50% (Tilburgse ziekenhuizen) (zie ook hoofdstuk 4,
paragraaf 4.4.5)23.
In de eerstelijnszorg is er over het algemeen een groot aanbod en een beperkte marktconcentratie 451.
Meer specifiek, in de paramedische zorg is het zorgaanbod zeer gefragmenteerd. Grotere aanbieders
van bewegingszorg krijgen in toenemende mate meer invloed op de contractering met
zorgverzekeraars, terwijl kleinere aanbieders te maken hebben met “scherpe inkoop van
zorgverzekeraars gezien het overaanbod in deze markt en de daarbij behorende
standaardcontracten”452. In de tandartsenzorg is eerder een onderaanbod dan een overschot. De
contracteergraad bij tandartsen ligt ook laag. De NZa geeft aan dat “tandartsen nauwelijks contracten
tekenen, ook als zorgverzekeraars daar wel de mogelijkheid toe bieden” 453. In de farmacie hebben
zorgverzekeraars in 2013 gemiddeld met 94% van de apotheken en apotheekhoudende huisartsen
een contract 454. In de huisartsenzorg is het aanbod ook gefragmenteerd. Er wordt door
zorgverzekeraars niet onderhandeld over inschrijftarieven en tarieven voor consulten 455.

23

Zie voor een meer gedetailleerd overzicht van de fusies en de fusietoets de evaluatie van de Wmg welke in het najaar 2014
verschijnt.

78

In de curatieve GGZ-zorg is sprake van een hoge marktconcentratie456. Wel komen er steeds meer
instellingen bij. In 2010 zijn 24 nieuwe (niet-gebudgetteerde) instellingen toegetreden. Er zijn in 2010
89 niet-gebudgetteerde GGZ-aanbieders en in 2012 waren er 178 gebudgetteerde instellingen 457.
5.3.3

Positie van verzekerden en de rol van collectiviteiten

Verzekerden worden in het stelsel in toenemende mate gepositioneerd als consumenten in het
zorgstelsel458. De vraag is of verzekerden wel altijd voldoen aan het ideaalbeeld van kritische
zorgconsumenten459. Uit onderzoek van Nivel460 blijkt dat er duidelijke verschillen zijn in voorkeuren,
behoeften en mogelijkheden van verzekerden. Vooral ouderen, lager opgeleiden en mensen met een
laag inkomen willen of kunnen geen actieve rol vervullen in hun ziekte en zorg. Bijna de helft van de
Nederlanders heeft bijvoorbeeld onvoldoende kennis, motivatie en zelfvertrouwen om een grotere,
actievere rol te krijgen in de omgang met hun gezondheid en ziekte; 40% van de chronisch zieken
mist de vaardigheden voor ‘zelfmanagement’; en lichamelijk gehandicapten en ouderen hebben niet
altijd financiële middelen en toegankelijkheid tot voorzieningen om te participeren in de
samenleving461.
5.3.3.1

Invloed van verzekerde via collectiviteit

Door zich als verzekerde aan te sluiten bij een collectiviteit kan de invloed van verzekerden worden
vergroot. In 2014 was ruim 71% van de verzekerden collectief verzekerd. Zorgverzekeraars zijn in
hoge mate afhankelijk van collectiviteiten. Ruim tweederde van de zorgverzekeraars heeft in 2012 en
2013 een collectiviteitsgraad van meer dan 50% (percentage collectief verzekerden ten opzichte van
het totaalaantal verzekerden van de zorgverzekeraar)462. Daarbovenop is de collectiviteitenmarkt extra
belangrijk, omdat de contracten tussen zorgverzekeraars en collectiviteiten vaak voor meerdere jaren
worden afgesloten en daarmee een stabiel deel vormen van de verzekerdenpopulatie van een
zorgverzekeraar. Wel kunnen verzekerden hun verzekering via het collectief elk jaar opzeggen en
overstappen. Daarnaast kunnen zorgverzekeraars via collectiviteiten grote groepen (potentiële)
verzekerden bereiken. Via werkgeverscollectiviteiten kunnen zorgverzekeraars ook de gezondheid van
werknemers beïnvloeden, wat bij kan dragen aan afname van de schadelast.
De wijze van invloed van collectiviteiten op zorgverzekeraars verschilt sterk per (type) collectiviteit.
Zoals eerder beschreven (zie paragraaf 3.5.4), lijkt de nadruk tijdens onderhandelingen tussen
collectief en zorgverzekeraar met name op premie te liggen en in mindere mate op gezondheidswinst
en kwaliteit van zorg(inkoop). Het is van belang om aan te geven dat de nadruk op premie tijdens
onderhandelingen aan lijkt te sluiten bij de belangen van verzekerden. Onderzoek uit 2009 463 laat zien
dat voor ruim 90% van de collectiviteiten de korting op de premie van de BV en de AV belangrijk is in
de keuze voor een zorgverzekeraar, terwijl zorginhoudelijke aspecten minder belangrijk worden
gevonden.
De mate van invloed op het beleid van zorgverzekeraars hangt met name samen met de omvang van
het collectief. De omvang van gelegenheidscollectiviteiten is meestal groter dan van
patiëntencollectiviteiten en werkgeverscollectiviteiten (vanwege de selectere doelgroep). Uit onze
interviews blijkt dat zorgverzekeraars voornamelijk een standaardkortingsbeleid hanteren. Afhankelijk
van de omvang van het collectief wordt een standaardkorting toegepast: hoe groter de omvang van
het collectief, hoe groter de invloed (zie ook paragraaf 3.5.5). Wel bestaat (enige)
onderhandelingsruimte over de korting, de inhoud van het aanvullend pakket en dienstverlening van
de zorgverzekeraar. Zo biedt een zorgverzekeraar bijvoorbeeld sportfysiotherapie aan een collectiviteit
voor sporters en heeft een zorgverzekeraar een speciaal pakket samengesteld voor een collectiviteit
waar in de AV aanvullende afspraken over alternatieve geneeswijzen zijn opgenomen.
5.3.3.2

Voor- en nadelen van collectiviteiten

In de interviews zijn diverse voor- en nadelen van het bestaan van collectiviteiten genoemd.
Geïnterviewden benoemden als voordeel dat collectiviteiten een stem geven aan individuen door
belangen te vertegenwoordigen. Zowel zorgverzekeraars als collectiviteiten gaven aan dat het bestaan
van collectiviteiten de mogelijkheid biedt een inhoudelijk dialoog met elkaar aan te gaan, bijvoorbeeld
over de mogelijkheden voor de inhoud van de AV. Ook worden de meerjarige contracten die vaak

79

worden afgesloten met collectiviteiten door zorgverzekeraars als positief ervaren.
Werkgeverscollectiviteiten en zorgverzekeraars geven beide aan dat zij via deze constructie
(potentieel) in staat worden geacht samen te werken aan arbeidsgerelateerde gezondheid, wat de
werkgever, de zorgverzekeraar, en ook de werknemer ten goede kan komen.
Collectiviteiten hebben echter – in de huidige vorm – ook nadelen. In de huidige vorm is er voor een
belangrijk deel sprake van een zero sum game die geen daadwerkelijke waarde toevoegt, omdat de
focus van een groot deel van de collectiviteiten uitsluitend ligt op het behalen van een premiekorting.
Daarnaast kan het zo zijn dat collectiviteiten de mobiliteit in de zorgverzekeringsmarkt beperken
omdat leden van collectiviteiten wellicht minder geneigd zijn over te stappen, alhoewel hier slechts
beperkt onderzoek naar gedaan is.
5.3.3.3

Invloed van verzekerde via patiëntenverenigingen

Uit de interviews blijkt dat patiëntenverenigingen, al dan niet via het patiëntencollectief, invloed
uitoefenen op de zorgverzekeraars via lobbywerkzaamheden (gesprekken met zorgverzekeraars en
met politieke partijen), via publicatie van onderzoeken, via publicatie van ervaringen van patiënten, via
de media en via deelname aan de Hoofdlijnenakkoorden. De invloed richt zich op de samenstelling
van de aanvullende pakketten, kwaliteitsdenken vanuit patiëntenperspectief en dit betrekken in de
zorginkoop. Een voorbeeld hiervan is de Dwarslaesie Organisatie Nederland de Zorgstandaard
Dwarslaesie464 opgesteld, waarin richtlijnen voor inkoop van dwarslaesie zorg zijn opgesteld voor
zorgverzekeraars. Een ander voorbeeld is het project ‘Sterker op drie fronten’, waarin negen
huidpatiëntenverenigingen sinds 2013 samenwerken aan het versterken van de positie van
huidpatiënten bij zorgverzekeraars, door het vergroten van transparantie, volledigheid en
eenduidigheid van vergoedingen in de BV en de AV 465. Tevens is de website Zorgkaart Nederland
opengesteld, waar vergelijkingen tussen zorgaanbieders kunnen plaatsvinden en waardoor indirect
invloed wordt uitgeoefend op de nadruk op kwaliteit en de zorginkoop van zorgverzekeraars. De
daadwerkelijke invloed van patiëntenverenigingen lijkt echter ook samen te hangen met de omvang
van de patiëntenvereniging; zo geven partijen aan tijdens de gesprekken.
Al met al, lijkt op basis van onze interviews dat er zeker sprake is van (enige) invloed op het beleid van
zorgverzekeraars vanuit patiëntenverenigingen/collectieven. In hoeverre deze invloed ‘voldoende’ is, is
moeilijk vast te stellen omdat de exacte omvang van de invloed lastig te duiden is net zoals dat het
lastig is om een norm te definiëren over wat het gewenste niveau van invloed zou moeten zijn.
5.3.3.4

Ledenraden

Op basis van de interviews die gehouden zijn, blijkt de invloed van verzekerden via ledenraden 466
meer een klankbordfunctie te betreffen dan beïnvloeding van beleid van de zorgverzekeraar.
Ledenraden komen gemiddeld twee tot drie keer per jaar bij elkaar en houden dan gezamenlijk met de
raad van bestuur een vergadering van ongeveer twee tot drie uur. De leden van de ledenraden zijn
verzekerden van de zorgverzekeraar, veelal gepensioneerde leden die een bijdrage willen leveren aan
de zorg. Tijdens de vergaderingen wordt gesproken over de hoogte van de premie, de aanvullende
pakketten en wordt de jaarrekening besproken. Ledenraden hebben een formele adviesfunctie binnen
zorgverzekeraars. De ledenraad geeft bijvoorbeeld advies over het benoemen van bestuursleden.
Daarnaast heeft de ledenraad, vanuit het oogpunten van verzekerden, een adviserende rol in het
beleid van een zorgverzekeraar. Dit advies is niet bindend. Uit interviews blijkt dat de rol van
ledenraden met name is om de stem vanuit de praktijk bij de zorgverzekeraars onder de aandacht te
brengen. Er lijkt dus geen sprake van consequente invloed of sturing op het beleid van
zorgverzekeraars, hetgeen alleen al door de frequentie van de bijeenkomsten moeilijk is vorm te
geven.
5.3.3.5

Invloed van verzekerde via (dreiging) tot overstappen

Verzekerden (al dan niet in collectief) kunnen naast de invloed via onderhandelingen en via
ledenraden, ook invloed uit oefenen op zorgverzekeraars door (dreiging) van overstappen naar een
andere zorgverzekeraar. Door (dreiging tot) over te stappen, zorgen verzekerden voor druk op premie
en kwaliteit van zorgverzekeraar. Deze dreiging is het grootst indien een collectief van verzekerden

80

dreigt over te stappen, aangezien daarmee grotere aantallen van verzekerden zijn gemoeid. De
afgelopen jaren lijkt het aantal verzekerden dat overstapt toe te nemen, alhoewel er sprake is van
fluctuatie per jaar. Een belangrijke reden voor de toename is het inzicht in premieverschillen, onder
andere door vergelijkingswebsites (zie ook paragraaf 3.5).
Tussen 2009 en 2013 is het aantal mensen dat overstapt naar een andere zorgverzekeraar
toegenomen, waarbij in 2009 3,6% van de verzekerden instroomde bij een andere zorgverzekeraar en
in 2013 8,3% (zie ook paragraaf 3.3.4). Opvallend hierbij is tevens dat het aantal verzekerden dat
overstapt naar een individuele verzekering daalt en het aantal verzekerden dat naar een collectieve
zorgverzekering overstapt stijgt. Het aantal overstappers naar individuele verzekeringen daalde tussen
2012 en 2013 van 2,1% naar 1,9%. Het aantal overstappers naar collectieve verzekeringen steeg in
dezelfde periode van 3,9% naar 6,3% en daarmee nam ook het aantal collectief verzekerden toe.
Het aantal verzekerden dat binnen een zorgverzekeraar overstapt ligt lager: 1,1% van de verzekerden
stapte in 2013 over van een individuele naar een collectieve verzekering en 0,4% van de verzekerden
stapte in 2013 over van een collectieve naar een individuele verzekering. Met de toename van het
aantal collectief verzekerden, wordt de instroom en uitstroom van verzekerden bij een
zorgverzekeraar in toenemende mate bepaald door de mobiliteit van collectiviteiten 467. Zo was in 2011
en 2012 tweederde van het totaal aantal overstappers verzekerd via een collectief 468.
In de interviews is aangegeven dat collectiviteiten als geheel weinig overstappen. Uit onderzoek van
de NZa blijkt dat het overstappen van een collectiviteit door werkgevers en andere partijen als te
belastend wordt gezien ten opzichte van de te behalen resultaten. Daarnaast zijn veel collectiviteiten
geen zuivere collectiviteiten, maar faciliteren zij individuele deelnemers. Bij een overstap zouden deze
collectiviteiten alle individuele deelnemers om toestemming moeten vragen 469. Toch stappen wel
enkele collectiviteiten als geheel over. In 2013 is 8,3% van de verzekerden ingestroomd bij een
andere zorgverzekeraar. Hiervan omvat 1,1 procentpunt de overstap van een label en een aantal
collectiviteiten naar een andere zorgverzekeraar470.
Tegelijkertijd is het effect van (de dreiging tot) overstappen door een collectief hoger, gezien de grote
aantallen verzekerden die hiermee gemoeid zijn. Interviews onderbouwen deze conclusies.
Zorgverzekeraars geven aan dat collectiviteiten niet vaak overstappen. Vaak bestaan
langetermijncontracten tussen zorgverzekeraars en collectiviteiten (contracten van drie jaar lijken
gangbaar). Dit geldt vooral voor werkgeverscollectiviteiten. Zorgverzekeraars en collectiviteiten geven
aan dat de langetermijnrelaties voordelen bieden. Zo worden samenwerkingsrelaties opgebouwd en
wordt voor werkgeverscollectiviteiten gezondheidsbeleid opgesteld. Ook worden zorgverzekeraars
hiermee meer gestimuleerd om zorgspecifieke vragen vanuit hun leden te vertalen in hun zorginkoop.
Deze investeringen zijn lonender door de langeretermijnverbintenis. Andere collectiviteiten en
zorgverzekeraars vinden meerjarencontracten echter te risicovol, door continu veranderende
omstandigheden. Wel geven zorgverzekeraars aan dat collectiviteiten, al dan niet verplicht, om een
aantal jaar offertes opvragen of een aanbesteding uitschrijven; daarmee lijkt de dreiging van een
overstap wel aanwezig.
Zoals eerder beschreven kan de invloed van verzekerden versterkt worden via collectiviteiten. Het
aandeel collectief verzekerden neemt toe, en hiermee neemt het belang van collectiviteiten meer toe.
Ook vindt de invloed van verzekerden op zorgverzekeraars ook plaats via (de dreiging tot)
overstappen. Wel blijken collectiviteiten als geheel weinig over te stappen, maar de dreiging tot
overstappen door een geheel collectief heeft een groter effect dan voor individueel verzekerden.
5.3.4

Conclusie

De marktaandelen van zorgverzekeraars zijn in 2014 zo verdeeld dat vier zorgverzekeraars het
grootste deel van de markt bezitten. Aangezien het hier gaat om een landelijke markt, zijn deze
marktaandelen niet te vergelijken met die van zorgaanbieders die opereren op een lokale en soms
regionale markt.

