VO
Vaardigheid
Examenkandidaten 2021

Vaardigheid
Examenkandidaten 2021
Cito

Marieke van Onna, Sanneke Schouwstra,
Paul van der Molen, Maarten de Groot
en Wilco Emons

Cito | Arnhem

Colofon
Opmaak: Media Support
Foto omslag: Gijs Versteeg

© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2021)
Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit werk mag zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling worden openbaar gemaakt
en/of verveelvoudigd door middel van druk, fotokopie, scanning, computersoftware of andere
elektronische verveelvoudiging of openbaarmaking, microfilm, geluidskopie, film- of videokopie
of op welke wijze dan ook.

2

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Inhoud
1

Inleiding

8

1.1
1.2
1.3
1.4

Aanleiding
Normering 2021
Onderzoeksvragen
Indeling van dit rapport

8
9
9
10

2

Methoden van onderzoek

12

Gegevens voor het onderzoek
Schatting van vaardigheidsontwikkeling
Berekeningen deelvragen
Deelvraag 1
Deelvraag 2
Deelvraag 3
Deelvraag 4

12
12
15
15
15
16
16

Resultaten

18

Vaardigheidsontwikkeling
Resultaten per deelvraag
Herkansers in 2019 en 2021
Kandidaten met lage scores
Eerstekansers in tweede tijdvak en hun gemiddelde cijfer
Spreiding tussen scholen

18
19
19
20
22
25

4

Conclusie

28

5

Context bij de resultaten

32

6

Literatuur

36

		

Appendix I | Context van het Centraal Examen 2021

42

		

Appendix II | Berekeningswijze vaardigheidsverschil tussen 2021 en pre-corona

47

2.1
2.2
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.3.4
3
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4

3

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

4

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Samenvatting
Kandidaten die in 2021 eindexamen in het voortgezet onderwijs deden, hebben een andere
voorbereiding gehad op het eindexamen dan in 2019 en eerder omdat de corona-pandemie
zorgde voor lockdowns, online onderwijs en quarantainesituaties. Bij het centrale examen in
2021 werden er meerdere maatregelen genomen om kandidaten een haalbare afsluiting van
hun voortgezet onderwijs te bieden. Zo konden kandidaten hun centrale examens spreiden over
twee tijdvakken, een extra herkansing doen en een vak, niet zijnde een kernvak, wegstrepen bij
de uitslagbepaling.
Bij elk vak afzonderlijk zou de prestatie-eis zo goed mogelijk gehandhaafd blijven. Vooraf was
echter al duidelijk dat het technisch niet mogelijk was om op de reguliere wijze te normeren.
Hierdoor was het mogelijk dat de hoogte van de cijfers niet precies de vaardigheid van de
kandidaten zou reflecteren. De minister heeft het CvTE verzocht om na afloop van de examens
onderzoek te laten uitvoeren naar de daadwerkelijke vaardigheid van de kandidaten bij de
centrale examens in het voortgezet onderwijs. Dit onderzoek is in opdracht van het CvTE door
Stichting Cito uitgevoerd en dit rapport is het resultaat van dat onderzoek.
Om over jaren heen de prestatie-eisen zo goed mogelijk te handhaven, zijn extra onderzoeken
nodig, de zogenaamde normhandhavingsonderzoeken. Deze onderzoeken geven inzicht in de
ontwikkeling van de vaardigheid van cohorten kandidaten uit verschillende jaren. De uitkomsten
van deze onderzoeken kennen een bepaalde mate van onzekerheid, die dit jaar als gevolg van de
omstandigheden nog groter was dan in andere jaren. Deze onzekerheid wordt verkleind wanneer
meerdere onderzoeken worden samen genomen. In dit rapport worden daarom alleen uitspraken
gedaan over de vaardigheidsontwikkeling bij groepen van centrale examens. In dit onderzoek
zijn twee manieren van clustering toegepast. Enerzijds zijn centrale examens geclusterd die
inhoudelijk gerelateerd zijn, en anderzijds zijn centrale examens geclusterd per onderwijsniveau.
In dit onderzoek is de gemiddelde vaardigheid van 2021 vergeleken met de gemiddelde
vaardigheid voor de corona-pandemie (periode 2015-2019, met nadruk op 2019). Bij clustering
van de centrale examens op onderwijsniveau is er een daling van de gemiddelde vaardigheid te
zien bij havo, vmbo-gl/tl en vmbo-bb. Bij vwo is niet zeker dat de gemiddelde vaardigheid is
gedaald, bij vmbo-kb lijkt er geen wijziging in gemiddelde vaardigheid. Bij Engels is sprake van
een stijging met 0,1 tot 0,2 cijferpunt. De overige inhoudelijke clusters van centrale examens
laten een gemiddelde vaardigheidsdaling zien in de orde grootte van 0,2 tot 0,5 cijferpunt.
Merk op dat dit gemiddelde ontwikkelingen beschrijft. Binnen de clusters van centrale examens
bestond nog spreiding in vaardigheidsontwikkeling tussen de examens.
Naast de hoofdvraag van de vaardigheidsontwikkeling is een aantal deelvragen onderzocht.
Door herkansingen zou het gemiddelde cijfer van een cluster van centrale examens als geheel
nauwelijks stijgen. De daling in vaardigheid bij met name het cluster ‘wiskunde’ zou deels
verklaard kunnen worden door de hoeveelheid zeer lage scores. Gezien de meestal beperkte
percentages eerstekansers in het tweede tijdvak zijn de effecten daarvan op de vaardigheids­
schattingen per niveau of inhoudelijk cluster van examens klein. De relatieve verschillen tussen
scholen in vaardigheid zijn gemiddeld niet toegenomen.
Al met al toont dit onderzoek, met uitzondering van Engels, gemiddelde dalingen in
vaardigheid. Deze dalingen mogen volgens statistische criteria ‘lichte dalingen’ genoemd
worden. Ook in verhouding tot de jaarlijkse fluctuaties in gemiddelde vaardigheid per examen
in pre-corona-omstandigheden zijn het geen grote dalingen. Dit is in lijn met bevindingen in
ander nationaal en internationaal onderzoek dat leerlingen door de schoolsluitingen een
leerachterstand hebben opgelopen.

5

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

6

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

1 Inleiding

1 Inleiding
1.1

Aanleiding

Begin 2020 werd Nederland, net zoals de rest van de wereld, getroffen door de coronapandemie. Het Nederlands onderwijs kwam in een ongekende situatie terecht. Op 15 maart
2020 sloten de scholen in Nederland en op 24 maart kwam het bericht dat de centrale examens
in het voortgezet onderwijs in 2020 geen doorgang zouden vinden. Ook in schooljaar 2020-2021
werd er geen onderwijs gegeven op de reguliere manier. Online onderwijs, maatregelen om
besmetting binnen de school te voorkomen en slechts gedeeltelijke fysieke aanwezigheid waren
gebruikelijk. De centrale examens van 2021 vonden wel plaats, met uitzondering van de
centraal schriftelijke en praktische examens (cspe’s) in het vmbo, die als schoolexamen konden
worden afgenomen. Daarbij werden er meerdere maatregelen genomen om kandidaten een
haalbare afsluiting van hun voortgezet onderwijs te bieden. Zo konden kandidaten hun centrale
examens spreiden over twee tijdvakken, een extra herkansing doen en een vak, zijnde een nietkernvak, wegstrepen bij de uitslagbepaling. Details over de context van de centrale examens
staan in Appendix I.
De verwachting was dat de vaardigheid van de eindexamenkandidaten van 2021 zou verschillen
van die van de kandidaten die in de jaren voor de corona-pandemie eindexamen deden.
De gebruikelijke normeringswijze van de centrale examens kon niet zonder aanpassingen
gehanteerd worden. Daarvoor waren drie hoofdredenen:
1 Het was onduidelijk of wel een representatief deel van de kandidaten in het eerste tijdvak
zou deelnemen.
2 Het was niet duidelijk of specifieke onderdelen in de voorbereiding wel evenveel aandacht
hadden als in voorgaande jaren.
3 Het was onduidelijk of de centrale examens waarbij voorheen normhandhavingsonderzoek
werd gedaan in 2021 wel representatief zouden zijn voor alle andere centrale examens.
Vanwege deze redenen was een aangepaste systematiek voor de normering noodzakelijk.
Bij deze aangepaste systematiek kon niet worden gegarandeerd dat de prestatie-eisen voor een
voldoende (hierna: ‘de lat’) gelijk zouden blijven aan de eisen in voorgaande jaren. Daarmee kon
ook niet worden gegarandeerd dat de cijfers zonder meer te vergelijken zijn met die van
voorgaande jaren, ofwel er kon niet worden gegarandeerd dat de cijfers de vaardigheid van de
populatie getrouw zouden weergeven. De minister van Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media heeft het CvTE verzocht om na afloop van het eindexamen 2021 onderzoek te laten
uitvoeren naar de daadwerkelijke vaardigheid van de examenkandidaten bij de centrale
examens in het voortgezet onderwijs. Het CvTE heeft vervolgens Stichting Cito opdracht
gegeven om dit onderzoek uit te voeren. Dit rapport is het resultaat van dat onderzoek.
Het brengt de vaardigheid van de examenkandidaten bij de centrale examens van 2021 in
beeld, in vergelijking met de jaren 2015-2019.

8

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

1.2

Normering 2021

De normering van de centrale examens kende een andere systematiek1 dan in voorgaande
jaren2. Er werd meer informatie opgevraagd bij docenten dan gebruikelijk. Docenten werd
bijvoorbeeld gevraagd of hun kandidaten, die deelnamen aan het eerste tijdvak, qua vaardigheid
gelijk waren aan de groep die in het tweede tijdvak zou gaan deelnemen, en daarmee
representatief waren voor al hun kandidaten. Met behulp van deze antwoorden werd een
representatieve subpopulatie van scholen gevormd. Een relatieve N-term werd bepaald waarbij
de representatieve scholen gemiddeld een gelijk cijfer zouden krijgen als in voorgaande jaren.
Wanneer alleen deze relatieve gegevens zouden worden gebruikt om te normeren, dan zou de
lat niet automatisch op dezelfde hoogte liggen als in voorgaande jaren. De examenkandidaten
van 2021 moesten wel allemaal over dezelfde lat springen om een voldoende te halen. Om te
zorgen dat de lat ook in 2021 zoveel mogelijk op dezelfde hoogte lag als in voorgaande jaren,
werd docenten gevraagd om ook een oordeel over de moeilijkheidsgraad van het examen te
geven. Daarnaast werd de gebruikelijke moeilijkheid van het examen van dat vak, de
zogenaamde historische N-term, beschouwd. Het docent-oordeel en de historische N-term
vormden zo twee instrumenten om te zorgen dat de lat zoveel mogelijk op dezelfde hoogte zou
komen te liggen als in de jaren voor 2020.

1.3

Onderzoeksvragen

Stichting Cito verricht jaarlijks het zogenaamde normhandhavingsonderzoek. In dit onderzoek
worden de verschillen in moeilijkheidsgraad van de examens uit opeenvolgende jaren en de
vaardigheidsontwikkelingen van de examenpopulatie in kaart gebracht. Deze gegevens zijn in
dit onderzoek gebruikt om in alle vijf onderwijs­niveaus de vaardigheidsontwikkeling te
bestuderen bij minimaal zes centrale examens per niveau.
De hoofdvraag van dit onderzoek is hoe de vaardigheid van de examenkandidaten in 2021 zich
verhoudt tot de vaardigheid van de examenpopulaties voor de corona-pandemie.
Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden, zijn de volgende deelvragen ook onderzocht:
1 In welke mate is er gebruik gemaakt van herkansingen, in vergelijking met voorgaande
jaren? En welke invloed had dit op de vaardigheidsschatting? De gemiddelde vaardigheid van
kandidaten, en daarmee hun cijfer, kan na herkansing anders uitvallen. Herkansingen
kunnen in 2021 een andere invloed op de uiteindelijke vaardigheid van de populatie hebben
gehad dan in voorgaande jaren, vanwege de verruimde mogelijkheden daartoe in 2021.
2 In welke mate is er sprake van extreem lage scores, in vergelijking met voorgaande jaren? En
in hoeverre heeft dit de gemiddelde vaardigheid beïnvloed? De gemiddelde vaardigheid van
examenkandidaten kan vertekend zijn door kandidaten met extreem lage scores. Er zijn
meerdere mogelijke verklaringen voor een lage score: kandidaten zijn bijvoorbeeld
onvoldoende voorbereid op het examen, zij kunnen een black-out tijdens het examen
hebben gekregen, of zij hebben geen serieuze poging gedaan met onderpresteren tot gevolg.
Omdat kandidaten in 2021 de mogelijkheid kregen om één niet-kernvak weg te strepen bij
de uitslagbepaling, zou onderpresteren in 2021 vaker voor kunnen komen. De geschatte
vaardigheid is in die gevallen een onderschatting van de werkelijke vaardigheid.

