10 maart 2015(update)

reflfle1

Toking power furf her

Evaluatie van de Aankoop van
transpower door TenneT

TenneT heeft Booz & Company gevraagd de aankoop van transpower
te evalueren
Inleiding

• De evaluatie is uitgevoerd tussen 10 juli en 31 augustus 2013 met een update in februari en maart 2015. Hiertoe is gesproken met
) en zijn relevante interne en externe bronnen
1
directieleden van TenneT, is gebruik gemaakt van kennis binnen Booz & Company
geraadpleegd

• De evaluatie is een reactie op voorwaarde nummer 14 van de voorwaarden die MinFin voor de overname van transpower heeft gesteld:
“De deal wordt na twee jaar schriftelijk geëvalueerd en besproken met de aandeelhouder” (Mandaatbrief goedkeuring overname
transpower door MinFin, 26 oktober 2009)

• Doelstelling van dit onderzoek is het evalueren van de overname van transpower. Centraal staat de vraag of de overname van het
elektriciteitstransportnet en de beheeractiviteiten van E.ON in Duitsland door TenneT aantrekkelijk is gebleken vanuit TenneT en de
samenleving en wat de mogelijke geleerde lessen zijn

—

—

—

—

—

—

—

• Onder andere de volgende sub-vragen zullen worden beantwoord:
Welk rendement heeft de aankoop van transpower de aandeelhouder opgeleverd?
Wat zijn de implicaties (mcl. mogelijke upside) van het huidige investeringsvereiste in het Duitse netwerk?
Wat zijn de gevolgen van de aankoop van transpower voor de elektriciteitsprijzen en betrouwbaarheid van de Nederlandse
elektriciteitsvoorziening?
In welke mate is het TenneT / transpower netwerk geïntegreerd en in hoeverre heeft dit geleid tot synergievoordelen op kosten
voor balanshandhaving, operationele kosten, en investeringsuitgaven?
In hoeverre heeft de gecombineerde kennis van bedrijven geleid tot betere beslissingen en / of uitkomsten (investeringen, balans,
operatie) en dus beter risicobeheer?
Welke lessen kunnen opgemaakt worden uit de aankoop van transpower en hoe kunnen deze ingezet worden bij relevante projecten
in de toekomst?
1) Booz & Company is op 1 april 2014 toegetreden tot het PwC netwerk en heet sindsdien Strategy&

2

Financieel

Taking

further

Kredietwaardigheid ratings gebruikt door respectievelijk Moody’s en Standard & Poor’s

IremûtrrirjJnO$ gh

tronspower

1 behouden
• Hiermee heeft TenneT de ten doel gestelde kredietwaardigheid rating van A3 / A-

—

—

• De acquisitie van het hoogspanningsnet van ECN is gefinancierd met:
De opbrengsten van een obligatie-uitgifte door TenneT Holding in februari 2010
De financiering van het initieel benodigde eigen vermogen van de transactie bestond uiteindelijk uit een
combinatie van een hybride obligatiefinanciering van €500 miljoen en daarnaast €300 miljoen eigen
vermogen afkomstig uit de Stichting Doelgelden, waarbij de Staat garant staat

• De overeengekomen ondernemingswaarde bedroeg €885 miljoen. De uiteindelijke verkoopprijs per 25 februari
2010 (closing) werd op basis van de netto financiële positie van transpower op 31 december 2009 bepaald op €1,1
miljard (i.e. inclusief liquide kasmiddelen)

• Na een proces van due diligence en onderhandeling zijn beide partijen op 10 november 2009 tot een transactie
gekomen (signing)

• Op 31 maart 2009 zijn E.ON en TenneT een discussie gestart over de overname door TenneT van het Duitse
hoogspanningsnetwerk van E.ON: transpower

• Op 28 februari 2008 kondigde E.ON aan zijn Duitse hoogspanningsnetwerk (380kV en 220kV) te verkopen als
onderdeel van een overeenkomst met de EU

+
TenneT
power

In 2010 heeft TenneT het Duitse elektriciteitstransportnet van E.ON,
transpower, gekocht

1)

4

Financieel

transpower

El

4,5

Overeengekomen
Waarde

€mn

÷60%

+

© 2010 EBITDA

Waarde op basis van multiple
vergelijkbare transacties

1.420

Indicatieve Ondernemingswaarden transpower

Daarnaast was de transactie-multiple lager dan van vergelijkbare
transacties

)/EBITDA
1
2010, EV

Amprion

BEB
transport

Gemiddelde
multiple van
vergelijkbare
transacties =
7,3

Multiples Vergelijkbare Transacties
vs. transpower Multiple

Thyssengas

Enterprise Value: Ondernemingswaarde
TenneT, Booz & Company analyse

50 Hertz

1)
Bron:

6

Financieel

-

€0

—

7,6x—

4,5x

Ox

TenneT, Booz & Company analyse

Aankoop

Vergelijkbare
Transacties 2010

Mediaan 2014 11,Ox_
Gemiddelde 2014 10,6x
1

EVIEBITDA Multiples

€588 mn
TenneT DE 2014

Proportionele Bijdrage in Waardestijging TenneT DE
EV/EBITDA Multiples vs. EBITDA

€195 mn
TenneT DE 2010

EBITDA

Z=€6.468mn

De grote stijging in ondernemingswaarde komt zowel door een
stijging van de EVIEBITDA multiple, als een stijging van de winst

Bron:

8

Financieel

Met de aankoop van transpower kan de overheid investeren in een ander
reguleringsregime met bijbehorend gereguleerd rendement

Rendementsberekeningsmethodes

Gereguleerd Rendement

De overname van transpower verandert de internal rate of return (IRR) voor de
Nederlandse overheid op de aankoop van TenneT in 2001

