Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

19 637

Vreemdelingenbeleid

Nr. 2593

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 maart 2020
Tijdens het algemeen overleg met uw Kamer op 4 juli jl. (Kamerstuk
19 637, nr. 2529) heb ik toegezegd uw Kamer nader te informeren over de
uitkomsten van een gesprek met het hoofd van de IND (HIND), alsmede
van een gesprek met belangenorganisaties over de werkinstructies inzake
bekeerlingen en lhbti’s.
Ik heb een gesprek gevoerd met het COC, in aanwezigheid van HIND.
Hierbij zijn diverse punten aan de orde geweest. U treft de diverse punten
die in het gesprek aan de orde kwamen als bijlage aan.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
A. Broekers-Knol

kst-19637-2593
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 19 637, nr. 2593

1

BIJLAGE
Verzoek om voor de IND te verduidelijken dat het bewustwordings- en zelfacceptatiecriterium uit de werkinstructie is
geschrapt en dat asielzoekers niet meer (mede) mogen worden
afgewezen, omdat ze dergelijke processen niet hebben doorgemaakt. Vraag om deze informatie te verwerken in scholing en
workshops voor IND-medewerkers en om hier via de lhbticoördinatoren extra aandacht aan te besteden.
Zoals ook al door mijn voorganger aangegeven betekent het feit dat
genoemde termen geschrapt zijn uit de werkinstructie en dat de IND er in
de gehoren niet meer naar vraagt, niet dat deze termen nooit meer zullen
voorkomen. Als deze termen nog worden gebruikt kan dit oude zaken
betreffen, waarin een eerste nader gehoor en/of voornemen of besluit
voor de totstandkoming van de nieuwe werkinstructie plaatsvond. In
nieuwe zaken kunnen deze termen nog voorkomen als de vreemdeling
hier zelf naar verwijst of het in de vorige procedure een rol heeft gespeeld.
Weliswaar wordt niet langer de nadruk gelegd op het proces van
bewustwording en zelfacceptatie, maar de verklaringen van de vreemdeling zijn nog steeds leidend. In de nieuwe werkinstructie ligt het
zwaartepunt in zijn algemeenheid op de antwoorden op vragen over de
eigen ervaringen en persoonlijke beleving van de vreemdeling met
betrekking tot zijn seksuele gerichtheid en wat dit voor hem en zijn
omgeving heeft betekend. De vreemdeling wordt gevraagd om toe te
lichten hoe hij zich realiseerde dat hij «anders» was/lhbt- was, hoe hij dat
persoonlijk heeft beleefd, en hoe (en of) de omgeving gereageerd heeft.
Dat betekent niet dat de IND als uitgangspunt hanteert dat er in alle
gevallen een interne worsteling moet hebben plaatsgevonden voordat de
vreemdeling zijn lhbt-gerichtheid heeft geaccepteerd. Echter, er mag wel
verwacht mag worden dat bij een vreemdeling die afkomstig is uit een
land waar men lhbt-gerichtheid niet accepteert en waar dit mogelijk
strafbaar is gesteld, sprake zal zijn van een (denk)proces waarin de
vreemdeling zich onder andere voor de vraag gesteld ziet wat het
betekent om anders te zijn dan hetgeen de maatschappij (en de wet)
verwacht/verlangt en op welke wijze hij daaraan invulling wil en kan
geven. Zoals ook uit de werkinstructie blijkt zal de IND hier vragen over
stellen en de verklaringen van de vreemdeling hierover meewegen bij de
beoordeling of het lhbti-schap geloofwaardig wordt geacht. Deze
verklaringen moeten, integraal gezien, een authentiek verhaal vormen. De
IND zal in de workshops voor hoor- en beslismedewerkers over lhbtibeleid nogmaals extra aandacht vragen voor het niet langer gebruiken
van deze begrippen. Overigens is ook het COC eerder dit jaar uitgenodigd
om een bijdrage te leveren aan deze workshop.
Verzoek om het vier-ogen beginsel in elk geval in lhbti-asielzaken
in te voeren.
In mijn beleidsreactie op het WODC memorandum aan de Tweede Kamer
(Kamerstuk 19 637, nr. 2528) heb ik uitgelegd dat ik geen meerwaarde zie
in de toepassing van het 4-ogen beginsel, waarin altijd een medewerker
meeleest op een voornemen en beschikking. Ook mijn voorganger heeft
dit aan de Kamer medegedeeld.
Formalisering van dit beginsel voor lhbti- en bekeringszaken kost teveel
capaciteit en is voorts overbodig in het licht van de huidige praktijk. In de
praktijk wordt informeel, in verschillende fases van het asielproces, tussen
collega’s overleg gevoerd over zaken waarin twijfel bestaat over het te
nemen besluit. Naast deze praktijk van veelvuldige collegiale afstemming
zijn er bekerings- en lhbti coördinatoren beschikbaar op alle aanmeldcentra. Met hen kan overleg plaatsvinden en aan hen kunnen vragen
gesteld worden. Daarnaast zijn er de momenten van intervisie. Gezien
deze argumenten, in combinatie met de capacitaire belasting van deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 19 637, nr. 2593