9

1

Normering centrale examens 2021 - Examenblad

2

N-term - Examenblad 2019

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

3 In hoeverre was de schatting van de vaardigheid van de kandidaten in het eerste tijdvak
representatief voor die van alle kandidaten? De gemiddelde vaardigheid wordt berekend op
de kandidaten in het eerste tijdvak. Kandidaten konden in 2021 ook in het tweede tijdvak
voor het eerst deelnemen aan een examen.
4 Is de vaardigheidsontwikkeling gelijk voor alle scholen? Of zijn de verschillen tussen scholen
relatief groter geworden door de corona-pandemie?

1.4

Indeling van dit rapport

In hoofdstuk 2 zullen de methoden worden toegelicht waarmee de onderzoeksvragen
beantwoord worden. Daarna volgen in hoofdstuk 3 de resultaten van de vaardigheids­
schattingen en van de berekeningen naar aanleiding van de deelvragen. In de conclusie
(hoofdstuk 4) worden de resultaten samengevat en in hoofdstuk 5 worden de resultaten van
context voorzien en vergeleken met ander onderzoek naar het effect van de maatregelen ten
gevolge van de corona-pandemie op onderwijsprestaties.
Het rapport kent twee appendices. Eén met een uitgebreide beschrijving van de maatregelen
naar aanleiding van de corona-pandemie in het Nederlandse voortgezet onderwijs. Dit biedt een
context waarbinnen de centrale examens zijn afgenomen. De tweede appendix gaat in meer
detail in op de gebruikte methode om vaardigheidsontwikkeling te schatten.

10

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

2 Methoden van
onderzoek

2 Methoden van onderzoek
2.1

Gegevens voor het onderzoek

Om de vaardigheid van de examenpopulatie 2021 te onderzoeken, worden de gegevens gebruikt
die Stichting Cito jaarlijks verzamelt voor het normhandhavingsonderzoek. Het normerings­
onderzoek is een schakel in het hele normeringsproces3 dat jaarlijks wordt uitgevoerd onder
leiding van het CvTE. De gegevens betreffen de scores op de centraal schriftelijke examens die
door docenten zijn ingevoerd in Wolf (uitwisselprogramma voor examengegevens4), de scores
op de digitale centrale examens in vmbo-bb/kb die afkomstig zijn uit Facet (een digitaal
systeem voor het afnemen van toetsen en examens5), en gegevens die vooraf en tijdens de
examencampagne worden verzameld om de moeilijkheidsgraad van centrale examens te
onderzoeken. De gegevens van centrale examens met minder dan 50 kandidaten zijn niet
meegenomen in het onderzoek. Ook de gegevens van de centraal schriftelijke examens in
vmbo-bb en vmbo-kb zijn niet meegenomen, aangezien deze examens eveneens door zeer
weinig kandidaten zijn gemaakt.

2.2

Schatting van vaardigheidsontwikkeling

Om de hoofdvraag te beantwoorden is voor clusters van centrale examens, die deel uitmaken
van het normhandhavingsonderzoek, nagegaan of de gemiddelde vaardigheid van de examen­
populatie in 2021 verschilt van de gemiddelde vaardigheid van de examenpopulaties voor de
corona-pandemie. Er zijn drie methodes gehanteerd om het verschil in vaardigheid van de
examenkandidaten uit opeenvolgende jaren te onderzoeken, waarbij rekening wordt gehouden
met het verschil in moeilijkheid tussen centrale examens6:
• Anchor in Package (AIP): deze methode wordt ingezet bij de digitale centrale examens
vmbo-bb en kb. Als kandidaten in verschillende jaren dezelfde set opgaven voorgelegd
krijgen, dan is een verschil in prestatie op deze set een gevolg van een verschil in vaardigheid
van de kandidaten uit de verschillende jaren.
• Pretest en posttest: volgens deze methodes krijgt een groep leerlingen in één schoolexamen
zowel opgaven uit het actuele centrale examen voorgelegd als opgaven uit een ankerexamen.
Hierdoor kan de moeilijkheidsgraad van de centrale examens van verschillende jaren
vergeleken worden. Een vergelijking van de prestaties van examenpopulaties op de
verschillende centrale examens, gecorrigeerd voor een verschil in moeilijkheidsgraad, levert
informatie over de vaardigheidsontwikkeling.

3	College voor Toetsen en Examens (30 november 2016). De normeringssystematiek van de Centrale Examens
VO. De normeringssystematiek van de centrale examens vo (examenblad.nl),

College voor Toetsen en Examens (geen datum). Examenblad.nl: Normering centrale examens.
4	Cito (geen datum). Tools en informatie voor docenten: Wolf.
5	College voor Toetsen en Examens (2017). Examenblad.nl: Wat is Facet?
6	Van der Molen et al. (2019). Vaardigheidsontwikkelingen volgens PISA en examens. Arnhem: Stichting Cito
Instituut voor Toetsontwikkeling.

12

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

• Standaardbepaling: hierbij schatten experts (docenten) de moeilijkheid van de vragen van
twee centrale examens. Ook daarmee kan vergeleken worden hoe de moeilijkheidsgraad van
deze centrale examens zich verhoudt. Door de geschatte moeilijkheidsgraad te combineren
met de scores op het centrale examen kan geschat worden hoe vaardig de examenpopulatie
is.
De drie methodes zijn niet even nauwkeurig7. Anchor in Package (AIP) levert de meest
nauwkeurige schatting op, en standaardbepaling is het minst nauwkeurig. Helaas kan AIP
slechts beperkt ingezet worden en zijn ook pre- en posttesten niet altijd mogelijk. De AIP-,
pre- en posttest-methoden werken niet bij regelmatige wisselingen van onderwerpen in het
examenprogramma, of bij de introductie van een nieuw examenprogramma. Ook kunnen deze
methoden niet toegepast worden bij centrale examens met weinig examenkandidaten, zoals
bijvoorbeeld aardrijkskunde en geschiedenis in vmbo-bb en vmbo-kb. Daarom zijn bij een aantal
examens standaardbepalingen uitgevoerd in dit onderzoek. In Tabel 1 is te zien welke
methoden zijn ingezet bij de verschillende examens. Tevens is te zien welke vakken in dit
rapport zijn samengenomen in een cluster. Bij de vakken die niet in dit overzicht voorkomen,
werd op geen enkel niveau één van deze methodes toegepast.

7	Van der Molen et al. (2019). Vaardigheidsontwikkelingen volgens PISA en examens. Arnhem: Stichting Cito
Instituut voor Toetsontwikkeling.

13

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Tabel 1 	Gehanteerde methodes om vaardigheids- en moeilijkheidsverschillen te onderzoeken in 2021
Vak

Cluster

BB-CBT

Nederlands

Nederlands

AIP

Duits

Moderne vreemde

KB-CBT

GL/TL

HAVO

VWO

sbep

sbep

sbep

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

sbep

sbep

sbep

sbep

sbep

pre/posttest

sbep

sbep

sbep

sbep

pre/posttest

AIP

talen (excl. Engels)
Frans

Moderne vreemde
talen (excl. Engels)

Engels

Engels

AIP

AIP

Kunst/beeldend

Mens & Maatschappij

Aardrijkskunde

Mens & Maatschappij

Geschiedenis

Mens & Maatschappij

Economie

Mens & Maatschappij

Scheikunde/nask2

Exact

Natuurkunde/nask1

Exact

AIP

AIP

sbep

pre/posttest

Biologie

Exact

AIP

AIP

pre/posttest

pre/posttest

pre/posttest

Wiskunde A

Wiskunde

sbep

sbep

Wiskunde (B)*

Wiskunde

pre/posttest

sbep

sbep
AIP

AIP

AIP

AIP

pre/posttest

Opmerking: AIP = Anchor in Package; sbep = standaardbepaling
*In vmbo bestaat het vak wiskunde zonder letter, in havo en vwo zowel wiskunde A als wiskunde B. In vwo bestaat ook wiskunde C, dit vak is niet
meegenomen in deze tabel.

De ontwikkeling in vaardigheid bij de examenpopulatie van 2021 wordt geschat door prestaties
op de centrale examens van 2021 te vergelijken met die op eerdere centrale examens rekening
houdend met verschillen in moeilijkheid. Om dezelfde redenen waarom het niet mogelijk was
om de gangbare normeringssystematiek te hanteren in 2021, is het niet mogelijk een schatting
van de vaardigheidsontwikkeling te doen voor ieder centraal examen afzonderlijk. De schatting
van vaardigheid bevat onzekerheden. Door de informatie van meerdere centrale examens te
combineren wordt deze onzekerheid verkleind en is het wél mogelijk een schatting van de
vaardigheid te geven. In dit onderzoek zijn twee manieren van clustering toegepast. Enerzijds
zijn centrale examens geclusterd die inhoudelijk gerelateerd zijn, en anderzijds zijn examens
geclusterd per onderwijsniveau. Meer details omtrent deze berekeningen staan in Appendix II.

14

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

2.3

Berekeningen deelvragen

De deelvragen worden besproken aan de hand van de scores die door de eerste corrector zijn
doorgegeven. De bijbehorende cijfers zijn gebaseerd op de vastgestelde N-termen per centraal
examen. Bij de centrale examens krijgen kandidaten scorepunten voor correcte antwoorden.
Deze scorepunten worden omgezet naar cijfers. De basisregels voor het omzetten van scores in
cijfers zijn vastgelegd in de ‘Regeling omzetting scores in cijfers VO’8.
In reguliere examenjaren leggen kandidaten een centraal schriftelijk examen af in het eerste
tijdvak, het tweede tijdvak is voor herkansingen. In 2021 mochten kandidaten kiezen in welk
tijdvak ze een examen voor de eerste keer afleggen. In dit rapport heten kandidaten die een
examen voor de eerste keer maken eerstekansers. Kandidaten die een herexamen maken, heten
herkansers. Bij de digitale centrale examens (vaak aangeduid met CBT-examens, waarbij CBT
staat voor Computer Based Testing) in vmbo-bb en vmbo-kb zijn de afnamegegevens tot 10 juni
meegenomen. Deze worden allen als eerstekansers beschouwd. Het is dezelfde steekproef van
afnames die ook bij de normering op 15 juni werd beschouwd. De afnameperiode van de
digitale centrale examens liep door tot en met 23 juli 2021.
2.3.1

Deelvraag 1

Voor een antwoord op de eerste deelvraag, naar de omvang en het effect van herkansingen,
worden voor alle centrale examens in vmbo-gl/tl, havo en vwo de herkansingspercentages
vergeleken met die in 2019. Dit betreft dan per centraal examen het percentage van alle
herkansers ten opzichte van alle eerstekansers. Bij de CBT-examens waren herkansers en de
daarbij horende eerste afname moeilijk eenduidig te identificeren, omdat de afnames flexibel
konden plaatsvinden. Daarom is deze deelvraag niet bestudeerd in vmbo-bb en vmbo-kb.
In vmbo-gl/tl, havo en vwo is een grove inschatting gedaan van de toename in cijferpunt van de
herkansende kandidaten om de invloed van de herkansingen op de vaardigheid te schetsen.
De herkansingspercentages zijn steeds berekend ten opzichte van het aantal kandidaten dat
het vak als eerstekanser maakte, en niet ten opzichte van het totaal aantal kandidaten per
onderwijs­­niveau. Centrale examens met relatief weinig kandidaten kunnen daarmee toch een
hoog percentage herkansers hebben. Schommelingen tussen 2021 en 2019 in aantallen
eerstekansers bij een vak hebben met deze berekeningswijze geen invloed op de resultaten.
2.3.2

