NATUUR
LANDBOUW
ENERGIE
NETWERKEN
CONTOUREN­
NOTITIE
NOTA RUIMTE
STERKE REGIO'S
NATIONALE REGIE
WATER EN BODEM
WONEN

2

| Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Inhoudsopgave
1

Ten geleide
Waarom een nieuwe Nota Ruimte?

5
6

2

Ruimtelijke opgaven in een uitdagende context
Uitdagende context
Grote ruimtelijke opgaven

9
9
10

3

Visie
Heel Nederland
Hoe Nationale keuzes over nu, straks en later

13
13
15

Hoe Toekomstbestendig voortbouwen op wat er is
Hoe Keuzes maken voorbij sectoraal en lokaal
Nationale keuzes voor het water- en bodem­systeem

16
17
18

I	Beweging naar een toekomst­bestendig evenwicht
tussen landbouw en natuur in heel Nederland

21

II	Beweging naar een klimaat­neutrale en circulaire
samenleving

27

III	Beweging naar sterke regio’s, steden en dorpen
in heel Nederland

35

4	Instrumenten voor sturing en doorwerking
Instrumenten
Naar een nationale ruimtelijke hoofdstructuur
Naar een beleidsagenda voor 2050
Naar uitvoering met andere overheden, de samenleving
en de markt
Werken op basis van kennis en data
Monitoring

43
43
44
46
46
47
47

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 |

3

4

| Contourennotitie Nota Ruimte 2023

1 Ten geleide
Het Rijk herneemt regie in de ruimtelijke ordening om rechtvaardige
keuzes te maken, zodat in heel Nederland ook toekomstige generaties
verzekerd zijn van een hoge kwaliteit van leven.

Voor u ligt de contourennotitie voor de Nota Ruimte. Deze notitie
is een belangrijke stap richting de Ontwerp-­Nota Ruimte.
Het document vormt ook een basis voor het maat­schap­pelijke
gesprek over de keuzes die we nog moeten maken om de Nota
Ruimte te kunnen schrijven. De maat­schap­pelijke aandacht voor
ruimte en de ordening van die ruimte is terecht groot. De keuzes
in de Nota Ruimte gaan iedere inwoner van ons land aan.
Na vaststelling zal de Nota Ruimte als nieuwe nationale
omgevings­visie immers de NOVI uit 2020 vervangen als over­
koepelend kader voor het rijksbeleid ten aanzien van
de leefomgeving.
De Nota Ruimte is gericht op de nationale schaal, waarbij
het gaat om Europees Nederland inclusief de territoriale wateren,
zoals aangegeven in de Omgevingswet. De Nota heeft betrekking
op de leefomgeving in brede zin. Dus niet alleen op traditionele
ruimtelijke onderwerpen, maar ook op veiligheid, gezondheid,
milieu, landschappelijke en stedenbouwkundige waarden,
cultureel erfgoed, natuur, klimaat en inclusiviteit. En niet alleen
op gebouwen, infra­structuur en grondgebruik, maar ook op
de ruimte in de onder­grond, op de Noordzee en in de lucht.

Voor de lange termijn (tot 2050) en de zeer lange termijn
(tot 2100) brengen we in deze notitie de mogelijke richtingen
in beeld. Hier moeten nog keuzes gemaakt worden. Het gaat
om richtinggevende uitspraken en doorkijken. Deze zullen
straks in de Nota Ruimte abstracter zijn. Omdat de verdere
toekomst vanzelfsprekend meer onzekerheden kent, zullen
uitspraken over de lange termijn meer ruimte laten voor
nadere invulling of keuzes op een later moment.
Uit de Provinciaal Ruimtelijke Voorstellen zullen ook nog
grote, ruimtelijke keuzes naar voren komen. Vaak zullen die
uitein­de­lijk gaan over afwegingen op het nationale schaal­
niveau. De werkelijke ruimtelijke botsproef binnen en tussen
de sectorale, inhoudelijke bouwstenen vindt daarom pas later
dit jaar plaats wanneer de Provinciaal Ruimtelijke Voorstellen
gereed zijn. De uitkomst hiervan wordt uiteindelijk weer
­verwerkt in de nieuwe Nota Ruimte.

In de contourennotitie presenteren we op hoofdlijnen de inhoud
van de Nota Ruimte en geven we voor de verschillende thema’s
in de leefomgeving aan welke keuzes in de Nota Ruimte een plek
moeten krijgen. Voor de kortere termijn zijn veel van die keuzes
al gemaakt in de lopende nationale programma’s. Vaak zijn ze
heel concreet. Ze worden op dit moment aan de hand van
het NOVEX Provinciaal startpakket door de provincies ruimtelijk vertaald in hun Ruimtelijke Voorstellen1.

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 682, nr. 107

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 |

5

Waarom een nieuwe Nota
Ruimte?
Nederland is een klein land met grote ruimtelijke opgaven,
die haast zonder uitzondering invloed hebben op de leef­
omgeving. Om alle ruimtelijke opgaven zo goed mogelijk in te
passen en rechtvaardige keuzes te kunnen maken, zodat ook
toekomstige generaties verzekerd zijn van een hoge kwaliteit
van leven, is het essentieel dat het Rijk regie neemt met een
nieuwe Nota ruimte.
Sinds het einde van de jaren tachtig heeft ons land volop
geprofiteerd van de globalisering en het benutten van markt­
kracht. Dat ging gepaard met een rijksinzet op decentralisatie
van ruimtelijk beleid. Onder het motto ‘sterker maken wat
sterk is’ werd zoveel mogelijk aangesloten bij autonome
­ontwikkelingen. Dat heeft veel gebracht, zeker economisch.
Maar de ruimtelijke grenzen van deze benadering zijn nu in
zicht. De basis van de huidige ruimtelijke inrichting en ruimte­
lijke systemen van ons land is gelegd in de weder­opbouw­jaren
en de decennia daarna. Lange tijd waren we in staat om de groei
van ons land op te vangen binnen de ruimtelijke kaders die toen
zijn bepaald, en de netwerken voor energie en mobiliteit die
toen zijn bedacht. De opgaven waar we nu voor staan vragen
echter om aanpassing van zowel de inrichting van ons land als
van de infrastructuurnetwerken.
Zekerheden waar we in ons land al decennia op varen
– ­voldoende zoetwater, voldoende en betaalbaar voedsel,
goedkope en beschikbare energie, voldoende betaalbare en
goede woningen – staan onder druk. We moeten op zoek naar
nieuwe manieren om die zekerheden ook in de toekomst te
garanderen. De transities en ontwikkelopgaven die daarbij
horen zijn zo omvangrijk dat het vaak niet mogelijk is
­moeilijke keuzes alleen op lokaal niveau te maken. Ze kennen
vaak zelfs een Europese of mondiale afhankelijkheid.

6

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 682, nr. 101

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 682, nr. 155

| Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Als we niets doen, dreigt de kwaliteit van onze leefomgeving
verder te verslechteren. Het lukt ons op dit moment on­­­vol­
doende om dat te voorkomen. Zonder keuzes zal ons landschap
verder verrommelen, worden we kwetsbaarder voor
de ­gevolgen van klimaat­verandering en loopt de ecologische
kwaliteit terug, met negatieve gevolgen voor natuur en
­land­bouw. Maar het gaat ook om iets fundamenteels als
de kwaliteit van het grondwater en daarmee de beschikbaarheid van voldoende drinkwater. Het lukt ons nu niet om de
doelen te halen ten aanzien van onder andere klimaat, bodem,
biodiversiteit en lucht­kwaliteit. De NOVI-­monitor bevestigt dit
beeld en onder­schrijft de nood­zaak om ruimtelijke opgaven in
samenhang op te pakken, nieuwe richtingen te verkennen en
keuzes te maken.2, 3 We kunnen het ons niet langer veroor­
loven aan alle ruimtelijke vragen tegemoet te komen en met
autonome ontwikkelingen mee te bewegen. Recent liet het
advies­rapport E lke regio telt! van de Raad voor de leefomgeving en infra­structuur (Rli) onomwonden zien dat mede door
dat laatste de sociaal­economische verschillen tussen regio’s
zijn toegenomen. Die trend moeten we keren.

De opgaven waarvoor we staan zijn zo groot dat we naar
­analogie van de wederopbouw zonder overdrijving kunnen
spreken van een wederombouw van Nederland. Alleen een
inpassing van de ontwikkelopgaven en transities is namelijk
niet genoeg. We willen dat dit rechtvaardig gebeurt en op zo’n
manier dat Nederland een prachtig land blijft om in te wonen
met een hoge kwaliteit van leven. Dus het gaat om het rechtvaardig verdelen van de ruimte en rentmeesterschap: behoud
en waar mogelijk verbetering van de ruimtelijke kwaliteit
van onze leefomgeving, zodat ook toekomstige generaties
verzekerd zijn van een hoge kwaliteit van leven in heel
Nederland. Dit is het doel van de nieuwe Nota Ruimte,
die hiertoe duidelijke richtingen en samenhangende keuzes
zal bevatten voor nu, straks en later.

Daarnaast zullen de Provinciaal Ruimtelijke Voorstellen en
arrangementen belangrijke input geven voor de nieuwe
Nota Ruimte. Hieruit moet namelijk duidelijk worden wat
ruimtelijk wel en niet past in de twaalf provincies. Niet alles kan
in een klein land als Nederland. Ook verkennen we, voort­
bouwend op de lopende programma’s en trajecten en binnen
het programma Mooi Nederland, nieuwe oplossingsrichtingen
en handelingsperspectieven voor de langere termijn.

Een stevige rijksregierol betekent intensieve samenwerking
met andere overheden, maatschappelijke organisaties en
markt­partijen. De kwaliteit van de leefomgeving kan alleen
hoog­gehouden worden door samen aan de slag te gaan.
Overal in ons land wordt nu al gewerkt aan ruimtelijke opgaven
en transities. Daarbij ontdekken we nieuwe manieren van
werken en slimme oplossingen. De onmisbare rol van het Rijk
is gelegen in het maken van afgewogen en eerlijke keuzes over
nationale belangen en op het nationale niveau. Zo garanderen
we gebiedsoverstijgende samenhang en ruimtelijke kwaliteit.
De huidige Nationale Omgevingsvisie4, de Ruimtelijke orde­
nings­brief5 en de lopende nationale programma’s vormen
hiervoor – en dus voor de nieuwe Nota Ruimte – het vertrekpunt.

4

Staten-Generaal, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 53

5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 34 682 nr. 92

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 |

7

8

| Contourennotitie Nota Ruimte 2023

2 Ruimtelijke opgaven in een
		 uitdagende context
We staan voor grote ruimtelijke opgaven en transities. De context waarin we
aan de slag gaan is uitdagend en wordt mede bepaald door mondiale trends.

Uitdagende context
Vier onderling samenhangende contextfactoren zijn van invloed
op de ontwikkeling van ons land. Deze zijn slechts ten dele te
beïnvloeden en hebben vaak een sterk internationale component.
In Nederland is de demografische ontwikkeling een zeer bepa­
len­de factor. Onze bevolking groeit aanzienlijk sneller dan die
van bijvoorbeeld België en Duitsland; de laatste decennia vooral
door immigratie. Ook op lange termijn moeten we reke­ning
houden met aanhoudende migratie uit het buitenland. Niet in
de laatste plaats van arbeidsmigranten. De Nederlandse bevolking kan volgens het CBS toenemen van 17,8 miljoen nu tot 19,6
of zelfs 20,6 miljoen in 2050. Bevolkingsgroei is niet iets wat ons
alleen maar overkomt. We kunnen er wel degelijk beleid op
voeren. Maar de internationale trend van een geleidelijk
­af­ne­men­de wereldwijde bevolkingsgroei en gelijk­tijdige trek
van mensen naar economisch succesvolle regio’s en steden,
maakt dat we deze eeuw hoe dan ook rekening moeten
­houden met aanhoudende bevolkingsgroei. Tegelijk vergrijst
ons land. Mede als gevolg hiervan zien we een toename van
gezond­heids­problemen en veranderende eisen aan de in­­
richting van de leef­omgeving.
De groei van de wereldbevolking en toenemende welvaart
leggen een steeds groter beslag op het draagvermogen van
de planeet. De mensheid heeft de planetaire grenzen deels al
overschreden. De gevolgen zijn ook in Nederland merkbaar.
Natuurlijke systemen raken ontregeld, het klimaat warmt op,
habitats worden vernietigd en de biodiversiteit verschraalt.
De vervuiling van onze leefomgeving heeft een grote invloed op
de gezondheid van mens, dier en planeet. Klimaat­verandering
vraagt om een andere manier van omgaan met ons water- en
bodemsysteem en het gebruik en de inrichting van de ruimte.
We krijgen te maken met perioden van extreme neerslag of juist
droogte. De afvoer van rivieren en beken wordt onregel­matiger,
terwijl de zeespiegel sneller stijgt en de bodem in delen van ons
land daalt, met meer verzilting als gevolg. Intussen zijn grond­
stoffen niet oneindig of eenvoudig beschikbaar. Dat geldt voor

zowel fossiele brandstoffen als voor bijvoorbeeld aard­metalen
die nodig zijn voor verduurzaming.
In ons land zien we dat sociaal-culturele verschillen toenemen.
Een belangrijke oorzaak is dat voor- en nadelen van de ont­wik­
ke­ling van de economie en technologie niet gelijk verdeeld zijn.
Digitalisering heeft communicatie overal in ons land vereen­
voudigd, maar versterkt tegelijk de vorming van gescheiden
werelden, met minder contact en begrip tussen anders­denk­en­
den. Het gevolg is onder andere politieke polarisatie, waar­door
het lastiger wordt maatschappelijk draagvlak te verwerven voor
het maken van ruimtelijke keuzes. De gevolgen van nieuwe
technologie, zoals Kunstmatige Intelligentie, automatisering
en robotisering op de samenleving en het gebruik van de ruimte
laat zich nauwelijks voorspellen. Economieën als die van
Nederland richten zich sterk op hoog­waardige en digitale
diensten. Vooral grote, internationaal verbonden steden
profi­teren hiervan. Net als de kenniswerkers die zich in
die steden concentreren. Verschillen binnen steden en tussen
regio’s nemen hierdoor toe, ook in leefkwaliteit, voorzieningen­
niveau, gezondheid en kansengelijkheid.
De internationale afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Ons land is onderdeel van de Europese Unie (EU), van een
mon­diaal vertakt handelssysteem, en gebonden aan inter­­­­­na­tio­
na­le afspraken en regels. Voor de aanvoer van goederen,
voedsel, grondstoffen en energie zijn we mede afhankelijk van
het buiten­land. Veranderende internationale verhoudingen
– mede als gevolg van schaarse grondstoffen – brengen nieuwe
geopolitieke spanningen en vergroten de reeds bestaande.
Internationale samenwerking in onder andere de EU biedt veel
voordelen voor een relatief klein, open land als het onze.
Denk aan defensie en veiligheid en bescherming van consu­men­
ten­belangen. De EU is ook een krachtig middel om met meerdere
landen tot gezamenlijke doelen te komen en tot een gelijke
aanpak van bijvoorbeeld natuur, milieu, duurzaamheid en
economie. Tegelijk leiden Europese en internationale regels,
afspraken en wet- en regelgeving lokaal tot extra ruimte­
vragen en beperkingen en beïnvloeden ze de beslismacht.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 |

9

Grote ruimtelijke opgaven
De wijze waarop de hierboven beschreven context zich in
Nederland vertaalt in ruimtelijke opgaven is uniek. Dat heeft
vooral te maken met de nu al ongemeen hoge druk op de ruimte,
die alleen maar toeneemt. Nederland laat binnen de EU relatief de grootste bevolkingstoename zien, en de economie groeit
fors sneller dan het EU-gemiddelde. De komende decennia
staan we bovendien voor ingrijpende transities, waar we nu al
ruimtelijke keuzes voor moeten maken. Overal in Nederland zal
de inrichting van de ruimte ingrijpend veranderen. Nieuwe
oplossingen en slimme combinaties bieden daarvoor deels de
oplossing. Maar met alleen innoveren en slim combineren
komen we er niet. Alles bij elkaar opgeteld is er vraag naar méér
ruimte, die er in Nederland gewoonweg niet is. Bovendien zijn
opgaven voor de korte termijn groot, maar zullen we ook in de
periode daarna nog te maken hebben met grote ruimtevragen.
Het maakt de ruimtelijke uitdagingen urgent, terwijl het ook
op langere termijn vraagt om een visie en regierol van het Rijk.

10 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Er is meer ruimte nodig voor natuur en landbouw om
de ­kwaliteit van de Nederlandse natuur te verbeteren en
­tegelijk een toe­komst­perspectief te bieden aan de
Nederlandse landbouw. De landbouw staat voor een transitieopgave richting gesloten kringlopen, weerbare teelten,
extensievere veehouderij, lagere aanvoer van eiwitten en
nutriënten van buiten de eigen regio, lagere uitstoot van
­schadelijke stoffen en ruimtegebruik dat beter aansluit bij de
eigenschappen van ons water- en bodem­systeem. De staat
van onze natuur is slecht en herstel van de biodiversiteit en
verbeteren van de waterkwaliteit is zowel binnen natuur­
gebieden als daarbuiten noodzakelijk. In het landelijk gebied
moet ruimte worden gevonden voor extra natuur, waaronder
bos. Tegelijk liggen er in het landelijk gebied leefbaarheids­
opgaven en is er de noodzaak voor een nieuw economisch
perspectief voor de agrarische sector, met behoud van
voedselzekerheid.