81

De marktmacht van zorgaanbieders verschilt per regio en per deelmarkt. Zo zijn er landelijk gezien
voldoende aanbieders van medisch-specialistische zorg, maar verschilt de concentratie van medischspecialistische zorg sterk per regio. In de eerstelijnszorg is er over het algemeen voldoende aanbod
en een beperkte marktconcentratie. In de curatieve GGZ-zorg is sprake van een hoge
marktconcentratie.
De afgelopen jaren zijn de mogelijkheden voor invloed van verzekerden toegenomen, onder andere
doordat een toenemend aantal verzekerden zich collectief verzekert. De invloed van verzekerden via
collectiviteiten op zorgverzekeraars richt zich echter met name op de hoogte van de premie en nog
weinig op gezondheidswinst en kwaliteit van zorg(inkoop). De mate van invloed lijkt samen te hangen
met de omvang van het collectief. Ook via patiëntenverenigingen hebben verzekerden invloed op
zorgverzekeraars, bijvoorbeeld op de inhoud van aanvullende pakketten, kwaliteitsdenken vanuit
patiëntenperspectief en dit betrekken op zorginkoop. In hoeverre deze invloed ‘voldoende’ is, is
moeilijk vast te stellen omdat de exacte omvang van de invloed lastig te duiden is net zoals dat het
lastig is om een norm te definiëren over wat het gewenste niveau van invloed zou moeten zijn. Op
basis van de interviews die gehouden zijn, blijkt verder dat de invloed van verzekerden via ledenraden
meer een klankbordfunctie betreft dan beïnvloeding van beleid van de zorgverzekeraar. Ten slotte
hebben verzekerden invloed op zorgverzekeraars via (dreiging tot) overstappen. Tussen 2009 en 2013
is het aantal mensen dat overstapt naar een andere zorgverzekeraar toegenomen. Opvallend hierbij is
tevens dat het aantal verzekerden dat overstapt naar een individuele verzekering daalt en het aantal
verzekerden dat naar een collectieve zorgverzekering overstapt stijgt. Collectiviteiten blijken als
geheel weinig over te stappen, maar de dreiging tot overstappen door een geheel collectief heeft een
groter effect dan voor individueel verzekerden.

5.4

Balance of power op de zorgverzekeringsmarkt

Bij een disbalans in de marktmacht op de zorgverzekeringsmarkt, waarbij zorgverzekeraars relatief
veel marktmacht hebben ten opzichte van de patiënt/verzekerde, zal voor zorgverzekeraars de prikkel
voor het borgen van goede prijs/kwaliteit afnemen (zie ook figuur 5.2). Om zicht te krijgen op de
marktmacht op de zorgverzekeringsmarkt worden prijs en kwaliteit geoperationaliseerd zoals geleverd
door de zorgverzekeraar bezien vanuit de verzekerde/patiënt. Dit gebeurt aan de hand van de
volgende indicatoren24:

■ Prijs:
– Premie van zorgverzekeringen voor verzekerden en invloed van verzekerden op premie, als
indicatie van (sturing op) doelmatigheid.
– Beheerskosten.
– Omzet en exploitatieresultaat zorgverzekeraars, als inzicht in de mate waarin verzekeraars
doelmatigheid terugvloeien naar verzekerden:

■ Voor dit onderdeel gaan we ervan uit dat uiteindelijk alle winsten van zorgverzekeraars
zouden moeten terugvloeien naar de premiebetalers, aangezien het overgrote merendeel
van de zorgverzekeraars non-profit werkt.

■ Kwaliteit:
– Kwaliteit van zorgverzekering en mogelijkheden beïnvloeding kwaliteit door verzekerden.
– Kwaliteit van dienstverlening.
– Klachten over zorgverzekeraars.

24

De prijs en de kwaliteit van de zorgverzekeringsmarkt worden in deze paragraaf besproken. De toegankelijkheid van de
zorgverzekeringsmarkt is in hoofdstuk 3 beschreven bij de beschrijving van de acceptatieplicht (paragraaf 3.3) en zorgplicht
(paragraaf 3.6).

82

In de volgende paragrafen worden prijs en kwaliteit zoals geleverd door zorgverzekeraars, nader
beschreven vanuit het perspectief van de verzekerde/patiënt.
5.4.1

Prijs: premie zorgverzekering na jaarlijkse toename licht gedaald in 2013

Door doelmatiger te werken (door optimale zorginkoop of door efficiëntere inrichting van eigen
organisatie) kan de zorgverzekeraar de nominale premie verlagen. Indien we kijken naar de trend in
nominale premie, dan blijkt dat de gemiddeld betaalde nominale premie tussen 2009 en 2012 is
gestegen, zowel voor individueel verzekerden als voor collectief verzekerden. Tussen 2009 en 2012
nam de premie met ongeveer 13% toe. In 2013 is de gemiddeld betaalde nominale premie met 1%
gedaald471, ondanks stijgingen in de zorgkosten van ongeveer 1% (zie paragraaf 4.2.1). In 2014 is de
gemiddelde nominale premie verder gedaald met 9,7%. Deze daling wordt vooral veroorzaakt door de
verwachting voor 2012 en 2013 dat de zorgkosten binnen de basisverzekering lager zullen uitvallen
dan ingeschat472. De gemiddelde betaalde nominale premie is weergegeven in tabel 5.3. De mate
waarin de verzekeraar deze doelmatigheidswinst daadwerkelijk vertaalt in de nominale premie is
weergegeven in paragraaf 5.4.2.
Tabel 5.3: Gemiddelde nominale premie op jaarbasis 2009-2014 (in €)473,474
2009

2010

2011

2012

2013

2014

Individueel
verzekerden

1.094

1.137

1.245

1.275

1.262

1.111

Collectief
verzekerden

1.036

1.070

1.174

1.201

1.190

1.060

Alle
verzekerden

1.059

1.095

1.199

1.226

1.213

-

Onderzoek van de NZa475 laat zien dat de nominale premie bij de vier grootste zorgverzekeraars
(Achmea, VGZ, CZ en Menzis) iets lager is dan bij de kleinere zorgverzekeraars. De verschillen
bedragen ongeveer € 10 op jaarbasis. De toename in gemiddelde nominale jaarpremie tussen 2009
en 2012 kan verschillende oorzaken hebben. Voorbeelden van oorzaken zijn een afname van (de
sturing op) doelmatigheid door verzekeraars, een toename in kosten, een toename van de opbouw
van solvabiliteit en volumestijgingen.
Verzekerden hebben via collectiviteiten de gelegenheid om te onderhandelen met zorgverzekeraars
over de prijs. Onderhandelingen richten zich bijvoorbeeld op korting op de premie van de AV. Vrijwel
alle collectiviteiten hebben afspraken gemaakt over premiekortingen476.
5.4.2

Prijs: beheerskosten

Indien we kijken naar de bedrijfskosten 25 (voornamelijk beheers- en personeelskosten) per
verzekerde, is zichtbaar dat de bedrijfskosten in 2007 relatief hoog waren en in 2008 sterk daalden.
Onderzoek laat ook zien dat de beheerskosten van zorgverzekeraars daalden met de fusie tussen
ziekenfondsverzekeraars en particuliere verzekeraars. Tussen 2006 en 2008 daalden de bedrijfskosten
gemiddeld met 4,5% per jaar. Dit is onder andere toe te schrijven aan de fusiegolf tussen
zorgverzekeraars die schaalvoordelen heeft opgeleverd, ten gevolge van geïntroduceerde
concurrentie tussen zorgverzekeraars. De besparing op bedrijfskosten van zorgverzekeraars is
ongeveer € 380 miljoen met de Zvw in 2008 ten opzichte van de ZFW 477. Sinds 2010 nemen de
bedrijfskosten per verzekerde licht toe (zie ook tabel 5.4). Dit kan duiden op een lichte afname van de
interne doelmatigheid ten opzichte van de voorgaande jaren of bijvoorbeeld op extra kosten die de
verzekeraar maakt per verzekerde. De bedrijfskosten afgezet tegen de premie (tabel 5.5), laat een
redelijk vergelijkbare trend zien.

25

De bedrijfskosten zijn de kosten die zorgverzekeraars maken bij het uitvoeren van hun taken, exclusief de
schadeafhandelingskosten.

83

Tabel 5.4: Gemiddelde ontwikkeling bedrijfskosten BV en AV, teruggerekend naar BV-verzekerde (in €)478
Per verzekerde 18+ 2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns 126

112

115

115

119

119

Overige concerns

149

157

147

126

126

146

Totaal

128

116

118

116

120

122

Tabel 5.5: Bedrijfskosten als percentage van de premie-inkomsten (BV+AV)479
2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns 5,4

4,3

4,3

4,0

4,2

4,1

Overige concerns

6,4

5,7

5,1

4,5

4,3

5,2

Totaal

5,4

4,4

4,3

4,1

4,2

4,2

2007

5.4.3

Prijs: exploitatieresultaat zorgverzekeraars neemt toe

De omzet en het exploitatieresultaat van zorgverzekeraars geven inzicht in de mate waarin
zorgverzekeraars doelmatigheid hebben doorvertaald in de nominale premie voor verzekerden. Tussen
2009 en 2013 is de totale omzet van zorgverzekeraars gestegen 480. Zo nam de omzet toe van € 38,9
miljard in 2009 tot € 45,7 miljard in 2013. Tabel 5.6 geeft een overzicht van de omzet van
zorgverzekeraars per jaar.
Tabel 5.6: Omzet zorgverzekeraars (in € miljard)481
Soort

2009

2010

2011

2012

2013

Nominale premie

13,8

14,4

15,9

16,7

16,9

Eigen risico

1,4

1,5

1,6

2,0

2,9

0,1

0,2

Overige baten
Uitkeringen
19,5
Zorgverzekeringsfonds

20,3

19,8

19,9

20,6

Subtotaal
basisverzekering

34,7

36,3

37,3

38,7

40,6

Premie aanvullende
verzekeringen

4,2

4,3

4,6

5,0

5,1

Totaal

38,9

40,6

41,9

43,7

45,7

Het gemiddelde exploitatieresultaat (resultaat van alle inkomsten en kosten) per verzekerde van de BV
en de AV is gestegen tot € 82 in 2012 (zie ook tabel 5.7).
In 2012 voldeden alle zorgverzekeraars ook aan de solvabiliteitseisen. Zorgverzekeraars hanteren
intern een minimale solvabiliteitsratio (aanwezige solvabiliteit / vereiste solvabiliteit) van circa 150%
als norm. In 2012 voldeden alle concerns ruimschoots aan de solvabiliteitsnorm 482.

84

Tabel 5.7: Gemiddeld exploitatieresultaat BV en AV, teruggerekend naar BV-verzekerde (in €)483
Exploitatieresultaat
Zvw + AV per
verzekerde 18+
2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns -22

15

41

24

25

83

Overige concerns

-29

36

6

34

55

81

Totaal

-23

17

38

25

28

82

In 2012 is een sterke stijging zichtbaar in het exploitatieresultaat van zorgverzekeraars.
Zorgverzekeraars hebben bij de premiecalculatie voor 2012 rekening gehouden met stijgende
zorgkosten, met tekorten op risicovereveningsbijdragen, met het vervallen van macronacalculatie en
met toenemende solvabiliteitseisen. Achteraf bleek echter dat de zorgkosten in 2012 aanzienlijk
minder zijn toegenomen dan verwacht. Zorgverzekeraars hebben in reactie op het hoge
exploitatieresultaat in 2013 een lagere opslag in hun nominale premie opgenomen dan in 2012,
“waardoor een groot deel van het positieve resultaat over 2012 in 2013 naar verwachting weer
terugvloeit naar de verzekerden” 484 (zie tabel 5.7). Ook in 2013 hebben zorgverzekeraars een positief
resultaat geboekt. Het is lastig in te schatten voor de hele markt welk deel van dit positieve resultaat
is teruggevloeid naar verzekerden. VGZ rapporteert dat iets meer dan de helft van dit positieve
resultaat is teruggevloeid naar verzekerden 485. Een mogelijke verklaring voor het niet uitkeren van het
volledige positieve resultaat door zorgverzekeraars betreft de onzekerheden over de toekomstige
premie (o.a. door de overheveling van de AWBZ), waardoor zorgverzekeraars ‘vrijwillige’ solvabiliteit
zeggen op te bouwen of een eventuele disbalance of power. Ook geven zorgverzekeraars aan dat de
strengere eisen door Solvency II bijdragen aan de oplopende solvabiliteit486. Per januari 2016 zijn de
Solvency II-richtlijnen van kracht voor Europese verzekeraars 487. De richtlijn stelt onder andere eisen
aan solvabiliteit, transparantie en intensivering van groepstoezicht. Voor verzekeraars houdt dit een
verzwaring in ten opzichte van het huidige regime 488.
5.4.4

Kwaliteit: kwaliteit van dienstverlening van zorgverzekeraars volgens verzekerden

De kwaliteit van de zorgverzekering en de dienstverlening van zorgverzekeraars voor verzekerden is
eveneens een indicator van de marktmacht van verzekeraars: indien de marktmacht van verzekeraars
hoog is, kan de prikkel op de kwaliteit van de zorgverzekering en dienstverlening afnemen. De
kwaliteit wordt in kaart gebracht aan de hand van de beoordeling van de kwaliteit van de
dienstverlening van zorgverzekeraars, de kwaliteit van de zorgverzekering, en de klachten van
verzekerden over zorgverzekeraars.
De kwaliteit van de dienstverlening van zorgverzekeraars is redelijk stabiel tussen 2010 en 2013.
Tussen zorgverzekeraars blijkt er echter een relatief groot verschil in waardering van de
dienstverlening489,490. Uit onderzoek van het Nivel491 blijkt dat verzekerden de dienstverlening van de
zorgverzekeraar waardeerden variërend tussen een 7,1 en 8,8. Dit sluit aan bij de bevindingen in het
onderzoek van Marketresponse492, waar verzekerden gemiddeld een 7,8 gaven voor de
dienstverlening van zorgverzekeraars (variërend tussen 7,4 en 8,1). Het onderzoek laat daarnaast zien
dat verzekerden weinig problemen ervaren met het vinden van informatie en de telefonische
bereikbaarheid van de klantenservice van de zorgverzekeraar. Een deel van de verzekerden gaf wel
aan te moeten wachten op toestemming van de zorgverzekeraar en hierdoor zorg uit te moeten
stellen (waarvan het merendeel meer dan vier weken). Ongeveer een kwart van deze groep ervoer dit
als groot probleem.493
5.4.5