-

)
1
Rendementspercentage
2001 2014

De overname van transpower levert de Nederlandse overheid een bepaalde interne!
rate of return (IRR) op over de periode 2009 2014
-

2009 2014

—

)
1
Rendementspercentage

In lijn met de rendementsberekening gedaan door ABN AMRO is de Modified IRR gebruikt
Booz & Company analyse

,

Het rendement op de overname van transpower is volgens 3
methodes geëvalueerd

1)
Bron;

10

Financieel

Marktrisico Duitsland

8,35%

Rf 2003-2013, Marktrisico 2013, %

Risicovergoeding Nederlandse Overheid

3,80%

Risicovrije Rentevoet Duitsland
Rf2010-2013, ROE 2014-2018, %

ROE Duitsland

7,40%

Risicovrije Rentevoet NL en ROE DE

2,59%
)
1
Risicovrije Rentevoet Nederland

NL 2014-201 6, DE 2014-201 8, %

Netto Rendement NL en DE

c%
3 01°!

+
4,81%

Netto Rendement Nederland

Dit resulteert in een ROE in Duitsland van
7,40%, en doordat de Nederlandse overheid
leent tegen 2,59% wordt een netto rendement
van 4,81% behaald

Bovendien ligt het netto rendement voor de
Nederlandse overheid in Duitsland 1,80%-punt
hoger dan in Nederland

Gemiddelde rente over de afgelopen 3 jaar op de Nederlandse 10 jarige staatsobligaties op basis van de berekeningsmethode van de ACM
TenneT, ACM, Booz & Company analyse

01

Netto Rendement Duitsland

Met de overname van transpower heeft de
Nederlandse overheid ingestemd met een
marktrisico in Duitsland waartegenover een
vergoeding van 4,55% staat

Door de overname profiteert de Nederlandse overheid van het 1,80%punt hogere netto rendement op investeringen in Duitsland

1)
Bron:

12

Financieel

1

2011

20

—

25

2009—2014, € mn
25

2009—20 14, %

All A0f
tUt /0

Iii

-

ABN AMRO, Booz & Company analyse

0 38,7%

2012
2014
2013
Waarde eigen vermogen 2014

41

Kasstromen en Eigen Vermogen

o

2010

36 90/

TenneT, Hephaistos Rapport

5 Laag scen. (EV/EBITDA: 10,6)
S Hoog scen. (EV/EBITDA: 11,0)

1

0 MIRR Investering TenneT DE

S Investering S Dividend %

2009

-266

•

•

g&mp

In lijn met het ABN Amro rapport is de Modified IRR (MIRR)
gebruikt met een (her)financieringsrente van 7,5%

—

—

—

—

Waarde eigen vermogen eind 2014 is de
ondernemingswaarde min het vreemd vermogen
Ondernemingswaarde is bepaald op basis van
gemiddelde en mediaan EV/EBITDA multiple van
vergelijkbare beursgenoteerde bedrijven eind 2014
(EBITDA gecorrigeerd voor eenmalige baten)
Minderheidsaandeel Mitsubishi en CIP gewaardeerd op
basis van de zelfde EV/EBITDA multiples
Overig vreemd vermogen is afkomstig uit interne cijfers
van TenneT
Uitgebreide berekening opgenomen in annex

—

—

• Vreemd vermogen / eigen vermogen-ratio tijdens aankoop
van 70/30
Ingebrachte eigen vermogen is dus 30% van
overeengekomen ondernemingswaarde van €885 mn (
€266 mn)
Ratio van 70/30 is in lijn met de eisen voor een A-klasse
creditrating
Vanwege hybride producten en garantiestellingen is een
preciezere benadering van het ingebrachte eigen
vermogen niet mogelijk
—

Het rendement van de overname voor de Nederlandse overheid is
«39% en de waarde van het eigen vermogen is ‘-€ 1 mld gestegen

Bron:

14

Financieel

Overzicht van Ontwikkelingen in TenneT DE’s Markt
H2 2009—H2 2014

Januari 2013
Mitsubishi
investeert in
totaal €576
miljoen in 4
offshore
windprojecten
van TenneT

November 2012
Nieuwe Duitse energiewet
met regels over
aansprakelijkheid,
uitbreidingsplan voor
offshore windenergie en
grotere rechtszekerheid
voor investeerders in
offshore windenergie

November 2011
TenneT geeft aan dat
aansluiting in huidige
tempo niet door kan gaan.
Langetermijnplanning,
helder wettelijk kader
inzake aansprakelijkheid,
en introductie Duitse
netbeheerder voor
gelijkstroom zijn vereist

Augustus 2011
De wettelijke
aansluitings
verplichting van
OWF’s wordt
verlengd tot na
2015

Juli 2011
De tarieven voor
OWF’s worden
verhoogd van €13
naar€15c/kWen
voor snel
gerealiseerde
projecten met 4
eurocent extra

Juni 2011
De KfW
Bundesbank stelt
een
kredietfaciliteit
met ‘early mover’
voordelen van €5
mid beschikbaar
voor OWF’s

Maart2011
De meltdown van de:
kerncentrale in
Fukushima leidt de
Duitse
Atomausstieg in,
waardoor het
aandeel kernenergie
omlaag gaat

Mei 2010
De eerste
aanvragen voor
aansluiting van
windparken
zonder
financiering
worden ingediend
bij transpower

-

-

Augustus 2014
Nieuwe Duitse regering
schroeft ambities met
betrekking tot offshore
windenergie terug:
van 10 gigawatt naar
6,5 gigawatt in 2020
en van 25 gigawatt
naar 15 gigawatt in
2030

Februari 2014
TenneT en CIP investeren
samen in DolWin3, een
offshore aansluiting van 900
MW voor windparken op de
Duitse Noordzee. De
toegezegde investering van
CIP bedraagt €384 miljoen

Onvoorziene gebeurtenissen hebben er toe geleid dat de
investeringsvereisten fors gestegen zijn