Voldoende verdienvermogen om te kunnen investeren in
maatschappelijke opgaven vraagt om meer ruimte voor een
circulaire economie en duurzame energie. De economische
groei van de afgelopen jaren is geen gegeven voor de toekomst.
Traditionele sterktes van Nederland staan onder druk, en nieuwe
economische groeigebieden komen langzaam tot ontwikkeling. Er ontstaat naar verwachting meer vraag naar ruimte
voor werken als gevolg van de bevolkingsgroei en de verschillende transities. Voor de kenniseconomie, in steden op goed
bereikbare en aantrekkelijke plekken, in vruchtbare uitwisseling met kennis- en onderwijsinstellingen. Maar ook in
haven­gebieden en op bedrijventerreinen, voor verduurzaming
van de industrie en logistiek en de omschakeling naar een
­circulaire economie, met plek en milieuruimte voor
grondstoffen­verwerking en -opslag en het hergebruik van
goederen.

Juist ook in bestaande buurten in dorpen en steden liggen
opgaven en kansen. Onder andere ten aanzien van een veilige
en beweegvriendelijke inrichting van straten en groen. In het
stedelijk gebied ligt ook een natuuropgave, met een natuur­
inclusieve ontwikkeling en ruimte voor groen in en om de stad.
De hoeveelheid schadelijke stoffen in het water en in de lucht
moet omlaag, de geluidsoverlast verminderd. De combinatie
met de noodzaak voor een klimaatadaptieve inrichting van
steden en dorpen biedt een uitgelezen kans om de kwaliteit
van de directe leefomgeving te verbeteren. Maar het gaat ook
om het toevoegen van nieuwe woningen en werkplekken en
het aanpassen en verduurzamen van bestaande gebouwen.
Het veranderende klimaat heeft gevolgen voor de beschik­
baar­heid van zoetwater, terwijl het weerbaar maken van ons
land tegen extremer weer en zeespiegelstijging de mogelijk­
heden voor ontwikkeling op veel plekken beperkt.

De circulaire economie is onderdeel van een aantal ingrijpende
transities , die een verdere opwarming van het klimaat moeten
voorkomen. De energietransitie vraagt om meer ruimte dan
voorheen. Zowel op land als op zee is ruimte nodig voor nieuwe
netwerken voor energieopwekking, transport, opslag, conversie en gebruik. Verduurzamen van verkeer en vervoer, binnen
en tussen regio’s, in Europa en internationaal, is onmisbaar
om klimaat- en milieudoelen te halen. Elektrisch vervoer is deel
van de oplossing, maar minstens zo belangrijk is het om
­mobiliteit te voorkomen. Door reisafstanden te verkleinen wordt
de nood­zaak tot verplaatsen over langere afstanden minder.
De groei van de economie en de bevolking richting 2100
­betekent desondanks dat de vraag naar mobiliteit toe zal
nemen. Dit geldt zowel voor personen- als goederenvervoer,
nationaal en internationaal.

Wet- en regelgeving ten aanzien van natuur, milieu en
gezond­heid hebben tot doel de kwaliteit van de leefomgeving
in Nederland te verbeteren. Boven op Nederlandse regels
komen ook nog Europese beleidsinzetten. Regelgeving vanuit
Brussel brengt ook ruimtelijke opgaven en beperkingen met
zich mee. Die worden in EU-verband onvoldoende in samen­
hang bekeken. Regels zijn soms met elkaar in tegenspraak of
hebben binnen de Nederlandse context een afwijkend effect.
Dat vraagt om een goed onderzoek naar de ruimtelijke effecten van Europese regels. Ruimtelijke opgaven moeten we met
aangrenzende regio’s of in Noordwest-Europees verband
oppakken. Dat geldt zeker voor internationale verbindingen,
energie-infrastructuur, natuurontwikkeling, waterkwaliteit en
de inrichting van het hoofdwatersysteem.

De groei van bevolking en economie vertaalt zich in een vraag
naar meer ruimte voor wonen. Niet alleen tot 2030. Ook daarna
moeten we rekening houden met verdere bevolkingsgroei.
De vraag is hoe we plek kunnen bieden aan meer mensen en
tegelijk de kwaliteit van leven kunnen verbeteren. Dat kan alleen
door de ontwikkelopgaven te koppelen aan een inzet op een
aantrekkelijke, gezonde en klimaatbestendige omgeving.
Het veranderende klimaat heeft gevolgen voor de beschik­
baar­heid van zoetwater, terwijl het weerbaar maken van ons land
tegen extremer weer en zees­piegel­stijging de mogelijk­heden
voor ontwikkeling op veel plekken beperkt. De bevolkings­
samenstelling wordt diverser en vooral het aantal één- en
twee­persoons­huis­houdens zal naar verwachting flink groeien.
Woningen moeten in type en prijs aansluiten op de vraag en in
de buurt van goed bereikbare arbeids­plaatsen en voor­
zieningen liggen.

De veranderde veiligheidssituatie door de oorlog in Oekraïne
en door andere dreigingen heeft tot gevolg dat Nederland
de komende jaren meer investeert in defensie. En dat
de Nederlandse en internationale krijgsmacht nadrukkelijker
aanwezig zal zijn in de fysieke leefomgeving. Op land, zee en in
de lucht is meer milieu- en fysieke ruimte nodig, om te oefenen
en voor de tijdelijke opslag en doorvoer van troepen en materieel
van NAVO-partners.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 11

12 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

3 Visie
Nederland staat voor grote ruimtelijke opgaven in een uitdagende context.
Deze opgaven vragen om een rechtvaardige verdeling van de ruimte, met
behoud van ruimtelijke kwaliteit, ook voor toekomstige generaties. De enige
manier om dit te bereiken is door heel Nederland te benutten en door aan
heel Nederland recht te doen. ‘Heel Nederland’ is daarom kern van de visie
in de Nota Ruimte.

Heel Nederland

De visie ‘heel Nederland’ komt tot uitdrukking in drie leidende
principes bij het rechtvaardig verdelen van de schaarse ruimte.

Ruimtelijke ordening is meer dan een technische opgave.
Keuzes en oplossingen kennen haast zonder uitzondering een
politieke dimensie. Het is een verdelingsvraagstuk. In ons dicht­
bevolkte land mag ‘het recht van de sterkste’ of ‘wie het eerst
komt, wie het eerst maalt’ niet leidend zijn. In heel Nederland
krijgen we te maken met verandering van de inrichting van
de leefomgeving en verandert het gebruik van die ruimte.
Dat zal niet altijd gemakkelijk zijn. De ruimte is schaars en
keuzes maken betekent ook dingen niet meer doen.

1. Recht doen aan volgende generaties: niet afwentelen
Goed voorouderschap is belangrijk. We schuiven problemen
niet af naar elders of naar toekomstige generaties en we
streven naar een eerlijke verdeling van de lusten en lasten.

Richting 2050 bouwen we aan een Nederland zonder grote
verschillen in kwaliteit van leven of in ruimtelijke kwaliteit.
Dat betekent dat we afscheid nemen van het oude adagium
‘sterker maken wat sterk is’ en gaan werken op basis van een
visie die heel Nederland sterker maakt en heel Nederland benut.
We willen recht doen aan alle regio’s en de onderscheidende
kracht van alle delen van Nederland aanspreken. Op die manier
levert heel Nederland een bijdrage aan de ruimtelijke opgaven
en transities waar we voor staan. En heel Nederland profiteert
ervan. We bouwen daarbij voort op bestaande kwaliteiten en
benutten lokale kansen voor vernieuwing en groei.

2. Recht doen aan schaarste: meervoudig ruimtegebruik
Ruimte is schaars en waardevol. Daarom zoeken we waar
het kan naar mogelijkheden voor slimme functie­combinaties
en naar efficiënt ruimtegebruik met behoud van ruimtelijke
kwaliteit.
3. Recht doen aan eigenheid van regio’s:
gebiedskenmerken centraal
We beschermen en benutten wat er is en ontwikkelen nieuwe,
onderscheidende ruimtelijke kwaliteit. We werken aan lokaal
passende oplossingen.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 13

Een goede kwaliteit van leven in heel Nederland

Ruimtelijke kwaliteit in heel Nederland

De wijze waarop we aan de slag gaan met deze leidende
princi­pes verschilt per provincie, regio, stad en dorp.
Op ­sommige plekken is een inzet op meer ecologische kwaliteit
of verbeteren van de gezondheid nodig, elders staan kansen­
gelijkheid, het vestigingsklimaat en werkgelegenheid juist meer
centraal. De rol die de Rijksoverheid daarbij heeft, verschilt ook
van plek tot plek: van actief initiërend en investerend tot meer
faciliterend. Op de lange termijn leidt dat tot een Nederland
met plaats voor mens en natuur, met een toekomstbestendige
economie en lagere maatschappelijke kosten. Met een goede
balans tussen ecologische, sociale en economische aspecten.
Nu, straks en later. Dit streven naar een goede balans vindt onder
de noemer brede welvaart de laatste jaren steeds meer ingang
als basis voor beleid, waarbij aspecten als gezondheid en leef­
baarheid een stevige plek krijgen.

We vullen de drie leidende principes zodanig in, dat ruimte­lijke
kwaliteit wordt behouden en waar mogelijk versterkt. We ­willen
veranderingen aangrijpen om nieuwe, onderscheidende
ruimtelijke kwaliteit te maken. Ruimtelijke kwaliteit ontstaat
wanneer er synergie gevonden wordt tussen de gebruiks­waarde,
toekomstwaarde en belevings­waarde van een plek of gebied.
Gebruikswaarde gaat over effectief, efficiënt en meervoudig
ruimtegebruik. Toekomstwaarde draait om duurzaam,
aanpas­baar en robuust ingerichte ruimte. Belevingswaarde stelt
schoonheid, eigenheid en onderscheidende kwaliteit centraal.
Door ook de herkomst­waarde mee te nemen komen
de ­ont­staans­geschiedenis en identiteit van een plek in beeld.

Het kabinet heeft in de kabinetsreactie op het Rli-advies­rapport
Elke regio telt! de wens uitgesproken om goed te kijken hoe
beleid en verschillende manieren van bekostigen van onder
andere voorzieningen lokaal uitpakken om tot een structurele
borging van een acceptabel niveau in alle regio’s te komen6.
Het gaat dan onder andere om volkshuisvesting, bereikbaarheid,
zorg, onderwijs, sport en cultureel aanbod. Daarnaast wil het
kabinet komen tot brede, regionale ontwikkelprogramma’s.
Ook zal het Rijk nadrukkelijker aanwezig zijn in de regio’s als
werkgever en met diensten die zorgen voor een duurzame
relatie tussen Rijk en regio’s.

6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

14 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

De aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en de inzet van ­ontwerp
is niet alleen bij de verkenning van opgaven en strategieën van
belang, maar ook bij de uitwerking in plannen en bij de uitvoering. Net als voor brede welvaart geldt bij ruimtelijke
kwaliteit dat de uitwerking van plek tot plek v­ erschilt. De grote
verscheidenheid binnen ons land, in landschappen en steden­
schoon, maar ook tussen stad en open landschap, is een
kwaliteit en heel belangrijk voor het vestigingsklimaat.
Werken aan ruimtelijke kwaliteit is daarom ook werken aan
versterken van onderscheidende gebiedskwaliteiten.

Een ruimtelijk beeld voor Heel Nederland
In de Nota Ruimte zal deze visie op heel Nederland vertaald
worden in een integraal, ruimtelijk beeld voor de lange termijn.
Dit beeld baseren we op keuzes en richtinggevende uitspraken
voor zowel het gebiedsniveau als het nationale niveau.
Deze keuzes en richtinggevende uitspraken moeten in het lange
termijn ruimtelijke beeld van ons land op logische wijze samen­
komen – in een Noordwest-Europese context. In een nationale
ruimtelijke hoofdstructuur wordt dit ruimtelijke beeld sectoraal
verbeeld in kaarten en handreikingen als instrument voor
door­werking en uitvoering. De opbouw van deze hoofd­
structuur wordt geschetst in deel 4 van deze contourennotitie.
Met de Nota Ruimte geven we richting aan verandering,
maar de vraag hoe Nederland er over vijftig jaar uitziet is
­daarmee nog niet volledig beantwoord. Daar zullen we de
komende jaren samen achter moeten komen.

Hoe Nationale keuzes over nu,
straks en later
In de Nota Ruimte staan inhoudelijke richtingen en bijbehorende
nationale keuzes centraal. Nederland moet kiezen waar, hoe
en waaraan we ruimte bieden. Want aan alles in Nederland
ruimte geven past gewoonweg niet meer. Zeker op de wat
langere termijn betekent dat ook dat we duidelijk zijn over
waaraan we niet of slechts onder voorwaarden ruimte geven.
Daarom presenteren we in deze contourennotitie al gemaakte
keuzes en nog openstaande keuzemogelijkheden. Keuze­
mogelijkheden waarover in de nieuwe Nota Ruimte een
knoop moet worden doorgehakt.
Op basis van de huidige NOVI werken we in de nationale
­programma’s aan het maken van deze keuzes met behoud van
ruimtelijke kwaliteit. Mede door naar de verdere toekomst te
kijken toetsen we die keuzes en brengen we ze met elkaar in
verband op nationaal niveau. De Nota Ruimte presenteert ze
in samenhang. De wederombouw van Nederland is niet morgen
klaar. Plannen moeten worden uitgewerkt en vervolgens gerealiseerd. Dat kost tijd. Het betekent dat we nu keuzes moeten
maken voor het Nederland van 2050 en 2100. De Nota richt
zich daarom op de korte (2030), de middellange (2050) en de
lange termijn (2100): nu, straks en later.

■ Nu: In de Nota Ruimte beschrijven we keuzes voor

de ontwikkeling van ons land, zoals de versterking van
het natuurnetwerk, de transitie naar kringlooplandbouw,
de toekomst van ons erfgoed en de borging van de militaire
activiteiten ten behoeve van de nationale en internationale
veiligheid. Keuzes als het gaat om het opwekken en
transport van hernieuwbare energie, voldoende ruimte
voor de circulaire economie en de bouw van woningen in
een gezonde en veilige leef­omgeving. Deze keuzes gaan
veelal over de kortere termijn tot 2030 en vloeien
grotendeels voort uit de nationale programma’s en het
programma NOVEX.
■ Straks: Voor de periode tot 2050 doen we in de Nota R uimte

richting­gevende uitspraken die voortbouwen op keuzes uit
de nationale programma’s en NOVEX. Richtingen die nú
moeten worden ingezet en daarmee ook nu al vragen om
keuzes in aanvulling op de keuzes die voor de korte termijn
in de nationale programma’s zijn gemaakt. Zoals over
de inrichting van het hoofdwatersysteem, de verdere
ontwikkeling van een robuust natuurnetwerk, de ontwikkeling
van een toekomstbestendig mobiliteits­netwerk, nieuwe
richtingen voor verstedelijking en ruimtelijk-­economische
ontwikkeling.
■ Later: We geven in de Nota Ruimte een doorkijk naar de

periode tot 2100 voor structurerende thema’s. Zoals de
omgang met een sneller stijgende zeespiegel, een robuust
natuurnetwerk dat de gevolgen van een veranderend klimaat
helpt te matigen en nieuwe richtingen voor verstedelijking.
Ook voor deze doorkijk moeten soms nu al keuzes worden
gemaakt. Het gaat er dan vooral om dat we nu voldoende
ruimte houden om later nog keuzes te kúnnen maken voor
de opgaven die nu nog onzekerder zijn.
Keuzes voor de korte termijn werken door in die voor de langere
termijn. Omgekeerd kunnen uitspraken over de langere termijn
effect hebben op keuzes die we nu al voor de kortere termijn
gemaakt hebben. Belangrijke notie is dat voor veel onderwerpen
nu al stappen nodig zijn om straks nog keuzes te kunnen maken.
De toekomst begint letterlijk nu al. En al weten we niet hoe die
toekomst eruitziet, vooruitkomen kan alleen als we een route
uitzetten, zolang we tegelijk ruimte laten voor nadere invulling
en bijsturen gedurende de lange weg richting 2050 en 2100.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 15

Hoe Toekomstbestendig
voortbouwen op wat er is
Nederland staat voor een operatie die in omvang vergelijkbaar
is met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Maar ons
land is veel voller dan toen. Zowel ruimtelijk als bestuurlijk en
juridisch. We beginnen nergens met een leeg vel, veel is al
bebouwd en dichtgeregeld. In plaats van op een tabula rasa
werken we op een tabula scripta, een reeds beschreven vel.
Ontwikkeling is daarmee hoofdzakelijk vernieuwen en trans­
for­meren van wat er al is. Met alles wat we toevoegen of
veranderen, grijpen we in op historisch gegroeide ruimtelijke
en maatschappelijke structuren. Om hiervoor maatschappelijk
draagvlak te krijgen is zorgvuldigheid geboden. De huidige
karakteristieken van ons land zijn een gegeven: een dicht­
bevolkte laagvlakte en rivierdelta aan de rand van het continent,
internationaal verbonden en groot geworden in handel, innovatieve industrie en kenniseconomie. Binnen die bestaande
context bouwen we aan een toekomstbestendig fundament
voor ontwikkeling.
Nederland is gevormd door een eeuwenlange interactie tussen
mens en natuur. Sporen van oude lagen zijn overal te herkennen en af te lezen in onze steden, dorpen en landschappen.
Deze nalaten­schap uit het verleden geeft ook vandaag nog
betekenis aan ons bestaan en bepaalt in hoge mate de kwaliteit
van onze leefomgeving. Ze vormt bovendien een onmisbaar
onderdeel van nieuwe ruimtelijke kwaliteit. Cultureel erfgoed
bepaalt mede de identiteit van Nederland en zijn gemeen­
schappen. Het biedt inspiratie en kan eraan bijdragen nieuwe
oplossingen te vinden. We beschermen wat we belangrijk
vinden, benutten het verleden en sluiten bij ruimtelijke ontwikkeling aan bij kenmerken en identiteit van gebieden.
Richting de toekomst maken we toekomstbestendige keuzes.
We vermijden zoveel mogelijk ontwikkelingen die later tot hoge
kosten leiden voor beheer of aanpassing. Elke keuze houdt
rekening met beschikbaarheid en kwaliteit van natuurlijke
hulp­bronnen, zoals zoetwater. We ontwikkelen vanuit
de bestaande basis en geven richting aan voor 2050.
Voor de langere termijn willen we tegelijk ook opties open­
houden. Opties om ruimtelijk in te kunnen spelen op
onzeker­heden in de toekomst. Bijvoorbeeld door op en af te
kunnen schalen in ontwikkel­tempo, al naar gelang de ontwikkeling
van de economie en de bevolking of urgentie van transities en
effecten van klimaatverandering.