Kwaliteit: klachten van verzekerden over zorgverzekeraars

De klachten die verzekerden indienden bij zorgverzekeraars varieerden in 2007 494 van 3 klachten per
10.000 verzekerden tot 152 klachten per 10.000 verzekerden. Deze verschillen zijn deels te verklaren
vanuit verschillen in de gehanteerde definities van een klacht. Verzekerden kunnen ook een klacht
indienen bij Stichting Klachten en Geschillen Zorgverzekeringen (SKGZ). Het aantal klachten dat
verzekerden bij SKGZ indienden is sinds 2010 gestegen van 1751 tot 2342 klachten in 2013 495. Hoe

85

deze toename te duiden is, is onduidelijk. Er kunnen verschillende redenen schuilgaan achter deze
stijging, waaronder toename van ontevredenheid van verzekerden, bijvoorbeeld over de stijging van
het eigen risico (het aantal klachten over het eigen risico steeg van 120 in 2012 naar 204 klachten in
2013496). Ook een verbeterde informatievoorziening over de mogelijkheid van het indienen van
klachten heeft bijgedragen aan een toename van het aantal klachten. In 2013 is ongeveer driekwart
van de klachten binnen de gestelde termijn van acht weken afgehandeld. Dit is vergelijkbaar met
eerdere jaren497.
5.4.6

Conclusie zorgverzekeringsmarkt

Op basis van de gegevens die beschikbaar zijn, lijkt er geen uiting zichtbaar van een disbalans tussen
zorgverzekeraars en verzekerden. Zo vloeit een deel van het positieve resultaat over 2012 in 2013
naar verwachting weer terug naar de verzekerden en geven verzekerden een relatief goede
waardering aan de geleverde kwaliteit door zorgverzekeraars. Wel neemt het aantal klachten over
zorgverzekeraars toe. Ook is de laatste jaren zichtbaar, dat het positieve resultaat uit 2012 en 2013
niet in zijn geheel terugvloeit naar verzekerden. Zorgverzekeraars stellen dat dit het gevolg is van
onzekerheid rondom de hoogte van de premie in verband met de overhevelingen vanuit de AWBZ,
onzekerheid rondom de bijdrage uit het risicovereveningsfonds en houden daarmee een vrijwillige
solvabiliteit aan. Dit effect zou tijdelijk moeten zijn en daarmee moet over de komende jaren duidelijk
worden of het positieve resultaat daadwerkelijk volledig terugvloeit naar de verzekerden en of er
sprake is van een volledige balance of power. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat de positieve
resultaten bij zorgverzekeringen substantieel lager liggen dan in andere verzekeringsmarkten; dat pleit
tegen het aanwezig zijn van een disbalance of power.
Het verdient aanbeveling om nader te onderzoeken of de concurrentie tussen zorgverzekeraars en de
positie van de verzekerden mogelijk versterkt kan worden door eenduidige vergelijkingen in het
premieseizoen mogelijk te maken, zowel op prijs als op kwaliteit van zorgaanbod door verzekeraars.
Nu rapporteren verschillende vergelijkingssites vaak verschillende uitkomsten, doordat vergeleken
wordt op verschillende aspecten. Voor verzekerden is echter niet inzichtelijk welke
vergelijkingscriteria worden vergeleken498. Tevens verdient het aanbeveling om het belang van
transparantie van zorgverzekeraars over hun contracten met zorgaanbieders en de vergoedingen te
benadrukken; dit betreft tevens transparantie van kwaliteit van zorgaanbod.

5.5

Balance of power op de zorginkoopmarkt

De marktmacht van de zorgaanbieder op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt is, net als voor de
zorgverzekeraar, onder andere afhankelijk van de grootte van het marktaandeel (ten opzichte van
zorgverzekeraars en het aantal verzekerden): hoe groter het marktaandeel van zorgaanbieders hoe
groter de marktmacht. Bij een disbalans in de marktmacht, waarbij zorgaanbieders relatief veel
marktmacht hebben ten opzichte van verzekeraars, zal de prikkel op doelmatigheid en kwaliteit voor
zorgaanbieders afnemen (zie ook figuur 5.2). Zorgaanbieders zullen bijvoorbeeld minder geprikkeld
worden in het bieden van kwalitatief hoogwaardige zorg, omdat de concurrentie tussen
zorgaanbieders lager is. De kwaliteit en prijs op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt zoals geleverd
door zorgaanbieders bezien vanuit de eindgebruiker, worden geoperationaliseerd aan de hand van de
volgende aspecten26:

■ Prijs:
– Groei zorgkosten zorgaanbieders: ‘excess growth’ per deelmarkt (als indicator voor
doelmatigheid).
– Loonniveaus van specialisten en verpleegkundigen (als indicator voor doelmatigheid).

26

In deze paragraaf wordt ingegaan op prijs en kwaliteit op de zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt. Toegankelijkheid van zorg
voor verzekerden is beschreven in hoofdstuk 3 (onder andere in paragraaf 3.3 en 3.6). Het aanbod van zorgaanbieders voor
zorgverzekeraars wordt besproken in hoofdstuk 4. Toegankelijkheid van collectiviteiten is besproken in paragraaf 5.3.3.

86

– Prijs zorgproducten.

■ Kwaliteit:
– Kwaliteit van zorg.
– Transparantie in kwaliteit van zorg.
5.5.1

Prijs: excess growth

Een indicatie van de marktmacht van zorgaanbieders betreft de mate waarin zorgaanbieders hun
totale inkomsten kunnen verhogen. De maximalisering van de totale inkomsten van zorgaanbieders
betreffen de marge (omzet minus kosten) en de volumegroei die aanbodgeïnduceerd is. De
volumegroei die aanbodgeïnduceerd is, betreft de groei in volume die niet door demografische
ontwikkelingen en epidemiologische ontwikkelingen verklaard kan worden. Excess growth betreft
daarmee de som van de volumeontwikkeling die niet door demografie kan worden verklaard en de
prijsontwikkeling die niet door cao-loonontwikkeling kan worden verklaard499.
Figuur 5.8: Gemiddelde jaarlijkse groei uitgaven zorg en welzijn (2000-2013)500
7%
6%
1.7%

Excess growth

5%

0.3%

4%
3%

6.1%

2.7%

2%

1%

1.4%

0%
Demografie

Loonontwikkeling

Overige
Overige
prijsontwikkeling volumeontwikkeling

Totale
uitgavengroei

Een analyse van de ontwikkeling van de zorgkosten laat zien dat de zorgkosten in Nederland tussen
2000 en 2013 jaarlijks met gemiddeld 6,1% groeiden (zie ook figuur 5.8). Een belangrijk deel (zo’n
4,1%) van deze groei kan verklaard worden uit volumegroei vanuit demografische kenmerken en
kostengroei door cao-loonontwikkeling. Zo wordt 1,4% van de gemiddelde jaarlijkse groei in
zorgkosten verklaard door demografische kenmerken, inclusief vergrijzing. Loonontwikkeling zorgt
voor een gemiddelde jaarlijkse stijging van 2,7% van de zorgkosten. De overige 2% van prijs- en
volumegroei per jaar kan echter niet verklaard worden uit volumegroei vanuit demografische
kenmerken of loonontwikkeling. Dit betreft de jaarlijkse zogenaamde excess growth en is een
weergave van de onverklaarde kostengroei, die een indicatie vormt voor de maximalisering van de
totale inkomsten van zorgaanbieders door middel van een combinatie van verhoging van marge
(omzet minus kosten) en mogelijke aanbodgeïndiceerde volumegroei. Analyse laat zien dat de
solvabiliteit van zorginstellingen sinds 2008 stijgende is 501 en dat een deel van de marges hiervoor
ingezet worden, alhoewel de rentabiliteit in dezelfde periode ongeveer stabiel lag rond de 2%502.
De jaarlijkse excess growth is in de ziekenhuizen en specialistenpraktijken het hoogst, rond de 2,1%.
De excess growth in huisartsenpraktijken tussen 2000 en 2010 ligt iets lager rond de 1,8%. In 2010,
2011 en 2012 is een trendbreuk zichtbaar, waarbij de excess growth afneemt en in 2012 negatief

87

was27. Dit is met name het gevolg van besparingen die geboekt worden via het preferentiebeleid in
de farmacie. De kosten van bijvoorbeeld ziekenhuizen groeiden ook in 2013 met zo’n 5%; harder dan
voorspeld op grond van loonstijgingen en demografie.
Een deel van deze onverklaarde groei in zorgkosten over de jaren kan wellicht deels worden verklaard
door andere factoren dan verhoging van aanbodgeïndiceerde volumegroei door aanbieders, zoals
voorkeuren van consumenten (‘consumentisme’) of technologische ontwikkelingen, waarbij de
technologie met name een rol speelt in de curatieve zorg, specifiek de ziekenhuizen. De gevolgen van
technologische ontwikkelingen op volume kunnen zowel besparend zijn (eerdere preventie mogelijk)
als volumeverhogend zijn (voor aandoeningen die voorheen niet behandeld konden worden), maar
worden over het algemeen als kostenstijgend beschouwd 503.
Voor de ziekenhuissector kan een deel van de 2,1% dus mogelijk verklaard worden door
technologische vooruitgang. Daarnaast liggen de Nederlandse ziekenhuiskosten rond het EU
gemiddelde. Echter, bij de berekening van de excess growth van 2,1% is nog geen rekening
gehouden met de productiviteitswinsten die in de ziekenhuiszorg zijn geboekt 504. Diverse studies
laten bijvoorbeeld zien, dat specifiek voor de ziekenhuissector de productiviteit in bijvoorbeelde de
periode tussen 2006 en 2009 jaarlijks met 2 tot 4,6% is gestegen 505,506,507,508. Indien het percentage
excess growth gecorrigeerd zou worden voor deze productiviteitswinst, zou de excess growth dus
hoger zijn, waardoor de gepresenteerde 2,1% een onderschatting is, ook indien technologische
ontwikkelingen voor een deel de groei in zorgkosten kunnen verklaren.
Alhoewel het dus lastig is om de exacte omvang van de excess growth in te schatten, met name voor
de ziekenhuissector waar technologie een grotere rol speelt, is het op basis van de informatie die
beschikbaar is zeer aannemelijk dat er ook in de ziekenhuissector sprake is van excess growth. Ook
het feit dat de volumegroei na het afsluiten van hoofdlijnenakkoorden substantieel minder is
geworden, zonder tekenen van wachtlijsten of teruglopende toegankelijkheid, is een indicator voor
het bestaan van excess growth.
De excess growth tussen 2000 en 2013 heeft geresulteerd in een totaal van 2% van onverklaarde
groei van de totale zorguitgaven in de periode 2000-2013. De excess growth is daarmee tussen 2000
en 2013 gelijk aan 29% over de hele Zvw 12,28. Ook indien we hierbij rekening houden met andere
ontwikkelingen, zoals technologische ontwikkelingen en ontwikkelingen in productiviteit, blijkt deze
excess growth substantieel en wellicht zelfs een onderschatting te kunnen zijn.
5.5.2

Prijs: loonniveaus stijgen iets harder dan andere sectoren en loonniveaus van specialisten
zijn relatief hoog

Zoals weergegeven in bovenstaande paragraaf (5.5.1), verklaart de loonontwikkeling in de zorg bijna
de helft van de jaarlijkse groei (ter vergelijking: demografie is verantwoordelijk voor 1,2% groei per
jaar in de Zvw). Loonniveaus zijn lastig direct te beïnvloeden door de zorgaanbieders. Zo worden de
lonen vastgesteld tijdens onderhandelingen tussen o.a. vakbonden en zorgaanbieders. Echter, indien
de budgetten van ziekenhuizen onder druk staan, zullen ziekenhuizen en andere zorgaanbieders een
grotere prikkel hebben tot het versterken van de inzet op het verlagen van de loonniveaus. Maar,
indien we deze loonontwikkeling staven aan de loonontwikkeling in andere sectoren, valt op dat de
lonen in de zorg over de afgelopen tien jaar gemiddeld gesproken iets harder zijn gestegen dan in de
marktsector 509. Ook de in 2010 opgelegde nullijn voor ambtenaren, gold niet voor de mensen
werkzaam in de zorg.
De loonniveaus in Nederland liggen ook in internationaal vergelijkend perspectief redelijk hoog 510. Tot
2011 konden medisch specialisten alle behandelingen declareren; dit leidde tot een prikkel tot
overconsumptie van zorg en tot hoge lonen van specialisten. Sinds 2012 is dit voor medisch

27

Analyse op basis van CBS Statline, Zorgrekeningen - uitgaven (in lopende en constante prijzen) en financiering.

28

Berekening: 2,0% op jaarbasis tot de macht 13 = 29% van de totale kosten anno 2013.