TenneT

September 2009
BundesNetzAgentur
staat OWF’s toe een
aansluiting aan te
vragen zonder de
financiering rond te
hebben, enkel een
leveringscontract voor
windmolens is vereist

Bron:

16

Financieel

€
1,000

750

500

250

-

-

-

-

0-

136

2009A

ii
I-

2010A

TenneT, Booz & Company analyse

353

20
2011A

2014A

2009A—2018F, € mn

2013A

• Dividend

2015F

EBIT & Dividend Overzicht TenneT

2012A

EBIT

2016F

2017F

859

2018F

984

Door TenneT’s groeiagenda is de winst aan het toenemen, met een
stijgend dividend als gevolg

Bron:

18

Bedrijfsvoering

)
1
OpEx

2
CapEx)

33%
723

38%
1.338

Kostenstructuur TenneT
2014, %, € mn

67%
1.491

62%
2.214

Alleen de geldelijke posten worden getoond in de grafiek
Onshore investeringen in Nederland en Duitsland, Offshore investeringen in Duitsland
TenneT

1

Energie en
Capaciteits

•

—

Balanshandhavingskosten:
Inkoop van regel-, reserve- en noodvermogen
Overige kosten voor balanshandhaving
Kosten voor het compenseren van energieverliezen
—

Kosten voor het exploiteren van het
elektriciteitstransportnet
Kosten voor het onderhouden van het
elektriciteitstransportnet

•

Benodigde investeringen voor de aansluiting van de
Duitse OWF’s op het elektriciteitstransportnet (de
aansluitingen worden gerealiseerd binnen losstaande
projecten)

Personeelskosten
Overige operationele kosten

•

•

•

Primaire investeringen: kabels, transformatoren en
isolatoren
Secundaire investeringen: computersystemen en
controle apparatuur
Tertiaire investeringen: kantoren en gebouwen

•

•

•

Onshore

Offshore

Overige
OpEx

OpEx

De uitgaven van TenneT bestonden in 2014 voor ‘60% uit CapEx

1)
2)
Bron:

20

Bedrijfsvoering

2012

2014

74

L

• Door toegenomen concurrentie zijn prijzen tevens sterk
gedaald

• De overname van transpower heeft de totstandkoming van
deze samenwerkingen vergemakkelijkt en versneld

• Door internationale samenwerkingen heeft TenneT echter
grote besparingen kunnen realiseren, waardoor de
balanshandhavingskosten stabiel zijn gebleven.

• Om uitval van deze grote vermogensstromen op te vangen,
dient meer noodvermogen te worden aangehouden

—

—

• Stijging voornamelijk veroorzaakt door:
de aansluiting van grotere productie-eenheden
de introductie van de BritNed kabel in april 2011

• Benodigd regel-, reserve- en noodvermogen is de laatste
jaren toegenomen in Nederland

RegeI Rese,nNoodvermçi

idijjing Bénd1gc

Balanshandhavingskosten voor TenneT NL zijn niet gestegen
ondanks een toename in benodigd regel-, reserve- en noodvermogen

2011

2008— 2014, € mn

2010

2013

Balanshandhavingskosten TenneT NL

2009

TenneT, Booz & Company analyse

2008
Bron:

22

Bedrijfsvoering

€21

mn

Prijzen
2012

Prijzen
2015

€10 mn

€1 0-21 mn per jaar

toekomstige besparing:

Geschatte

Schatting op basis van biediadder 2012 en prijzen 2015, per jaar

Besparing Kosten Noodvermogen door Pooling

en €1O-21 miljoen op het gebied van het contracteren van reserves

_./• Om de uitval van grote vermogensstromen op te vangen zou
het aan te houden noodvermogen in Nederland tot 700 MW
moeten zijn toegenomen in de laatste jaren
• Door een internationale samenwerking van wederzijdse
pooling met België & Duitsland, is deze toename niet nodig
• Door de pooling hoeft nu slechts 350 MW aan noodvermogen
in Nederland te worden aangehouden
• De totale besparing voor TenneT NL is daardoor €1 0-21
miljoen op jaarbasis, en bovendien resteert er meer
flexibiliteit en beschikbare capaciteit voor Nederland

TenneT, Booz & Company analyse

• De overname van transpower heeft significant bijgedragen
aan versnelde totstandkoming van deze samenwerking en
besparing

Bron:

24

Bedrijfsvoering

per jaar

Primair
Reservevermogen

Totaal

€22-42 mn

Besparing Balanshandhavingskosten

mn

€1O-21

Regelvermogen

Netto contante waarde is berekend met een WACC van 5% en een belastingvoet van 25%
TenneT, Booz & Company analyse

Reserve
vermogen

mn

€330-630 mn

Netto Contante Waarde
(NCW)l):

Dankzij de overname zijn besparingen op de balanshandhaving van
€22-42 mn p.j. versneld gerealiseerd, met een NCW van €330-630 mn

1)
Bron:

26

Bedrijfsvoering

•

Niet alleen in Duitsland, maar ook in Nederland vindt een enorme uitbreiding
van offshore windparken plaats

—

2023, GW

Duitsland

8,9

Offshore Windparken Capaciteit

Heden

Nu L-2023

4,4

Nederland

0,9

Ook op het gebied van grote projecten (offshore windparken) zijn
synergieën te behalen

•

In september 2013 werd het Nederlandse Energieakkoord gepresenteerd
windenergie neemt een belangrijke plaats in
Wind op zee: opschaling van wind op zee naar 4450 MW, operationeel in
2023. De reeds bestaande parken en hetgeen in de pijplijn zit tellen op tot
circa 1000 MW. Hier bovenop komen de aanbestedingen van in totaal 3450
MW, door een gefaseerde aanbesteding vanaf 2015 in oplopende stappen

Offshore Whicl Projecten

•

TenneT is in juni 2014 door het kabinet formeel aangewezen tot netbeheerder
op zee. Daaropvolgende heeft TenneT in oktober 2014 met Offshore Nederland
een nieuwe afdeling opgericht speciaal voor de ontwikkeling van een net op zee

-

•

In combinatie met de verwachte bouw van offshore windparken in de UK kan de
enorme groei van wind op zee leiden tot een schaarste van resources op het
gebied van gekwalificeerd personeel, speciale schepen, materieel etc.