Deelvraag 2

Om de tweede deelvraag naar de invloed van extreem lage scores op de vaardigheidsschatting
te beantwoorden worden voor alle vakken uit het centraal examen 2021 van de vijf onderwijs­
niveaus de percentages lage scores vergeleken met die in 2019. Een lage score wordt daarbij
gedefinieerd als een score lager dan 25% van de maximale score. Het percentage werd weer per
centraal examen uitgerekend, waardoor het totaal aantal kandidaten dat aan het examen
deelnam geen invloed had op de resultaten.
Een gemiddelde vaardigheid wordt beïnvloed door de verdeling van vaardigheid in de populatie.
Als deze disproportioneel meer lage scores krijgt, zakt de gemiddelde vaardigheid. Scores die
lager zijn dan 25% van de maximale score, resulteren in cijfers lager dan een 4. Als er in 2021

8

15

Stcrt, 2016, 4817; Stcrt, 2021,18168: wetten.nl - Regeling - Regeling omzetting scores in cijfers
VO - BWBR0037590 (overheid.nl)

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

andere percentages extreem lage scores voorkomen dan in 2019, kan hiermee de geschatte
vaardigheidsontwikkeling tussen 2019 en 2021 deels statistisch verklaard worden.
2.3.3

Deelvraag 3

Om de derde deelvraag te beantwoorden, of de vaardigheid van kandidaten in het eerste tijdvak
representatief is voor die van alle kandidaten, wordt gekeken of er sprake is van selectieve
deelname in het eerste tijdvak. Enerzijds wordt gekeken hoeveel kandidaten centrale examens
hebben uitgesteld tot het tweede tijdvak, anderzijds wat de gemiddelde cijfers in het eerste
tijdvak waren in vergelijking met de gemiddelde cijfers van eerstekansers in het tweede tijdvak.
Ook dit onderwerp is niet voor vmbo-bb en vmbo-kb bestudeerd, omdat herkansers bij de
CBT-examens moeilijk te identificeren waren.
2.3.4

Deelvraag 4

De vierde deelvraag is of de vaardigheidsontwikkeling gelijk is voor alle scholen. Om deze vraag
te kunnen beantwoorden wordt per centraal examen een meerniveau-model9 toegepast. In een
meerniveau-model zijn de scholen en de kandidaten daarbinnen de twee analyseniveaus.
Per analyseniveau kijkt een meerniveau-model hoe groot de spreiding in cijfers is. Dus hoeveel
gemiddelde cijfers van scholen onderling verschillen (schoolniveau), en hoeveel de cijfers van
kandidaten binnen scholen van elkaar verschillen (leerlingniveau). De totale spreiding in de
cijfers is een optelsom van de spreiding tussen scholen en de spreiding binnen scholen.
De intraklasse correlatie (ICC) is een gangbare maat voor de relatieve omvang van de verschillen
tussen scholen ten opzichte van de totale spreiding10. Deze ICC zegt iets over het landelijke
beeld van de invloed van scholen op de cijfers van hun kandidaten, en kun je berekenen met een
meerniveau-model. Om de vierde onderzoeksvraag te beantwoorden zijn voor de 45 examens in
Tabel 1 ICC’s berekend van zowel 2019 als 2021. Als de ICC van een vak tussen deze twee jaren
gelijk zou zijn, dan is de vaardigheidsontwikkeling tussen 2019 en 2021 min of meer gelijk
geweest voor alle scholen.

9

Zie bijvoorbeeld Snijders, T.A.B, & Bosker, R.J. (2012). Multilevel Analysis: An Introduction to Basic and
Advanced Multilevel Modeling (sec. ed.). London, Sage.

10 R-library lme4 is gebruikt om het meerniveau-model te schatten; de R-library performance om de icc te
schatten.

16

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

3 Resultaten

3 Resultaten
3.1

Vaardigheidsontwikkeling

Figuur 1 en Figuur 2 tonen op de horizontale as clusters van centrale examens, zoals in
Tabel 1 gespecificeerd. Per cluster van centrale examens geeft de verticale lijn het 90%betrouw­baar­heids­­interval weer waarbinnen de gemiddelde vaardigheidsontwikkeling van dat
cluster valt. Als de vaardigheid in 2021 over het algemeen lager was dan voor de coronapandemie, dan ligt het volledige interval onder 0. De grootte van de vaardigheidsverschillen is
uitgedrukt in cijferpunten. Dus een verschil van -0.3 betekent dat de 2021-populatie gemiddeld
een vaardigheid had, die op de oude examens had geresulteerd in cijfers die gemiddeld
0,3 cijferpunt lager zouden zijn dan die van de pre-corona-populatie. De lengte van een interval
zegt enerzijds iets over de verschillen in vaardigheidsontwikkeling van de examens binnen een
cluster. Hoe meer examens daarin verschillen binnen een cluster, hoe groter het interval.
Anderzijds zegt het iets over de onzekerheid van de onderliggende schattingen per examen:
bij gelijke vaardigheids­ontwikkeling van alle onderliggende examens verwacht je bij een set
standaardsettingen een groter interval dan bij veel AIP-examens.
Bij clustering van de centrale examens op onderwijsniveau is er bij alle onderwijsniveaus een
daling (Figuur 1), maar in vmbo-kb is de gemiddelde vaardigheid van de examenkandidaten in
het eerste tijdvak in 2021 niet significant lager dan in de pre-corona-jaren. Bij vwo is de daling
op het randje van significantie, omdat het 90%-betrouwbaarheidsinterval de waarde 0 net
omvat. Bij vmbo-kb zijn de vaardigheidsontwikkelingen bij de onderliggende examens vrij
nauwkeurig geschat omdat het alle AIP-examens betrof. Het grote interval duidt erop dat de
vaardigheidsontwikkelingen divers waren tussen de vmbo-kb-examens.

Vaardigheidsontwikkeling (in cijferpunt)

0,50

0,25

0

-0,25

-0,50

-0,75

Figuur 1		

vwo

havo

vmbo-gl/tl

vmbo-kb

vmbo-bb

Geschat vaardigheidsverschil tussen 2021 en voor corona per onderwijsniveau

Ook bij clustering van de centrale examens op inhoudelijke overeenkomst is de gemiddelde
vaardigheid in alle clusters gedaald ten opzichte van voor corona met uitzondering van Engels,
waar de vaardigheid is toegenomen (Figuur 2).

18

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Vaardigheidsontwikkeling (in cijferpunt)

0,50

0,25

0

-0,25

-0,50

-0,75

Nederlands

Figuur 2		

Engels

wiskunde

mens &
maatschappij

exact

moderne
vreemde talen
(excl. Engels)

Geschat vaardigheidsverschil tussen 2021 voor corona per cluster

In dit onderzoek kijken we met name naar de gemiddelde vaardigheidsontwikkeling.
Een clustering van centrale examens helpt om te kijken of deze vaardigheidsontwikkeling op
alle onderwijsniveaus of inhoudelijke clusters gelijk is. De verschillen tussen de clusters willen
niet zeggen dat de examens binnen één cluster allemaal dezelfde vaardigheidsontwikkeling
laten zien. Er is een diversiteit in vaardigheidsontwikkeling bij de examens binnen de clusters,
al is dit deels beïnvloed door de onzekerheid waarmee vaardigheidsontwikkelingen geschat
kunnen worden. In de analyses per deelvraag, kijken we wat gerichter naar de verschillen tussen
centrale examens.

3.2

Resultaten per deelvraag

3.2.1

Herkansers in 2019 en 2021

Na herkansing was de eindvaardigheid van kandidaten veelal hoger dan daarvoor.
Gemiddeld hebben herkansende examenkandidaten in vmbo-gl/tl, havo en vwo zich
+0,6 cijferpunt verbeterd bij herkansing. Dit was gemiddeld over alle herkansende kandidaten
van deze onderwijsniveaus en alle vakken. In Figuur 3 staat op de horizontale as het percentage
herkansers per centraal examen in 2019, op de verticale as het percentage in 2021. De schuine
lijn geeft aan wanneer het percentage herkansers in 2021 gelijk was aan dat in 2019.
Het eerste dat opvalt in Figuur 3 is dat slechts bij één centraal examen (maatschappij­
wetenschappen in VWO) het percentage herkansers in 2021 lager is dan in 2019. Gemiddeld is
het percentage herkansers per centraal examen in 2021 twee procentpunten hoger dan in 2019,
een stijging van gemiddeld 2% naar 4%. Er zijn echter behoorlijke uitschieters als het gaat om
het percentage herkansers in 2021. Terwijl in 2019 het percentage tussen de 0 en 5% lag,
ligt het percentage in 2021 tussen de 0 en 16%.
In vmbo-gl/tl liggen de percentages herkansers in 2021 weliswaar iets hoger dan in 2019,
maar nog steeds zijn dit relatief lage percentages. Bij Spaans is de stijging van het percentage
het hoogst: in 2021 4% herkansers terwijl dit in 2019 nog 0% was.

19

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Bij havo en vwo zijn er vooral bij de wiskunde-examens hoge percentages herkansers in 2021.
Wiskunde B in havo kent het hoogste percentage herkansers, namelijk 16%, dat is een toename
van 12% ten opzichte van 2019.

Percentage herkansers in 2021

20%

vwo
havo

wiskunde B havo

15%

vmbo-gl/tl

wiskunde B vwo
10%
Nederlands havo
wiskunde A havo
5%

wiskunde C vwo

Spaans gl/tl
maatschappijwetenschappen vwo

0%

0%

2,5%

5%

7,5%

Percentage herkansers in 2019

Figuur 3		

Percentage herkansers per centraal examen in 2019 en 2021

De invloed van deze cijfers op de vaardigheidsschattingen in Figuur 1 en Figuur 2 is niet direct te
doorzien. De vaardigheid van de examenpopulatie 2021 zou na herkansing gemiddeld zo’n
4% * 0,6 cijferpunt = 0,024 cijferpunt hoger zijn. Omdat de vaardigheid van de examenpopulatie
2021 geschat wordt ten opzichte van die in de jaren voor de corona-pandemie, moet ook het
effect van herkansingen in die jaren worden meegenomen. De vaardigheid van de populatie van
2019 zou ook stijgen na herkansing, gemiddeld zo’n 2% * 0,6 cijferpunt = 0,012 cijferpunt. Het
verschil met het herkansingseffect in 2021 is 0,012 cijferpunt. Merk op dat dit veel kleiner is dan
0,1 cijferpunt. Daarmee zou het vaardigheidsverschil zoals gepresenteerd in Figuur 1 en Figuur 2
niet veel anders worden wanneer het effect van de herkansingen meegerekend zou worden.
3.2.2

Kandidaten met lage scores

In Figuur 4 en Figuur 5 staan per centraal examen de percentages eerstekansers met een lage
score, dat wil zeggen een score lager dan 25% van de maximale score. Op de horizontale as
staan de percentages kandidaten in 2019 en op de verticale as de percentages in 2021.
Bijvoorbeeld het examen wiskunde B in havo kende in 2019 een percentage lage scores van 2%
en in 2021 van 12%. De schuine lijn geeft aan wanneer het percentage in 2021 gelijk was aan
dat in 2019. De punten in Figuur 4 en Figuur 5 liggen grotendeels aan de linkerkant van de
grafiek. Dit betekent dat lage scores voor de corona-pandemie maar beperkt voorkwamen bij de
centrale examens, gemiddeld bij minder dan 1% van de kandidaten, en hooguit 3% bij een enkel
examen.
Bij vrijwel alle centrale examens, in alle onderwijsniveaus, is het percentage kandidaten met
een lage score (minder dan 25% van de maximale score) groter dan in 2019 (Figuur 4 en Figuur
5). In vwo toont Latijnse taal en cultuur een veel hoger percentage examenkandidaten met een
lage score (10%) dan in 2019 (3%). Bij havo springt, net zoals bij de herkansingen, wiskunde B
eruit met 12% kandidaten met een lage score in 2021 (tegenover 2% in 2019), maar ook bij
filosofie en geschiedenis was het percentage ruim boven de 5%. In vmbo-gl/tl lag bij drama het
percentage kandidaten met een lage score net boven de 5% in 2021.