88

specialisten niet meer mogelijk en wordt gewerkt met een maximumbedrag dat gedeclareerd kan
worden511.
Desondanks, behoren de gemiddelde inkomens van vrijgevestigde specialisten tot de hoogste ter
wereld512,513. Ook medisch specialisten in loondienst bevinden zich wat betreft hun gemiddelde
inkomen internationaal gezien in de hoogste regionen514. Deze conclusies houden ook stand na de
recente tariefkortingen en onder het in 2012 ingevoerde beheersmodel en de aangepaste berekening
van tarieven van de inkomens van medisch specialisten in 2012 515. Ook huisartsen scoren hoog in
internationale vergelijkingsstudies. In 2010 was het inkomen van zelfstandige huisartsen in Nederland
bijvoorbeeld drie keer zo hoog als het gemiddelde loon in Nederland van fulltime en parttime
medewerkers in alle sectoren. Een internationale vergelijking laat zien dat deze ratio tussen het
inkomen van een zelfstandige huisarts en het gemiddelde loon alleen hoger is in Groot-Brittannië516.
De relatief hoge loonniveaus in Nederland kunnen een uiting zijn van een lage prikkel tot
kostenbeheersing. Dit duidt op een te grote marktmacht voor aanbieders.
5.5.3

Prijs: prijs zorgproducten

Vanuit sommige zorgaanbieders wordt aangegeven dat zij geen onderhandelruimte ervaren bij
zorgverzekeraars en dat er gewerkt wordt met standaardcontracten, waar slechts op hoofdonderdelen
variatie is (bijvoorbeeld de zogenaamde (‘top’- of ‘plus’-contracten). Deze klacht komt met name
vanuit zorgaanbieders in de eerste lijn, waar gewerkt wordt met een groot aantal zelfstandig
werkende aanbieders517. De NZa518 geeft aan dat 39% van de door hen geënquêteerde aanbieders
spreekt van “een ‘slikken-of-stikken-contract’ of ‘tekenen bij het kruisje’”. Hiervan betreft 93% een
aanbieder van eerstelijnszorg. Voor de deelmarkten fysiotherapie en logopedie is bijvoorbeeld
prijsdruk zichtbaar in de onderhandelingen. Ook zijn maatwerkcontracten voor grote aanbieders
geïntroduceerd519. Dit wijst op een balance of power op de zorginkoopmarkt voor deze deelmarkten.
Deze marktmacht wordt ook door de NZa – in lijn met het hierboven beschreven kader voor balance
of power – niet als bezwaarlijk beschouwd, zolang de voordelen daarvan worden doorgegeven aan de
consument en de kwaliteit van de zorg niet verschraalt 520. Dat deze situatie mogelijk suboptimaal
aanvoelt voor de zorgaanbieders zelf kunnen we ons daarentegen wel degelijk voorstellen, maar dit is
voor de eindgebruiker dus niet relevant zolang er een goede prijs/kwaliteit van zorg tot stand komt.
Ook wordt door sommige aanbieders aangegeven dat de tarieven onder de maximumtarieven liggen.
Onderzoek van de NZa laat zien dat zorgverzekeraars steeds vaker contracteren onder de
maximumtarieven die de NZa vaststelt 521.
5.5.4

Kwaliteit: kwaliteit van zorg in Nederland relatief hoog

Er zijn diverse onderzoeken die aangeven dat de kwaliteit van de Nederlandse zorg goed is. De
kwaliteit van de zorg in Nederland is vergelijkbaar met de kwaliteit van zorg in andere rijke, westerse
landen. De Eurobarometer laat zien dat 91% van de Nederlanders de kwaliteit van zorg aanduidt als
goed. Dit is vergelijkbaar met het percentage in Frankrijk. Alleen in Finland, Oostenrijk en België ligt
dit percentage hoger. In de andere Europese landen ligt dit percentage tussen de 25% en 90% 522.
Tevens plaatsen diverse internationale onderzoeken de Nederlandse zorg in de top van kwaliteit van
zorg in internatonaal perspectief523,524. Zo plaatst het jaarlijkse onderzoek van de Commonwealth Fund
de kwaliteit van de zorg in Nederland op de eerste plaats 525. Ook wordt de Nederlandse zorg veelal als
voorbeeld aangedragen om topkwaliteit te realiseren 526.
Ook een analyse van kwaliteitsindicatoren van de zorg op macroniveau laat zien dat Nederland hoog
scoort op kwaliteit, bijvoorbeeld ten aanzien van de effectiviteit van preventie, effectiviteit van
curatieve zorg en de patiëntveiligheid. Zo is de preventieve zorg van hoge kwaliteit. Dit is bijvoorbeeld
zichtbaar in de hoge deelname aan preventieve screening, de hoge vaccinatiegraad, de preventieve
hulp bij depressie en preventieprogramma’s op scholen 527. Ten aanzien van effectiviteit van curatieve
zorg is zichtbaar dat de vijfjaarsoverleving bij kanker in Nederland internationaal gezien hoog is en ook
het aantal vermijdbare ziekenhuisopnamen komen in Nederland weinig voor vergeleken met de
meeste andere Europese landen. Er zijn ook aspecten waarop Nederlandse zorg lager scoort, zo is de

89

dertigdagensterfte na ziekenhuisopname voor acuut hartinfarct of beroerte in Nederland ongeveer
tweemaal zo hoog als in Europese landen met de laagste dertigdagensterfte. Ten aanzien van
patiëntveiligheid laat onderzoek zien dat, naar oordeel van chronisch zieke patiënten, Nederland een
relatief laag percentage van fouten heeft bij behandelingen 528.
De relatief hoge kwaliteit van de Nederlandse gezondheidszorg lijkt erop te duiden dat de stimulans
op kwaliteit hoog is, duidend op voldoende prikkels voor innovatie en daarmee een balance of power.
5.5.5

Kwaliteit en prijs: praktijkvariatie en aanbodgeïnduceerde vraag

In een markt met voldoende countervailing power vanuit zorgverzekeraars ervaren zorgaanbieders
een grote prikkel om ongewenste praktijkvariatie op kwaliteit en/of doelmatigheidsgebied snel aan te
passen omdat ze anders snel ‘out of business’ zijn. Uit tal van onderzoeken in de GGZ en medischspecialistische zorg (zie o.a. de website van Zorgverzekeraars Nederland www.zn.nl) is de laatste
jaren significante praktijkvariatie naar voren gekomen bij verschillende behandelingen en
aandoeningen. Ook uit de resultaten van klinische registraties (kijk bijvoorbeeld naar de IVF-registratie
op http://www.nvog.nl) of de resultaten rondom de oncologie (zie de publicaties vanuit het Antoni Van
Leeuwenhoek-ziekenhuis waarin de vijfjaarsoverleving per tumorsoort per stadium gepresenteerd
wordt) blijken er aanzienlijke en significante verschillen aanwezig tussen aanbieders die vele jaren
persisteren. In sommige gevallen blijkt het moeilijk om een normstelling te hanteren, waardoor het
logisch is dat enige mate van praktijkvariatie aanwezig is. Echter, de kwaliteitsverschillen persisteren
en de omvang van sommige praktijkvariatie loopt op tot een factor 13 voor bijvoorbeeld
herniachirurgie. Dit betekent dat voor rughernia door de instelling die het meest opereert 12,95 keer
meer verzekerden per 100.000 verzekerden zijn geopereerd dan door de instelling die de minste
operaties uitvoert (waarbij werd uitgegaan van het 5%- en 95%-percentiel). Figuur 5.9 geeft een
overzicht in de praktijkvariatie rughernia van zorgaanbieders in Nederland. Ook voor andere
aandoeningen is praktijkvariatie aanwezig, bijvoorbeeld bij Carpaal Tunnel Syndroom was de factor van
spreiding 3,58, voor cataract 2,22, voor galblaasverwijdering 1,94, voor heupvervanging vanwege
artrose 2,02, voor knievervanging vanwege artrose 2,55, voor liesbreuk 1,75 en voor rughernia
12,95529. Deze praktijkvariaties zijn een aanwijzing voor een disbalance of power in het voordeel van
zorgaanbieders.
Figuur 5.9: Gecorrigeerd aantal geopereerden per 100.000 inwoners voor rughernia per ziekenhuis in 2011 530

90

5.5.6

Conclusie zorginkoopmarkt/zorgverkoopmarkt

Allereerst is het van belang om te constateren dat er moeilijk gesproken kan worden van ‘de’ balance
of power op de zorginkoopmarkt aangezien die wisselt per deelmarkt en per regio. Het volgende
wordt wel zichtbaar uit onze analyse:

■ De verschillende deelmarkten in de zorg kennen meerjarige excess growth, duidend op een
disbalans ten faveure van zorgaanbieders.

■ Ook de loonniveaus van specialisten en verpleegkundigen liggen relatief hoog, zowel internationaal

bezien als bezien vanuit de ontwikkeling van lonen van andere overheidssectoren, duidend op een
disbalans ten faveure van zorgaanbieders.

■ De kwaliteit van zorg is daarentegen hoog. Internationaal behoort de kwaliteit van de Nederlandse
zorg tot de top. Dit is een uiting van een adequate balance of power.

■ Tegelijkertijd wordt zichtbaar dat praktijkvariatie in bijna alle delen van de zorg meerjarig prevalent
is. Dit duidt op een gebrek aan countervailing power vanuit zorgverzekeraars en potentieel om te
verbeteren.

■ Ook is het feit dat aanbieders zichzelf niet gedwongen zien tot het publiceren van uitkomsten een
uiting van een mogelijke disbalance of power.

Concluderend zijn er aanwijzingen dat er sprake is van een disbalance of power op de
zorginkoopmarkt ten faveure van zorgaanbieders, alhoewel dit in sommige regio’s en/of deelmarkten
(bijvoorbeeld de fysiotherapie) anders is en er wel sprake is van een balance of power.
Om de balance of power op de zorginkoopmarkt te optimaliseren, adviseren wij het huidige artikel 13
van de Zvw verder aan te passen (zie ook hoofdstuk 4). Tevens adviseren wij om uitkomstindicatoren
versneld en verplicht transparant te maken via artikel 38 van de Wmg en/of via het Kwaliteitsinstituut,
waarbij een eerste stap is om een roadmap te maken om te komen tot deze transparantie in kwaliteit
en de rollen en verantwoordelijkheden hierbij te definiëren (zie ook hoofdstuk 4).

5.6

Conclusie

Op basis van de gegevens die beschikbaar zijn, lijkt er geen uiting zichtbaar van een disbalans tussen
zorgverzekeraars en verzekerden. Zo lijkt de marktmacht tussen zorgverzekeraars en
verzekerden/patiënten in balans, kijkend naar de relatief hoge waardering van verzekerden voor
dienstverlening van zorgverzekeraars, (naar verwachting) terugvloeien van een deel van het positieve
resultaat naar de verzekerden, de geleverde kwaliteit door zorgverzekeraars en de lagere
beheerskosten ten opzichte van de ziekenfondstijd. Tegelijkertijd vloeit niet al het positieve resultaat
in 2012 en 2013 terug naar de verzekerden, lijkt de invloed van verzekerden met name gericht op de
premie en neemt het aantal klachten over zorgverzekeraars toe (waarbij het onhelder is of dit
daadwerkelijk meer klachten zijn of dat dit komt door een grotere bereikbaarheid van helpdesks). Over
de komende jaren wordt helder of het positieve resultaat daadwerkelijk volledig terugvloeit naar de
verzekerden en of er sprake is van een volledige balance of power in de zorgverzekeringsmarkt.
De marktmacht tussen zorgaanbieders en zorgverzekeraars lijkt in disbalans, kijkend naar de
meerjarige excess growth in de verschillende deelmarkten, het hoge loonniveau van specialisten, het
gebrek aan transparantie over de kwaliteit van de geleverde zorg en het persisteren van
praktijkvariatie op het gebied van kwaliteit en doelmatigheid. Het argument dat tegen een disbalance
of power pleit is het hoge niveau van de geleverde zorg in Nederland in internationaal perspectief.
Echter, gelet op het meerjarige karakter en de veelheid van argumenten dat pleit voor een disbalance
of power, concluderen we dat op de zorginkoopmarkt er een – vanuit maatschappelijk perspectief
bezien – onwenselijke grote macht bij zorgaanbieders is, specifiek de tweedelijns-GGZ, huisartsen en
medisch-specialistische zorg.

91

5.7

Aanbevelingen

Om de balance of power op de zorgverzekeringsmarkt te optimaliseren adviseren wij:

■ eenduidige vergelijkingen in het premieseizoen mogelijk maken. Nu rapporteren verschillende
vergelijkingssites vaak verschillende uitkomsten en is niet duidelijk op basis van welke criteria er
vergeleken wordt;

■ de komende jaren te monitoren hoe zorgverzekeraars omgaan met de opgebouwde reserves en of
deze terugvloeien naar verzekerden;

■ meer transparantie in de informatieverstrekking door zorgverzekeraars aan verzekerden over
polisvoorwaarden en kwaliteit van zorgaanbod.
Om de balance of power op de zorginkoopmarkt te optimaliseren adviseren wij:

■ artikel 13 van de Zvw verder aan te passen (zie ook hoofdstuk 4);
■ uitkomstindicatoren versneld en verplicht transparant te maken via artikel 38 van de Wmg en/of via
het Kwaliteitsinstituut, waarbij een eerste stap is om een roadmap te maken om te komen tot
deze transparantie in kwaliteit en de rollen en verantwoordelijkheden hierbij definiëren (zie ook
hoofdstuk 4).

92

Bijlage

93

Bijlage 1

Deelnemers focusgroepen

Onderstaand zijn de deelnemers van de drie focusgroepen weergegeven. Wij danken de deelnemers
hartelijk voor hun bijdrage aan de evaluatie. Resultaten uit de focusgroepen zijn verwerkt in de
rapportage. De auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de rapportage.
Focusgroep 1 Ontwikkelingen zorginkoop en de rol van de overheid
Deelnemer

Organisatie

Mw. S. de Vries

Zorgverzekeraars Nederland (ZN)

Dhr. A. Zanen

ONVZ

Dhr. T. van Houten

Zorg en zekerheid

Dhr. W. van der Meeren

CZ

Mw. J. Horlings-Koetje

VGZ

Dhr. G. van Berlo

Maxima Medisch Centrum

Dhr. P. van Rooij

GGZ Nederland

Mw. C. Kramer

Landelijke Huisartsenvereniging (LHV)

Dhr. B. van Pagée

Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF)

Dhr. A. Rijnsburger

Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Tandheelkunde (NMT)

Mw. W. Toersen

Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)

Mw. J. Veenendaal

Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychologen & Psychotherapeuten
(NVVP)

Dhr. J. Hermans

De Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
(KNMP)

Dhr. R. Haeck

Ministerie van VWS

Focusgroep 2 Factoren van invloed op zorginkoop
Deelnemer

Organisatie

Mw. J. Lensink

Zorgverzekeraars Nederland (ZN)

Dhr. W. Koelewijn

ASR

Dhr. P. van Weerd

CZ

Dhr. E. van der Meer

CZ

Dhr. D. Schuhmacher

VGZ

Mw. S. Faber

Zorg en zekerheid

Dhr. J. Berkelmans

ONVZ

Mw. K. Hoekstra

Achmea

Dhr. M. Kirch

Rijnstate

Dhr. R. van Duuren

Hagaziekenhuis

Dhr. P. Meijs

VUmc

Dhr. P. van Rooij

GGZ Nederland

Dhr. J. Arend

Landelijke Huisartsenvereniging (LHV)

94

Deelnemer

Organisatie

Dhr. H. Redeker

Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF)

Dhr. A.J. Rijnsburger

Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Tandheelkunde (NMT)

Dhr. J. Hermans

De Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
(KNMP)

Mw. M. de Jong

Ministerie van VWS

Focusgroep 3 Overkoepelende focusgroep
Deelnemer

Organisatie

Dhr. H. Limberger

Zorg en Zekerheid

Dhr. A. van Son

CZ

Dhr. E. Kleijnenberg

ONVZ

Dhr. A. Klink

VGZ

Dhr. M. Tieleman

Menzis

Dhr. J. Duister

Menzis

Mw. M. van de Starre

Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen

Dhr. R. Janssen

Altrecht

Dhr. P. van Rooij

GGZ Nederland

Dhr. X. Koolman

VU

Mw. L. Kok

UvA

Mw. D. Delnoij

CVZ - kwaliteitsinstituut

Dhr. P. Hasekamp

Zorgverzekeraars Nederland (ZN)

Mw. J. Boer

VWS

95

Bijlage 2

Interviews collectiviteiten, ledenraden,
patiëntenverenigingen en zorgverzekeraars

Onderstaand zijn de deelnemers van interviews weergegeven. De interviews hadden betrekking op
de balance of power tussen verzekerden en zorgverzekeraars. Meer specifiek is tijdens de interviews
ingegaan op de invloed van ledenraden, patiëntenverenigingen en collectiviteiten op het beleid van
zorgverzekeraars. Wij danken de deelnemers hartelijk voor hun bijdrage aan de evaluatie. Resultaten
uit de interviews zijn verwerkt in de rapportage. De auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van
de rapportage.
Type geïnterviewde

Organisatie

Collectiviteiten

Actor
Dwarslaesie Organisatie Nederland
Stichting Crohn en Colitis Ulcerosa Fonds Nederland
United Consumers
Werkgevers in de sport

Ledenraad

CZ
VGZ

Patiëntenvereniging

NPCF

Zorgverzekeraar

Achmea
ASR
CZ
Menzis
ONVZ
VGZ

Zorgautoriteit

NZa

96

Bijlage 3

Verwijzingen wetsteksten

Zorgverzekeringswet531
Artikel 3
1.

