Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 352

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 mei 2020
Graag informeer ik uw Kamer met deze brief over de stand van zaken van
de uitvoering van de maatregelen aangekondigd in de beleidsreactie op
het advies van de onafhankelijke Adviescommissie Bescherming
Cultuurgoederen (hierna: commissie-Pechtold) en over een aantal moties
en toezeggingen met betrekking tot erfgoed.
Uitvoering maatregelen beleidsreactie commissie-Pechtold
Op 17 december 2019 (Kamerstuk 32 820, nr. 332) stuurde ik de beleidsreactie op het advies Van terughoudend naar betrokken. Hoe cultuurgoederen en verzamelingen onder de Erfgoedwet adequaat te beschermen
van de commissie-Pechtold naar uw Kamer. Hierin werden verschillende
maatregelen aangekondigd.
In de beleidsreactie werd aangegeven dat de beleidsregel van het
terughoudend aanwijzingsbeleid niet langer gehanteerd zou worden. Met
mijn besluit van 20 februari 2020 is deze beleidsregel ingetrokken.1 Op
deze manier is ruimte voor een actievere invulling van mijn verantwoordelijkheid in de bescherming van belangwekkende cultuurgoederen
gecreëerd.
Op 3 april 2020 heeft de Raad voor Cultuur (hierna: de Raad) de adviesaanvraag ontvangen om commissie in te richten voor advisering over de
omgang met de Collectie Nederland. Deze commissie is gevraagd om een
duidelijke en overkoepelende visie te ontwikkelen op de dynamische
Collectie Nederland en een aanbeveling te doen hoe de visie op de
dynamische Collectie Nederland en het register actueel gehouden kunnen
worden.
1

kst-32820-352
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Besluit van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 20 februari 2020, nr. WJZ/
21664793, houdende intrekking van de Beleidsregel aanwijzing beschermde cultuurgoederen
2016. Stcrt. 2020 nr. 11568, 27 februari 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 352

1

Ik heb de Raad verzocht om voor de zomer van 2020 een commissie in te
stellen. Met het oog op de evaluatie van de Erfgoedwet, die voor de zomer
van 2021 gereed dient te zijn, is de Raad gevraagd voor 1 februari 2021 te
adviseren over zaken die hierin meegenomen dienen te worden. De
omstandigheden en impact van COVID-19/Coronavirus zorgen voor een
uitzonderlijke situatie. Ik blijf daarom met de Raad in gesprek over de
haalbaarheid van deze termijnen. Een afschrift van deze adviesaanvraag is
als bijlage meegestuurd met deze brief2.
Tot de installatie van de vaste commissie bij de Raad laat ik mij van geval
tot geval adviseren door een onafhankelijke en deskundige ad-hoc
commissie onder voorzitterschap van prof. dr. R.E.O. Ekkart over
eventuele aanwijzing van beschermde cultuurgoederen. Per casus worden
commissieleden aangetrokken om te adviseren. Bij het verstrekken van
uitvoervergunningen door de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
(IOE) wordt niet meer alleen getoetst of iets is aangewezen in het register
beschermde cultuurgoederen, maar breder op mogelijke beschermwaardigheid. Indien nodig vraag ik advies aan de hierboven genoemde
onafhankelijke ad-hoc commissie.
In mijn beleidsreactie kondigde ik tevens aan in gesprek te gaan met
particulieren om mijn waardering te uiten voor het particulier cultuurbezit
en om te zien hoe het particulier cultuurbezit beter ondersteund kan
worden. Het COVID-19/Coronavirus maakt het niet mogelijk om op een
verantwoorde manier met deze particuliere eigenaren in gesprek te gaan.
Op korte termijn zal daarom schriftelijk contact met hen worden
opgenomen. Daarnaast hebben de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
(hierna: RCE) en de IOE hun informatievoorziening over in het register
opgenomen cultuurgoederen op hun website geactualiseerd en is het
register zelf ook digitaal toegankelijker gemaakt.3
Verder wordt op dit moment gewerkt aan een model om de internationaal
erkende marktwaarden te bepalen. Dit is van belang wanneer de Staat een
cultuurgoed dat is opgenomen in het register aankoopt. Dit model moet
duidelijkheid en transparantie verschaffen over de totstandkoming van de
prijs.
Moties
Archeologie
Op 2 juli 2019 (Handelingen II 2018/19, nr. 100, item 29) nam uw Kamer de
motie van de leden Beckerman en Belhaj aan die de regering verzoekt te
onderzoeken hoe het project PAN (Portable Antiquities of the Netherlands)
kan worden voortgezet en of, net als in omringende landen, een registratie van metaaldetectoramateurs en een recht op eerste koop van de
vondsten met erfgoedwaarde door musea kan bijdragen aan de
bescherming van ons erfgoed.4
Wat betreft de voortzetting van PAN ben ik voornemens een overbruggingsmaatregel te nemen waardoor de huidige werkwijze in ieder geval
nog anderhalf jaar kan worden voortgezet. Daarna volgt een definitief
besluit over de vorm waarin PAN zal worden voortgezet. Over de
registratie van metaaldetectoramateurs lopen gesprekken met de
betreffende verenigingen. Zelfregulering is het uitgangspunt. De RCE
heeft hierbij een adviserende rol en ondersteunt door het leggen van
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Bezoek hiervoor: https://data.collectienederland.nl/vc/wbc-2/.
4
Kamerstuk 32 820, nr. 298.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 352

