Het Nederlandse exportcontrolebeleid
in 2021

Rapportage over de afgifte van vergunningen voor militaire, dual-use en
foltergoederen van minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking en de minister van Buitenlandse Zaken

Juli 2022

Inhoudsopgave
1. Inleiding .............................................................................................. 3
2. Schets Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie ................................. 4
3. Procedures en uitgangspunten ................................................................ 8
3.1

Procedures ............................................................................................................................. 8

3.2

Toetsingskader militaire goederen ...................................................................................... 10

3.3

Toetsingskader dual-use goederen ...................................................................................... 13

3.4

Toetsingskader Foltergoederen ........................................................................................... 14

4. Transparantie ...................................................................................... 16
4.1

Informatievoorziening aan belanghebbenden .................................................................... 18

5. De Nederlandse export van militaire goederen in 2021 .............................. 19
5.1

Afgegeven vergunningen ..................................................................................................... 19

5.2

Afgewezen vergunningaanvragen........................................................................................ 22

6. De Nederlandse export van dual-use goederen in 2021 ............................. 24
6.1

Dual-use goederen ............................................................................................................... 24

6.2

Anti-Folterverordening ........................................................................................................ 27

7. Relevante ontwikkelingen in de Europese Unie ......................................... 28
7.1

Raadswerkgroep conventionele wapenexport COARM ...................................................... 28

7.2

EU-jaarrapportage inzake export van militaire goederen 2020 .......................................... 33

7.3

Raadswerkgroep dual-use goederen ................................................................................... 36

7.4

EU-jaarrapportage inzake dual-use export 2020 ................................................................. 37

8. Overige relevante internationale ontwikkelingen....................................... 38
8.1

Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty) ......................................................................... 38

8.2

VN-Wapenregister en transparantie in wet- en regelgeving ............................................... 39

8.3

Wassenaar Arrangement ..................................................................................................... 40

8.4

Ontwikkelingen in de andere exportcontroleregimes ......................................................... 41

8.4.1

Nuclear Suppliers Group (NSG) ........................................................................................ 42

8.4.2

Australia Group (AG) ........................................................................................................ 42

8.4.3

Missile Technology Control Regime (MTCR) .................................................................... 42

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

1

Bijlage 1: Afgegeven vergunningen uitvoer van militaire goederen ................. 44
Bijlage 2: Ontwikkeling aantal afgegeven vergunningen voor export van militaire
goederen uit Nederland sinds 1996 ............................................................ 50
Bijlage 3: Realisaties onder algemene vergunningen (militair) ....................... 51
Bijlage 4: Doorvoer van militaire goederen .................................................. 56
Bijlage 5: Tussenhandeldiensten t.a.v. militaire goederen ............................. 57
Bijlage 6: Afgewezen vergunningaanvragen voor militaire goederen ............... 58
Bijlage 7: Overtollig defensiematerieel ........................................................ 61

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

2

1. Inleiding
Het voorliggende rapport over het Nederlandse exportcontrolebeleid ten aanzien van
strategische goederen in 2021 is het vijfentwintigste rapport dat conform de ‘Notitie over
meer openbaarheid met betrekking tot de rapportage over de uitvoer van militaire goederen’
(Kamerstuk 22 054 Nr. 30, 27 februari 1998) is opgesteld.
Het rapport bevat:
Inleiding en achtergrond
2.

een kenschets van de Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde industrie;

3.

een overzicht van de procedures en uitgangspunten van het Nederlandse
exportcontrolebeleid;

4.

een overzicht van de transparantie die Nederland betracht ten aanzien van exporten van
strategische goederen;

Statistiek export 2021
5.

een kwantitatief overzicht van de Nederlandse wapenexport in 2021;

6.

een kwantitatief overzicht van de Nederlandse export van dual-use goederen in 2021;

7.

een kwantitatief overzicht van de Nederlandse export van goederen die vallen onder de
anti-folter verordening in 2021;

Relevante ontwikkelingen
8.