Een zorgverzekeraar is verplicht met of ten behoeve van iedere verzekeringsplichtige die in zijn
werkgebied woont alsmede met of ten behoeve van iedere verzekeringsplichtige die in het
buitenland woont, desgevraagd een zorgverzekering te sluiten.

2.

Indien een zorgverzekeraar in een provincie verschillende varianten van de zorgverzekering
aanbiedt, kan voor iedere in die provincie wonende verzekeringsplichtige uit alle varianten worden
gekozen.

3.

De zorgverzekeraar stelt alle varianten van de zorgverzekering die hij in een provincie aanbiedt, in
de vorm van modelovereenkomsten ter beschikking aan personen die overwegen ten behoeve van
een in die provincie wonende verzekeringsplichtige een zorgverzekering met die verzekeraar te
sluiten, alsmede, indien de zorgverzekeraar varianten toevoegt of wijzigt, aan de
verzekeringnemers die ten behoeve van een in die provincie wonende verzekeringsplichtige een
zorgverzekering met hem hebben gesloten.

4.

In afwijking van het eerste lid is een zorgverzekeraar niet verplicht een zorgverzekering te sluiten
met of ten behoeve van een verzekeringsplichtige:
a)

die reeds krachtens een zorgverzekering verzekerd is, of

b)

wiens eerdere zorgverzekering hij of de verzekeringnemer binnen een periode van vijf jaar,
gelegen onmiddellijk voorafgaande aan het verzoek tot het sluiten van de verzekering, heeft
opgezegd of ontbonden wegens:
i) 1°. opzettelijke misleiding door de verzekeringnemer of de verzekerde, of
ii) 2°. het niet betalen van de premie, bedoeld in artikel 17, vijfde lid.

5.

In afwijking van het tweede lid kan ten behoeve van een in het buitenland wonende
verzekeringsplichtige worden gekozen tussen alle varianten van de zorgverzekering die een
zorgverzekeraar in Nederland aanbiedt.

6.

In afwijking van het derde lid worden degene die ten behoeve van een in het buitenland wonende
verzekeringsplichtige een zorgverzekering wenst te sluiten alle modelovereenkomsten die de
zorgverzekeraar in Nederland hanteert ter beschikking gesteld, en worden, indien eenmaal een
zorgverzekering is gesloten, de verzekeringnemer alle toegevoegde of gewijzigde varianten die die
zorgverzekeraar aanbiedt ter beschikking gesteld.

Artikel 11
1.

2.

De zorgverzekeraar heeft jegens zijn verzekerden een zorgplicht die zodanig wordt vormgegeven,
dat de verzekerde bij wie het verzekerde risico zich voordoet, krachtens de zorgverzekering recht
heeft op prestaties bestaande uit:
a)

de zorg of de overige diensten waaraan hij behoefte heeft, of

b)

vergoeding van de kosten van deze zorg of overige diensten alsmede, desgevraagd,
activiteiten gericht op het verkrijgen van deze zorg of diensten.

In de zorgverzekering kunnen combinaties van verzekerde prestaties als bedoeld in het eerste lid,
onderdeel a of b, worden opgenomen.

97

3.

Bij algemene maatregel van bestuur worden de inhoud en omvang van de in het eerste lid
bedoelde prestaties nader geregeld en kan voor bij die maatregel aan te wijzen vormen van zorg of
overige diensten worden bepaald dat een deel van de kosten voor rekening van de verzekerde
komt.

4.

In de algemene maatregel van bestuur kan worden bepaald dat bij ministeriële regeling:

5.

a)

vormen van zorg of overige diensten kunnen worden uitgezonderd van de in het eerste lid
bedoelde of in de maatregel nader omschreven prestaties;

b)

de inhoud en omvang van de prestaties bestaande uit zorg als bedoeld in artikel 10, nader
wordt geregeld;

c)

nadere regels kunnen worden gesteld over het deel van de kosten dat voor rekening van de
verzekerde komt.

Een zorgverzekeraar kan modelovereenkomsten aanbieden waarin, in geringe afwijking van het
bepaalde bij of krachtens het eerste en derde lid, bepaalde om ethische of levensbeschouwelijke
redenen controversiële prestaties buiten de dekking van de zorgverzekering blijven.

Huidig artikel 13
1.

Indien een verzekerde krachtens zijn zorgverzekering een bepaalde vorm van zorg of een andere
dienst dient te betrekken van een aanbieder met wie zijn zorgverzekeraar een overeenkomst over
deze zorg of dienst en de daarvoor in rekening te brengen prijs heeft gesloten of van een
aanbieder die bij zijn zorgverzekeraar in dienst is, en hij deze zorg of andere dienst desalniettemin
betrekt van een andere aanbieder, heeft hij recht op een door de zorgverzekeraar te bepalen
vergoeding van de voor deze zorg of dienst gemaakte kosten.

2.

De zorgverzekeraar neemt de wijze waarop hij de vergoeding berekent in de modelovereenkomst
op.

3.

Indien bij of krachtens de algemene maatregel van bestuur, bedoeld in artikel 11, is bepaald dat
een deel van de kosten van een bepaalde vorm van zorg of van een bepaalde andere dienst voor
rekening van de verzekerde komt, verwerkt de zorgverzekeraar dit in de wijze waarop hij de
vergoeding voor de desbetreffende vorm van zorg of dienst berekent.

4.

De wijze waarop de vergoeding wordt berekend is voor alle verzekerden, bedoeld in het eerste lid,
die in een zelfde situatie een zelfde vorm van zorg of dienst behoeven, gelijk.

5.

Indien een overeenkomst tussen een zorgverzekeraar en een aanbieder als bedoeld in het eerste
lid wordt beëindigd, houdt een verzekerde die op het moment van beëindiging van de
overeenkomst zorg ontvangt van deze aanbieder, recht op zorgverlening door die aanbieder voor
rekening van deze zorgverzekeraar.

Wijzigingsvoorstel artikel 13532
1.

Voor zover de zorgverzekeraar dit in de modelovereenkomst heeft bepaald, worden zorg of andere
diensten die verzekerd zijn op de in artikel 11, eerste lid, onderdeel a, bedoelde wijze, in een door
de zorgverzekeraar te bepalen mate vergoed indien de verzekerde deze niet heeft betrokken van
een aanbieder met wie zijn zorgverzekeraar een overeenkomst over deze zorg of diensten en de
daarvoor in rekening te brengen prijs heeft gesloten of, indien zijn zorgverzekeraar over een
ontheffing als bedoeld in artikel 49 van de Wet marktordening gezondheidszorg beschikt, van een
aanbieder die bij zijn zorgverzekeraar in dienst is.

2.

Zonodig in afwijking van het eerste lid heeft een verzekerde als bedoeld in dat lid recht op de in
het derde lid, in combinatie met, indien van toepassing, het vierde lid bedoelde vergoeding van de
voor de zorg of andere dienst gemaakte kosten indien:
a)

sprake was van een behoefte aan acute zorg of een acute andere dienst,

98

b)

de zorg of andere dienst niet op redelijke termijn of afstand beschikbaar was bij een
zorgaanbieder met wie zijn zorgverzekeraar een overeenkomst als bedoeld in het eerste lid
heeft gesloten of bij een bij hem in dienst zijnde zorgaanbieder,

c)

een overeenkomst tussen zijn zorgverzekeraar en een aanbieder als bedoeld in het eerste lid is
beëindigd nadat de zorg of andere dienst waaraan de verzekerde behoefte had, reeds bij die
zorgaanbieder was aangevangen, of

d)

niet ten minste zes weken voorafgaande aan het kalenderjaar waarin de verzekerde de zorg of
andere dienst genoot, op voor verzekeringsplichtigen eenvoudige wijze kenbaar was van
welke gecontracteerde zorgaanbieders een verzekerde de zorg of dienst zou kunnen
betrekken met daarbij de verschillen ten opzichte van het voorgaande kalenderjaar.

3.

De vergoeding, bedoeld in het tweede lid, is gelijk aan de door de zorgaanbieder in rekening
gebrachte kosten, verminderd met een bij of krachtens de algemene maatregel van bestuur,
bedoeld in artikel 11, voor de genoten vorm van zorg of andere dienst verschuldigd bedrag dat
voor rekening van de verzekerde komt of met een bedrag dat op grond van artikel 19 of 20 voor
eigen risico van de verzekerde blijft.

4.

In de situatie, bedoeld in het tweede lid, onderdeel a, worden van de door de zorgaanbieder in
rekening gebrachte kosten buiten beschouwing gelaten de kosten die uitgaan boven hetgeen in de
Nederlandse marktomstandigheden in redelijkheid passend is te achten.

5.

Zo nodig in afwijking van het eerste lid behoudt een verzekerde als bedoeld in dat lid zijn
bestaande vergoeding voor de desbetreffende niet-gecontracteerde zorg tot en met de dag
waarop die zorg is geëindigd, indien zijn zorgverzekeraar de mate van vergoeding vermindert nadat
de niet-gecontracteerde zorg waaraan de verzekerde behoefte had, reeds bij die zorgaanbieder
was aangevangen.

6.

De zorgverzekeraar neemt in de modelovereenkomst op:
a)

de wijze waarop hij de vergoeding, bedoeld in het eerste lid, berekent, waarbij hij ervoor zorgt
dat de berekeningswijze voor alle verzekerden als bedoeld in dat lid die een zelfde vorm van
zorg of dienst behoeven, gelijk is,

b)

de uitzonderingen, bedoeld in het tweede lid, met de daarvoor geldende vergoeding, en

c)

de wijze waarop hij bij of krachtens de algemene maatregel van bestuur, bedoeld in artikel 11,
bepaalde eigen bijdragen in de vergoeding verwerkt.

Na artikel 13 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 13aa
1.

In afwijking van artikel 13, eerste lid, heeft de verzekerde voor zorg zoals huisartsen en
verloskundigen die plegen te bieden, fysiotherapie, logopedie, ergotherapie, oefentherapie,
farmaceutische zorg, mondzorg, met uitzondering van de tandheelkundige hulp van specialistische
aard, kraamzorg en dieetadvisering alsmede verpleging en verzorging die niet gepaard gaat met
verblijf als bedoeld in artikel 10, onderdeel g, recht op een door de zorgverzekeraar te bepalen
vergoeding van de voor deze zorg of dienst gemaakte kosten.

2.

In het geval, bedoeld in het eerste lid, behoeft de verzekerde voor zover hij behoefte heeft aan
verpleging en verzorging die niet gepaard gaat met verblijf als bedoeld in artikel 10, onderdeel g,
daartoe voorafgaande toestemming van de zorgverzekeraar. Toestemming kan worden geweigerd
indien daarvoor gewichtige redenen zijn.

99

Na artikel 13 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 13a
1.

De zorgverzekeraar neemt in zijn modelovereenkomst op dat de verzekerde voor zover die
behoefte heeft aan verpleging en verzorging die niet gepaard gaat met verblijf als bedoeld in artikel
10, onderdeel g, desgevraagd in aanmerking komt voor een vergoeding in de vorm van een Zvwpgb.

2.

De zorgverzekeraar neemt in zijn modelovereenkomst de voorwaarden op waaronder de
verzekerde in aanmerking komt voor een Zvw-pgb.

3.

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kan worden bepaald:
a)

onder welke voorwaarden de verzekerde in aanmerking komt voor een Zvw-pgb;

b)

de mate van vergoeding die de zorgverzekeraar de verzekerde ten minste moet of ten hoogste
mag bieden.

Artikel 17
1.

De zorgverzekeraar stelt voor iedere variant van de zorgverzekering die hij aanbiedt, de grondslag
van de premie en de bij die variant behorende premiekorting of premiekortingen vast en neemt
deze in de modelovereenkomst op.

2.

De grondslag van de premie is gelijk voor varianten die wat betreft de te verzekeren prestaties als
bedoeld in artikel 11, eerste lid, of de keuzemogelijkheden tussen aanbieders van zorg of van
overige diensten als bedoeld in dat lid, niet van elkaar verschillen.

3.

Indien de zorgverzekeraar gebruik maakt van zijn bevoegdheid, bedoeld in artikel 11, vijfde lid, is de
grondslag van de premie gelijk aan de grondslag die hij heeft of zou hebben vastgesteld voor een
modelovereenkomst met volledige dekking.

4.

De grondslag van de premie is de premie indien geen premiekorting als bedoeld in artikel 18,
vierde lid, of artikel 20 geldt of zou gelden.

5.

De verschuldigde premie is gelijk aan de grondslag van de premie behorende bij de variant van de
zorgverzekering die de verzekeringnemer gekozen heeft, verminderd met de premiekortingen,
bedoeld in de artikelen 18, vierde lid, of 20, indien deze van toepassing zijn.

6.

De zorgverzekeraar geeft de wijze waarop de verschuldigde premie van de grondslag van de
premie wordt afgeleid in de modelovereenkomst weer, en neemt de wijze waarop de door de
verzekeringnemer verschuldigde premie van de grondslag van de premie is afgeleid in de zorgpolis
op.

7.

Een wijziging in de grondslag van de premie treedt niet eerder in werking dan zes weken na de
dag waarop deze aan de verzekeringnemer is medegedeeld.

Artikel 19
1.

Iedere verzekerde van achttien jaar of ouder heeft een verplicht eigen risico van € 360 per
kalenderjaar.

2.

Het bedrag, genoemd in het eerste lid, wordt jaarlijks geïndexeerd overeenkomstig het verschil in
geraamde uitgaven voor de zorg en overige diensten, bedoeld in artikel 11, tussen het kalenderjaar
waarop het verplicht eigen risico betrekking zal hebben en vergelijkbare uitgaven voor het jaar
voorafgaand aan dat kalenderjaar.

3.

Indien het geïndexeerde bedrag naar beneden afgerond € 5 of een veelvoud daarvan verschilt van
het in het eerste lid genoemde bedrag, wordt dit bedrag bij ministeriële regeling gewijzigd, waarna
het in die regeling genoemde bedrag in de plaats treedt van het in het eerste lid genoemde
bedrag.

100

4.

Rekeningen voor kosten van zorg of overige diensten worden slechts op het verplicht eigen risico
in mindering gebracht, indien deze door de zorgverzekeraar zijn ontvangen voor een bij algemene
maatregel van bestuur te bepalen dag van het kalenderjaar volgend op het kalenderjaar waarop het
verplicht eigen risico betrekking heeft.

5.

Bij algemene maatregel van bestuur wordt bepaald op welke wijze het verplicht eigen risico in
mindering wordt gebracht.

Artikel 31
1.

Indien jegens een zorgverzekeraar of een voormalige zorgverzekeraar de noodregeling is
uitgesproken krachtens afdeling 3.5.5 van de Wet op het financieel toezicht of een voormalige
zorgverzekeraar failliet is verklaard, voldoet het Zorginstituut aan de verzekerden jegens die
zorgverzekeraar of voormalige zorgverzekeraar bestaande vorderingen ter zake van een recht op
vergoeding als bedoeld in artikel 11, eerste lid, onderdeel b, of artikel 13.

