Ketenanalyse gegaste lading;
een analyse van de gehele transportketen van ladingen granen, diervoeder en grondstoffen
hiervoor, die gegast zijn met bestrijdingsmiddelen tegen ongedierte.

Maart 2022

Deze ketenanalyse is een gezamenlijk product van:
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
inspectiediensten Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) en Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA), en het College voor toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb).

1

Aanleiding
Levensmiddelen, diervoeder en de grondstoffen hiervoor zijn vatbaar voor aantasting door
ongedierte. Bestrijdingsmiddelen (verzamelnaam voor gewasbeschermingsmiddelen en biociden)
worden daarom, indien noodzakelijk, toegevoegd voorafgaand aan opslag en transport of tijdens
opslag of transport om ongedierte te bestrijden. Echter, het gebruik hiervan dient zorgvuldig te
gebeuren en bepaalde stoffen zijn daarom alleen veilig te gebruiken bij opvolging van stringente
beheersmaatregelen. Bestrijding vindt onder andere plaats met gasvormende fosfidetabletten die
aan de bulklading worden toegevoegd op het moment van opslag of van verzending. Deze
tabletten reageren met vocht en zuurstof uit de lucht waarbij het giftige fosfinegas ontstaat.
Wanneer de tabletten niet volledig zijn uitgewerkt tijdens de opslag en transport, kunnen mensen
worden blootgesteld aan het fosfinegas bij het openen van de ruimtes met bulklading. Het
inademen daarvan kan leiden tot ernstige gezondheidsschade.
In 2019 werd een echtpaar in het ziekenhuis (intensive care) opgenomen nadat ze fosfine hadden
ingeademd. Die fosfine was toegevoegd aan de lading aan boord van het zeeschip
(zonnebloemzaadschroot bestemd als diervoeder). De lading was overgeslagen naar 13
binnenvaartschepen waarbij dit bij een schippersechtpaar van een binnenvaartschip heeft geleid
tot ernstige gezondheidsschade.
In 2021 werd in een partij graan (bestemd als veevoer) op drie binnenvaartschepen een te hoge
concentratie fosfine gemeten. De partij graan was per trein uit Polen naar Nederland gebracht en
aansluitend op drie binnenvaartschepen geladen. De trein was niet voorzien van de
voorgeschreven documentatie en kenmerking dat de lading was gegast. Bij dit incident zijn geen
directe slachtoffers gevallen, maar er is wel economische schade geweest.
Beide incidenten geven weer dat er kwetsbaarheden zijn in de gehele keten van gegaste ladingen
van granen, diervoeder en grondstoffen voor voedsel en diervoeder. Om dergelijke risico’s en
incidenten in de toekomst zoveel mogelijk te voorkomen, is een ketenanalyse gemaakt om de
kwetsbaarheden van de keten te analyseren.

2

Inhoudsopgave
Aanleiding ........................................................................................................................... 2
Begrippenlijst....................................................................................................................... 3
I.

Scope en doel ketenanalyse............................................................................................ 4

II.

Overzicht handels- en vervoersstromen: .......................................................................... 4

III. Risico’s en kwetsbaarheden van gegaste lading in de handelsketen..................................... 5
A.
Informatie over gegaste lading wordt niet of onvolledig doorgegeven in de keten.............. 5
B.

Het niet volledig kunnen verwijderen van losse fosfidetabletten (of restanten) uit de lading 6

C.

Vervoermiddelen die niet gasdicht zijn.......................................................................... 7

D.
Ontbrekende (overslag) protocollen voor omgaan met gegaste lading of lading die gegast is
geweest............................................................................................................................ 7
E.

Ontbreken van overzicht aan incidenten en een gecoördineerde handhavingsstrategie....... 7

IV. Beheersmaatregelen en handhavingsinstrumentaria .......................................................... 8
Toelichting beheersmaatregelen door de betrokken brancheorganisaties.................................10
Toelichting beheersmaatregelen overheid............................................................................10
V.

Opvolging van ingezette acties en in te zetten acties ........................................................11

Bijlage I. Vigerende wet- en regelgeving................................................................................13
a)
Wet- en regelgeving Vervoer:.....................................................................................13
b)

Wet- en regelgeving Wgb/ Europese verordeningen bestrijdingsmiddelen:.......................14

c)

Wet- en regelgeving Arbeidsomstandigheden:..............................................................14

d)

Wet- en regelgeving Diervoeders ................................................................................15

Begrippenlijst
Agribulk
ADN
ADR
ASV
CvG:
CBRB:
Ctgb:
Laadeenheid:
Handelsketen:
IenW
ILT
IMO
NeVeDi
NLA
NVWA
RID

3

Agrarische goederen, zoals granen, oliehoudende zaden, veevoedergrondstoffen (inclusief restproducten die als diervoeder gebruikt
worden) die los in het laadruim worden gestort
Europese overeenkomst voor het (internationale) vervoer van
gevaarlijke goederen over de binnenwateren
Internationale Overeenkomst betreffende het vervoer van gevaarlijke
goederen over de weg
Algemeene Schippers Vereeniging
Comité van Graanhandelaren
Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
Een voertuig, wagen, container, een tankcontainer, een transporttank
of een MEGC (multiple element gas container)
Productie- en transportketens samengenomen
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Inspectie Leefomgeving en Transport
Internationale Maritieme Organisatie
Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie
Nederlandse Arbeidsinspectie
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Europees verdrag voor het internationaal vervoer van gevaarlijke
goederen over het spoor

I.