2

verbindingen met andere partijen, zoals provincies en gemeenten. Ik heb
eerder aangegeven dat ik de mogelijkheid tot recht van eerste koop op
vondsten betrek bij de evaluatie van de Erfgoedwet.
Gebouwde monumenten
De motie van het lid Beckerman c.s. verzoekt de regering in samenspraak
met gemeenten te onderzoeken hoe gemeenten van elkaar kunnen leren
bij het voorkomen en aanpakken van verkrotting van monumenten, en de
uitkomsten tezamen met de uitkomsten van het onderzoek van de
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed aan de Kamer te doen
toekomen.5
Omdat gemeenten bij toezicht en handhavingsprocedures het bevoegd
gezag zijn, ben ik over dit onderwerp in gesprek gegaan met de Federatie
Grote Monumentengemeenten (FGM). De Federatie geeft aan dat het
– hoe vervelend deze ook zijn – om incidentele gevallen gaat en dat
gemeenten al veel doen om over dit soort casus kennis uit te wisselen. Bij
de FGM zijn inmiddels 90 gemeenten aangesloten en deze wisselen
structureel kennis uit over tal van zaken en actualiteiten die de
erfgoedzorg betreffen. Voor de vergunning-, toezicht, en handhavingstaken (VTH-taken) heeft de werkgroep VTH van de Federatie een
belangrijke rol. De Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumenten
(ERM) heeft samen met de FGM de tool «Monumententoezicht» voor
toezichthouders ontwikkeld. Hiervan kunnen alle gemeenten gebruik
maken. De ERM organiseert in dat kader samen met de FGM en de
Vereniging Bouw- en Woningtoezicht (BWT) tevens halfjaarlijks platformbijeenkomsten om over actuele thema’s binnen dit onderwerp kennis uit
te wisselen. Daarnaast heeft de RCE in het kader van zijn adviestaak
regelmatig contact met gemeenten over vragen op dit gebied. En
steunpunten cultureel erfgoed besteden hieraan eveneens aandacht in
hun voorlichting aan gemeenten.
In haar werkprogramma voor 2020 heeft de Inspectie Overheidsinformatie
en Erfgoed aangegeven dat ze naar aanleiding van de monitor Erfgoedinspectie 2017–2018, onderzoek wil doen naar strafrechtelijke handhaving
van de monumentenregelgeving in de praktijk. In 2019 en in de eerste
helft van 2020 heeft de Inspectie een kleinschalig onderzoek uitgevoerd
naar de praktijk van de strafrechtelijke handhaving met als doel te komen
tot een (digitale) brochure met tips voor gemeenten voor het doen van
aangiften van monumentenovertredingen. Deze brochure is een
praktische handreiking naar gemeenten en is naar verwachting deze
zomer gereed. Gemeenten geven aan dat dit hen zal helpen bij hun
VTH-taken.
Musea en Joods erfgoed
Tijdens het laatste Wetgevingsoverleg Cultuur in november 2019
(Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 140) heeft uw Kamer een aantal moties
aangenomen aangaande het museale beleid. Op dit moment wordt
uitvoering gegeven aan deze moties. Ik verwacht uw Kamer hierover in
het najaar te kunnen informeren. De motie van de leden Ellemeet en
Belhaj verzoekt de regering de staat van de publieke collecties te
verkennen6. In overleg met de RCE, IOE, andere overheden en musea
wordt verkend hoe het is gesteld met dit behoud en beheer van publieke
collecties. De aandacht richt zich hierbij met name op collecties van
gemeenten en provincies. De motie van het lid Bisschop verzoekt in
5
6

Kamerstuk 32 820, nr. 292.
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 95.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 352

