Deel II

Passende
beoordeling

over het programma
aanpak stikstof

2015-2021
10 januari 2015

Definitief

Ministerie van Economische Zaken
Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Deel II
Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 - 2021

Pagina 2 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Colofon
Projectnaam

Deel II
Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof
2015 - 2021

Opdrachtnemers

Dienst Landelijk Gebied in samenwerking met Tauw BV

Auteurs

Dienst Landelijk Gebied: Erik Doekes
Tauw BV: Matthijs Nijboer en Lex Bekker
De achterdocumenten zijn gemaakt door inhoudelijk
adviseurs bij Dienst Landelijk Gebied en Tauw

Opdrachtgevers

Ministerie van EZ en Ministerie van I&M

Pagina 3 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 4 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Inhoudsopgave

Samenvatting 7
1

Passende beoordeling 11
1.1 Inleiding 11
1.2 Doel en afbakening van de passende beoordeling 11
1.3 Opzet generieke passende beoordeling 12

2

Toetsing op programmaniveau 15
2.1 Inleiding 15
2.2 Korte aanleiding programma aanpak stikstof 15
2.3 Keuze van PAS-gebieden 16
2.4 Onderbouwing van berekening depositieontwikkeling 19
2.5 Onderbouwing van de verwachte effecten van de generieke maatregelen 20
2.6 Borging uitvoering maatregelen 22
2.7 Borging depositiedaling 23
2.8 Omgaan met onzekerheden; Monitoring en bijsturing 26
2.9 Conclusie 27

3

Gebiedsanalyses 29
3.1 Inleiding 29
3.2 Tijdelijke depositietoename 30
3.3 Ecologisch oordeel stikstofgevoelige habitats 31
3.4 Ecologisch oordeel overige habitats 31
3.5 Conclusie 32

4

Depositieontwikkeling in de PAS en de referentiesituatie 33
4.1 Inleiding 33
4.2 Wat is de referentiesituatie? 33
4.3 Ontwikkeling stikstofdepositie 34
4.4 De vergelijking met de referentiesituatie 39
4.5 Conclusie 43

5

Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden 45
5.1 Inleiding 45
5.2 Ondersteuning PAS voor projecten met effecten in het buitenland 45
5.3 Verwachte ontwikkeling stikstofdepositie buitenland 46

6

Conclusies en aanbevelingen 47
6.1 Monitoring en evaluatie van de passende beoordeling 47

7

Literatuurlijst 49

8 Lijst van veel gebruikte begrippen en afkortingen in de het programma
aanpak stikstof 51
Bijlage 1 Wet- en regelgeving 55
Bijlage 2 Beleidsmatige uitgangspunten AERIUS 59
Bijlage 3 Uitkomsten depositieontwikkeling voor verschillende habitats 73
Pagina 5 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 6 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Samenvatting

De Staatssecretaris van Economische Zaken en de Minister van Infrastructuur en
Milieu hebben een plan-MER (milieueffectrapport) inclusief passende beoordeling
(PB) laten opstellen ten behoeve van een zorgvuldige besluitvorming over het
programma aanpak stikstof 2015-2021. Een plan-MER heeft als doel om het
milieubelang een volwaardige plaats te geven in de besluitvorming door het in beeld
brengen en beoordelen van de verwachte milieueffecten. Dit gebeurt onder andere
door een vergelijking met alternatieven. De passende beoordeling geeft een
ecologisch oordeel over de gevolgen van het programma aanpak stikstof voor
Natura2000-gebieden.
Stikstofproblematiek in Nederland; huidige situatie en trends
Huidige situatie
Hoewel de stikstofdepositie in Nederland sinds 1980 met bijna een derde is gedaald
en de verzurende depositie met ongeveer de helft,1 heeft Nederland nog steeds te
kampen met een onnatuurlijk hoge stikstofdepositie.
Overbelasting door stikstof op Natura2000-gebieden in Nederland leidt er toe dat
het moeilijk is om de gewenste kwaliteit van de natuur te realiseren en tegelijkertijd
voldoende mogelijkheden voor economische ontwikkeling te bieden. Deze belasting
wordt veroorzaakt door verschillende binnenlandse en buitenlandse bronnen die
stikstof uitstoten naar de lucht, zoals landbouw, verkeer en industrie. Deze uitstoot
verspreidt zich en slaat neer op onder andere stikstofgevoelige natuur. Dit wordt
stikstofdepositie genoemd.
Landelijke ontwikkeling stikstofdepositie
De afgelopen decennia is de stikstofdepositie fors gedaald. Er is sprake van een
verdere daling van de stikstofdepositie in de periode 2010 tot en met 2030. Met het
vaststaande beleid daalt de stikstofdepositie de komende jaren gestaag verder, ook
wanneer wordt uitgegaan van een economische groei van 2,5%. Dit komt doordat
de meeste stikstofemitterende sectoren, zoals verkeer en landbouw, steeds schoner
worden.
Korte introductie van de Programmatische Aanpak Stikstof: aanleiding en
doelstelling
Door de overbelasting van Natura 2000-gebieden werden er steeds minder
vergunningen in het kader van de Natuurbeschermingswet 1998 verleend voor
nieuwe economische activiteiten in de buurt van Natura 2000-gebieden. De
stikstofuitstoot die met die activiteiten gepaard gaat, vormde een risico voor de
natuurdoelen waaraan Nederland zich in Europees verband heeft verbonden.
In 2009 is het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 geïntroduceerd als
instrument om Natura 2000-doelstellingen te realiseren en tegelijkertijd de
vergunningverlening voor nieuwe ontwikkelingen te vergemakkelijken. De aanpak
voorziet erin dat telkens voor een periode van zes jaar een programma wordt
vastgesteld dat concrete maatregelen bevat om de stikstofdepositie terug te
dringen, negatieve effecten van stikstofdepositie te voorkomen en waar nodig – op
termijn - natuurherstel te realiseren. Het nog vast te stellen programma aanpak
stikstof 2015-2021 bevat daartoe landelijke brongerichte maatregelen waarmee de
emissie van stikstof wordt gereduceerd, gebiedsspecifieke effectgerichte
natuurherstelmaatregelen waarmee de veerkracht van de Natura 2000-gebieden
wordt verbeterd dan wel het beheer wordt aangepast en soms ook lokale
bronmaatregelen. Met al deze maatregelen ontstaat ook ruimte voor nieuwe
economische ontwikkelingen die stikstofdepositie veroorzaken, zonder dat de
1

Planbureau voor de Leefomgeving, “Verkenning van aanvullende maatregelen in het kader van de
Programmatische Aanpak Stikstof. Een verkenning van de gevolgen voor milieu en economie”, 2010, blz. 28.
Pagina 7 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

realisatie van de Natura 2000-doelstellingen in gevaar wordt gebracht. Bij de
toestemmingverlening voor deze ontwikkelingen kan worden teruggegrepen op de
ecologische onderbouwing die ten grondslag ligt aan het programma.

Onderdeel van het thans voorliggende programma aanpak stikstof 2015-2021 is een
pakket nationale maatregelen om de ammoniakuitstoot uit de landbouw te
reduceren met 10 kiloton (Kton) in 2030. Het pakket generieke
landbouwmaatregelen bestaat uit:
•
het aanscherpen van de eisen voor het emissiearm aanwenden van dierlijke
mest;
•
het beperken van de stalemissies door aanscherpen van de maximale emissies
in het Besluit emissiearme huisvestingssystemen landbouwhuisdieren;
•
voer- en managementmaatregelen in de veehouderij.
Daarnaast neemt Limburg extra maatregelen om de ammoniakuitstoot te
verminderen. Deze extra maatregelen leveren een reductie van de
ammoniakuitstoot op van 2,6 Kton in 2030 in Nederland. Al deze maatregelen
moeten er voor zorgen dat de overbelasting van stikstofdepositie op natuur
afneemt.
Het realiseren van ecologisch herstel gebeurt met zogenaamde herstelmaatregelen.
Dat zijn maatregelen die in en rond Natura2000-gebieden worden getroffen om de
natuur veerkrachtiger en bestendiger te maken tegen stikstofdepositie die nog
plaatsvindt. Er zijn maatregelen die de aanwezige stikstof in de bodem versneld
verwijderen door bijvoorbeeld maaien en/of plaggen. Ook zijn er maatregelen die de
omstandigheden voor natuur verbeteren, bijvoorbeeld door aanpassingen van de
waterstand. Daarnaast worden soms lokale bronmaatregelen getroffen, zoals
beëindiging, verplaatsing of aanpassing van bepaalde bedrijfsactiviteiten.
Als het zeker is dat ook bij het in een bepaalde omvang toestaan van nieuwe
stikstofemitterende activiteiten:
•
de stikstofdepositie op de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden
van soorten in het Natura 2000-gebied blijft dalen
•
de maatregelen voor het behoud en – op termijn – zo nodig herstel van de voor
stikstofgevoelige habitattypes en leefgebieden in dat gebied voldoende effectief
zullen zijn en
•
de realisatie van de Natura 2000-doelstellingen niet onevenredig wordt
vertraagd,
kan er bij toestemmingsbesluiten ontwikkelingsruimte aan deze activiteiten worden
toegedeeld.
Wat is het doel van de plan-MER en de passende beoordeling?
Voor het vast te stellen programma aanpak stikstof 2015-2021 is een plan-MER
inclusief passende beoordeling opgesteld. Het doel van de plan-MER is de brede
milieugevolgen van het programma in kaart te brengen voordat het besluit tot
vaststelling wordt genomen. In de passende beoordeling van het programma,
onderdeel van het plan-MER, wordt specifiek getoetst of uitvoering van het
programma geen risico vormt voor de instandhoudingsdoelen van individuele Natura
2000-gebieden in Nederland en aangrenzende Natura 2000-gebieden in het
buitenland (Duitsland en België).
Conclusies van de passende beoordeling
De passende beoordeling wordt ingevuld door de gebiedsanalyses – waarin de
ecologische gevolgen voor elk individueel Natura 2000-gebied afzonderlijk worden
getoetst - en dit generieke deel dat betrekking heeft op de overkoepelende aspecten
van het programma. Op basis van de passende beoordeling (gebiedsanalyses en
Pagina 8 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

generiek deel) kan worden uitgesloten dat de natuurlijke kenmerken van enig
Natura 2000-gebied worden aangetast en de instandhoudingsdoelen van het gebied
in gevaar komen.
Deze conclusie is gebaseerd op:
•
het oordeel van de gebiedsanalyse voor elk Natura 2000-gebied dat er
wetenschappelijk gezien geen twijfel is dat met het beschikbaar stellen van
ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor economische ontwikkelingen met
het programma aanpak stikstof de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten op termijn worden
gehaald en of behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij
is getoetst aan de instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het
aanwijzingsbesluit van het desbetreffende Natura 2000-gebied.
•
een beoordeling van de ontwikkeling van de stikstofdepositie in dit deel van de
PB. In alle gebieden is sprake van een vermindering van de depositie ten
opzichte van de situatie zonder programma aanpak stikstof.
•
de vaststelling dat het programma overigens voldoet aan voorwaarden die
verzekeren dat de instandhoudingsdoelstellingen niet in gevaar komen, namelijk
dat:
alle relevante Natura 2000-gebieden in het programma zijn opgenomen;
de inschatting van depositieontwikkeling en cumulatieve effecten van de
stikstofdepositie op basis van huidige wetenschappelijke inzichten
adequaat is;
er voldoende zekerheid is dat de effecten van de generieke maatregelen
ook daadwerkelijk zullen optreden;
er voldoende zekerheid is dat de maatregelen (herstel en generiek) ook
daadwerkelijk worden uitgevoerd;
de uitgifte van depositieruimte goed is afgestemd op het tempo van
vermindering van de stikstofdepositie en – zoals beoordeeld in de
gebiedsanalyses - de effecten van de herstelmaatregelen;
•
de vaststelling dat ingeval nieuwe inzichten of ontwikkelingen daartoe aanleiding
geven op basis van adequate monitoring tijdig kan worden bijgestuurd.

Pagina 9 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 10 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

1

1.1

Passende beoordeling

Inleiding

Ter voorbereiding op de besluitvorming over het programma aanpak stikstof 2015 2021, hebben de Staatssecretaris van Economische Zaken en de Minister van
Infrastructuur en Milieu een plan-MER2 (milieueffectrapport), en een passende
beoordeling (PB) laten opstellen. Dit is gedaan in twee rapporten die zelfstandig zijn
te lezen. Namelijk: Deel I Plan-MER over het programma aanpak stikstof 2015 2021 en Deel II passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 2021. De passende beoordeling (PB) volgt dezelfde procedure als het plan-MER (zie
ook deel I).
De programmatische aanpak stikstof (PAS) verbindt ecologie en economie. Het doel
is het beschermen en ontwikkelen van kwetsbare, voor stikstof gevoelige natuur,
terwijl tegelijkertijd economische ontwikkelingen mogelijk blijven. Het programma
aanpak stikstof – houdende de concrete uitwerking van de aanpak van de
stikstofproblematiek - bevat hiertoe maatregelen die leiden tot een afname van
stikstofdepositie en maatregelen die leiden tot een versterking van de
natuurwaarden in de Natura 2000-gebieden.
Aangezien het programma ook maatregelen bevat die ruimte bieden voor projecten
die stikstofdepositie veroorzaken en bij de toestemmingverlening voor de projecten
moet kunnen worden teruggegrepen op de aan het programma ten grondslag
liggende onderbouwing, is een passende beoordeling noodzakelijk.
1.2

Doel en afbakening van de passende beoordeling

De PB onderzoekt of met het programma aanpak stikstof verzekerd is dat de
natuurlijke kenmerken in geen enkel Natura 2000-gebied worden aangetast3, geen
onevenredige vertraging of frustratie van het halen van de
instandhoudingsdoelstellingen plaatsvindt en verslechtering van de kwaliteit van de
habitattypen en leefgebieden van soorten in elk van de Natura 2000-gebieden wordt
voorkomen4.
De passende beoordeling richt zich op alle stikstofgevoelige5 Natura 2000-gebieden
in Nederland, de zogenaamde PAS gebieden. Voor deze PAS-gebieden zijn aparte
gebiedsanalyses opgesteld waarin het beschikbaar stellen van depositieruimte in
samenhang met het treffen van herstelmaatregelen in het licht van de
instandhoudingsdoelstellingen ecologisch is beoordeeld. De effecten van de
bronmaatregelen van het programma aanpak stikstof 2015 - 2021 zijn in deze
gebiedsanalyses meegenomen. Deze gebiedsanalyses vormen een integraal
onderdeel van deze passende beoordeling.

2

We maken onderscheid in de procedure en het product wat hieruit resulteert. Dit product is het plan-MER, de
procedure is de plan-m.e.r.
3 Voorgeschreven door artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn en artikel 19f van de Natuurbeschermingswet
1998.
4 Voorgeschreven door artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn en artikel 19d van de Natuurbeschermingswet.
5 Een habitattype of leefgebied is voor stikstof gevoelig als het een kritische depositiewaarde heeft rond of lager
dan 2.400 mol per hectare per jaar. H.F. van Dobben et.al. ‘Overzicht van kritische depositiewaarden toegepast
op habitattypen en leefgebieden van Natura 2000’, Alterra-rapport 2397, 2012 blz 19-20.

Pagina 11 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Huidige Situatie, Autonome Ontwikkeling, Referentiesituatie
Bovenstaande begrippen worden veel gehanteerd in de Passende beoordeling.
Onderstaand wordt een omschrijving van deze begrippen gegeven.
Huidige Situatie: de situatie van 2014.
Autonome Ontwikkeling: De autonome ontwikkeling6 is de verwachte
economische ontwikkeling op basis van vaststaand en voorgenomen beleid, zonder
programma aanpak stikstof. De autonome ontwikkeling7 geldt als referentiesituatie
voor het plan-MER en Passende Beoordeling. In de planMER wordt de groei in de
autonome ontwikkeling voor alle sectoren, uitgezonderd stallen, gelijk gesteld aan
de verwachte ontwikkeling bij 2,5% economische groei. Bij stallen is gekozen voor
een stagnatie van de groei door de beperking die de Natuurbeschermingswet 1998
oplevert. Binnen 5 kilometer van Natura 2000-gebieden is gekozen voor een
stagnatie van de groei van 80%. Voor een zone verder dan 5 kilometer van Natura
2000-gebieden is gekozen voor stagnatie van de groei van 15%. In de autonome
ontwikkeling wordt ook bestaand en voorgenomen beleid beschouwd dat geen
onderdeel is van de PAS8.
Referentiesituatie: de situatie die wordt gebruikt in de Passende Beoordeling om
de PAS mee te vergelijken. In de Passende Beoordeling wordt deze ingevuld door
bovenstaande autonome ontwikkeling.

Figuur 1.1 Bovenstaande begrippen worden in de PB veel gehanteerd.
Uitgangspunt bij het opstellen van de PB van het programma aanpak stikstof 20152021 is dat de daaraan ten grondslag liggende ecologische onderbouwing zodanig is,
dat daarop kan worden teruggegrepen bij toestemmingsbesluiten voor projecten
waaraan overeenkomstig het programma depositie- en ontwikkelingsruimte wordt
toegedeeld: als het programma aanpak stikstof is vastgesteld, kan de passende
beoordeling van deze individuele projecten ten aanzien van de effecten van de
veroorzaakte stikstofdepositie volstaan met een verwijzing naar de passende
beoordeling die ten grondslag ligt aan het programma.
1.3

Opzet generieke passende beoordeling

In hoofdstuk 2 wordt gekeken naar de aspecten van het programma aanpak stikstof
die het individuele gebiedsniveau overstijgen, voor zover relevant in het licht van de
PB. Het gaat om:
1. de wijze waarop bepaald is welke gebieden wel en niet zijn meegenomen in
het programma;
2. de onderbouwing van de wijze waarop depositieontwikkeling is bepaald en
de wijze waarop is omgegaan met cumulatie;

6 De autonome ontwikkeling is in overleg met de commissie voor de m.e.r. bepaald.
7
In paragraaf 3.2 van de Passende Beoordeling en paragraaf 4.1 van deel I wordt meer uitvoerig ingegaan op de
autonome ontwikkeling.
8
Dit betekent in de uitwerking dat alleen de generieke maatregelen van de PAS en het provinciaal beleid van de
Limburg bijdragen aan de emissiereductie die door de PAS wordt gerealiseerd in vergelijking met de autonome
ontwikkeling.
Pagina 12 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

3. de onderbouwing van de verwachte effecten van de generieke maatregelen;
4. de borging van de uitvoering van de generieke maatregelen en de
herstelmaatregelen;
5. de uitgifte van depositieruimte
6. de monitoring van restrisico’s, de wijze waarop wordt omgegaan met
onzekerheden door monitoring en bijsturing
De gebiedsanalyses zijn integraal onderdeel van deze PB. In het programma aanpak
stikstof zijn alle uit een oogpunt van stikstofbelasting en stikstofgevoeligheid
relevante Natura 2000-gebieden opgenomen. Voor elk van deze gebieden is in de
gebiedsanalyses onderzocht of, tegen de achtergrond van de ontwikkeling van de
stikstofdepositie, de effecten van de generieke brongerichte maatregelen en de
gebiedsspecifieke herstelmaatregelen, ontwikkelingsruimte kan worden toegekend
zonder dat de natuurlijke kenmerken van de te beschermen habitattypen en
leefgebieden van soorten in gevaar komen of tot een onevenredige vertraging of
frustratie van het halen van de instandhoudingsdoelstellingen leidt. In de
gebiedsanalyses vindt de vergelijking met de huidige situatie (2014) plaats. In
hoofdstuk 3 worden de gebiedsanalyses besproken.
In de gebiedsanalyses ontbreekt de vergelijking met de autonome ontwikkeling. In
de gebiedsanalyses vindt namelijk een vergelijking met de huidige situatie plaats. In
deze generieke PB wordt deze vergelijking wel gemaakt. Dat gebeurt in hoofdstuk 4.
In hoofdstuk 5 wordt gekeken naar de effecten van het programma op buitenlandse
Natura 2000-gebieden. Hierbij is de PAS vergeleken met de referentiesituatie en de
huidige situatie (2014) in Nederland in de grensstreek. Dit geeft een eerste beeld
van de mogelijke verminderde of versnelde daling van de stikstofdepositie in de
grensstreek ten gevolge van de PAS.

In hoofdstuk 6 staat de eindconclusie van de passende beoordeling.