20

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

15%

vwo
havo

Percentage lage scores in 2021

wiskunde B havo
Latijnse taal en cultuur vwo

10%
geschiedenis havo

filosofie havo

drama gl/tl

5%

0%

vmbo-gl/tl

0%

2,5%

5%

Percentage lage scores in 2019

Figuur 4		

Percentage eerstekansers met een lage score per CSE in 2019 en 2021

In vmbo-kb en vmbo-bb vertonen de wiskunde-examens de grootste toename aan kandidaten
met een lage score. Wiskunde op kb-niveau is overigens het enige vak dat meer dan 5% lage
scores kende bij de digitale examens, namelijk 9%.
15%

vmbo-kb

Percentage lage scores in 2021

vmbo-bb

10%
wiskunde kb

5%

geschiedenis kb
wiskunde bb

0%

0%

2,5%

5%

Percentage lage scores in 2019

Figuur 5		

Percentage eerstekansers met een lage score per CBT-examen in 2019 en 2021

Opvallend is dat wiskunde er bij meerdere onderwijsniveaus uitspringt met relatief veel lage
scores. De daling in vaardigheid bij het cluster ‘wiskunde’ zou dus deels verklaard kunnen
worden door de hoeveelheid lage scores. Enkele andere genoemde centrale examens, zoals
Latijn bij vwo, filosofie en geschiedenis bij havo, en geschiedenis bij vmbo-kb, zijn niet
opgenomen in de berekeningen van de vaardigheidsontwikkeling. De vaardigheidsdaling bij
deze centrale examens zou dus groter kunnen zijn dan de schattingen in Figuur 1 en Figuur 2
van het betreffende cluster van examens. Deze bevinding sluit aan bij de derde reden waarom
er een aangepaste normeringswijze van de centrale examens nodig was. De centrale examens
in het normhandhavingsonderzoek waren niet altijd representatief voor alle andere centrale
examens. Echter, als er slechts een enkel examen met veel lage scores per cluster zou worden

21

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

toegevoegd, dan zou de gemiddelde vaardigheidsontwikkeling van dat cluster niet veel
wijzigen; de diversiteit van de vaardigheidsontwikkeling binnen het cluster zou wel toenemen,
wat zich zou uiten in een groter betrouwbaarheidsinterval van het cluster.
Als een laagscorende kandidaat het examen in pre-corona-omstandigheden had gemaakt, zou
zijn/haar score rond het landelijk gemiddelde kunnen zijn geweest. Dit is al snel een verschil van
2 cijferpunten. Bij enkele centrale examens gaat het soms om 5% meer leerlingen met lage
scores ten opzichte van 2019. Ofwel om (5% * 2 cijferpunten =) gemiddeld 0,1 cijferpunt daling
die verklaard zou kunnen worden door de lage scores. Als dit gemiddeld bij alle centrale
examens in een cluster het geval is (zoals bij wiskunde), dan zou dit effect voor ongeveer
0,1 cijferpunt hebben bijgedragen aan de geschatte vaardigheid van dat cluster.
3.2.3

Eerstekansers in tweede tijdvak en hun gemiddelde cijfer

In 2021 hebben de kandidaten van de centraal schriftelijke examens de mogelijkheid gekregen
om het examen te spreiden over twee tijdvakken bestaande uit een eerste tijdvak voor eerste
afnames en een tweede tijdvak voor eerste afnames en herkansingen. De derde deelvraag was
of de kandidaten in het eerste tijdvak wel representatief waren voor alle eerstekansers,
aangezien de vaardigheidsontwikkeling geschat is op kandidaten uit het eerste tijdvak.
Deze vraag had geen betrekking op de digitale centrale examens in vmbo-bb en vmbo-kb,
omdat daarbij niet in tijdvakken afgenomen wordt.
In 2021 deden per centraal examen gemiddeld 5% van de kandidaten voor het eerst examen in
het tweede tijdvak. In vmbo-gl/tl hebben examenkandidaten minder gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om het centraal examen te spreiden. Gemiddeld deed 3% van de vmbo-gl/tlkandidaten per centraal examen de eerste afname in het tweede tijdvak, terwijl dit in havo
gemiddeld 6% per centraal examen was en in vwo 5% per centraal examen. In elk niveau zijn er
enkele centrale examens waarbij veel meer leerlingen ervoor hebben gekozen om de eerste
afname pas in het tweede tijdvak te doen (zie Tabel 2).

22

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Tabel 2 Percentage eerstekansers dat het vak voor de eerste keer in het tweede tijdvak aflegt
% eerstekansers in het tweede tijdvak 2021

23

Vak

VWO

HAVO

VMBO-GL/TL

Nederlands

1,9%

2,7%

1,3%

Engels

2,3%

2,7%

1,4%

Duits

2,2%

2,4%

2,1%

Frans

4,0%

3,1%

2,8%

Spaans

1,7%

3,3%

1,6%

Griekse taal en cultuur

6,8%

Latijnse taal en cultuur

11,0%

Aardrijkskunde

4,0%

5,9%

4,0%

Bedrijfseconomie

3,7%

5,7%

Economie

3,7%

5,4%

Filosofie

12,8%

7,6%

Geschiedenis

7,7%

6,7%

3,8%

Maatschappijwetenschappen

7,9%

4,2%

4,9%

Kunst (algemeen)

3,2%

9,3%

4,0%

Beeldende vakken

2,1%

Drama

11,0%

Muziek

7,1%

3,6%

Tek., hand., text.

7,3%

6,4%

Biologie

6,0%

8,2%

4,1%

Natuurkunde/ nask1

6,0%

6,9%

3,9%

Scheikunde/ nask 2

5,3%

4,3%

4,2%

Wiskunde A

3,7%

5,3%

Wiskunde (B)

3,4%

7,3%

Wiskunde C

4,8%

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

1,6%

3,8%

7,5

Gemiddelde cijfer in tweede tijdvak

vwo

Engels havo

7

havo
vmbo-gl/tl

Engels vwo

6,5

Engels gl/tl

drama gl/tl
6
5,5

wiskunde B vwo

5

economie vwo

4,5

maatschappijwetenschappen havo

filosofie havo

wiskunde B havo
4

5,5

6

6,5

7

7,5

Gemiddelde cijfer in eerste tijdvak

Figuur 6 		Gemiddelde cijfer eerstekansers in het eerste tijdvak en eerstekansers in het tweede
tijdvak
In Figuur 6 is gekeken wat de gemiddelde cijfers van de eerstekansers in het eerste tijdvak
(horizontale as) en in het tweede tijdvak (verticale as) waren, per centraal examen met meer
dan 150 kandidaten in het eerste tijdvak en minstens 25 eerstekansers in het tweede tijdvak.
Alleen bij drama in vmbo-gl/tl behaalden de eerstekansers in het tweede tijdvak gemiddeld een
hoger cijfer (6,2) dan de eerstekansers in het eerste tijdvak (6,0). Dit zou kunnen komen doordat
één hele school (van de 47 scholen die het vak afnamen), met een groot aantal kandidaten, de
deelname in het eerste tijdvak ongeldig heeft moeten verklaren en in het tweede tijdvak weer
deel moest nemen, wat de cijfers bij dit vak vertekent. Bij Engels havo behaalden de eerste­
kansers van het tweede tijdvak gemiddeld een even hoog cijfer als de eerstekansers in het
eerste tijdvak. Bij alle overige centrale examens op alle drie onderwijsniveaus behaalden de
eerstekansers in het tweede tijdvak gemiddeld een lager cijfer dan de eerstekansers in het
eerste tijdvak. Figuur 6 toont ook dat in havo en vwo bij een flink aantal centrale examens het
gemiddelde cijfer onder de 5,5 (onvoldoende) was. In het tweede tijdvak zijn in vwo 8 van de
22 afgebeelde examens in totaal gemiddeld onvoldoende (36% van de examens), in havo 11 van
de 19 (58% van de examens) en in vmbo-gl/tl 2 van de 14 examens (14%).
Er is gestreefd om de examens van 2021 gemiddeld even streng te normeren in het tweede
tijdvak als in het eerste tijdvak. Gemiddeld lagen de cijfers van de eerstekansers in het tweede
tijdvak 0,7 cijferpunt lager dan van de kandidaten in het eerste tijdvak. Een dergelijke
gemiddelde daling in cijfers duidt op een lagere vaardigheid van de eerstekansers in het tweede
tijdvak, dan die van de kandidaten in het eerste tijdvak. De schattingen van de vaardigheids­
ontwikkeling (Figuur 1 en Figuur 2) zijn gebaseerd op de kandidaten in het eerste tijdvak.
Gezien de geringe percentages kandidaten die het per centraal examen betreft, is de
vaardigheid van de totale populatie echter niet veel lager dan weergegeven in Figuur 1 en
Figuur 2. Een rekenvoorbeeld: als 5% van de populatie 0,7 cijferpunt lager scoort, dan valt de
gemiddelde vaardigheid 0,05*0,7= 0,035 cijferpunt lager uit. Dus als de eerstekansers in het
tweede tijdvak wel zouden zijn meegenomen in de berekeningen van Figuur 1 en Figuur 2, dan
zouden de gemiddelden maar beperkt, veel minder dan 0,1 cijferpunt, lager uitgevallen zijn dan
nu het geval is. Bij een enkel vak zou het effect groter kunnen zijn, maar dan moet zowel het
percentage eerstekansers in het tweede tijdvak hoog zijn, als het verschil in gemiddeld cijfer
tussen deze kandidaten en de kandidaten in het eerste tijdvak. Vanwege de onzekerheid bij een
enkel vak, is de vaardigheidsschatting juist gedaan op clusters van centrale examens.

24

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

3.2.4

Spreiding tussen scholen

De vierde deelvraag spitste zich toe op de vraag of de vaardigheidsontwikkeling gelijk was op
alle scholen. Daartoe werd zowel voor de cijfers van 2021 als voor die van 2019 een maat (ICC)
berekend die de relatieve invloed van een school op de cijfers van haar kandidaten aangeeft.
Per centraal examen is de ICC op de cijfers van 2021 en 2019 uitgerekend (Figuur 7). Opvallend
is dat er wel verschillen in ICC zijn tussen centrale examens, maar dat gemiddeld genomen er
geen verschil is tussen ICC’s in 2021 ten opzichte van die in 2019. De vaardigheidsontwikkeling
lijkt dus in min of meer gelijke mate bij alle scholen plaats te hebben gevonden, want de
relatieve verschillen tussen scholen zijn niet structureel groter of kleiner geworden.
0,30