Relevante ontwikkelingen in de EU op het terrein van export van militaire goederen en
de export van dual-use goederen;

9.

Relevante ontwikkelingen buiten de EU op het terrein van wapenexport en de export
van dual-use goederen, zoals in het Wapenhandelverdrag (The Arms Trade Treaty), het
Wassenaar Arrangement en in de overige exportcontroleregimes (dual-use goederen);

Het rapport heeft zeven bijlagen:
Bijlage 1 geeft de waarden weer van de verleende exportvergunningen in het jaar 2021 per
categorie militaire goederen en per bestemmingsland.
Bijlage 2 geeft weer hoe de Nederlandse wapenexport zich ontwikkelt.
Bijlage 3 geeft een overzicht van de gerapporteerde realisaties onder Algemene
vergunningen voor militaire goederen NL003 t/m NL009.
Bijlage 4 geeft een overzicht van de verstrekte vergunningen voor doorvoer van militaire
goederen naar derde landen.
Bijlage 5 geeft een overzicht van de verstrekte vergunningen voor tussenhandeldiensten
voor militaire goederen.
Bijlage 6 vermeldt de door Nederland afgewezen aanvragen voor uitvoer, doorvoer en
sondages voor militaire goederen.
Bijlage 7 biedt een overzicht van het overtollig defensiematerieel dat in 2021 is verkocht.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

3

2. Schets Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie
De Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde industrie kenmerkt zich door
technologisch hoogwaardige producten, innovatie en hoogopgeleid personeel.
Naast de defensiemarkt bedienen bedrijven en kennisinstellingen in deze sector vaak ook de
civiele markt met producten en/of dienstverlening. Daarnaast zijn er bedrijven die zich deels
hebben gespecialiseerd in de productie van militair geclassificeerde goederen en daaraan
gerelateerde dienstverlening. Deze bedrijven bedienen een niche op de defensiemarkt.
Vanwege de beperkte thuismarkt (Nederland) is de sector sterk gericht op export. Ruim de
helft (54%) van de omzet is afkomstig uit export.
In 2022 verscheen de meest recente studie met kwantitatieve gegevens over het defensieen veiligheidsgerelateerde bedrijfsleven uitgevoerd door Berenschot in opdracht van het
ministerie van Economische Zaken. In vergelijking met een eerdere studie (Triarii, 2020)
met data over 2017 is door Berenschot een groter aantal bedrijven geïdentificeerd als
behorende tot de Nederlandse defensie en veiligheid gerelateerde technologische industriële
basis (NLDTIB). Daarvan zijn er 174 bevraagd over data over 2021.
Tabel 1 geeft een overzicht van de kerncijfers uit deze studies.
Tabel 1, Kerngegevens van de Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde industrie.

2017

2021

Aantal bedrijven

342

1000

Defensie- en veiligheidsgerelateerde omzet

€ 5,0

€ 4,7

miljard

miljard

12%

10,6%

€ 3,58

€ 2,54

miljard

miljard

19.247

18.651

waarvan aantal defensie- en

7.364

4.121

veiligheidsgerelateerde R&D-arbeidsplaatsen

(38%)

(22%)

Defensie- en veiligheidsgerelateerde omzet
als % van de totale omzet van DVI-bedrijven
Defensie- en veiligheidsgerelateerde export
Aantal defensie- en veiligheidsgerelateerde
arbeidsplaatsen

Bron: Triarii (2020) en Berenschot (2022)

De Nederlandse defensie en veiligheidsindustrie telt circa 1000 bedrijven. Deze bedrijven
waren in 2021 voor het totale scala aan activiteiten (voor de civiele en militaire markt) goed
voor circa 150.000 arbeidsplaatsen. Hiervan waren 18.651 arbeidsplaatsen specifiek
gerelateerd aan activiteiten op defensie- en veiligheidsterrein.
De omzet van de Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie bedroeg in 2021 € 4,7 mld.
De defensie- en veiligheidsgerelateerde omzet betreft een aandeel van gemiddeld circa
10,6% op de totale omzet van de betrokken bedrijven en instituten, die voor het merendeel
civiele activiteiten ontplooien. Er zijn slechts enkele bedrijven die zich vrijwel geheel op de
defensiemarkt richten.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