Pagina 13 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 14 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

2

2.1

Toetsing op programmaniveau

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt programmaniveau gekeken naar de invulling van het
programma aanpak stikstof 2015-2021 voor zover relevant voor een PB. Hiervoor
wordt eerst kort de aanleiding van het programma omschreven en daarna ingegaan
op de specifieke aandachtspunten vanuit het perspectief van de PB.
2.2

Korte aanleiding programma aanpak stikstof

Aanleiding voor het programma aanpak stikstof is het gegeven dat in veel Natura
2000-gebieden overbelasting met stikstof een groot probleem is voor de realisatie
van de instandhoudingsdoelstellingen van de voor stikstof gevoelige natuur in die
gebieden, die Nederland beschermt op grond van de Vogelrichtlijn9 en de
Habitatrichtlijn10.
De consequenties van de overbelasting met stikstof in Natura 2000-gebieden voor
de mogelijkheden om in en nabij Natura 2000-gebieden activiteiten te verrichten
waarbij emissie van stikstof plaatsvindt, zijn voor ondernemers en overheden in de
praktijk merkbaar. Geregeld moet het bevoegd gezag een aanvraag van een
vergunning als bedoeld in artikel 19d van de Natuurbeschermingswet 1998
afwijzen, of wordt een verleende vergunning door de rechter vernietigd, wanneer
degene die een dergelijke activiteit wil gaan verrichten niet afdoende kan
onderbouwen dat de voor stikstof gevoelige habitats11 in een Natura 2000-gebied
door die activiteit niet zullen worden aangetast. Dit komt voor bij activiteiten die
slechts in geringe mate bijdragen aan de stikstofdepositie en ondanks dat de
stikstofdepositie een dalende trend vertoont.
Hoewel de stikstofdepositie in Nederland sinds 1980 met bijna een derde is gedaald
en de verzurende depositie met ongeveer de helft, heeft Nederland nog steeds te
kampen met een onnatuurlijk hoge stikstofdepositie. De gemiddelde kritische
depositiewaarden worden voor landnatuur ruim overschreden.12 Aangezien de
stikstofproblematiek niet alleen wordt veroorzaakt door bronnen in de nabijheid van
een Natura 2000-gebied, maar ook door bronnen ver buiten Natura 2000-gebieden,
is er door alle betrokken overheden op provinciaal en rijksniveau een gezamenlijke,
samenhangende programmatische aanpak ontwikkeld. Deze aanpak bestaat uit de
vaststelling van een programma voor telkens een periode van zes jaar, houdende
concrete maatregelen om de stikstofdepositie terug te dringen, negatieve effecten
van stikstofdepositie te voorkomen en waar nodig – op termijn - natuurherstel te
realiseren. Het voorliggende programma aanpak stikstof 2015-2021 voorziet daartoe
in landelijke brongerichte maatregelen, gebiedsspecifieke effectgerichte
herstelmaatregelen en soms lokale bronmaatregelen. Als gevolg van de verbetering
van de draagkracht van de natuur door de daling van de stikstofdepositie en de in
dit programma opgenomen herstelmaatregelen kunnen in en rondom de Natura
9

Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november 2009 inzake het behoud van de
vogelstand (PbEU 2010 L 20).
10 Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en
de
wilde flora en fauna (PbEG 1992, L 206).
11 Wanneer wordt gesproken over “habitats” worden zowel habitattypen als leefgebieden van soorten bedoeld.
12 R. Koelemeijer et al, ‘Verkenning van aanvullende maatregelen in het kader van de Programmatische Aanpak
Stikstof. Een verkenning van de gevolgen voor milieu en economie’, Planbureau voor de Leefomgeving, 2010,
blz. 28-29.
Pagina 15 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

2000-gebieden economische activiteiten, zoals bedrijfsuitbreidingen, worden
toegelaten die stikstofdepositie veroorzaken. Hiertoe voorziet het programma in
zogenoemde ‘ontwikkelingsruimte’. Doordat voor deposities onder de bij het Besluit
grenswaarden programmatische aanpak stikstof vastgestelde grenswaarde geen
afzonderlijke toestemming is vereist, verminderen de administratieve lasten.
De belangrijkste bron van uitstoot van stikstof is de veehouderij en in mindere mate
verkeer, vervoer en industrie. In figuur 2.1 is de gemiddelde opbouw van de
stikstofdepositie van Nederlandse en buitenlandse bronnen en de onverklaarde
stikstofdepositie weergegeven. Uiteraard is de per bron daadwerkelijk veroorzaakte
stikstofdepositie per gebied en locatie verschillend.
Figuur 2.1. Gemiddelde opbouw stikstofdepositie in 2014 op relevante hectaren in Natura
2000-gebieden berekend met AERIUS Monitor 14.2

Figuur 2.1. Landelijke opbouw gemiddelde stikstofdepositie in 2014 berekend met
AERIUS Monitor 14.2
Het programma treedt in werking in 2015. Vanaf dat moment kan bij de verlenging
van toestemming voor activiteiten waarbij de gevolgen van die activiteit voor een
Natura 2000-gebied worden getoetst, voor het aspect stikstof gebruik gemaakt
worden van dit programma.
2.3

Keuze van PAS-gebieden

Het programma voorziet in de bescherming van voor stikstof gevoelige habitattypen
en leefgebieden van soorten in de Natura 2000-gebieden die in het programma zijn
opgenomen. Een habitattype of leefgebied is voor stikstof gevoelig als het een
kritische depositiewaarde heeft rond 2.400 mol per hectare per jaar of lager.13 Het
gaat in totaal om 60 (sub)habitattypen en 11 leefgebieden. De voor stikstof
gevoelige leefgebieden zijn van belang voor soorten waar gebieden zijn aangewezen

13 H.F. van Dobben et.al. ‘Overzicht van kritische depositiewaarden toegepast op habitattypen en leefgebieden van
Natura 2000’, Alterra-rapport 2397, 2012 blz 19-20.
Pagina 16 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

op grond van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het gaat hierbij om zowel trekkende en
broedende vogels als om kevers, vissen, amfibieën en zoogdieren.14
Een Natura 2000-gebied is in dit programma opgenomen wanneer in het gebied een
voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied voorkomt waarvan de kritische
depositiewaarde voor stikstof wordt overschreden.15
Niet in alle Natura 2000-gebieden komt een voor stikstof gevoelig habitattype of
leefgebied voor. En niet in alle Natura 2000-gebieden waar wel een voor stikstof
gevoelig habitattype of leefgebied voorkomt, is sprake van overschrijding van de
kritische depositiewaarde. In 43 Natura 2000-gebieden is van één of beide situaties
sprake16. Deze gebieden zijn daarom niet opgenomen in het programma. Alle
overige 117 gebieden, waar voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden
voorkomen waarvan de kritische depositiewaarde wordt overschreden, zijn
opgenomen in het programma. Het programma is dan ook een landelijk dekkend
programma.

14 De soorten die op grond van de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn worden beschermd, zijn terug te vinden in
bijlage 1 en 2 van deel II van Herstelstrategieën, N.A.C. Smits & D.Bal, eds. (2014).
15 Zie N.A.C. Smits, D. Bal eds. . ‘Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats. Ecologische onderbouwing van de
Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Deel I: Algemene inleiding herstelstrategieën: beleid, kennis en
maatregelen’. Alterra Wageningen UR & & Programmadirectie Natura 2000 van het Ministerie van Economische
zaken, 2014

Pagina 17 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur 2.2. De Natura 2000-gebieden die in het programma zijn opgenomen zijn in
de kaart met een stip aangegeven..

Pagina 18 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

2.4

Onderbouwing van berekening depositieontwikkeling

Bepaling omvang stikstofdepositie
Voor het berekenen van de stikstofdepositie17 bij de aanvang van het programma
aanpak stikstof 2015-2021 is uitgegaan van de feitelijke emissies en dus het feitelijk
gebruik door de verschillende sectoren. Hiervoor zijn de Grootschalige concentratieen depositiekaarten Nederland (GCN/GDN-gegevens) van het RIVM uit 2014
gebruikt, waarin de sectorbijdrage voor het jaar 2012 is weergegeven. Door AERIUS
zijn deze gegevens vervolgens gebruikt voor berekening van de sectorbijdragen
voor het jaar 2014, met als uitgangspunten een ruimtelijke gedifferentieerde
economische groei van 2,5%. De stikstofdepositie is gecorrigeerd voor economische
activiteiten die zijn opgenomen in het programma. De criteria aan de hand waarvan
deze correctie heeft plaatsgevonden zijn opgenomen in bijlage 2.
Op basis van de emissies heeft AERIUS de deposities berekend volgens het scenario
met hoge economische groei en vaststaand beleid. Voor de bijdrage van het
buitenland en de bijtelling voor onverklaarde depositie zijn berekende totale
deposities van het RIVM gebruikt. Binnen AERIUS zijn deze deposities ruimtelijk
verdeeld op hectareniveau.
Daling stikstofdepositie
In lijn met de dalende trend van de stikstofdepositie de afgelopen decennia wordt
een verdere daling van de gemiddelde stikstofdepositie verwacht in de periode tot
en met 2030. Met het vaststaande beleid daalt de stikstofdepositie naar verwachting
de komende jaren verder, ook wanneer wordt uitgegaan van een economische groei
van 2,5%. Dit komt doordat de meeste stikstofemitterende sectoren, zoals verkeer
en landbouw, steeds schoner worden.18
In bijlage 2 van deze passende beoordeling zijn de uitgangspunten voor benadering
van de autonome daling opgenomen (scenario’s voor de toekomst). Een onderscheid
is gemaakt tussen daling met en daling zonder het programma aanpak stikstof
2015-2021. De daling zonder het programma (= autonome ontwikkeling) wordt
aangemerkt als referentiesituatie (zie paragraaf 4.2). In de situatie met de PAS zijn
de beleidsmaatregelen die aan het programma worden toegerekend bepalend voor
de daling van de stikstofdepositie met de PAS.
Rekenmethode Aerius
De rekenkern van alle depositieberekeningen van AERIUS wordt gevormd door het
Operationele Prioritaire Stoffen model (OPS) van het RIVM. Dit model berekent
gemiddelde concentraties van stoffen in lucht en depositie vanuit de atmosfeer op
basis van emissies van een of meer bronnen in Europa. Een uitgebreide beschrijving
van OPS en meer gedetailleerde informatie over de validatie is te vinden op
www.rivm.nl/ops. Onderstaand tekstkader gaat in op de validatie van OPS.
Validatie OPS
De berekende concentraties en deposities van het OPS model zijn uitgebreid
vergeleken met gemeten concentraties in het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit en
andere meetnetten. De basisvalidatie heeft plaatsgevonden aan de hand van
zwaveldioxide (SO2), en stikstofverbindingen (NOX en NH3) concentraties en natte
depositie van deze stoffen, omdat hiervoor een bepaalde mate van metingen

17 http://www.aerius.nl/nl/factsheets?f[0]=clear
18 Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu (RIVM), ‘Grootschalige concentratie- en depositiekaarten
Nederland’, Rapportage 2013.
Pagina 19 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

beschikbaar zijn en ook omdat de emissies van deze stoffen (relatief) nauwkeurig
bekend zijn.
Eerdere versies van het model zijn onderwerp geweest van studies waarin modellen
uit verschillende landen met elkaar zijn vergeleken. Daarbij is onder meer gekeken
naar de wijze van verspreiding van ammoniak. De conclusie uit deze vergelijkingen
is dat de kwaliteit van de resultaten van het OPS model voor de lokale schaal niet
onderdoet voor de kwaliteit van resultaten van modellen die in andere landen
worden gebruikt.19
Uit een internationale review van de depositiemodellering in Nederland die in 2013 is
uitgevoerd op verzoek van de Staatssecretaris van Economische Zaken en
georganiseerd door Wageningen UR, blijkt dat het OPS model wetenschappelijk goed
is onderbouwd.20
Voor de berekening van het effect van wegverkeer op snelwegen wordt naast OPS,
gebruik gemaakt van Standaardrekenmethode 2 (SRM2).
De depositie als gevolg van de ingevoerde emissiebronnen wordt berekend op een
representatief oppervlak van 1 hectare, in de vorm van een hexagoon. In deze
depositieberekening worden de deposities als gevolg van alle verschillende stikstofemitterende bronnen bij elkaar opgeteld (gecumuleerd).
AERIUS wordt beschouwd als state-of-the-art21 22 ,een model dat op basis van de
best beschikbare wetenschappelijke kennis ter zake berekent wat verwachte
deposities zijn. AERIUS geeft een zo getrouw mogelijk beeld van de verwachte
depositie. Inherent aan de modelmatige aanpak van AERIUS zijn er onzekerheden.
De verdere ontwikkeling van het model kan gestimuleerd worden door
vooruitschrijdende wetenschappelijke inzichten en meetgegevens uit de monitoring
van de PAS.

2.5

Onderbouwing van de verwachte effecten van de generieke
maatregelen

Onderdeel van het programma aanpak stikstof is een pakket nationale maatregelen
om de ammoniakuitstoot uit de landbouw te reduceren. De betrokken regels over
huisvesting en het gebruik van meststoffen zijn wettelijk vastgelegd in het Besluit
emissiearme huisvestingssystemen landbouwhuisdieren en het Besluit gebruik
meststoffen. Daarnaast zijn verdergaande afspraken gemaakt over de reductie van
ammoniakemissie in de Overeenkomst generieke maatregelen in verband met de
PAS, gepubliceerd in de Staatscourant van 25 maart 2014. Doel van de generieke
maatregelen is dat in 2030 een netto reductie is gerealiseerd van ten minste 10

19 http://www.rivm.nl/Onderwerpen/O/Operationele_Prioritaire_Stoffen_model/Modelbeschrijving/Validatie
20 http://www.aerius.nl/nl/over-aerius/kwaliteit/internationale-review-depositiemodel
21 Nieuwe inzichten en ontwikkelingen kunnen aanleiding zijn voor het doorvoeren van aanpassingen in de
rekenmethoden van AERIUS. Bijvoorbeeld het doorvoeren van aanpassingen die leiden tot een verbetering van
de kwaliteit van de berekeningen. Om te komen tot een inventarisatie, afweging én besluitvorming over het
doorvoeren van gewenste aanpassingen in de rekenmethoden zijn door de Ministeries van Infrastructuur en
Milieu en Economische Zaken en het RIVM afspraken opgesteld voor het beheer en onderhoud van de
rekenmethoden in AERIUS
22 AERIUS is onderworpen aan verschillende externe reviews. Internationale wetenschappers oordeelden dat de
rekenkern OPS en de emissiefactoren wetenschappelijk goed onderbouwd zijn en dat de gehanteerde methode
‘state of the art’ is voor het berekenen van deposities op lokale schaal; WUR Resultaten internationale review
onderbouwing ammoniakemissiefactoren, Kamerstukken 33037 nr.65.
Pagina 20 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

kiloton per jaar ammoniakemissie ten opzichte van de ammoniakemissie in 2013.23
24

Het pakket landelijke landbouwmaatregelen bestaat uit:
het aanscherpen van de eisen voor het emissiearm aanwenden van dierlijke
mest in het Besluit gebruik meststoffen;
het beperken van de stalemissies door aanscherping van de normen in het
Besluit emissiearme huisvestingssystemen landbouwhuisdieren;
voer- en managementmaatregelen in de veehouderij.
Dit beleidseffect wordt meegenomen als effect op de stikstofemissies door het
programma aanpak stikstof. Alle overige effecten op emissie door bestaand beleid,
economische en technologische ontwikkeling worden als autonoom beschouwd en
meegenomen in de referentiesituatie. Deze ontwikkelingen zijn te beschouwen als
autonome daling en worden verder niet aan het programma toegerekend.

Het effect van de landbouwmaatregelen ontstaat geleidelijk in de tijd. Voor het
verloop van de daling in kiloton per jaar is de volgende prognose gemaakt.
Tabel 2.3 Ontwikkeling van de emissiereductie van de PAS-maatregelen
2015
2018
2021
2024
2027
2030
Aanwending
0,5
2
2
2
2
2
Voer- en
0,5
2
3
3
3
3
management
Stallen
0,1
0,5
1,4
2,6
3,8
5
Totaal
1,1
4,5
6,4
7,6
8,8
10
Het beleidseffect treedt dus geleidelijk op. De maatregelen rond stallen en
aanwending zijn afdwingbaar. Dit geldt niet voor de voer- en
managementmaatregelen. Deze zijn vrijwillige maatregelen. De analyse van het
feitelijke beleidseffect zal onderdeel zijn van de monitoring van het programma.
De provincies Noord-Brabant en Limburg, waar de overbelasting van
stikstofdepositie hoog is, hebben in de recente jaren in aanvulling op het landelijke
beleid extra brongerichte maatregelen voor de veehouderij vastgesteld. Deze
maatregelen zijn opgenomen in de Verordening stikstof en Natura 2000 NoordBrabant 201325 en de Verordening veehouderijen en Natura 2000 Provincie
Limburg26. Het provinciale beleid van Limburg zal leiden tot een extra reductie van
de ammoniakemissie van de landbouw van naar verwachting 2,6 kiloton in 203027
die ook op landelijk niveau merkbaar is. De effecten van de verordening NoordBrabant staan los van het programma en zijn meegenomen in de verwachte
autonome daling. De effecten van de Limburgse verordening maken wel onderdeel
uit van dit programma. De provincie Limburg zal 50% van de reductie van de
stikstofdepositie die met de verordening wordt behaald, inzetten ten behoeve van
ontwikkelingsruimte voor de landbouw. Ook dit is meegenomen in de berekening
van de depositieruimte binnen AERIUS.

23 Overeenkomst Generieke Maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof
24 33 669 Wijziging van de Natuurbeschermingswet 1998 (programmatische aanpak stikstof) MEMORIE VAN
ANTWOORD
25 http://www.brabant.nl/applicaties/regelingen/regeling-detail.aspx?r=860
26 http://www.limburg.nl/dsresource?objectid=28160&type=org
27 Dit is gebaseerd op uitkomsten AERIUS Monitor 14.2
Pagina 21 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Bovenstaande geeft een realistisch beeld van het verwachte beleidseffect ten
aanzien van stikstofemissies als gevolg van de generieke maatregelen als
opgenomen in het programma aanpak stikstof 2015-2021. De uitvoering van
maatregelen is geborgd door regelgeving en bij overeenkomst tussen de
Staatssecretaris van EZ en de agrarische sector. Het beleidseffect treedt geleidelijk
in de tijd op. Een deel van de maatregelen is vrijwillig, hiervoor is extra aandacht
vereist bij de bewaking dat de verwachte resultaten ook daadwerkelijk optreden.
Hierop wordt structureel gemonitord als onderdeel van de totale monitoring.