16 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Toekomstbestendig betekent ook aanpasbaar aan
v­ eranderend gebruik, bijvoorbeeld door flexibiliteit in
­infra­structuur­netwerken en ruimtelijke structuren te realiseren.
Of aanpasbaar aan een veranderend klimaat, door robuuste
keuzes te maken voor waar we infrastructuur aanleggen en
hoe we natuurgebieden in stand houden en steden inrichten.
Dat lijkt soms niet logisch geredeneerd vanuit doelen voor
de korte termijn en kosten­efficiëntie, maar voorkomt op
­langere termijn hoge maatschappelijke kosten en verspilling
van grondstoffen, ruimte en arbeid.
Door daarbij een gezonde en veilige leefomgeving vroegtijdig
en volwaardig mee te laten wegen, blijft er in Nederland ook in
de toekomst ruimte voor duurzame economische en ruimtelijke ontwikkelingen. Het eerder meewegen van de gezonde
leef­omgeving en milieukwaliteit levert op den duur tijd en
ontwikkel­ruimte op en voorkomt het achteraf herstellen van
fouten. Immers, milieuschade voorkomen is kosteneffectiever
dan het oplossen ervan.
Bij het maken van ruimtelijke analyses en keuzes zijn we er ons
bewust van hoe de drie lagen van het water- en bodem­systeem,
de infrastructuurnetwerken en het ruimtegebruik op elkaar
inwerken. De eerste laag (ondergrond) bestaat uit de fysieke
ondergrond, het watersysteem en het biotisch systeem.
De volgende laag (netwerken) bevat netwerken van infra­
structuur met onder meer energieleidingen, wegen, spoorlijnen
en waterwegen. De derde laag, tot slot, bevat de menselijke
activiteiten (occupatie) zoals wonen, werken en recreëren en
de historisch gegroeide fysieke neerslag daarvan. In het ruimtelijk beleid maken we een goede afweging tussen de drie lagen,
waarbij water en bodem sturend zijn in wat qua ruimtelijke
ontwikkeling en ruimtegebruik mogelijk is. Maar andersom
zullen ook de bestaande stedelijke structuur en de ontwikkel­
opgaven in stad en landschap elkaar en de keuzes ten aanzien
van het watersysteem en de infrastructuurnetwerken blijven
beïnvloeden.

Hoe Keuzes maken voorbij
sectoraal en lokaal
In heel Nederland werken we in nationale programma’s aan
sectorale doelen. We zien dat op termijn ons ruimtelijke systeem
op onderdelen vastloopt. Dat geldt voor de mate waarin we
water en bodem aan kunnen passen aan menselijk gebruik en
de relatie tussen landbouw en natuur. Maar ook voor de
­capaciteit en aanpassingsmogelijkheden van vitale netwerken
en voor de ruimte die wonen, werken, landbouw, natuur en
recreëren in de huidige vorm vragen. Hernieuwde aandacht
voor onze nationale en internationale veiligheid brengt in heel
Nederland een vraag naar ruimte voor defensie met zich mee.
De schaarste aan ruimte en het feit dat oplossingen steeds meer
vragen om slimme combinaties dwingen ons om dwars­
verbanden te leggen tussen doelen. Om verder te kijken dan
het lokale, naar het nationale en internationale schaalniveau.
Om keuzes voor de korte termijn te verbinden met richtingen
voor de lange termijn.
De basis hiervoor vormen nationale uitspraken over het water- en
bodemsysteem. Deze uitspraken gaan over het hoofd­water­
systeem van rivieren, grote wateren en dijken, regionale
water­systemen, duinen en stormvloedkeringen en over algemeen geldende uitgangspunten voor de omgang met regionale
en lokale water- en bodemopgaven. Daarbij benutten we
het nationale Deltaprogramma waar Rijk en regio al in samen­
hang aan deze opgave werken. Vervolgens beschrijven we
de belangrijkste keuzes in drie bewegingen, voortbouwend op
de drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief en
het NOVEX Provinciaal Startpakket.

I

Naar een toekomstbestendig evenwicht tussen landbouw
en natuur in heel Nederland, op basis van herstel van
het water- en bodemsysteem, landschappelijke kwaliteit,
en een nieuw perspectief voor de landbouw;

II

Naar een klimaatneutrale en circulaire samenleving,
zodat we toekomstbestendige transities inzetten
ten aanzien van energie, grondstoffen en duurzaam
vervoer, in combinatie met een hoogwaardige en
circulaire economie;

III Naar sterke regio’s, steden en dorpen in heel Nederland,
waar een goede balans tussen wonen, werken en
voorzieningen samengaat met duurzame mobiliteit en een
gezonde, natuur­inclusieve en aantrekkelijke leefomgeving.
In de drie bewegingen brengen we de sterkst op elkaar betrokken
sectorale onderwerpen met elkaar in verbinding en maken we
voor heel Nederland de nationale keuzes in samen­hang. We laten
telkens zien hoe water en bodem van invloed zijn op de keuzes
die we maken en hoe de verschillende lagen van het ruimtelijke
systeem op elkaar inwerken. De drie bewegingen gelden naast
elkaar maar ook in samenhang met elkaar. We laten dus ook
de kansen en knelpunten tussen de drie bewegingen zien, en
wat voor keuzes daarvoor nodig zijn. Dan gaat het bijvoorbeeld
om de impact van de netwerken voor energie en circulaire
economie uit beweging twee op de gezondheid en leefbaarheid
in de regio’s uit beweging drie. Ook zijn er bijvoorbeeld kansen
om het natuurnetwerk uit beweging één te verbinden met
de groenblauwe netwerken in en om de stad uit beweging drie.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 17

Nationale keuzes voor het
water- en bodem­systeem
We moeten ervoor zorgen dat Nederland ondanks de effecten
van klimaatverandering op langere termijn veilig en leefbaar
blijft, met een gezonde bodem en voldoende en schoon water.
We zullen daarom fors inzetten op herstel en het toekomst­
bestendig maken van het water- en bodemsysteem en daarbij
meer aansluiten bij het natuurlijke systeem. Het water- en
bodemsysteem vormt onder de noemer Water en bodem
sturend het vertrekpunt bij de ordening en inrichting van
ruimtelijke functies7. Sommige zijn wettelijk vastgelegd zoals
het bereiken van een goede waterkwaliteit in de Kaderrichtlijn
Water. Belangrijke opgaven voor water en bodem zijn
het beheersbaar maken en houden van schade door over­
stroming, wateroverlast en droogte; een klimaatbestendige
inrichting van zowel het landelijk als het bebouwd gebied;
het tegengaan van bodemdaling en het verduurzamen van
de bodemkwaliteit; het blijvend voldoen aan (grond)water­
kwaliteits­eisen en de beschikbaarheid en kwaliteit van
grond- en oppervlakte­water voor drinkwater. Ook moeten we
nu al rekening houden met een snellere zeespiegelstijging en
is er meer ruimte voor het hoofdwatersysteem nodig.
Gebruikmaken van de natuurlijke kracht van de bodem helpt ons
in de grote opgaven op het gebied van klimaat, biodiversiteit,
water en stikstof. Een gezonde bodem werkt als spons voor
waterbuffering, is beter bestand tegen hitte en verdroging, slaat
koolstof op, houdt stikstof vast en draagt bij aan de biodiversiteit
en waterkwaliteit. Vanzelfsprekend is een gezonde bodem van
grote waarde voor de agrarische sector. Deze sector heeft een
strategische positie om de kwaliteit van bodem op peil te houden.

Het is van het grootste belang om de regionale water- en
bodem­systemen toekomstbestendig te maken, te herstellen
en daarbij meer aan te sluiten op het natuurlijke systeem.
Door goed zicht te hebben op het systeem, te kijken naar logische
regionale eenheden en op dat regionale niveau strategieën te
ontwikkelen op basis van de kenmerken van het water- en
bodemsysteem. Die regionale strategieën krijgen een heldere
opdracht. Gebieden moeten zoveel mogelijk zelf­voorzienend
zijn, door water te besparen, vast te houden en te bergen.
Ze moeten zorgen voor het op orde brengen van de bodemkwaliteit en de waterkwaliteit volgens de Kaderrichtlijn Water
en de Bodemrichtlijn, en aanvullende strategische voor­raden
en grondwaterreserves aanwijzen, zodat ook de drink­water­
voorziening gegarandeerd is. We zullen voortvarend moeten
starten met bufferzones in te richten in beekdalen en rond
Natura 2000-gebieden, met het water­bergend vermogen in
diepe polders en in hoog Nederland te vergroten en met
de vernatting van veenweidegebieden.
Om in de toekomst nog keuzes te kunnen maken is het
belangrijk om in en om het hoofdwatersysteem voldoende
ruimte te houden. Ook om daar zoveel mogelijk water vast te
kunnen houden en te bergen. Dit is gericht op waterveiligheid
en zoetwatervoorziening. Voor waterveiligheid gaat het om
voldoende ruimte voor afvoer, piekberging van extreme buien
en kustverdediging, waarbij we voor de langere termijn ook
rekening moeten houden met verdere zeespiegelstijging.
Voor zoetwatervoorziening gaat het om het vasthouden van
water in en het verdelen van water vanuit het hoofd­water­
systeem. Dat betekent nu al dat we stoppen met buitendijks
bouwen, meer ruimte reserveren rond de grote rivieren en
rekening houden met het verder opzetten van het peil van
het IJsselmeer-Markermeer. Dit heeft ook gevolgen voor
het aanwijzen van nieuwe verstedelijkingslocaties.
Bij de locatiekeuze en inrichting van functies is een klimaat­
bestendige inrichting het uitgangspunt. We maken meer ruimte
voor groen en water en minder voor verharding. Daarnaast is
het belangrijk om klimaatbestendigheid altijd mee te nemen
bij herontwikkeling van stadswijken, dorpen en werklocaties.

7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 27 625, nr. 592

18 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 19

20 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

I Beweging naar een toekomst­
bestendig evenwicht tussen
landbouw en natuur in
heel Nederland
Onze landschappen zijn hoofdzakelijk gevormd als plekken van
productie. Van voedsel en energiedragers als hout en turf en van
bouwmaterialen. Veel van wat we nu als natuur bestempelen is
dan ook door productief gebruik ontstaan. Denk aan heidevelden,
bos­bouw­gebieden, veenplassen en rietlanden. Onderscheidend
kenmerk van Nederland is dat de historische, vaak directe verbinding tussen productief gebruik en natuur relatief klein­schalig
van karakter is. Dat komt tot uitdrukking in cultuur­land­schappen
vol landschaps­elementen met hoge natuur­waarden. Maar net
zo goed in de nabijheid van intensieve land­bouw­bedrijven tot
vaak kleine, maar waardevolle natuur­gebieden. Beide worden
getroffen door de effecten van klimaat­verandering.

Als we op de huidige weg doorgaan, staan de agrarische productie
en natuurwaarden in delen van ons land op het spel. Op de nog
langere termijn kan door aantasting van het water- en bodem­
systeem de bewoonbaarheid van sommige regio’s onder druk
komen te staan. Bodemdaling en verdroging hebben immers
direct effect op de zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid
en technische staat van gebouwen.

De Nederlandse landbouw heeft zich de afgelopen eeuw, dankzij
gunstige ligging en omstandigheden en ondanks beperkingen
van ons kwetsbare water- en bodemsysteem, ontwikkeld tot een
internationaal concurrerende, innovatieve sector met hoge
opbrengsten en dito economische toegevoegde waarde.
Het water- en bodemsysteem is hiertoe aangepast aan eisen die
de bedrijfs­voering stelt. Hoog-Nederland bestaat voor een groot
deel uit voedselarme zandgronden. Om daar de huidige
opbrengsten te halen is veel toevoeging van buitenaf nodig,
van kunstmest en voedereiwitten. In Laag-Nederland staat
de water­huishouding al eeuwen ten dienste van het agrarisch
grond­gebruik. Vooral de schaalvergroting en intensivering, die
zich sinds de Tweede Wereldoorlog in de landbouw hebben
voor­gedaan, hebben een zware wissel getrokken op het kwetsbare
natuurlijke systeem, waarvan uiteindelijk zowel de landbouw
als de natuur en alle Nederlanders afhankelijk zijn.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 21

Opgaven

Richting

In heel Nederland hangen herstel van het water- en bodem­
systeem, opgaven voor natuur en stikstof, bodem- en
water­kwaliteit, verzilting, klimaat en de landbouw nauw met
elkaar samen. We staan voor de acute opgave om binnen
de gestelde natuur-, water- en klimaatkaders een duurzaam en
natuurinclusief toekomstperspectief voor de landbouw te
­ontwikkelen met structureel minder uitstoot van stikstof en
broeikas­gassen en vervuiling door chemische stoffen. Dat vergt
ingrijpende keuzes op de korte termijn, omdat op dezelfde voet
doorgaan geen optie is. De landbouw zal veel minder afhankelijk moeten worden van externe toevoeging van eiwitten en
mest­stoffen. Dat betekent kringlopen van veevoer, mest en
agrarische (rest)producten zoveel mogelijk te sluiten. Het zal
ook tot een andere inrichting van landschappen leiden.

We werken in heel Nederland toe naar robuuste en toekomst­­
bestendige landbouw en herstel van de biodiversiteit.
We zetten daarbij in op regionale ruimtelijke strategieën voor
het verweven van landbouw en natuur, passend bij een
­hersteld regionaal water- en bodemsysteem. Er ontstaat zo
een landsdekkende structuur, die perspectief biedt voor
de landbouw en zorgt voor het herstel en toekomst­
bestendig maken van de natuur.

Om beter toegerust te zijn op extreem weer en een veranderend
klimaat zullen we overal snel meer ruimte moeten maken voor
zoetwater en zo zuinig mogelijk moeten omgaan met
het beschik­bare water. De afgelopen jaren zijn we in korte tijd
geconfronteerd met afwisselend wateroverlast en extreme droogte.
Klimaatverandering vergt een extra inspanning om het wateren bodemsysteem adaptief te maken voor de toekomst. Water en
bodem sturend maken bij het ruimtegebruik in het landschap
is een fundamentele koerswijziging. Het is een voorwaarde om
Nederland ook met een warmer en grillig klimaat bewoonbaar
te houden. In een veranderend klimaat zullen we ook meer
moeten doen om de huidige instandhoudingsdoelen voor
natuur te halen. Dat vraagt op langere termijn om een meer
dynamische benadering van natuurbescherming en
ontwikkeling.
Voor zowel landbouw als natuur geldt dat generieke op­­
lossingen niet toereikend zullen zijn. We zullen op basis van
een gebiedsgerichte strategie moeten werken. Vertrekpunt zijn
wateropgaven, de eigenschappen van de bodem en ecologische
en landschappelijke waarden. In het landelijk gebied speelt
meer dan de opgaven rond stikstof, klimaat, natuur en water.
De mensen moeten er nu en in de toekomst ook prettig kunnen
wonen, leven en werken. Het is daarom van belang bij de
­transitie van het landelijk gebied te werken aan het versterken
van de leefbaarheid en de brede welvaart. Hoe, dat zal van regio
tot regio verschillen en vereist maatwerk. Het is van belang hier
kabinetsbreed aan te werken, ook samen met provincies en
andere betrokken partijen in de gebieden.

