KIESRAAD
D
D
D
D
D
D
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Poslbus 20011
2500 EA Den Haag

SECRETARIAAT K I E S R A J ^

Datum
ie maart 2010
Ons kanmerk
2010-0000121561
InlicMingsn
mw. mr, J.C.M. Haring
T 070 • 426 8403
F 070 426 64 89

Onder¥mrp

Advies wijziging Kieswet m.b.t. het aangaan van
lijstencombinaties ten behoeve van de Eerste
Kamerverkiezingen

Uw ksnmerk
2010-0000044710
Blad
1 van 7
Aantal bijtagen
O
Bezoekadres

HerQngracht21
1. Inleiding
Blj brief van 2 februari 2010 (uw kenmertt: 2010-0000044710) heeft u de Kiesraad 2511 EG Den Haag
verzocht advies uH te brengen over een nota van wijziging blj het wetsvoorstel Postadres
Wijziging van de Kieswet houdende verhoging van de voori<eurdrempel, beperking Posöïus 20011
2500 EA Den Haag
van de mogelijkheid lot het aangaan van lijstencombinaties alsmede vaststelling van
het tijdstip van de stemming voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer V Internetadres
www.kiesraad.nl

Met het betreffende wetsvoorstel moeten onder meer de bezwaren die kleven aan de Emtiiadree
huidige regeling inzake het aangaan van lijstencombinaties ten behoeve van Eerste- kiesraadGkiesraad.nl
Kamerverkiezingen, worden ondervangen. De huidige regeling biedt politieke
groeperingen de mogelijkheid om te berekenen via welke comblnatle(s) de meeste
(rest-)zetels kunnen worden verworven. Bovendien, zo stelt u in uw adviesaanvraag,
zijn in de huidige situatie kiezers blj provinciale-statenvertdezingen onwetend van de
te
vonnen
lijstencombinaties
bij
de
daarna
plaatsvindende
EersteKamen/erkiezingen.
Met het thans vooriiggende voorstel is de door de Eerste Kamer gedane suggestie om
lijstencombinaties voor de Eerste-Kamervertdezing vast te stellen op basis van
verbindingen tussen |X)litieke groeperingen en niet, zoals thans, op basis van
kandidatenlijsten, nader uitgewerkt. Een gedachte, die eerder ook al is besproken in
het advies van de Kiesraad d.d. 15 juli 2009^.

' Kamerslukken II, 2009/10, 32 191.
' Advies van da Kiesraad van 15 juli 2009 betreffende de voorgestelde wijziging van de Kieswet,
houdarKJe vertioging van de voorkeurdrempel, ven/roeging van de dag van kandidaatstelling in verband
met het aangaan van lijstencombinaties alsmede vaststelling van het tijdstip van de stemming voor de
leden van de Eerste Kamer, zie www.kiesraad.nl.

Dalum
18 maart 2010

Ons kenmerk
2010-0000121561
Onderdeel

2. Verbinding tussen politieke groeperingen

Secretariaat Kiesraad

In reactie op het thans aan de Kiesraad voorgelegde voorstel merid de Raad in de^^^
eerste plaats op de uitweriting onnodig complex te vinden, mede omdat ingrljpend2van7
wonJt afgeweken van de thans in de Kieswet neergelegde regeling Inzake het aangaan
van lijstencombinaties. Tevens impliceert de regeling extra uitvoeringslasten voor
onder meer de Kiesraad zelf als centraal stembureau voor de EersteKamen/eritlezingen. Zoals uit het navolgende moge blijken, kent de thans voorgestelde
regeling daarnaast nog enkele omissies en roept deze op een aantal punten vragen
op.
Beroepsmogelijkheid
De Kiesraad meritt op dat ingevolge de huidige Kieswet tegen een besluit inzake de
geldigheid van een lijstencombinatie geen beroep kan worden Ingesteld (vgi. artikel 8:4
Awb). Naar het oordeel van de Raad is hiertoe In het verteden op goede gronden
besloten. In het voortlggende voorstel, waartn het aangaan van een lijstencombinatie
wordt opgesplitst in twee fases, wordt echter wél een beroepsmogelijkheid gecreëerd
ten aanzien van het verzoek van politieke groepertngen tot inschrtjving van hun
verbondenheid in het door het centraal stembureau bijgehouden register.
De Raad begrijpt dat het inschrijven van een veriDondenheid tussen groeperingen een
andere handeling betreft dan het daadwerkelijk verisinden van tijsten tot een
lijstencombinatie. maar feitelijk gezien verschillen de handelingen zijns inziens niet
wezenlijk. De gronden waaraan het centraal stembureau het verzoek tot het
inschrijven van een verbinding toetst, komen immers in ovenwegende mate overeen
met die op basis waarvan hij een oordeel velt over de geldigheid van
lijstencombinaties.^
Vervi/arring
De Kiesraad acht de thans voorgestelde regeling om meerdere redenen verwanend,
niet in de laatste plaats ook voor de kiezer. Indien deze regeling zou worden
ingevoerd, zullen de kiezers voorafgaand aan een provinclale-statenveritiezing onder
meer langs de weg van een officiële bekendmaking In de Staatscourant worden
geconfronteerd met twee, mogelijk onderiing verschillende, lijstencombinaties, namelijk
lijstencombinaties voor de provinclale-statenverklezlng en lijstencombinaties voor de
daarop volgende Eerste-Kamerveritiezing. Hierdoor zal de kiezer in venwarring kunnen
worden gebracht.
Een tweede bron van venwarring kan zijn gelegen in het voorgestelde gebnjik van de
temn "verbinding" (tussen politieke groeperingen), naast de term "combinatie"
(lijstencombinatie). De Raad wijst erop dat de Kieswet reeds thans de term
"lljstverbinding", als aanduiding voor de activiteit gericht op de totstandkoming van
3