2.6

Borging uitvoering maatregelen

Essentieel bij de ecologische oordelen in de gebiedsanalyse is dat de uitvoering van
de herstelmaatregelen daadwerkelijk plaatsvindt. Ook deze uitvoering is geborgd.
Daartoe is in de wet bepaald dat de betrokken bestuursorganen zorg dragen voor
tijdige uitvoering van de herstelmaatregelen en zijn waar nodig overeenkomsten
gesloten met de partijen die zorg dragen voor de uitvoering van
herstelmaatregelen.28 Waar dat aan de orde is, heeft bij het opstellen van de
maatregelen afstemming plaatsgevonden met belanghebbenden zoals
waterschappen en terreinbeherende organisaties, zodat draagvlak bestaat voor de
uitvoering van de maatregelen.
In de wet is bepaald dat de betrokken bestuursorganen
zorgdragen voor tijdige uitvoering van de in het programma opgenomen bron- en
herstelmaatregelen.29 Wanneer het gaat om bestuursorganen die geen formele
betrokkenheid hebben bij het programma of om terreinbeherende
natuurorganisaties, zal vóór de definitieve vaststelling van het programma hun
medewerking bij de uitvoering van de maatregelen worden verzekerd door middel
van een uitvoeringsovereenkomst. Het betreft overeenkomsten tussen het
bestuursorgaan dat verantwoordelijk is voor het treffen van maatregelen voor het
desbetreffende Natura 2000-gebied30 en het bestuursorgaan dat, of de
terreinbeheerder die de maatregel zal uitvoeren. Wanneer de maatregel wordt
uitgevoerd op gronden van privaatrechtelijke (rechts)personen, niet zijnde een
terreinbeherende organisatie, heeft het bestuursorgaan dat verantwoordelijk is voor
het treffen van maatregelen voor het desbetreffende Natura 2000-gebied ervoor
gezorgd dat de tijdige uitvoering van de maatregelen is gewaarborgd door middel
van privaatrechtelijke afspraken en overeenkomsten met die derde partij. Wanneer
met de realisering van de in de gebiedsanalyses opgenomen herstelmaatregelen
onvoldoende voortgang wordt geboekt, kunnen de verantwoordelijke
bestuursorganen de uitvoering van de maatregelen afdwingen door de
bevoegdheden toe te passen die hen daarvoor op grond van enige wet toekomen,
overeenkomstig de daarin gestelde regels.31
Tenslotte is ook budgettaire ruimte gecreëerd voor het uitvoeren van de
herstelmaatregelen. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van dit programma zijn
28 Artikel 19kj Natuurbeschermingswet 1998
29 Artikel 19kj Natuurbeschermingswet 1998
30 Het gaat hier in de regel om het bestuursorgaan dat het beheerplan voor het desbetreffende Natura 2000-gebied
vaststelt. Dit zijn veelal gedeputeerde staten (artikel 19a, eerste lid, van de wet). Wanneer het gebied echter
geheel of ten dele wordt beheerd door of onder verantwoordelijkheid valt van een bewindspersoon van het Rijk,
dan is deze bewindspersoon verantwoordelijk voor het treffen van maatregelen voor respectievelijk het gehele
gebied of het desbetreffende gedeelte van het gebied (artikel 19b, eerste lid, van de wet) en het sluiten van
uitvoeringsovereenkomsten met derden. Andersom geldt dat gedeputeerde staten verantwoordelijk zijn voor het
treffen van maatregelen binnen een gebied waarvoor een bewindspersoon van het Rijk het beheerplan vaststelt,
voor zover dat deel van het gebied wordt beheerd door of onder verantwoordelijkheid valt van gedeputeerde
staten.
31 Dit met inbegrip van toepassing, in uitzonderlijke situaties, van het onteigeningsinstrument.
Pagina 22 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

door het Rijk aan provincies jaarlijks middelen beschikbaar gesteld voor de
uitvoering van herstelmaatregelen32. De financiering voor deze maatregelen is dus al
vooruitlopend op het definitieve programma geregeld.
De volgende budgetten zijn opgenomen in de verschillende begrotingen om de
maatregelen van de PAS uit te voeren.
Tabel 2.4 Maatregelen toe te schrijven aan het programma aanpak stikstof
Kosten PAS
In mln euro per jaar
Herstelstrategieën
27
Landelijke PAS-maatregelen
21
Provinciale PAS-maatregelen
5
Monitoring
1
Hydrologisch herstel
34
Overige maatregelen gebieden
8
Totale kosten
96

2.7

Borging depositiedaling

Systematiek van de PAS
De totale hoeveelheid stikstofdepositie die met het programma aanpak stikstof
beschikbaar wordt gesteld voor de groei van bestaande activiteiten en nieuwe
activiteiten of ontwikkelingen wordt aangeduid met de term ‘depositieruimte’. De
depositieruimte is beschikbaar voor:
• nieuwe activiteiten onderverdeeld in prioritaire projecten, opgenomen in
de bijlage bij de ministeriële regeling waarvoor ontwikkelingsruimte is
gereserveerd (segment 1) en andere activiteiten (segment 2);
• activiteiten die vallen onder de grenswaarden (zie Besluit grenswaarden
programmatische aanpak stikstof);
• autonome ontwikkelingen.
De depositieruimte voor segment 1 en segment 2 (ontwikkelingsruimte) en voor
activiteiten onder de grenswaarde is limitatief en wordt bijgehouden in AERIUS
Register33. De ontwikkeling van de depositieruimte wordt gemonitord in AERIUS
Monitor. Depositieruimte voor activiteiten onder een grenswaarde kan worden
gebruikt tot de maximaal beschikbare hoeveelheid depositieruimte die daarvoor
beschikbaar is gesteld; onder bepaalde voorwaarden kunnen de bevoegde gezagen
besluiten de totale hoeveelheid bij te stellen. De depositieruimte die door activiteiten
onder grenswaarden wordt gebruikt, wordt bijgehouden in AERIUS. Tot de
autonome ontwikkelingen wordt de groei van bestaande activiteiten gerekend
waarvoor geen Nb-wet toestemming verleend hoeft te worden. Voor prioritaire
projecten en andere activiteiten34 (segment 1 en 2) wordt ontwikkelingsruimte
toegedeeld in toestemmingsbesluiten. In het vervolg wordt ingegaan op hoe deze
toetsing werkt.
Voor de toedeling van ontwikkelingsruimte voor activiteiten, en het gebruik van
depositieruimte door activiteiten onder grenswaarden, moet een depositieberekening
in AERIUS calculator35 worden gemaakt. Bij deze berekening moet worden uitgegaan

32 Dit is geregeld in het “Onderhandelingsakkoord decentralisatie Natuur”, 2011.
33 http://www.aerius.nl/nl/producten
34 Bij segment 1 wordt wel getoetst of de verwachte depositie voldoet aan de depositieruimte die beschikbaar is
gesteld bij de vaststelling van de PAS.
35 http://www.aerius.nl/nl/producten
Pagina 23 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

van het jaar waarin de verwachte depositie van een activiteit het hoogst is; bij
tijdelijke projecten (maximaal 5 jaar) wordt de depositie naar tijdsevenredigheid
over 6 jaar berekend (zie paragraaf 3.2). De uitkomsten van deze berekeningen
worden door het bevoegd gezag gehanteerd voor toedeling van ontwikkelingsruimte
in toestemmingsbesluiten en worden in AERIUS register geregistreerd en
afgetrokken van de beschikbare ontwikkelingsruimte. De ontwikkelingsruimte wordt
alleen beschikbaar gesteld als de ontwikkelingsruimte ook daadwerkelijk aanwezig
is. De effecten van de uitgifte van ontwikkelingsruimte worden meegenomen in
AERIUS.
Beschikbare depositieruimte in relatie tot (autonome) daling van stikstofdepositie
In vergelijking met de huidige situatie in de gebiedsanalyses en de referentiesituatie
in deze generieke PB is aangetoond dat op basis van de huidige inzichten met het
programma de instandhoudingdoelstellingen niet in gevaar komen.
Cumulatie
Binnen het systeem van het programma zijn nieuwe economische activiteiten
begrensd binnen de met de PAS beschikbare depositieruimte. In de in AERIUS
berekende depositieruimte op hectareniveau zijn de bijdragen van verschillende
bronnen, vanuit meerdere sectoren, op Natura 2000-gebieden opgenomen.
Meerdere activiteiten kunnen stikstofdepositie veroorzaken op binnen de Natura
2000-gebieden gelegen habitattypen en leefgebieden van soorten. Het bevoegd
gezag beoordeelt aan de hand van de berekende stikstofdepositie of deze
activiteiten afzonderlijk passen binnen de beschikbare depositieruimte. Bij cumulatie
van effecten als gevolg van meerdere activiteiten vormt de beschikbare
stikstofdepositie de grens tot waar op basis van de PB van het programma aanpak
stikstof 2015-2021 negatieve effecten op de natuurlijke kenmerken van Natura
2000-gebieden kunnen worden uitgesloten.
35 mol aanvullende ontwikkelingsruimte
Het programma voorziet in de mogelijkheid dat het bevoegd gezag op een hectare
met een tekort aan ontwikkelingsruimte binnen het geldende tijdvak van het
programma ten hoogste 35 mol extra ontwikkelingsruimte36 toedeelt. Dit kan alleen
als elders in het gebied op een hectare van hetzelfde habitattype of leefgebied
dezelfde hoeveelheid in mindering wordt gebracht op de beschikbare
ontwikkelingsruimte, wat niet ten koste mag gaan van de gereserveerde
ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten. Er wordt dus zodanig uitgemiddeld
per habitattype en leefgebied van soorten in het Natura 2000-gebied dat de
gemiddelde afname van de depositie op het betreffende habitat even groot blijft.
Aanvullend geldt de voorwaarde dat de toedeling van extra ontwikkelingsruimte niet
leidt tot een stijging van de stikstofdepositie op de betreffende hectare ten opzichte
van de stikstofdepositie op die hectare aan de start van het tijdvak van dit
programma. Het bevoegd gezag moet bij toepassing van deze middeling er zeker
van zijn dat er geen aantasting van de natuurlijke kenmerken plaatsvindt. Deze
zekerheid verkrijgt het bevoegd gezag op basis van een aanvullende
gebiedsspecifieke ecologische beoordeling. Op deze wijze voorziet het programma
erin dat de toedeling van extra ontwikkelingsruimte voor de desbetreffende hectare
van het voor stikstof gevoelige habitat of leefgebied niet leidt tot aantasting van de
natuurlijke kenmerken van het betrokken Natura 2000-gebied en evenmin tot
tussentijdse verslechtering van de kwaliteit van het habitattype of leefgebied.

36 Het maximum van 35 mol/ha/jaar is gebaseerd op het inzicht dat er ecologisch gezien geen aantoonbare
verschillen in de kwaliteit van een habitat zijn door verschillen in depositie die kleiner zijn dan 1 kg/ha/jaar,
hetgeen gelijk staat aan een depositie van 70 mol/ha/jaar. Vanuit het voorzorgsprincipe is in het programma een
maximum aan ontwikkelingsruimte van 35 mol/ha/jaar gehanteerd.
Pagina 24 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Onzekerheden depositieruimte
Er kunnen zich gewijzigde omstandigheden voordoen, waardoor de verwachte
ontwikkelingen ten aanzien van het verloop van de depositie niet plaatsvinden. Het
kan bijvoorbeeld zo zijn dat de geprognosticeerde depositiedaling ten gevolge van
de generieke emissiemaatregelen tegenvalt, of dat de ontwikkelingsbehoefte groter
is dan bij aanvang van het programma is ingeschat. Het is van belang dat de uitgifte
van depositieruimte alleen plaatsvindt als deze ruimte ook daadwerkelijk
beschikbaar is.
Om duidelijkheid te blijven bieden welke ontwikkelingsruimte nodig is voor
prioritaire projecten kan halfjaarlijks een bijstelling plaatsvinden van de prioritaire
Rijksprojecten (waaronder de MIRT-projecten37) in segment 1 en kan jaarlijks een
bijstelling plaatsvinden van prioritaire provinciale projecten in segment 1. Indien
nodig kan als gevolg hiervan de verdeling van de depositie- en ontwikkelingsruimte
over projecten of tussen segmenten worden aangepast. Daarnaast bestaat de
mogelijkheid om de verdeling van de ontwikkelingsruimte tussen de eerste en
tweede helft van het tijdvak van het programma aan te passen38. Bijstellingen
gebeuren op basis van nieuwe cumulatieve berekeningen van de
depositieontwikkeling door AERIUS.
Voor activiteiten onder de generieke grenswaarde van 1 mol wordt onmiddellijk
bijgestuurd. AERIUS Register signaleert namelijk automatisch of ten aanzien van
één of meer in het programma opgenomen Natura 2000-gebieden een
overschrijding dreigt van de beschikbare depositieruimte voor deze activiteiten.
Wanneer 95% van de beschikbare depositieruimte voor activiteiten onder de
generieke grenswaarde is benut, is de grenswaarde voor niet-prioritaire projecten
ten aanzien van de desbetreffende gebieden van rechtswege 0,05 mol per hectare
per jaar (artikel 2, vierde lid van het Besluit grenswaarden programmatische aanpak
stikstof). Initiatiefnemers kunnen er dan rekening mee houden dat zij voor hun
voorgenomen activiteit (ook) vanwege de daardoor veroorzaakte stikstofdepositie
een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet 1998 moeten aanvragen.
Deze bepaling is bedoeld als vangnet, om te borgen dat significante effecten voor
Natura 2000-gebieden en verslechtering van de kwaliteit van natuurlijke
habitattypen en leefgebieden van soorten in een Natura 2000-gebied door de
activiteiten onder de grenswaarde zijn uitgesloten. Het bevoegd gezag kan ook
besluiten om de reservering voor het segment grenswaarde bij te stellen. Dit moet
in beginsel gezocht worden binnen de beschikbare depositieruimte voor het
betreffend Natura 2000-gebied. Wanneer er extra depositieruimte beschikbaar
gesteld zou moeten worden, kan dat alleen gebeuren wanneer dit ecologisch
onderbouwd kan worden in een geactualiseerde gebiedsanalyse. Voor
Rijksinfrastructurele projecten waarop een afstandsgrenswaarde van toepassing is,
is vooraf exact berekend welke depositieruimte hiervoor benodigd is. Deze
depositieruimte maakt deel uit van de depositieruimte voor activiteiten onder
grenswaarden en is enkel voor beschikbaar voor de desbetreffende
Rijksinfrastructurele projecten.
Hiermee, in samenhang met de in het programma voorziene monitoring en
bijsturing, vormt het programma een gesloten systeem waarin verslechtering van
habitattypen of leefgebieden van soorten in kwaliteit en omvang39 en het in gevaar
brengen van de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen zijn uitgesloten.

37 Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
38 Zie ook paragraaf 2.8.
39 In paragraaf 3.2 wordt ingegaan op tijdelijke verslechtering.
Pagina 25 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Concluderend kan worden gesteld dat het programma voorziet in een duidelijk “slot
op de deur”, mocht de ontwikkeling van stikstofdepositie onverwacht tegenvallen.

2.8

Omgaan met onzekerheden; Monitoring en bijsturing

Inherent aan programmatische aanpak als de onderhavige zijn onzekerheden. Het
is belangrijk dat er goede monitoring plaatsvindt en bij ongewenste afwijkingen
bijsturing kan plaatsvinden. Voor het volgen en bewaken van de doelstellingen van
dit programma is een zorgvuldig systeem van monitoring, rapportage en bijsturing
noodzakelijk. Het programma aanpak stikstof 2015-2021 voorziet daarin. De
partners van dit programma zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor dit systeem.
Ter voorbereiding van deze besluitvorming is een PAS-bureau opgericht. Het PASbureau coördineert de rapportagecyclus, stelt de jaarlijkse monitorings- en
bijsturingsrapportage op, signaleert ontwikkelingen die relevant zijn voor de
uitvoering van het programma en ondersteunt bij het opstellen van adviezen over
monitoring en bijsturing.
Met de monitoring en rapportage wordt gevolgd of de stikstofdepositie en de
kwaliteit van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden zich
ontwikkelen overeenkomstig aannames die ten grondslag liggen aan dit programma
en of de uitvoering verloopt zoals in het programma vastgelegd.
Monitoring en rapportage zijn gericht op:
• zicht geven en houden op de ontwikkeling van de stikstofgevoelige natuur in de
gebieden die onderdeel uitmaken van het programma, met oog op de
instandhoudingsdoelstellingen;
• zicht geven en houden op de ontwikkeling van de stikstof emissies (landelijk)
en –depositie (landelijk en in Natura 2000-gebieden inclusief prognoses voor
vastgestelde jaren;
• zicht geven en houden op de beschikbare en uitgegeven hoeveelheid depositieen ontwikkelingsruimte ten behoeve van (nieuwe) economische activiteiten;
• zicht geven en houden op de voortgang van de uitvoering van generieke
maatregelen en herstelmaatregelen afgesproken in het programma en de effecten
daarvan;
Jaarlijks wordt de informatie uit de monitoring en uit nieuwe (wetenschappelijke)
inzichten geduid in relatie tot de passende beoordeling en het ecologisch oordeel.
Wanneer uit deze informatie blijkt dat het doelbereik van het programma in gevaar
komt, dan besluiten de bij het programma betrokken bestuursorganen gezamenlijk
of bijsturing van (onderdelen) van het programma aan de orde is. Daarbij worden
de handelingsopties integraal beoordeeld.
Drie jaar na inwerkingtreding wordt een tussenevaluatie van het programma
uitgevoerd conform artikel 19kha van de Natuurbeschermingswet 1998. Hierbij
worden alle relevante gegevens die in het kader van het programma verzameld
worden betrokken. De Natuurbeschermingswet geeft diverse mogelijkheden om
(onderdelen van) het programma gedurende de looptijd bij te sturen. Zo kunnen
bron- en herstelmaatregelen worden vervangen en toegevoegd en kan de
beschikbare hoeveelheid en de verdeling van ontwikkelingsruimte (ruimtelijk en in
tijd) worden aangepast. In het geval dat uit rapportages blijkt dat de doelstellingen
van het programma in gevaar komen, kan de beschikbaarheid van
ontwikkelingsruimte aan projecten en andere handelingen die leiden tot een verdere

Pagina 26 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

toename van de stikstofdepositie op het betrokken Natura 2000-gebied tijdelijk
worden beperkt.
In het zesde jaar vindt een integrale evaluatie van het programma plaats. Met
behulp van de verzamelde monitoringsinformatie en uitvoeringservaring van de
eerst 5 jaar na inwerkingtreding worden de uitgangspunten opnieuw geijkt voor de
volgende programmaperiode. Dat betekent een doorontwikkeling van de
herstelstrategieën en evaluatie en actualisatie van de gebiedsanalyses. Daarmee
kunnen de uitvoeringsafspraken van bron- en herstelmaatregelen voor de volgende
programmaperiode worden vastgelegd.40
Kortom, onderdeel van het programma aanpak stikstof 2015-2021 is een uitvoerig
monitorings- en bijsturingsprogramma. Hiermee is voldoende geborgd dat de
verwachte effecten ook daadwerkelijk optreden en mocht dit niet het geval zijn dat
er bijsturing, zowel in herstelmaatregelen, bronmaatregelen als uitgifte van
depositieruimte mogelijk is.

2.9

Conclusie

In dit hoofdstuk is gekeken naar voorwaarden die verzekeren dat met het
programma aanpak stikstof de gewenste doelen in relatie tot de
instandhoudingsdoelstellingen voor Natura 2000-gebieden worden behaald. De
conclusie is dat dit het geval is, aangezien:
1. de relevante Natura 2000-gebieden zijn in de PAS meegenomen;
2. de inschatting van de depositieontwikkeling en de cumulatieve effecten van de
stikstofdepositie is op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten adequaat;
3. er voldoende zekerheid is dat de effecten van de generieke maatregelen ook
daadwerkelijk zullen optreden;
4. er voldoende zekerheid is dat de maatregelen (herstel en generiek) ook
daadwerkelijk worden uitgevoerd;
5. de uitgifte van depositieruimte goed is afgestemd op het tempo van vermindering
van de stikstofdepositie en – zoals beoordeeld in de gebiedsanalyses – de effecten
van de herstelmaatregelen;
6. er in een adequaat systeem van monitoring- en bijsturing is voorzien, zodat in het
geval van negatieve afwijkingen bijsturing kan plaatsvinden.

40 Programma Aanpak Stikstof 2015 – 2021
Pagina 27 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 28 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

3

3.1

Gebiedsanalyses

Inleiding

Voor elk Natura 2000-gebied met relevante41 voor stikstof gevoelige habitattypen of
leefgebieden voor soorten in Nederland is een gebiedsanalyse opgesteld. Deze
gebiedsanalyses zijn integraal onderdeel van deze PB. In de gebiedsanalyse is
beoordeeld of met het integrale maatregelenpakket het behoud van de habitattypen
en leefgebieden gegarandeerd kan worden en of – waar nodig – op termijn
uitbreiding en verbetering mogelijk is. Bij dit oordeel is onderzocht wat – gezien de
verwachte algehele ontwikkeling van de stikstofdepositie - de effecten zijn van het
toedelen van ontwikkelingsruimte en het beschikbaar stellen van depositieruimte in
combinatie met het uitvoeren van herstelmaatregelen (zie tekstblok 3.1) op de
natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden. Onderzocht is of verslechtering
wordt voorkomen en of met het toedelen van depositieruimte in combinatie met
uitvoering van de herstelmaatregelen de realisatie van de instandhoudingsdoelen
niet in gevaar komt en niet onevenredig wordt vertraagd. De vergelijking die in de
gebiedsanalyses wordt gemaakt, is de vergelijking met de huidige situatie (situatie
2014).
In de werkwijze van de gebiedsanalyses is eerst gekeken welke knelpunten er zijn
voor een goede ontwikkeling van de voor stikstofgevoelige habitattypen en
leefgebieden, inclusief de prioritaire soorten. Deze knelpunten zijn gebaseerd op een
analyse van de huidige situatie, de mate van overbelasting van stikstof en de
verwachte ontwikkelingen van de stikstofdepositie en een landschapsecologische
analyse. Op basis hiervan zijn in de gebiedsanalyses de herstelmaatregelen
beschreven en is de beschikbaarheid van depositieruimte en ontwikkelingsruimte
onderbouwd. Van deze ecologische onderbouwing kan gebruik worden gemaakt bij
toekomstige toestemmingsbesluiten voor activiteiten die stikstofdepositie
veroorzaken.
De gebiedsanalyses zijn opgesteld door de bestuurorganen die verantwoordelijk zijn
voor het beheerplan van de betreffende Natura 2000-gebieden. Dit is gebeurd in
nauwe samenspraak met terreinbeheerders. Bovendien is er afstemming geweest
tussen de verschillende bestuursorganen over de werkwijze en eenduidigheid van de
opzet van gebiedsanalyses. Ook zijn de gebiedsanalyse verscheidene malen
gescreend door onafhankelijke deskundigen.