—

•

In 2012 heeft TenneT al aangegeven dat de markt overspannen is en de
productiecapaciteit beperkt: “de wachttijd voor onderdelen voor benodigde
kabels en transformator- en con verterplatforms inmiddels is opgelopen tot 50 tot
60 maanden”
—

•

Voor TenneT creëert het aanwezig zijn in 2 markten een mogelijkheid door de
juiste timing van projecten en strategisch aanbesteden kan een resource
squeeze worden voorkomen en kunnen significante kosten besparingen voor de
maatschappij worden gerealiseerd

Bron: TenneT, SER, Booz & company analyse

28

Bedrijfsvoering

Expertise

( ) Operations

Onderzoek

Kennisoverdracht

Integratie van bedrijfsprocessen om efficiëntie te verbeteren en
kostenbesparingen te realiseren

Samenwerking op het gebied van onderzoek naar toekomstige
ontwikkelingen en verbeteringen voor het elektriciteitstransportnet

Overdracht van kennis en personeel

..

Algemene bedrijfsprocessen

Gezamenlijke projecten om verbeterde balanshandhaving van het
elektriciteitstransportnet te realiseren tegen lagere kosten

TenneT, Booz & Company analyse

Balanshandhaving en
capaciteitsmanagement

Sinds de overname werken TenneT NL en TenneT DE samen op
verschillende gebieden om van elkaar te leren

Bron:

30

Bedrijfsvoering

Gezamenlijk opstellen van internationale
inkooprichtlijnen
Wederzijds gebruik bestaande leveranciers contacten
Delen aankoop nieuw SCADA-systeem kan besparing
van enkele miljoenen opleveren. Samenwerking wordt
momenteel onderzocht

Interconnectie tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk
TenneT, Booz & Company analyse

—

—

Nieuwe ondersteunende services voor internationale
gelijkstroom hoogspanningskabels om een flow-loop control
) (met
1
systeem te kunnen implementeren op BritNed en tEA
flow-loops kan congestie worden voorkomen door elektriciteit
op een cirkelvormige manier door het netwerk te sturen)

Cross-border redispatch procedure (procedure waarbij
centrales aan weerszijden van de grens gecoördineerd op- of
afregelen om congestie te voorkomen)

• Samenwerking op het gebied van ondersteunende services
voor de balanshandhaving tussen de elektriciteitstransportnetten
om zo de efficiëntie te verbeteren en kostenbesparing te realiseren,
bijv.:

Ontwikkelen nieuwe diensten voor balanshandhaving en
ca pac iteitsmanagement

ianshandhavi ng &Capaciteitsrnanagement

0 Operations

Ook werken TenneT NL en TenneT DE samen om bedrijfsprocessen
efficiënter in te richten tegen lagere kosten

Gebruik maken van synergieën
• Opzet gezamenlijke stuurgroep (Steerco SO) om
samenwerking te verbeteren, bed rijfsprocessen te
harmoniseren, KPI’s te identificeren, en synergieën op het
gebied van system operations te realiseren

Gezamenlijk uitvoeren van activiteiten

—

—

—

—

Gebruik van de reeds bestaande Duitse veilingswebsite
voor reservevermogen (regeleistung.net) levert een
eenmalige investeringsbesparing op van € 1 mn

• Door gezamenlijke uitvoering van activiteiten kunnen
TenneT NL en TenneT DE efficiënter werken en
kostenbesparingen realiseren, bijv.:

1)
Bron:

32

NL Eiektriciteitsvoorziening

Netbeheer Nederland Betrouwbaarheid van elektriciteitsnetten in Nederland, resultaten 2012, Booz & Company analyse

• TenneT heeft na de aankoop geïnvesteerd in de leveringszekerheid
(SSC). Dit heeft direct invloed op de kwaliteit van het netwerk en het
netwerkmanagement in Duitsland waardoor het risico voor Nederland
vermindert

• Deze toename verhoogt de complexiteit van netwerkmanagement en dus
de kans op storingen

• Door intensievere interconnectie met omringende landen wordt het
Nederlandse net meer blootgesteld aan de toename van intermitterende
bronnen in omringende landen, bijvoorbeeld windenergie in Duitsland

Leveringszekerheid

De leveringszekerheid is door intensieve samenwerking positief
beïnvloed

Bron:

34

0
NL Elektriciteitsvoorziening

c
-

-400

-300

.

-100

2009

1

1
.

.

r.

II

0

._
1

1

100

—

200
Duurder
Goedkoper
APX (EuroIMWh)

-200

300

400

500

Benuttingsgraad Interconnectie NL-DE vs. PrijsVerschil APX-EEX

-

—

—

In vergelijking met eerdere jaren
exporteerde Nederland meer en vaker
naar Duitsland, maar deed dit ook in uren
dat Nederlandse elektriciteit duurder was

Bij hogere APX prijzen werd de
imporicapaciteit vaak niet volledig benut
en bij lagere APX prijzen kwam het voor
dat Nederland elektriciteit bleef imponeren

• De benutting van de interconnectiecapaciteit
met Duitsland was dan ook niet optimaal:

• Bij het afstemmen ervan deed zich de
complicatie voor dat de veiling voor day
ahead capaciteit sloot voordat de
beursprijzen van day-ahead elektriciteit
bekend waren

• Tot 2010 was er gebrek aan marktkoppeling
tussen NL en DE, en dienden spelers day
ahead elektriciteit en grenscapaciteit
afzonderlijk in te kopen

• Voor de overname was de importcapaciteit
vanuit Duitsland naar Nederland ongeveer
3.850 MW

Uitleg

Door gebrek aan marktkoppeling tussen beide landen was
prijsconvergentie beperkt
-

0.