Er wordl onder andere nagegaan ot het voor die verkiezing geregistreerde aanduidingen betreft en of

niet reeds sprake is van oen andere verbinding/combinatie.

hi
IO

9
UJ
<:3

yi.
Datum
18 maart 2010

"S^
0

0
Ons kenmerk
2010-0000121561

yr,
y.)

Onderdeel

,J:I.

Ofwel een lijstengroep, ofwel een lijstencombinatie. Het tevens in de Kieswetsecretariaat Kiesraad
introduceren van de aanduiding "vertalnding van groeperingen" wekt venwarrtng.
^^^^
3 van 7

De Raad wijst voorts nog naar de bij het onderhavige advies gevoegde lijst met
wetgevingstechnische opmerkingen in relatie tot de door u aan de Raad voorgelegde
regeling.
3. Eenvoudiger altematief
De Kiesraad is bij nadere ovenweging van oordeel dat het ook door u beoogde effect
van de voorgelegde regeling op een eenvoudiger wijze is te realiseren, waartDij tevens
nauwer wordt aangesloten bij de huidige Kieswet, hetgeen de Raad van belang
voorttomt.
De door de Kiesraad voorgestane regeling komt erop neer dal veridaringen tot het
aangaan van lijstencombinaties bij Eerste-Kamerverkiezingen reeds voorafgaand aan
provinciale-statenverkiezingen (bijvoorbeeld uiteriijk op de dag voorafgaand aan die
verkiezingen) bij de Kiesraad in diens hoedanigheid van centraal stembureau moeten
worden Ingediend. Een beslissing over de geldigheid van de lijstencombinaties zou de
Raad dan evenwel eerst nemen conform de huidige regeling, namelijk in de zitting,
bedoeld In art. S2 van de Kieswet. Tegen een dergelijke regeling bestaan naar het
oordeel van de Kiesraad niet de grondwettelijke bezwaren die eerder zijn geopperd In
relatie tot het verrichten van veritiezingshandelingen voor de Eerste Kamer
voorafgaand aan een provinciale-statenverkiezing. De Kiesraad ziet de Inlevering van
een verklaring waar eerst na de statenverkiezing op wordt besloten niet als een
dergelijke verkiezingshandeling en ziet in dezen een zekere parallel met de registratie
van partijaanduidingen voor de Eerste Kamer, die ook reeds voorafgaand aan een
provinciale-statenverkiezing kan plaatsvinden.
Een dergelijke regeling betekent dat politieke groepertngen al voorafgaand aan de
provinciale-statenverkiezing moeten besluiten over het aangaan van lijstencombinaties
bij de daaropvolgende Eerste-Kamen/erkiezing. Daarmee wordt naar het oordeel van
de Raad tegemoet gekomen aan de In de adviesaanvraag genoemde bezwaren van
de huidige wettelijke regeling, terwijl de afwijking van het systeem van de Kieswet tot
een minimum beperttt blijft, hetgeen de Raad, als gezegd, van belang voor komt. Dat
in een dergelijke constructie na een provinclale-statenverklezlng opkomende politieke
groepertngen niet meer in de gelegenheid zijn om desgewenst eveneens een
lijstencombinatie voor de daarop volgende Eerste-Ka merverkiezing aan te gaan, wordt
door de Kiesraad niet als een groot bezwaar gezien, aangezien dit in de praktijk niet of
nauwelijks blijkt voor te komen. Overtgens geldt dit "bezwaar" ook in relatie tot de door
u voorgesteide regeling.
Dat de thans door de Kiesraad voorgestelde regeling zou kunnen impliceren dat na
een provinciale-statenverkiezing alsnog negatief zou kunnen worden beslist door de
Kiesraad (In zijn hoedanigheid van centraal stembureau voor de Eerste-