41 Relevante soorten zijn stikstofgevoelige habitattype (KDW tot rond de 2400 mol/ha/jaar) dat is aangewezen
en/of dat nodig is voor een aangewezen soort of vogel (beleidsuitgangspunt AERIUS 34).
Pagina 29 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Herstelmaatregelen
Om te bepalen welke herstelmaatregelen er in en om een Natura 2000-gebied nodig zijn,
zijn voor alle voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden eerst de
herstelmaatregelen in beeld gebracht die mogelijk zijn. Deze basisinformatie is beschreven
in de zogenoemde herstelstrategieën. Hierin is de best beschikbare kennis uit wetenschap
en praktijk bijeen gebracht.
De herstelstrategieën en de wetenschappelijke onderbouwing daarvan zijn ten behoeve van
de totstandkoming van dit programma vastgelegd in de achtergronddocumenten
“Herstelstrategieën Stikstofgevoelige Habitats, deel I, II en III”. Deze documenten zijn
voorgelegd aan een wetenschappelijke reviewcommissie en zijn ruim voldoende tot goed
beoordeeld. Uit deze herstelstrategieën zijn in de gebiedsanalyses toepasselijke
maatregelen geselecteerd. Dit betekent dus dat herstelmaatregelen uit de gebiedsanalyses
gevalideerd zijn en kunnen worden beschouwd als maatregelen gericht op het bereiken van
de instandhoudingsdoelen van de betreffende habitattype. Dit geldt zowel voor de
stikstofgevoelige als niet stikstofgevoelige habitattypen.

Tekstblok 3.1 Toelichting herstelmaatregelen

3.2

Tijdelijke depositietoename

Het daadwerkelijke gebruik van de ontwikkelingsruimte, in de vorm van uitstoot van
stikstof, zal variëren in de tijd. In het eerste deel van het tijdvak van het
programma aanpak stikstof 2015-2021 kan mogelijk een tijdelijke toename van
stikstofdepositie plaatsvinden ten opzichte van de uitgangssituatie bij aanvang van
het programma. Hiervan kan sprake zijn wanneer de uitgifte van
ontwikkelingsruimte en de feitelijke benutting van die ontwikkelingsruimte sneller
verlopen dan de daling van de stikstofdepositie. De uitgifte van ontwikkelingsruimte
is echter binnen tijdvak van het programma gelimiteerd. Een eventuele versnelde
uitgifte van ontwikkelingsruimte zal dus verderop in het tijdvak worden gevolgd door
een verminderde uitgifte.
Een deel van de projecten die gebruikmaken van ontwikkelingsruimte is tijdelijk van
aard. De daarvoor toegekende ontwikkelingsruimte is gebaseerd op de totale
depositie van die activiteit op een hectare, afgezet tegen een periode van 6 jaar.
Gedurende het deel van die periode waarin de tijdelijke activiteit wordt uitgevoerd
zal de depositie hoger zijn dan dat gemiddelde. In de rest van de periode zal de
toegekende ontwikkelingsruimte niet worden benut.
Of er daadwerkelijk sprake is van een tijdelijke toename, hangt af van het
temporele verloop van de depositie van andere bronnen op een bepaalde locatie. De
verwachte gemiddelde daling daarin over de jaren heen, kent in de praktijk mede
door weersomstandigheden vrij grote pieken en dalen. Dat blijkt uit metingen van
zowel stikstofconcentraties als van droge en natte stikstofdepositie. Of door een
vroege uitgifte van ontwikkelingsruimte of door tijdelijke projecten een piek in de
totale depositie zal ontstaan hangt dus sterk af van variatie in de depositie uit
andere bronnen.
Ecologisch gezien zal het echter niet uitmaken of er gedurende de PAS-periode op
bepaalde locaties een tijdelijke toename in de depositie zal plaatsvinden met de
omvang van de totale toegekende ontwikkelingsruimte.

Pagina 30 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Ook zonder de uitgifte van ontwikkelingsruimte is er al een grote variatie in
depositie in de tijd en die variatie zal door uitgifte van ontwikkelingsruimte niet
toenemen. Gezien de aard van de processen die optreden als gevolg van
stikstofdepositie, doen zich bij fluctuerende deposities geen snelle reacties op de
vegetatie of de fauna voor, althans niet binnen de bandbreedtes die thans in de
natuurgebieden worden gemeten en gemodelleerd. Die reacties zijn dan ook nooit
waargenomen in natuurgebieden. Een snelle daling binnen bijvoorbeeld een jaar,
leidt er dus niet toe dat de natuurkwaliteit ineens beter wordt. En een snelle stijging
leidt er niet toe dat de natuurkwaliteit ineens slechter wordt.
Veel belangijker dan de temporele variatie in depositie is de (gemiddelde) totale
overschrijding van de kritische depositiewaarde én het op tijd nemen van de juiste
herstelmaatregelen.

3.3

Ecologisch oordeel stikstofgevoelige habitats

De gebiedsanalyses vormen een belangrijk onderdeel van de passende beoordeling.
Zij bevatten een ecologisch oordeel over de kans dat de
instandhoudingsdoelstellingen van de voor stikstof gevoelige habitattypen en
leefgebieden in het gebied in de periode dat dit programma van toepassing is, zullen
worden gerealiseerd wanneer de in dit programma opgenomen maatregelen worden
getroffen. Hierbij houden zij rekening met het gebruik van de beschikbaar gestelde
depositieruimte en de toedeling van ontwikkelingsruimte zoals deze volgt uit de
uitgangspunten in het programma. Deze zijn berekend met AERIUS. De
gebiedsanalyses zijn essentieel om ecologisch te onderbouwen dat activiteiten die
stikstofdepositie veroorzaken waarvoor beschikbare depositieruimte wordt gebruikt
of waaraan ontwikkelingsruimte wordt toebedeeld, met zekerheid de natuurlijke
kenmerken van de voor stikstofgevoelige habitats en leefgebieden in een Natura
2000-gebied niet zullen aantasten.
Het oordeel van de gebiedsanalyses is dat er wetenschappelijk gezien geen twijfel is
dat door het beschikbaar stellen van ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor
economische ontwikkelingen conform de uitgangspunten van het programma
aanpak stikstof de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten niet in gevaar wordt
gebracht, de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen ook niet onevenredig
wordt vertraagd en behoud van de habitattypen en leefgebieden steeds is geborgd,
dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij is getoetst aan de
instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het aanwijzingsbesluit van de
betreffende Natura 2000-gebieden.
3.4

Ecologisch oordeel overige habitats

Een belangrijk onderdeel van de gebiedsanalyses zijn de herstelmaatregelen. Deze
maatregelen zouden mogelijkerwijs een (negatief) effect kunnen hebben op andere
niet stikstof gevoelige habitats. Bij de keuze van de herstelmaatregelen (zie ook
tekstblok 3.1) is de onderlinge samenhang van hydrologie, bodem en beheer bezien
alsook de volgorde waarin de maatregelen worden genomen. Daarbij is tevens
rekening gehouden met de bescherming van habitattypen en leefgebieden zonder
overschrijding van de KDW, met niet voor stikstof gevoelige habitattypen en
leefgebieden die op grond van de instandhoudingsdoelstellingen van het Natura
2000-gebied moeten worden beschermd.

Pagina 31 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Het oordeel van de gebiedsanalyses is dat er wetenschappelijk gezien geen twijfel is
dat de herstelmaatregelen de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen voor
deze andere habitattypen en leefgebieden van soorten niet in gevaar brengt en dat
behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij is getoetst aan de
instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het aanwijzingsbesluit van de
betreffende Natura 2000-gebieden.
3.5 Conclusie
Het oordeel van de gebiedsanalyses is dat er wetenschappelijk gezien geen twijfel is
dat met het beschikbaar stellen van ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor
economische ontwikkelingen en het treffen van herstelmaatregelen met het
programma aanpak stikstof 2015-2021 de realisatie van de
instandhoudingsdoelstellingen niet in gevaar wordt gebracht en behoud steeds is
geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij is getoetst aan de
instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het aanwijzingsbesluit van de
betreffende Natura 2000-gebieden ten opzichte van de huidige situatie. Bij dit
oordeel is integraal gekeken, wat betekent dat effecten van zowel
herstelmaatregelen als depositieontwikkeling zijn meegenomen op alle habitattype
en leefgebieden met instandhoudingsdoelstellingen.
Nu duidelijk is dat op gebiedsniveau ten opzichte van de huidige situatie een positief
ecologisch oordeel kan worden gegeven over de PAS wordt in het volgende
hoofdstuk de vergelijking gemaakt met de referentiesituatie.

Pagina 32 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

4

4.1

Depositieontwikkeling in de PAS en de referentiesituatie

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de depositieontwikkeling die het gevolg is van het
programma aanpak stikstof beschouwd en vergeleken met de referentiesituatie.
Eerst wordt ingegaan op de uitwerking van de referentiesituatie. Daarna wordt de
vergelijking gemaakt tussen de ontwikkeling van de depositie met en zonder PAS
voor de betreffende Natura 2000-gebieden. Daarna wordt ingegaan op de
depositieontwikkeling bij verschillende stikstof gevoelige habitattype en leefgebieden
van soorten.
4.2 Wat is de referentiesituatie?
RIVM en PBL hebben in hun analyses een inschatting gemaakt van de ontwikkeling
van de stikstofdepositie zonder de maatregelen die zijn opgenomen in het
programma aanpak stikstof, rekening houdend met andere economische, technische
en beleidsmatige ontwikkelingen rond stikstofdepositie in Nederland en het
buitenland. Dit scenario vormt de basis voor de verdere uitwerking van de autonome
ontwikkeling in de passende beoordeling.
In dit scenario van RIVM en PBL wordt echter geen rekening gehouden met de
stagnatie van bepaalde ontwikkelingen tengevolge van de regels verankerd in de
Natuurbeschermingswet 1998. Deze stagnatie wordt door de PAS opgeheven en dit
zorgt voor extra emissies: bepaalde stikstofemitterende activiteiten krijgen namelijk
door het programma aanpak stikstof de ruimte om te ontwikkelen. Voor een reële
vergelijking moet deze stagnatie worden meegenomen.
De vraag is wat de omvang van deze stagnatie is. Ervaringen uit de praktijk leren
dat de omvang van de stagnatie beperkt is. Uit onderzoek van het LEI42 naar de
economische baten van de PAS blijkt dat alleen de sector landbouw daadwerkelijk
beperkt wordt in haar groei. In deze sector is aantoonbaar sprake van stagnatie. De
ervaringen van de provincies en commissie voor de m.e.r. zijn vergelijkbaar43.
Feitelijk ondervindt dus met name de landbouw, en dan wel specifiek de uitbreiding
van stallen, stagnatie als gevolg van de Natuurbeschermingswetgeving. Bij sectoren
buiten de landbouw is er wel sprake van een administratieve last ten gevolge van
Natuurbeschermingswetgeving, maar geen sprake van grootschalige beperking in de
groei. De stagnatie van landbouw (stallen) is rond stikstofgevoelige Natura 2000gebieden het grootst.
Op basis van bovenstaande is de referentiesituatie als volgt gedefinieerd:
- in gebieden gelegen binnen een afstand van 5 kilometer van Natura 2000gebieden wordt de groei van stallen sterk belemmerd doordat er geen ruimte is voor
extra uitstoot van stikstof. Dit betekent dat hier 15% van de groei die wordt
verwacht bij 2,5% economische groei plaatsvindt;
- in gebieden gelegen op meer dan 5 kilometer afstand van Natura 2000-gebieden
wordt de groei van de veehouderij minder belemmerd doordat er wel wat ruimte is
42 Zie ook Sociaal economisch perspectief van de PAS, Baten en kosten van de Programmatische Aanpak Stikstof in
Natura 2000- gebieden, Leneman, H. et al. LEI nota 13-041, 2013)
43 De ervaring in recente bestemmingsplannen buitengebied van de Commissie voor de m.e.r. is dat de verschillen
tussen de vergunde of bestemde situatie en de actuele situatie doorgaans groot is. Deze nog niet ingevuld
latente, ruimte bleek in het buitengebied veelal 20-30% en kan oplopen tot bijna 50%. Het salderen met nietingevulde vergunningen of bestemmingen betekent alleen een daling van de latente ruimte, maar betekent in
feite een actuele toename als gevolg van het nieuwe initiatief.
Pagina 33 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

voor extra uitstoot van stikstof. Dit betekent dat hier 80% van de groei die wordt
verwacht bij 2,5% economische groei plaatsvindt.
Bovenstaand zorgt voor een correctie op het beleidseffect van het programma
aanpak stikstof. Het beleidseffect wordt lager, aangezien er ook sprake zal zijn van
extra emissie doordat stagnatie wordt doorbroken. Bovenstaand is dus de
referentiesituatie voor de PB.
Deze referentiesituatie wordt in het vervolg vergeleken met de situatie die ontstaat
als gevolg van het programma aanpak stikstof, waarbij het programma samengevat
op het volgende neerkomt:
•
Minimaal 10 kTon emissiereductie tot 2030 door aanvullende emissie
beperkende maatregelen
•
In de provincie Limburg worden aanvullende landbouwmaatregelen genomen
•
De depositie behorend bij een economische groei van 2,5% is aangemerkt als
depositieruimte;
•
Daar bovenop wordt ongeveer 50% van de emissiereductie van de aanvullende
generieke landbouwmaatregelen beschikbaar gesteld als depositieruimte voor
economische ontwikkeling;
•
Uitvoeren van geselecteerde maatregelen uit de herstelstrategieën in
stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden (de gebiedsmaatregelen).
Dit betekent dat andere ontwikkelingen allemaal onderdeel zijn van de
referentiesituatie.
4.3

Ontwikkeling stikstofdepositie

Alle berekeningen zijn uitgevoerd met het rekeninstrument AERIUS 14.2, waarbij
per hectare (hexagoon) wordt berekend wat de ontwikkeling van de depositie is in
de referentiesituatie. Alleen die gebieden waar in de huidige of toekomstige situatie
overschrijding van de kritische depositiewaarde plaatsvindt, worden meegenomen in
de analyse. Alle overige berekeningen zijn op een vergelijkbare wijze uitgevoerd.
In de volgende figuren wordt gekeken naar de ontwikkeling van de stikstofdepositie
in 2020 met PAS en 2030 met PAS ten opzichte van de kritische depositiewaarde.

Pagina 34 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur 4.1: de deposities van de PAS in 2020 ten opzichte van de KDW

Pagina 35 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur 4.2: de deposities van de PAS in 2030 ten opzichte van de KDW
Hoewel er een toename is van het oppervlak dat geen overschrijding van de KDW
heeft, is er ook in 2030 nog steeds sprake van een groot aantal gebieden met een
overschrijding van de KDW. In onderstaande figuur wordt duidelijk hoe deze
ontwikkeling is in de verschillende situaties.

Pagina 36 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Verdeling oppervlakte alle relevante habitats in Nederland met in 2014 een overschrijding van KDW

Percentage van het totale oppervlak

45%
40%
35%
30%
25%
20%

Vergelijking Huidige situatie (2014) met KDW

15%

Vergelijking Referentiesituatie 2020 met KDW

10%

Vergelijking PAS 2020 met KDW
Vergelijking Referentiesituatie 2030 met KDW

5%

Vergelijking PAS 2030 met KDW

0%
<-70

van -70 van -35 van 35
van 70
tot -35
tot 35
tot 70
tot 350
Verschil met KDW [mol/ha/j]

>350

Figuur 4.3 De ontwikkeling van de depositie op stikstofoverbelaste habitats in
verschillende berekende situaties
Uit bovenstaande figuur blijkt dat er een afname ten opzichte van de huidige situatie
is van het aantal stikstofoverbelaste habitats in zowel de referentiesituatie
(autonome ontwikkeling) als met de PAS. Door het programma is 37% van de
habitats in 2030 niet meer, of vrijwel niet meer (tot 35 mol/ha/jaar meer dan de
KDW), stikstofoverbelast. Zonder het programma aanpak stikstof is dit 34% in
2030. Bij de huidige situatie is dit 30%. Het verschil tussen de situatie mèt het
programma aanpak stikstof en de referentiesituatie is beperkt.
Een uitsplitsing naar habitattype geeft een meer gedetailleerd beeld. Onderstaand
wordt per habitattype waarvoor instandhoudingsdoellingstellingen gelden met een
overschrijding van de KDW de ontwikkeling van de depositie in de verschillende
situaties vergeleken. Stikstofgevoelige habitats waar ook in de huidige situatie geen
sprake is van overschrijding van de KDW zijn niet meegenomen in de beschouwing.

Pagina 37 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

100%

90%

80%

70%

60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%
H3110 (429), Zeer zwakgebufferde vennen
H7110A (500), Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap)
H3130 (571), Zwakgebufferde vennen
H2130B (714), Grijze duinen (kalkarm)
H2130C (714), Grijze duinen (heischraal)
H2330 (714), Zandverstuivingen
H3160 (714), Zure vennen
H6230 (714), Heischrale graslanden
H7140B (714), Overgangs- en trilvenen (veenmosrietlanden)
H4010B (786), Vochtige heiden (laagveengebied)
H7110B (786), Actieve hoogvenen (heideveentjes)
H2190A (1000), Vochtige duinvalleien (open water)
H2130A (1071), Grijze duinen (kalkrijk)
H2140A (1071), Duinheiden met kraaihei (vochtig)
H2140B (1071), Duinheiden met kraaihei (droog)
H2150 (1071), Duinheiden met struikhei
H2180A (1071), Duinbossen (droog)
H2190C (1071), Vochtige duinvalleien (ontkalkt)
H2310 (1071), Stuifzandheiden met struikhei
H2320 (1071), Binnenlandse kraaiheibegroeiingen
H4030 (1071), Droge heiden
H5130 (1071), Jeneverbesstruwelen
H6130 (1071), Zinkweiden
H6410 (1071), Blauwgraslanden
H9190 (1071), Oude eikenbossen
H7230 (1143), Kalkmoerassen
H4010A (1214), Vochtige heiden (hogere zandgronden)
H7140A (1214), Overgangs- en trilvenen (trilvenen)
H6120 (1286), Stroomdalgraslanden
H2120 (1429), Witte duinen
H2190B (1429), Vochtige duinvalleien (kalkrijk)
H6110 (1429), Pionierbegroeiingen op rotsbodem
H6510A (1429), Glanshaver- en vossenstaarthooilanden
H7150 (1429), Pioniervegetaties met snavelbiezen
H9110 (1429), Veldbies-beukenbossen
H9120 (1429), Beuken-eikenbossen met hulst
H9160A (1429), Eiken-haagbeukenbossen (hogere zandgronden)
H9160B (1429), Eiken-haagbeukenbossen (heuvelland)
H1310B (1500), Zilte pionierbegroeiingen (zeevetmuur)
H6210 (1500), Kalkgraslanden
H1330A (1571), Schorren en zilte graslanden (buitendijks)
H1330B (1571), Schorren en zilte graslanden (binnendijks)
H6510B (1571), Glanshaver- en vossenstaarthooilanden (grote
H7210 (1571), Galigaanmoerassen
H1310A (1643), Zilte pionierbegroeiingen (zeekraal)
H1320 (1643), Slijkgrasvelden
H2180C (1786), Duinbossen (binnenduinrand)
H91D0 (1786), Hoogveenbossen
H6430C (1857), Ruigten en zomen (droge bosranden)
H91E0C (1857), Vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende
H2160 (2000), Duindoornstruwelen
H91E0B (2000), Vochtige alluviale bossen (essen-iepenbossen)
H91F0 (2071), Droge hardhoutooibossen
H2180B (2214), Duinbossen (vochtig)
H91E0A (2429), 0

HS 2014

REF 2030

PAS 2030

Figuur 4.4 Oppervlakte per stikstofgevoelig habittype met een depositie rond (tot
KDW + 35 mol/ha/jaar) of onder de KDW.

Pagina 38 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Uit bovenstaande tabel blijkt dat voor verschillende habitats met het programma
aanpak stikstof minder dan 20% van de oppervlakte de KDW wordt bereikt. Deze
habitats zijn:
- zeer zwakgebufferde venen
- actieve hoogvenen
- zwakgebufferde venen
- grijze duinen (kalkarm)
- grijze duinen (heischraal)
- zandverstuivingen
- zure venen
- heischrale graslanden
- overgangs- en trilvenen
- vochtige heiden
- actieve hoogvenen
- duinbossen (droog)
- stuifzandheiden met stuikhei
- droge heiden
- jeneverbesstruwelen
- oude eikenbossen
- kalkmoerassen
- beuken-eikenbossen met hulst
- eiken-haagbeukenbossen (hogere zandgronden)
Daarnaast blijkt dat voor de volgende habitats met het programma aanpak stikstof
de minder dan 80%, maar meer dan 20% van de oppervlakte, de KDW wordt
bereikt:
- vochtige duinvalleien
- grijze duinen (kalkrijk)
- duinheiden met struikhei
- vochtige duinvalleien (ontkalkt)
- binnenlandse kraaiheibegroeiing
- blauwgrasvelden
- vochtige heiden (hogere zandgronden)
- stroomgraslanden
- veldbies-beukenbossen
- eiken-haagbeukenbossen (heuvelland)
- vochtige alluviale bossen (beekgeleidend)
Een meer gedetailleerde informatie wordt gegeven in bijlage 3.
Concluderend kan worden gesteld dat het programma aanpak stikstof bijdraagt aan
het verlagen van de depositie. Tegelijkertijd is duidelijk dat er nog vele habitats zijn
waar minder dan 80% van de oppervlakte voldoet aan de KDW in 2030. Hoewel het
programma aanpak stikstof dus bijdraagt aan het bereiken van de
instandhoudingsdoelstellingen, is op het gebied van stikstof nog geen sprake van
een goede situatie voor alle habitats. Het programma aanpak stikstof zorgt echter
nergens voor een verslechtering ten opzichte van de huidige situatie
4.4

De vergelijking met de referentiesituatie

In de gebiedsanalyses is al onderzocht of op gebiedsniveau de
instandhoudingsdoelen door het programma aanpak stikstof niet in gevaar komen In
de gebiedsanalyses is een vergelijking gemaakt met de huidige situatie. Op deze
plek wordt de vergelijking gemaakt met de referentiesituatie. In onderstaande

Pagina 39 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

kaartbeelden wordt het verschil tussen de huidige situatie en de referentiesituatie in
2020 en 2030 duidelijk.