Scope en doel ketenanalyse

De scope van de ketenanalyse betreft de handelsketen (die omvat de productie- en
transportketens) van agribulk die als los gestorte lading 1 wordt vervoerd. Agribulk omvat
agrarische goederen, zoals granen, oliehoudende zaden, veevoedergrondstoffen (inclusief
bijproducten die als diervoeder gebruikt worden zoals zonnebloemzaadschroot).
Het doel van de ketenanalyse is om in kaart te brengen waar in de keten welke kwetsbaarheden
en risico’s voor gezondheidsschade zitten en welke beheersmaatregelen genomen kunnen worden
om de risico’s van gasvormige bestrijdingsmiddelen te verkleinen. Daarnaast wordt in de
ketenanalyse aandacht gevraagd voor verbeteringen in geldende wet- en regelgeving, handhaving
en communicatie door de keten heen.
De ketenanalyse is opgesteld in overleg tussen de beleidsdirecties van IenW, SZW, LNV en de
toezichthouders van de ILT, NVWA en NLA, en het Ctgb. Daarnaast is overleg geweest met de
Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie, het Comité van Graanhandelaren, Transport en
Logistiek Nederland, het Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart (CBRB), Koninklijke BLN
Schuttevaer, EVO Fenedex, SecureFeed, Havenbedrijf Amsterdam en Rotterdam, de Algemeene
Schippers Vereeniging (ASV) en de fabrikanten van fosfide-middelen.

II.

Overzicht handels- en vervoersstromen:

De handelsketen ziet er –vereenvoudigd- als volgt uit:

teler

handelaar

belader

vervoerder

ontvanger

De handelsketen van agribulk is, net als vele handelsketens, een aaneenschakeling van spelers,
wetgeving, en vervoerseenheden. Er kan sprake zijn van een aaneenschakeling van verschillende
vervoerders en ontvangers met tussentijdse opslag wanneer lading tussen binnenvaart, zeevaart,
spoor- en/of wegvervoer wordt overgeslagen voordat het de eindbestemming bereikt.
Agribulk moet voldoen aan verschillende wetgeving over het gebruik van bestrijdingsmiddelen,
hygiëne van diervoeder en levensmiddelen, transport- en arbo-wetgeving. In bijlage I wordt de
van toepassing zijnde wetgeving nader toegelicht.
Importcijfers
Agribulk wordt vervoerd via binnenvaart, zeevaart, spoor en weg 2. In onderstaande tabel wordt de
manier van vervoer weergegeven voor verschillende grondstoffen. De cijfers zijn overgenomen uit
het rapport “De Nederlandse agrarische sector in internationaal verband – editie 2021 3”.
Onderstaande tabel toont via welke vervoersmodaliteit de verschillende grondstoffen naar
Nederland zijn vervoerd (cijfers voor 2018, uitgedrukt als importwaarde in miljarden euro’s). Deze
cijfers betreffen de eerste vervoersmodaliteit. Indien agribulk in Nederland binnenkomt via spoor
of zeevaart wordt dit overgeslagen naar een tweede modaliteit, vaak een binnenvaartschip of een
vrachtwagen.

1

De vraag of een binnenvaartschip los gestorte gegaste bulklading mag vervoeren is buiten de scope van deze
ketenanalyse gebleven.

Gegaste agribulk mag niet worden vervoerd via de lucht
https://www.icao.int/safety/DangerousGoods/DGP27/DGP.27.IP.009.9.en.pdf
3
https://download.cbs.nl/overige/de-nederlandse-agrarische-sector-internationaal-2021.pdf
2

4

Afhankelijk van het oogstsucces per land, kunnen importcijfers variëren per land en dus ook het
aandeel via zeevaart, wegvervoer, binnenvaart en spoor.
Tabel 1. Herkomst van de verschillende grondstoffen die mogelijk gegast naar Nederland komen in
2018 (uitgedrukt als importwaarde in miljarden euro’s) per vervoerseenheid.
Productgroep

Zeevaart

Wegvervoer

Binnenvaart

Overig 1)

Aandeel in
totaal
invoergewicht
landbouw

Granen
Andere stoffen van plantaardige
oorsprong
Andere verse groenten en vers fruit
Maalderijproducten, zetmeel en
zetmeelproducten; bereide
diervoeders
Groenten en fruit, verwerkt en
verduurzaamd
Overige voedingsproducten en
tabaksproducten

51,7
76,0

6,6
7,7

41,2
9,0

0,5
7,3

17,7
11,6

58,4
9,3

35,3
21,0

4,3
66,8

2,0
2,8

9,1
6,5

52,7

32,2

12,2

2,9

5,8

19,6

52,8

23,0

4,6

4,9

1) Dit gaat over de vervoerswijzen luchtvervoer, pijpleiding, postvervoer en spoorvervoer. Bron: CBS.

III.

Risico’s en kwetsbaarheden van gegaste lading in de
handelsketen

De volgende risico’s en kwetsbaarheden zijn in de handelsketen geconstateerd:
A. Informatie over gegaste lading wordt niet of onvolledig doorgegeven in de keten. Bij in
bulk vervoerde los gestorte producten in de binnenvaart is niet altijd gegarandeerd dat de
juiste informatie wordt aangeleverd of een lading wel of niet behandeld is met een
bestrijdingsmiddel tegen ongedierte (bijvoorbeeld gegast met fosfine), tijdens transport of
eerder in de keten (bijvoorbeeld in opslag).
B. Het niet of volledig kunnen verwijderen van losse fosfidetabletten (of restanten) uit de
lading.
C. Vervoermiddelen die niet gasdicht zijn (waardoor gasvormige bestrijdingsmiddelen kunnen
ontsnappen).
D. Ontbrekende (overslag) protocollen voor omgaan met gegaste lading of lading die gegast
is geweest.
E. Ontbreken van overzicht aan incidenten en een gecoördineerde handhavingsstrategie.
Hieronder worden de risico’s en kwetsbaarheden verder toegelicht.
Aanvullende signalen vanuit de (branche)organisatie
De brancheorganisaties geven aan dat het belangrijk is dat (lokale) overheden een duidelijke
aanpak hebben bij een incident met gegaste lading. Een bedrijf (ontvangende partij of vervoerder)
dat geconfronteerd wordt met te hoge concentraties van een gevaarlijke stof, zoals fosfine, dient
ondersteund te worden, en er dient een centraal meldpunt bij de overheid te worden ingericht. Er
is behoefte aan meer regie vanuit de overheid (waarbij de brancheorganisatie aangeeft een
voorkeur te hebben voor een incidenten-protocol).

A.