Datum
18 maarl 2010
Ons kenmerk
2010-0000121561
Onderdeel

Kamerverttlezingen) op de voorafgaand aan de provinciale-statenverkiezing afgelegdeSecroianaai Kiesraad
verklartngen, ziet de Kiesraad evenmin als een overwegend bezwaar. De gedachte,g|gj
dat kiezers zich In hun stemgedrag inzake provinciale-statenverkiezingen zouden Iaten4van7
beïnvloeden door de aan- of afwezigheid van lijstencombinaties voor de daarop
volgende Eerste-Kamerverkiezing, is een gedachte, die de Raad niet aannemelijk
voorttomt.
4. Afschaffing lijstencombinaties?
Zoals ult het vorenstaande moge blijken, hecht de Kiesraad waarde aan een zo
uniform mogelijk geregelde verkiezing voor de verschillende vertegenwoordigende
organen en, zo al voor een bepaalde verkiezing een afwijking noodzakelijk is, deze tot
een minimum beperkt blijft.
Niettemin heeft de Raad overwogen of specifiek voor Eerste-Kamerverkiezingen niet
zou kunnen overwogen de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties af te
schaffen. De wetenschap dat bij invoering van lijstencombinaties werd verondersteld
dat hiermee een samenbundeling van bestaande partijen zou worden bevorderd en de stem van de kiezer geoptimaliseerd zou worden én het feit dat deze veronderstelling
goeddeels onjuist is gebleken ~ het al dan niet aangaan van lijstencombinaties blj deze
verkiezingen blijkt immers vooral le worden ingegeven door mogelijke zetelwinst - zou
mogelijk tot een dergelijke conclusie kunnen leiden.
De Raad heeft evenwel gemeend hiertoe in het onderhavige geval niet te moeten
adviseren, In de eersie plaats vanwege de mogelijke directe consequenties hiervan
voor de zetelverdeling (m.n. ook voor kleinere partijen) en In de tweede plaats
aangezien de Kamer zelf bij een recente bespreking Inzake het ondemavige
wetsvoorstel te kennen heeft gegeven een dergelijke optie niet te prefereren.
5. Conclusie
De Kiesraad acht de voorgestelde regeling onnodig complex en afwijkend van het
systeem van de Kieswet. Voorts bevat de regeling extra uitvoeringslasten, kent zij
enkele omissies en roept op een aantal punten vragen op.
De Raad geeft de vooriteur aan een eenvoudiger regeling, waarbij in hoge mate wordt
aangesloten bij de huidige systematiek van de Kieswet, ln de dtxjr de Kiesraad
voorgestelde regeling dienen verklaringen van politieke partijen tot het aangaan van
een lijstencombinatie blj een Eerste-Kamerverkiezing reeds te worden Ingediend
voorafgaand aan de daarvóór te houden provinciale-statenverkiezing. Over de
geldigheid daarvan wordt vervolgens beslist op de reeds thans gebmikelijke wijze.
Hierdoor zai het voor partijen niet mogelijk zijn om, zoals thans, na bekendwording van

Datum
18 maart 2010
Ons kenmerk
2010-0000121561

10
0
üi
1^3
0
yp
0

0
0

yt,
Onderdeel

U'l

de uitslag van een provinciale-statenveritlezing uit te rekenen of en in hoeverre hetSecretanaat Kiesraad U'l
aangaan van een lijstencombinatie voor de Eerste-Kamerverkiezing zinvol kan zijn. Q^^^
5 van 7

DE KIESRAAD,
voor deze,

G.J. Schutte,
onden/oorzitter

M.
^retaris-d irecteur

Datum
18 maart 2010

Ons kenmerk
2010-0000121561

BljIaqS

Onderdeel
Secretariaat Kiesraad
Blad
6 van 7

Wetstechnische opmerkingen
1.