2

werkwijze zie ik geen aanleiding om een pilot te starten waarin het 4-ogen
beginsel wordt toegepast.
Wel zijn, naar aanleiding van de motie van het lid Van der Graaf c.s1., de
werkinstructies lhbti en bekeerlingen gewijzigd.2 In alle zaken waarin een
lhbti- of bekeringsmotief speelt dient, voorafgaand aan het besluit op het
asielverzoek, overleg plaats te vinden met een lhbti- of bekeringscoördinator. Indien het in de algemene asielprocedure niet mogelijk blijkt om,
voorafgaand aan het besluit, overleg te hebben met een coördinator zal
de zaak naar de verlengde asielprocedure worden verwezen. Er zullen ook
extra lhbti- en bekeringscoördinatoren worden aangesteld.
Ook de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft in een
recente uitspraak (5 september jl.) geoordeeld dat er geen verplichting is
voor de IND om het 4-ogen beginsel tot uitgangspunt te nemen. De
Afdeling oordeelde dat de omstandigheid dat dezelfde persoon de
vreemdeling heeft gehoord, het voornemen heeft uitgebracht en het
besluit heeft genomen niet in strijd is met een wettelijke bepaling of met
het zorgvuldigheidsbeginsel. De zorgvuldigheid kan op meer manieren
worden gediend, bijvoorbeeld door intervisie of collegiale toetsing.
Tenslotte wil ik erop wijzen dat het slechts toepassen van het vier ogen
beginsel voor bepaalde groepen asielzoekers discriminerend zou zijn.
Immers ook voor andere asielzoekers kan gelden dat hun zaak ingewikkeld
is.
Verzoek om het mogelijk te maken om in lhbti-asielzaken een
Nederlandse tolk in te schakelen in plaats van een tolk uit het
land of de regio van herkomst.
Ik zie allereerst niet in dat dit enkel zou moeten gelden voor lhbti-of
bekeringszaken. Immers ook andere asielzoekers zouden soms liever een
tolk met een andere (bijvoorbeeld Nederlandse) achtergrond willen. Aan
die verzoeken wordt nu ook geen gehoor gegeven.
Zoals al eerder in brieven aan de Kamer verwoord (brieven van
juli (Kamerstuk 19 637, nr. 2414) en november 2018 (Kamerstuk
19 637, nr. 2440)) zijn er voldoende waarborgen voor een juiste
werkwijze van tolken verwerkt in de asielprocedure. Ook zijn er in de
asielprocedure mogelijkheden om correcties en aanvullingen in te dienen
op het rapport van het gehoor. Voorts zou het in de praktijk moeilijk
uitvoerbaar zijn om altijd een Nederlandse tolk in te schakelen. Tolken zijn
immers doorgaans afkomstig uit het land van herkomst.
Bovendien zou dit betekenen dat tolken in deze gevallen enkel en alleen
op basis van hun niet westerse-achtergrond zouden worden buitengesloten. Dat is uiteraard een zeer onwenselijke situatie. Alleen al om deze
reden kan ik hier niet mee instemmen. Zoals is weergegeven in mijn
beleidsreactie over het WODC memorandum inzake geloofwaardigheidsbeoordeling van lhbti- en bekeringszaken, heb ik het WODC wel gevraagd
om de samenwerking met de tolken mee te nemen in hun evaluatie.
Verzoek om het asielmotief in lhbti-zaken te registreren
In een brief aan de Tweede Kamer van de toenmalige Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie (juli 2014, Kamerstuk 19 637, nr.1876) staat uitgebreid verwoord waarom er geen registratie plaatsvindt van o.a. de
asielmotieven seksuele gerichtheid en geloofsovertuiging. Belangrijke
reden is dat deze gegevens bijzondere persoonsgegevens betreffen.
1
2