4

De sector bestaat voor een groot deel uit kleine en middelgrote bedrijven, kennisinstellingen
en start-ups. De Nederlandse industrie onderscheidt zich ten opzichte van de wereldwijde en
de bredere Europese industrie in nichemarkten.1
Uitgelicht: Belangrijke spelers in de Nederlandse defensieindustriei
Dialogic (2021) geeft een kenschets van een aantal belangrijke spelers in de Nederlandse
defensie-industrie. Het rapport laat zien dat de Nederlandse industrie voornamelijk bestaat
uit hooggespecialiseerde MKB’s en enkele grote spelers die in nichemarkten opereren. In
het maritieme cluster opereren een aantal grote ondernemingen zoals Damen en Thales
die als Original Equipment Manufacturer fungeren. In de vliegtuigbouw (o.a. GKN Fokker)
is er specialisatie in landingsgestellen en hightech materiaal, lichtgewicht structuren,
onderhoudsconcepten en composiet componenten. Nederlandse ondernemingen leveren
logistieke, reserve- en onderhoudsonderdelen en -diensten voor F35-toestellen binnen
Europa, en maken samen met Noorwegen onderdeel uit van de internationale waardeketen
daarvoor. In het landdomein produceren Nederlandse bedrijven onder andere battlefield
managementsystems. Hier is er slechts een beperkt aantal bedrijven dat complete
eindproducten levert. Thales is wereldspeler als het gaat om sensor- en radarsystemen,
combat managementsystemen en command, control, communications, computers and
intelligence (C4I) systemen.
i

Bron: Dialogic (2021) Het Nederlandse investeringsklimaat: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/06/01/het-nederlandseinvesteringsklimaat

De sector heeft een sterk innovatieve inslag. De R&D intensiteit van de sector is 14%
tegenover 1,6% voor alle arbeidsplaatsen in Nederland. Zo’n 55% van de werknemers heeft
een opleiding op HBO- of WO-niveau. Voor Nederland als geheel ligt dit percentage op 30%.
De hoogwaardige kennisontwikkeling en productinnovaties leiden vaak tot nieuwe
economische activiteiten in zowel de militaire als de civiele sector. Volgens de eerdere studie
van Triarii heeft kennisontwikkeling bij 75% van de bedrijven geleid tot nieuwe producten
voor de defensie- en veiligheidsmarkt en bij 70% van de bedrijven tot nieuwe producten
voor de civiele markt.
Van de totale export van de Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde industrie, dus
van zowel vergunningplichtige als niet-vergunningplichtige goederen en diensten tezamen,
wordt € 2,54 miljard als militaire export gekwalificeerd. Als belangrijkste afzetmarkten
gelden Nederland, Duitsland, het VK en de VS. Belangrijkste opkomende markt is Azië.
De sector draagt, vanwege de nauwe samenwerking met de verschillende
krijgsmachtonderdelen, direct bij aan de operationele inzetbaarheid van de Nederlandse
krijgsmacht en daarmee aan het aanzien en de effectiviteit van de Nederlandse inzet bij
internationale missies.
Het overheidsbeleid is erop gericht om de Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde
industrie en kennisinstellingen zo te positioneren, dat de sector een hoogwaardige bijdrage
aan de Nederlandse veiligheid kan leveren. Om dit te bereiken worden Nederlandse bedrijven
rechtstreeks of indirect, indien mogelijk door middel van industriële participatie-opdrachten,
betrokken bij nationale militaire aanbestedingen. Hierdoor kan de sector ook op de Europese
en internationale markt en in toeleveringsketens competitiever opereren. Dit beleid is
1

Defensie Industrie Strategie (2018): https://www.defensie.nl/downloads/beleidsnota-s/2018/11/15/defensie-industrie-strategie