Informatie over gegaste lading wordt niet of onvolledig doorgegeven in de
keten

Het werken met en het overslaan van een gegaste lading of een lading die gegast is geweest,
moet zorgvuldig plaatsvinden, gezien de risico’s die gasvormige bestrijdingsmiddelen of restanten
hiervan met zich meebrengen. Iedereen die niet wordt geïnformeerd dat de lading is gegast of is
geweest en niet bekend is met de risico’s, maar wel handelingen verricht met de lading, kan
onbewust of onbedoeld in aanraking komen met de bestrijdingsmiddelen en kan
gezondheidsschade oplopen. Het juist doorgeven van informatie over de gassing in de
5

handelsketen is daarom essentieel om te waarborgen dat iedereen op de hoogte is (en blijft) of de
agribulk gegast is of is geweest.
Het gebruik van gasvormige bestrijdingsmiddelen in bijvoorbeeld granen moet worden vermeld op
de vervoerdocumenten en via een waarschuwingsteken en etiket op de laadeenheid. Dit wordt
voorgeschreven voor vervoer via trein, vrachtwagen, binnenvaartschip en zeeschip. Op die manier
weten de bij het vervoer betrokken partijen dat de lading gegast is en kunnen zij
beheersmaatregelen nemen.
Binnenvaartschepen vervoeren droge lading zoals granen in bulk. De granen worden los gestort in
het ruim van een binnenvaartschip (en het ruim valt niet onder de definitie van laadeenheid). Het
vervoer per binnenvaartschip van los gestorte gegaste bulklading zou in de toekomst dusdanig
geregeld moeten worden dat dit vervoer veilig kan plaatsvinden.
Ook als de lading ontgast is geweest, is het belangrijk dat de vervoersdocumentatie van die
gassing melding maakt. Er blijft altijd een kans bestaan dat niet al het gas vervlogen is of dat de
fosfine genererende middelen nog niet zijn uitgewerkt en nog in de lading vóórkomen.

B.

Het niet volledig kunnen verwijderen van losse fosfidetabletten (of
restanten) uit de lading

Agribulk wordt vaak gegast tijdens opslag (bijvoorbeeld in een silo) of voordat het geladen wordt,
bijvoorbeeld in een zeeschip, trein of vrachtwagen. Fosfidetabletten kunnen worden ingebracht via
sleeves of plates 4, maar worden ook los ingeschoten in de agribulk. Het is weliswaar een
eenvoudige manier om ladingen te gassen, maar een groot nadeel van los ingeschoten
fosfidetabletten is dat ze niet zichtbaar zijn (in tegenstelling tot sleeves en plates) en restanten
van tabletten dus vaak niet verwijderd kunnen worden. Er schuilt een groot potentieel gevaar bij
het niet verwijderen van de losse tabletten. Bij metingen kan het erop lijken dat de
fosfidetabletten niet meer actief zijn, terwijl in feite alleen de reactie van fosfide naar fosfine is
vertraagd. Indien het laatste het geval is, dan kunnen de fosfidetabletten op een later moment
(bijvoorbeeld na overslag) weer giftig gas afgeven als ze in aanraking komen met vocht. Dat
betekent dat, ook wanneer de lading in eerste instantie als gasvrij wordt verklaard, de aanwezige
fosfinetabletten opnieuw kunnen reageren, waardoor er later alsnog fosfinegas kan ontstaan.
In tegenstelling tot fosfine, worden andere gasvormige bestrijdingsmiddelen aangebracht vanuit
gasflessen of via een generator (bijvoorbeeld stikstofgeneratoren).

Figuur 1: Fosfidetabletten en pellets.

4

6

Een plate is een plaat ter grootte van ca. 1 A4. Een sleeve is een soort kous die gevuld wordt met tabletten.
In het internationale vervoer van losse agribulk wordt met name sleeves gebruikt (naast losse tabletten).

C.

Vervoermiddelen die niet gasdicht zijn

Indien een laadruim niet gasdicht is, kunnen gasvormige bestrijdingsmiddelen in de
omgeving terechtkomen met ongewenste blootstelling van personen als resultaat.
Zee- en binnenvaartschepen worden vaak voor het vervoer van agribulk gebruikt.
Binnenvaartschepen beschikken niet over aparte gasdichte ruimen. Dat betekent dat de
bemanning (inclusief het aan boord wonend gezin bij de binnenvaart) met het gas in aanraking
kan komen als gegaste agribulk in het laadruim geladen is. Dat kan levensgevaarlijke situaties
opleveren als de concentratie van uit de lading ontsnappend gas boven de wettelijke grenswaarde
uitkomt).
De werkgever (of de zelfstandige) moet adequate beheersmaatregelen nemen afhankelijk van het
risico. Hierbij is het belangrijk dat de werkgever/ zelfstandige zich bewust is en kan zijn van de
risico’s en dus weet of lading (mogelijk) gegast is.
Bij vervoer van agribulk in treinwagons of vrachtwagens of tussentijdse opslag tijdens de overslag
tussen binnenvaart, zeevaart, spoor- of wegvervoer geldt dit risico ook.

D.

Ontbrekende (overslag) protocollen voor omgaan met gegaste lading of
lading die gegast is geweest.

