Appreciatie Landbouwakkoord – onderdeel doelsturing en KPI’s
Joan Reijs en Anne van Doorn, 2 juni 2023
Algemeen beeld:
Het is positief dat doelsturing met KPI’s een centrale plek in het akkoord heeft gekregen. Een belangrijke
sleutel tot transitie in de landbouw is om boeren inzicht te geven in hun bijdrage aan
duurzaamheidsopgaven en om goede prestaties te belonen. KPI’s kunnen daarin een belangrijke rol
vervullen.
Wel lijkt de ontwikkeling van de KPI systematiek en mogelijke functie daarvan in de landbouwtransitie
nog niet goed doorgrond en geduid. Het systeem is ontworpen om de landbouw structureel en integraal
op lange termijn de juiste kant op te sturen en niet om op korte termijn een N crisis op te lossen.
Ten eerste wordt de KPI systematiek niet neergezet als integraal sturingsinstrument (waarmee je als
boer in 1 oogopslag zicht houdt op de bijdrage aan alle relevante duurzaamheidsdoelen, zie
voorbeeldschema 1 hieronder), maar als middel om individuele beleidsdoelen te halen. Die integrale
benadering is juist essentieel om afwenteling naar andere doelen en thema’s in het vizier te houden.
Schema 1: Voorbeeld van een integraal KPI dashboard op basis van de KPI-K set

Bron: KPI-K project, nog niet gepubliceerd
Ten tweede wordt in het LBA met name gefocust op een afrekenbare stoffenbalans, waarbij doelsturing
dmv KPI’s wordt ingezet als afrekeninstrument. Hoewel er in het begin van 2.1 staat dat er eerst zo veel
mogelijk wordt ingestoken op benchmarken, monitoren en stimuleren, komt in de rest van de tekst
vooral het afrekenen aan bod. Bij de lezer blijft toch vooral het beeld hangen dat KPI’s als
afrekeninstrument (rechtsboven in schema 2) zullen worden ingezet om stikstof, klimaat en waterdoelen
te realiseren. Aan het gebruik van een stoffenbalans als afrekeninstrument kleven een aantal risico’s die
zijn beschreven door Vellinga en de Haan. Het komt er op neer dat de borging en controle van
datakwaliteit een groot knelpunt vormen voor de handhaving. Een ASB kan technisch gezien op
middellange termijn wel een goede rol vervullen voor een lichte regulering van emissies van ammoniak
en broeikasgassen op bedrijfsniveau, omdat daarvoor nu nog instrumenten ontbreken.

Vandaar dat het risicovol is om, zoals het LBA voorstelt, doelsturing met KPI’s met name in te zetten op
een afrekeninstrument. We adviseren dat overheden, de landbouwsector en overige belanghebbenden de
komende jaren samen bouwen aan KPI’s als gemeenschappelijke taal voor duurzaamheidsopgaven. De
meerwaarde van het gebruik van KPI’s is dat het gebruikt kan worden door meerdere partijen (publiek
en privaat) en in meerdere vormen (zie schema 2 hieronder) Waarbij KPI’s bij voorkeur worden ingezet
voor communicatie, als hulpmiddel bij gebiedsprocessen (ikv NPLG) en voor betaling van ecosysteem
diensten. Wanneer het systeem en de data voldoende robuust zijn kan het worden gebruikt voor
zwaardere vormen van sturing (normeren, afrekenen en beprijzen)
Als derde is in het LBA niet helder uitgewerkt hoe de landelijke overheid de KPI systematiek (naast een
afrekenbare stoffenbalans _) beoogt te gaan toepassen of wat zij daarin van anderen (bv. provincies)
verwacht. Dat KPI’s ontwikkeld worden om inzicht te krijgen in betere duurzaamheidsprestaties in
samenhang en om sturing en beloning hiervan mogelijk te maken en af te stemmen, sneeuwt onder.
Opvallend is dat er wel structureel jaarlijks budget is gereserveerd voor het betalen van
ecosysteemdiensten vanuit de overheid maar dat hier nauwelijks een link wordt gemaakt naar KPI’s. Er
lijkt dus geen budget gereserveerd om betere prestaties op KPI’s te belonen, ook niet in een
overgangsfase.
De integrale benadering van de problematiek komt in onze ogen nog onvoldoende uit de verf, zowel in
thema’s als in beleidsinstrumenten.
Voor meer informatie en achtergronden bij het KPI-K project verwijzen we verder naar
https://edepot.wur.nl/590972
Schema 2: Mogelijke vormen waarin KPI’s gebruikt kunnen worden door publieke en private partijen om
te sturen naar meer duurzame bedrijfsprestaties

Bron: KPI-K project, gebaseerd op Baayen 2022 https://edepot.wur.nl/572175
Meer gedetailleerde opmerkingen:

1. In paragraaf 7.2 wordt duidelijk dat zowel van managementmaatregelen als van innovatie
een belangrijke bijdrage wordt verwacht in het realiseren van de doelen. Los van
sturingsinstrumenten (schema 2) zijn KPI’s onmisbaar om op bedrijfsniveau het effect van dit

soort maatregelen inzichtelijk te krijgen (meten en weten). Voor ondernemers is het
essentieel om de eigen prestaties te kennen, te weten hoe deze beïnvloed kunnen worden
en welke afwentelingen daarbij voor kunnen komen. Alleen al daarom is het zinvol om te
investeren in een systeem van KPI’s. Dit facet lijkt volledig te ontbreken in de concepttekst.
2. Ten aanzien van integraliteit staat in het begin van 2.1 wel vermeld dat ‘het is belangrijk dat
daarbij breder wordt gekeken dan alleen naar stikstof: ook klimaat, waterkwaliteit, milieu,
dierenwelzijn en biodiversiteit moeten meegenomen worden via kritische prestatieindicatoren (kpi’s). Doelsturing op een integrale set kpi’s hoeft niet te betekenen dat elke
ondernemer overal een 10 op scoort.’ In deze notie kunnen we ons goed vinden. Dit hoeft
overigens zeker geen vrijblijvendheid in te houden. Via drempelwaarden (bijvoorbeeld
thema’s te benoemen waar je minimaal een 7 moet halen) kun je toch doelrealisatie
bereiken op de belangrijkste thema’s. Werken met een integrale set biedt dan de
mogelijkheid om beargumenteerd te differentiëren tussen bedrijven die op verschillende
manieren bijdragen, in hun eigen kracht.
3. In paragraaf 2.1 wordt gesteld: ‘Bedrijfsgerichte doelsturing wordt vanaf 2024 in onderdelen
gefaseerd geïmplementeerd, te beginnen met de thema’s klimaat en stikstof. Voorwaarde om
de stap naar afrekenbare doelsturing te maken, is dat we kunnen meten en monitoren. Het
kabinet zegt toe dat de overgang naar doelsturing een onomkeerbaar, geborgd proces is.
Zolang sturen op doelen nog niet afrekenbaar gebeurt, blijven de geldende
middelvoorschriften van kracht.’ Het is erg moeilijk te doorgronden wat hier precies staat en
of dit haalbaar is zonder definitie van de termen. Wat houdt precies afrekenbare doelsturing
in? Op welke KPI’s zal worden gestuurd, door wie en hoe?
4. In paragraaf 2.1 wordt gesteld dat ‘het kabinet zet zich er in Europa maximaal voor inzet om
voldoende ruimte te krijgen om de omslag naar doelsturing te maken’. Het wordt echter niet
helder uit de tekst wat die omslag naar doelsturing nu precies inhoudt. Gaat de overheid
daadwerkelijk middelvoorschriften schrappen? Zoja, welke zouden dat potentieel kunnen
zijn? Er is een overkoepelend plan en een betere beschrijving van hoe die doelsturing er dan
uit zou kunnen zien.
5. Paragraaf 4.3 gaat over Waardering voor ecosysteemdiensten, waarin verschillende opties
voor betalingen voor ecosysteem diensten worden genoemd. De paragraaf kan aan
betekenis winnen door logische verbanden tussen de opties te schetsen. Er wordt wel een
link gemaakt met KPI’s maar er staat dat die nog uitgewerkt moet worden. Dit lijkt ons een
terechte notie. Wij zien KPI’s als een belangrijk potentieel instrument om een rol te spelen bij
het betalen van ecosysteemdiensten. Er moet goed worden nagegaan hoe een goede
synergie wordt gecreëerd tussen sturen via GLB en ANLb en KPI’s, zonder hinderlijke overlap.
Als het geheel aan waardering voor ecosysteemdiensten gestructureerd wordt neergezet
komt het als serieuze optie robuuster over.
6. Er wordt in paragraaf 2.1 verwezen naar KPI’s voor fijnstof en geur - > die hebben we nog
niet voorzien in het KPI-K project. Ook wordt er verwezen naar biologische KPI’s, die zijn er
vooralsnog niet. De KPI systematiek moet in principe toepasbaar zijn op alle soorten
landbouw.

7. Er staat dat 2024 (uiterlijk 1 januari 2025) is op klimaat en stikstof een monitor- (benchmark)
en stimuleringssysteem draaiend is. Voor de melkveehouderij is dit realistisch maar voor de
akkerbouw nog zeer uitdagend omdat zowel de datasystemen als de rekentools nog
doorontwikkeld moeten worden. Ander punt is dat met de focus op klimaat en stikstof de
integraliteit wordt losgelaten, waarbij er mogelijk negatieve afwentelingen zijn.
8. Doelsturing met KPI’s wordt in de tekst (blz 13, punt 1) in verband gebracht met real-time
metingen in stallen. Er is, voor zover ons bekend, nog geen concreet plan hoe metingen en
KPI’s kunnen worden vervlochten. Ons beeld is dat metingen vooral van belang zijn om KPI’s
valideren, niet om ze te vervangen. Daar is het stuk niet helder in.
9. Goed om te zien dat ‘Het beschikbare budget voor ontwikkelen en uitrollen kpi’s,
stoffenbalans, systemen voor meten en monitoren is opgenomen in de financiële tabel van
het akkoord.’ is opgenomen.
10. Er is ook een belangrijke relatie tussen KPI’s en de afspraken in Hoofdstuk 5 (mest, bodem en
gewasbescherming). In de korte beschikbare tijd was het lastig om die samenhang goed te
begrijpen en te duiden.