2.

De vorderingen, bedoeld in het eerste lid, gaan bij wijze van subrogatie op het Zorginstituut over
voor zover dat instituut deze heeft voldaan.

3.

Het Rijk is tegenover het Zorginstituut aansprakelijk voor de betalingen, bedoeld in het eerste lid.

Artikel 120
Een beding van een verzekeraar die een ziektekostenverzekering ter aanvulling van de
zorgverzekering aanbiedt, inhoudende dat de ziektekostenverzekering eindigt of door de verzekeraar
mag worden opgezegd indien met of ten behoeve van de verzekerde een zorgverzekering met een
andere zorgverzekeraar wordt gesloten, is nietig.
Besluit Zorgverzekering533
Artikel 2.17
1.

2.

Kosten van het gebruik van zorg en overige diensten die buiten het verplicht eigen risico vallen,
betreffen kosten van:
a)

verloskundige zorg en kraamzorg,

b)

zorg zoals huisartsen die plegen te bieden,

c)

zorg die wordt bekostigd met toepassing van de op grond van de vastgestelde beleidsregel
voor de prestatiebekostiging multidisciplinaire zorgverlening chronische aandoeningen, en

d)

nacontroles van de donor nadat de periode, bedoeld in artikel 2.5, onderdeel d, is verstreken.

De zorgverzekeraar kan bepalen dat kosten van het gebruik van zorg en overige diensten als
bedoeld in artikel 11 van de wet geheel of gedeeltelijk buiten het verplicht eigen risico vallen,
indien:
a)

de verzekerde zich wendt tot een door de zorgverzekeraar aangewezen zorgaanbieder, of

b)

de verzekerde een door de zorgverzekeraar aangewezen programma heeft gevolgd met
betrekking tot diabetes, depressie, hart- en vaatziekten, chronisch obstructief longlijden,
overgewicht of stoppen met roken en de kosten betrekking hebben op de aandoening
waarvoor de verzekerde dat programma heeft gevolgd, of

c)

de verzekerde gebruik maakt van een door de zorgverzekeraar aangewezen geneesmiddel of
hulpmiddel.

3.

De dag, bedoeld in artikel 19, vierde lid, van de wet, is 31 december.

4.

In afwijking van het derde lid is de zorgverzekeraar gerechtigd het verplicht eigen risico in rekening
te brengen indien het aan de verzekerde te wijten is dat de rekening niet voor de in het derde lid
genoemde dag is ingediend.

101

Wet marktordening gezondheidszorg 534
Artikel 38
1.

Zorgaanbieders informeren hun patiënten tijdig en zorgvuldig omtrent het voor de prestatie in
rekening te brengen tarief.

2.

Zorgaanbieders brengen een tarief in rekening onder vermelding van de daarbijbehorende
prestatiebeschrijving.

3.

De zorgautoriteit kan nadere regels stellen betreffende het door zorgaanbieders:
a)

bekendmaken van tarieven;

b)

specificeren van op verrichte prestaties betrekking hebbende rekeningen.

4.

Zorgaanbieders maken informatie openbaar over de eigenschappen van aangeboden prestaties en
diensten, op een zodanige wijze dat deze gegevens voor consumenten gemakkelijk vergelijkbaar
zijn. Deze informatie betreft in ieder geval de tarieven en de kwaliteit van de aangeboden
prestaties en diensten.

5.

De zorgautoriteit kan, onverminderd de informatieverplichting die op grond van het vierde lid rust
op zorgaanbieders, ten behoeve van de inzichtelijkheid van de markt periodiek informatie als
bedoeld in het vierde lid openbaar maken.

6.

Het vijfde lid geldt niet indien anderen reeds in voldoende mate in openbaarmaking van de daar
bedoelde informatie voorzien.

7.

De zorgautoriteit kan regels stellen betreffende de informatievoorziening, bedoeld in het vierde lid,
met het oog op de doeltreffendheid, juistheid, inzichtelijkheid en vergelijkbaarheid daarvan.

Artikel 45
De zorgautoriteit kan, met het oog op de inzichtelijkheid van de zorgmarkten, de bevordering van de
concurrentie of de tijdige signalering van risico’s voor de continuïteit van de bij de algemene
maatregel van bestuur aangewezen vormen van zorg als bedoeld in artikel 56a, regels stellen
betreffende de wijze van totstandkoming van overeenkomsten met betrekking tot zorg of tarieven en
betreffende de voorwaarden in die overeenkomsten.

102

i

Zorgverzekeringswet, artikel 13aa. Tweede Kamer der Staten-Generaal (19 juni 2014). Wijziging van de Wet
marktordening gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf
zorg verlenen of zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
ii
Motie nr. 20, Amendement van het lid Slob c.s. bij wijziging van de Wet marktordening gezondheidszorg en
enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf zorg verlenen of zorg laten aanbieden
door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
3
Memorie van Toelichting bij de Zvw, p.2.
4
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
5
Cooper (2010): Research synthesis and meta-analysis.
6
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
7
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
8
Staatscourant, jaargang 2013, nummer 26839 (30 september 2013). Regeling van de Minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van 20 september 2013, kenmerk Z-151938-110091, houdende
bepalingen omtrent de in de Zorgverzekeringswet bedoelde vereveningsbijdrage voor het jaar 2014 (Regeling
risicoverevening 2014).
9
Douven (2010), Ex-postcorrectiemechanismen in de Zorgverzekeringswet.
10
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
11
Ministerie van VWS (4 december 2009). Kamerbrief Evaluaties Zvw, Wzt, WMG, CVZ en NZa.
12
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
13
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
14
Staatscourant, jaargang 2012, nummer Nr. 19574 (28 september 2012). Concept voor de Regeling
Risicoverevening 2013 ter zake van de Vereveningsbijdrage voor Zorgverzekeraars met betrekking tot het jaar
2013, zoals de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voornemens is deze vast te stellen nadat het
besluit houdende wijziging van het Besluit Zorgverzekering in verband met actualisatie van de regels over de
Risicoverevening in werking zal zijn getreden.
15
Ministerie van VWS (28 juni 2012). Kamerbrief Ex ante risicovereveningsmodel 2013.
16
Ministerie van VWS (25 juni 2014). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2015.
17
Ministerie van VWS (28 juni 2012). Kamerbrief Ex ante risicovereveningsmodel 2013.
18
Ministerie van VWS (14 juni 2013). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2014.
19
Ministerie van VWS (14 juni 2013). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2014.
20
Tweede Kamer, 2013: 384.
21
Ministerie van VWS (25 juni 2014). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2015.
22
Ministerie van VWS (25 juni 2014). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2015.
23
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
24
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet, p. iii.
25
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet: succes
verzekerd?
26
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet: succes
verzekerd?, p. 5.
27
PwC (2010). Internationale kwalitatieve evaluatie risicoverevening.
28
Zie verschillende studies hiervan op de website van Zorgverzekeraars Nederland (www.zn.nl).
29
KPMG Plexus (2010). Reduceren van praktijkvariatie: budgettaire effecten van scherpere indicatiestelling.
30
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.

31

Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
Douven (2010). Ex-postcorrectiemechanismen in de Zorgverzekeringswet.
33
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
34
Duijmelinck, D.M.I.D., W. van de Ven, R. van Vliet en R. van Kleef (2013). Overstapgedrag en risicoselectie
op de zorgverzekeringsmarkt, iBMG.
35
NZa (2014). Verdiepend onderzoek. Naleving acceptatieplicht door zorgverzekeraars.
36
iBMG (2014) Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet: succes
verzekerd?
37
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet, p. iv.
38
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
39
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
40
Douven (2010). Ex-postcorrectiemechanismen in de Zorgverzekeringswet.
41
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
42
Duijmelinck, D.M.I.D., W. van de Ven, R. van Vliet en R. van Kleef (2013). Overstapgedrag en risicoselectie
op de zorgverzekeringsmarkt, iBMG.
43
NZa (2014). Verdiepend onderzoek. Naleving acceptatieplicht door zorgverzekeraars.
44
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet: succes
verzekerd?
45
Douven (2010) Ex-postcorrectiemechanismen in de Zorgverzekeringswet.
46
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
47
FBTO (2014). Zorgverzekering van FBTO.
48
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
49
NZa (2014). Verdiepend onderzoek. Naleving acceptatieplicht door zorgverzekeraars.
50
NZa (2014). Verdiepend onderzoek. Naleving acceptatieplicht door zorgverzekeraars.
51
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
52
iBMG (2014) Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet: succes
verzekerd?
53
Zorgverzekeringswet, artikel 3 en artikel 17.
54
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
55
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
56
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
57
Tweede Kamer der Staten-Generaal (1 juni 2005). Memorie van Toelichting, Invoering van de
Zorgverzekeringswet en aanpassing van overige wetten aan die wet (Invoerings- en aanpassingswet
Zorgverzekeringswet).
58
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
59
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
60
Zorgverzekeringswet, artikel 3 en artikel 17.
61
Regeerakkoord ‘Bruggen slaan’ (29 oktober 2012).
62
Rijksoverheid. (2013). Onderhandelingsresultaten Schippers met ziekenhuizen, medisch specialisten,
ZBO’s, GGZ en huisartsen.
63
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
32

64

Duijmelinck, D.M.I.D., W. van de Ven, R. van Vliet en R. van Kleef (2013). Overstapgedrag en risicoselectie
op de zorgverzekeringsmarkt, iBMG.
65
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
66
NZa (2010). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2010.
67
NZa (2011). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2007-2011.
68
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
69
Vektis (2014). Zorgthermometer 2014 – Verzekerden in beweging 2014.
70
Vektis (2010). Zorgthermometer 2010 – Verzekerden in beweging 2010.
71
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
72
Vektis (2014). Zorgthermometer 2014 – Verzekerden in beweging 2014.
73
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
74
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
75
Commissie Evaluatie Risicoverevening Zvw (2012). Evaluatie risicoverevening Zorgverzekeringswet.
76
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
77
Duijmelinck, D.M.I.D., W. van de Ven, R. van Vliet en R. van Kleef (2013). Overstapgedrag en risicoselectie
op de zorgverzekeringsmarkt, iBMG.
78
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
79
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
80
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
81
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut, en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
82
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
83
NZa (2008). Uitvoering Zorgverzekeringswet 2007.
84
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
85
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
86
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
87
NZa (2012). Samenvattend rapport rechtmatigheid uitvoering Zvw 2012.
88
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
89
NZa (2012). Samenvattend rapport rechtmatigheid uitvoering Zvw 2012.
90
Consumentenbond (2014). Medische acceptatie bij aanvullende verzekeringen, Medische
acceptatieprocedure voor 2014.
91
Consumentenbond (2014). Medische acceptatie bij aanvullende verzekeringen, Medische
acceptatieprocedure voor 2014.

92

NZa (2012). Samenvattend rapport rechtmatigheid uitvoering Zvw 2012.
Consumentenbond (2014). Medische acceptatie bij aanvullende verzekeringen, Medische
acceptatieprocedure voor 2014.
94
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
95
Duijmelinck, D.M.I.D., I. Mosca, W.P.M.M. van de Ven en T. Laske-Aldershof (2014). Welke
zorgverzekeraar?
Overstapbaten en overstapkosten ontrafeld, TSG, 92:5 (p. 193-203).
96
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
97
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
98
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
99
Duijmelinck, D.M.I.D. en W.P.M.M. van de Ven (2011). Beperking keuzevrijheid door aanvullende
verzekering. Economisch Statistische Berichten, 96 (4621).
100
Duijmelinck, D.M.I.D., W. van de Ven, R. van Vliet en R. van Kleef (2013). Overstapgedrag en risicoselectie
op de zorgverzekeringsmarkt, iBMG.
101
Zorgverzekeringswet, artikel 19.
102
Besluit zorgverzekering, artikel 2.17.
103
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
104
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
105
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
106
Nivel (2011). Zorg voor chronisch zieken – Organisatie van zorg, zelfmanagement, zelfredzaamheid en
participatie.
107
Nationaal Kompas Volksgezondheid (2013). Zorgkosten.
108
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
109
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
110
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
111
CAK (2014). Compensatie eigen risico.
112
Ministerie van VWS (20 juni 2012). Kamerbrief Analyse van regelingen voor chronisch zieken en
gehandicapten.
113
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
114
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
115
CAK (2014). Compensatie eigen risico.
116
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
117
BS Health Consultancy (2014). Zorgverzekerde kiest voor keuzevrijheid en prijs.
118
Consumentenbond (2014). Medische acceptatie bij aanvullende verzekeringen, Medische
acceptatieprocedure voor 2014.
119
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
120
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
121
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
122
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
123
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
124
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
93

125

Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
127
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
128
Ecorys (2011). Evaluatie naar verplicht eigen risico.
129
Skipr (8 oktober 2013). Patiënten mijden zorg vanwege kosten.
130
Skipr (13 juni 2013). Winst ziekenhuizen stijgt bij dalende productie.
131
TNS NIPO (2013). Onderzoeksresultaten Zorgmonitor TNS NIPO herfst 2013.
132
Gupta Strategists (2013). Ziekenhuisomzetten half miljard lager dan verwacht door krimp in productie.
133
GFK (2013). Keuzegedrag bij zorg.
134
GFK (2013). Keuzegedrag bij zorg.
135
Rijksoverheid (25 oktober 2013). Zorgmijding als gevolg van de verhoging van het eigen risico beperkt.
136
Rijksoverheid (25 oktober 2013). Zorgmijding als gevolg van de verhoging van het eigen risico beperkt.
137
Ministerie van VWS (2 juli 2014). Kamerbrief Onderzoeken naar verhoging eigen risico en zorgmijding.
138
GFK (2013). Keuzegedrag bij zorg.
139
Ikkersheim, D. (10 januari 2014). Kostentransparantie moet voor koop uit gaan.
140
CPB (2008). Notitie Gedragseffect van eigen betalingen in de Zvw.
141
Ecorys (2011). Evaluatie naar het verplicht eigen risico.
142
Ecorys (2011). Evaluatie naar het verplicht eigen risico.
143
Nationale DenkTank. 2013. Uitgedokterd.
144
CPB (2013). Toekomst voor de zorg.
145
Folmer, C. en E. Westerhout (2013). Naar een slimmer gebruik van eigen betalingen in de zorg, Tijdschrift
Openbare Financiën, 45, 2.
146
Newhouse, J.P., W.G. Manning et al. (1982). Some interim results from a controlled trial of cost sharing in
health insurance.
147
Manning, W. (1988). Health insurance and the demand for medical care.
148
Nationale Denktank. 2013. Uitgedokterd.
149
CPB (2008). Gedragseffect van eigen betalingen in de Zvw.
150
Nationale DenkTank (2013). Gedeeltelijk eigen risico. Presentatie veelgestelde vragen.
151
Nationale DenkTank (2013). Gedeeltelijk eigen risico. Presentatie veelgestelde vragen.
152
CPB (2008). Gedragseffect van eigen betalingen in de Zvw.
153
Shampanier K., N. Mazar en D. Ariely (2007). Zero as a special price. Marketing Science,vol. 26, 724-757.
154
Ministerie van VWS (14 mei 2013). Kamerbrief Kostenbewustzijn.
155
Ministerie van VWS (25 oktober 2013). Kamerbrief Voortgangsbrief kostenbewustzijn.
156
Ministerie van VWS (2 juli 2014). Kamerbrief Stand van zaken kostenbewustzijn.
157
NZa (2014). Transparantie voor consumenten.
158
NZa (2014). Transparantie voor consumenten.
159
NZa (2014). Transparantie voor consumenten.
160
Porter en Kaplan (2011). How to solve the cost crisis in health care. Harvard Business Review.
161
Pai, A. (2014). Eight companies working on healthcare price transparency, Mobihealth news.
162
Zorgverzekeringswet, artikel 18.
163
Nivel (2009). De rol van collectiviteiten in het zorgstelsel.
164
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
165
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
166
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
167
Vektis (2013). Zorgthermometer.
168
Vektis (2014). Zorgthermometer – Verzekerden in beweging.
126