Figuur 4.5 vergelijking referentiesituatie (autonoom 2020) en huidige situatie
Uit bovenstaande figuur blijkt dat in 2020 op vrijwel alle plekken sprake is van
lagere depositie dan in de huidige situatie.
De vergelijking tussen de referentiesituatie en het programma geven de volgende
kaartbeelden:
Pagina 40 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur 4.6 vergelijking referentiesituatie (autonoom 2020) en PAS in 2020

Pagina 41 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur 4.7 vergelijking referentiesituatie (autonoom 2030) en PAS in 2030
Uit deze kaartbeelden blijkt dat het programma aanpak stikstof overal tot een lagere
stikstofdepositie leidt dan in de referentiesituaties in 2020 en 2030. Tegelijkertijd is
in de gebiedsanalyses aangetoond dat de situatie ten opzichte van de huidige
situatie verbetert. In deze gebiedsanalyses is ook het effect van de
herstelmaatregelen meegenomen.

Pagina 42 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

4.5

Conclusie

In algemene zin draagt het programma aanpak stikstof 2015-2021 bij aan het op
lange termijn bereiken van een lagere depositie in de verschillende Natura 2000gebieden. Dit geldt zowel ten opzichte van de huidige situatie als ten opzichte van
de referentiesituatie in 2020 en 2030. Het is echter duidelijk dat er ook in 2030 nog
veel gebieden zullen zijn met een voor veel habitats te hoge depositie.
De vergelijking tussen de depositie in de huidige situatie en de situatie met het
programma aanpak stikstof heeft plaatsgevonden in de gebiedsanalyses. Deze
analyses zijn een integraal onderdeel van de PB. Hieruit is gebleken dat wordt
voorkomen dat de instandhoudingsdoelen door het programma aanpak stikstof in
gevaar komen.
In dit hoofdstuk is onderzocht wat het programma aanpak stikstof betekent voor de
ontwikkeling van de stikstofdepositie ten opzichte van de referentiesituatie. Tevens
is onderzocht hoe deze ontwikkeling is bij verschillende habitattypes. Hiermee is
onderzocht of de instandhoudingsdoelstellingen ten opzichte van de
referentiesituatie niet verder in gevaar komen. Tegelijkertijd is duidelijk dat voor
veel habitattype de instandhoudingsdoelstellingen ook in 2030 nog niet zullen zijn
bereikt.

Pagina 43 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 44 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

5

5.1

Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden

Inleiding

Mogelijkerwijs heeft toestemmingverlening voor activiteiten overeenkomstig het
programma aanpak stikstof ook effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden wat
betreft de stikstofdepositie. Deze worden in deze PB beperkt beschouwd. Deze PB
vormt geen onderbouwing op projectniveau voor buitenlandse Natura 2000gebieden. Het is onmogelijk om voor buitenlandse stikstofgevoelige Natura 2000gebieden op programmaniveau een goede onderbouwing te geven van de verwachte
cumulatieve effecten in buitenlandse gebieden in combinatie met de effecten van
voorgenomen plannen en projecten in het buitenland. Bovendien wordt er voor het
programma aanpak stikstof ook geen oordeel gevraagd aan het bevoegd gezag in
het buitenland over het al dan niet optreden van significante effecten. Ook is het
onmogelijk om rekening te houden met mogelijke wijzigingen in buitenlandse
toetsingskaders. Kortom, de effecten van projecten op stikstofgevoelige Natura
2000-gebieden in het buitenland dienen op projectniveau apart te worden
beoordeeld.

5.2

Ondersteuning PAS voor projecten met effecten in het buitenland

Het programma aanpak stikstof ondersteunt initiatiefnemers door middel van een
grensoverschrijdend toetsingskader dat is opgenomen in AERIUS. Dit betekent dat
met AERIUS kan worden berekend wat de effecten zijn van depositie van een
Nederlands project op buitenlandse Natura 2000-gebieden. Deze worden bovendien
vergeleken met het toetsingskader dat Duitsland en België hanteren voor de
beoordeling van de effecten van stikstofdepositie op een Natura 2000-gebied.
Het toetsingskader in Duitsland is als volgt opgebouwd:
Wanneer een project of een handeling op Nederlands grondgebied op geen
•
enkel Natura 2000-gebied in Duitsland een toename van stikstofdepositie van
meer dan 7,14 mol per hectare per jaar veroorzaakt, is er geen bezwaar tegen
het verlenen van toestemming voor deze activiteit. Dit stikstofaspect staat een
vergunningverlening door het Nederlandse bevoegde gezag dan niet in de weg.
•
Wanneer een project of een handeling op Nederlands grondgebied op een Duits
Natura 2000-gebied meer dan 7,14 mol per hectare per jaar aan
stikstofdepositie veroorzaakt, maar minder dan 3% van de kritische
depositiewaarde van een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied waar de
achtergronddepositie hoger is dan de kritische depositiewaarde, verzoekt het
Nederlandse bevoegd gezag aan het desbetreffende Duitse bevoegd gezag om
vast te stellen of in cumulatie sprake kan zijn van significante gevolgen. Als het
Duitse bevoegd gezag vaststelt dat daarvan geen sprake is, staat dit
stikstofaspect vergunningverlening door het Nederlandse bevoegd gezag niet in
de weg.
•
Wanneer een project of handeling op Nederlands grondgebied op een Duits
Natura 2000-gebied aan stikstofdepositie meer veroorzaakt dan 3% van de
kritische depositiewaarde van een voor stikstof gevoelig habitattype of
leefgebied waarvan de achtergronddepositie hoger is dan de kritische
depositiewaarde, heeft het desbetreffende Nederlandse bevoegd gezag overleg
met het desbetreffende Duitse bevoegd gezag. Zij zullen gezamenlijk bezien of
en zo ja onder welke voorwaarden toestemming mag worden verleend. Ingeval
Pagina 45 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

het gaat om een project met mogelijk significante gevolgen als bedoeld in artikel
6, derde lid, van de Habitatrichtlijn, stelt degene die voornemens is het project
te realiseren, daartoe een passende beoordeling op.
Vlaanderen heeft het volgende toetsingskader:
•
Het uitgangspunt is een drempelwaarde van 3% van de kritische
depositiewaarde van een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied in een
Vlaams Natura 2000-gebied.
Wanneer de door het voorgenomen project of de voorgenomen handeling te
•
veroorzaken stikstofdepositie op een Vlaams Natura 2000-gebied:
−
lager is dan of gelijk is aan deze drempelwaarde, is er geen aantoonbaar
schadelijk gevolg en is geen toestemming vereist.
−
hoger is dan deze drempelwaarde, heeft het desbetreffend Nederlands
bevoegd gezag overleg met het desbetreffend Vlaams bevoegd gezag. Zij
zullen gezamenlijk bezien of en zo ja onder welke voorwaarden toestemming
mag worden verleend. Ingeval het gaat om een project met mogelijk
significante gevolgen als bedoeld in artikel 6, derde lid, van de
Habitatrichtlijn, stelt degene die voornemens is het project te realiseren,
daartoe een passende beoordeling op.
Voor Wallonië ontbreekt nog een toetsingskader.
In AERIUS wordt dus getoetst of een project onder de drempelwaarden van het in
het buitenland geldende toetsingskader valt. Indien dit het geval is, is voor het
betreffende project geen nadere toetsing voor wat betreft de gevolgen op gebieden
in het buitenland noodzakelijk. In de praktijk zal dit op basis van het huidig
buitenlands beleid het geval zijn voor projecten met een lagere bijdrage dan 7,14
mol/ha/jaar aan depositie in het buitenlands stikstofgevoelig Natura 2000-gebied.
Voor projecten met een hogere depositie is een verdere uitwerking noodzakelijk.
5.3

Verwachte ontwikkeling stikstofdepositie buitenland

Zoals al eerder is aangegeven neemt nergens in Nederlandse Natura 2000-gebieden
de depositie ten opzichte van de huidige situatie en de referentiesituatie toe.
Hiermee is het aannemelijk dat het programma niet, of nauwelijks, leidt tot een
toename van depositie in het buitenland. De effecten van het programma op
buitenlandse Natura 2000-gebieden zijn overwegend positief en zij zullen
hoogstwaarschijnlijk voldoen aan de buitenlandse toetsingscriteria. Overige effecten
door de herstelmaatregelen op buitenlandse Natura 2000-gebieden zijn niet te
verwachten.

Pagina 46 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

6

Conclusies en aanbevelingen

De passende beoordeling wordt ingevuld door de gebiedsanalyses – waarin de
ecologische gevolgen voor elk individueel Natura 2000-gebied afzonderlijk worden
getoetst - en dit generieke deel dat betrekking heeft op de overkoepelende aspecten
van het programma. Op basis van de passende beoordeling (gebiedsanalyses en
generiek deel) kan worden uitgesloten dat de natuurlijke kenmerken van enig
Natura 2000-gebied worden aangetast en de instandhoudingsdoelen van het gebied
in gevaar komen.
Deze conclusie is gebaseerd op:
•
het oordeel van de gebiedsanalyse voor elk Natura 2000-gebied dat er
wetenschappelijk gezien geen twijfel is dat met het beschikbaar stellen van
ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor economische ontwikkelingen met
het programma aanpak stikstof de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten op termijn worden
gehaald en of behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij
is getoetst aan de instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het
aanwijzingsbesluit van het desbetreffende Natura 2000-gebied.
•
een beoordeling van de ontwikkeling van de stikstofdepositie in dit deel van de
PB. In alle gebieden is sprake van een vermindering van de depositie ten
opzichte van de situatie zonder programma aanpak stikstof.
•
de vaststelling dat het programma overigens voldoet aan voorwaarden die
verzekeren dat de instandhoudingsdoelstellingen niet in gevaar komen, namelijk
dat:
alle relevante Natura 2000-gebieden in het programma zijn opgenomen;
de inschatting van depositieontwikkeling en cumulatieve effecten van de
stikstofdepositie op basis van huidige wetenschappelijke inzichten
adequaat is;
er voldoende zekerheid is dat de effecten van de generieke maatregelen
ook daadwerkelijk zullen optreden;
er voldoende zekerheid is dat de maatregelen (herstel en generiek) ook
daadwerkelijk worden uitgevoerd;
de uitgifte van depositieruimte goed is afgestemd op het tempo van
vermindering van de stikstofdepositie en – zoals beoordeeld in de
gebiedsanalyses - de effecten van de herstelmaatregelen;
•
de vaststelling dat ingeval nieuwe inzichten of ontwikkelingen daartoe aanleiding
geven op basis van adequate monitoring tijdig kan worden bijgestuurd.
6.1

Monitoring en evaluatie van de passende beoordeling

Op programmaniveau vindt een uitvoerige monitoring (zie ook paragraaf 4.8) en
evaluatie plaats. Hierbij is ook voorzien in monitoring van de feitelijke ecologische
ontwikkeling van de verschillende habitattype. Zo worden ook de effecten op de
natuurlijke kenmerken onderzocht. Voor de monitoring en evaluatie van deze
passende beoordeling kan worden aangesloten bij deze monitoring.

Pagina 47 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 48 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

7

Literatuurlijst

1. Hans Lenenman, Rolf Michels, e.a., Economisch perspectief van de PAS Baten en
kosten van de Programmatische Aanpak Stikstof in Natura 2000-gebieden, LEInota 12-070, LEI Wageningen UR, Den Haag, november 2012.
2. Commissie voor de milieurapportage, Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
Advies van de Commissie m.e.r., rapportnummer 2540–67, 30 juni 2011.
3. Commissie voor de milieurapportage, Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
Advies van de Commissie m.e.r., rapportnummer 2540-168, 12 juli 2012.
4. Koelemeijer, R., Reinhard, S., e.a. Verkenning van aanvullende maatregelen in
het kader van de Programmatische Aanpak Stikstof Een verkenning van de
gevolgen voor milieu en economie, PBL/LEI, Den Haag/Bilthoven, 2010.
5. Verbeek, C.M., Van Pul, W.A.J., Slangen, H.J.A, e.a., Monitoringsplan
Programmatische Aanpak Stikstof – op hoofdlijnen, AGNL, DLG, RIVM, 2 april
2012.
6. Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) Conceptversie t.b.v. Raad van State,
versie: 9 februari 2012.
7. Doekes, E.R., Nijboer, M.,e.a. Oplegnotitie reikwijdte en detailniveau voor het
plan-MER over de PAS, DLG, Tauw, 30 september 2013.
8. Dobben, van, H.F., Bobbink, R., Bal, D., Hinsberg, van, A. Overzicht van
kritische depositiewaarden voor stikstof, toegepast op habitattypen en
leefgebieden.
9. Hettelingh, Jean-Paul., Bobbink*, Roland., Posch, Maximillian., Slootweg, Jaap.,
Results of the Review and Revision of Empirical Critical Loads. In: CCE Status
Report 2010, hoofdstuk 3, blz. 39-47.

NAAR VERWEZEN WEBSITES:
10. http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl
11. http://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw-tuinbouw/

Pagina 49 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 50 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

8

Lijst van veel gebruikte begrippen en afkortingen in de het programma
aanpak stikstof

Activiteiten: Projecten of andere handelingen als bedoeld in artikel 19d, eerste lid,
van de wet.
Brongerichte maatregel: Maatregel die wordt genomen ter uitvoering van dit
programma en die tot doel heeft het probleem van de overbelasting van
stikstofdepositie bij de bron aan te pakken door stikstofemissie te reduceren.
Depositieruimte: De totale hoeveelheid stikstofdepositie die in dit programma voor
de groei van bestaande activiteiten en nieuwe economische ontwikkelingen
beschikbaar is.
Een deel van de depositieruimte komt met het programma aanpak stikstof
beschikbaar als ontwikkelingsruimte ten behoeve van toestemmingsplichtige
activiteiten. De rest van de depositieruimte wordt gereserveerd voor autonome
ontwikkelingen en ten behoeve van (cumulatie van) kleine of ver afgelegen
ontwikkelingen die onder de grenswaarde vallen en daarmee niet meer
toestemmingsplichtig zijn.
Ontwikkelingsruimte: Ruimte voor nieuwe economische ontwikkelingen, die wordt
uitgedrukt in mol stikstofdepositie per hectare per jaar. Ontwikkelingsruimte kan
worden toebedeeld bij toestemmingverlening.
Drempelwaarde: Waarde, vastgesteld op grond van artikel 19kh, zevende lid Nbw
1998, uitdrukt in molen per hectare of in een minimale afstandsgrens tussen een
activiteit en een Natura 2000-gebied.
Grenswaarde: Waarde, vastgesteld op grond van artikel 19kh, zevende lid, van de
wet, uitgedrukt in aantal molen per hectare per jaar of in een minimale
afstandsgrens tussen een activiteit en een Natura 2000-gebied. Dit is uitgewerkt in
het programma aanpak stikstof met:
−
−
−

bij een activiteiten met een lagere dan depositie 1 mol/ha/jaar in
stikstofgevoelig Natura 2000-gebied vallen bij een bepaalde ontwikkeling
bij activiteiten op een hoofdweg als bedoeld in artikel 1 van de Tracéwet: 3
kilometer, gemeten vanaf de buitenste begrenzing van de weg;
bij activiteiten op een hoofdvaarweg als bedoeld in artikel 1 van de Tracéwet,
indien zij geheel of gedeeltelijk betrekking hebben op de scheepvaartfunctie
van de hoofdvaarweg: 5 kilometer, gemeten vanaf de buitenste begrenzing van
de vaarweg.

Habitats: verzamelnaam voor habitattypen en leefgebieden van soorten.
Habitatrichtlijn: Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van de Europese
Gemeenschappen van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke
habitats en de wilde flora en fauna (PbEG 1992 L 206).

Pagina 51 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Habitattype: Type natuurlijke habitat, zijnde een geheel natuurlijke of
halfnatuurlijke land- of waterzone met bijzondere geografische, abiotische en
biotische kenmerken.
Herstelmaatregel: Maatregel die wordt genomen ter uitvoering van dit
programma, gericht op het bestendiger maken van de natuur tegen een
overbelasting van stikstof.
Herstelstrategie: Beschrijving van de mogelijke herstelmaatregelen voor een voor
stikstof gevoelige habitattype of leefgebied.
Instandhoudingsdoelstellingen: Doelstellingen, opgenomen in een
aanwijzingsbesluit van een Natura 2000-gebied als bedoeld in artikel 10aNbw 1998,
ten aanzien van de instandhouding van de leefgebieden, vereist op grond van de
Vogelrichtlijn of ten aanzien van de instandhouding van de natuurlijke habitats of
populaties in het wild levende dier- en plantensoorten, vereist op grond van de
Habitatrichtlijn.
Kritische depositiewaarde: De kritische depositiewaarde voor stikstof is de grens
waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van het habitat significant wordt
aangetast door de verzurende en/of vermestende invloed van atmosferische
stikstofdepositie. (H. van Dobben et al, 2012).
Leefgebied: Habitat van een soort, zijnde door specifieke abiotische en biotische
factoren bepaald milieu waarin de soort tijdens één van de fasen van zijn biologische
cyclus leeft;
Mitigerende maatregel: Maatregel die de negatieve gevolgen van een activiteit
voor een Natura 2000-gebied beperken of voorkomen.
Natura 2000: Europees ecologisch netwerk dat bestaat uit de speciale
beschermingszones, bedoeld in artikel 4, eerste en tweede lid, van de Vogelrichtlijn
en artikel 1, onderdeel l, van de Habitatrichtlijn.
Natura 2000-gebied: Gebied dat:
– door de bevoegde autoriteit van het land waarin het gebied is gelegen is
aangewezen als speciale beschermingszone, ter uitvoering van de artikelen 3,
tweede lid, onderdeel a en 4, eerste en tweede lid, van de Vogelrichtlijn of de
artikelen 3, tweede lid en 4, vierde lid, van de Habitatrichtlijn, of
– is opgenomen op de lijst van gebieden van communautair belang, bedoeld in
artikel 4, tweede lid, van de Habitatrichtlijn.
Ontwikkelingsruimte: Stikstofdepositie die in het kader van het programma met
betrekking tot een daarin opgenomen Natura 2000-gebied kan worden toegedeeld in
of gereserveerd voor besluiten als bedoeld in het voorgestelde artikel 19km, eerste
lid.

Pagina 52 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Segment 1: Deel van de depositieruimte dat beschikbaar is voor prioritaire
projecten.
Segment 2: Deel van de depositieruimte dat overblijft na aftrek van de
depositieruimte voor autonome ontwikkelingen, de depositieruimte voor activiteiten
onder grenswaarden en van de ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten.
Toestemmingsbesluiten/toestemming: De in artikel 19km, eerste lid, van de
wet genoemde besluiten waarin ontwikkelingsruimte wordt toegedeeld, te weten:
– een beheerplan als bedoeld in artikel 19a, voor zover daarin een project of andere
handeling is opgenomen als bedoeld in artikel 19d, tweede lid, van de wet;
– een vergunning als bedoeld in artikel 19d, eerste lid, van de wet;
– een bestemmingsplan als bedoeld in artikel 19db, eerste lid, van de wet;
– een omgevingsvergunning waarop hoofdstuk IX van de wet van toepassing is;
– een tracébesluit waarop artikel 13, zevende lid, van de Tracéwet van toepassing
is;
– een wegaanpassingsbesluit waarop artikel 9, vierde lid, van de Spoedwet
wegverbreding van toepassing is; of
– een ander besluit dat bij ministeriële regeling als bedoeld in artikel 19km, eerste
lid, onderdeel g, van de wet is aangewezen.
Vogelrichtlijn: Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van
30 november 2009 inzake het behoud van de vogelstand (PbEU 2010, L 20).