vwo
havo

0,25

vmbo-gl/tl
vmbo-kb

ICC in 2021

0,20

vmbo-bb

0,15
0,10
0,05
0

0

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

ICC in 2019

Figuur 7		

25

ICC (intraklasse correlatie) per centraal examen in 2021 en 2019

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

0,30

26

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

4 Conclusie

4 Conclusie
De hoofdvraag van het onderzoek was hoe de vaardigheid van de kandidaten in 2021
zich verhoudt tot de vaardigheid van de examenpopulaties voor de corona-pandemie.
De vaardig­heid in drie van de vijf onderwijsniveaus is gedaald, bij vmbo-kb is deze min of meer
constant gebleven en vwo zit op de rand tussen daling en geen verschil. De gemiddelde
vaardigheid in Engels is daarentegen gestegen. De vaardigheid voor de clusters exact, mens en
maatschappij (inclusief kunst), overige moderne vreemde talen, Nederlands en wiskunde is
gedaald. Daarbij vond de grootste gemiddelde daling bij wiskunde plaats (van 0,4 à 0,5
cijferpunt).
De eerste deelvraag betrof de invloed van herkansingen op de gemiddelde vaardigheid van
kandidaten. Omdat in 2021 kandidaten twee centrale examens mochten herkansen in plaats
van een, was de verwachting dat het aantal herkansers in 2021 hoger zou zijn dan in 2019.
Er is inderdaad gemiddeld een kleine toename in het percentage herkansers, met enkele
uitschieters. Vooral bij wiskunde in havo en vwo was er een grote toename in het percentage
herkansers. Desondanks zou het totale gemiddelde cijfer van een centraal examen door deze
herkansingen nauwelijks stijgen. De herkansingen hebben dan ook geen noemenswaardig
effect op de geschatte vaardigheid van de populatie.
Een tweede deelvraag om de daling in vaardigheid te duiden bekeek een ander aspect, namelijk
het percentage kandidaten met een lage score. De geschatte vaardigheid zou beïnvloed kunnen
zijn doordat kandidaten de mogelijkheid kregen om één vak weg te strepen bij de uitslag­
bepaling. Er was geen informatie beschikbaar over welke kandidaten bij welk examen
doelbewust van deze mogelijkheid gebruik wilden maken. Wel kwamen kandidaten met lage
scores in 2021 vaker voor dan in 2019, wat de gemiddelde geschatte vaardigheid naar beneden
trok. De oorzaak van de toename in lage scores is niet af te leiden uit de scores zelf.
Onduidelijk is welk deel van deze daling veroorzaakt is door kandidaten die niet of minder goed
hun best hebben gedaan op het centraal examen, en welk deel een gevolg was van minder
goede voorbereiding vanwege de corona-pandemie. Bij de kernvakken, zoals wiskunde in havo
en vwo, was de wegstreepregeling niet van toepassing en daarom kan een toename in lage
scores bij deze centrale examens niet veroorzaakt zijn door deze regeling.
Bij de percentages lage scores waren er enkele uitschietende centrale examens, zoals wiskunde
B, filosofie en geschiedenis in havo, Latijn in vwo en wiskunde in vmbo-kb. Filosofie havo,
geschiedenis havo en Latijn zijn niet meegenomen in de schatting van de vaardigheid.
De centrale examens van het normhandhavingsonderzoek (zie Tabel 1) zijn daarmee wellicht
niet representatief voor alle vakken. Dit betekent dat de geschatte vaardigheidsontwikkeling
van een cluster van centrale examens niet zonder meer van toepassing is op de centrale
examens die wel onder het cluster zouden vallen, maar niet in het normhandhavingsonderzoek
zijn opgenomen.
Per centraal examen kunnen extra lage scores al snel leiden tot een extra daling van de
vaardigheid van 0,1 cijferpunt. Als dit bij veel examens in een cluster het geval is (zoals bij
wiskunde), dan is het denkbaar dat een substantieel deel van de vaardigheidsdaling veroorzaakt
is door lage scores.
In 2021 kregen kandidaten de gelegenheid om het centraal examen te spreiden. Kandidaten
konden ervoor kiezen om een centraal examen in het tweede tijdvak te doen in plaats van in
het eerste tijdvak. De derde deelvraag haakte hierop aan door te kijken of de kandidaten waarop
de vaardigheidsschatting berekend was, wel representatief waren voor alle kandidaten.

28

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Per centraal examen heeft ongeveer 5% van de kandidaten in 2021 gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om een afname in het tweede tijdvak te doen in plaats van het eerste tijdvak.
Dit varieerde van ongeveer 2% bij Engels en Duits (alle drie niveaus) tot 12,8% voor filosofie in
vwo. In vmbo-gl/tl hebben examenkandidaten minder gebruik gemaakt van de mogelijkheid
om het centraal examen te spreiden dan in havo en vwo. Bij vrijwel alle centrale examens
haalden deze kandidaten, die hun eerste afname hadden uitgesteld tot het tweede tijdvak,
gemiddeld lagere cijfers dan de kandidaten die al in het eerste tijdvak het centraal examen
hadden gedaan. Dit verschil liep bij een aantal examens op tot meer dan 1,5 cijferpunt
(wiskunde B in havo en vwo, filosofie in havo). Bij een aantal centrale examens, zoals wiskunde
B in havo en vwo, haalden de eerstekansers in het tweede tijdvak gemiddeld zelfs een
onvoldoende. Het lijkt erop dat de kandidaten de mogelijkheid tot examenspreiding hebben
benut om een vak waarin ze minder goed zijn in het tweede tijdvak te maken. Gezien de
meestal beperkte percentages eerstekansers in het tweede tijdvak zijn de effecten daarvan op
de gemiddelde vaardigheidsschattingen per onderwijsniveau of inhoudelijk cluster van centrale
examens echter ook beperkt (minder dan 0,1 cijferpunt).
De laatste deelvraag betrof de spreiding tussen scholen. De relatieve verschillen tussen de
scholen in cijfers zijn gemiddeld niet toegenomen. De scholen hebben dus bij de centrale
examens de onderlinge verschillen in schoolgemiddelden per examen niet laten toenemen, wat
erop duidt dat de vaardigheidsontwikkeling bij alle scholen in min of meer gelijke mate plaats
vond.
De factoren die bekeken zijn, lijken geen noemenswaardige invloed te hebben op de
vaardigheidsschattingen in Figuur 1 en Figuur 2. Gemiddeld laat de vaardigheid op havo,
vmbo-gl/tl en vmbo-bb een daling laat zien van rond de 0,2 à 0,3 cijferpunt. Bij vmbo-kb is de
daling gemiddeld ongeveer 0,15 cijferpunt, maar daarbij is de spreiding tussen de centrale
examens binnen dit onderwijsniveau zo groot, dat de gemiddelde daling niet significant is. Bij
vwo is het gemiddelde verschil in vaardigheid tussen 2021 en pre-corona ook negatief (-0,1),
maar ook hierbij is de spreiding tussen de centrale examens zo groot dat dit gemiddelde net
niet significant is. Bij de inhoudelijke clusters van examens is er overall een vaardigheidsdaling
tussen de 0,25 tot 0,45 cijferpunt, met uitzondering van Engels waar een vaardigheidsstijging
van ongeveer 0,1 cijferpunt te zien is. De invloed van herkansende kandidaten en van eerste­
kansers in het tweede tijdvak op deze schattingen is beperkt. Doordat enkele examens met veel
kandidaten met lage scores niet zijn meegenomen, zou de gemiddelde vaardigheidsdaling bij
sommige clusters groter kunnen zijn dan geschat. Scholen zijn niet meer van elkaar gaan
verschillen in gemiddelde vaardigheid op het centraal examen dan voor de corona-pandemie.

29

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

30

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

5 Context
bij de resultaten

5 Context bij de resultaten
Met uitzondering van het cluster Engels, zijn bij de andere clusters van centrale examens
dalingen in vaardigheid van 0,2 tot 0,45 cijferpunt gevonden. De vraag die rijst, is hoe groot een
vaardigheidsdaling van 0,2 tot 0,45 cijferpunt nu eigenlijk is. Het eerdere onderzoek van
Stichting Cito naar de vaardigheidsontwikkelingen volgens PISA en centrale examens11 laat zien
dat de resultaten op de centrale examens sinds 2015 vrij stabiel zijn, maar wel jaarlijks rond de
0,1 tot 0,2 cijferpunt fluctueren. Het valt op in 2021 dat voor vrijwel alle centrale examens een
daling te zien is. Dus de fluctuaties zijn in 2021 bijna alle in negatieve richting, en deels groter
dan verwacht kon worden op basis van voorgaande jaren.
Een alternatieve manier om de omvang van een daling te beoordelen, is door een vergelijking te
maken met de spreiding in cijfers tussen kandidaten per centraal examen voor de coronapandemie. Dit geeft een idee over het aantal leerlingen dat in 2019 per centraal examen lager
scoorde dan het gemiddelde in 2021. In 2019 was de gemiddelde standaarddeviatie in cijfers
gemiddeld ongeveer 1,1. Daarmee zou een daling van 0,25 tot 0,55 cijferpunt bij een enkel
centraal examen een klein effect genoemd kunnen worden, volgens de interpretatie van
effectmaten van Cohen12.
Een lichte daling van de vaardigheid of prestaties is in lijn met bevindingen in ander nationaal
en internationaal onderzoek dat leerlingen door de schoolsluitingen een leerachterstand
hebben opgelopen. In het najaar 2020 werden de resultaten van verschillende onderzoeken
gepubliceerd, waaruit bleek dat in het primair onderwijs leerlingen een leerachterstand hadden
opgelopen13,14,15,16. In het onderzoek van Oxford en Leeruniek werd na de eerste lockdown de
opgelopen leerachterstand in het primair onderwijs geschat op 7-8 lesweken17,18.

11	Van der Molen et al. (2019). Vaardigheidsontwikkelingen volgens PISA en examens. Arnhem: Stichting Cito
Instituut voor Toetsontwikkeling.

12 Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). New York, Routledge.
13	Lek, K. Feskens, R. en Keuning, J. (2020). Het effect van afstandsonderwijs op leerresultaten in het PO.
Arnhem: Cito.

14	Engzell, P., Frey, A. en Verhagen, M. D., (2020). Learning Inequality During the Covid-19 Pandemic, No ve4z7,
SocArXiv, Center for Open Science.

15	Engzell, P., Frey, A. en Verhagen, M. D., (2020). Learning loss due to school closures during the COVID-19
pandemic, Proceedings of the National Academy of Sciences Apr 2021, 118 (17) e2022376118;
DOI: 10.1073/pnas.2022376118.

16	Meshcheriakova, O., Borghans, L., Haenbeukers, R. en Schils, T (2020). Limburgse leerlingen op de basisschool
ten tijde van corona.

17	Leeruniek (2021). Wat was de impact van 1 jaar corona op de kernvakken in het primair onderwijs?
18	Frey, A., van der Leeuw, R., Verhagen, M. D. (2021). Additional analyses and background information for “Het
basisonderwijs 1 jaar na het begin van Corona, wat was de impact op toetsresultaten van de kernvakken?”.

32

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Uit onderzoek een jaar later bleek dat de leerachterstanden inmiddels deels zijn ingelopen19,20.
Ook in het voortgezet onderwijs is in 2021 gebleken dat brugklassers lagere school­
adviezen21,22,23 hebben gekregen en een lagere startvaardigheid hebben. Vooral bij rekenen
leverden leerlingen lagere prestaties24. Tegelijkertijd is er ook internationaal onderzoek waaruit
blijkt dat de opgelopen leerachterstanden in het secundair onderwijs minder zijn dan in het
primair onderwijs25.
Er zijn aanwijzingen dat kandidaten de ruimere herkansing en spreidingsmogelijkheden
strategisch, doch beperkt hebben ingezet. In dit onderzoek is het percentage herkansers per
centraal examen doorgaans gestegen ten opzichte van 2019. Uit de Examenmonitor26 blijkt dat
het percentage kandidaten dat een of twee centrale examens herkanst, licht is afgenomen.
Deze schijnbare tegenstrijdigheid komt door een andere berekening van de percentages.
In dit onderzoek wordt bij ieder examen afzonderlijk geteld hoeveel eerstekansers er waren, en
hoeveel daarvan herkansten. In de examenmonitor wordt er per onderwijsniveau gekeken naar
het aantal kandidaten dat één of twee examens herkanst, ten opzichte van het totaal aantal
kandidaten in het betreffende onderwijsniveau. Het merendeel van de kandidaten herkanst
helemaal geen centrale examens. Maar doordat de meerderheid van de kandidaten die wel
herkanst, in 2021 juist twee centrale examens herkanst, terwijl dat voorheen altijd maar één
centraal examen betrof, zijn de percentages herkansers per centraal examen gestegen.
De Examenmonitor laat tevens zien dat het wegstrepen van de resultaten van één vak veruit
de meest gebruikte maatregel is. Tien procent van de eindexamenkandidaten is geslaagd
dankzij de mogelijkheid om een vak buiten beschouwing te houden bij de uitslagbepaling.
Dit zou het grotere aantal kandidaten met een lage score bij de niet-kernvakken mogelijk
kunnen verklaren. In dit onderzoek bleek dat van de onderzochte factoren het percentage lage
scores de meeste invloed heeft op de vaardigheidsontwikkeling.

19	Leeruniek (2021). Wat was de impact van 1 jaar corona op de kernvakken in het primair onderwijs?
20	Frey, A., van der Leeuw, R., Verhagen, M. D. (2021). Additional analyses and background information for “Het
basisonderwijs 1 jaar na het begin van Corona, wat was de impact op toetsresultaten van de kernvakken?”.

21	Emons, W., Frissen, S., & Straat, H. (2021). Effecten van de Schoolsluitingen op de Leerresultaten voor

Nederlands en Engels Leesvaardigheid & Woordenschat, en Rekenen-Wiskunde, in het Voortgezet Onderwijs.
Arnhem: Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling (CITO).