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

5

beschreven in de Defensie Industrie Strategie (DIS) die in november 2018 aan de Tweede
Kamer is aangeboden.2 In deze DIS is ook expliciet aandacht voor een actiever exportbeleid
en handelsbevordering. Het kabinet ondersteunt Nederlandse bedrijven – waaronder het
mkb en start-ups – bijvoorbeeld bij deelname aan internationale beurzen voor de defensieen veiligheidsindustrie. Ook het diplomatieke netwerk wordt actiever ingezet voor
handelsbevordering. In de context van de Europese initiatieven (het Europees Defensiefonds,
European Defence Action Plan (EDAP), Permanent Structural Cooperation (PESCO)) is dit ook
van belang. Uiteraard blijft het Nederlandse exportcontrolebeleid onverminderd van kracht
en wordt voor elke vergunningplichtige transactie vooraf onderzocht of er een risico is dat de
potentiële handelspartner materieel en kennis op ongewenste wijze gebruikt, bijvoorbeeld
om mensenrechten te schenden of (regionale) instabiliteit te vergroten.
Omdat de Nederlandse markt te klein is om de aanwezige expertise in stand te houden,
wordt internationale samenwerking op het gebied van defensiematerieel gestimuleerd. Zo
zijn commerciële relaties ontstaan, met name met Duitse, Amerikaanse, Britse en Belgische
ondernemingen, waarbij ook gezamenlijke verplichtingen worden aangegaan met betrekking
tot het onderhoud van systemen en de nalevering van onderdelen.
Uit onderstaande figuur uit de Defensie industrie strategie (2018) kan worden opgemaakt
voor welke sectoren Nederland inzet op eigen ontwikkeling, productie en kennisbehoud en
voor welke sectoren wordt gekozen voor internationale samenwerking of aankopen op de
markt.

2

Defensie Industrie Strategie (2018): https://www.defensie.nl/downloads/beleidsnota-s/2018/11/15/defensie-industrie-strategie

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

6

Figuur 1 Industriële capaciteiten en de ambitie van Nederland zoals weergegeven in de Defensie Industrie
Strategie (p.23).

De exportactiviteiten van de sector worden beschouwd als een noodzakelijke voorwaarde
voor de continuïteit van de bestaande kennisbasis. Dat laat onverlet dat in het belang van de
internationale rechtsorde en de bevordering van vrede en veiligheid grenzen moeten worden
gesteld aan de exportactiviteiten van de defensie- en veiligheidsgerelateerde industrie, om
ongewenste inzet van militaire en dual-use goederen te voorkomen. Binnen die grenzen mag
de Nederlandse industrie, naar het oordeel van het kabinet, voorzien in de legitieme
behoefte van andere landen aan defensiematerieel.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

7

3. Procedures en uitgangspunten
3.1

Procedures

Algemeen
Vergunningen voor de uitvoer van strategische goederen (= militaire en dual-use goederen)
worden verstrekt op grond van de Algemene Douanewet en het daarvan afgeleide
exportcontrole-instrumentarium.3
Bedrijven of personen die goederen en technologie willen uitvoeren die op de
Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen4 of de bijlage van de EU dual-use
verordening5 staan, dienen bij de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer (CDIU) een aanvraag
in voor een uitvoervergunning. De CDIU, onderdeel van de Douane, staat voor de verlening
van uitvoervergunningen onder beleidstoezicht van het ministerie van Buitenlandse Zaken.
Vergunningen worden afgegeven namens de minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking.6
Militaire goederen
Aanvragen voor de uitvoer van militaire goederen naar NAVO- en EU-lidstaten en daarmee
gelijkgestelde landen (Australië, Japan, Nieuw-Zeeland, Verenigd Koninkrijk en Zwitserland)
worden in beginsel door de CDIU afgehandeld op basis van een door Buitenlandse Zaken
opgestelde werkinstructie. Uitzonderingen op bovenstaande regel zijn Cyprus en Turkije.
Aanvragen voor uitvoer naar deze landen worden, evenals de aanvragen voor uitvoer naar
alle overige landen, ter besluitvorming voorgelegd aan het ministerie van Buitenlandse
Zaken. Voor de toetsing van aanvragen aan de acht criteria vermeld in het EU
Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport7 vraagt de minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking een buitenlandpolitiek advies aan de minister van
Buitenlandse Zaken. Diens advies neemt bij de besluitvorming over de afgifte van een
exportvergunning een centrale plaats in.
Voor de afstoting van overtollig materieel van het ministerie van Defensie is de normale
vergunningprocedure van toepassing. Het ministerie van Buitenlandse Zaken toetst
dergelijke transacties, net zoals de exporttransacties van het bedrijfsleven, aan de criteria
van het wapenexportbeleid. De minister van Defensie licht de Tweede Kamer in voorafgaand
aan het tekenen van het verkoopcontract, over de verkoop van overtollige Nederlandse
wapensystemen. Wanneer dit om commerciële redenen niet mogelijk is, informeert de
minister van Defensie de Kamer direct na tekenen van het verkoopcontract.8