Het werken met een gegaste lading of het overslaan van een lading die gegast is geweest, moet
zorgvuldig plaatsvinden gezien de risico’s die gasvormige bestrijdingsmiddelen of restanten
hiervan met zich meebrengen.
Voor overslag van agribulk bestaat geen specifieke regelgeving. Wel gelden alle algemene
bepalingen van de Arbeidsomstandighedenregelgeving en kent het Arbobesluit enkele bepalingen
voor de omgang met gegaste ladingen en het betreden van containers, ruimen e.d. Er zijn op dit
moment geen door de NLA getoetste arbocatalogi waarin de risico’s van overslag van gegaste
bulklading worden geadresseerd. Ook zonder arbocatalogus zullen de betreffende werkgevers (of
de zelfstandige) de risico's moeten onderkennen en de juiste beheersmaatregelen nemen.
De havens van Amsterdam en Rotterdam hanteren per 1 januari 2021 het herziene ‘Plan van
aanpak voor zeeschepen waarvan de lading in het buitenland ontsmet is met fosfine 5´ om overslag
van gegaste agribulk vanuit een zeeschip naar een binnenvaartschip veilig te laten verlopen. In
het kort regelt dit protocol dat een gassingsleider door middel van metingen moet vaststellen of
overslag veilig kan plaatsvinden 6. Hij verstrekt een gasmetingscertificaat met de gemeten waarden
aan de binnenvaartschipper. Dit plan van aanpak omvat een specifiek protocol voor ladingen met
losse tabletten en/of in het geval dat restanten van ingebrachte tabletten via sleeves niet volledig
konden worden verwijderd of indien de concentratie van fosfine hoog was.
Groningen Seaports en North Seaport hanteren inmiddels dezelfde voorwaarden en maatregelen
uit dit plan van aanpak.

E.

Ontbreken van overzicht aan incidenten en een gecoördineerde
handhavingsstrategie

Het gebruik van fosfine valt onder de Wet Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (Wgb), de
transportwetgeving en de Wet Dieren. Het meten van een hoge concentratie fosfine in een
(bulk)lading diervoeder is een gevaar voor de gezondheid van de mens en moet gemeld worden bij
de NVWA. De Arbowet kent een meldplicht voor (ernstige) arbeidsongevallen. Verdere informatie
over toezichthouders staat opgenomen in Bijlage I. De betrokken inspectiediensten hebben geen
totaalbeeld van incidenten met gegaste ladingen, en delen data met betrekking tot
binnengekomen meldingen beperkt. Dit beeld past in de conclusie van de Commissie Van Aartsen
https://www.portofrotterdam.com/sites/default/files/2021-05/plan-van-aanpak-ontsmetten-van-zeeschepenwaarvan-de-lading-in-het-buitenland-is-ontsmet-met-fosfine.pdf
6
Het plan van aanpak fosfine van de havenautoriteiten stelt de gassingsleider, die in het bezit moet zijn van
een vakbekwaamheidsdiploma zoals opgenomen in de Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden,
verantwoordelijk voor de afhandeling van gegaste ladingen.
5

7

dat de informatiepositie van toezichthouders in algemene zin beperkt is. Dat maakt een vlotte
opvolging van een melding en een gecoördineerde aanpak lastig.
SecureFeed 7 heeft een meldingen systeem ingericht waarin deelnemers vrachten die vanwege
voeder- en voedselveiligheid worden geweigerd, moeten melden. Dit systeem kunnen deelnemers
op vrijwillige basis gebruiken om ook vrachten te melden met een te hoog fosfine gehalte. Alle
deelnemers worden dan automatisch (actief) geïnformeerd over de geweigerde vracht. Informatie
bevat o.a. gegevens over de vervoerder, zoals kenteken, zodat deze duidelijk te herkennen zijn.
Dit levert echter geen sluitende registratie op aangezien dit alleen meldingen betreft van de
deelnemers van SecureFeed.
Professionele zorgverleners melden (en informeren zich) bij een vermoedelijke blootstelling aan
chemische stoffen bij het Nederlandse vergiftigingen informatiecentrum (NVIC).

IV.

Beheersmaatregelen en handhavingsinstrumentaria

In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de acties/ maatregelen die genomen
zijn/worden om de risico’s en knelpunten die genoemd staan in hoofdstuk 3 te adresseren. In tabel
2 wordt een overzicht gegeven van de ingezette beheersmaatregelen door overheden en
(branche)organisaties en dan volgt een nadere toelichting.
Tabel 2. Overzicht van beheersmaatregelen:
Maatregel

Eigenaar

Status

A. Informatie over gegaste lading wordt niet of onvolledig doorgegeven in de
keten

7

8

Clausule ‘gegaste ladingen’ toevoegen
aan de Conditiën van de Nederlandse
Handel in Granen en
Diervoedergrondstoffen (CNGD). De
clausule bevat een meldplicht voor de
verkoper aan de koper van een
behandelde lading met ongediertebestrijdingsmiddel dat gas of damp
afgeeft. Vermelding op een
vervoersdocument.

CvG

Clausule is aangenomen
door ALV van het CvG. Deze
clausule wordt vertaald in
het Engels en Frans en
wordt toegestuurd aan de
zusterorganisaties. Per 1
januari 2022 moet e.e.a. in
de contracten zijn
opgenomen.

Voorschriften voor veilig vervoer van
gegaste bulklading toevoegen aan het
ADN.

IenW

Ter bespreking in ADN
Safety Committee zomer
2022

Nader bekijken of de
vervoerswetgeving goed aansluit op
andere wetgeving (zoals de ARBOwetgeving)

IenW

Signalen naar inspecties in de landen
van herkomst over de consequenties
van het niet naleven van
vervoerswetgeving aangaande
documentatie en etikettering van
gegaste ladingen en ladingen die
gegast zijn geweest.

ILT/NVWA

Doorlopend
Naar aanleiding van niet
naleving van de Poolse
treinwagons die betrokken
waren bij het incident op de
binnenvaartschepen in 2021
is signaal afgegeven aan de
Poolse autoriteiten

SecureFeed is een private organisatie voor kwaliteitsborging van voeder- en voedselveiligheid en ontwikkelt
o.a. protocollen, voert audits uit en monitort kwaliteit diervoeders.

Maatregel

Eigenaar

Aanpassen van de (niet-verplichte)
aanbevelingen van de IMO voor het
ontsmetten van lading door middel van
gassing.

IenW

Status

B. Het niet volledig kunnen verwijderen van losse fosfidetabletten (of restanten)
uit de lading
Gelijkluidende voorschriften voor alle
fosfidemiddelen (gewasbeschermingsmiddelen en biociden). Dergelijke
voorschriften dienen in de hele
Europese Unie te worden doorgevoerd.

Ctgb

In overleg met
toelatinghouders of door
ingrijpen in toelatingen.
Tevens aankaarten in
Europa.