22 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Voor natuur richten we ons op een combinatie van
het ­ver­sterken van bestaande natuurgebieden met over­
gangs­ge­bieden en groen­blauwe door­adering van
het landschap. Op een natuur­inclusieve inrichting van
andere functies en het gericht en strategisch ontwikkelen
van nieuwe, robuuste en toekomst­bestendige natuur.
Bij dat laatste zoeken we naar combinaties met maat­
regelen voor andere opgaven. Met name door combinaties
te zoeken met maatregelen voor het water- en bodem­
systeem, zoals de vernat­t ing van veenweidegebieden,
meer ruimte voor de rivieren en de opgaven in de verziltende gebieden, liggen er kansen voor het versterken van
de natuur die past bij het klimaat van de toekomst en de rol
van Nederland in een Europees natuursysteem.
Voor landbouw maken we onderscheid tussen grond­
gebonden en niet-grondgebonden landbouw. Niet-grond­gebonden landbouw vraagt een eigen strategie. Voor de plant­
aardige kant ervan zetten we in op ontwikkeling van grotere
en kleinere agro-clusters in een systeem van netwerken en
knooppunten op nationaal en regionaal schaalniveau,
zoals we hierna beschrijven in de Beweging naar een klimaatneutrale en circulaire samenleving. Voor de kant van
de dieren vraagt dit nog verdere verkenning.
Waar ­clustering voor niet-grondgebonden plantaardige
sectoren grote ­kansen biedt, kan dit in de veehouderij
namelijk juist ­risico’s met zich meebrengen.
Voor grondgebonden landbouw richten we ons per gebied
op een perspectief voor de landbouw op basis van het wateren bodem­systeem. De mogelijkheden die het water- en
bodem­systeem bieden zijn daarmee sturend voor het type
landbouw, de intensiteit van de landbouw op een plek en
de combinatie­mogelijkheden met andere opgaven zoals
versterken van de bio­diversiteit of recreatiemogelijkheden.
Hierbij is het belang­rijk te zorgen voor een economisch
sterke landbouw met voldoende verdien­vermogen; om
de landbouw in Nederland te bezien in relatie tot de rol van
Nederland in de Europese voedselvoorziening.

Om doelen ten aanzien van klimaat, water en biodiversiteit te
halen en voedselzekerheid te waarborgen verandert er in Europa
veel voor de landbouw. De vorm die de landbouwtransitie in ons
land krijgt, is per gebied verschillend. Opgaven en kansen voor
nieuwe verdienmodellen zijn namelijk voor ieder landschapstype anders. Door te werken aan een perspectief voor de landbouw
dat past bij het water- en bodemsysteem, ontstaat een gedifferen­
tieerd beeld op gebiedsniveau. Op basis van dat beeld kunnen
oplossings­richtingen worden uitgewerkt voor de wateropgaven,
natuur, landbouw en andere ruimtevragers.
Vooral in gebieden met vruchtbare, goed bewaterde bodems
blijven intensievere vormen van akkerbouw mogelijk. Het belang
om de landbouwfunctie in deze gebieden te behouden is groot.
Maar ook in gebieden waar minder vee per hectare gehouden
kan worden en meer natuurinclusieve landbouw gewenst is,
moet voldoende landbouwgrond beschikbaar zijn om dit
bedrijfs­economisch mogelijk te maken. Het afwegingskader
‘Zorgvuldig omgaan met landbouwgrond’, dat wordt opgenomen in het ontwerp-NPLG, helpt om tot goede keuzes te komen
voor functieverandering en voorkomt dat de landbouw het
sluitstuk wordt in de discussie rondom ruimte.
Op kwetsbare, voedselarme en droge gronden zal extensievere
landbouw en een lagere veedichtheid samengaan met vergroten van de natuurwaarden. Hier kunnen kansen liggen om
land­schappelijke kwaliteit en cultureel erfgoed te versterken.
Ook kan nieuwe verdiencapaciteit ontstaan, bijvoorbeeld dankzij nieuwe recreatiemogelijkheden. In de veenweidegebieden
kunnen via verhoging van de waterstand de CO2-emissies omgebogen worden tot vastlegging van CO2 en wordt het grondgebruik

afgestemd op het zeer kwetsbare water- en bodemsysteem.
Het vasthouden van water op de hoge zandgronden zorgt voor
herstel van de grondwatervoorraden en van verdroogde natuur­
gebieden. De grondwatervoorraden zijn als buffers onmisbaar
voor het tegengaan van diepe verzilting van de vruchtbare
­land­bouwgronden in de kustzone.
Op termijn scheppen het veranderend klimaat, toenemende
ver­zilting en een structureel hogere grondwaterstand ook
mogelijkheden voor geheel andere teelten. Voorbeelden zijn
bio­based bouwmaterialen – waarmee tegelijk de circulaire
­economie wordt versterkt – of zilte en natte landbouw. Een land­
schap zal door andere teelten veranderen van uiterlijk en
structuur. Idealiter zorgt dat voor nieuwe kwaliteit in gebieden,
door ­functioneel, ecologisch en landschappelijke waarde toe te
­voegen. Door de keuze het teeltsysteem aan te laten sluiten op
de kenmerken en uitdagingen in een gebied, halen we tegelijk
doelen ten aanzien van klimaat, stikstof, water en bodem en
versterking van landschappelijke kwaliteit.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen grondgebonden
en niet-grondgebonden landbouw. De emissie van niet-grond­
gebonden landbouwsystemen proberen we zoveel mogelijk te
beperken, zodat zij beperkte druk op natuur, landschap en woon­
omgeving opleveren. Clustering van niet-grondgebonden
tuinbouw, zoals in de greenports, is kansrijk langs logistieke
corridors, zoals hierna beschreven onder de Beweging naar
netwerken voor een circulaire samenleving. Ruimtelijke inpassing
hoort daar vanzelfsprekend bij. Bij de inrichting van de niet
grondgebonden veehouderij moet er rekening worden
­gehouden met dierziekten, zoönosen, effecten op de

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 23

leefomgeving en dierenwelzijn, naast een efficiënt werkende
keten en beperking van het ruimtegebruik en de voordelen die
clustering daarvoor zou kunnen bieden.
De landbouwtransitie en de ontwikkeling van het natuurnetwerk
vragen om een herinrichting van de ruimte. Dat heeft gevolgen
voor andere ruimteclaims in het landelijk gebied en vraagt om
een bewuste afweging. De verwevenheid van het landelijk
gebied en onze stedelijke regio’s geeft in grote delen van ons
land kansen voor nieuwe verdienmodellen en perspectief op een
brede maatschappelijke functie van de landbouw. De toenemende
vraag naar zorg en recreatiemogelijkheden in het groen om
de steden en in aantrekkelijke cultuurlandschappen, biedt
­kansen de kwaliteit, ecologie en erfgoedwaarde van landschappen te benutten en te vergroten. Hiermee versterkt de
landbouw zijn rol als leverancier van een breed scala aan relevante maatschappelijke diensten. Dit betekent dat de landbouw
bijdraagt aan de oplossing van maatschappelijke opgaven en
daarmee een meer gespreide en toekomstvaste set aan
inkomsten­bronnen krijgt.
Ten aanzien van de natuuropgaven volgen we een gecombineerde
strategie van functiecombinatie met onder andere natuur­
inclusieve landbouw en uitbreiding van natuur­areaal. Overal is
het uitgangspunt een basiskwaliteit voor de natuur te garanderen.
De doelen halen voor water, bodem, landbouw en natuur in
onze landschappen is alleen mogelijk als we slimme combinaties
vinden: het samengaan van toekomstbestendige landbouw en
vergroten van de natuur­waarden, het vergroten van het water­
bergend vermogen en beekherstel, gekoppeld aan nieuwe
natuur en agrarisch landschapsbeheer.

We verbinden in heel Nederland bestaande en nieuwe land­­schaps­
elementen, zoals singels, houtwallen en slootranden. Zo ontstaat
een fijnmazige ‘groenblauwe dooradering’, die bijdraagt aan
de klimaatbestendigheid van het landschap en het bebouwde
gebied. Landschapselementen verbinden gaat bovendien versnippering en verrommeling tegen. De dooradering vergroot
de ecologische kwaliteit en verbindt natuurgebieden en groen
in de stad met het omliggende landschap. Eraan gekoppeld kan
de toegankelijkheid van het landschap voor wandelaars en fietsers
verbeterd worden, in goede verbinding met de steden en dorpen
en daarmee met de mensen die gebruikmaken van het landschap.
De nationale parken krijgen een impuls, die zorgt voor zo sterk
mogelijke ecosystemen en rijke biodiversiteit. Daarbij werken
we op basis van de bestaande landschapsecologie en de cultuur­
historische kwaliteit. Economische activiteiten in en rond
nationale parken dragen bij aan de veerkracht van natuur en
landschap en aan de verbinding van het park met de samenleving.
Naast het combineren van natuur met andere functies zal
het natuur­areaal ook moeten toenemen. De opgaven voor
de beken­systemen en de grote rivieren bieden kansen voor
combinaties met nieuwe natuurontwikkeling. Dat geldt ook
voor de maatregelen die nodig zijn om verzilting tegen te gaan
en de vernatting in de veenweidegebieden. Daardoor ontstaat
meer natuur, die ook past bij het klimaat van de toekomst en
de binnen Europa unieke Nederlandse delta-natuur. We willen
afgestoten defensielocaties gebruiken voor nieuwe natuur.
Het reserveren van nieuwe oefengebieden, waar sommige functies
vanwege milieu- en veiligheidsoverwegingen uitgesloten zijn,
biedt ook kansen voor nieuwe natuur en waterberging.

Gemaakte keuzes

Keuzemogelijkheden en richtingen

Overzicht van in programma’s en beleid al gemaakte keuzes
■ Transitie naar kringlooplandbouw en natuurinclusieve
landbouw;
■ De kansen voor nieuwe teelten aangrijpen (onder andere
biobased verbouwen, zilte en natte teelten, vezelgewassen
van Nederlandse bodem);
■ Keuzes in samenhang uitwerken als onderdeel van integrale
en gebiedsgerichte aanpak van het landelijk gebied, die
vervat wordt in gebiedsprogramma’s, met aandacht voor
brede welvaart en leefbaarheid en op basis van het draag­
vermogen van het water- en bodemsysteem;
■ Huidige natuurgebieden beschermen en bufferen met
overgangsgebieden en groenblauwe dooradering van
het landschap;
■ Versterken van de kwaliteit en de omvang van natuur ten
behoeve van realiseren van goede staat van instandhouding van
meerdere VHR-soorten en -habitattypen. De opgave tot 2030
is het overbruggen van 30% van het gat tussen de huidige staat
van in standhouding en een gunstige staat van instandhouding;
■ Realisatie bufferzones rond beken in de beekdalen;
■ 10% groenblauwe dooradering in 2050, helft van de opgave
gerealiseerd in 2030;
■ Toename van ongeveer 37.000 hectare bos in 2030;
■ Meer ruimte voor defensie, waarbij we een goede afweging
maken met andere belangen en ook zoeken naar combinaties
met bijvoorbeeld de ontwikkeling en versterking van natuur.

Overzicht van mogelijke, aanvullende keuzes, nu noodzakelijk
om de richting voor 2050 in te zetten
■ Een samenhangende en met elkaar verweven agrarische
hoofdstructuur en ecologische hoofdstructuur;
■ Verkennen van een agrarische hoofdstructuur, met perspectief
voor de landbouw op basis van herstelde regionale water- en
bodemsystemen. We hebben aandacht voor een sterke sector
met een goed verdienvermogen, de rol van Nederland in een
Europees voedselvoorziening en meer kansen voor nieuwe
teelten (biobased verbouwen, vezelgewassen van Nederlandse
bodem). Dit instrument ontwikkelen we met een scherp oog
voor de voor- en nadelen;
■ Een toekomstbestendige ecologische hoofdstructuur door
het versterken van het bestaande Natuurnetwerk Nederland,
natuurinclusieve inrichting en groenblauwe dooradering van
andere functies en het ontwikkelen van nieuwe natuur vanuit
de combinatie met maatregelen voor andere opgaven.
Een net­werk, met de nadruk op de maatregelen voor
het water- en bodemsysteem en daarmee het versterken van
de delta natuur. En een natuur die als bondgenoot de mens
helpt in het mitigeren van de gevolgen op de klimaat­
verandering en bijdraagt aan een gezonde leefomgeving;
■ Keuze voor de uitbreiding of afstoting van defensielocaties en
oefengebieden in combinatie met nieuwe natuurontwikkeling.

Doorkijk naar later
Overzicht van mogelijke uitspraken over de periode na 2050 en
keuzes die nu moeten worden gemaakt om ruimte te laten voor
de ontwikkelingen na 2050
■ Doorontwikkeling van de ecologische hoofdstructuur,
passend bij het klimaat van de toekomst, met habitats die
passen bij een nieuw klimaat en water- en bodemsysteem en
de rol die Nederland heeft in een Europees natuursysteem.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 25

26 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

II Beweging naar een klimaat­
neutrale en circulaire samenleving
Mede door de goede infrastructuur is ons land leefbaar en heeft
het een aantrekkelijk ondernemersklimaat. We zijn in Nederland
gewend aan leveringszekerheid van energie, voedsel en goederen.
Die zekerheid omvat ook de betaalbaarheid. Nederland heeft als
goed verbonden delta binnen Noordwest-Europa al eeuwenlang
een spilfunctie voor het vervoer van grondstoffen, goederen en
mensen. Lucht- en zeevaart verbinden ons land met andere
continenten via een wereldwijd netwerk van bestemmingen.
Direct gekoppeld hieraan is een gevarieerde economie van grond­
stoffenverwerking, hoogwaardige industrie, handel, distributie
en internationaal reizigersverkeer ontstaan. De uitstekende inter­
nationale verbindingen droegen ook bij aan een aantrekkelijk
vestigingsklimaat voor andere bedrijfstakken, zoals de zakelijke
en financiële dienstverlening. Recent vormden uitstekende
dataverbindingen hier nog een nieuwe aanvulling op.

vormen schakels tussen de verschillende schaalniveaus waarop
verbindingen fungeren. Denk aan havens, waar energie vanaf zee
aanlandt, onderstations, waar hoogspanning omgezet wordt in
de stroom voor lokaal gebruik. Of treinstations, waar je overstapt
van internationale treinen op het vliegtuig of juist op lokaal
vervoer, en vervoerhubs, waar vanaf vrachtwagens overgeladen
wordt op klein, schoon stadsvervoer.
Direct verbonden met de netwerken zijn verschillende clusters,
waar economische activiteiten plaatsvinden die afhankelijk zijn
van deze netwerken, zoals grootschalige bedrijfsvestigingen,
distributiecentra, datacenters, niet-grondgebonden landbouw
en energie-intensieve industrieën. Deze clusters bieden volop
kansen voor toekomstige ontwikkeling en transities.

Om ook op langere termijn leveringszekerheid te garanderen is
het noodzakelijk dat we op een duurzame wijze voorzien in
voldoende energie, voedsel en goederen. Dankzij de strategische
ligging kan Nederland binnen Europa als hub een centrale rol
blijven vervullen in de transities naar een duurzame energie­voor­
zie­ning, schoon vervoer en de circulaire economie. Daarvoor is
ook in de toekomst leveringszekerheid essentieel. We kunnen
daarbij voortbouwen op de bestaande netwerken van energie­
opwekking en -aanlanding vanaf zee en vervoer over weg, spoor,
water, ondergronds en door de lucht. Deze netwerken bestaan
uit verbindingen en knooppunten, in de vorm van kabels, wegen,
spoorwegen, buisleidingen, waterwegen, die zich zowel bovenals ondergronds bevinden. Kleinere en grote knooppunten

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 27

Opgaven
Transities bieden Nederland de kans om bestaande krachten te
behouden en te versterken, mits we hier actief op inzetten.
Want de transities hebben een grote impact op bestaande sectoren en activiteiten. Ze geven ook de mogelijkheid om nieuwe
richtingen in te slaan en om toekomstbestendige keuzes te maken.
Omdat het wel duidelijk is dat we niet langer alles ruimtelijk op
de huidige wijze kunnen blijven accommoderen.
Een toekomstbestendige economie is klimaatneutraal, circulair
en beter bestand tegen schokken. Meer dan voorheen zal daarbij
brede welvaart het doel zijn. Een duurzame en circulaire economie
gericht op brede welvaart moet worden ondersteund door passende netwerken voor energie en grondstoffen. De huidige
net­werken en bijbehorende clusters zijn ingericht voor een
samen­leving die grotendeels draait op fossiele energie en
­lineaire consumptie.
Zowel op nationaal als op lokaal niveau moet de overheid aan
de slag om grote en kleinere bedrijven in staat te stellen te ver­duur­
zamen en de omslag te maken naar circulair. Soms al op zeer korte
termijn, zoals in het geval van het overbelaste elek­tri­citeits­netwerk
en het intensief gebruikte spoornetwerk. Lokale, regionale en
nationale verbindingen en clusters moeten slim en samen­
hangend aan elkaar verbonden worden. De positie van onze
zee- en luchthavens als mainports zijn daarin een steeds urgenter
vraagstuk. Deze locaties en hun achterlandverbindingen zijn
onmisbaar voor de verschillende transities. Tegelijk stellen
de invloed op de directe omgeving en het botsen met andere
ruimteclaims ons voor keuzes. Voor de zeehavens heeft zeespiegel­
stijging op termijn gevolgen. Vanuit duurzaamheid, veiligheid
en een gezonde leefomgeving stellen we steeds strengere eisen
aan het goederenvervoer.
In 2050 moet Nederland klimaatneutraal en circulair zijn en dat
heeft grote gevolgen voor de leefomgeving. Veel is nog onbekend,
maar voor circulair is in ieder geval extra ruimte nodig in
de transitie­periode. Gezien de schaarse ruimte in Nederland
moet wel als eerste ingezet worden op het zo efficiënt mogelijk
gebruiken van de al beschikbare ruimte. De vraag is daarnaast
welke circulaire bedrijvigheid in Nederland ruimte zal krijgen.
Het water- en bodemsysteem is sturend voor de toekomstige
netwerken voor een klimaatneutrale energievoorziening,
­circulaire productie en duurzaam goederenvervoer. Het wateren bodemsysteem biedt ook kansen voor het energiesysteem,
zoals met geothermie en aquathermie.