169

NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
171
iBMG (2009). Evaluatie aanvullende en collectieve ziektekostenverzekeringen 2009. Onderzoek uitgevoerd
in opdracht van de NPCF.
172
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
173
Vektis (2013). Zorgthermometer 2013 – Verzekerden in beweging 2013.
174
BS Health Consultancy (2014). Zorgverzekerde kiest voor keuzevrijheid én prijs.
175
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
176
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
177
iBMG (2009). Evaluatie aanvullende en collectieve ziektekostenverzekeringen 2009. Onderzoek uitgevoerd
in opdracht van de NPCF.
178
iBMG (2009). Evaluatie aanvullende en collectieve ziektekostenverzekeringen 2009. Onderzoek uitgevoerd
in opdracht van de NPCF.
179
iBMG (2009). Evaluatie aanvullende en collectieve ziektekostenverzekeringen 2009. Onderzoek uitgevoerd
in opdracht van de NPCF.
180
NZa (2012). Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars (Zvw).
181
Zorgverzekeringswet, artikel 11.
182
Zorgverzekeringswet, artikel 13.
183
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
184
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
185
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
186
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
187
NZa (2012). Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars (Zvw).
188
NZa (2012). Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars (Zvw).
189
NZa (2013). Beleidsregel Overmacht continuïteit van zorg.
190
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
191
NZa (2010). Thematisch onderzoek Zorgplicht.
192
NZa (2010). Thematisch onderzoek Zorgplicht.
193
NZa (2012). Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars (Zvw).
194
NZa (2013). Toezichtkader zorgplicht zorgverzekeraars (Zvw), (TH/BR-009).
195
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
196
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
197
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
198
NZa (2012). Samenvattend rapport rechtmatigheid uitvoering Zvw 2012.
199
DVDW Advocaten (24 juni 2013). Faillissement Ruwaard van Puttenziekenhuis.
200
NZa (2012). Rechtmatigheid uitvoering Zorgverzekeringswet 2012.
201
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
202
NZa (2014). Brief aan Ministerie VWS: Transgenderzorg.
203
Ministerie van VWS (11 maart 2014). Kamerbrief Commissiebrief inzake Regeling van Werkzaamheden:
over de behandelingsstop bij het VUmc voor patiënten met genderdysforie (Telegraaf.nl, 24 februari 2014).
204
Ministerie van VWS (2 juni 2014). Kamerbrief Toezegging recht op gecontracteerde zorg.
205
Ministerie van VWS (11 maart 2014). Kamerbrief Commissiebrief inzake Regeling van Werkzaamheden:
over de behandelingsstop bij het VUmc voor patiënten met genderdysforie.
206
NZa (2012). Samenvattend rapport rechtmatigheid uitvoering Zvw 2012.
170

207

NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
209
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
210
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
211
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
212
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
213
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
214
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
215
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
216
KPMG Plexus (2014). Focusgroep Factoren van invloed op zorginkoop. d.d. 25 april 2014.
217
KPMG Plexus (2014). Focusgroep Ontwikkelmogelijkheden zorginkoop en de rol van de overheid. d.d.
24 april 2014.
218
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
219
NZa (2012). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt Weergave van de markt 2008-2012.
220
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
221
Wasem, J. (2009). Country update: Germany, Presentation at the annual meeting of the Risk Adjustment
Network, Jerusalem, 4-6 December 2009, Institute for Health Services Management, University of DuisburgEssen.
222
Buchmueller, T.C., P.J. Feldstein (1997). The effect of price on switching among health plans, Journal of
Health Economics, vol. 16(2): 231-47.
223
Van de Ven, W.P.M.M. en F.T. Schut (2010). Is de Zorgverzekeringswet een succes?
224
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
225
BS Health Consultancy. (2014). Zorgverzekerde kiest voor keuzevrijheid én prijs.
226
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
227
BS Health Consultancy. (2014). Zorgverzekerde kiest voor keuzevrijheid én prijs.
228
NZa (2012). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2008-2012.
228
CPB (2012). Analyse economische effecten financieel kader Regeerakkoord, CPB Notitie, 29-10-2012.
229
Tweede Kamer der Staten-Generaal (13 november 2012). Motie van de leden Zijlstra en Samsom.
230
Tweede Kamer der Staten-Generaal (1 juni 2005). Memorie van Toelichting, Invoering van de
Zorgverzekeringswet en aanpassing van overige wetten aan die wet (Invoerings- en aanpassingswet
Zorgverzekeringswet).
231
CBS (2012). Fors hogere uitgaven zorgtoeslag in 2011.
232
CBS Statline (25 juni 2014). Overheid, sociale uitkeringen 1987-2013, zorgtoeslag.
233
CBS (2012). Fors hogere uitgaven zorgtoeslag in 2011.
234
CBS Statline (25 juni 2014). Overheid, sociale uitkeringen 1987-2013, zorgtoeslag.
235
Wet op de zorgtoeslag, artikel 2.
236
Regeerakkoord (30 september 2010). Regeerakkoord Vrijheid en verantwoordelijkheid.
237
Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (20 december 2011). Besluit van 6 december 2011,
houdende wijziging van de percentages van het drempel- en het toetsingsinkomen voor de berekening van de
zorgtoeslag (Besluit percentages drempel- en toetsingsinkomen zorgtoeslag).
208

238

Rijksbegroting (2013).
Tweede Kamer der Staten-Generaal (25 mei 2012). Voorjaarsnota 2012.
240
Rijksbegroting (2013).
241
Wijzigingswet Zorgverzekeringswet, Wet op de zorgtoeslag, enz. (structurele maatregelen wanbetalers
zorgverzekering) (juli 2009).
242
ZorgVuldig Advies en Berenschot (2011). Evaluatie van de wanbetalersregeling in de Zorgverzekeringswet
“Kort op de bal”.
243
ZorgVuldig Advies en Berenschot (2011). Evaluatie van de wanbetalersregeling in de Zorgverzekeringswet
“Kort op de bal”.
244
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 33 683, nr. 3.
245
Wijzigingswet Zorgverzekeringswet, Wet op de zorgtoeslag, enz. (structurele maatregelen wanbetalers
zorgverzekering) (juli 2009).
246
ZorgVuldig Advies en Berenschot (2011). Evaluatie van de wanbetalersregeling in de Zorgverzekeringswet
“Kort op de bal”.
247
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 683, nr. 3.
248
ZorgVuldig Advies en Berenschot (2011). Evaluatie van de wanbetalersregeling in de Zorgverzekeringswet
“Kort op de bal”.
249
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
250
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
251
Tweede Kamer der Staten-Generaal (1 juni 2005). Memorie van Toelichting, Invoering van de
Zorgverzekeringswet en aanpassing van overige wetten aan die wet (Invoerings- en aanpassingswet
Zorgverzekeringswet).
252
Tweede Kamer der Staten-Generaal (1 juni 2005). Memorie van Toelichting, Invoering van de
Zorgverzekeringswet en aanpassing van overige wetten aan die wet (Invoerings- en aanpassingswet
Zorgverzekeringswet).
253
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
254
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
255
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
256
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
257
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
258
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
259
CBS (2014). Laagste groei zorguitgaven in 15 jaar.
260
Jeurissen, P. en J. Trienekens (2013). Leidt gereguleerde competitie tot betaalbare zorg?
261
Commissie-Baarsma (2012). Advies commissie macrobeheersinstrument.
262
Commissie-Baarsma (2012). Advies commissie macrobeheersinstrument.
263
Commissie-Baarsma (2012). Advies commissie macrobeheersinstrument.
264
NZa (2014). Good contracting practices 2014.
265
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
266
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
267
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
268
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
269
Ministerie van VWS (2 juni 2014). Kamerbrief: Toezegging recht op gecontracteerde zorg.
239

270

Bestuurlijk Hoofdlijnenakkoord 2012-2015 MSZ. Juli 2011.
Bestuurlijk akkoord toekomst GGZ 2013-2014.
272
NZa (2011). Memo, Vaststelling omzetplafond 2012.
273
iBMG (2012). Uitkomstbekostiging in de zorg.
274
KPMG Plexus (2014). Betalen voor kwaliteit.
275
NZa (2012). Voorzien de verzekeraars in hun rol als motor van het zorgstelsel.
276
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
277
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
278
NZa (2013). Marktscan Medisch specialistische zorg 2009-2013.
279
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
280
NZa (2010). Zorgbalans – De prestaties van de Nederlandse zorg.
281
NZa (2010). Thematisch onderzoek zorgplicht.
282
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
283
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
284
Consumentenbond (2014). Budgetpolis zorgverzekering.
285
Zorgwijzer (2013). Budgetpolis zorgverzekering: wat wordt vergoed en wat zijn de verschillen?
286
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
287
Nivel (2014). Percentage overstappers afgenomen; keuzevrijheid minstens zo belangrijk als premie.
288
Consumentenbond (2014). Budgetpolis zorgverzekering.
289
Nivel (2014). Percentage overstappers afgenomen; keuzevrijheid minstens zo belangrijk als premie.
290
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
291
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
292
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
293
Analyse aangeleverde data zorgverzekeraars (mei 2014).
294
NZa (2013). Marktscan Medisch specialistische zorg 2009-2013.
295
Analyse aangeleverde data zorgverzekeraars (mei 2014).
296
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
297
NZa (2013). Marktscan Medisch specialistische zorg 2009-2013.
298
Zorgverzekeraars Nederland (2014). Minimum kwaliteitsnormen ziekenhuizen.
299
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
300
Zorgverzekeraars Nederland (2013). Kwaliteitsvisie Spoedeisende Zorg.
301
Website ACM, Nieuwsbericht 16 juli 2014.
302
NZa (2013). Marktscan Medisch specialistische zorg 2009-2013.
303
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
304
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
305
Significant (2012). Doelmatigheid in de zorginkoop.
306
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
307
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
308
Analyse data zorgverzekeraars (mei 2014).
309
NZa (2014). Marktscan Geestelijke Gezondheidszorg 2009-2013.
310
Analyse data zorgverzekeraars (mei 2014).
311
Analyse data zorgverzekeraars (mei 2014).
312
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
313
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
314
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
315
Stichting Benchmark GGZ (2014). Over SBG.
271

316

Van Os J., R. Kahn, D. Denys, R.A. Schoevers, A.T.F. Beekman, W.J.G. Hoogendijk e.a. (2012). ROM:
gedragsnorm of dwangmaatregel? Overwegingen bij het themanummer over Routine Outcome Monitoring,
Tijdschrift voor Psychiatrie, 54:3.
317
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
318
NZa (2010). Thematisch onderzoek zorgplicht.
319
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
320
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
321
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
322
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
323
Stichting Kwaliteitsuitkomsten Fysiotherapie (2014). Programmaplan, structuur en procesinrichting,
statuten en reglementen.
324
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
325
NZa (2013). Marktscan Extramurale farmaceutische zorg.
326
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
327
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
328
Analyse zorginkoopspecificaties zorgverzekeraars (mei 2014).
329
NZa (2010). Inkoopmacht en collectief onderhandelen.
330
ACM (2014). Informatiekaart samenwerking zorgverzekeraars.
331
KPMG Plexus (2014). Focusgroep Factoren van invloed op zorginkoop. D.d. 25 april 2014.
332
KPMG Plexus (2014). Focusgroep Ontwikkelmogelijkheden zorginkoop en de rol van de overheid. D.d.
24 april 2014.
333
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
334
Staatscourant, jaargang 2013, nummer 385 (17 oktober 2013). Besluit van 2 oktober 2013, houdende
wijziging van het Besluit zorgverzekering in verband met beperking van de ex post compensatiemechanismen
voor de vaststelling van de vereveningsbijdrage.
335
Staatscourant, jaargang 2013, nummer 26839 (30 september 2013). Regeling van de Minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van 20 september 2013, kenmerk Z-151938-110091, houdende
bepalingen omtrent de in de Zorgverzekeringswet bedoelde vereveningsbijdrage voor het jaar 2014 (Regeling
risicoverevening 2014).
336
Ministerie van VWS (5 september 2011). Kamerbrief Risicoverevening.
337
TK, 2013: 384.
338
TK, 2013: 384.
339
Douven, R. (2010). Ex-postcorrectiemechanismen in de Zorgverzekeringswet.
340
Ministerie van VWS. Kamerbrieven risicoverevening 2011, 2012, 2013, 2014.
341
Halbersma, R. en M. Mikkers (2010). Afschaffing macronacalculatie.
342
TK (2013): 384.
343
Ministerie van VWS (14 juni 2013). Kamerbrief Risicovereveningsmodel 2014.
344
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
345
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
346
KPMG Plexus (2014). Focusgroep factoren van invloed op zorginkoop. D.d. 25 april 2014.
347
KPMG Plexus (2014). Focusgroep Ontwikkelmogelijkheden zorginkoop en de rol van de overheid. D.d. 24
april 2014.
348
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
349
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
350
Bestuurlijk Hoofdlijnenakkoord 2012-2015 MSZ. Juli 2011.