E
0

-500

ACM

t:
Bron:

36

0
NL

2000
II

ii

2008

•

•

2010

-

2009

1
Nordic marktkoppeling

1
—

•

2011

Koppeling Engeland aan de dayahead markt in NL door BritNed kabel

BritNed kabel

Totstandkoming
prjskoppeling tussen CWE
regio (FR, BE, NL, LU, DE)
en volumekoppeling tussen
CWE en Nordic-regio
(NorNed kabel)
Harmonisatie sluitingstijden
day-ahead” energiebeurzen

CWE

•

2013

2014

-Ii

•

•

2015

Koppeling Italiaanse
grenzen
Introductie flow-based
marktkoppeling

Vooruitblik

Complete day-ahead
prijskoppeling voor CWE, Nordic
en Engeland
Doel is om ook een geïntegreerde
impliciete marktkoppeling voor
intraday te realiseren
Eveneens in 2014: koppeling
Iberisch schiereiland

NWE Enduring project

•

Mijlpaal in CWE
marktkoppelingsproject: start
publicatie van flow-based
simulatieresultaten aan de
markt

CWE flow-baseci marktkoppeling

Impliciete
capaciteitsallocati
e
(marktkoppeling)
voor intraday
markt

NorNed / BritNed
koppeling

2012

)
1
Tijdslijn Europese Integratie CWE Marktkoppeling
2007

CASC.CWE opgericht

Impliciete
marktkoppeling tussen
NL, BE en FR, waarbij
nationale
energiebeurzen en
TSO’s zijn gekoppeld

Trilateral Market Coupling

2006

Het CWE marktkoppelingsproject heeft een belangrijke rol gespeeld
bij het realiseren van prijsconvergentie

1999

APX Energiebeurs
•

Oprichting APX
als eerste
onafhankelijke
energiebeurs

TSO Auction
•

Oprichting gezamenlijke
lange termijn veiling in CWElanden

J

Tot CWE (Central Western Europe) behoren Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Luxemburg
TenneT

Oprichting TSO Auction door 4
TSO’s uit NL, BE en DE om
grensoverschrijdende
productiecapaciteit te veilen

1)
Bron:

38

0
NL Elektrîciteitsvoorziening

766

2008

2011

Waarde Elektriciteitsprijsverschil NL—DE

2010

2008—2011; € mn

2009

Op basis van next-day delivery
Berekening op basis van APX en EEX day-ahead prijzen 2008-2011
ENTSO-E, APX, EEX, Booz & Company analyse

—

• Prijsconvergentie tussen NL en DE is zichtbaar
verbeterd tussen 2008 en 2011 als gevolg neemt
ook de totale waarde van het verschil in
elektriciteitsprijzen tussen NL en DE af van €766 mn
tot €99 mn

—

• Het waardeverlies voor NL is berekend als de delta
tussen de NL en DE elektriciteitsprijs per uur, maal het
geconsumeerde volume in NL op dat uur de volgende
1 hierbij wordt impliciet aangenomen dat bij
dag
marktkoppeling de laagste prijs prijs-zettend is, en dat
deze prijs zich volledig door vertaalt naar NL/DE

• Bij gebrek aan marktkoppeling of ontoereikende
interconnectiecapaciteit wordt er onvoldoende
geprofiteerd van lagere prijzen in DE, hetgeen een
waardeverlies voor NL betekent

—

• Bij marktkoppeling en voldoende
intercon nectiecapaciteit convergeren de
elektriciteitsprijzen tussen NL en DE hierdoor komen
prijzen in Nederland over het algemeen lager te liggen

De versnelde prijsconvergentie tussen NL en DE leverde een directe
besparing op voor Nederland

1)
Noot:
Bron:

40

0
NL Elektriciteitsvoorziening

€1MWh
10
9
8
7\
6\
5

Ochtend
-

Dal

N

Gemiddelde Delta per Uur NL

/

/

Dag

-

\

—

\

Piek

)
1
Day Ahead Markt, €/MWh

/
/

Etmaal-24 uur

DE

‘s Nachts

-

Dal

/

/

,

Delta2Ol2

Delta 2011

Day-ahead prijzen 2011 -2012 in €/MWh, APX en EEX
APX, EEX, Bloomberg, ENTSO-E, UDI Platts, Booz & Company analyse

0

:

Binnen een dag deed divergentie zich met name ‘s nachts en op het
middaguur voor

1)
Bron:

42

0
NL

Gebruik DE—NL Interconnectie

2013

2014

2011-2014, gemiddeld dagelijks gebruik

2012

0)
4.’