Pagina 53 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 54 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Bijlage 1 Wet- en regelgeving

In deze bijlage wordt de wet- en regelgeving per milieuaspect in relatie tot het
programma aanpak stikstof uitgeschreven.
Natura 2000
Natura 2000 is bedoeld als Europees ecologisch netwerk van natuurgebieden om de
achteruitgang van de biodiversiteit te keren. De basis voor dit netwerk is vastgelegd
in de Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn. De belangrijkste leefgebieden van
de meest bedreigde soorten en habitats zijn ingevolge deze richtlijnen aangewezen
als Natura 2000-gebieden. Voor deze soorten en habitats zijn per gebied
‘instandhoudingsdoelstellingen’ bepaald: behoud, uitbreiding en/of verbetering. Het
is verplicht om plannen en projecten te beoordelen op de gevolgen voor deze
instandhoudingsdoelstellingen.
Uitgangspunt van de bescherming is een ‘nee, tenzij’-regime. Het is verboden om
zonder vergunning activiteiten uit te voeren die kunnen leiden tot:
•
verslechtering van de kwaliteit van de natuurlijke habitats of de habitats van
soorten;
•
òf tot significante verstoring van de soorten waarvoor het gebied is aangewezen.
Natuurbeschermingswet 1998
De bescherming van de Nederlandse natuurgebieden is geregeld in de
Natuurbeschermingswet 1998 (Nbw). Deze wet implementeert het
gebiedsbeschermingsregime van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn.
Op basis van deze wet worden onder andere de volgende gebieden beschermd:
- Beschermde natuurmonumenten
- Natura 2000-gebieden die zijn aangewezen in het kader van de Vogelrichtlijn en
Habitatrichtlijn
Habitattoets
Met de Habitattoets wordt beoordeeld wat de mogelijke gevolgen voor een Natura
2000-gebied kunnen zijn. De Habitattoets bestaat maximaal uit drie fasen:
Fase 1 Oriëntatiefase: In deze fase wordt bepaald of er sprake kan zijn van nadelige
gevolgen voor het Natura 2000-gebied. Als er geen sprake zal zijn van nadelige
gevolgen, ben je gelijk klaar. Als er wel sprake is van nadelige gevolgen en het gaat
om een project of plan, moet beoordeeld worden of die nadelige gevolgen significant
kunnen zijn. Indien significante gevolgen al in de oriëntatiefase kunnen worden
uitgesloten, dan moet alleen nog een verslechterings- en verstoringstoets worden
uitgevoerd. Indien significante gevolgen niet kunnen worden uitgesloten, moeten die
gevolgen passend beoordeeld worden.
Fase 2 Passende beoordeling: In een Passende beoordeling wordt op basis van
onderzoek uitgezocht of met zekerheid kan worden gesteld dat er geen aantasting
van natuurlijke kenmerken optreedt. Indien die zekerheid niet kan worden
verschaft, dus ook bij twijfel hierover, gaat men door naar de derde fase. Indien met
zekerheid gesteld kan worden dat er geen aantasting van natuurlijke kenmerken zal
optreden, zal enkel de verslechterings- en verstoringstoets moeten worden
uitgevoerd. Bij mogelijke aantasting van de natuurlijke kenmerken, dienen de
zogenaamde ADC-criteria te worden doorlopen.

Pagina 55 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Fase 3 ADC-criteria: In de aangegeven volgorde dient aan de volgende drie criteria
te worden voldaan:
1. nagegaan moet worden of er alternatieven zijn die geen of minder schade
toebrengen aan een Natura 2000-gebied?
2. Vervolgens zal er er een dwingende reden van groot openbaar belang
moeten worden aangevoerd ter rechtvaardiging van de inbreuk
3. Tenslotte zal de (rest)schade – die niet gemitigeerd kan worden – bijtijds en
functioneel gecompenseerd moeten worden.
Cumulatie
Bij de beoordeling van fase 1 en 2 moeten ook andere projecten of handelingen
betrokken worden die mogelijk gevolgen hebben op dezelfde soorten en
habitattypen in het Natura 2000-gebied.
Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn
De Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn zorgen voor gebieds- en
soortenbescherming in Europa. In Nederland zijn beide richtlijnen geïmplementeerd
in de Natuurbeschermingswet 1998 (gebiedsbescherming) en in de Flora- en
faunawet (soortenbescherming)
De Vogelrichtlijn beschermt alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten inde
Europese Unie.De Habitatrichtlijn beschermt natuurlijke habitats en populaties van
wilde dier soorten (anders dan volgens) en plantensoorten inde Europese Unie.
Gebiedsbescherming
Voor de vogels die genoemd worden in bijlage I van de Vogelrichtlijn dienen
‘speciale beschermingszones’ te worden aangewezen. Op grond van de
Habitatrichtlijn worden gebieden als speciale beschermingszones aangewezen als
deze belangrijk zijn voor de natuurlijke habitats van bijlage I en/of de inheemse
soorten van bijlage II.
Vogelrichtlijngebieden worden direct aangewezen. Habitatrichtlijngebieden worden
door landen aangemeld bij de Europese Commissie. De Europese Commissie plaatst
deze op een communautaire lijst en vervolgens wijst de lidstaat de daarop
geplaatste gebieden aan.
De speciale beschermingszones moeten uiteindelijk een coherent Europees
ecologisch netwerk vormen: Natura 2000. De speciale beschermingszones worden
dan ook gebruik als Natura 2000-gebiedenaangeduid.
Voor de Natura 2000-gebieden geldt het beschermingsregime zoals dat is
opgenomen in artikel 6 van de Habitatrichtlijn, zoals omgezet in de Nbw 1998
Soortenbescherming
Beide richtlijnen beschermen naast gebieden ook soorten als zodanig binnen of
buiten Natura 2000-geibedden. Voor de natuurlijk in de Europese Unie in het wild
levende vogelsoorten en voor de dier- en plantensoorten in bijlage IV van de
Habitatrichtlijn gelden verbodsbepalingen. Zo mag je deze vogels of diersoorten niet
doden, vangen of opzettelijk hun nesten vernielen. De planten mogen bijvoorbeeld
niet opzettelijk worden geplukt.
Er zijn uitzonderingen. Als door een activiteit een verbodsbepaling wordt overtreden
is dit toch toegestaan als er geen andere bevredigende oplossing is en de populatie
in gunstige staat van instandhouding blijft en er een van de limitatief (in artikel 9
Vogelrichtlijn en artikel 16 Habitatrichtlijn) opgesomde rechtvaardigingsgronden kan
worden opgevoerd. Bijvoorbeeld als de handeling in het belang van de openbare
veiligheid of ter bescherming van flora en fauna wordt uitgevoerd.

Pagina 56 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden
Dit zijn PAS-gebieden hiervoor wordt een gebiedsanalyse gemaakt. Deze generieke
passende beoordeling gaat alleen over deze PAS-gebieden.
Natura 2000 gebieden buiten de PAS
Voor deze gebieden wordt geen gebiedsanalyse gemaakt. In de gebiedsanalyse
worden deze gebieden getoetst op op effecten. PM dat moet nog gebeuren bij een
aantal gebieden
Natura 2000 in het buitenland
Stikstofdepositie uit Nederlandse bronnen kan tot een afstand van meerdere
kilometers van de bron effect hebben. Om een indruk te krijgen van de omvang van
de mogelijke effecten in de buurlanden zijn de daar aangewezen Natura 2000gebieden geïnventariseerd44 in een indicatieve zone van 10 km van de landsgrens.
De breedte van deze zone is arbitrair en alleen indicatief bedoeld; op basis van
nieuwe inzichten met betrekking tot de verspreiding van stikstofoxiden en
ammoniak kan een breder of juist smaller onderzoeksgebied noodzakelijk blijken.
Alle Natura 2000-gebieden die geheel of gedeeltelijk in de onderzochte zone vallen
zijn bij het onderzoek betrokken. Het betreft de door de lidstaten aan te wijzen
gebieden die zijn opgenomen op de zogeheten ‘Communautaire Lijst’, waarop de
bepalingen van de Europese Habitatrichtlijn van toepassing zijn. Per gebied is
nagegaan in welke mate het stikstofgevoelig is. Daartoe is per gebied nagegaan
voor welke soorten en habitattypen de gebieden zijn aangewezen en is, gebruik
makend vandocumentatie over ‘kritische depositiewaarden’ [van Dobben et al.,
2012]. Vvervolgens beoordeeld in welke mate een gebied stikstofgevoelig kan zijn.
De voor de Nederlandse situatie door van Dobben c.s. uitgevoerde analyses zijn
daartoe representatief beschouwd voor de grenszone in de buurlanden, wat gelet op
de op veel plaatsen vergelijkbare bodemopbouw naar verwachting niet tot grote
afwijkingen zal leiden. De kritische depositiewaarden verschillen overigens
doorgaans per subhabitattype. Voor de buitenlandse Natura 2000-gebieden zijn wel
de aangemelde habitattypen bekend maar niet welke subhabitattypen. Per
habitattype is daarom voor deze analyse - voorzichtigheidshalve - de
laagste KDW van de subhabitattypen gebruikt.
Duitsland
•
In de 10 km zone van de Nederlandse landsgrens zijn op Duits grondgebied in
totaal 73 Natura 2000- gebieden te vinden.
•
Van de op Duits grondgebied in de grenszone van 10 km aangewezen gebieden
zijn er 20 ten hoogste gevoelig en is er één niet of weinig gevoelig. In totaal 12
gebieden zijn niet voor habitattypen aangewezen. De resterende gebieden zijn
alle voor ten minste één zeer gevoelig habitattype aangewezen. Twee gebieden
zijn - tot slot - aangewezen voor habitattypen waarvoor geen kritische
depositiewaarde in [van Dobben et al., 2012] is te vinden.
België
•
Op Belgisch grondgebied betreft het in totaal 49 gebieden.
•
Van de in België aangewezen Natura 2000-gebieden zijn er 16 die niet voor
habitattypen zijn aangewezen, maar bijvoorbeeld uitsluitend voor 1 of meer
habitatsoorten of uitsluitend voor vogelsoorten. Van de resterende gebieden is
het merendeel vanwege de waarde voor ten minste één zeer gevoelig
habitattype aangewezen. Het oppervlak van de zeer gevoelige

44 Bron: European Environment Agency (http://www.eea.europa.eu/)
Pagina 57 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

habitattypen verschilt uiteraard sterk van gebied tot gebied. Drie van de
gebieden zijn ten hoogste gevoelig (KDW > 1.400 maar < 2.400) en twee van
de gebieden (de beide mariene gebieden) zijn niet of weinig gevoelig.
Flora- en faunawet; beschermde soorten
De Flora- en faunawet beschermt een groot aantal planten- en diersoorten. Waar de
Natuurbeschermingswet gebieden beschermt, zorgt de Flora- en faunawet voor de
bescherming van soorten als zodanig binnen of buiten Natura 2000-gebieden. Deze
soorten zijn in te delen in drie categorieën die verschillende mate van bescherming
genieten. Soorten van tabel 1 bezitten de laagste graad van bescherming Wanneer
deze soorten door activiteiten beschadigd of vernield worden, dan geldt daarvoor
een vrijstelling en hoeft hiervoor geen ontheffing van de Flora- en faunawet te
worden aangevraagd.
Voor soorten van tabel 2 geldt dat ontheffing moet worden aangevraagd wanneer
deze soorten hinder ondervinden van een geplande activiteit. Om deze ontheffing te
krijgen moet aangetoond worden dat de activiteit niet strijdig is met de gunstige
staat van instandhouding van de soort. Hiervoor zullen zonodig mitigerende en
compenserende maatregelen moeten worden getroffen. . In bepaalde gevallen kan
bij tabel 2-soorten gebruik worden gemaakt van een vrijstelling, mits wordt gewerkt
volgens een door de minister van EZ goedgekeurde gedragscode. De hoogste
bescherming genieten soorten van tabel 3. Voor ruimtelijke ontwikkelingen die van
invloed zijn op deze soorten is altijd een ontheffing nodig. Om deze te krijgen moet
aangetoond worden dat er geen andere bevredigende oplossing is en moet er sprake
zijn van een dwingende reden van groot openbaar belang. Verstoring die optreedt
als gevolg van het realiseren van habitattypen in het kader van Natura 2000
kwalificeert in principe als groot openbaar belang. Ook moeten mitigerende en
compenserende maatregelen worden genomen om ervoor te zorgen dat de gunstige
staat van instandhouding van de soort op populatieniveau - niet wordt aangetast.

Pagina 58 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Bijlage 2 Beleidsmatige uitgangspunten AERIUS

Uitgangspunten voor AERIUS Monitor 2014 en uitwerking
AERIUS Monitor 2014 (verder M14) berekent en toont het volgende:
• Depositietrend: verwachte depositieontwikkeling in de tijd, voor meerdere
beleidsscenario’s
• Extra daling door PAS: effect van het PAS-beleid op de emissies en depositie
• Depositieruimte: deel van totale depositie, dat beschikbaar is voor alle nieuwe
ontwikkelingen
• Confrontatie DR/OB: verwachte overschotten of tekorten aan ontwikkelingsruimte
Aan de berekeningen in M14 liggen diverse beleidsmatige uitgangspunten en keuzes
ten grondslag. In dit document worden eerst de principiële beleidsmatige
uitgangspunten op basis waarvan nu gewerkt wordt aan M14 samengevat. In het
tweede deel zijn de beleidsmatig relevante nadere uitwerkingen van de
uitgangspunten opgenomen.

Deel 1: Algemene beleidsuitgangspunten voor Monitor2014
Depositie in de huidige situatie (in M14 is dit 2014)
1. Uitgangspunt voor de depositie in de huidige situatie in M14 zijn de feitelijke
emissies op jaarbasis in 2012, zoals deze ook gehanteerd worden door het
RIVM in de GDN (GCN-ronde2014).
• De emissies worden doorgerekend met AERIUS en de berekende depositie
wordt – conform de methodiek van het RIVM - geschaald naar het jaar
2014 volgens het scenario “ABR”. Dit is het scenario met hoge
economische groei en vaststaand en voorgenomen beleid, maar nog
geen PAS (oftewel de BeleidBovenRaming zonder PAS)
• Voor de bijdrage van het buitenland en de bijtelling voor onverklaarde
depositie worden berekende totale deposities van het RIVM gebruikt.
Binnen AERIUS worden deze deposities vertaald naar het schaalniveau
van de PAS.
2. Op punt 1 gelden de volgende uitzonderingen:
• Voor het Rijnmondgebied (havengebieden) worden de RIVM-emissies
deels vervangen door aangepaste feitelijke emissies, zoals aangeleverd
door de provincie Zuid-Holland. De emissies die vervangen worden
betreffen ENINA (energie, industrie en afvalverwerking), mobiele
bronnen en binnenvaart. De aangeleverde emissies van het
Rijnmondgebied gelden voor 2012. De emissies worden geschaald naar
2014 door uit te gaan van 1% groei per jaar. De emissies in 2014
worden vervolgens doorgerekend om te komen tot de depositiebijdrage
in de huidige situatie. Deze bijdrage vervangt de bijdrage van het
Rijnmondgebied die zou zijn berekend op basis van het doorrekenen van
de RIVM-emissies en schaling naar 2014
• Stallen (NH3) worden doorgerekend op basis van een eigen stallenbestand
met een eigen emissieontwikkeling (zie verder kopje ‘landbouw-stallen’,
uitgangspunt 12.1). RIVM emissies voor stallen (NH3) worden niet
gebruikt
• Voor het hoofdwegennet wordt de 2014-bijdrage van de RIVM emissies
binnen 3 km, vervangen door een met srm2 doorgerekende bijdrage op
Pagina 59 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

basis van een door RWS aangeleverde verkeersnetwerk voor de
‘referentiesituatie’ 2012
• Voor enkele verfijnde luchthavens wordt gerekend met door IenM
aangeleverde emissiegegevens voor de ‘huidige situatie’ (2014)
• De bijdrage van de sector mobiele werktuigen in 2014 zoals die wordt
bepaald op basis van RIVM gegevens is verfijnd om rekening te houden
met de inzet van (extra) werktuigen ten behoeve van zogeheten HWS
projecten van IenM (hoofdwatersysteem)
•
Scenario’s voor de toekomst
3. In M14 worden drie beleidsscenario’s voor de toekomst berekend:
a. De autonome ontwikkeling: scenario zonder PAS
b. Scenario met generiek Rijksbeleid van de PAS, waarbij de helft van
het berekende effect beschikbaar komt als extra depositieruimte
c. Scenario met generiek Rijksbeleid van de PAS plus aanvullend
provinciaal beleid (zie ook uitgangspunt 7)
4. Bij het bepalen van het effect van het PAS-beleid (en dus de omvang van de
extra depositieruimte) worden de emissies of depositie in de scenario’s met
PAS altijd vergeleken met de emissies of depositie in de autonome
ontwikkeling in hetzelfde toekomstjaar
5. De autonome ontwikkeling sluit aan bij de autonome ontwikkeling in de
planMER/PB van de PAS en verschilt op twee punten van de andere twee
scenario’s:
a. In de autonome ontwikkeling is er geen PAS-beleid
b. In de autonome ontwikkeling is er beperktere economische groei van
stallen (NH3)
i. Bij stallen binnen 5 km van Natura2000 gebieden wordt nog
maar 15% van de in M14 voorziene netto groeibehoefte
gerealiseerd
ii. Bij stallen buiten 5 km van Natura2000 gebieden wordt nog
80% van de in M14 voorziene netto groeibehoefte
gerealiseerd
6. Het scenario inclusief provinciaal beleid vormt het uitgangspunt voor de
passende beoordeling en actualisatie van de gebiedsanalyses, en is daarmee
ook het uitgangspunt voor de gebiedssamenvattingen
7. In scenario met provinciaal beleid wordt rekening gehouden met een
aangescherpt landbouwbeleid van en in de provincies Noord-Brabant en
Limburg. Om het effect van het Noord-Brabants beleid zichtbaar te maken
wordt dit effect in M14.2 meegenomen in het scenario met provinciaal beleid.
In de PAS (en in de passende beoordeling) wordt het Noord-Brabants beleid
beschouwd als onderdeel van de autonome ontwikkeling.
8. Bij het bepalen van de depositie in de toekomst wordt op landelijk niveau
uitgegaan van de emissieontwikkeling per sector die hoort bij een generieke
hoge economische groei in Nederland van 2,5%, in combinatie met
vaststaand en voorgenomen beleid, zoals is opgenomen in het ABR scenario
van het RIVM (BBR zonder PAS)
• In overeenstemming met het besluit van de Regiegroep van april 2014
wordt bij het verdelen van de landelijke groei-emissies over Nederland
rekening gehouden met de ruimtelijke verdeling van de groeibehoefte
zoals die blijkt uit alle Prioritaire Projecten die zijn aangeleverd in het
kader van M14 (inclusief prioritaire projecten die na het bestuurlijk
overleg van juni geschrapt zijn uit segment 1) Deze aanpak wordt ook
wel de ‘waterbedmethode’ genoemd (op de ene plek wordt een relatief