28 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Water is ook cruciaal voor het functioneren van de economie.
Zo is er voor veel economische activiteiten koelwater nodig en
is voldoende hoog waterpeil van belang voor transport via
water. De beschikbaarheid van zoetwater is echter niet overal
op alle momenten in het jaar voldoende om in de vraag te
­voorzien. De wateropgaven worden door klimaatverandering
alleen maar groter.
Voldoende energie en de toegang tot netwerken die daarvoor
nodig zijn, zijn onmisbaar voor ruimtelijke ontwikkeling.
Energieproductie kan in de directe leefomgeving plaatsvinden,
maar is soms lastig te verenigen met ander ruimtegebruik.
Het gebruiken van de ondergrond voor energieopwekking botst
soms met de drinkwaterwinning. Nabijheid van woningen beperkt
de mogelijkheden voor winning van windenergie en het transport
van gevaarlijke stoffen en goederen. Hetzelfde geldt voor laag­vlieg­
gebieden voor defensiehelikopters. Landschappelijke en
cultuur­historische waarden kunnen aangetast worden door
het opwekken van energie op land of door bovengrondse
leidingen.
Momenteel nemen kantoorgebouwen, industrie, havens en
handelsgebouwen 2,5% van de ruimte in Nederland in beslag.
Op deze plekken wordt veruit de meeste toegevoegde waarde
van de Nederlandse economie gerealiseerd. Als we de huidige
economie willen verduurzamen en ruimte willen houden voor
groei is er meer fysieke ruimte nodig voor economische
­activiteiten. In een deel van die ruimtevraag zullen we moeten
voorzien door al bestaande bedrijventerreinen efficiënter te
gebruiken. Sommige clusters van grondstoffenverwerking, vervoer en energie-­intensieve industrie trekken een zware wissel op
de kwaliteit van de leefomgeving en zullen dus in transitie moeten. Tegelijk zijn ze voor onze strategische autonomie en
de transities van wezen­lijk belang. De mogelijkheid beschikbare
ruimte te vergroten voor deze industrie in en nabij de industrieclusters is mede door milieubeperkingen aan grenzen
gebonden, terwijl de ruimtevraag voor duurzame energie en de
circulaire economie groot is.

Richting
Leveringszekerheid is cruciaal voor de transitie naar een
duur­zame, circulaire, innovatieve, weerbare economie.
We zetten in op een samenhangende ontwikkeling van net­
werken en knooppunten voor energie, logistiek, circulaire
economie en niet-grondgebonden landbouw. Voor de aantrekkelijkheid van ons land is het bovendien belang­rijk om
verrommeling van het landschap te voorkomen en negatieve
gezondheidseffecten te verminderen. Energiebronnen en
ruimte- en energie-intensieve functies beschouwen we in
samenhang en we brengen vraag en aan­bod zoveel mogelijk
bij elkaar. We zorgen voor het efficiënt plannen van de netwerken die daarvoor nodig zijn.
Dit start bij lokaal inzetten op zoveel mogelijk besparen en
zelfvoorzienend zijn door te gebruiken wat je opwekt.
Zo beperken we de belasting van het netwerk, de invloed op
de leefomgeving en het verlies van waarde door transport.
Daarnaast willen we werken aan integrale, regionale
­strategieën, met een samenhangend, regionaal systeem
voor energie uit warmte en elektriciteit, logistiek, circulaire
­economie en niet-grondgebonden landbouw. Het bestaande
systeem gebruiken we als basis en we brengen vraag en aanbod
zo dicht mogelijk bij elkaar. Door knooppunten (hubs) voor
energie te koppelen aan circulaire economie, logistiek, verspreid over het land gevestigde energie-intensieve bedrijven
en niet-grondgebonden landbouw kan meer uitwisseling
(kringloop) plaatsvinden en kunnen stromen van goederen,
personen en grondstoffen efficiënt worden georganiseerd.

Nationaal kiezen we voor de ontwikkeling en versterking van
een selectief aantal clusters en corridors voor energie, logistiek,
circulaire economie en niet-grondgebonden land­bouw.
Het gaat om de vijf industrieclusters, met een belangrijke rol in
de transitie naar duurzaam en circulair. In deze clusters maken
we een combinatie van aanlanding van wind op zee, verduur­
zaming van de industrie, ruimte voor circulaire economie,
beschikbaar maken van restwarmte en een klimaatbestendige
ontwikkeling. Gezien de beperkte ruimte moeten we de ruimte
die er al is efficiënt gebruiken en inrichten, en selectief bezien
waar meer ruimte nodig is. Daarnaast gaat het om een gerichte
strategie voor grootschalige locaties voor logistiek, circulaire
economie en niet-­grondgebonden landbouw: wat zijn de juiste
plekken in relatie tot de netwerken en in samenhang met
andere functies waarmee kansen voor uitwisseling zijn. Hierbij
is ook de inrichting van belang: meervoudig ruimtegebruik,
klimaatadaptief en natuurinclusief. Bij een strategie voor grootschalige clusters hoort ook een nationale strategie voor
gebundelde netwerken: corridors voor energie, grondstoffen,
goederen en personen: we kiezen voor een selectief aantal
­nationale corridors waarbij we de bestaande netwerken
­effectief gebruiken en selectief uitbreiden en deze klimaat­
bestendig ontwikkelen.

Elektriciteit vormt voor heel Nederland de ruggengraat van
het toekomstige energiesysteem. Om de stap naar een duurzame
samenleving te kunnen zetten is de uitbouw en versterking van
ons energienetwerk in volle gang. Voor de korte termijn voorzien
we grotendeels in de toenemende vraag naar elektriciteit door
uitbreiding van de grootschalige opwekking van windenergie
op de Noordzee. We zullen ook energie moeten besparen, want
in de transitiefase kunnen we niet alle energievragen voorzien.
Om in de toekomst klimaatneutraal en autonoom aan de
elektriciteits­vraag tegemoet te komen wordt gestart met de
­ontwikkeling van twee nieuwe kerncentrales. Tegelijk zetten we in
op het opwek­ken van wind- en zonne-energie op land. Een
­regionale aanpak past bij het streven opwekken en gebruik
zoveel mogelijk bij elkaar te brengen. Hier ligt ook de verbinding
met de ontwikkeling van verstedelijking uit de Beweging naar
sterke regio’s, steden en dorpen: zoeken naar een goede balans
tussen vraag en aanbod, en nieuwe ontwikkelingen tijdig voorzien van duurzame energie. Bij het opwekken van zonne-energie
hanteren we de zonne­ladder, om te voorkomen dat zonne­
panelen op landbouw- en natuurgrond gelegd worden als dat
niet nodig is.
Het energienetwerk dat bij de grootschalige en kleinschalige
opwekking past, is hybride van karakter. Nieuwe, zware verbindingen, maar ook versterking van het regionale netwerk. En heel
belangrijk: de koppeling tussen die twee. Waar nodig kan
de nationale energieopwekking de regionale vraag aanvullen.
Daarvoor is het belangrijk dat het regionale netwerk en het nationale netwerk op strategische plekken aan elkaar verbonden zijn.
Op korte termijn is het daarbij van belang om de net­congestie
op te lossen, om daarmee te zorgen voor voortgang in de ontwikkeling en transformatie van werk- en woningbouwlocaties.
Gekoppeld aan de ontwikkeling van ons duurzame energie­systeem
zullen we moeten beslissen aan welke activiteiten we waar en
onder welke voorwaarden ruimte geven. De ruimtevraag van
Nederlandse maakbedrijven willen we blijven accommoderen,
want ze leveren een belangrijke bijdrage aan de transities.
Tegelijk kunnen we niet aan alles plek bieden in Nederland, zowel
qua locaties en milieuruimte als energie­behoefte. Op termijn is
een herordening van sommige economische functies, op basis
van toegevoegde waarde in Europees verband, onvermijdelijk.

30 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Richting 2050 werken we aan een concentratie van energie-­
intensieve industrie in en direct bij de vijf industrieclusters,
waar onder andere ook de energie van zee aanlandt. Zo
­beperken we de invloed van deze bedrijvigheid op de leef­
omgeving. Rond de vijf industrieclusters dreigen we qua
beschikbare ruimte en milieubelasting vast te lopen. Efficiënt
ruimtegebruik voor bedrijven is daarom cruciaal, waarbij we
het juiste bedrijf op de juiste plek willen. Dit is echter maatwerk, in sommige gevallen zijn er redenen om van clustering af
te wijken. Bijvoorbeeld als de lokale voordelen zwaarder wegen.
De vestigingslocatie van een toekomstig bedrijf moet afhangen
van de aansluiting op de regionale netwerken, waterbeschikbaarheid en het effect op de leef­omgeving. Zo kunnen we onze
netwerken optimaal gebruiken.
Voor de meer verspreide industrie in het ‘zesde cluster’ werken we
aan een aparte strategie, als onderdeel van de integrale, regionale strategieën voor een samenhangend systeem van lokale
netwerken voor energie, mobiliteit en grondstoffen en knooppunten. Hierbij sluiten we aan bij de gebiedsspecifieke kenmerken
per regio, en kunnen we gericht kiezen waar aansluiting op
de nationale netwerken nodig is. Bedrijven uit het zesde cluster
hebben vaak een cruciale rol in het lokale bedrijven­ecosysteem.
Maar de circulaire- en duurzaamheidstransitie vraagt om een
strategie op de toekomst van deze bedrijven. Daarnaast is er een
ruimtelijke strategie op de digitale infrastructuur van datacentra
en kabels nodig om tot een balans te komen tussen toegevoegde
waarde en het effect op de leefomgeving, energie en water.
Hyperscale datacentra leggen een grote druk op de energie- en
watervoorziening en hebben op lokaal niveau grote invloed op
de ruimte en het landschap. Nieuwe hyperscale datacenters
staan we niet meer toe, met uitzondering van twee gebieden.

De distributiesector is onmisbaar voor het functioneren van ons
land. Goederenvervoer is cruciaal voor onder andere energie­
transitie en circulaire economie. Ook is logistiek belangrijk voor
het verdienvermogen van Nederland. Tegelijk vragen beperkingen
vanuit fysieke ruimte, de capaciteit van de infrastructuur en de leef­
omgeving om de ontwikkelambitie van ‘Nederland distributie­land’
te heroverwegen.
We moeten de stap maken naar duurzame, internationale
­netwer­ken voor vervoer over spoor, water en weg, terwijl
de leve­rings­­zeker­heid van vitale goederen te allen tijde gegaran­
deerd blijft. Inzet op efficiënt ruimtegebruik en ruimtelijke
kwaliteit in de distributiesector is van belang. De beschikbare
ruimte voor logistiek moet optimaal benut worden. Meer­voudig
ruimte­­gebruik is daarom het uitgangs­­punt, rekening houdend
met de omgeving. Voor grootschalige logistiek werkt het Rijk
samen met medeoverheden aan zorgvuldig ruimte­gebruik in
balans met andere ruimtelijke opgaven. Dit betekent alleen
uitbreiding wanneer de maat­schappelijke meerwaarde
aangetoond is; waar mogelijk hergebruik van bestaande locaties,
clustering langs internationale corridors en zorgvuldige,
meervoudige inrichting bij nieuwbouw.
De zeehavens met hun goede achterlandverbindingen zijn
onderscheidende factoren in het vestigings- en investerings­
klimaat van ons land. Ook voor het transport van militair
materieel en troepen zijn ze onmisbaar. Op de vaarwegen is nog
voldoende ruimte voor meer vervoersstromen. Binnenvaart is
een aantrekkelijke en duurzame vorm van vervoer voor grote
gebundelde goederenstromen zoals droge en natte bulk, containers en bijzondere transporten. Vanuit binnenhavens vindt
verdere, fijnmazige distributie richting eindgebruikers plaats.
De binnenhavens hebben een speciale positie in het logistieke
vervoerssysteem. In tegenstelling tot het steeds drukkere wegen­
net is er op het water nog volop capaciteit beschikbaar is.
Reden genoeg om deze vorm van multimodaal vervoer te blijven

stimuleren. Daarvoor is een voldoende hoog waterpeil in
de vaar­wegen wel een voorwaarde, het hele jaar door.
Ook buisleidingen bieden mogelijkheden voor ruimte-efficiënt
en veilig vervoer. Vooral als het gaat om milieubelastende of
gevaarlijke stoffen, die anders via het water, spoor of de weg
worden vervoerd. De energietransitie zal leiden tot de invoer,
productie, op- en overslag, vervoer en gebruik van waterstof en
waterstofdragers in Nederland. Op dit moment is voornamelijk
ammoniak in beeld als waterstofdrager. We zullen een visie
moeten ontwikkelen hoe om te gaan met deze stoffen. Vervoer per
trein gaat bijvoorbeeld over routes door steden, langs plekken
waar met woningbouw verdicht wordt. Waar mogelijk zal op
langere termijn transport van waterstof­dragers vooral via
ondergrondse buisleidingen verlopen. Dit is een complexe
opgave omdat de ondergrond behoorlijk vol is en deze buis­
leidingen soms door bebouwd gebied aangelegd worden.
Grote vraag voor de langere termijn is hoe we vervoer binnen
Europa organiseren. Internationaal personenvervoer zal moeten
verduurzamen, met aandacht voor het effect op de leefomgeving.
Voor nu is vliegverkeer nog vaak de meest efficiënte manier om
ons te verplaatsen binnen en buiten Europa. Het vliegverkeer trekt
in zijn huidige vorm een stevige wissel op de leefkwaliteit en botst
steeds meer met vraag naar ruimte voor verstedelijking, zowel qua
milieuruimte als fysiek op de grond. We willen vervoer van
­personen binnen Europa meer dan nu per spoor laten
­gebeuren. Daarom is versterking van het huidige spoornet
nodig in Nederland en in de buurlanden. Dat vraagt op Europees
niveau om besluiten. Om de veiligheid van de luchtvaart te
­kunnen garanderen zijn er beperkingen aan obstakels onder de
aanvlieg- en landingsroutes. De ontwikkelingen rond duurzame
energie­vormen en woningbouw moeten in samenhang worden
bekeken, met een veilig gebruik van ons luchtruim. Duurzame
luchtvaart en stillere vliegtuigen geven op termijn wel nieuwe
ruimte voor onder andere woningbouw.

In de circulaire economie is ruimte nodig voor oogsten,
­logistiek, productie, reparatie, verwerking en gebruik om stofstromen, productieketens, reparatie en gebruik aan elkaar te
koppelen tot een circulair systeem. Deze verschillende schakels
moeten een plek krijgen en met elkaar verbonden worden.
Sommige plekken bestaan al, zoals de grote haven- en industrieterreinen en afvalverwerkingslocaties. Maar er is ook nieuwe
ruimte nodig, zoals voor retourstromen van diverse productgroepen en voor het verwerken van biobased bouwmaterialen.
Strategieontwikkeling, zowel ruimtelijk als economisch, is op
elk schaalniveau nood­zakelijk.
Voor nu zien we dat in ieder geval bedrijventerreinen met een
hoge milieucategorie van strategisch belang zijn voor de
­transitie naar een circulaire economie. Er wordt een extra
behoefte aan ruimte verwacht voor bedrijven met een hoge
milieu­categorie en voor opslag en reparatie van grote producten. We zetten daarom in op behoud van (milieu)ruimte op deze
terreinen, ook dicht bij grote steden. Want in de praktijk is
de circulaire economie niet altijd stil, schoon en geurloos.
Nieuwe ruimte vinden voor een circulair bedrijf is complex
omdat er vaak milieuruimte nodig is en het niet altijd de meest
rendabele activiteit is. Lokaal en regionaal is ruimte nodig voor
circulaire hubs waar uitwisseling van producten, reparatie en
recycling waar mogelijk lokaal georganiseerd kan worden.
Regionale hubs schakelen door naar het nationale en internationale schaalniveau wanneer stromen op een hoger
schaalniveau georganiseerd worden.
Het wordt een grote uitdaging om de komende decennia ruimte
te vinden voor de energietransitie en de circulaire economie,
terwijl de bestaande fossiele en lineaire economie nog
­functioneert. Het feit dat het huidige en nieuwe systeem een tijd
parallel aan elkaar bestaan, betekent een extra ruimtevraag op
de korte en middellange termijn. Na voltooiing van de
­transities op de langere termijn zijn er kansen om de vrij­
komende ruimte in te zetten voor andere opgaven. Door een
slimme ordening van nieuwe economische activiteiten en van
energieopslag en -omzetting kunnen we later strategische
ruimte vrijspelen.
De manier waarop we bestaande netwerken aanpassen en uitbreiden zal mede toekomstige ontwikkelmogelijkheden bepalen.
Op zowel de korte als lange termijn hangt uitbreiding van
het energienetwerk samen met keuzes die we maken ten aanzien
van de verstedelijking en economische activiteiten. Daar moeten
we ons rekenschap van geven bij de inrichting van het netwerk.