G)

0
0

x

LU

100%

0%

-100%

—

-50

0

50

2011-2014, per uur

-100

APX (€IMWh)

100

150

250

Duurder

200

Stroom NL- DE
MCP NL> MCP DE

Uitschieters zijn te
herleiden tot één
dag in 2011

-

Stroom DE
NL
MCP NL> MCP DE

Benutti ngsg raad Intercon nectie
NL-DE vs. Prijsverschil APX-EEX

-

Stroom DE
NL
MCP NL< MCP DE

450

Stroom NL- DE
MCP NL< MCP DE

--—

-200

-----------

-250

Goedkoper

MCP = Market Clearing Price
Monthly CWE Market Coupling Operational Reports 2011-2012, APX, EEX, Bloomberg, Booz & Company analyse

2011

0

Het intensieve en efficiënte gebruik van de huidige interconnectie
geeft aan dat er mogelijk verdere uitbreidingen nodig zijn

100%

50%

0%

Noot:
Bron:

44

0
NL

Voor het veiligstellen van financiering is verregaande interactie
nodig tussen de TSO’s en de toezichthouders in beide landen

TenneT, Frontier Economics

—

—

Voorbeeld: NorNed II vs. NORD.LINK!NorGER

Als gevolg van het succes van NorNed zijn er vervolgens 3
nieuwe kabels van Noorwegen naar Nederland/Duitsland
voorgesteld:
NorNed II, een tweede kabel parallel aan de eerste NorNed
kabel van Feda (NO) naar Eemshaven (NL)
NorGer, een nieuwe 1.400 MW kabel van Tonstad (NO) naar
Wilhelmshaven (DE), partners in dit project zijn Statnett (50%),
Agder Energi (17%), Lyse Produksjon (17%) en Elektrizitâts
Gesellschaft Laufenburg (17%)
NORD.LINK, een nieuwe 1,400 MW kabel van Tonstad (NO)
naar Wilster (DE), partners in dit project zijn Statnett (50%),
TenneT (25%) en KfW (25%)

In maart 2013 hebben Statnett en TenneT besloten om priotiteit
aan NORD.LINK te geven boven NorNed II en NorGer

• In december 2014 heeft TenneT groen licht gegeven voor
deelname aan de bouw van de NORD.LINK-kabel

• Het is duidelijk dat TenneT vanwege haar positie in beide landen
en beide projecten, de keuze voor het meest optimale project kan
beïnvloeden in plaats van te concurreren, en met een minder
goed of helemaal geen project te eindigen

Les: Op de NL-DE grens zal TenneT permanent als draaischijf moeten fungeren om prijsconvergentie te realiseren

—

Een fundamenteel probleem doet zich voor in het geval kosten en
baten niet evenredig verdeeld zijn over de betrokken landen of
partijen dit is zelfs vaak het geval met projecten die een zeer
gunstig algemeen welvaartseffect tonen, bijv. doorvoerlanden die
moeten investeren om goedkope elektriciteit te exporteren

—

Conclusie: convergentie is een belangrijk langdurig proces dat door
een grensoverschrijdende TSO wordt vereenvoudigd & versneld

—

—

—

Identificatie van adequate investeringen vraagt om een
gemeenschappelijke grensoverschrijdende visie over de
voordelen/kosten en toekomstige marktontwikkelingen in beide
jurisdicties

• De noodzakelijke stappen van identificatie, planning, financiering,
goedkeuring en bouw van nieuwe interconnecties tussen twee
TSO’s zijn gecompliceerd:

Bron:

46

0 Strategisch

)
1
Landen van ENTSO-E Leden

30,9

2011

1

33,2

2012

32,3

2013

J

2014

35,0

Gem. Maandelijkse Grensoverschrijdende
Elektriciteitsstroom, 2019—2014, TWh

28,9

2010

2012

31%

2013

2014

n jet
beschikbaar

Hernieuwbare Bronnen vs. Totale Productie
2009-2012, %

2011

• Overig

•

•

•

•

—

—

—

—

—

—

-

-

De afgelopen jaren is de Europese energiemarkt sterk
geïntegreerd door toenemende marktkoppeling tussen de
Europese lidstaten de grenzen van elektriciteitsmarkten
worden niet meer bepaald door nationale grenzen
Als gevolg van deze integratie hebben ontwikkelingen in het
buitenland direct invloed op de NL elektriciteitsvoorziening,
bijv.:
Investeringen om congestie tegen te gaan in de verbinding
van Noord- naar Zuid-Duitsland zullen direct bijdragen aan
het terugdringen van loopflows en derhalve meer capaciteit
op NL-DE interconnecties voor markttransacties
De verwachting is dat Europa pas aan het begin staat van
Europese integratie en de veranderingen op de energiemarkt:
De komende 10 jaar wordt —€100 mld in het Europese net
geïnvesteerd planning en ontwikkeling zal steeds meer op
Europees niveau afgestemd worden
De opkomst van hernieuwbare energie zal nieuwe eisen
stellen aan het elektriciteitsnetwerk
Duitsland gaat naar verwachting een centrale rol in spelen in
het definiëren van de toekomstige blauwdruk:
Door de centrale ligging is Duitsland direct verbonden met
een groot deel van de Europese lidstaten
Duitsland kent de hoogste elektriciteitsconsumptie in Europa
Duitsland heeft een groot aandeel hernieuwbare bronnen
met ambitieus beleid richting de toekomst

De Europese energiemarkt is snel aan het veranderen door integratie
en de groei van hernieuwbare bronnen

Hernieuw
bare
Bronnen
2010

Hernieuwbaar

1) European Network of Transmission System Operators for Eleetricity (ENTSO-E) landen zijn AT, BA, BE, BG, CH, CZ, DE, DK, EE, ES, F1, FR, GB, GR, HR, HU, IE, IT, LT, LIJ, LV, ME, MK, Nl, NL, NO,
PL, PT, RO, RS, SE, SI, SK
TenneT, ENTSO-E, Booz & Company analyse
Bron:

48

0
Strategisch

irnnisatjes
.-

——

-

—

—

—

Zo kan TenneT een gezamenlijke, sterke positie innemen
tijdens het opstellen van een Duits-Nederlands
Energieakkoord (geïnitieerd door het Ministerie van
Economische Zaken)

TenneT NL en DE werken nauw samen in de discussie over
energietransities, nemen gezamenlijke standpunten in en
schrijven aan gezamenlijke position papers

In de EU wordt TenneT gezien als een voorbeeld in
marktkoppelingsvraagstukken vanwege haar internationale
structuur en grensoverschrijdende verantwoordelijkheden,
waardoor TenneT een belangrijke stem heeft in discussies
omtrent bijvoorbeeld de harmonisatie van Europese grid
codes

• Door blootstelling aan meer dan één toezichthouder wordt het
regelgevingsrisico voor TenneT bovendien gediversifieerd

—

TenneT NL en DE hebben vanwege hun
grensoverschrijdende karakter een belangrijke stem in
Brussel, Den Haag en Berlijn in energie thema’s

• Door haar sterke Europese positie, kan TenneT een grote rol
spelen in het debat rond de veranderende Europese
energiemarkt:

Belangrijke positie in de veranderende energiemarkt

Het nieuwe, grotere TenneT heeft haar strategische positie in Europa
versterkt...