Kamerstuk 35 300 VI, nr. 68
WI 2018/9 (LHBT) is nu WI 2019/17 en WI 2018/10 (bekeerlingen) is nu WI 2019/18 beiden d.d.
30-12-2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 19 637, nr. 2593

3

Voorts is deze informatie voor de IND intern niet nodig voor beleidsvorming en zegt dit ook niets over de kwaliteit van de genomen besluiten.
Beleidsvorming wordt gebaseerd op uitgebreide informatie over de
situatie in een land van herkomst. Als er bijvoorbeeld sprake is van een
significant gewijzigde instroom van asielverzoeken, bijvoorbeeld met
motief seksuele gerichtheid, wordt dit uiteraard gesignaleerd door de IND
hoor- en beslismedewerkers en kan eventueel naar de achterliggende
oorzaak worden gezocht. Hiertoe is het niet noodzakelijk om een registratie bij te houden. Belangrijk is ook dat registratie niet zuiver kan
plaatsvinden: asielmotieven kunnen met elkaar verweven zijn, denk
bijvoorbeeld aan het verdedigen van de belangen van lhbti’s op politieke
gronden of het motief religie in combinatie met seksuele gerichtheid. Ook
kan er sprake zijn van algemeen geweld dat voor asielzoekers afkomstig
uit een bepaald land reden geeft tot asiel, waardoor het asielmotief
seksuele gerichtheid niet inhoudelijk wordt beoordeeld. Daarnaast zou
registratie arbeidsintensief en kostbaar zijn. Ik wil de aanbeveling van het
WODC over registratie dan ook niet opvolgen.
Verzoek om voor de IND te verduidelijken dat er geen interne
worsteling van lbhti’s verwacht wordt, ook niet als zij afkomstig
zijn uit een land waar lhbti’s niet geaccepteerd worden, en dat
deze en andere stereotyperingen niet ten nadele van de asielzoeker mogen worden gebruikt.
Het is uitdrukkelijk niet zo, zoals ook verwoord in de brief van mijn
voorganger aan de Kamer van november 2018, dat de IND aanneemt dat
iemand een interne worsteling moet hebben doorgemaakt voordat hij zijn
seksuele gerichtheid accepteerde. Echter, zoals in de werkinstructie ook is
aangegeven, mag wel verwacht worden dat bij een vreemdeling die
afkomstig is uit een land waar men lhbti’s niet accepteert en waar dit
mogelijk strafbaar is gesteld, sprake zal zijn van een (denk)proces waarin
de vreemdeling zich onder andere voor de vraag gesteld ziet wat het
betekent om anders te zijn dan hetgeen de maatschappij (en de wet)
verwacht/verlangt en op welke wijze hij daaraan invulling wil en kan
geven.
Verder mag verwacht worden dat de asielzoeker een persoonlijk verhaal
kan vertellen en in kan gaan op zijn eigen ervaringen en belevenissen als
lhbti in zijn land van herkomst.
Dit staat los van de vraag of een lhbti zelf wel of geen problemen heeft
met zijn geaardheid. Hij verkeert immers, hoe dan ook, in een situatie
waarin er problemen zijn te verwachten van de overheid en/of de
maatschappij of de heersende geloofsrichting. Verwacht mag worden dat
hij zich afvraagt wat dit voor hem zal betekenen. De IND mag hiernaar
vragen, in het kader van de geloofwaardigheid, maar ook om te bepalen
of er een risico is op vervolging.
Voorstel om de in Den Bosch uitgevoerde pilot te verbeteren en
verder uit te rollen, in plaats van deze pilot te beëindigen.
De pilot in Den Bosch waarbij een groep medewerkers met meer dan
gemiddelde expertise in lhbti- en/of bekeringszaken ingezet werd bij
asielverzoeken waarbij het op voorhand duidelijk was dat er sprake was
van een lhbti-en/of bekeringszaak is geëvalueerd. Voor de duidelijkheid:
het betrof hier geen medewerkers die uitsluitend gehoren van lhbti
asielzoekers of bekeerlingen afnamen. Ook werden deze medewerkers
niet opgeleid als experts alleen op dit gebied.
Uit de evaluatie van de pilot is gebleken dat, zoals eerder in een brief van
november 2018 door mijn voorganger aan de Kamer werd aangekondigd,
het horen van lhbti en/of bekeerlingen door een vaste groep medewerkers
in de praktijk logistiek niet werkbaar is. Reden hiervoor is dat vaak niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 19 637, nr. 2593