22	(Z.D). Impact van corona. Lagere startvaardigheden brugklassers: onderzoek voor de Staat van het Onderwijs
2021.

23	Hartgers, M., Traag, T., Wielenga, L. (2021). De schooladviezen in groep 8: verschillen tussen groepen
leerlingen. CBS.

24	Emons, W., Frissen, S., en Straat, H. (2021). Effecten van de Schoolsluitingen op de Leerresultaten voor

Nederlands en Engels Leesvaardigheid & Woordenschat, en Rekenen-Wiskunde, in het Voortgezet Onderwijs.
Arnhem: Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling (CITO).

25	Tomasik, M. J. , Helbling, L. A. en Moser, U. (2020). Educational gains of in-person vs. distance learning in
primary and secondary schools: A natural experiment during the COVID-19 pandemic school closures in
Switzerland. Int. J. Psychol., doi:10.1002/ijop.12728 (2020).

26	DUO (2021). Examenmonitor VO 2021. Examenmonitor Voortgezet Onderwijs 2021 | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl

33

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

34

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

6 Literatuur

6 Literatuur
CBS (2021). Mentale gezondheid in eerste helft 2021 op dieptepunt.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/35/mentale-gezondheid-in-eerste-helft-2021-opdieptepunt
Cito (Z.D.). Impact van corona. Lagere startvaardigheden brugklassers: onderzoek voor de Staat
van het Onderwijs 2021. https://www.cito.nl/kennis-en-innovatie/actuele-themas/impact-vancorona/effecten-afstandsonderwijs-brugklas
Cito (Z.D.). Tools en informatie voor docenten: Wolf. https://www.cito.nl/onderwijs/voortgezetonderwijs/centrale-examens-voortgezet-onderwijs/tools-en-informatie-voor-docenten/wolf.
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). New York,
Routledge.
College voor Toetsen en Examens (Z.D.). Examenblad.nl: Normering centrale examens.
https://www.examenblad.nl/onderwerp/normering-centrale-examens
College voor Toetsen en Examens (30 november 2016). Examenblad.nl: De normerings­
systematiek van de Centrale Examens VO. https://www.examenblad.nl/document/denormeringssystematiek-van-de-ce/2017/f=/De_normeringssystematiek_van_de_CEs_vo_30_
november_2016.pdf
College voor Toetsen en Examens (2017). Examenblad.nl: Wat is Facet?
https://www.examenblad.nl/veel-gevraagd/wat-is-facet/2017/vwo?horizon=vg41h1h4i9qe
College voor Toetsen en Examens (11-06-2019). De N-term maken we samen.
https://www.cvte.nl/actueel/nieuws/2019/6/11/de-n-term-maken-we-samen
College voor Toetsen en Examens (19-02-2021). Examenblad.nl: Normering centrale examens
2021. https://www.examenblad.nl/nieuws/20210219/normering-centraleexamens-2021/2021
College voor Toetsen en Examens (18 maart 2021). Examenblad: Maatregelen coronavirus en de
centrale examens VO 2021. https://www.examenblad.nl/nieuws/20210318/maatregelencoronavirus-en-de/2021
College voor Toetsen en Examens (2021). Persmap centraal examen 2021.
https://www.cvte.nl/documenten/publicaties/2021/04/02/persmap-centraal-examen-2021
DUO (2021). Examenmonitor VO 2021. Examenmonitor Voortgezet Onderwijs 2021 | Kamerstuk
| Rijksoverheid.nl
Emons, W., Frissen, S., & Straat, H. (2021). Effecten van de Schoolsluitingen op de Leerresultaten
voor Nederlands en Engels Leesvaardigheid & Woordenschat, en Rekenen-Wiskunde, in het
Voortgezet Onderwijs. Arnhem: Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling (CITO). Effecten
afstandsonderwijs brugklas (cito.nl)

36

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Engzell, P., Frey, A. en Verhagen, M. D., (2020). Learning loss due to school closures during the
COVID-19 pandemic, Proceedings of the National Academy of Sciences Apr 2021, 118 (17)
https://www.pnas.org/content/118/17/e2022376118
Engzell, P., Frey, A. en Verhagen, M. D., (2020). Learning Inequality During the Covid-19
Pandemic, No ve4z7, SocArXiv, Center for Open Science.
https://osf.io/preprints/socarxiv/ve4z7/
Frey, A., van der Leeuw, R., Verhagen, M. D. (2021). Additional analyses and background
information for “Het basisonderwijs 1 jaar na het begin van Corona, wat was de impact op
toetsresultaten van de kernvakken?”. https://www.nponderwijs.nl/documenten/
rapporten/2021/06/15/technical-appendix-corona-onderzoek
Hartgers, M., Traag, T., Wielenga, L. (2021). De schooladviezen in groep 8: verschillen tussen
groepen leerlingen. CBS. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2021/deschooladviezen-in-groep-8-verschillen-tussen-groepen-leerlingen?onepage=true
ImpactEd (2001). Pupil learning and wellbeing during the Covid-19 pandemic.
https://impacted.org.uk/covid-19
Inspectie van het Onderwijs (24-11-2020). Nieuwsbericht: Onderwijs tijdens COVID-19: scholen
en instellingen hebben zorgen over de continuïteit van het onderwijs en over leerachterstanden
van leerlingen en studenten. https://www.onderwijsinspectie.nl/actueel/nieuws/2020/11/24/
onderwijs-tijdens-covid-19-scholen-en-instellingen-hebben-zorgen-over-de-continuiteit-vanhet-onderwijs-en-over-leerachterstanden-van-leerlingen-en-studenten.
Inspectie van Onderwijs (13-5-2020). Nieuwsbericht: Onderwijs op afstand tijdens COVID-19:
grote inspanningen en de nodige aandachtspunten. https://www.onderwijsinspectie.nl/
actueel/nieuws/2020/05/13/onderwijs-op-afstand-tijdens-covid-19-grote-inspanningen-en-denodige-aandachtspunten
Inspectie van Onderwijs (2021). De Staat van het Onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.
nl/documenten/rapporten/2021/04/14/de-staat-van-het-onderwijs-2021
Leeruniek (2021). Wat was de impact van 1 jaar corona op de kernvakken in het primair
onderwijs? https://www.nponderwijs.nl/documenten/rapporten/2021/06/15/impact-coronaop-kernvakken-po
Lek, K. Feskens, R. en Keuning, J. (2020). Het effect van afstandsonderwijs op leerresultaten in
het PO. Arnhem: Cito. https://www.cito.nl/-/media/files/kennis-en-innovatieonderzoek/201104_cito_onderzoeksrapport-effect-afstandsonderwijs.pdf?la=nl-nl
Meshcheriakova, O., Borghans, L., Haenbeukers, R. en Schils, T (2020). Limburgse leerlingen op
de basisschool ten tijde van corona. https://www.educatieveagendalimburg.nl/bijdragen/2020
Oberon (2020). Periodieke peiling COVID-19 in het funderend onderwijs Meting week 9 t/m 13
november 2020. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/12/03/
periodieke-peiling-covid19-november-20201130b.
Onderwijsraad (29 juni 2020). Advies vooruitzien voor jonge generaties: tweede advies over de
gevolgen van de coronacrisis voor het onderwijs. p. 15. https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/rapporten/2020/06/29/advies-or-vooruitzien-voor-jonge-generaties

37

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Paechter, M., Luttenberger, S., Macher, D., Berding, F., Papousek, I., en Weiss E.M. et al. (2015).
The effects of nine-week summer vacation: losses in mathematics and gains in reading.
EURASIA J Math Sci Technol Educ (2015) 11(6):1339–413. doi:10.12973/eurasia.2015.1397a.
https://www.ejmste.com/download/the-effects-of-nine-week-summer-vacation-losses-inmathematics-and-gains-in-reading-4444.pdf
Rijksoverheid (Z.D.). Coronavirus tijdlijn: Maart 2020: Maatregelen tegen verspreiding
coronavirus, intelligente lockdown. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirustijdlijn/maart-2020-maatregelen-tegen-verspreiding-coronavirus
Rijksoverheid (Z.D.). Eindexamens 2021. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/
eindexamens/eindexamens-2021
Rijksoverheid (Z.D.). Eindexamens 2021: Wanneer zijn de examens voortgezet onderwijs in
2021? https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/eindexamens/eindexamens-2021/wanneerzijn-de-examens-voortgezet-onderwijs-in-2021.
Rijksoverheid (15-03-2020). Nieuwsbericht: Aanvullende maatregelen onderwijs, horeca, sport.
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/03/15/aanvullende-maatregelenonderwijs-horeca-sport
Slob, A. (08-04-2020). Kamerbrief tijdelijke slaag-zakregeling examens vo.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-tijdlijn/documenten/
kamerstukken/2020/04/08/kamerbrief-tijdelijke-slaag-zakregeling-examens-vo
Slob, A. (12-02-2021). Kamerbrief over aanvulling besluit eindexamen voortgezet onderwijs
2021. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/02/12/aanvullingbesluit-eindexamen-voortgezet-onderwijs-2021
Slob, A. (31-8-2020). Kamerbrief over voorbereiding nieuwe schooljaar.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-tijdlijn/documenten/
kamerstukken/2020/08/31/start-nieuwe-schooljaar
Slob., A. (20-11-2020). Kamerbrief over stand van zaken november 2020 eindexamen VO 2021.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19/documenten/
kamerstukken/2020/11/20/eindexamen-vo-2021-stand-van-zaken-november-2020
Slob., A. (24-11-2020). Kamerstuk Continuïteit van onderwijs in schooljaar 2020-2021.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/11/24/continuiteit-vanonderwijs-in-schooljaar-2020-21-stand-van-zaken
Slob, A. (24-11-20). Kamerbrief over continuïteit van onderwijs in schooljaar 2020 - 21 stand van
zaken. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-tijdlijn/documenten/
kamerstukken/2020/11/24/continuiteit-van-onderwijs-in-schooljaar-2020-21-stand-van-zaken.
Slob, A. (16-12-2020). Kamerbrief over Besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-tijdlijn/documenten/
kamerstukken/2020/12/16/besluit-eindexamen-voortgezet-onderwijs-2021.
Slob, A. (22-01-2021). Kamerstuk 31293, nr. 576. Brief van de minister voor basis- en voorgezet
onderwijs en media aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31293-576.html

38

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Snijders, T.A.B, & Bosker, R.J. (2012). Multilevel Analysis: An Introduction to Basic and Advanced
Multilevel Modeling (sec. ed.). London, Sage.
Tomasik, M. J. , Helbling, L. A. en Moser, U. (2020). Educational gains of in-person vs. distance
learning in primary and secondary schools: A natural experiment during the COVID-19
pandemic school closures in Switzerland. Int. J. Psychol., doi:10.1002/ijop.12728 (2020).
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7753520/
Universiteit van Amsterdam (uva.nl). Welke impact hebben de coronamaatregelen op
onderwijs(on)gelijkheid? - https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-dermaatschappij-en-gedragswetenschappen/nieuws/2020/03/welke-impact-hebben-decoronamaatregelen-op-onderwijsongelijkheid.html
Van der Molen, P., Schouwstra, S., Feskens, R., & Van Onna, M. (2019).
Vaardigheidsontwikkelingen volgens PISA en examens. Arnhem: Stichting Cito Instituut voor
Toetsontwikkeling. https://www.cito.nl/kennis-en-innovatie/kennisbank/cte-rapportvaardigheidsontwikkelingen-volgens-pisa-en-examens
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/04/18/vaardigheidsontwikkelingen-volgens-pisa-en-examens
Van Engelshoven, I. & Slob, A. (17-02-2021). Persconferentie Nationaal Programma Onderwijs.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-tijdlijn/documenten/
toespraken/2021/02/17/persconferentie-nationaal-programma-onderwijs
VO-raad (23-03-2021). Nieuws: Leerlingen gemiddeld 47% van de tijd op school.
https://www.vo-raad.nl/nieuws/leerlingen-gemiddeld-47-van-de-tijd-op-school
VO-raad (28-05-2021). Nieuws: Kamer stemt in met loslaten 1,5-meterregel voor leerlingen.
https://www.vo-raad.nl/nieuws/kamer-stemt-in-met-loslaten-1-5-meterregel-voor-leerlingen
wetten.nl - Regeling - Regeling omzetting scores in cijfers VO - BWBR0037590 (overheid.nl)