-

trde posÏtiein relante Ëutpesi;

Waar TenneT NL vroeger niet in alle organen van de
ENTSO-E was vertegenwoordigd, is de combinatie NLDE in alle bestuurslagen en werkgroepen aanwezig

• De samenwerking tussen TenneT NL en TenneT DE leidt
tot sterkere positie binnen ENTSO-E, het Europese
samenwerkingsverband voor TSO’s:
—

—

Door overeenkomstig te stemmen in de ENTSO-E kan
TenneT strategisch voordeel halen bij belangrijke
werkgroepen en beslissingen

• Daarnaast heeft TenneT een verbeterde positie in
discussies met ACER, het samenwerkingsverband voor
Europese regulators, door gezamenlijke standpunten in te
nemen, bijv. omtrent flow-loop control

TenneT, Booz & Company analyse

• TenneT heeft verder bijgedragen aan de opzet van een
gezamenlijk kantoor voor TSO’s in München (TSCNET
services) door samenwerking binnen TSO Security
Cooperation. Per januari 2015 is Siem Bruijns van TenneT
tevens aangesteld als Managing Director van TSCNET
services

Bron:

50

0
Strategisch

Het IGCC-project illustreert de voordelen van de samenwerking
tussen TenneT NL en TenneT DE

Samenwerkang TenneT NL enTenneT DE

-

International Grid Control Cooperation

4) In de ENTSO-E bestonden zorgen over de impact van
de toetreding van Nederland op de leveringszekerheid
van het Europese elektriciteitstransportnet. TenneT DE
heeft een belangrijke rol gespeeld om de Nederlandse
toetreding succesvol te verdedigen

3) TenneT DE heeft een belangrijke rol gespeeld in de
lobby richting de Duitse en Nederlandse
toezichthouders en de overige TSO’s. Ondanks verzet
van enkele andere partijen heeft TenneT NL daardoor
erg snel kunnen toetreden

1) TenneT DE diende als de contact TSO (de linking-pin)
tussen TenneT NL en het Duitse GCC-netwerk, door de
fysieke connectie tussen de twee TSO’s

2) TenneT DE heeft TenneT NL ondersteund om alle
benodigdheden voor een snelle toetreding op tijd te
kunnen realiseren

—

• Grid Control Cooperation (GCC) is een systeem waarbij
gevraagd reservevermogen binnen een TSO-gebied kan
worden op te vangen met aangeboden reservevermogen uit het
gebied van een andere TSO
Op deze manier wordt het benodigde reservevermogen per
TSO verlaagd, en de lasten op het milieu verminderd (op- en
afregelen van reservevermogen is erg milieubelastend)
Oorspronkelijk was GCC een project tussen de 4 Duitse
TSO’s
—

—

Die besparen —€50 miljoen op jaarbasis door dit systeem
• In 2012 was TenneT NL de tweede buitenlandse TSO die
deelnam aan de International GCC (IGCC) (na Denemarken,
dat regeltechnisch aan het Duitse controleblok is gekoppeld)
Dit levert de Nederlandse samenleving een besparing op van
€7-ll miljoen per jaar
—

TenneT, VEMW, Booz & Company analyse

• Ten neT NL heeft een initiërende rol gehad in het
internationaliseren van de GCC en bewerkstelligd dat, ondanks
de terughoudendheid van andere Europese TSO’s, ook nietDuitse TSO’s konden toetreden

Bron:

52

0 Maatschappelijk

Sinds 2009 is het aantal FTE’s in NL met 37% toegenomen

515

FTE Ontwikkeling TenneT

t

t

-

—

765

1.921
98

NL
+197FTE

1.658
72
725

2009 t 2010

2011

918

2.110
125

2012

1.044

2.282
170

DE
+673FTE

1
aantallen op 31 december

+388FTE

626

2008

2013

1.238

2.499
123

+
2.771
157

1.438

-Ii

2014

#FTE /
Total Assets
Index (2006= 100)

—

• De toename van 673 FTE’s in Duitsland in de
periode 2010-2014 houdt verband met de
vereiste investeringen in het Duitse netwerk,
met name de uitbreiding van de offshore
windparken

—

• In 2010 is er een toename van 197 FTE’s bij
dit is deels
TenneT in Nederland
van
de
aan
overname
gerelateerd
transpower, omdat er extra personeel is
aangenomen om de integratie te begeleiden
en synergiën te realiseren

• De stijging van 388 FTE in Nederland tussen
2007 en 2009 is gerelateerd aan de
overname van een aantal activiteiten van
regionale netbeheerders (Enexis, Liander,
Delta Netwerkbedrijf)

—

• Het aantal FTE’s bij TenneT in Nederland is
tussen 2009 en 2014 toegenomen van 861
naar 1.176 een toename van 37%

deze extra werkgelegenheid is deels overname gerelateerd

490
-40

2007

TenneT DE

- Overname
TenneT NL — transpower

Voor 2006-2009 zijn de FTE-gemiddeldes over het hele jaar gebruikt
TenneT, Booz & Company analyse

TenneT Overig

2006

1)
Bron:

54

Maatschappelijk

—

4

j

7

f
1

t

:

-

• Door het ontwerp kunnen de draden
dichter bij elkaar worden gehangen dit
zorgt ervoor dat het magnetische veld om
de mast kleiner is dan bij traditionele
ontwerpen, zodat mens en milieu minder
door de aanwezigheid van de
hoogspanningskabels worden beïnvloed

Maatschappelijk belang
• Door het minimalistische ontwerp vallen
de palen minder op dan de traditionele
elektriciteitsmasten, waardoor de
esthetiek van het landschap minder wordt
verstoord

TenneT heeft een nieuw type
elektriciteitsmast ontwikkeld. De Wintrack
elektriciteitsmasten bestaan uit twee
palen waaraan de draden in een verticale
rij worden opgehangen.