In de voorgestelde regeling ontbreekt een bepaling over wie bevoegd is
namens de politieke groepering een verzoek in te dienen tot inschrijving van
hun verbondenheid met een andere groepering. In het huidige stelsel van het
aangaan van lijstencombinaties beslist het centraal stembureau over de
geldigheid van de lijstencombinatie en gaat na of de verklaring die hiertoe door
de deelnemende politieke groeperingen is ingeleverd. Is ondertekend door de
daartoe aangewezen gemachtigde. Deze gemachtigde wordt door de
groepering aangewezen op de kandidatenlijst. Hoewel de Kieswet voor
bijvooriDeeld het wijzigen van een aanduiding ook niet bepaalt wie bevoegd is
een verzoek daartoe in te dienen, heeft de Raad in de praktijk geconstateerd
dat hieraan behoefte bestaat. De Raad heeft al eerder blj u aangedrongen om
in deze omissie in de Kieswet te voorzien (advies van de Raad van 28 juni
2007) en zou dit thans willen heriialen.

2.

Ingevolge de voorgestelde regeling wordt van iedere registratie apart
mededeling gedaan in de Staatscourant, maar ontbreekt ten onrechte een
verplichte publicatie van het gehele register voorafgaand aan een provincialestatenverkiezing, zoals wél het geval is t.a.v. geregistreerde aanduidingen van
politieke groeperingen.
Hetzelfde geldl voor een bepaling met betrekking tot de overiegging van
stukken ten behoeve van een verzoek tot verbinding.
De regeling geeft geen antwoord op de vraag wat er moet gebeuren, wanneer
twee verzoeken op dezelfde dag bij het centraal slembureau zouden
binnenkomen.
In de regeling ontbreekt voorts een bepaling die stelt wanneer een verzoek om
registratie uitertijk dient te zijn ontvangen •*.
In het voortlggende voorstel ontbreekt eveneens een regeling voor de situatie
dat een geregistreerde aanduiding, die tevens Is opgenomen in het register
van verbonden politieke groeperingen, wordt gewijzigd.
De Kiesraad merkt op dat als gevolg van hel voortlggende voorstel mode! R 1,
het model voor de kandidatenlijst voor de Eerste-Kamerverkiezin gen, zou
moeten worden aangepast. Voorts zou model S 8, het model voor de
verklaring betreffende het veriainden van kandidatenlijsten tot een
lijstencombinatie voor de Eerste-Kamerverkiezingen, vervallen moeten worden
verklaard.

3.
4.

5.
6.

7.

' De Kiesraad heeft in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen geconstateerd dat er ook behoefte
bestaat aan oen dergelijke terugrekenbepaling waar het gaat om de doonAierking van bij het centraal
stembureau voor de Tweede-Kamerverkiezingen en provinciale statenvorkiezingen geregistreerde
aanduidingen naar de gemeenteraadsverkiezingen.

IO
K)
0
(O
IO
0
yi

Datum
18maar12010
Ons kenmerk
2010-0000121561

Onderdeel
Indien, zoals In het voorgestelde artikel SB, vierde Ild, expliciet is bepaald dat.Socretanaat Kiesraad
indien een politieke groepering, die is verbonden met twee of meer anderegi^^j
politieke groeperingen, geen geldige kandidatenlijst heeft Ingeleverd, de? van 7
kandidatenlijsten van de andere politieke groeperingen wel tot een
lijstencombinatie worden vertoonden, ware aan te bevelen die lijn door te
trekken naar ook de reguliere bepaling over lijstencombinaties (artikel 110 van
de Kieswet).
9. In de thans door u aan de Raad gepresenteerde regeling is abusievelijk nlel
vtxjrzlen in aanpassing van de tekst van art. S9. Immere, in die regeling is niet
langer sprake van een openbare zitting waarin over de geldigheid van
lijstencombinaties wordt beslist.
8.

Tot slot merkt de Kiesraad nog op dat hij, gelet op de benodigde aanpassingen In de
Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV) en de eventuele weritzaamheden
verband houdende met Invoering van een systeem van registratie van verbindingen
van politieke groeperingen, tijdig op de hoogte gebracht dient te worden van een
eventuele inwerttingtreding van de onderhavige wettelijke regeling. Uiteraard dienen
voor deze aanpassingen tevens de nodige financiële middelen beschikbaar te worden
gesteld.

0
<;3

0
yi,
yi
0)

h)
<3