351

Bestuurlijk akkoord toekomst GGZ 2013-2014.
Convenant Huisartsenzorg 2012-2013.
353
Jeurissen, P. en J. Trienekens (2013). Leidt gereguleerde competitie tot betaalbare zorg?
354
ZN (2013). Kwaliteitsvisie Spoedeisende Zorg.
355
ZN (2013). Kwaliteitsvisie Spoedeisende Zorg.
356
NZa (2012). Voor welke vrije beroepsbeoefenaren zijn de prijzen al vrijgegeven?
357
NZa. Beleidsregel BR/CU-5106, Generalistische basis GGZ, ingangsdatum 1 januari 2014.
358
NZa (2012). Voorzien de verzekeraars in hun rol als motor van het zorgstelsel?
359
KPMG Plexus (2012). Meten van zorguitkomsten: de heilige graal binnen handbereik.
360
Algemene Rekenkamer (2013). Indicatoren voor kwaliteit in de zorg.
361
Ministerie van VWS (18 juli 2014). Kamerbrief Transparantie van kwaliteit in curatieve zorg.
362
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
363
Zorgverzekeraars Nederland (2013). Praktijkvariatierapport Rughernia.
364
Zorgverzekeraars Nederland (2013). Kwaliteit en kosten van de geleverde zorg rond geestelijke
gezondheidszorg.
365
Gezondheidsraad (2013). Publieke indicatoren voor kwaliteit in de curatieve zorg. De stand van zaken.
366
Algemene Rekenkamer (2013). Indicatoren voor kwaliteit in de zorg.
367
KPMG Plexus (2012). Meten van zorguitkomsten: de heilige graal binnen handbereik.
368
Algemene Rekenkamer (2013). Indicatoren voor kwaliteit in de zorg.
369
Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (2012). Normering Chirurgische Behandelingen 3.0.
370
Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (2011). Volume Normen Cardiologie.
371
Nederlandse Vereniging voor Urologie (2012). Kwaliteitsnormen Blaascarcinoom.
372
Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (2012). Normering Chirurgische Behandelingen 3.0.
373
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
374
Mogelijke belemmeringen vanuit de Wmg op zorginkoop worden indien van toepassing onderzocht in de
evaluatie van de Wmg (2014).
375
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
376
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
377
Ministerie van VWS (2012). Aanpassing artikel 13 van de Zvw.
378
Bestuurlijk akkoord toekomst GGZ 2013-2014.
379
Convenant Huisartsenzorg 2012-2013.
380
Jeurissen, P. en J. Trienekens (2013). Leidt gereguleerde competitie tot betaalbare zorg?
381
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
382
Ministerie van VWS (2014). Commissiebrief over de verschillende polissen en het vergoeden van nietgecontracteerde zorg, 4 juni 2014.
383
Ministerie van VWS (2014). Commissiebrief over de verschillende polissen en het vergoeden van nietgecontracteerde zorg, 4 juni 2014, p. 1.
384
Zorgverzekeringswet, artikel 13aa. Tweede Kamer der Staten-Generaal (19 juni 2014). Wijziging van de Wet
marktordening gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf
zorg verlenen of zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
385
Motie nr. 20, Amendement van het lid Slob c.s. bij wijziging van de Wet marktordening gezondheidszorg
en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf zorg verlenen of zorg laten
aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
386
Motie nr. 19, Amendement van het lid Dijkstra c.s. bij wijziging van de Wet marktordening
gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf zorg verlenen of
zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
352

387

Motie nr. 18, Amendement van het lid Van der Staaij c.s. bij wijziging van de Wet marktordening
gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf zorg verlenen of
zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
388
Motie nr. 21, Amendement van het lid Dijkstra c.s. bij wijziging van de Wet marktordening
gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf zorg verlenen of
zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
389
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
390
NZa (2014). Good contracting practices 2014.
391
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
392
Algemene Rekenkamer (2013). Indicatoren voor kwaliteit in de zorg.
393
Ministerie van VWS (20 maart 2013). Conceptrapportage Indicatoren voor kwaliteit in de zorg.
394
iBMG (2014). Evaluatie Zorgstelsel en Risicoverevening: Acht jaar na invoering Zorgverzekeringswet:
succes verzekerd?
395
Zie o.a. KPMG Plexus (2014). Betalen voor Kwaliteit.
396
Swedish Association of Local Authorities and Regions (2011). Quality and efficiency in Swedish Cancer
Care.
397
Zie o.a. website NPCF voor verschillende berichtgeving hierover.
398
Staatscourant, jaargang 2013, nummer 578 (23 december 2013). Wet van 11 december 2013 tot wijziging
van de Wet cliëntenrechten zorg en andere wetten in verband met de taken en bevoegdheden op het gebied
van de kwaliteit van de zorg.
399
Ministerie van VWS (18 juli 2014). Kamerbrief Transparantie van kwaliteit in curatieve zorg.
400
Wet marktordening gezondheidszorg, artikel 38.
401
NZa (2009). Toepassing artikel 45 Wmg.
402
Ministerie van VWS (18 juli 2014). Kamerbrief Transparantie van kwaliteit in curatieve zorg.
403
NZa (2014). Ziekenhuizen publiceren sterftecijfers na aanwijzing NZa.
404
ZGT (2012). Indicatoren Zichtbare Zorg Ziekenhuizen / Zorgverzekeraars Nederland /
Klantpreferentievragen.
405
NVZ (2013). Zichtbare Zorg 2007-2012.
406
Antoni van Leeuwenhoek (2014). http://www.avl.nl/topmenu/over-avl/kwaliteit-borstkanker/.
407
KPMG Plexus (2013). Wie doet het met wie in de zorg.
408
KPMG Plexus (2013). Wie doet het met wie in de zorg.
409
KPMG Plexus (2013). Toepassing mededingingswet in de zorgsector.
410
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
411
KPMG Plexus (2013). Toepassing mededingingswet in de zorgsector.
412
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
413
KPMG Plexus (2013). Toepassing mededingingswet in de zorgsector.
414
Rijksoverheid (9 mei 2012). Nieuwsbericht Continuïteit en fusietoetsing kwaliteit.
415
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
416
KPMG Plexus (2013). Toepassing mededingingswet in de zorgsector.
417
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
418
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
419
Van de Ven, W.P.M.M., F.T. Schut en H.E.G.M. Hermans et al. (2009). Evaluatie - Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag.
420
NZa (2014). Monitor zorginkoop.
421
Zorgvisie (2011). Friezen dreigen verzekering De Friesland op te zeggen.
422
Independer (2013). Achmea-Slotervaart perikelen in Tros Radar.

423

Ministerie van VWS (2000). Vraag aan bod.
Ministerie van VWS (24 maart 2014). Kamerbrief Commissiebrief inzake SO Invoering integrale bekostiging
specialistische zorg.
425
Cap Gemini (2013), Zorgvraagzwaarte GGZ.
426
Ministerie van VWS (24 maart 2014). Kamerbrief Voorhangbrief voorgenomen aanwijzing ex art. 8 Wmg
betreft bekostiging langdurige intramurale op behandeling gerichte ggz en de toepasbaarheid van het
macrobeheersinstrument.
427
Motie van het lid Smilde c.s., 10 november 2011, 33 000 XVI, Nr. 45.
428
Ministerie van VWS (20 maart 2014). Kamerbrief Proeftuinen, populatiekenmerken en uitkomstbekostiging.
429
Ministerie van VWS (4 juli 2013). Kamerbrief Uitkomstbekostiging in de curatieve zorg.
430
iBMG (2012). Uitkomstbekostiging in de zorg.
431
Ikkersheim, 2013, Proefschrift the Dutch health system reform.
432
KPMG (2014). Betalen voor kwaliteit.
433
NZa (2014). Notitie meerjarige polis, 31 maart 2014.
434
OMS en ZonMW (2013). Campagne Verstandig Kiezen.
435
Nederlandse Vereniging voor Neurochirurgie (2013). Verstandige keuzes bij een lage rughernia.
436
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
437
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
438
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
439
www.anno12.nl.
440
Zorgverzekeringswet, artikel 31.1.
441
NZa (2012). Monitor Toetredingsdrempels Zorgverzekeringsmarkt.
442
NZa (2012). Monitor Toetredingsdrempels Zorgverzekeringsmarkt.
443
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
444
KPMG Plexus (2013). Wie doet het met wie in de zorg?
445
KPMG Plexus (2013). Wie doet het met wie in de zorg?
446
NZa (2012). Marktscan Medisch specialistische zorg.
447
NZa (2012). Marktscan Medisch specialistische zorg.
448
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
449
iBMG (2014). Evaluatie zorgstelsel en risicoverevening.
450
KPMG Plexus (2013). Toepassing mededingingswet in de zorgsector.
451
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
452
NZa (2014). Monitor Zorginkoop.
453
NZa (2014). Monitor Zorginkoop.
454
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
455
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
456
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
457
NZa (2013). Stand van de zorgmarkten.
458
Grit, K., H. van de Bovenkamp en R. Bal (2008). De positie van de zorggebruiker in een veranderend stelsel.
iBMG.
459
Grit, K., H. van de Bovenkamp en R. Bal (2008). De positie van de zorggebruiker in een veranderend stelsel.
iBMG.
460
Nivel (2013). Kennissynthese – De Nederlandse patiënt en zorggebruiker in beeld.
461
Nivel (2013). Kennissynthese – De Nederlandse patiënt en zorggebruiker in beeld.
462
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
463
Nivel (2009). De rol van collectiviteiten in het zorgstelsel.
464
Dwarslaesieorganisatie Nederland (2013). Zorgstandaard dwarslaesie.
465
Huidpatiënten Nederland (2014). Sterker op 3 fronten.
424

466

Door sommige verzekeraars ‘verzekerdenraad’ genoemd.
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
468
Vektis (2012). Zorgthermometer – Verzekerden in beweging.
469
NZa (2012). Monitor Toetredingsdrempels Zorgverzekeringmarkt – Onderzoek naar belemmeringen voor
toetreding en de positie van kleine zorgverzekeraars.
470
NZa (2013). Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
471
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
472
Vektis (2014). Zorgthermometer 2014 - Verzekerden in beweging 2014.
473
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
474
Vektis (2014). Zorgthermometer 2014 - Verzekerden in beweging 2014.
475
NZa (2012). Monitor Toetredingsdrempels Zorgverzekeringsmarkt.
476
Nivel (2009). De rol van collectiviteiten in het zorgstelsel.
477
Ministerie VWS, Plexus en BKB (2010). Meer Tijd voor de Cliënt.
478
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
479
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
480
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
481
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
482
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
483
NZa (2013). Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2009-2013.
484
NZa (2012). Monitor Toetredingsdrempels Zorgverzekeringsmarkt.
485
Jaarcijfers VGZ, uitgebracht in mei 2014.
486
KPMG (2014). Solvency II: verplichting én kans.
487
Eerste Kamer der Staten Generaal (2012). Implementatiewet richtlijn solvabiliteit II.
488
Eerste Kamer der Staten Generaal (2012). Implementatiewet richtlijn solvabiliteit II.
489
MarketResponse en Jan M. De Mos Consultancy (2013). Klantenmonitor Zorgverzekeringen 2013.
490
Donselaar, C.G., D. de Boer, L. van der Hoek, M.W. Krol en J. Rademakers (2011). Ervaringen van
verzekerden met de zorg en de zorgverzekeraars. Nivel.
491
Donselaar, C.G., D. de Boer, L. van der Hoek, M.W. Krol en J. Rademakers (2011). Ervaringen van
verzekerden met de zorg en de zorgverzekeraars. Nivel.
492
MarketResponse en Jan M. De Mos Consultancy (2013). Klantenmonitor Zorgverzekeringen 2013.
493
Donselaar, C.G., D. de Boer, L. van der Hoek, M.W. Krol en J. Rademakers (2011). Ervaringen van
verzekerden met de zorg en de zorgverzekeraars. Nivel.
494
NZa (2007). Thematisch onderzoek verzekerdeninvloed.
495
SKGZ (2013). Jaarverslag 2013.
496
SKGZ (2013). Jaarverslag 2013.
497
SKGZ (2013). Jaarverslag 2013.
498
AFM (2012). Belangrijke informatie voor consumenten blijft lastig vindbaar op vergelijkingssites.
499
KPMG Plexus (2012). Excess growth.
500
CBS statline (2013).
501
RIVM (2013). Solvabiliteit zorginstellingen. Bilthoven: Zorgbalans.
502
RIVM (2013). Rentabiliteit zorginstellingen. Bilthoven: Zorgbalans.
503
Kommer, G., A. Wong en L. Slobbe. (2010). Determinanten van de volumegroei in de zorg.
504
Vandermeulen L.J.R., A. Beldman en A.J.J. van der Kwartel (2012). Productiviteitswinst in de zorg. Who
gets what, when and how? Utrecht: Kiwa Prismant.
505
Blank, J., B. van Hulst en X. Koolman (2009). Development productivity Dutch hospitals 2003-2008. Delft:
IPSE Studies, Delft University of Technology.
506
Plexus (2010). Working on health care – Costs & Quality. Breukelen: Plexus.
507
NVZ (2009). Year report 2009. Utrecht: Dutch association of hospitals.
467

508

Ikkersheim, D.E. (2013). The Dutch health system reform: creating value. Amsterdam: Vrije Universiteit.
KPMG Plexus (2012). Excess growth.
510
OECD (2013). Health at a glance 2013 – OECD Indicators.
511
Bestuurlijk Hoofdlijnenakkoord 2012-2015 MSZ. Juli 2011.
512
Commissie inkomens medisch specialisten (2012). Gezond belonen.
513
SEO (2012). Remuneration of medical specialists.
514
SEO (2012). Remuneration of medical specialists.
515
Commissie inkomens medisch specialisten (2012). Gezond belonen.
516
OECD (2013). Health at a glance 2013 – OECD Indicators.
517
NZa (2014). Monitor zorginkoop 2014.
518
NZa (2014). Monitor zorginkoop 2014.
519
NZa (2014). Monitor zorginkoop 2014.
520
NZa (2014). Monitor zorginkoop 2014.
521
NZa (2014). Monitor zorginkoop 2014.
522
Eurobarometer (2010). Patient safety and quality of healthcare.
523
Davis, K., C. Schoen en K. Stremikis (2010). ‘Mirror, Mirror on the Wall: How the Performance of the U.S.
Health Care System Compares Internationally 2010 Update’, The Commonwealth Fund. Verenigde Staten,
juni 2010.
524
Health Consumer Power House (2012). Euro Health Consumer Index 2012 Report. Zweden, mei 2012.
525
Davis, K., C. Schoen en K. Stremikis (2010). ‘Mirror, Mirror on the Wall: How the Performance of the U.S.
Health Care System Compares Internationally 2010 Update’, The Commonwealth Fund. Verenigde Staten,
juni 2010.
526
Health Consumer Power House (2012). Euro Health Consumer Index 2012 Report. Zweden, mei 2012.
527
RIVM (2010). Zorgbalans – De prestaties van de Nederlandse Zorg.
528
RIVM (2010). Zorgbalans – De prestaties van de Nederlandse Zorg.
529
ZN (2014). Praktijkvariatierapport 7 Electieve zorg aandoeningen.
530
ZN (2013). Praktijkvariatierapport Rughernia.
531
Wetten.overheid.nl, Wetsteksten geldend op 26-06-2014.
532
Zorgverzekeringswet, artikel 13aa. Tweede Kamer der Staten-Generaal (19 juni 2014). Wijziging van de Wet
marktordening gezondheidszorg en enkele andere wetten, teneinde te voorkomen dat zorgverzekeraars zelf
zorg verlenen of zorg laten aanbieden door zorgaanbieders waarin zij zelf zeggenschap hebben.
533
Wetten.overheid.nl, Wetsteksten geldend op 26-06-2014.
534
Wetten.overheid.nl, Wetsteksten geldend op 26-06-2014.
509

Contact

Karina Kuperus
KPMG Plexus
T (070) 338 2110
E kuperus.karina@kpmgplexus.nl
David Ikkersheim
KPMG Plexus
T (020) 656 4354
E ikkersheim.david@kpmgplexus.nl
Annemarije Oosterwaal
KPMG Plexus
T (070) 338 2232
E oosterwaal.annemarije@kpmgplexus.nl
Lieke Ruigrok
KPMG Plexus
T (020) 656 4354
E ruigrok.lieke@kpmgplexus.nl

www.kpmg.nl
www.kpmgplexus.nl