3

overleg te treden met organisaties over hoe scholen actief kunnen worden
gestimuleerd en ondersteund om leerlingen kennis te laten maken met de
Joodse gemeenschap en haar geschiedenis7. Inmiddels is met het
Centraal Joods Overleg en het CIDI gesproken. Met het Joods Cultureel
Kwartier en de Stichting Antisemitisme Preventie worden nog gesprekken
gepland. De motie van het lid Asscher c.s. vraagt te verkennen of het één
dag per maand gratis openstellen van rijksmusea bijdraagt aan het
bereiken van nieuwe bezoekers8. Op dit moment wordt het bestaande
onderzoek over het aantrekken van nieuw publiek geanalyseerd. Daarna
wordt bekeken of het uitvoeren van een nieuw onderzoek naar dit
onderwerp nodig is.
Toezeggingen
Musea
In het Wetgevingsoverleg in november 2019 deed ik het lid Asscher
(PvdA) de toezegging dat ik zou bezien welke initiatieven er in gemeenten
zijn om nieuwe bezoekers naar musea te trekken. Ik zal deze toezegging
uitvoeren samen met de motie van het lid Asscher c.s. die verzoekt te
verkennen of het één dag per maand gratis openstellen van rijksmusea
bijdraagt aan het bereiken van nieuwe bezoekers. Ik verwacht u hierover
in het najaar te kunnen informeren.
Vrijwilligers
Bij het Algemeen Overleg van 5 juni 2019 (Kamerstuk 32 820, nr. 300) heb
ik naar aanleiding van de inbreng van het lid Bischop (SGP) toegezegd na
te gaan wat de precieze gevolgen van het «dakarrest» zijn voor de
verantwoordelijkheid van bestuurders voor het handelen van vrijwilligers,
en uw Kamer hierover te informeren. De aanleiding voor het dakarrest
vormde een casus waarbij het bestuur van een monumentale kerk
betrokken was. Indirect heeft het arrest betrekking op de verantwoordelijkheid van alle organisaties die met vrijwilligers werken om te zorgen
voor een veilige werkomgeving. Mede naar aanleiding van het arrest is er
over de wijze waarop organisaties hieraan invulling kunnen geven op de
website van de Vereniging Nederlandse Organisaties van Vrijwilligerswerk
(NOV) uitgebreide informatie geplaatst.9 De basis is hierbij dat vrijwilligers, net als werknemers, hun activiteiten op een veilige manier moeten
kunnen uitvoeren en dat organisaties daartoe een verantwoordelijkheid
hebben. Deze verantwoordelijkheid bestond reeds en wordt door het
arrest bevestigd.
Monumenten
Bij het AO Erfgoed van 5 juni 2019 heb ik in reactie op vragen van het lid
Bisschop (SGP) toegezegd dat ik zal nagaan in hoeverre er sprake is van
strijdigheid tussen lokaal beleid en nationaal beleid op het gebied van
erfgoed, meer in het bijzonder met betrekking tot het ozb-beleid rond
monumenten.
Het nationale beleid richt zich op behoud en gebruik van cultureel
erfgoed. Daarvoor ondersteunt het rijk eigenaren en andere overheden
met subsidies voor instandhouding, laagrentende leningen en ondersteuning bij het opzetten van kerkenvisies. Bij de inzet van al die instru-

7

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 104.
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 101.
9
https://nov.nl/themas/wettenenregels/dossiers/aansprakelijkheid/default.aspx.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 352

4

menten geldt dat wetten en bepalingen van de Staat en Europese
regelgeving gerespecteerd moeten worden.
Dit geldt ook voor de wet WOZ. De landelijke wetgeving geeft de kaders
aan waarbinnen de gemeenten vaststellen welke waarde in het economische verkeer aan een onroerende zaak moet worden toegekend. Hierbij
is van belang dat de WOZ-waarde niet alleen in de lokale heffingen
(gemeentelijke en waterschapsheffingen) maar ook in diverse rijksbelastingen als grondslag dient. De Waarderingskamer ziet toe op de naleving
van de uniforme regels voor de waardering van de WOZ-waarden.
De waarde in het economische verkeer kan per regio verschillen en de
hoogte van de waarde wordt daarbij mede bepaald door de status van
rijksmonument. Een monumentaal kerkgebouw dat voor minder dan 70%
voor de openbare eredienst wordt gebruikt, kan een andere waarde in het
economisch verkeer hebben dan een kerk die geheel voor de openbare
eredienst wordt gebruikt.
Al in een eerder stadium is gesproken met de Federatie Instandhouding
Monumenten (FIM), de Vereniging de Hollandsche Molen, de Commissie
Kerkgebouwen en het Grote Kerkenoverleg. Deze partijen geven aan dat
zij zich over het algemeen kunnen vinden in de vaststelling van de
WOZ-waarde van rijksmonumentale kerken en molens. Zo hebben veel
kerken in binnensteden een WOZ-waarde van € 1.
Het rijk, gemeenten, eigenaren en maatschappelijke organisaties werken
nauw en goed samen om het erfgoed te behouden. In dat samenspel
heeft elke partij een eigen rol. Op basis van het bovenstaande leid ik af dat
gemeenten zorgvuldig omgaan met het bepalen van de WOZ-waarde.
Bovendien krijgen gemeenten door het opstellen van kerkenvisies zicht op
het toekomstperspectief van alle kerken in de gemeente, waardoor
eventueel benodigd maatwerk mogelijk is. Ik zie dus geen tegenstelling
tussen nationaal beleid en lokaal beleid. Eerder het tegenovergestelde: ik
zie een stelsel van verschillende verantwoordelijkheden waarin een
nationaal belang en een lokaal belang elkaar versterken en niet
tegenspreken.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 352

5