In de voorschriften opnemen van een
verbod op het gebruik van losse
fosfidetabletten tijdens opslag en in
ladingen. Tabletten mogen alleen nog
in sleeves of plates toegepast worden
(Europese Unie).

Ctgb

In overleg met
toelatinghouders of door
ingrijpen in toelatingen.
Tevens aankaarten in
Europa.

Voor elke overslag van een gegaste
lading moeten alle (restanten van)
fosfide-middelen uit de lading worden
verwijderd.

Ctgb

In overleg met
toelatingshouders of door
ingrijpen in toelatingen.
Ook aankaarten in Europa.

C. Vervoermiddelen die niet gasdicht zijn
Transport van ladingen onder gas
wordt voor vervoer over land en via de
binnenvaart verboden. Alleen voor de
zeevaart blijft het mogelijk om lading
onder gas te transporteren.

Ctgb

In overleg met
toelatinghouders of door
ingrijpen in toelatingen.
Tevens aankaarten in
Europa.

D. Ontbrekende (overslag) protocollen
‘Gegaste bulklading voor de
binnenvaartsector’ toegevoegd aan
arbocatalogus Binnenvaart

CBRB

Ligt ter toetsing bij
inspectie de NLA

Opname Richtlijn Fosfine in
arbocatalogus Graan

Sociale partners
(waaronder NeVeDi)

Module gegaste ladingen
wordt geactualiseerd

Bevorderen dat in relevante
arbocatalogi aandacht wordt besteed
aan de risico’s van gegaste lading.

NLA

In contacten met branche
organisaties en bij ter
toetsing aangeboden
arbocatalogi

E.

Ontbreken overzicht meldingen van incidenten en een gecoördineerde
handhavingsstrategie

Verstevigen samenwerking.

Betrokken
inspectiediensten

Verkenning over vorm van een centraal
register incidenten

IenW/LNV (samen met
betrokken inspectiediensten)

Doorlopend

Vraag om meer regie vanuit de overheid aangaande incidenten en een centraal
meldpunt

9

Overleg overheidspartijen en
brancheorganisaties

Betrokken
inspectiediensten

Doorlopend

Verkenning over vorm van een centraal
register incidenten

IenW/LNV

Zie opmerking onder E

Toelichting beheersmaatregelen door de betrokken brancheorganisaties
Het Comité van Granen (CvG) heeft een clausule voor ‘gegaste ladingen’ opgesteld die wordt
toegevoegd aan de Conditiën van de Nederlandse Handel in Granen en Diervoedergrondstoffen
(CNGD) die worden gehanteerd in standaardcontracten. De clausule bevat een meldplicht voor de
verkoper aan de volgende schakel in de keten als bekend is dat agribulk is behandeld met een
ongediertebestrijdingsmiddel dat gas of damp afgeeft. Het vervoersdocument moet die informatie
bevatten
Het CBRB heeft een richtlijn ontwikkeld voor ‘Gegaste bulklading voor de binnenvaartsector’ en
deze toegevoegd aan arbocatalogus Binnenvaart. Deze ligt ter goedkeuring bij de NLA. De
Nederlandse vereniging van Diervoederindustrie is ook gestart met het actualiseren van de
arbocatalogus Graan en neemt daarin een richtlijn op hoe om te gaan met fosfine in agribulk.

Toelichting beheersmaatregelen overheid
Gezien de geconstateerde kwetsbaarheden in de handelsketen en risico’s die het gebruik van
gegaste ladingen, met in het bijzonder fosfine, met zich meebrengen, wordt zowel ingezet op een
bronaanpak, zoals het opnemen van bepaalde verboden in wettelijke gebruiksvoorschriften, als op
beheersmaatregelen. Bronmaatregelen zijn maar beperkt mogelijk voor internationaal transport
startend buiten de Europese Unie.

Bronmaatregelen.
De procedures en criteria voor goedkeuring en toelating van biociden en gewasbeschermingsmiddelen zijn vastgelegd in Europese verordeningen. Een werkzame stof wordt in de EU
goedgekeurd en bij de goedkeuring kunnen restricties worden opgelegd. Nationaal kan het College
voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) in de toelatingsbesluiten
van de individuele middelen restricties opleggen aan het gebruik ervan.
Het Ctgb is in overleg met de toelatinghouders van fosfinevormende middelen (die in meer landen
van Europa dit type middelen op de markt brengen) om de voorschriften van hun toegelaten
gewasbeschermingsmiddelen en biociden voor het gassen van agribulk en andere ladingen zodanig
aan te passen dat risico’s voor schippers en andere vervoerders, werknemers (waaronder
toepassers) en omstanders zoveel mogelijk beperkt worden. In tweede instantie – bij onvoldoende
respons – kan het Ctgb in de toelatingen ingrijpen. Voorstellen hiervoor zijn in ontwikkeling. Het is
de bedoeling dat er een standaardset komt van voorschriften en waarschuwingstekens op de
verpakkingen van fosfidetabletten die Europa-breed toegepast zullen gaan worden. Het doel
hiervan is om de risico’s op ongelukken met fosfinegas bij toepassing in opslag en ladingen te
minimaliseren. Het ministerie van LNV heeft, mede namens IenW en Ctgb, de Europese Commissie
een brief gestuurd waarin wordt gewezen op het belang van het minimaliseren van risico’s van het
transport van gegaste ladingen 8. Ook is gepleit voor een aangescherpt en via Europese wetgeving
geharmoniseerd gebruiksvoorschrift (bijv. gebruik van sleeves) voor fosfinevormende middelen in
agribulk.
Deze ingezette acties hebben dus met name effect op het vervoer via spoor, weg en binnenvaart
binnen de Europese lidstaten. Vervoer dat begint in landen buiten de Europese lidstaten behoeft
hier in beginsel niet aan te voldoen. Maar via de internationale overleggen die vallen binnen de
Verenigde Naties (ADN, RID en ADR) zal worden gewezen op de nieuwe ontwikkelingen in de
Europese lidstaten en zal Nederland erop aandringen deze standaarden over te nemen.