4

van tevoren bekend is of een vreemdeling een asielverzoek op grond van
bekering of seksuele gerichtheid zal indienen. Ook als dat wel bekend is,
met name bij herhaalde aanvragen, is het qua planning en capaciteit niet
altijd haalbaar gebleken om de betreffende medewerkers voldoende op
dit soort zaken in te plannen en voldoende deel te laten nemen aan de
intervisie.
Verder bleek uit de evaluatie dat de medewerkers van de pilot niet vaker
bevraagd werden door de andere medewerkers. De pilot heeft wel een
aantal andere inzichten opgeleverd. Zo bleek dat de medewerkers de
intervisie als positief beoordeelden en de coördinatoren steeds beter
gevonden werden ten behoeve van kennisoverdracht. Deze onderdelen
van de pilot worden om die reden wel gecontinueerd. Hiermee wordt dus
het doel van kennisoverdracht en onderlinge afstemming op een andere
manier toch bereikt.
Verzoek om meer aandacht te besteden aan verklaringen van
derden en om in door COC aangevoerde zaken waarin dit niet
voldoende gebeurd is, een nieuw besluit te nemen.
Dit is een punt dat in het verleden al meerdere malen naar voren is
gebracht. In de nieuwe werkinstructie staat verwoord dat de IND in de
asielbeslissing altijd moet motiveren hoe een verklaring van een derde
(partner, belangenorganisatie) is meegewogen. Ik wil benadrukken dat het
meewegen van een derden verklaring niet per definitie tot een andere
uitkomst in de zaak leidt. In twijfelgevallen kunnen de verklaringen van
derden – mits deze verklaringen daadwerkelijk een feitelijke toevoeging
zijn op het dossier en niet slechts een andere conclusie bevatten over
bestaande feiten – de doorslag geven. Daarnaast zal er ook in de
workshops extra aandacht worden gevraagd voor de wijze waarop
verklaringen van derden in de besluitvorming moeten worden betrokken,
met name ook bij herhaalde aanvragen.
Vraag die tijdens het kennismakingsgesprek aan de orde kwam:
waarom krijgt het COC geen medewerking van de IND om
opnieuw een evaluatie te doen naar de geloofwaardigheidsbeoordeling door de IND?
In dit stadium vind ik het nog te vroeg om een bredere evaluatie te
verrichten dan op de diverse in de beleidsreactie aan de Tweede Kamer
over het WODC-onderzoek genoemde onderdelen. Naar aanleiding van de
resultaten van de evaluatie kan besloten worden om eventueel nog nader
onderzoek te verrichten. Hierop kan ik echter in dit stadium nog geen
toezegging doen. Wel zal ik, naar aanleiding van de bovengenoemde
motie van het lid Van der Graaf c.s., het WODC verzoeken in het kader van
de door het WODC te verrichten evaluatie ook aandacht te besteden aan
dossieronderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 19 637, nr. 2593

5