32 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Gemaakte keuzes
Overzicht van in programma’s en beleid al gemaakte keuzes
■ Grootschalige opwekking van energie op zee, aanlanding bij
de nationale industrieclusters aan de kust en het realiseren
van de hiermee samenhangende ruimte voor de transitie van
deze energie-intensieve clusters naar duurzaam en circulair;
■ Start voorbereiding van twee nieuwe kernreactoren voor
grootschalige opwekking van elektriciteit;
■ Kleinschalige opwekking van zonne-energie en windenergie
op land als onderdeel van de regionale energiestrategieën en
volgens de zonneladder;
■ Behoud en intensief benutten van huidige milieucontouren.
Beschikbare hoge-categorie- milieuruimte alleen inzetten voor
activiteiten die daadwerkelijk milieuruimte nodig hebben;
■ Nieuwe balans tussen belang van Schiphol als internationale
luchthaven, het belang van de regionale luchthavens en
de kwaliteit van de leefomgeving. Met minder hinder en
gezondheidseffecten voor de omgeving tot gevolg;
■ Geen nieuwe hyperscale datacentra, buiten twee uitzonderings­
gebieden met in achtneming van (maatschappelijke)
toegevoegde waarde en mogelijkheden ten aanzien van
leef­omgeving, energie, water en bodem;
■ Alleen nieuwe, grootschalige bedrijfslocaties faciliteren bij
aantoonbare regionale, economische meerwaarde en met
een bijdrage aan maatschappelijke opgaven en ambities;
de bedrijventerreinen optimaal benutten (intensiveren,
herstructureren, herontwikkelen met meervoudig ruimte­
gebruik als uitgangspunt), clusteren op een aantal specifieke
plekken en inrichten met maximale ruimtelijke kwaliteit;
■ Energievoorzieningen en economische clusters vormgeven
op basis van water- en bodemsysteem, met onder meer
aandacht voor bodemafdekking, beschikbaarheid van
zoet­water en waterveiligheid. Industriële watergebruikers
reduceren het drinkwatergebruik met 20% en bereiden zich
voor op perioden van droogte en watertekort.
■ Meer ruimte voor Defensie, waarbij een goede afweging
wordt gemaakt tussen de benodigde ruimte en andere
belangen, bijvoorbeeld de ruimte voor windmolens en
hoogspanning­snetwerken.

Keuzemogelijkheden en richtingen

Doorkijk naar later

Overzicht van mogelijke, aanvullende keuzes, nu noodzakelijk
om de richting voor 2050 in te zetten
■ Ruimtelijk-economische strategie maken, op basis van een
visie op de economie van Nederland in 2050;
■ Strategie voor ontwikkeling van nationale corridors en
clusters, waaronder de mainports, logistieke clusters, de
nationale industrieclusters, keuze voor nationale corridors
en bundeling van infrastructuur in die corridors. Daarbij ook
kijken naar herordening van economische functies op basis
van toegevoegde waarde in Europees verband;
■ Vervoer gevaarlijke stoffen zoveel mogelijk via ondergrondse
buisleidingen;
■ Integrale, regionale strategieën voor energie (warmte en
elektriciteit: opwek, opslag en netwerken), circulaire
economie, logistiek en niet-grondgebonden landbouw. Met
daarbinnen ook de uitwerking van de strategie voor
verduurzaming en circulair maken van bedrijven in het ‘zesde
cluster’. Hierbij uitgaan van specifieke regionale kenmerken
en kansen, vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar laten
aansluiten en waar nodig aansluiting op het nationale
systeem;
■ Robuuste netwerkkeuzes, die ruime laten voor nieuwe
regionale, economische en ruimtelijke ontwikkeling op de
lange termijn;
■ Efficiënt gebruikmaken van de bestaande ruimte (inclusief de
milieuruimte), extra benodigde ruimte voor energietransitie
en circulaire economie vinden we zoveel mogelijk door de
afbouw van de fossiele en lineaire economie en in goede
afweging met andere functies.
■ Strategie voor Schiphol, met belang voor internationale
bereikbaarheid van Nederland en minder negatieve invloed
op de leefomgeving. In combinatie met de start van de
uitbouw van een Europees railnetwerk voor personenvervoer.

Overzicht van mogelijke uitspraken over de periode na 2050 en
keuzes die nu moeten worden gemaakt om ruimte te laten voor
de ontwikkelingen na 2050.
■ Na het behalen van de klimaatdoelen het energiesysteem
doorontwikkelen met innovaties en doorontwikkeling naar
een CO2-negatieve samenleving. Daarvoor het systeem nu al
adaptief inrichten;
■ Strategische transformatieruimte benutten na voltooiing van
de transities;
■ Mogelijkheden gebruiken van nieuwe economische sectoren.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 33

34 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

III Beweging naar sterke regio’s,
steden en dorpen in
heel Nederland
Nederland is opgebouwd uit een rijkgeschakeerde verzameling
regio’s, die bestaan uit goed met elkaar verbonden grote en
kleinere steden en dorpen, omgeven door open landschap.
De kwaliteit van deze typische, ruimtelijke opbouw ligt in het feit
dat historische kernen, economische centra, aantrekkelijke woon­
gebieden, cultuurlandschappen en natuur zich altijd in nabijheid
van elkaar bevinden. De regio’s hebben bovendien een sterke,
onderscheidende identiteit, met specifieke kansen. Maar de
­gede­con­cen­treerde opbouw van ons land stelt ons ook
voor opgaven.
Nederland telt op dit moment 17,8 miljoen inwoners. Dat zijn er
bijna een miljoen meer dan tien jaar geleden. Ook de komende
vijftig jaar blijft de Nederlandse bevolking naar verwachting
flink groeien. Volgens het CBS tot wel 20,6 miljoen in 2050.
Daarnaast verandert de bevolkingssamenstelling: Nederland
vergrijst en het aantal eenpersoons­huishoudens neemt toe.
De groei van de bevolking hangt nauw samen met de ont­
wikkeling van de economie. Momenteel telt Nederland in totaal
9,7 miljoen werkenden. Afgelopen decennium is de werkzame
beroepsbevolking met circa 1,3 miljoen mensen gegroeid.
De groei van de bevolking wordt dan ook voornamelijk ver­
oorzaakt door arbeidsmigratie.
Er is wereldwijd een autonome tendens tot clustering en concentratie van nieuwe economische sectoren in grotere steden.
De reden daarvoor is de aard van de hedendaagse economie. Die is
gebaseerd op kennis en afhankelijk van voortdurende innovatie.
Ze is vaak nauw verbonden met de universiteiten en concentraties
van hoger opgeleiden. We zien ook in ons land een concentratie
van werkgelegenheid bij kennisinstellingen, op campussen en in
aantrekkelijke, levendige stadscentra. Dit zorgt voor een
onevenredige verdeling van economische groei en vraag naar
woonruimte. De groei van de werkgelegenheid en de bevolking
is nu veruit het hoogst in de stedelijke regio’s Amsterdam,
Utrecht en Eindhoven. Omdat deze regio’s niet in staat blijken om
in hun eigen woningbehoefte te voorzien, zet de verstedelijking
zich voort richting een band van steden daaromheen.

Andere regio’s in ons land groeien veel minder hard en er is
soms zelfs sprake van krimp. In sommige regio’s zien we dat
de economische dynamiek achterblijft en dat de kwaliteit van
het voorzieningenaanbod verslechtert. Het draagvlak voor
de winkel- en uitgaansfunctie van stadscentra en dorpskernen,
voor onderwijs en culturele voorzieningen en goed openbaar
vervoer dreigt weg te vallen in sommige regio’s en in het landelijk gebied. Zoals de Rli signaleerde, bestaan er mede hierdoor
duidelijke verschillen tussen regio’s in welvaart, welzijn en leefbaarheid. Maar niet alleen tussen regio’s, ook binnen regio’s
manifesteert dit soort verschillen zich sterk, en dan met name
binnen grotere steden. In veel steden zijn er wijken die structureel
achterblijven. In deze wijken is de leefkwaliteit en aantrekkelijk­
heid in bredere zin vaak slechter ten opzichte van andere wijken.
We zien er een stapeling van negatieve gezondheidseffecten.
Deze hangen ook samen met de kwaliteit van de woningvoorraad.
In ons land wonen en werken de meeste mensen op plekken
met het kwetsbaarste bodemsysteem en soms ook met een
hoger risico op overstromingen. Dat is de Nederlandse paradox.
Voor de waterveiligheid zullen we ook in de toekomst blijven
instaan, maar het feit blijft dat we meer ruimte voor water nodig
hebben en kwetsbare bodems willen beschermen. Water en
bodem zullen zullen daarom veel meer sturen waar verstedelijking
mogelijk is. Dat betekent dat ondanks een goede bescherming
tegen overstromingen de ontwikkelruimte buiten de steden op
veel plekken in ons land kleiner wordt.
De oorlog in het oosten van Europa laat opnieuw zien dat steden,
net als kritische infrastructuur, kwetsbaar zijn voor aanvallen en
dat ze toneel van hevige gevechten kunnen worden. Een moderne
defensie vraagt adequate bescherming van stedelijk gebied en
daarmee ook vaker oefenen in stedelijk gebied.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 35

Opgaven
In de grotere steden, kleinere kernen, dorpen en de meer landelijke regio’s liggen grotendeels vergelijkbare opgaven, maar er
zijn ook verschillen. In dunbevolkte gebieden leidt het gebrek
aan draagvlak tot een verschraling van het voorzieningenaanbod
en het openbaar vervoer. Doordat de jongeren wegtrekken,
krimpt de bevolking op die plekken of groeit deze minimaal.
In sommige regio’s neemt ook de werkgelegenheid nog nauwelijks
toe. Deze ‘onderdruk’ kan tot gevolg hebben dat de leefbaar­heid
van landelijke gebieden achteruitgaat, waarmee een zichzelf
versterkend effect optreedt. In snelgroeiende steden staat
de leefbaarheid juist onder druk doordat infrastructuur en voorzieningen achterblijven en een gebrek aan woningen leidt tot
snel stijgende prijzen en lange wachtlijsten.
Wonen, werken, voorzieningen, infrastructuur voor mobiliteit,
energie en defensie, groen en water vragen allemaal om meer
ruimte. Voor een groot deel zullen we deze ruimte binnen
de bestaande steden en dorpen moeten vinden. Dit biedt naast
een uitdaging ook een kans: door een slimme combinatie van
opgaven ontstaan aantrekkelijke gebieden om te wonen, leven
en werken. Daarvan kunnen huidige en nieuwe bewoners profiteren. Vooral in de meer dichtbebouwde steden vergt het inpassen
van al deze opgaven verbeelding, inzet, creativiteit en innovatie­
kracht, zowel in de boven- als de ondergrond. Belangrijke notie
is bovendien dat er in het bestaande bebouwde gebied naast
nieuwe ontwikkelingen ook grote opgaven liggen ten aanzien
van wat er al is. Denk aan de verduurzaming van de bestaande
woningen en gebouwen, klimaatbestendige en groene inrichting
van de openbare ruimte, behoud van plek voor productieve
bedrijven. Maar ook het verbeteren van de leefbaarheid, gezondheid, veiligheid en ontwikkelkansen. Al deze opgaven zullen
de structuur en het aangezicht van onze steden en dorpen veranderen. Des te belangrijker is het om bij ontwikkelingen
bestaande, onderscheidende en cultuurhistorische kwaliteiten
te benutten en te versterken.
De komende decennia zullen we alle zeilen bij moeten zetten om
voldoende woningen te bouwen voor een groeiende bevolking.
Met een kleiner aantal mensen per woning, mede als gevolg van
de vergrijzing. De woningvoorraad zal zich hieraan moeten aanpassen. Combineren, transformeren, innoveren, verdichten en
op sommige plaatsen uitbreiden is nodig om te zorgen dat iedereen een thuis heeft. Aangezien er nu al een woningtekort is van
circa 400.000 woningen betekent de verwachte bevolkings­groei
een omvangrijke volkshuisvestings- en woningbouwopgave
voor ons land.

36 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

De groeiopgave biedt in heel Nederland kansen voor steden en
regio’s. Niet in de laatste plaats voor de lokale economie.
Het maakt ook een breder economisch perspectief voor alle
regio’s noodzakelijk. Als gezegd concentreert groei van de werkgelegenheid zich nu in een beperkt aantal regio’s, terwijl de
bevolkingsgroei meer verspreid plaatsvindt. Zonder koppeling
van het woningbouwprogramma aan een economisch perspectief
voor de steden en regio’s, lopen we het reële risico op een stevige
disbalans tussen wonen en werken. Ofwel omdat economische
kerngebieden onvoldoende woningen bouwen en daarmee te
maken krijgen met afnemende beschikbaarheid en betaalbaarheid van woningen. Ofwel omdat op afstand van deze gebieden
woningen gebouwd worden, zonder dat de werkgelegenheid
meegroeit. Het gevolg hiervan zou een zeer sterke toename van
het woon-werkverkeer zijn, over grotere afstanden bovendien.
Een combinatie van regionale, economische ontwikkeling en
woningbouw zorgt voor meer nabijheid en beperkt zo de toename
van de mobiliteit over langere afstanden. Het schept bovendien
kansen voor een transitie naar schone, gezonde en ruimte-­
efficiënte vormen van mobiliteit. De toename van ruimte voor
wonen en werken en de omschakeling naar schone mobiliteit is
samen met de uitbreiding van de opwekking van duurzame
energie van invloed op de capaciteit van de elektriciteitsnetwerken. Hier doen zich nu al knelpunten voor. De uitbreiding van
de elektriciteitsnetwerken is een inpassingsopgave van formaat.
De ontwikkeling van andere ruimtelijke functies zullen we er
goed op moeten afstemmen.

Richting
We streven in heel Nederland naar regio’s met een goede balans
tussen wonen, arbeidsplaatsen en voorzieningen. We werken op
basis van lokale kenmerken en kwaliteiten aan het ­versterken van
regionale economie, goede bereikbaarheid, woningbouw, groen
in en om de stad en verduurzaming. Er is een grote opgave voor
een integrale transitie van het bestaande bebouwde gebied, waardoor ook dat wat er al is, wordt aan­gepast aan de woonwensen
van de toekomst, dat het natuurinclusief en klimaatadaptief
wordt ingericht en een gezonde leefwijze wordt bevorderd.
Om de groeiopgave aan te kunnen, zullen we een groter deel van
Nederland moeten benutten. Dat zal leiden tot een verschuiving
van de balans in het stedelijke netwerk Nederland, met nieuwe
regio’s waar we kansen voor een schaalsprong willen aangrijpen.
In veel regio’s is de groei lager, hier willen we er juist actief aan
werken lokaal de kwaliteit van voorzieningen, de werkgelegenheid en de bereikbaarheid te verbeteren.
Er zijn regio’s met kansen voor een brede schaalsprong. Op basis
van de al aanwezige krachten kan economische ontwikkeling

gecombineerd worden met grootschalige woningbouw en
gebiedsontwikkeling en daarbij behorende voorzieningen, versterking van het mobiliteitsnetwerk en groen in en om de stad. Dit
geldt bijvoorbeeld voor de regio Eindhoven, de Stedendriehoek,
Twente, Zuid-Limburg en de regio Groningen-Assen met een uitloop naar Emmen. We zien daarnaast regio’s die goed in balans
zijn na uitvoering van de verstedelijkingsstrategieën in de NOVEXgebieden en die door kunnen ontwikkelen op basis van autonome
groei: de regio’s Breda-Tilburg, Den Bosch, Arnhem-NijmegenFood Valley en Zwolle. We zien ook regio’s die een grote opgave
hebben voor een kwalitatieve versterking. In de regio’s Zuidelijke
Randstad, Metropoolregio Amsterdam en Utrecht dreigt de balans
verstoord te raken door overdruk. Hier is het nodig de kwaliteit
van voorzieningen, de infrastructuur en groen in en om de stad te
versterken. De regio’s Achterhoek, Friesland, Kop van NoordHolland en Zeeland zijn juist uit balans door onderdruk. In deze
regio’s moeten we werken aan lokaal herstel van de balans tussen
wonen, werken en voorzieningen, in samenhang met mobiliteit
en groen in en om de stad. Dat kan onder andere door het slim
inzetten op clustering van voorzieningen en kleinschalige verdichting in steden en dorpen.

De verstedelijkingsopgave in steden en dorpen biedt kansen voor
andere opgaven in de bebouwde omgeving. Neem de energie­
transitie, een gezonde leefomgeving, het verduurzamen van
bestaande gebouwen en het klimaatrobuust maken van steden en
dorpen door groenblauwe structuren toe te voegen, die er ook
voor zorgen dat de biodiversiteit verbetert. We bouwen aan een
gezonde, schone en veilige leefomgeving, die uitnodigt tot
ontmoeten, spelen, lopen en fietsen. We maken gebruik van
cultuurhistorische waarden, en nieuwe verstedelijking is klimaat­
bestendig en natuurinclusief. Het doel is duurzame, leefbare en
mooie wijken te behouden en te creëren. Bij het uitzoeken van
woningbouwlocaties wordt in het kader van toekomstbestendig­
heid rekening gehouden met bijvoorbeeld de luchtkwaliteit,
geluidbelasting, geur en veiligheids-contouren. Daarnaast
wordt er ingezet op vermindering van milieuvervuiling, om een
gezondere leefomgeving te creëren. Tegelijkertijd kan dit ruimte
bieden voor andere ontwikkeling.