Pagina 60 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

groter deel van de landelijk groei voorzien en dat betekent dat elders in
het land met minder groei wordt gerekend).
• In M14 wordt het ‘waterbed’ alleen toegepast buiten het Rijnmondgebied
• De voor het waterbed gehanteerde lijst met Prioritaire Projecten is in
principe gelijk voor beide toekomstjaren (2020 en 2030). Alleen de
tijdelijke NH4OCN-emissies van het bedrijf Yara (project van Zeeland) en
de tijdelijke NOx-emissie van mobiele werktuigen die worden ingezet voor
HoogWaterSysteem projecten van IenM (zie ook hieronder punt 9) zijn
weggelaten van de Prioritaire Projectenlijst in 2030
9. Als uitzondering op punt 8 wordt voor enkele sectoren en gebieden in
Nederland niet vastgehouden aan de landelijke generieke (emissie)groei
zoals die volgt uit de ABR, maar wordt (deels) uitgegaan van een concrete
emissiegroei die is gebaseerd op aangeleverde verfijnde bronbestanden. Voor
deze sectoren en gebieden kan dus met een hogere emissiegroei worden
gerekend dan waar het RIVM van uitgaat. Deze verfijning van groei-emissies
geldt voor de volgende sectoren/gebieden:
o Bronbestanden en projecten I&M en Defensie
o Hoofdwegennet inclusief droge MIRT en uitbreiding 130
km/uur
o Onderliggend wegennet (alleenNSL-projecten die als nieuwe
weg in de Monitoringstool zitten)
o Binnenvaart en zeescheepvaart (natte MIRT op HVWN)
o HWS (HoogWaterSysteem) (mobiele werktuigen)
o Burgerluchtvaart
o Projecten van Defensie
o Spoor
o Provincie Zuid-Holland
o Tweede Maasvlakte (ENINA inclusief mobiele bronnen,
binnenvaart en zeescheepvaart)
o Rijnmondgebied (havengebieden) (ENINA inclusief mobiele
bronnen, binnenvaart en zeescheepvaart)
o Provincie Zeeland
o Er wordt bij het berekenen van de totale depositie en de
depositieruimte in 2020 rekening gehouden met de tijdelijk
verhoogde NH4OCN-emissies van Yara. Dit project heeft
geen invloed op de rest van het waterbed (het neemt geen
emissie weg van andere plekken)
o Er wordt bij het berekenen van de totale depositie en de
depositieruimte in 2020 rekening gehouden met
Containerisatie en Zeeland Seaports (Vlissingen en
Terneuzen). Deze projecten leggen geen beperking op de
beschikbaarheid van ontwikkelingsruimte in Segment 2. Ze
worden wel meegenomen in de groeiverdeling van het
waterbed.
10. Als uitzondering op punt 8 wordt voor stallen uitgegaan van een
emissieontwikkeling vanaf 2014 die gebaseerd is op enerzijds een voorziene
netto groei in dieraantallen bij bepaalde diertypen, en anderzijds op een
effect van beleid op de emissies per stal. Afhankelijk van het beleidsscenario
(zie uitgangspunt 3) zijn de beleidseffecten op de stalemissies groter of
kleiner. Door het hanteren van deze werkwijze in combinatie met gebruik van
een eigen stallenbestand (uitgangspunt 2) wijkt de emissie- en
depositieontwikkeling van stallen af van de ontwikkeling conform het RIVM.
Zie verder onder ´landbouw-stallen’ (uitgangspunt 12.1)
11. In het scenario met generiek Rijksbeleid wordt uitgegaan van het volgende
beleid:
Pagina 61 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

a. Aanscherping van de emissiegrenswaarden in het Besluit huisvesting
waardoor stallen sneller schoner worden (zou ten opzichte van de
autonome ontwikkeling moeten leiden tot 5 kton/jaar minder NH3emissies, te behalen in 2030)
b. Voer- en managementmaatregelen, waardoor vanaf 2020 blijvend 3
kton minder NH3-emissie per jaar wordt uitgestoten ten opzichte van
het scenario met alleen aanscherping van de emissiegrenswaarden
c. Mestbeleid: 0,5 kton minder mestemissie per jaar direct vanaf 2015
door een aanscherping van het BGM direct onderwerken van dierlijke
mest op bouwland en 1,5 kton minder emissie per jaar vanaf 2017
door een aanscherping van het BGM op klei- en veengrond op
grasland
Landbouw
12. Keuzes landbouw
12.1 STALLEN
o Uitgangspunt voor het stallenbestand is ‘GIAB2012++’. Dit
betekent dat:
Wordt uitgegaan van de stallocaties en de feitelijke
dieraantallen zoals die volgen uit de landbouwtelling
2012. Daarbij worden alleen dieren beschouwd die bij de
ER ook worden meegenomen bij de sector ‘stallen’, om
dubbeling te voorkomen
Via de ‘+’ rekening wordt gehouden met correctie voor
periodieke leegstand (in verband met gebruik RAVemissiefactoren) en met herverdeling dieraantallen over
hoofd- en nevenvestigingen
Via de ‘++’ waar mogelijk wordt uitgegaan van de
(vergunde) stalsystemen zoals opgenomen in het webBVB. Met als belangrijkste keuze: ‘schoonste stal eerst’.
Door deze keuze wijkt de ruimtelijke verdeling van
stalemissies af van de ruimtelijke verdeling die de ER
hanteert
o De emissie per stal per dier in de huidige situatie wordt bepaald
aan de hand van de RAV-emissiefactor behorende bij het
toegekende staltype
In M14 wordt gerekend wordt met de RAV-lijst die vanaf
2015 van kracht zal worden. Het gaat om de
emissiefactoren zoals in najaar 2014 ter inzage zijn
gelegd. Met deze inzichten is nog geen rekening
gehouden in de huidige NEMA-emissies. De nieuwe
inzichten hebben effect op de emissie uit de stal, maar
niet op de conclusie of een stal wel of niet voldoet aan
de huidige emissiegrenswaarden uit het huidige Besluit
huisvesting (de emissieplafonds worden rekenkundig
mee aangepast op basis van de nieuwe inzichten)
o Het effect van beweiding wordt apart berekend, omdat dit effect
niet meer in de nieuwe RAV-emissiefactoren is verwerkt.
De weidereductie is provincie-afhankelijk, gebaseerd op
gegevens van het CBS over beweidingspercentages per
provincie. Het effect is in alle jaren en scenario’s gelijk
o De totale emissie door stallen in 2012 wordt berekend door per
stal de dieraantallen in 2012 te vermenigvuldigen met de
emissiefactor van de stal (en eventuele weidereductie) en
daarna alle varkens- en kippenbedrijven die op bedrijfsniveau
niet voldoen aan de huidige emissiegrenswaarden rekenkundig
Pagina 62 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

omlaag te zetten in emissie, zodat ze op bedrijfsniveau wel
voldoen
Aanname is dan namelijk dat het gaat om bedrijven die
onder de ‘stoppersregeling’ vallen zodat ze op een
andere manier mogen voldoen aan het Besluit
huisvesting (voer of managementmaatregelen, kleine
technische maatregelen of minder dieren).
Nadeel is dat mogelijk bij sommige bedrijven de emissie
onterecht wordt verlaagd, als ze voldoen via het spoor
‘minder dieren’ (dus dan zit het voldoen al in de
dieraantallen uit GIAB verwerkt). Dit is echter niet
rekenkundig op te lossen en verwachting is dat effect
beperkt is. Om te komen tot een emissie in 2014 en in
de toekomst worden zowel de dieraantallen uit 2012 als
de emissie per stal per dier in 2012 aangepast
o De emissie van stallen in 2014 wordt bepaald door uit te gaan van
dezelfde emissie per stal per dier als in 2012, maar voor de
diertypen waar volgens het PBL een netto groei in dieren wordt
voorzien het aantal dieren te verhogen ten opzichte van 2012
Diertypen waar geen netto groei of zelfs krimp wordt
voorzien blijven gelijk in dieraantallen
Uitzondering op de ‘groeiregel’ zijn de varkens- en
kippenboeren die in emissie omlaag zijn gezet omdat ze
op bedrijfsniveau niet voldeden aan de huidige
emissiegrenswaarden. Deze bedrijven groeien per
definitie niet (dieraantallen blijven in alle jaren gelijk aan
aantallen in 2012).Uitgangspunt is immers dat dit
’stoppers’ zijn die niet meer zullen groeien
Uitzondering op de ‘groeiregel’ zijn ook de hobbyboeren
(emissie van minder dan 100 kg/jaar in 2012).
Aangenomen wordt dat deze ook niet groeien en daarom
worden ook voor deze bedrijven in alle jaren de
dieraantallen uit 2012 gehanteerd
o De totale emissie van stallen in de toekomst (2020 en 2030) wordt
bepaald door bij de diertypen waar een netto groei wordt
voorzien het aantal dieren te verhogen, en tegelijkertijd de
emissie per stal te verlagen om rekening te houden met het
effect van beleid
Evenals bij 2014 wordt geen groei in dieraantallen
gemodelleerd bij ‘stoppers’ en ‘hobbyboeren’
De emissie per stal per dier wordt in de toekomstjaren
getoetst aan een rekenplafond en indien nodig omlaag
gezet. Op deze wijze wordt rekening gehouden met
beleidseffecten (schoner worden van stallen) vanaf het
begin van de PAS
•Evenals bij de ‘groeiregel’ geldt ook bij de emissie
per stal per dier dat deze bij de ‘stoppers’ en de
‘hobbyboeren’ niet verandert in de tijd. Deze
bedrijven blijven dus in alle jaren en scenario’s
evenveel emissie uitstoten
•Algemeen uitgangspunt voor de gehanteerde
rekenplafonds is een geleidelijke
vervangingsgraad van individuele stallen. Iedere
stal die vervangen wordt, zal op stalniveau gaan
voldoen aan de emissiegrenswaarde die geldt en
Pagina 63 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

daardoor wordt het totale stallenbestand steeds
schoner (ook in scenario zonder PAS). In het
scenario met PAS is deze emissiegrenswaarde
strenger dan in het scenario zonder PAS en
nemen de emissies per dier dus sterker af. Bij
het scenario met provinciaal beleid zijn de
emissiegrenswaarden binnen de provincies
Limburg en Noord-Brabant strenger dan alleen
het Rijksbeleid. Voor de stallen in de rest van het
land is er geen verschil tussen het scenario met
alleen Rijksbeleid of het scenario met ook
provinciaal beleid
•Het effect van voermanagement (alleen voor
scenario’s met PAS) is berekend door bij A1 en
A3 dieren een extra emissiereductie toe te
passen zodanig dat een aanvullende 3 kton
emissiereductie wordt behaald in 2020 en 2030
o De principekeuze dat de stalemissies in M14 aan moeten sluiten bij
NEMA blijft staan, maar is niet meer uitgewerkt in een globale
correctiefactor.
o De groeibehoefte van stallen zoals ook opgenomen wordt in de
depositieruimte, wordt bepaald door te kijken naar de
depositiebijdrage die wordt veroorzaakt door de netto groei in
dieren (netto groeibehoefte). Aanvullend wordt berekend welk
deel van de depositie door stallen naar verwachting gaat
‘schuiven’ van eigenaar, omdat bepaalde bedrijven stoppen en
andere bedrijven hun bedrijfsmiddelen overnemen. Deze
‘stoppersruimte’ binnen de totale depositie wordt toegevoegd
aan de depositieruimte. Dat betekent dat de totale beschikbare
ontwikkelingsruimte voor stallen de som van de netto
groeibehoefte en de ‘stoppersruimte’ is.
o Voor een aantal landbouw bedrijven in Gelderland is door de
provincie aangegeven dat deze niet meer kunnen uitbreiden
buiten hun huidig vergunde emissieplafond. In Zeeland is op
basis van een handhavingsprocedure een landbouwbedrijf in
emissie teruggezet naar de Nb-wet vergunde waarde. In een
beperkt aantal gevallen zijn specifieke landbouwemissie punten
uit natuurgebieden verwijderd als is vastgesteld dat het om
natuurlijke grazers gaat die zich niet op één plek bevinden.
12.2 MESTAANWENDING
o Voor de emissies door mestaanwending in de huidige situatie
wordt uitgegaan van de absolute emissies in het basisjaar en een
schaling naar 2014 volgens de ABR, zoals gehanteerd door het
RIVM in GCNronde2014
o Voor de emissies door mestaanwending in de toekomst in de
situatie zonder PAS wordt uitgegaan van gelijkblijvende emissies
ten opzichte van 2014. Dit in afwijking van de uitgangspunten
zoals gehanteerd in de GDN (GCN-ronde2014)
o Uitgangspunt is dat er geen groeibehoefte voor mest is
o Het effect van het mestbeleid (1,5 kton emissiereductie per jaar
vanaf 2017 door verbod op sleepvoet op klei- en veengrond en
0,5 kton emissiereductie per jaar vanaf 2015 door direct
onderwerken van dierlijke mest op bouwland), wordt berekend
op dezelfde manier als in AERIUS 1.6
Pagina 64 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

o De totale emissie door mestaanwending per km-vak zoals
die is opgenomen in de GDN voor het jaar 2011 (GCNronde 2014) wordt naar rato verdeeld over de
oppervlakken grasland (klei/veen) en bouwland binnen
dat km-vak. Hierbij wordt gebruik gemaakt van
gegevens van Alterra die zijn gebaseerd op LGN6
o Vervolgens wordt voor de totale emissie op enerzijds
grasland (klei/veen) en anderzijds bouwland bepaald wat
de percentuele emissiereductie moet zijn om de
toegezegde 1,5 en 0,5 kton emissiereductie te behalen
o Dit wordt omgezet in een aangepaste emissie per km-vak,
waarbij de afname per km-vak dus afhangt van het
oppervlak bouwland en grasland (klei/veen) op dat kmvak. De totale afname in Nederland is precies 2 kton
o Door te rekenen met de aangepaste emissies en het
resultaat te vergelijken met de berekende bijdrage in het
basisscenario AERIUS ontstaat inzicht in het absolute
(ruimtelijke) effect van de 2 kton emissiereductie. Dit
absolute reductie-effect wordt in alle toekomstjaren en
alle beleidsscenario’s met PAS toegepast

o

o

o

12.3 OVERIGE LANDBOUWEMISSIES
Bij glastuinbouw kassen gelden de volgende uitgangspunten:
o Uitgangspunt zijn emissies en emissie-ontwikkeling zoals
RIVM hanteert in GCN-ronde2014 (ABR)
o Er wordt geen ruimtelijke herverdeling uitgevoerd voor de
NOx-emissies bij kassen in Zuid-Holland, zoals voorheen wel
gebeurde
In M14 worden opslagemissies stallen (NH3) doorgerekend op basis
van de emissiegegevens en emissie-ontwikkeling zoals ook
gehanteerd in GCN-ronde2014. Opslagemissies worden dus niet
meer aangenomen verwerkt te zijn in de stalemissies. De gewijzigde
aanpak bij stallen wordt niet op enige wijze ‘doorvertaald’ naar
eventuele wijzigingen in opslagemissies.
Alle overige landbouwemissies worden doorgerekend conform RIVM
(GCNronde2014), zonder enige aanpassing

Depositieruimte
13. De depositieruimte in M14 is dat deel van de totale depositie dat wordt
veroorzaakt door/hoort bij de (deels concrete) economische groei waar in de
beleidsscenario’s met PAS vanuit wordt gegaan, aangevuld met de helft van
het in M14 berekende depositie effect van het Rijksbeleid van de PAS en de
helft van het extra depositie-effect van het provinciale beleid van de
provincie Limburg. In de gevallen dat er sprake is van een onderschrijding
van de KDW, is de berekende depositieruimte niet relevant omdat de
stikstofbelasting dan geen knelpunt is. In dat geval wordt de aldus berekende
depositieruimte opgehoogd tot 70 mol onder de KDW en wordt het
betreffende hexagoon verder niet meer meegenomen bij analyses en
weergaven met betrekking tot depositieruimte45.
o Deze aanpak betekent dat voor de sectoren en gebieden met
verfijning (uitgangspunt 9), de depositieruimte automatisch is
45

Opgemerkt wordt dat de totale depositie in die gevallen niet mee wordt opgehoogd met de depositieruimte. In AERIUS
worden alle hexagonen van stikgevoelige en aangewezen habitattypen bijgehouden, ook wanneer er een onderschrijding
is. De totale depositie wordt op hexagonen met een onderschrijding van de KDW opgehoogd tot maximaal 70 mol onder de
KDW).

Pagina 65 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

afgestemd op de ontwikkelingsbehoefte. Immers voor deze gebieden
en sectoren wordt in de totale depositie al rekening gehouden met
de concrete groeibehoefte en dus komt deze ook terug in de
depositieruimte
o Deze aanpak betekent ook dat in gebieden waar de KDW niet wordt
overschreden, meer ruimte wordt geboden voor nieuwe
ontwikkelingen. Immers zolang de KDW niet wordt overschreden zijn
nieuwe ontwikkelingen vanuit het oogpunt van stikstofdepositie geen
knelpunt voor de natuur
14. De depositieruimte wordt berekend voor het scenario met provinciaal beleid,
omdat dit het scenario is waar vanuit wordt gegaan in de gebiedsanalyses
(zie uitgangspunt 6)
15. De helft van het berekende depositie-effect van het provinciaal beleid van
Limburg wordt in de berekeningen van M14 omgezet in depositieruimte (zie
ook nummer 13). Het beleid van de provincie Noord-Brabant komt volledig
ten goede aan de natuur
16. De depositieruimte wordt voor ieder toekomstjaar berekend en verdeeld in:
o Reservering voor NTVP (=gelijk aan berekende behoefte voor NTVP)
o Grenswaardereservering (GWR) (=gelijk aan berekende behoefte
voor GWR))
o Reservering ontwikkelingsruimte voor S1 (=gelijk aan berekende
behoefte voor S1)
o Resterende, beschikbare ontwikkelingsruimte voor S2 (=gelijk aan
totale depositieruimte minus reservering voor NTVP, GWR en S1)
17. De uitbreiding van de maximale snelheid van 130 km/uur waar in de totale
depositiecijfers rekening mee wordt gehouden, is geen ontwikkelingsbehoefte
die wordt opgenomen in S1 (geen ontwikkeling waar ontwikkelingsruimte
voor nodig is). De bijdrage van de uitbreiding van 130 km/uur wordt
opgenomen in het segment ‘NTVP’
Ontwikkelingsbehoefte
18. Per sector wordt voor ieder toekomstjaar een totale ontwikkelingsbehoefte
berekend, die is opgedeeld in een behoefte voor Prioritaire Projecten (PP) en
een overige behoefte. De berekende ontwikkelingsbehoefte wordt gebruikt
om de segmentindeling van de depositieruimte te bepalen.
19. De ontwikkelingsbehoefte van de Prioritaire Projecten (S1 en GWR, zie
uitgangspunt 23) wordt berekend op basis van aangeleverde bestanden van
provincies, defensie en I&M (HWS, Luchtvaart, Rail, HWVN en HWN). Voor de
Prioritaire Projecten van de provincies is daarbij een ingekorte versie
aangeleverd van de totale PP-lijst die is gebruikt ten behoeve van de
groeibepaling met het ‘waterbed’ (zie ook uitgangspunt 8). Voor wegverkeer
worden de aangeleverde gegevens verder aangevuld met gegevens van het
RIVM en het NSL om de totale prioritaire behoefte voor heel Nederland te
kunnen berekenen:
o Bij het HWN wordt de behoefte van autonome ontwikkelingen en
droge MIRT cumulatief berekend en samen als prioritaire behoefte
beschouwd. Tot 5 km van de weg wordt deze cumulatieve behoefte
berekend op basis van de aangeleverde bestanden van IenM
(berekeningen met Standaard RekenMethode 2, analoog aan NSL)
en vanaf 3 km op basis van RIVM-gegevens van het HWN
(berekeningen OPS)
o Bij het OWN wordt de behoefte van autonome ontwikkelingen en
projecten eveneens cumulatief berekend en samen als prioritaire
behoefte beschouwd. In principe wordt deze behoefte voor heel
Nederland bepaald op basis van RIVM gegevens waar op nationale
Pagina 66 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

schaal de NSL-gegevens in zitten (berekening OPS). Aanvullend
wordt tot een afstand van 5 km de RIVM-bijdrage opgehoogd met
een apart berekende bijdrage van alle toekomstige, nieuwe wegen in
het NSL (op basis van gegevens van de Monitoringstool2013) en met
de bijdrage van de aangeleverde Prioritaire Projecten voor
wegverkeer van de provincies (beide SRM-2)
o (#14.2)Voor tijdelijke projecten (projecten met een projectduur
korter dan vijf jaar; HWS en Yara) wordt voor de reservering
uitgegaan de middeling van de totale hoeveelheid depositie van deze
projecten over 6 jaar.
20. Komt te vervallen (er wordt geen onzekerheidsmarge van 10% toegepast bij
het bepalen van de totale ontwikkelingsbehoefte voor de Prioritaire
Projecten)
21. Komt te vervallen (zie punt 20)
22. Komen te vervallen (dit aspect zit nu verwerkt in uitwerking verfijning zelf)
23. De totale behoefte voor Prioritaire Projecten wordt per Natura2000 gebied
verdeeld over S1 en de GWR, op basis van berekende depositie , of op basis
van een afstandscriterium (3 km bij het HWN en 5 km bij vaarwegen). Bij het
OWN wordt de totale berekende bijdrage tot 5 km als Segment 1 behoefte
beschouwd
24. De overige behoefte voor een sector is in principe de totale groeibehoefte
zoals opgenomen in de depositieruimte en totale depositie, minus de
Prioritaire behoefte voor die sector. Conform het besluit van de Regiegroep in
april wordt daarbij wel een minimumwaarde gehanteerd voor de overige
behoefte, voor de sectoren waar het niet reëel is aan te nemen dat er naast
de Prioritaire Projecten geen enkele ontwikkeling meer zal plaatsvinden. Voor
stallen geldt dat als meer dan 70% van de totale berekende groeibehoefte
zoals opgenomen in de depositieruimte al wordt ingevuld door een
reservering voor prioritaire projecten, de overige behoefte op die plek is
opgehoogd zodat deze altijd minimaal 30% blijft van de oorspronkelijk
berekende netto groeibehoefte. Voor de ‘waterbedsectoren’ (ENINA,
glastuinbouw, consumenten, zeevaart (buiten NCP) en binnenvaart geldt dat
altijd een minimale overige behoefte is aangehouden van 20% van de
groeibehoefte in depositie die je voor de sector zou hebben berekend als alle
RIVM groei als een deken over de bestaande emissiebronnen in Nederland
was gemodelleerd (waarbij iedere bestaande emissiebron dezelfde
percentuele groei krijgt) mobiele werktuigen voor tijdelijke projecten worden
hier buitenbeschouwing gelaten.
25. De overige ontwikkelingsbehoefte van een sector wordt - afhankelijk van de
sector – toebedeeld aan S2 of aan NTVP, conform de indeling van 1.6.
26. Van de totaal berekende overige ontwikkelingsbehoefte die naar S2 wordt
gezet, wordt vervolgens 30% verplaatst naar de GWR
Deel 2: Algemene uitgangspunten bij uitwerking M14
Natura 2000-, habitat- en leefgebieden
27. In M14 wordt gebruikt gemaakt van de werkbegrenzingen van de Natura2000
gebieden zoals beschikbaar gesteld op 10 oktober 2014.
28. In M14 worden alle Natura 2000 gebieden doorgerekend met uitzondering
van Doggersbank (164), Klaverbank (165) en Friese Front (166);
29. Rond alle N2000 gebieden wordt een buffer van 250m gehanteerd om te
garanderen dat bij analyses altijd resultaten beschikbaar zijn en kleine
wijzigingen van gebiedsbegrenzingen (als gevolg van definitieve
aanwijzingen) niet een aanpassing vragen van M14. Binnen AERIUS heet dit
het interessegebied;
Pagina 67 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