Het volledige wetgevende kader is te vinden op de website van de Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrolestrategische-goederen/wetten-en-regels-export-strategische-goederen
4
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A52022XG0301%2801%29
5
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02009R0428-20211007&from=EN
6
In de periode mei 2021 t/m 10 januari 2022 zijn de vergunningen afgegeven namens de minister van Buitenlandse Zaken (Koninklijk Besluit No.
2022000150).
7
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008E0944-20190917&from=EN
8
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22054-129.html
3

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

8

Uitgelicht: Levering militaire goederen aan Oekraïne
Tijdens het schrijven van dit jaarrapport begon Rusland een oorlog tegen Oekraïne die een
enorme impact heeft op de geopolitieke verhoudingen en die onder andere geleid heeft tot
aanzienlijke westerse wapenleveranties ter versterking van de Oekraïense
zelfverdedigingscapaciteit. In het jaarrapport over 2022 zal aan deze leveranties meer
aandacht worden besteed. Hieronder wordt kort de context geschetst waarbinnen deze
leveranties plaatsvinden.
In de nacht van 23 op 24 februari 2022 begon Rusland een militaire invasie van Oekraïne.
Deze invasie schendt de territoriale integriteit van Oekraïne en is in strijd met het
internationaal recht. Op basis van artikel 51 van het VN Handvest heeft Oekraïne het recht
om zich te verdedigen tegen deze gewapende aanval. In dat licht vraagt Oekraïne de
internationale gemeenschap om steun, onder andere in de vorm van levering van militaire
goederen. Nederland draagt hier ook aan bij.
Voor uitvoer van militaire goederen naar Oekraïne is net als voor reguliere uitvoer van
militaire goederen een vergunning vereist. Alle leveringen worden zorgvuldig getoetst aan
het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport. Gezien de veiligheidssituatie in
Oekraïne en de dringende behoefte aan militaire goederen wordt gebruik gemaakt van een
versnelde procedure.
In verband met de operationele veiligheid communiceert het kabinet niet publiekelijk over
de levering van militaire goederen aan Oekraïne. De Tweede Kamer wordt regelmatig
geïnformeerd middels een vertrouwelijke bijlage. Ook wordt in de openbare
maandrapportages over de uitvoer van militaire goederen op de website van de
rijksoverheid weergegeven wanneer er vergunningen zijn afgegeven.
Dual-use goederen
Ook voor dual-use aanvragen zijn verschillende procedures van toepassing naar gelang het
land van eindbestemming. Voor landen die lid zijn van het exportcontroleregime dat het
desbetreffende goed controleert, worden individuele en globale vergunningaanvragen
conform de geldende werkinstructie in beginsel door de CDIU behandeld. Deze landen
onderschrijven dezelfde uitgangspunten als Nederland ten aanzien van de handel in deze
gevoelige goederen. Ook kan er voor bepaalde goederen in combinatie met bepaalde
bestemmingen gebruik gemaakt worden van uniale en nationale algemene vergunningen; er
vindt dan geen toetsing op transactieniveau plaats maar er geldt onder meer een registratieen archiveringsplicht. Zo geldt er bijvoorbeeld een algemene vergunning voor de uitvoer van
vrijwel alle dual-use goederen naar Australië, Canada, Japan, Nieuw-Zeeland, Noorwegen,
Zwitsersland het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.
Aanvragen voor politiek gevoelige bestemmingen, sanctielanden en overige landen worden
ter besluitvorming voorgelegd aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit geldt ook voor
ontheffingsaanvragen voor het Chemisch Wapenverdrag, vergunningaanvragen voor
zogenaamde NSG-Triggerlist-, Wassenaar Sensitive/Very Sensitive – en Bijlage-IV
goederen9, vergunningen gerelateerd aan sancties en in het kader van de EU antifolterverordening (2019/125).