39

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

40

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Appendix

Appendix I | Context van het
Centraal Examen 2021
Maatregelen in VO tijdens pandemie
Schooljaar 2019-2020
Nadat in januari 2020 de eerste berichten over het corona-virus in China kwamen, zijn de
ontwikkelingen snel gegaan. Begin februari ontdekte men de eerste corona-gevallen in Italië en
27 februari werd de eerste coronabesmetting in Nederland geconstateerd. Hierna komt het
onderwijs al snel in een ongekende situatie, waarin scholen gesloten worden en op afstand
onderwijs werd gegeven.
Op 9 maart worden in een persconferentie met premier Rutte de eerste instructies voor algemene
hygiënemaatregelen gegeven (handen wassen, in de ellenboog niezen, papieren zakdoekjes
gebruiken en geen handen meer schudden). Nog geen week later, op 15 maart, worden de
Nederlandse scholen in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs (vo) en middelbaar
beroepsonderwijs (mbo) gesloten. Scholen gaan het onderwijs op afstand organiseren met
prioriteit voor eindexamenkandidaten 2020 in het voortgezet onderwijs2728. Nog in maart 2020
kondigt Minister Slob aan dat de eindtoets niet zal worden afgenomen bij leerlingen in groep 8
en dat het centraal examen in het voortgezet onderwijs komt te vervallen. Leerlingen krijgen
een diploma op basis van de resultaten op hun schoolexamens, maar de slaag-zakregeling blijft
zo veel mogelijk in stand29.
Pas 11 mei gaat het basisonderwijs weer gedeeltelijk open en per 2 juni volgt het voorgezet
onderwijs. Veel scholen in het voortgezet onderwijs kiezen voor een hybride vorm van lesgeven
(gedeeltelijk digitaal en gedeeltelijk op school), omdat leerlingen in het voortgezet onderwijs
1,5 meter afstand moeten houden. Deze regel vervalt op 1 juli en de deuren van alle scholen in
het voortgezet onderwijs gaan weer open. In de periode dat de scholen gesloten waren worden
verschillende maatregelen genomen om scholen te ondersteunen bij het onderwijs op afstand30.
Zo is een aanvullende investering gedaan om scholen te ondersteunen met devices en
internetverbindingen voor leerlingen die daar thuis niet over beschikten. Er zijn miljoenen
vrijgemaakt voor inhaal- en ondersteuningsprogramma’s om achterstanden in te lopen die
zijn ontstaan door de getroffen maatregelen en om extra hulp in de klas in te schakelen.
Veel informatie die nodig is voor het organiseren van onderwijs op afstand en hybride onderwijs
wordt gebundeld op de website www.lesopafstand.nl.

27	Rijksoverheid (Z.D.). Coronavirus tijdlijn: Maart 2020: Maatregelen tegen verspreiding coronavirus, intelligente
lockdown.

28	Rijksoverheid (15-03-2020). Nieuwsbericht: Aanvullende maatregelen onderwijs, horeca, sport.
29	Slob, A. (08-04-2020). Kamerbrief tijdelijke slaag-zakregeling examens vo.
30	Slob, A. (22-01-2021). Kamerstuk 31293, nr. 576. Brief van de minister voor basis- en voorgezet onderwijs en
media aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

42

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Schooljaar 2020-2021
In de zomer 2020 treffen scholen voorbereidingen om op een veilige wijze volledig open te
gaan, volgens de richtlijnen van het RIVM31. Vanaf maandag 31 augustus zijn alle scholen in het
primair en voortgezet onderwijs weer volledig open. Tegelijkertijd loopt het aantal besmettingen
langzaam op vanaf de zomer en stapsgewijs worden aangescherpte maatregelen aangekondigd.
In oktober is sprake van de tweede golf en 13 oktober wordt een gedeeltelijk lockdown
ingesteld. De scholen blijven open, maar er komt een mondkapjes-maatregel: In het voorgezet
onderwijs (VO), MBO en hoger onderwijs (HO) draagt iedereen een mondkapje buiten de les.
Het kabinet stelt daarnaast geld beschikbaar om de ventilatie in scholen te verbeteren en om
leerlingen te helpen achterstanden als gevolg van corona in te lopen (bijvoorbeeld voor
bijlessen)32. Voor scholen komt er een meldpunt voor schoolsluiting vanwege corona. Dat meld­
punt valt onder de verantwoordelijkheid van de Inspectie van het Onderwijs. Daarnaast start de
periodieke peiling COVID-19 in het funderend onderwijs waarin onder meer de afwezigheid van
leerlingen en lesuitval vanwege corona-gerelateerde aspecten wordt gemeten33.
In november en december wordt de gedeeltelijk lockdown verder verzwaard, bijvoorbeeld met
de mondkapjesplicht. Scholen en instellingen hebben steeds meer zorgen over de continuïteit
van het onderwijs in schooljaar 2020–21 en over leerachterstanden van leerlingen en
studenten3435. Het kabinet trekt opnieuw extra geld uit om leerlingen van een laptop of tablet
te voorzien en voor scholen om extra hulp in te schakelen. Vlak voor de Kerstvakantie, op
14 december, gaat Nederland weer in lockdown en sluiten alle scholen. Vanwege het grote
belang van de eindexamens heeft het kabinet besloten dat tijdens de lockdown examen­
kandidaten les blijven volgen op school36. Het centraal examen gaat in aangepaste vorm door,
zo mogen kandidaten de examens spreiden over twee tijdvakken en komt er een derde tijdvak
voor herkansing. Ook krijgen alle kandidaten een extra herkansing voor een centraal examen.
Dat betekent dat het centraal examen van twee vakken kan worden herkanst.
Het jaar begint met de aanvang van de vaccinatie. De scholen blijven echter gesloten.
Alleen leerlingen in de examenklas, kwetsbare leerlingen en leerlingen in alle leerjaren van het
vmbo, vso en praktijkonderwijs (pro) met beroepsgerichte vakken mogen wel op school lessen
volgen. Vanaf 13 januari moeten deze leerlingen ook op school onderling 1,5 m afstand houden.
Eind januari informeert minister Slob (OCW) over een nationaal programma voor het funderend
onderwijs om de effecten van COVID-19 op het onderwijs ook op de lange termijn op te vangen.
In die kamerbrief waarschuwt minister Slob dat het niet realistisch is “om te verwachten dat alle

31	Slob, A. (31-8-2020). Kamerbrief over voorbereiding nieuwe schooljaar.
32	Slob., A. (24-11-2020). Kamerstuk Continuïteit van onderwijs in schooljaar 2020-2021.
33	Oberon (2020). Periodieke peiling COVID-19 in het funderend onderwijs Meting week 9 t/m 13 november
2020.

34	Inspectie van het Onderwijs (24-11-2020). Nieuwsbericht: Onderwijs tijdens COVID-19: scholen en instellingen
hebben zorgen over de continuïteit van het onderwijs en over leerachterstanden van leerlingen en studenten.

35	Slob, A. (24-11-20). Kamerbrief over continuïteit van onderwijs in schooljaar 2020 - 21 stand van zaken.
36	Slob, A. (16-12-2020). Kamerbrief over Besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.

43

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

kinderen de opgelopen achterstand op de verschillende ontwikkelgebieden dit jaar al volledig
inhalen”. Minister Slob wil de achterstanden over de gehele linie in kaart brengen.
Alhoewel op 8 februari de basisscholen weer openen, blijven de scholen in het voortgezet
onderwijs in februari gesloten. Ook de avondklok die op 23 januari is ingegaan blijft gelden in
februari. Op 12 februari informeert minister Slob de kamer dat ze extra middelen vrijmaken om
extra ondersteuning te kunnen bieden aan examenkandidaten, bijvoorbeeld voor de vorm­
geving van (individuele) ondersteuning van examenkandidaten via de scholen, zoals de inzet
van studenten uit het hoger onderwijs37. Ook houdt minister Slob een persconferentie over de
investeringen in het onderwijs via het Nationaal Programma Onderwijs38. Met dit programma
wordt beoogd leerlingen, docenten en scholen voor een paar schooljaren extra te ondersteunen
om opgelopen vertragingen weg te werken.
Uiteindelijk mogen leerlingen in het voortgezet onderwijs per 1 maart weer minstens 1 dag
fysiek naar school. Volgens de peiling van de VO-raad in maart onder ruim 500 schoolleiders
brengen leerlingen gemiddeld 47% van de onderwijstijd door op school39. Half maart komt er
een update van het servicedocument examens 2021 beschikbaar; voorts verschijnt het besluit
eindexamens 202140. Helaas lopen tegelijkertijd in maart de besmettingen op en is sprake van
de derde golf.
Nadat vanaf 5 april de afnames van de digitale examens in vmbo-bb en vmbo-kb beginnen,
begint op 17 mei het eerste tijdvak van het centraal schriftelijk examen (zie Tabel 3). Pas na het
eerste tijdvak vervalt de 1,5 meter afstandsregel voor leerlingen binnen school en kunnen
scholen in het voortgezet onderwijs per 31 mei weer volledig fysiek onderwijs gaan geven41.
Vanaf 7 juni zijn alle scholen verplicht om alle leerlingen weer voltijds op school te ontvangen.

37	Slob, A. (12-02-2021). Kamerbrief over aanvulling besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.
38	Van Engelshoven, I. & Slob, A. (17-02-2021). Persconferentie Nationaal Programma Onderwijs.
39	VO-raad (23-03-2021). Nieuws: Leerlingen gemiddeld 47% van de tijd op school.
40	Rijksoverheid (Z.D.). Eindexamens 2021.
41	VO-raad (28-05-2021). Nieuws: Kamer stemt in met loslaten 1,5-meterregel voor leerlingen.

44

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Tabel 3 Afnamedagen van het centraal eindexamen 202142
Tijdvak

Afnamedagen

Bekendmaking N-termen (uitslag)

Tijdvak 1:

17 mei t/m 1 juni

10 juni

14 juni t/m 25 juni

2 juli

6 t/m 9 juli*

15 juli

5 april t/m 23 juli

16 juni

Eerste afnames
Tijdvak 2:
Eerste afnames en herkansingen
Tijdvak 3:
Herkansingen
Afname periode
BB- en KB-flex

Maatregelen centraal examen 2021
Aan het begin van het schooljaar 20/21 informeert minister Slob de kamer over de voorbereiding
van het nieuwe schooljaar43. Omdat het voortgezet onderwijs volledig opengaat, is zijn streven
dat het centraal examen in de normale vorm zal plaatsvinden. Wel geeft minister Slob
scholen enige extra ruimte voor het organiseren van het eindexamen door de aanlever- en
afnametermijnen voor examen(s)(resultaten) te verruimen. Vanwege waargenomen
onderwijsachterstanden en twijfels over de haalbaarheid van het centraal schriftelijk en
praktisch examen (cspe) valt in november44 het besluit dat het beroepsgerichte profielvak dit
jaar zal worden afgesloten met een schoolexamen in plaats van een centraal examen.
Eind 2020, op het moment dat de scholen net weer opnieuw gesloten zijn in verband met het
oplopende aantal besmettingen met corona, informeert minister Slob (OCW) de Tweede Kamer
over het eindexamen in het voortgezet onderwijs in 202145. In het belang van kandidaten heeft
minister Slob besloten het centraal examen door te laten gaan. Tegelijkertijd worden
maatregelen genomen om kandidaten “de best mogelijke uitgangspositie geven in termen van
tijd, flexibiliteit, compensatie en kansengelijkheid en er vervolgens sprake zal zijn van een
volwaardig diploma voor doorstroom naar het vervolgonderwijs”. Eindexamenkandidaten
kunnen bijvoorbeeld les blijven volgen op school tijdens de tweede lockdown.
Op 12 februari informeert Minister Slob de Tweede Kamer over de aanvullingen op het besluit
eindexamens voortgezet onderwijs 202146. De aanleiding voor de aanvulling zijn de veranderde
omstandigheden, met name de herinvoering van de anderhalve meterregel in het onderwijs
voor leerlingen onderling. Minister Slob heeft besloten dat eindexamenkandidaten die anders

42	Rijksoverheid (Z.D.). Eindexamens 2021: Wanneer zijn de examens voortgezet onderwijs in 2021?
43	Slob, A. (31-08-20). Kamerbrief over voorbereiding nieuwe schooljaar.
44	Slob., A. (20-11-2020). Kamerbrief over stand van zaken november 2020 eindexamen VO 2021.
45	Slob, A. (16-12-2020). Kamerbrief over Besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.
46	Slob, A. (12-02-2021). Kamerbrief over aanvulling besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.