30. Voor de N2000 gebieden die grote oppervlaktes water zonder stikstof
gevoelig habitattype of leefgebied bevatten (bijvoorbeeld Westerschelde,
IJsselmeer of Waddenzee) wordt een buffer van 250 om de stikstofgevoelige
gebieden gehanteerd. Dit levert een besparing van ca. 50% in rekentijd op.
Het betekent wel dat er in grote watergebieden geen rekenresultaten
beschikbaar zijn op plaatsen waar volgens de kartering geen sprake is van
stikstofgevoelige habitattypen
31. Beschermde Natuurmonumenten worden in M14 meegenomen voor zover ze
in april 2014 in Calculator aanwezig zijn
32. Voor de habitattype kartering geldt dat de technisch gevalideerde versie 10
oktober 2014 wordt gebruikt
33. Indien er geen habitattype gekarteerd is, wordt de laagste KDW voor dat
N2000 gebied als representatief beschouwd en het gebied gekarteerd als
H9999
34. Binnen M14 wordt onderscheid gemaakt in habitattypen die wel of niet
stikstofgevoelig zijn. Binnen de stikstofgevoelige habitats wordt nader
onderscheid gemaakt in wel of niet relevante hexagonen. Bij het middelen
van resultaten in rapportages worden alleen de relevante hexagonen
beschouwd. Hexagonen zijn relevant als er sprake is van kartering van een
stikstofgevoelig HT dat is aangewezen en/of dat nodig is voor een
aangewezen soort of vogel, of als het om een H9999 kartering gaat.
35. Alleen de leefgebieden van de Provincie Zeeland worden meegenomen in het
bepalen van de interessegebieden. Vanuit andere overheden zijn geen
begrenzingen beschikbaar gesteld. De aangeleverde informatie over
maatregelen voor leefgebieden wordt wel meegenomen in de PAS-Bijlage
Landgebruik en terreinruwheid
36. De nieuwe methode van gewogen landgebruik van het RIVM wordt toegepast,
aansluitend bij GCN-ronde 2014
37. De Land Gebruikskaart Nederland versie 6 (LGN6) wordt toegepast,
aansluitend bij GCNronde2014
Basisjaar en prognosejaren
38. Het basisjaar voor M14 is gebaseerd op de GCN emissies van 2012 geschaald
naar 2014, op basis van schaalfactoren voor de ‘ABR’ (BBR zonder PAS) zoals
aangeleverd door het RIVM. Daarmee sluit M14 aan bij de uitgangspunten
van de GDN zoals gehanteerd in GCN-ronde2014
39. De prognosejaren in M14 zijn 2020 en 2030
40. Voor 2004 worden geen deposities meer gepresenteerd in M14.
Uitwerking waterbed en verfijning (uitgangspunt 8 en 9) bij sectorbijdrage
41. De uitwerking van de verfijning van het hoofdwegennet is opgenomen in de
betreffende factsheet. Belangrijkste keuzes zijn:
• De verfijnde groeibehoefte voor de periode 2014-2020 wordt berekend
door de toename in verkeersintensiteiten in die periode door te rekenen
met emissiefactoren 2016
• De verfijnde groeibehoefte voor de periode 2020-2030 wordt berekend
door de toename in verkeersintensiteiten in die periode door te rekenen
met emissiefactoren 2020
• De som van beide groeibehoeftes wordt zowel in 2020 en 2030 volledig
opgenomen in de totale deposities
• Voor alleen het jaar 2020 wordt de groeibehoefte (en daarmee de totale
depositie) nog opgehoogd met een aanvullend berekende behoefte voor
tijdelijke netwerkeffecten ten gevolge van projecten. Deze tijdelijke

Pagina 68 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

netwerkeffecten zijn gemodelleerd als extra intensiteiten die zijn
doorgerekend met de emissiefactoren van 2016
42. De uitwerking van de verfijning van het onderliggend wegennet is
opgenomen in de betreffende factsheet. Belangrijkste keuzes zijn:
• Uitgangspunt zijn de RIVM emissies en emissieontwikkeling
• Daar waar de Monitoringstool nieuwe provinciale NSL-wegen toont in de
toekomst, zijn deze wegen aanvullend doorgerekend en opgeteld bij de
RIVM groei
43. t/m 45 en 48: De uitwerking van de verfijning van het Rijnmondgebied
(ENINA inclusief mobiele bronnen, binnenvaart en zeescheepvaart) is
opgenomen in de betreffende factsheet. De belangrijkste keuzes zijn:
• Voor ENINA en binnenvaart NOx is voor zowel de huidige als
toekomstige situatie gerekend met door HbR aangeleverde emissies.
De toename in de tijd is de groeibehoefte
• Voor zeescheepvaart is in de basis uitgegaan van de RIVM
emissieontwikkeling, maar is de toekomstbijdrage opgehoogd met de
door HbR voorziene groei in de periode 2014-2020 en 2014-2030
• De RIVM groei in de rest van Nederland wordt niet ingeperkt op basis
van de groei binnen het Rijnmondgebied (Rijnmond doet niet mee
met waterbed)
43. De uitwerking van de verfijning van HWS-projecten van IenM is opgenomen
in de betreffende factsheet. Belangrijkste keuzes zijn:
• HWS projecten zijn tijdelijke emissies en daarom alleen in 2020
meegenomen
• Reservering ontwikkelingsruimte in 2020 geschiet volgens de
methode voor tijdelijke projecteffecten (zie punt 19)
• De bijdrage van de HWS projecten is berekend op basis van
aangeleverde gegevens en verwerkt als ‘Prioritaire Projecten’ die
altijd volledig in de depositieruimte worden meegenomen. De RIVM
groei in de rest van Nederland voor de betreffende sectoren wordt
ingeperkt (waterbed)
44. De uitwerking van de verfijning van IenM projecten op het
hoofdvaarwegennet is opgenomen in de betreffende factsheet. De
belangrijkste keuzes zijn:
De bijdrage van de HVWN projecten is berekend op basis van aangeleverde
gegevens en verwerkt als ‘Prioritaire Projecten’ die altijd volledig in de
depositieruimte worden meegenomen. De RIVM groei in de rest van
Nederland voor de betreffende sectoren wordt ingeperkt (waterbed.
46. De uitwerking van de verfijning van luchtvaart is opgenomen in de
betreffende factsheet. De belangrijkste keuzes zijn:
• De verfijnde luchthavens zijn doorgerekend voor de huidige en
toekomstige situatie en het verschil is de groeibehoefte. Deze
groeibehoefte wordt nog aangevuld met de groeibehoefte vanuit
de Prioritaire Projecten van Defensie
• De RIVM groei voor de betreffende luchthavens (indien aanwezig)
wordt vervangen door de verfijnde groei. De overige
luchtvaartemissies blijven ongewijzigd (geen waterbed)
47. De uitwerking van de verfijning van spoor is uitgewerkt in de betreffende
factsheet. Belangrijkste keuzes zijn:
• Uitgangspunt is in principe de RIVM groei, maar deze is opgehoogd
met een extra groeibehoefte die groter is op kortere afstand van
dieseltrajecten en die maximaal 5 mol/ha/jaar bedraagt
• Er zijn verder geen prioritaire projecten en ook geen waterbed
Uitwerking depositieruimte

Pagina 69 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

49. Voor de uitwerking van uitgangspunt 13 moet per sector worden bepaald
welk deel van totale berekende depositie in de toekomst veroorzaakt wordt
door voorziene nieuwe ontwikkelingen die vanaf het begin van de PAS plaats
gaan vinden. Dit is namelijk het deel ‘depositieruimte door groei’. Om dit te
bepalen wordt de volgende aanpak gehanteerd:
o Er wordt gekeken naar het verschil in emissieontwikkeling bij de ABR
(hoge groei), zoals gebruikt bij het bepalen van de totale depositie,
en de hypothetische POR (PasOnderRaming, geen economische
groei)
o De schaalfactoren voor de POR worden bepaald door extrapolatie van
de RIVM schaalfactoren voor de ABR (hoge groei, 2,5%) en de OR
(lage groei, 0,9%), waarbij de schaalfactoren voor de POR begrensd
zijn op minimaal 0 en maximaal gelijkblijvende emissies vanaf 2014
o Op basis van het verschil in schaalfactoren voor de POR en de ABR
worden de schaalfactoren voor groei bepaald, waarmee per jaar en
per sector de bijdrage van nieuwe ontwikkelingen (groei) binnen de
ABR berekend kan worden. De groei wordt berekend vanaf het begin
van de PAS (groei vanaf 2015)
50. Als uitzondering op uitgangspunt 49 wordt voor stallen een afwijkende
aanpak gehanteerd. Zie de betreffende factsheet voor verfijning
51. t/m 53: Als uitzondering op uitgangspunt 49 wordt voor het Rijnmondgebied
en voor de IenM sectoren een afwijkende aanpak gehanteerd. Zie de
betreffende factsheets omtrent de verfijning
Ruimtelijke optimalisatie en aggregatie GCN-emissies
54. Scheepvaartemissies worden ruimtelijk herverdeeld, en waar mogelijk alleen
op het wateroppervlak gelegd
55. Emissies in 1x1 of 5x5km vakken die overlappen met een Natura 2000
gebied en die redelijkerwijs niet kunnen voorkomen binnen een Natura2000
gebied, worden in het geheel buiten het natuurgebied geplaatst.
56. Indien nodig vanuit rekentijd worden emissies op grotere afstand
geaggregeerd tot grotere vlakken
Duinenbijtelling
57. De duinenbijtelling wordt niet meer toegepast in M14. In plaats daarvan is er
een natuurlijke bron uit zee toegevoegd die de missende emissie simuleert.
Hiermee wordt aangesloten bij de aanpak van het RIVM bij GCN-ronde2014.
Er wordt gezorgd dat de emissies uit zee bij de modellering ook alleen op zee
(wateroppervlak) plaatsvinden
58. Het resultaat van de duinenbijtelling wordt in M14 ondergebracht bij de
achtergronddepositie, evenals de bijtelling voor onverklaarde depositie en de
extra depositieruimte ten gevolge van het beleid

Rapportage
59. Op landelijk niveau wordt inzicht gegeven in de effecten van alle
beleidskeuzes en verfijningen op de totale emissies in relatie met de NEC en
op het effect van het PAS beleid op emissieniveau
60. Op provinciaal niveau wordt inzicht gegeven in de ‘bakjes’ met
depositieruimte en ontwikkelingsbehoefte
61. Op N2K niveau wordt in de vorm van een Excel inzicht gegeven in de
confrontatie ontwikkelruimte-ontwikkelingsbehoefte
62. M14 zelf (de UI) levert niet meer de standaardrapportages uit de vorige
AERIUS 1.x versie, in plaats daarvan worden de nieuwe producten PASPagina 70 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

bijlage en Gebiedssamenvatting gegenereerd. Voor de gebiedssamenvatting
geldt dat de inhoud is afgestemd met het gebiedsanalyse proces
63. Voor Beschermde Natuurmonumenten worden geen rapportages opgeleverd.
64. De technische achtergrond documentatie wordt op termijn online beschikbaar
gesteld via AERIUS.nl op dezelfde wijze als voor de overige AERIUS
producten. Er wordt geen separaat document meer opgeleverd
Herstelmaatregelen
65. Ruimtelijke informatie van herstelmaatregelen zoals op 24 oktober 2014
beschikbaar zijn gesteld worden in AERIUS M14.2 verwerkt.

Pagina 71 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Pagina 72 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Bijlage 3 Uitkomsten depositieontwikkeling voor verschillende habitats

In deze bijlage zijn de depositieontwikkeling van verschillende habitats opgenomen
voor de referentiesituatie en het programma aanpak stikstof in 2030 gerelateerd
aan de KDW voor alle habitats met overschrijding van de KDW.

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H2120, KDW 1429, 2219 ha., Witte duinen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2130A, KDW 1071, 6160 ha., Grijze duinen (kalkrijk)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2130B, KDW 714, 7073 ha., Grijze duinen (kalkarm)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2130C, KDW 714, 309 ha., Grijze duinen (heischraal)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2140A, KDW 1071, 218 ha., Duinheiden met kraaihei (vochtig)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2140B, KDW 1071, 2372 ha., Duinheiden met kraaihei (droog)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2150, KDW 1071, 327 ha., Duinheiden met struikhei
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2160, KDW 2000, 7425 ha., Duindoornstruwelen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2180A, KDW 1071, 332 ha., Duinbossen (droog)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.1 Habitats H2XXX met resultaten voor de verschillende situaties.

Pagina 73 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H2180B, KDW 2214, 943 ha., Duinbossen (vochtig)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2180C, KDW 1786, 1731 ha., Duinbossen (binnenduinrand)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190A, KDW 1000, 30 ha., Vochtige duinvalleien (open water)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190B, KDW 1429, 1280 ha., Vochtige duinvalleien (kalkrijk)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190C, KDW 1071, 314 ha., Vochtige duinvalleien (ontkalkt)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2310, KDW 1071, 2901 ha., Stuifzandheiden met struikhei
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2320, KDW 1071, 664 ha., Binnenlandse kraaiheibegroeiingen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2330, KDW 714, 2953 ha., Zandverstuivingen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.1 Habitats H2XXX met resultaten voor de verschillende situaties.

Pagina 74 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H2180B, KDW 2214, 943 ha., Duinbossen (vochtig)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2180C, KDW 1786, 1731 ha., Duinbossen (binnenduinrand)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190A, KDW 1000, 30 ha., Vochtige duinvalleien (open water)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190B, KDW 1429, 1280 ha., Vochtige duinvalleien (kalkrijk)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2190C, KDW 1071, 314 ha., Vochtige duinvalleien (ontkalkt)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2310, KDW 1071, 2901 ha., Stuifzandheiden met struikhei
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2320, KDW 1071, 664 ha., Binnenlandse kraaiheibegroeiingen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H2330, KDW 714, 2953 ha., Zandverstuivingen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.2 Habitats H2XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Uit bovenstaande figuren blijkt dat er ook met het programma aanpak stikstof in
2030 nog verscheidene habitats zijn waar minder dan 80% van de totale
oppervlakte voldoet aan de KDW. Dit zijn: grijze duinen (kalkrijk, kalkarm en
heischraal), duinheiden met struikhei, duinbossen droog, vochtige duinvalleien
(openwater) vochtige duinvalleien (ontkalkt), stuifzandheiden met struikhei,
binnenlandse kraaiheibegroeiingen en zandverstuivingen. Hoewel het programma
aanpak stikstof hier dus wel bijdraagt aan het bereiken van de
instandhoudingsdoelstellingen, is hier nog steeds sprake van een
stikstofoverbelaste situatie voor vele habitats.

Pagina 75 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

0%

20%

40%

60%

80%

100%
H3110, KDW 429, 73 ha., Zeer zwakgebufferde vennen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H3130, KDW 571, 314 ha., Zwakgebufferde vennen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H3160, KDW 714, 487 ha., Zure vennen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.3 H3XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Voor de verschillende sterk stikstofgevoelige vennen is er beperkt sprake van
verbetering richting de kritische depositiewaarde. Ook met het programma aanpak
stikstof blijft sprake van een stikstofoverbelaste situatie.
< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

0%

20%

40%

60%

80%

100%
H4010A, KDW 1214, 1813 ha., Vochtige heiden (hogere
zandgronden)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H4010B, KDW 786, 361 ha., Vochtige heiden
(laagveengebied)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H4030, KDW 1071, 15618 ha., Droge heiden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.4 H4XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Alleen voor vochtige heiden (hogere zandgronden) is er een duidelijk zichtbare
toename van het gebied onder de kritische depositiewaarde. Voor de andere
habitats blijft de overschrijding van de KDW met en zonder PAS in de meeste
gebieden aanwezig.

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H5130, KDW 1071, 490 ha., Jeneverbesstruwelen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Pagina 76 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

Figuur bijlage 3.5 H5XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Voor jeneverbesstruwelen is er ook slecht een beperkte verbetering ten opzichte van
de KDW.

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H6110, KDW 1429, 6 ha., Pionierbegroeiingen op rotsbodem
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6120, KDW 1286, 122 ha., Stroomdalgraslanden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6130, KDW 1071, 5 ha., Zinkweiden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6210, KDW 1500, 116 ha., Kalkgraslanden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6230, KDW 714, 0 ha., Heischrale graslanden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6410, KDW 1071, 308 ha., Blauwgraslanden
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6430C, KDW 1857, 29 ha., Ruigten en zomen (droge bosranden)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6510A, KDW 1429, 381 ha., Glanshaver- en
vossenstaarthooilanden (glanshaver)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H6510B, KDW 1571, 239 ha., Glanshaver- en
vossenstaarthooilanden
(grote vossenstaart)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.5 Habitats H6XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Uit bovenstaande figuur blijkt dat er ook met het programma aanpak stikstof in
2030 nog verscheidene habitats zijn waar minder dan 80% van de totale
oppervlakte te maken heeft met stikstofdepositie rond of lager dan de KDW. Dit zijn:
stroomgraslanden, heischrale graslanden en blauwgraslanden. Ook hier is er bij de
meeste habitats sprake van verbetering van de depositie in grote delen van de
gebieden in zowel de referentiesituatie (autonome ontwikkeling) als met het
programma aanpak stikstof ten opzichte van de KDW.

Pagina 77 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H7110A, KDW 500, 7 ha., Actieve hoogvenen (hoogveenlandschap)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7110B, KDW 786, 91 ha., Actieve hoogvenen (heideveentjes)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7140A, KDW 1214, 337 ha., Overgangs- en trilvenen (trilvenen)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7140B, KDW 714, 1711 ha., Overgangs- en trilvenen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7150, KDW 1429, 362 ha., Pioniervegetaties met snavelbiezen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7210, KDW 1571, 202 ha., Galigaanmoerassen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H7230, KDW 1143, 7 ha., Kalkmoerassen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur bijlage 3.7 Habitats H7XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Uit bovenstaande figuur blijkt dat er ook met het programma aanpak stikstof in
2030 nog verscheidene habitats zijn waar minder dan 80% van de totale
oppervlakte te maken heeft met stikstofdepositie rond of lager dan de KDW. Dit
zijn: hoogveenlandschap, heideveentjes, overgangs- en trilvenen en kalkmoerassen.
Ook is er bij de meeste habitats hier sprake van verbetering van de depositie in
grote delen van de gebieden in zowel de referentiesituatie (autonome ontwikkeling)
als met het programma aanpak stikstof ten opzichte van de KDW.

Pagina 78 van 79

Definitief | Deel II Passende beoordeling over het programma aanpak stikstof 2015 – 2021 | 10 januari 2015

0%

< -70

van -70 tot -35

van -35 tot 35

van 35 tot 70

van 70 tot 350

> 350

20%

40%

60%

80%

100%
H9110, KDW 1429, 367 ha., Veldbies-beukenbossen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H9120, KDW 1429, 6841 ha., Beuken-eikenbossen met hulst
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H9160A, KDW 1429, 73 ha., Eiken-haagbeukenbossen (hogere
zandgronden)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H9160B, KDW 1429, 820 ha., Eiken-haagbeukenbossen
(heuvelland)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H9190, KDW 1071, 2057 ha., Oude eikenbossen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H91D0, KDW 1786, 1222 ha., Hoogveenbossen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H91E0A, KDW 2429, 2579 ha.,
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H91E0B, KDW 2000, 51 ha., Vochtige alluviale bossen (esseniepenbossen)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H91E0C, KDW 1857, 911 ha., Vochtige alluviale bossen
(beekbegeleidende bossen)
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030
H91F0, KDW 2071, 37 ha., Droge hardhoutooibossen
HS 2014
REF 2020
PAS 2020
REF 2030
PAS 2030

Figuur 3.9 Habitats H9XXX met resultaten voor de verschillende situaties.
Uit bovenstaande figuur blijkt dat er ook met het programma aanpak stikstof in
2030 nog verscheidene habitats zijn waar minder dan 80% van de totale
oppervlakte te maken met stikstofdepositie rond of lager dan de KDW. Dit zijn:
veldbies-beukenbossen, beuken-eikenbossen met hulst, eiken-haagbeukenbossen
(hogere zandgrond en heuvelland), oude eikenbossen en vochtige alluviale bossen
(beek begeleidende bossen).

Pagina 79 van 79