Beheersmaatregelen
Een internationaal verbod op losse tabletten in de zeevaart is niet mogelijk. De IMO werkt slechts
met aanbevelingen. De IMO heeft al aanbevelingen gedaan hoe een zeeschip een met fosfine
gegaste agribulk veilig kan vervoeren en blootstelling van opvarenden van zeeschepen aan de
8

CA-Sept21-Doc.11 AOB Incidents with the use of phosphine producing products.pdf (europa.eu)

10

gassen kan voorkomen. Echter, deze aanbevelingen kunnen worden aangescherpt en daarom zal
Nederland in IMO verband inzetten op meer bewustwording van deze beheersmaatregelen. Voor
de beheersing van het risico wordt ingezet op het aanpassen van de (niet-verplichte) richtlijnen
voor het ontsmetten van lading door middel van gassing. Hierbij is het doel om te komen tot
betere richtlijnen aangaande de communicatie van gegaste ladingen en verbetering van de
veiligheid bij overslag op aansluitend vervoer.
Opnemen van vervoerseisen van bulktransport in binnenvaartschepen (ADN-regelgeving)
Om in de toekomst het vervoer van (eerder) losgestorte gegaste bulklading in een
binnenvaartschip veilig te laten plaatsvinden heeft het ADN Safety Committee – op aandringen
van Nederland en Duitsland- besloten een internationale werkgroep in te stellen die werkt aan
voorstellen om het ADN aan te passen. Daarbij wordt rekening gehouden met de specifieke
omstandigheden aan boord, waar werken en wonen fysiek nauwelijks zijn gescheiden en waar
rekening gehouden moet worden met extra kwetsbaarheid omdat er ook kinderen op
binnenschepen wonen.

Communicatie naar lidstaten en landen buiten de EU
Naar aanleiding van het laatste fosfine incident heeft de ILT contact opgenomen met de Poolse
autoriteiten om hen op de hoogte te stellen van de Poolse treinen die niet waren voorzien van de
vereiste informatie (documentatie en kenmerking). De Poolse autoriteiten hebben toegezegd
hierover nader onderzoek te doen bij de Poolse afzender en vervoerder en andere betrokken
Poolse autoriteiten ook van deze informatie te voorzien.
Binnen diverse Europese overleggen heeft Nederland andere Europese lidstaten geïnformeerd over
de incidenten met de gegaste agribulk en hen op de ernstige gevolgen gewezen als de
informatievoorziening binnen de handelsketen wordt doorbroken.
Binnen het ADN – dat naast Europese lidstaten ook geratificeerd is in Oekraïne en Rusland- en
binnen IMO zal dus ook nader aandacht worden gevraagd over de problematiek.

Protocollen en arbocatalogi
Zoals hiervoor gemeld zijn er twee branches die hun arbocatalogus hebben aangepast, of daarmee
bezig zijn. Overige brancheverenigingen zullen worden aangespoord om hun arbocatalogi aan te
passen aangaande het omgaan met gegaste lading.

Samenwerking handhaving en afhandeling meldingen
De samenwerking tussen de inspectiediensten aangaande meldingen van gegaste lading wordt
meegenomen in bestaande overleggen voor het doorlopend verbeteren van de samenwerking
tussen de inspectiediensten. Tussen de NVWA, NLA en de ILT zal frequent worden overlegd op
welke manier meldingen, waaronder die voor gegaste lading kunnen worden gedeeld om zo de
informatiepositie van alle betrokken Rijksinspecties te verbeteren.

V.

Opvolging van ingezette acties en in te zetten acties

De ingezette actie vanuit het Ctgb om te komen tot een aanpassing van de voorschriften van
individuele middelen is de meest tijd-effectieve actie om te komen tot een veiliger toepassing van
deze middelen in alle EU-lidstaten waar deze middelen zijn toegelaten.
Naast de acties die van toepassing zijn op de individuele middelen kan harmonisatie van
voorschriften ook nog worden bereikt via de goedkeuringsverordeningen van de werkzame stoffen.
Een werkzame stof die in Europa mag worden gebruikt, wordt periodiek herbeoordeeld voor al of
niet hernieuwde goedkeuring. Bij een goedkeuring kunnen restricties worden opgelegd die dan
voor heel Europa gelden en dienen te worden opgenomen in de voorschriften van de toegelaten

11

middelen. De herbeoordeling van de stoffen is nu gaande: de goedkeuring van de werkzame
stoffen aluminiumfosfide en magnesiumfosfide onder de biocidenverordening vervalt op 31 juli
2024, en onder de gewasbeschermingsmiddelenverordening in augustus 2022. De Europese
Commissie legt de (concept) besluiten voor aan de lidstaten.

Overleg met (branche)organisaties en overige belanghebbenden
De in dit stuk beschreven beheersmaatregelen zullen in de tijd indien noodzakelijk worden gevolgd
door aanvullende maatregelen. De ketenanalyse heeft het karakter van een zogenaamd ‘levend
document’. Dat gaat gepaard met frequente overleggen met brancheorganisaties, tussen de
inspecties en (rijks)overheidspartijen en met internationale overheden. Hiermee wordt ook beoogd
het bewustzijn in de gehele keten vergroten met betrekking tot de risico’s van gegaste ladingen
Hierbij wordt ook invulling gegeven aan de eerder toegezegde actie aan de Tweede Kamer om
overleg met de Havens van Amsterdam en Rotterdam te voeren over de genomen maatregelen 9.

Onderzoek
Royal HaskoningDHV voert een verkenning uit naar alternatieven voor het toepassen van fosfine in
transportmiddelen. Dit is uitgezet n.a.v. de toezegging in de appreciatie van de (aangehouden)
motie van Lid Van Esch 10. Naar aanleiding van het incident in juni 2021 is de opdracht niet alleen
gericht op de zeevaart maar uitgebreid naar alle transportmodaliteiten.