Om nu en in de toekomst goed in te kunnen spelen op de
­ontwikkelingen, willen we naast nieuwbouw ook een flexibele
schil in de vorm van flexwoningen bouwen. Hierbij is het van
belang dat deze nu en in de toekomst geplaats kunnen worden.
Biobased en circulair bouwen zijn de toekomst. Dit moeten in
samenhang worden bezien met het verduurzamen van
­woningen en bedrijfspanden.

Compacte verstedelijking, in en anders direct bij de bestaande
steden en dorpen, versterkt de bestaande buurten en dorpen en
genereert draagvlak voor voorzieningen en openbaar vervoer.
Zo zorgen we ook voor een toekomstbestendig landelijk gebied
met vitale dorpen in de nabijheid van grotere kernen en steden.
Het voorkomt een groot ruimtebeslag van verstedelijking in
het landschap. Zo behouden we het aantrekkelijke onderscheid
tussen bebouwd gebied en open landschap en ontzien we
het kwetsbare water- en bodemsysteem. Binnen steden bewaren
we voldoende ruimte voor groen en waterberging om in te
­kunnen spelen op extreme weersomstandigheden.

Omdat ruimte schaars is en we onnodige mobiliteit over
l­ angere afstanden willen voorkomen, creëren we zoveel
­mogelijk nabijheid tussen wonen, werken, recreatie en voorz­
ieningen. Dit krijgt in verschillende delen van Nederland een
eigen uitwerking. Binnen de steden krijgen voetganger, fietser
en het openbaar vervoer meer ruimte, zodat we in straten en op
pleinen ruimte vrijspelen voor een groene, klimaatbestendige
en natuurinclusieve inrichting.

We willen de ruimte goed gebruiken. Binnen steden en dorpen
kijken we daarom voor woningbouw naar goed bereikbare
inbreidingslocaties, zoals stationsgebieden, en naar gebieden met
ruimte-extensieve functies en ruim opgezette naoorlogse wijken.
Indien bedrijvigheid te mengen is met wonen bieden ook gebieds­
transformaties kansen voor verdichting. In nieuwe buurten
mengen we wonen, werken en voorzieningen. Ze passen bij
de lokale vraag naar typen woningen en woonmilieus en benutten
en versterken bestaande kwaliteiten. We werken er tegelijkertijd
aan om wat er al is te verbeteren, door verduurzaming van
bestaande bebouwing en de openbare ruimte klimaatbestendig
en groen in te richten.

38 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Meer mensen en een hogere druk op de ruimte vragen in heel
stedelijk Nederland om een mobiliteitstransitie. Daarbij gaat het
om schoner en stiller vervoer, maar vooral ook om ruimte-­
efficiënt vervoer. Steden en dorpen en hun commerciële en
maatschappelijke voorzieningen dienen goed, efficiënt en
duurzaam bereikbaar te zijn. We maken daarvoor gebruik van
de kracht van alle vormen van vervoer, passend bij de leef­
omgeving. De juiste mobiliteit op de juiste plaats en op de
juiste tijd.

Tussen regio’s versterken we de ov-verbindingen, ook grensoverschrijdend. Zo vergroten we de gecombineerde kracht van
de regio’s en daarmee de agglomeratiekracht van stedelijk
Nederland. In het landelijk gebied en in de kleine kernen zijn
goed ov, lopen en fietsen ook belangrijk, maar zal in de toekomst
de auto een belangrijke rol blijven spelen. Voor logistiek is
het vrachtvervoer over de weg onmisbaar. We zorgen daarom
voor een goede koppeling tussen de auto, vrachtvervoer en
stedelijk vervoer door middel van hubs voor personen en
­goederen aan de randen van de steden en in wijk- en
buurthubs.

Er is in de groeiende regio’s meer aandacht nodig voor de
­complexe opgaven die samenhangen met de ontwikkeling van
bevolking en economie. Zo kan bijvoorbeeld niet iedereen meer
een passende woning in de stad vinden. Ook drukt de woonfunctie
steeds vaker het werken weg, vooral voor praktisch opgeleiden.
De stormachtige ontwikkeling van het toerisme vergroot in
sommige steden nog de druk op de ruimte. In de periode tot en
met 2030 werken we er daarom aan het woningtekort op te lossen,
zoals afgesproken in de 35 regionale Woondeals. We zetten
de verstedelijking in de huidige zeven NOVEX-verstedelijkings­
gebieden voort. Tegelijkertijd verbreden we de verstedelijkings­­strategieën inhoudelijk met een stevigere, economische component en een inzet op klimaatbestendige, duurzame en gezonde
groei. Onderdeel daarvan zijn in ieder geval een samenhangend
en multimodaal mobiliteitssysteem en voorzieningen en groen
in en om de stad, die meegroeien met de verstedelijking.
We vragen daarnaast aandacht voor een zorgvuldige omgang
met cultuurhistorische waarden en vrije ruimte voor kunst
en cultuur.
Waarschijnlijk blijft de Nederlandse bevolking na 2030 verder
groeien. Ook voor de langere termijn ligt er dus een volks­
huisvestings- en verstedelijkingsopgave. Naast de blijvende
inzet op de huidige zeven verstedelijkingsgebieden willen we
in de periode na 2030 meer regio’s benutten om de
verstedelijkings­­­opgave een plek te geven. Daarvoor is een
­gedifferentieerde strategie nodig. De verstedelijkingsopgave in
de huidige snelgroeiende regio’s vraagt om een andere inzet
dan in regio’s waar nu nog weinig autonome dynamiek is.
Ook bieden niet alle regio’s evenveel aanleiding voor grootschalige verstedelijking.

Als we na 2030 meer regio’s dan nu in heel Nederland willen
benutten en laten meeprofiteren van de verstedelijkingsopgave
is een gerichte inzet nodig op het stimuleren van de lokale
­economie en werkgelegenheid. Cruciaal is ook een goede
bereik­baar­heid door snelle verbindingen met andere stedelijke
regio’s. Op de middellange termijn kunnen we dan nieuwe
verstedelijkingsgebieden aanwijzen, waar regionale, economische ontwikkeling gekoppeld is aan woningbouw, voorzieningen
en infrastructuur. Zo’n regionale, economische ontwikkeling
gebeurt op basis van lokale kwaliteiten en kracht. Er zijn in
Europees en mondiaal verband eventueel wel keuzes te maken
op welke sectoren we strategisch inzetten, zoals biotech of
kunstmatige intelligentie.
We erkennen dat sturen op de economie en werkgelegenheid
complex is. Het Rijk kan het voortouw nemen door de randvoorwaarden op orde te brengen en met vestigingsbeleid ten
aanzien van grotere maatschappelijke voorzieningen, zoals
ziekenhuizen, dependances van hogescholen en universiteiten
en rijksdiensten. Het Rijk kan ook eigen grondposities inzetten.
Specifiek voor de grensregio’s is de samenhang en verbinding
met aangrenzende regio’s in België en Duitsland van belang.
In veel regio’s biedt ook toerisme mogelijkheden voor economische ontwikkeling en meer draagvlak voor voorzieningen.
Regio’s waar nu al sterke steden met voldoende massa liggen,
kunnen een schaalsprong maken, met een flinke groei van
­economie en aantal inwoners. In regio’s met hoofdzakelijk
kleinere kernen en middelgrote steden ligt de nadruk bij
­ontwikkeling meer op toevoegen van kwaliteit.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 39

De huidige zeven verstedelijkingsgebieden nemen nu het grootste
deel van de verstedelijkingsopgave voor hun rekening. Het is
de verwachting dat deze regio’s ook in de periode na 2030 autonoom blijven groeien. Daarmee krijgen ze op middellange
termijn te maken met een aanvullende verstedelijkings­opgave.
Nu al staan in sommige van deze gebieden de infrastructuur en
voorzieningen onder hoge druk. Voor verdere groei is hier
een schaalsprong noodzakelijk in het mobiliteitssysteem en
het voorzieningenaanbod en een extra inzet op groen in en om
de stad.
In de snelgroeiende regio’s beschermen we zoveel mogelijk
bestaande stedelijke bedrijventerreinen. Deze terreinen huisvesten essentiële functies voor stad en regio, zijn onmisbaar in
de omslag naar een circulaire economie en voorzien in werk­
gelegenheid, vooral voor praktisch opgeleiden. Wel kunnen
deze bedrijventerreinen verduurzaamd worden en efficiënter en
intensiever benut. De inzet is dat bedrijvigheid die zich niet
goed met andere functies laat mengen op deze bedrijven­
terreinen, zo slim mogelijk wordt geconcentreerd. Op andere
bedrijfslocaties binnen de steden kan een intensieve functie
met beperktere milieuhinder meer toegevoegde waarde hebben.

De keuze waar we richting 2050 en daarna ruimte vinden voor
wonen en werken zal medebepaald worden door aspecten als
waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid en bodemgeschiktheid. Water en bodem sturend is een complexe ambitie, die
soms tot contra-intuïtieve uitkomsten leidt. Immers, laag is lang
niet altijd kwetsbaarder voor overstroming dan hoog. De gevolgen
van overstroming zijn in het rivierengebied vaak groter dan in
diepste polders in de kustprovincies. Gebrek aan zoetwater voor
de drinkwatervoorziening is juist in de minst overstromings­
gevoelige gebieden vaker een probleem. Kwetsbare bodems
vormen in veel delen van Laag-Nederland een grotere uitdaging
dan water. Zeker hier ligt binnenstedelijke verdichting meer
voor de hand dan nieuwe uitleg in het landschap.

Gemaakte keuzes

Keuzemogelijkheden en richtingen

Overzicht van in programma’s en beleid al gemaakte keuzes:
■ De volkshuisvestings- en woningbouwopgave tot en met 2030
realiseren zoals afgesproken in de 35 regionale Woondeals;
■ Uitvoering van de verstedelijkingsstrategieën voor de zeven
NOVEX-verstedelijkingsgebieden en de zeventien grootschalige
NOVEX-woningbouwlocaties binnen deze gebieden, met al
afgesproken woningbouw en inzet van mobiliteitsmiddelen;
en met de inhoudelijke verbreding gericht op complete regio’s
en steden, met thema’s klimaatadaptatie, energie, (circulaire)
economie, een gezonde leefomgeving, de mobiliteitstransitie,
groen in en om de stad, cultureel erfgoed, bezien in relatie
tot ‘water en bodem sturend’;
■ De bestaande woon- en bedrijfsgebouwen verduurzamen;
■ Nabijheid creëren door integrale knooppuntontwikkeling en
vervoerhubs;
■ Mobiliteitstransitie voor goederen- en personenvervoer,
per gebied kijkend naar passende mobiliteitsoplossingen,
die zorgen voor voldoende bereikbaarheid van wonen,
werken en voorzieningen;
■ Aandacht voor meerlaagsveiligheid bij verstedelijking, in
het bijzonder de bescherming van de vitale en kwetsbare
functies (zoals netwerken en ziekenhuizen) bij wateroverlast;
■ Een brede aanpak starten, gericht op de verbetering van
de leefbaarheid en veiligheid, vooral in stedelijke focuswijken;
■ Aandacht voor de integrale ontwikkeling van het landelijk
gebied, waar ook voldoende voorzieningen en bereikbaarheid
van voorzieningen een vraagstuk zijn;
■ Bestaande, stedelijke bedrijventerreinen en campussen
beschermen, intensiveren en verduurzamen, mede voor
de circulaire economie en kenniseconomie;
■ Keuze voor nieuwe verstedelijkingslocaties op basis van wateren bodemsysteem en met aandacht voor bodem­afdekking en
zoetwaterbeschikbaarheid;
■ Meer ruimte voor Defensie, waarbij we tegelijkertijd de kansen
benutten die af te stoten defensielocaties bieden en een goede
afweging wordt gemaakt in relatie tot de verstedelijkings­
mogelijk­heden in gebieden, vanwege milieu- en
veiligheidscontouren.

Overzicht van mogelijke, aanvullende keuzes, nu noodzakelijk
om de richting voor 2050 in te zetten
■ De verstedelijkingsstrategieën in de bestaande NOVEX-­
verstede­lijk­ings­­­­­gebieden voortzetten en het uitvoeren van
de afspraken met de zeventien grootschalige NOVEX-woning­
bouw­locaties die binnen deze gebieden zijn vastgesteld;
■ Nieuwe ronde verstedelijkingsstrategieën voor de gebieden
waar we kansen zien voor een schaalsprong, in een samen­
hangende aanpak van grootschalige woningbouw, werken en
voorzieningen in relatie tot goede bereikbaarheid; vorm­geven
aan de mobiliteitstransitie, klimaatadaptief, natuurinclusief
■ Gezonde leefomgeving;
■ Integrale strategieën ontwikkelen voor de gebieden die
vanuit onderdruk uit balans zijn;
■ In al deze strategieën focus op de samenhang met
de leef­b aar­heid, voorzieningen en bereikbaarheid in
het landelijk gebied: door regionaal te werken aan sterke
netwerken van steden en dorpen;
■ Stedelijke ontwikkeling in de delen van Nederland waar vraag­
stukken spelen rond bodemdaling, slappe bodems en meer
ruimte voor water, verschuift verder van uitleg buiten de steden
en dorpen naar verdichting binnen bestaande contouren.
■ Bredere aandacht voor de integrale ontwikkeling in
de bestaande gebouwde omgeving: verdichting, aanpassen
bestaande woningvoorraad, inpassen energietransitie,
ondergrond, (circulaire) economie, gezonde leefomgeving,
klimaatadaptieve inrichting met groenblauwe dooradering,
voldoende groenvoorziening en verbinding met landschap
en grootschalig natuurnetwerk;
■ Alleen nog energieneutrale, natuurinclusieve en klimaat­
adaptieve wijken en gebouwen bouwen en zoveel mogelijk
hergebruikte en biobased materialen gebruiken.

Doorkijk naar later
Overzicht van mogelijke uitspraken over de periode na 2050 en
keuzes die nu moeten worden gemaakt om ruimte te laten voor
de ontwikkelingen na 2050
■ Verdere verstedelijking in hoger gelegen stedelijke regio’s,
in combinatie met versterken bestaande en nieuwe
duurzame economische sectoren en goede
infrastructuurverbindingen;
■ Strategische transformatieruimte benutten in en bij de steden
na voltooiing transities.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 41

42 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

4	
Instrumenten voor sturing
en doorwerking
Ruimtelijke ordening en de bijbehorende instrumenten zijn alleen effectief als
ze passen bij de opgaven en de huidige praktijk van ruimtelijke inrichting en
ontwikkeling. De Nota Ruimte geeft in woord en kaartbeeld een overzicht van
het nationale beleid en nieuwe nationale richtingen voor de fysieke leefomgeving.
Het is daarmee zelf ook een instrument voor doorwerking en uitvoering.

Instrumenten

g

b ele

id s

on

e li n

te r

ikk

ug

pp

n
eli

tw

ko

De Nota Ruimte is als nationale omgevingsvisie onderdeel van
de beleidscyclus, zoals beschreven in de nieuwe Omgevingswet8.
Hierin volgen beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en terugkoppeling elkaar op, richting aanpassing en
nieuwe ontwikkeling van beleid. Het is een meer dynamische
invulling van ruimtelijke ordening. Centraal hierbij staat een
integrale benadering van de fysieke leefomgeving in brede zin
en van ontwikkeling die hierin plaatsvindt. Het gaat dus niet
meer om een optelsom van sectorale taken en bevoegdheden.
Doel is ook niet een vastgesteld eindbeeld, maar een continue
bijstelling op basis van ontwikkelingen, ervaringen en veranderende opgaven. Tegelijk blijft het aangeven van een richting
onmisbaar.

g

b
or

i
er

Met de Nota Ruimte herneemt het Rijk regie op de ruimtelijke
ordening in ons land. Die keuze maakt dat we ons moeten
her­bezinnen op het inzetten van het ruimtelijke ordenings­
instrumentarium. Bovendien verandert het wettelijk
instru­men­tarium dat ons ter beschikking staat met de inwerking­
treding van de Omgevingswet. De programma’s Mooi Nederland
en NOVEX laten nu al zien op welke wijze het Rijk de regie wil
nemen: sturen en initiatief nemen zonder samenwerking te
veronachtzamen. In de geest van de Omgevingswet werken
overheden samen, uitgaande van ieders rollen, taken en
bevoegdheden zoals in de Omgevingswet beschreven staan.
Het motto uit de NOVI, ‘Alleen ga je wellicht sneller, maar
samen kom je verder!’ blijft gelden.

do

ng

elei
ds
we

r ki

ng

uit

vo
8

In de Nota Ruimte doet het Rijk straks sturende uitspraken
over ruimtelijke ordenings- en inrichtingsvraagstukken, die
raken aan nationale belangen. Die uitspraken moeten via
bruikbare en proportionele inzet van instrumenten leiden tot
doorwerking in de ruimtelijke inrichting en ontwikkeling van
ons land. In het verleden stuurde de Rijksoverheid soms tot
op het laagste schaalniveau op ruimtelijke ordening.
Dat gebeurde via zeer gedetailleerde regels en voorschriften.
De afgelopen jaren heeft het Rijk vooral ingezet op het
­faciliteren van andere overheden, op bestuurlijke afspraken
en samenwerking. De Omgevingswet biedt hiervoor volop
ruimte, bijvoorbeeld via doorwerking in provinciale en
gemeentelijke omgevingsvisies en -plannen.