Triggerlistitems zijn goederen uit categorie 0 van bijlage 1 van de dual-use verordening; het Wassenaar Arrangement maakt onderscheid in
toepasbaarheid van de goederen in militaire toepassingen, zie www.wassenaar.org voor meer informatie; bijlage-IV van de dual-use verordening
bevat goederen die ook vergunningplichtig zijn bij intra-EU overdracht
9

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

9

Foltergoederen
Foltergoederen mogen niet zonder meer in-, uit- of doorgevoerd worden naar niet-EUlanden. Indien er geen verbod geldt, zijn de goederen en diensten onder de antifolterverordening vergunningplichtig. De vergunningaanvragen voor de foltergoederen en diensten voor bestemmingen waar de doodstraf of terdoodbrenging nog wordt gehandhaafd
worden altijd door de CDIU voorgelegd aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Tegenwoordig hebben meer dan twee op de drie landen wereldwijd de doodstraf afgeschaft.
De vergunningaanvragen voor bestemmingen waar de doodstraf is afgeschaft worden
zelfstandig door de CDIU afgehandeld.

3.2

Toetsingskader militaire goederen

EU-criteria
Aanvragen voor uitvoervergunningen van militair materieel worden per geval getoetst aan de
acht criteria van het EU wapenexportbeleid met inachtneming van de aard van het goed, de
eindbestemming, de eindgebruiker en het beoogd eindgebruik. Deze acht criteria zijn
oorspronkelijk vastgesteld door de Europese Raden van Luxemburg (1991) en Lissabon
(1992) en vervolgens opgenomen in een EU-Gedragscode voor de wapenexport (1998). Op
8 december 2008 nam de Raad van de Europese Unie het besluit om de EU Gedragscode uit
1998 om te zetten in Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB tot vaststelling van
gemeenschappelijke voorschriften voor de controle op de uitvoer van militaire goederen en
technologie. De acht criteria zijn in onderstaande figuur samengevat:

Figuur 2, Acht criteria van Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

10

De acht criteria luiden, samengevat, als volgt:
1.

Naleving van de internationale verplichtingen van de lidstaten van de Gemeenschap,
met name door de Veiligheidsraad van Verenigde Naties en de Europese Unie
uitgevaardigde sancties, de verdragen inzake non-proliferatie en andere
onderwerpen, alsmede andere internationale verplichtingen.

2.

Eerbiediging van de rechten van de mens in het land van eindbestemming en
naleving van het internationaal humanitair recht door dat land.

3.

De interne situatie van het land van eindbestemming ten gevolge van spanningen of
gewapende conflicten.

4.

Handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit in de regio.

5.

De nationale veiligheid van de lidstaten, van de gebieden waarvan één van de
lidstaten de buitenlandse betrekkingen behartigt, alsmede van bevriende landen of
bondgenoten.

6.

Het gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van de internationale
gemeenschap, met name de houding ten aanzien van terrorisme, de aard van zijn
bondgenootschappen en de eerbiediging van het internationaal recht.

7.

Het gevaar dat de goederen een andere dan de opgegeven eindbestemming krijgen,
hetzij in het aanschaffende land zelf ofwel via ongewenste heruitvoer.