Wintrack Elektriciteitsmast

—

4
‘4

i

1

1

t

i
t t

t

t

ii

t t

1

i i
1

TenneTgebruiktenkeleinnovaflesvoor
de transformatorplatformen in offshore
windparken. Zo heeft TenneT het gebruik
van ‘Building Blocks’ ingevoerd:
gestandaardiseerde elementen om een
transformatorplatform mee samen te
stellen. Ook heeft TenneT een nieuw type
transformator in gebruik, waardoor
lichtere kabels gebruikt kunnen worden.

Maatschappelijk belang

Door de innovaties die TenneT gebruikt
en de ervaring die wordt opgedaan met
het ontwikkelen van de windparken in
Duitsland kunnen OWF’s in de toekomst
in Nederland sneller efficiënter en
goedkoper worden gebouwd

.

.

i

.

-

.

...d

.

.

t

J

Innovaties Offshore Transformatorplatform

...en is ook betrokken bij maatschappelijk relevante innovaties

0

t
t

Bron: TenneT, Booz & Company analyse

56

0
Volgende stappen

Overwegingen

Na de succesvolle overname van transpower, is er richting de
toekomst een aantal belangrijke overwegingen voor TenneT

-

Daarnaast zal TenneT een duidelijke bedrijfsvoerings-filosofie kunnen ontwikkelen, bijvoorbeeld op de gebieden van efficiëntere
operaties en HSE-management
), en moeten bepalen ten opzichte van welke TSO TenneT zich wil ‘benchmarken’
1

Op basis van de successen en lessen uit de overname van transpower, zal TenneT met haar aandeelhouder moeten bepalen of het
bereid is tot mogelijke kruisparticipatie (bijv. Elia, 50 Hertz, Amprion)

1. Toekomstsvisie TenneT zou haar langetermijnvisie verder kunnen uitwerken om te bepalen welke rol zij in het Europese
energielandschap wil spelen, en wat de benodigde footprint, omvang en bedrijfsvoering hiervoor is
—

—

—

—

2. Financieringsbehoefte
Ondanks een relatief hoog rendement, heeft de Nederlandse overheid vooralsnog geen eigen vermogen geïnvesteerd voor de
financiering van de projecten in Duitsland
Door een deel van de investeringsbehoefte extern te financieren, wordt een deel van het risico, en dus van de waarde, aan derden
overgedragen. In overleg met de overheid zou TenneT kunnen onderzoeken of een betere balans tussen risicodekking en waardegeneratie mogelijk is bij de financiering van de investeringsbehoefte

3. Prijsconvergentie taak
Door het versneld realiseren van de marktkoppeling heeft TenneT direct bijgedragen aan de prijsconvergentie tussen Nederland en
Duitsland tussen 2008 en 2011
—

—

—

Om Nederland te laten profiteren van de huidige lage prijzen in Duitsland, zal de interconnectiecapaciteit verder uitgebreid moeten
worden TenneT heeft hier een belangrijke taak te vervullen als grensoverschrijdende TSO

4. Inkoopsynergieën
—

Door TenneT’s groeiagenda is er minder nadruk komen te liggen op het realiseren van synergieën binnen inkoop. Naar de toekomst
toe zou TenneT best-in-class sourcing kunnen toepassen om inkoopvoordelen te behalen, met name op het gebied van de
aansluiting van offshore windparken

1) Health, safety & environment management

58

Financieel

€1,050 mn

Berekening Eigen Vermogen

EBITDA 2014 (onderliggend)

€318mn
-

€732 mn

€144 mn

11.Ox

€144 mn

10.6x

)
2
Eenmalige baten

11.Ox

€588 mn
10.6x

€318 mn
11.Ox

€6,468 mn

€906 mn
10.6x

€6,233 mn

EBiTDAgecorrigeerd
EV/EBlTDAmultiple

€3,498 mn

€2,093 mn

€3,371 mn

€1,232 mn

€780 mn

€9,966 mn

€3,325 mn

€146 mn

€9,604 mn

)
3
Schulden

€926 mn

Ondernemingswaarde

Provisies

€520 mn

)
4
Minderheidsaandeel

€6,456 mn

€1,685 mn

€3,446mn

€6,520 mn

€1,749 mn

1 €1,993mn

€1,378mn

€2,l2Omn

€1,378mn

1 €1,154mn

€5,078mn

€1,685 mn

€1,326mn

€5,142mn

€1,749 mn

€520 mn

Hybrid-lening

Vreemd vermogen

1 €3,147mn

Overige activiteiten zijn o.a. Novec, WLW, Dovekot, APX
2014 EBITDA bevat eenmalige meevaller door al te innen OpEx vergoeding tijdens de bouwfase van nieuwe infrastructuur
BritNed NordLink schuld van €274 Mn is meegenomen in de TenneTNL & Overig categorie
Minderheidsaandelen van Mitsubishi en CIP zijn gewaardeerd op basis van hun aandeel in de winst van 2014 (€159 mn) en de EV/EBITDA multiples (1 0.6x en 11 .0x)
TenneT, Booz & Company analyse

Eigenvermogen

1)
2)
3)
4)
Bron:

1

60