Verwachte inwerkingtreding: 1 januari 2024

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 43

In de Nota Ruimte maken we vanuit een steviger regisserende
rol opnieuw keuzes over de inzet van instrumenten. Het gaat
in ieder geval om:
■ nationale ruimtelijke hoofdstructuur en beleid;
■ juridische instrumenten;
■ samenwerking en bestuurlijke afspraken;
■ nationale en gebiedsgerichte programma’s;
■ investeringen en subsidies;
■ kennis en data.
Voor de komende jaren en decennia zoeken we naar een
­ assende inzet van instrumenten, zodat we op het nationale
p
schaalniveau sturing kunnen geven. Daarbij zorgen we voor
goede doorwerking op het langere schaalniveau en in de uitvoering. Tegelijk willen we lokaal ruimte laten voor afwegingen
en plaatsspecifieke oplossingen.
Het Nederland van de toekomst is van ons allemaal en maken
we samen. Overheden en de samenleving werken in goede
afstemming aan plannen voor ruimtelijke ontwikkeling met
kwaliteit. De Nota Ruimte geeft daarom een overzicht van hoe
we met medeoverheden, de samenleving en de markt aan
doorwerking en uitvoering willen werken. Ook beschrijven we
hoe we monitoring en evaluatie willen vormgeven, als onderdeel van de beleidscyclus richting periodieke aanscherping.

Naar een nationale
­ruimtelijke hoofdstructuur

Onder die doorwerking vallen ook vertalingen naar
r­ uimtelijke reserveringen of juist naar beperkingen om te
­bouwen. Bijvoorbeeld omdat we ergens goede landbouwgrond of ecologische waarden willen beschermen, of omdat
we vanuit het water- en bodemsysteem belemmeringen zien.
De hoofdstructuur is zoveel mogelijk gedifferentieerd opgebouwd. Dat betekent dat we niet alleen structuurlijnen en
-vlakken op de kaart zetten, maar ook gebieden tekenen
waarbinnen gelijksoortige ruimtelijke opgaven spelen met
specifieke oplossingen. Een voorbeeld hiervan is de indeling
van ons land in typen gebieden met verschillende
­economische ontwikkelopgaven en kansen, of het
­werken met mobiliteitsmilieus met hun eigen opgaven
en oplossingen.
We willen zorgen voor een goede doorwerking van de
­nationale ruimtelijke hoofdstructuur in lokale omgevings­visies
en uitvoering. Daarom voegen we per ruimtevrager aan het
kaartbeeld handreikingen voor de uitvoering toe. Hiermee
kunnen het Rijk, andere overheden, de samenleving en de
markt aan de slag. Op de kaart met het toekomstige energienetwerk kunnen we bijvoorbeeld beschrijven wat we
belangrijk vinden bij de keuze voor ligging en inpassing van
nieuwe hoogspanningsleidingen; of welke economische
­kansen er liggen bij de grote industrieclusters. Op een ver­
stedelijkingskaart geven we niet alleen aan waar we in de
toekomst de grote stedelijke ontwikkelopgaven zien, maar
ook hoe we denken over de kwaliteit van de leefomgeving en
de clustering van werk rond ov-knooppunten.

Getrapte opbouw, van integraal naar sectoraal
De nationale ruimtelijke hoofdstructuur geeft een ruimtelijke
vertaling van de visie en de bewegingen die we in willen zetten,
met de keuzes, de richtinggevende uitspraken en de doorkijk
voor respectievelijk 2030, 2050 en 2100. Deze wordt vervolgens
per sectoraal, ruimtelijk thema uitgewerkt. De nationale ruimtelijke hoofdstructuur wordt gevoed door de nationale
programma’s, de uitwerkingen uit het NOVEX-proces en StelDat-Verkenningen die de departementen gezamenlijk doen
naar keuzeopties voor de langere termijn.

De ruimtelijke hoofdstructuur is getrapt opgebouwd. We laten
eerst het conceptuele nationale ontwikkelbeeld zien in een
Noordwest-Europese context. In drie kaarten brengen we vervolgens per beweging de belangrijkste nationale ruimtevragen
met elkaar in verband. Zo wordt zichtbaar wat in 2050 de
samenhangende ruimtelijke structuur van ons land kan zijn:

De nationale ruimtelijke hoofdstructuur is onmisbaar om op
basis van de visie ruimtelijk te kunnen sturen. De kaarten
­helpen bij het maken van de vertaling van nationale keuzes op
het lokale schaalniveau.

■ beweging naar een klimaatneutrale en circulaire

■ beweging naar een toekomstbestendig evenwicht tussen

landbouw en natuur in heel Nederland;

samenleving;
■ beweging naar sterke steden, dorpen en regio’s in heel

Nederland.

44 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Deze nationale, samenhangende structuren worden daarna
uiteengerafeld in sectorale ruimtelijke beelden. Dat doen we
in kaarten met geschreven en getekende handreikingen voor
onder andere:
■ Water en waterveiligheid

Deze kaart laat de onderlinge relatie zien tussen het (hoofd)
watersysteem, en de waterwinnings- en waterbergings­
gebieden, waarbij de landbouw- en ecologische
hoofd­structuur de onder­legger vormt. Op de kaart staat
de benodigde ruimte aangegeven langs de hoofd­
waterkeringen van ons land.

■ Milieuruimte voor industrie, circulaire economie

en energie
Deze kaart geeft de belangrijkste plekken aan waar we
inzetten op behoud en eventuele af- en toename van
milieuruimte voor de industriële en circulaire economie en
voor toekomstige energieopwekking en opslag.
■ Economie

■ Bodem en ondergrond

Op deze kaart laten we de bodemsystemen van Nederland
zien, de uitdagingen die daarbij horen, zoals bodemdaling,
verzilting, lage/hoge grondwaterstanden, en de kansen,
zoals geothermie, CO2-opslag. Ook staan hier de grote
ruimtevragers in de ondergrond aangegeven, zoals
drinkwaterreserves, gas- en oliewinning, etc.
■ Landbouw

Deze kaart dient als onderlegger voor een toekomstige
indeling van landbouwgebieden, in samenhang met natuur,
op basis van opgaven en kansen van het water- en
bodemsysteem en verschillende landschapstypen.
■ Natuur

Op deze kaart schetsen we de toekomstige ecologische
hoofdstructuur, met de belangrijkste natuurgebieden en
de nieuwe en te verbeteren ecologische verbindingen.
Deze vallen deels samen met de landbouwhoofdstructuur.

Op deze kaart geven we de belangrijkste ruimtelijkeconomische knooppunten en ontwikkelopgaven aan.
Daarbij maken we onderscheid tussen type gebieden,
steden en plaatsen met verschillende ruimtelijk-functionele
karakteristieken en opgaven.
■ Mobiliteit

Op deze kaart geven we het huidige en toekomstige
nationale en internationale netwerk voor personen- en
goederenvervoer via hoofdwegen en -vaar en spoorwegen.
Ook staan er de lucht- en zeehavens en vaarroutes op
aangegeven. Verschillende mobiliteitsmilieus maken plaats
voor specifieke invulling van de mobiliteitstransitie mogelijk.
■ Kennis

Op deze kaart staan de huidige en toekomstige
kennisclusters met hoger onderwijs, kennisinstituten en
daaraan gelieerde economische concentraties aangegeven.
■ Verstedelijking

■ Cultureel erfgoed en landschap

Deze kaart geeft een cultuurhistorische onderlegger met
karakteristieke landschapseenheden en -structuren zoals
de waterlinies. Ook geven we op de kaart de nationale
landschappen, het werelderfgoed aan en met iconen de
beschermde dorps- en stadsgezichten.
■ Defensie

Deze kaart geeft een beeld van de ruimtelijke impact van
defensie, ten aanzien van militair gebruik op land, gepland
militair gebruik op land en militair gebruik op zee.
■ Energie en energie-intensieve activiteiten

Deze kaart laat grootschalige woningbouwlocaties voor
korte en middellange termijn zien. De kaart geeft een
overzicht van toekomstige groeisteden, die het grootste
deel van de stedelijke ontwikkelopgaven voor de langere
termijn kunnen opvangen, en hoe het nationale
mobiliteitsnetwerk zich daar parallel aan kan ontwikkelen.
De kaart laat ook zien welke verzorgingsfunctie de steden
hebben.
■ Zorg

Op deze kaart geven we de nationale zorginfrastructuur
aan, met stedelijke verzorgingsfunctie en bijbehorende
zorgclusters.

Deze kaart brengt de energiehoofdstructuur in beeld.
Deze bestaat uit locaties en gebieden voor de opwekking
op land en de Noordzee, en import, transport en distributie,
opslag, conversie en gebruik van energie en grondstoffen.
Ook geven we de belangrijkste (energie-intensieve)
industrieclusters weer.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 45

Naar een beleidsagenda
voor 2050
De Nota Ruimte vormt de koepel voor al het beleid ten aanzien
van de fysieke leefomgeving. Het is naast instrument ook een
agenda voor de Rijksoverheid om het beleid voor de fysieke
leefomgeving verder te ontwikkelen.
In de Nota Ruimte presenteren we per sectoraal beleidsonderwerp een overzicht van het bestaande beleid ten aanzien van
de fysieke leefomgeving. En we beschrijven de nieuwe beleidsrichtingen die verkend moeten worden om uitvoering te
kunnen geven aan de visie. De beleidsagenda stellen de
­departementen gezamenlijk op.

Naar uitvoering met andere
overheden, de samenleving
en de markt
De Nota Ruimte begint niet bij nul, maar bouwt voort op wat
er al is en wat we al doen. De Nota is evenmin het einde van
onze inzet. Ruimtelijke ordening is nooit af, want ons land en
de wereld zijn altijd in beweging.
Onmisbaar voor het verwezenlijken van de visie is het borgen
van de doorwerking en uitvoering en het doorontwikkelen van
de Nota Ruimte. We maken het land samen en daarbij leren
we van elkaar en in de praktijk. De andere overheden hebben
hun eigen rol en verantwoordelijkheid, ook richting samenleving en markt. Doorwerking en uitvoering borgen we door
middel van samenwerkingsverbanden en (bestuurlijke)
afspraken, in nationale programma’s, door het benutten van
het wettelijk instrumentarium en het slim inzetten van
investeringen.

46 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Integraal en lokaal aan de slag
Brede welvaart en ruimtelijke kwaliteit bereiken we alleen als
we op het lokale niveau, in nauwe samenwerking met andere
overheden en de samenleving, de opgaven in samenhang
aanpakken. Een meer integrale, gebiedsgerichte manier van
werken geeft ruimte voor inzet van beleid en investeringen die
passen bij lokale opgaven. Daar horen duidelijke doelen bij
met betrekking tot de verschillende regio’s en hun inwoners.
Het huidige beleid kent een sectorale opbouw en er is niet altijd
evenveel aandacht voor de verschillen tussen regio’s en de
wijze waarop generiek beleid regionaal tot verschillende uitkomsten leidt. De optelsom van beleid kan onbedoeld
stapelen en ongunstig uitpakken in bepaalde regio’s. Inzetten
op een balans tussen ecologie, sociaal en economie en op
onderscheidende ruimtelijke kwaliteit, maakt een bredere en
samenhangende afweging mogelijk bij het maken van
beleids- en investeringskeuzes door het Rijk. Hier liggen ook
volop kansen voor een combinatie met een sociale en culturele agenda, waarbij de inwoners zelf meer aan bod komen.
Een integrale en gebiedsgerichte ruimtelijke ordening en ontwikkeling is alleen mogelijk in een intensieve samenwerking
tussen departementen, uitvoeringsorganisaties en mede­over­
heden. Het draait om de taakverdeling tussen bestuurslagen,
samenhang in beleid en wijze van bekostigen. Vanuit dat vertrek­
punt wil het kabinet in gesprek met verschillende regio’s, in
samenspraak met de markt en de samenleving, waaronder ook
inwoners. Veel lopende programma’s richten zich met een meer
langetermijnagenda al op het versterken van brede welvaart
in specifieke gebieden. Dit biedt de mogelijkheid om nu al te
leren hoe opgaven in de leefomgeving gezamenlijk, meer
­integraal, en duurzaam kunnen worden opgepakt. Bij uitvoering
hoort ook een idee over toezicht, handhaving en uitvoe­r­
baarheid. In de Nota Ruimte zullen we daar verder op ingaan.

Werken op basis van kennis
en data
De Nota Ruimte vormt de leidraad voor de ontwikkeling van
Nederland in de komende decennia. Om bij de uitvoering verstandige keuzes te kunnen maken is het cruciaal dat we zicht
hebben op alle relevante aspecten van onze leefomgeving.
Dat zicht willen we bieden door de benodigde kennis en data
op te bouwen. De beleidscyclus geeft daarbij richting, want
elke fase van de beleidscyclus heeft zijn eigen vragen en
behoefte aan kennis, data en informatieproducten. Inzet is
een kortere beleidscyclus, zodat het beleid sneller en meer
adaptief bijgestuurd kan worden
Bij de beleidsontwikkeling kunnen we door verkennend
onderzoek en met feitelijke informatie een samenhangend
beeld van de leefomgeving opbouwen, toekomstbeelden van
de leefomgeving schetsen, kansen en dilemma’s inzichtelijk
maken en opties tegen elkaar afzetten. Datagedreven werken
stelt ons hierbij in staat om trends en verbanden te identificeren en te visualiseren die anders moeilijk waarneembaar
zouden zijn. We willen daarnaast veel meer dan de laatste
jaren parate kennis bij de eigen medewerkers in de beleidskern opbouwen en onderhouden, zodat we snel op
ontwikkelingen in kunnen spelen. Een op data opgebouwd
beeld van de leefomgeving helpt ons verder om participatieprocessen te faciliteren en inzicht te creëren in de te nemen
besluiten. De visie Zicht op Nederland zet uiteen welke
­beweging noodzakelijk is om de Nationale Geo-Informatie
Infrastructuur (NGII) verder te ontwikkelen tot een stevig
geo-datafundament.
Als die besluiten eenmaal genomen zijn, vraagt ook de uitvoering om de juiste data en informatie. Er is dan behoefte aan
gedetailleerde kennis van de praktijk en inzicht in de voortgang. Met het opzetten van een Platform voor Leren en
Kennis in de regio willen we het gemakkelijker maken om in
de praktijk de generieke kennis te verbinden met praktijk­
kennis en gebiedskennis. Maar ook de eigen ogen en oren in
de regio zijn belangrijk. Zo krijgen we sneller zicht op strategische vragen en kwesties die nu misschien niet acuut zijn,
maar dat op termijn wel kunnen worden.

Om deze kennis te ontwikkelen en bij te houden, moeten we
kunnen bouwen op onze kennisomgeving. Een goede relatie
met universiteiten en kennisinstellingen is belangrijk. Veel
overheidsorganisaties en marktpartijen hebben daarnaast
relevante gegevens en informatiebronnen, maar deze zijn
vaak ongelijksoortig en niet altijd gemakkelijk toegankelijk.
Gebruik van op elkaar aansluitende bronnen maakt het
­mogelijk om gegevens over gebieden en schaalniveaus heen
op te tellen en met elkaar te delen. Daarom willen we als Rijk
met andere overheden en de markt afspraken maken over
de inzet van data, analyses en visualisaties. Daarvoor zijn
investeringen nodig in data en digitalisering en aandacht voor
een cultuur die gericht is op samenwerken en gegevens delen,
aansluitend bij de interbestuurlijke datastrategie.

Monitoring
Op een goede manier bijsturen vraagt om continue
­monitoring en evaluatie. We zullen op de lange weg naar 2100
immers regelmatig de koers moeten bijstellen aan nieuwe
inzichten en de mate waarin we erin slagen onze doelen te
halen. Via monitoring houdt de overheid een vinger aan
de pols van de kwaliteit van de leefomgeving.
Met de Monitor Nota Ruimte worden elke twee jaar de
­effecten van beleid in beeld gebracht en met de planmonitor
wordt gekeken naar de verwachte ontwikkelingen. Ook voor
deze monitors is de beschikbaarheid van goede geo-data
essentieel. Door middel van een lerende evaluatie blijkt of
bijstelling van de beleidsdoelen en aanpassing van de inzet
van instrumenten nodig is. De signalen uit de monitoring en
evaluatie kunnen aanleiding zijn om het beleid bij te sturen,
het beheer te optimaliseren of de resultaten nader te
onderzoeken.

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 47

48 | Contourennotitie Nota Ruimte 2023

Verwijzingen fotografen
Pagina 8, 17, 20 en 42
Pagina 12, 14 en 48
Pagina 19		
Pagina 26 en 46		
Pagina 34		

Rob Poelenjee
Tineke Dijkstra
Jeroen van der Kleij
Jarno Kraayvanger
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Contourennotitie Nota Ruimte 2023 | 49

Dit is een uitgave van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
www.minbzk.nl
www.denationaleomgevingsvisie.nl
Turfmarkt 147
2511 DP Den Haag
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
September 2023