Kamerstuk 31 409 nr. 311
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z05188&did=2021D 11448
10
Kamerstuk 31 409 nr. 299, Detail 2020D37060 | Tweede Kamer der Staten-Generaal
9

12

Bijlage I. Vigerende wet- en regelgeving
In deze bijlage wordt een overzicht gegeven van welke (inter)nationale wet- en regelgeving,
verdragen, overeenkomsten, richtlijnen en protocollen rondom gegaste ladingen gelden.

a) Wet- en regelgeving Vervoer:
Algemeen
De internationaal geharmoniseerde regelgeving voor het vervoer van gevaarlijke stoffen neemt de
gevaareigenschappen van stoffen als uitgangspunt en koppelt die aan de voorwaarden waaronder
die stoffen worden vervoerd. Granen en diervoeders zijn geen gevaarlijke stoffen. Evenmin worden
gegaste ladingen in die verdragen aangemerkt als gevaarlijke stof. Dat er toch voorschriften voor
deze transporten bestaan is omdat zij bijzondere risico’s met zich meebrengen voor de bemanning
of anderen die handelingen met gegaste lading verrichten. De voorschriften zijn beperkt tot
vervoer van gegaste ladingen in zogeheten laadeenheden 11, en zij zijn voor zeevervoer,
wegvervoer, spoorvervoer en binnenvaart gelijk. 12
Om het vervoer van los gestorte gegaste bulklading in binnenvaartschepen in de toekomst veilig te
laten plaatsvinden wordt - zoals eerder aangegeven- gewerkt aan een wijziging van het ADN.
De voorschriften omvatten eisen ten aanzien van de kenmerking van de laadeenheden, de
documentatie, instructies voor het gasvrij maken en eisen ten aanzien van de opleiding van
betrokken personeel. De afzender is verantwoordelijk voor de juiste kenmerking van de lading.
Zeevaart
Gegaste bulkladingen worden ook over zee vervoerd. Voor dergelijk vervoer zijn aanbevelingen
opgesteld 13. Bescherming van de bemanning en anderen die in contact komen met de lading,
correcte informatie voor de betrokken partijen in de haven van aankomst, de historie van de
lading en de kenmerking van de schepen zijn hierin opgenomen. De aanbevelingen volgen zo veel
mogelijk de verplichte regels voor vervoer in laadeenheden.
In de havens van Amsterdam en Rotterdam is per 1 januari 2021 het herziene ‘plan van aanpak’
van kracht geworden aangaande gegaste ladingen. Het protocol ziet op afhandeling en overslag
van lading die gegast is. In dit plan van aanpak worden aanvullende regels gesteld aan de
overslag van met fosfidetabletten gegaste lading. Hieronder valt ook een maatregel die toeziet op
het informeren van derde partijen, waaronder de binnenvaartschipper.
Groningen Seaports en North Seaports hanteren dezelfde voorwaarden en maatregelen als havens
van Amsterdam en Rotterdam.
Toezichthouders:
De ILT heeft bijzondere opsporings- en toezichthoudende taken op de naleving bij of krachtens de
Wet vervoer gevaarlijke stoffen geldende regelgeving. Het toezicht op het vervoer van ladingen die
zijn gegast heeft maar beperkt maatschappelijk effect, omdat risicogericht toezicht met de
beperkte informatiepositie nu niet mogelijk is. De vervoersregelgeving kent geen norm voor de
maximale concentratie gevaarlijke gassen. Zelf opent zij geen containers voordat deze worden
gemeten. Als indicatieve metingen zijn uitgevoerd en concentraties worden gemeten die de
grenswaarden overschrijden wordt een luchtmonster genomen en geanalyseerd.
De NVWA houdt geen toezicht op vervoer van gevaarlijke stoffen. De NVWA houdt toezicht op
vervoer van levensmiddelen en diervoerders in het kader van voedsel- en voederveiligheid. Dit
vervoer moet voldoen aan de eisen in de Hygiëneverordening VO nr. 852 /2004 en de
Diervoederhygiëneverordening VO Nr. 183/2005 14.
Laadeenheden zijn voertuigen, wagens, containers, tankcontainers, transporttanks en MEGC’s (multiple
element gas containers).
12
Zeevaart: IMDG-Code, Wegvervoer: ADR, Spoorvervoer: RID, Binnenvaart: ADN. In Nederland opgenomen
in regelingen onder de Wet Vervoer Gevaarlijke Stoffen en maritieme wetgeving.
13
MSC 1./Circ. 1264 Link: https://puc.overheid.nl/nsi/doc/PUC_1654_14/2/
14
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=celex%3A32005R0183
11

13

b) Wet- en regelgeving Wgb/ Europese verordeningen bestrijdingsmiddelen:
De gewasbeschermingsmiddelen Verordening (EG) nr. 1107/2009 en de Biocidenverordening
Verordening (EG) nr. 528/2012 hebben directe werking. De Wet gewasbeschermingsmiddelen en
biociden (Wgb) geeft aanvullende nationale regels voor het gebruik van gasvormige- en
gasvormende bestrijdingsmiddelen. De Wgb is ingericht voor de toepassing van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden binnen Nederland. Voor ladingen die buiten Nederland
zijn gegast biedt de Wgb slechts beperkte regelgeving. Er geldt geen wettelijke meldplicht voor
gegaste ladingen van buiten Nederland. Wel is de algemene zorgplicht van artikel 2a Wgb van
toepassing.
Tussen de transportwetgeving en de Wgb ligt een grensvlak. Binnen de transportregelgeving is
ingeregeld dat gegaste lading internationaal worden geaccepteerd, maar binnen Nederland mag de
inzet van bestrijdingsmiddelen alleen conform de Wgb en biociden- en
gewasbeschermingsmiddelenverordening. Als de ILT constateert dat er vervoer binnen Nederland
plaatsvindt van gegaste lading in laadruimen met bestrijdingsmiddelen die niet in Nederland door
Ctgb zijn toegelaten hiervoor, zal het verder vervoeren binnen Nederland worden tegengehouden.
In de praktische uitvoering komt dit erop neer dat men tot de eerste aankomst/ overslaglocatie,
de gegaste lading niet meer in gegaste vorm verder mag in Nederland en concentraties dus
moeten worden teruggebracht tot onder de wettelijke normen. Niet-naleving van de biociden- en
gewasbeschermingsmiddelen-regelgeving kan de ILT in het geval van onverwachte gassingen
tijdens transport vaak pas constateren na een melding of incident. Toezicht op de biociden- en
gewasbeschermingsmiddelen-regelgeving biedt daarmee weinig ruimte voor preventief toezicht.
Toezichthouders:
Door de brede toepassing van gewasbeschermingsmiddelen en biociden in vrijwel alle sectoren
stelt de Wgb zes inspectiediensten aan die mogen handhaven op naleving van de Wgb; ILT,
NVWA, NLA, de Inspectie gezondheidszorg en jeugd, de waterschappen en het Staatstoezicht op
de Mijnen. De ILT houdt toezicht op de handel en de toepassing van biociden voor professioneel
gebruik. De ILT houdt ook toezicht op de vakbekwaamheidsbewijzen zoals die verplicht zijn voor
professioneel gebruik van gasvormige en gasvormende biociden en gewasbeschermingsmiddelen,
de gassingsleiders en gasmeetkundigen 15, en de aangewezen exameninstituten.
De NVWA houdt toezicht op handel en gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en biociden. ILT
en NVWA hebben afspraken gemaakt in welke sectoren zij toezicht houden. ILT houdt toezicht op
gassingen met gewasbeschermings- en biocidetoepassing.