45

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

net gezakt zouden zijn dit jaar het eindresultaat van één vak (niet zijnde een kernvak) mogen
wegstrepen als zij daarmee kunnen slagen voor het diploma.
Op 2 april 2021 publiceert het College voor Toetsen en Examens de definitieve persmap centraal
examens 202147, nadat de minister de tweede kamer en de scholen heeft geïnformeerd. In de
persmap worden de ruimere mogelijkheden opgesomd die kandidaten in 2021 krijgen bij het
afleggen van het examen in 2021. De volgende maatregelen zijn genomen48:
• De afnameperiode van de flexibele digitale centrale examens vmbo BB en KB is verlengd49;
• Het beroepsgerichte profielvak zal dit jaar worden afgesloten met alleen een
schoolexamen50;
• Een extra tijdvak en extra herkansing die op de volgende wijze zijn vormgegeven:51
– De mogelijkheid voor de leerling om het centraal examen te spreiden over twee
tijdvakken bestaande uit een eerste tijdvak voor eerste afnames en een tweede tijdvak
voor eerste afnames en herkansingen;
– Uitbreiding tweede tijdvak van 4 naar 10 afnamedagen;
– Een extra herkansing voor het centraal examen: een leerling kan in twee vakken uit het
centraal examen herkansen;
• Een 4-daags derde tijdvak (herkansingstijdvak) op de scholen na het tweede tijdvak voor de
afronding van de herkansingen.
• De mogelijkheid om een vak weg te strepen om te kunnen slagen52. Bij de vaststelling van de
uitslag kan, indien dat nodig is om de leerling te laten slagen, het eindcijfer van één vak, niet
zijnde een kernvak, buiten de bepaling van de definitieve uitslag worden gehouden.
Het volledige eindexamen moet wel zijn afgelegd alvorens gebruik gemaakt kan worden van
deze mogelijkheid.

47	College voor Toetsen en Examens (2021). Persmap centraal examen 2021.
48	College voor Toetsen en Examens (18 maart 2021). Examenblad: Maatregelen coronavirus en de centrale
examens VO 2021.

49	Slob, A. (31-08-20). Kamerbrief over voorbereiding nieuwe schooljaar.
50	Slob., A. (20-11-2020). Kamerbrief over stand van zaken november 2020 eindexamen VO 2021.
51	Slob, A. (16-12-2020). Kamerbrief over Besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.
52	Slob, A. (12-02-2021). Kamerbrief over aanvulling besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2021.

46

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Appendix II | Berekeningswijze
vaardigheidsverschil tussen 2021 en
pre-corona
Onderliggend aan Figuur 1 en Figuur 2 zijn berekeningen uitgevoerd. In deze appendix worden
de details daarvan besproken. Het doel was om de prestaties op de examens in 2021 te
relateren aan de prestaties in de jaren voor de corona-pandemie.
Gebruikte data
Voor de schatting van de vaardigheid van 2021 zijn alleen de kandidaten meegenomen die deel­
namen aan het eerste tijdvak, en voor de digitale examens alleen de kandidaten die t/m 9 juni
2021 hebben deelgenomen. De eerstekansers in het tweede tijdvak zijn buiten beschouwing
gelaten omdat er geen geschikte equivaleringsgegevens beschikbaar waren voor het tweede
tijdvak. Omdat het aantal eerstekansers bij het tweede tijdvak substantieel lager was, is de
aanname dat de prestaties van alle eerstekansers niet veel verschillen van de kandidaten die
opgenomen zijn in deze analyses. Met één van de deelvragen wordt onderzocht of deze
kandidaten van het eerste tijdvak representatief zijn voor alle kandidaten.
Om de pre-corona-vaardigheid te schatten werd gekozen welke afnamejaren de pre-coronaconditie het best weerspiegelen. Een schatting van vaardigheid wordt beter naar mate deze op
meer afnamegegevens gebaseerd is. Dan moeten deze afnamegegevens wel een weerspiegeling
zijn van eenzelfde vaardigheid. Het laatste pre-corona-jaar was 2019. Om eventuele toevallige
fluctuaties in de vaardigheid van 2019 op te vangen, zijn de gegevens van 2015 tot en met 2018
ook meegenomen. Er is daarbij wel eerst gecontroleerd, indien mogelijk, of de vaardigheid in de
afnameperiode 2015 tot en met 2019 wel stabiel was.
Bij de AIP, pretest- en posttest-examens heeft CvTE in het voorjaar van 2020 besloten of een
centraal examen in de jaren 2015 – 2019 een stabiele vaardigheid had, of dat er sprake was van
een trend in de vaardigheid. Bij de stabiele centrale examens is in de berekening de gemiddelde
vaardigheid van de populaties 2015 tot en met 2019 gebruikt als pre-corona-vaardigheid. Bij de
zogenaamde trend-examens is alleen de vaardigheid van 2019 als pre-corona-vaardigheid
gebruikt.
Bij de standaardsettingen is gekozen om altijd 2019 als pre-corona-jaar te gebruiken. Het is bij
standaardsetting-examens niet mogelijk om vast te stellen of de populaties in de jaren voor
2019 een stabiele vaardigheid hadden, of niet.
Methoden
In Tabel 1 wordt aangegeven welke centrale examens in de berekening voor de vaardigheids­
schattingen per niveau en cluster zijn meegenomen. Tevens wordt daar aangegeven welke
methode (Anchor in package, pretest, posttest of standaardbepaling) gebruikt is. Bij Anchor in
package, pretest en posttest is een trendschattingswijze gebruikt om de vaardigheid voor en na
corona te vergelijken. Bij de standaardbepalingen is op een andere manier de daling in cijfer
tussen pre-corona en post-corona berekend. In alle gevallen resulteerde een verschil in
gemiddeld cijfer tussen de pre-corona-populatie en de populatie in 2021, met daarbij een
schatting van de nauwkeurigheid van dit verschil.

47

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Trendschatting
Bij een trendschatting zijn alle afnamegegevens van 2015 tot en met 2021, plus eventuele preof posttesten opgenomen in één IRT-analyse. Daarvoor moest de moeilijkheid van de opgaven
in deze afnamejaren wel aan elkaar gerelateerd kunnen worden via direct hergebruik van
opgaven (Anchor in package) of via hergebruik van ankeropgaven in pre- of posttestboekjes.
De IRT-analyse53 leverde naast parameters die de moeilijkheid van de opgaven weergaven, ook
schattingen van vaardigheid op de latente trek. Deze vaardigheden op de latente trek werden
vervolgens uitgedrukt als scores op een (grote) set van items. Dus iedere kandidaat in de periode
2015 – 2021 had ‘virtueel’ een score behaald op dezelfde mega-toets; een score tussen 0 en de
maximum score op de totale set van items.
Vervolgens werd per centraal examen een representatieve pre-corona-periode aangewezen,
zoals hierboven beschreven bij de gebruikte data. Van de kandidaten in de pre-corona-periode
werd de gemiddelde score berekend, van de kandidaten in 2021 eveneens. Een daling in
gemiddelde scores tussen deze twee gemiddelden reflecteerde dus een daling in vaardigheid.
Het verschil in gemiddelde scores van 2021 en de pre-corona-periode werd uitgedrukt in een
verschil in gemiddeld cijfer54 om de getallen beter te kunnen duiden, en om centrale examens te
kunnen aggregeren.
De puntschatting van dit zogenaamde contrast werd voorzien van een nauwkeurigheidsmaat55.
In de berekening van deze nauwkeurigheidsmaat werd rekening gehouden met de
nauwkeurigheid van de schatting van het IRT-model op de data. Bij een centraal examen met
relatief veel hergebruik van opgaven en grotere aantallen afnames (Anchor in package), is deze
nauwkeurigheid groter dan bij centrale examens waarbij hergebruik beperkt is tot kleine
ankersetjes in pre- of posttest boekjes met relatief weinig afnames.
Vaardigheidsverschil bij standaardsetting
Bij de gebruikte standaardsettingen werd voorafgaand aan de afname aan experts gevraagd om
van twee examens aan te geven welke gemiddelde scores zij verwachten op iedere opgave.
Het ene examen was een referentie-examen, het andere examen het eerste tijdvak-examen van
2021 (2021-1). Deze inschattingen gaven een verschil in moeilijkheid weer tussen het
referentie-examen en het examen van 2021-1. Omdat de afnamegegevens en N-term van het
referentie-examen al beschikbaar waren, kon een schatting gemaakt worden van de N-term van
het examen 2021-1. Door de spreiding in de antwoorden van de experts te beschouwen, kon de
nauwkeurigheid van deze schatting van de N-term berekend worden.
Vervolgens is na afloop van het examen gekeken welk gemiddeld cijfer de kandidaten van
2021-1 behaald zouden hebben als de N-term uit de standaardsetting was toegepast.
Dit gemiddelde cijfer weerspiegelt de vaardigheid van de populatie na corona.

53	Vanwege het grote aantal centrale examens zijn er geen uitgebreide analyse op modelfit gedaan. Dit is
eveneens een reden waarom de afzonderlijke trendschattingen niet gepresenteerd worden.

54	Uit de gebruikelijke manier waarop scores in cijfers worden omgezet, namelijk met een N-term, volgt dat een

verschil in cijfer gelijk is aan een verschil in score vermenigvuldigd met een constante. Deze constante is gelijk
aan 9 gedeeld door de maximale score.

55	Standard Error, deze SE is omgekeerd gerelateerd aan de nauwkeurigheid: een grotere SE wijst op minder
nauwkeurigheid.

48

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

De nauwkeurigheid van dit gemiddelde cijfer was direct af te leiden uit de nauwkeurigheid van
de geschatte N-term. Het (constante) gemiddelde cijfer van 2019 werd als pre-coronavaardigheid gebruikt. Het verschil tussen 2021-vaardigheid en pre-corona-vaardigheid kende
dezelfde nauwkeurigheid als de nauwkeurigheid van de geschatte N-term.
Examen-overstijgende berekening
Omdat de nauwkeurigheid bij ieder centraal examen niet bijzonder hoog was, en er bij ieder
examen jaarlijks wel schommelingen voorkomen in vaardigheid, zijn de resultaten van
meerdere centrale examens geaggregeerd om een vaardigheidsschatting te doen. Dit was
mogelijk omdat alle examen-specifieke verschillen op dezelfde cijferpuntenschaal waren
uitgedrukt. Enerzijds zijn er berekeningen per onderwijsniveau uitgevoerd (Figuur 1), anderzijds
per inhoudelijk cluster van centrale examens (Figuur 2). De clustering van de centrale examens
voor de examen-overstijgende berekeningen staat weergegeven in Tabel 1.
De examen-overstijgende schatting van het verschil in vaardigheid tussen de pre-corona- en
2021-populaties werd berekend als een gewogen gemiddelde van de examen-specifieke
verschillen Dk in vaardigheid,

waarbij de gewichten wk de nauwkeurigheid van de examen-specifieke schatting weergaven56.
Omdat de examen-specifieke verschillen onderling kunnen variëren, is de variatie daartussen
gebruikt om een betrouwbaarheidsinterval rondom het examen-overstijgende gemiddelde te
berekenen. Ook hierbij is rekening gehouden met de gewichten/nauwkeurigheid van de
examen-specifieke verschillen.

Het 90%-betrouwbaarheidsinterval in Figuur 1 en Figuur 2 loopt van
tot

56 wk = 1/ (SEk)2

49

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

50

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

51

Vaardigheid Examenkandidaten 2021

Vaardigheid
Examenkandidaten
2021
Cito
Amsterdamseweg 13
Postbus 1034
6801 MG Arnhem
T (026) 352 11 11
klantenservice@cito.nl
www.cito.nl
Fotograaf: Gijs Versteeg
© Cito B.V. Arnhem (2021)