c) Wet- en regelgeving Arbeidsomstandigheden:
De arbeidsomstandighedenregelgeving geldt in zijn geheel in deze situatie (toepassen van
gasvormende bestrijdingsmiddelen, omgaan/hanteren van gegaste lading, etc.). Wel zijn aantal
elementen van de Arbeidsomstandighedenregelgeving meer relevant voor deze problematiek:
1 de werkgever moet voorkomen dat werknemers gezondheidsschade oplopen (art 3 Arbowet)
2 werkgever moet de risico’s op de werkplek inventariseren, evalueren en beheersen (middels een
risico inventarisatie & evaluatie) en werknemers adequaat voor te lichten en te instrueren. Daarbij
moet deze van iedere stof waaraan een werknemer kan worden blootgesteld de gevaren bepalen,
een grenswaarde vaststellen (als de overheid geen wettelijke grenswaarde bepaald heeft) en
bepalen of deze grenswaarde overschreden wordt (dit kan door middel van meting of deugdelijke
schatting). Ook de blootstelling via de huid moet worden beoordeeld. Indien de blootstelling boven
de grenswaarde ligt of de huidblootstelling risicovol is (volgens de risico inventarisatie & evaluatie)
is het aan de werkgever om adequate beheersmaatregelen te nemen. Daarbij is de juiste keuze
van de persoonlijke beschermingsmiddelen essentieel (zoals type ademhalingsbescherming en
beschermende kleding en handschoenen), die goed moet zijn aangepast aan de stoffen waaraan
de werknemers blootgesteld worden. Daarnaast moet de werkgever ook periodiek een Preventief
Medisch Onderzoek (PMO) aanbieden aan de werknemer en deze toegang bieden tot een
arbodienst.

15

14

Bij gewasbeschermingsmiddelen is er geen verplichting opgelegd van een specifiek vakbekwaamheidsbewijs
voor gasvormige gewasbeschermingsmiddelen, maar wordt deze opgelegd in de toelatingsbesluiten van
het Ctgb.

Voor een zelfstandige zijn ook veel bepalingen van de arbeidsomstandighedenregelgeving geldig;
in dit geval is het relevant om te melden dat een zelfstandige er ook voor zorgen dat anderen geen
risico lopen op gezondheidsschade.
Daarnaast kent het Arbeidsomstandighedenbesluit een specifieke bepaling die relevant is voor
omgaan met gegaste ladingen in containers 16.
Naast regelgeving is er nog een belangrijk instrument wat een rol kan spelen bij beperken van de
risico’s: de arbocatalogus. De werknemers en werkgevers maken hierin afspraken op de wijze hoe
aan de doelvoorschriften in de arbowetgeving wordt voldaan, bijv. d.m.v. beschrijvingen van
technieken, praktische oplossingen, normeringen en handleidingen die bijdragen aan een gezond
werken en de risico’s’ zoveel mogelijk weg te nemen.
Toezichthouder:
De NLA ziet toe op de naleving van de Arbeidsomstandighedenregelgeving. NLA toetst nieuwe en
gewijzigde arbocatalogi. Arbocatalogi die met positief resultaat door de NLA zijn getoetst, vormen
het uitgangspunt voor het toezicht en de handhaving door de NLA. Toezicht en handhaving vanuit
de NLA richt zich op naleving van de Arbowet bepaling zoals de risico-inventarisatie en –evaluatie,
het plan van aanpak, beheersmaatregelen, adequate voorlichting, en preventief medisch
onderzoek.
ILT is tevens aangewezen als toezichthouder Arbowetgeving, waaronder de Arbeidstijdenwet.

d) Wet- en regelgeving Diervoeders
Wet Dieren
Iedereen die zich met diervoeders bezighoudt moet de NVWA meteen op de hoogte stellen als hij
constateert of vermoedt dat de diervoeders wettelijke normen overschrijden, de gezondheid van
mens of dier in gevaar brengen of schadelijk zijn voor het milieu. Het meten van een hoge
concentratie fosfine in een (bulk)lading is een gevaar voor de gezondheid van de mens en moet
gemeld worden bij de NVWA via het formulier melden onveilige diervoeders 17.
Toezichthouder:
Het NVWA houdt toezicht op de naleving van de Wet dieren.

Artikel 3.5g-1: werkgevers die werknemers een plaats of een ruimte willen laten betreden, moeten vooraf
onderzoek laten doen om na te gaan of er gevaren bestaan voor onder meer vergiftiging, bedwelming en
verstikking.
17
Zie voor meer informatie over de meldingsplicht, art. 5.15 lid 1 van de wet dieren
https://wetten.overheid.nl/BWBR0030250
16

15