8.

De verenigbaarheid van de wapenexporten met het technische en economische
vermogen van het ontvangende land, rekening houdend met de wenselijkheid dat
staten met een zo gering mogelijk beslag op mensen en economische middelen voor
bewapening, in hun legitieme veiligheids- en defensiebehoeften voorzien.

De kern van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport bestaat uit de
toetsing aan de bovengenoemde acht criteria en een mechanisme voor informatieuitwisseling. Deze informatie-uitwisseling bestaat uit (1) een notificatieplicht aan alle
lidstaten wanneer een lidstaat een vergunning afwijst en (2) een consultatieplicht wanneer
een lidstaat een in essentie identieke aanvraag in behandeling heeft waarvoor een andere
lidstaat eerder een aanvraag heeft afgewezen. Daarnaast hebben lidstaten ook voor
tussenhandel, doorvoer, overdracht van niet-tastbare vormen van technologie en
vergunningen voor productielicenties afspraken gemaakt in het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport.
Albanië, Bosnië en Herzegovina, Canada, Noord-Macedonië, Georgië, IJsland, Montenegro en
Noorwegen hebben de criteria en beginselen van het Gemeenschappelijk Standpunt
onderschreven. Noorwegen is in 2017 aangesloten op de COARM online denial database,
waarmee het deelneemt aan de uitwisseling van informatie tussen EU-lidstaten over
afgewezen vergunningaanvragen en de consultaties via dit systeem.
Nederland past de in VN-, OVSE- en EU-verband afgekondigde wapenembargo's volledig toe.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

11

De website van de Rijksoverheid10 biedt een actueel overzicht van de nationale
sanctieregelingen ter implementatie van VN- en EU- sancties, inclusief wapenembargo's. De
EU stelt ook een dergelijk overzicht beschikbaar.11 Ter aanvulling op het overzicht op de
genoemde websites, dient te worden opgemerkt dat sinds 1992 een OVSE-embargo van
kracht is m.b.t. “forces engaged in combat in Nagorno-Karabach” (besluit van het Senior
Comité – voorloper van de Permanente Raad – van 28 februari 1992).
Aanvullend nationaal beleid
In aanvulling op het EU Gemeenschappelijk Standpunt, kan een lidstaat ook aanvullend nationaal
beleid instellen. Hieronder volgt een beschrijving van aanvullend beleid dat momenteel van kracht
is en welke wijzigingen in 2021 zijn doorgevoerd.
Jemen
Het Nederlandse exportcontrolebeleid kent sinds enkele jaren een zogenaamde presumption of
denial voor Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, deze bleef in 2021 van kracht. De
presumption of denial houdt in dat vergunningaanvragen voor de export van militaire goederen en
dual-use goederen met militair eindgebruik naar deze eindbestemmingen worden afgewezen tenzij
onomstotelijk vaststaat dat deze goederen niet worden ingezet bij het conflict in Jemen.
Aanleiding voor het aangescherpte beleid is de constatering door de Group of Independent
Eminent International and Regional Experts on Yemen dat de strijdkrachten van Saoedi-Arabië en
de Verenigde Arabische Emiraten verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de schendingen
van humanitair oorlogsrecht in het Jemen-conflict.12
Nederland heeft in oktober 2021 naar aanleiding van het rapport van de UN Group of Eminent
International and Regional Experts on Yemen13 in de Raadswerkgroep COARM gepleit voor een
vergelijkbare beleid in de EU ten opzichte van deze bestemming. Nederland heeft tijdens de Eerste
Commissie van de AVVN in oktober 2021 alle partijen bij het conflict in Jemen opgeroepen om zich
aan hun internationale verplichtingen te houden en daarnaast exporterende landen opgeroepen
hun vergunningaanvragen voor de export van militaire goederen naar deze bestemmingen
zorgvuldig en strikt te toetsen.
Turkije
Op 11 oktober 2019 heeft het kabinet in reactie op de Turkse operatie in Noord-Syrië besloten om
het Nederlandse beleid ten aanzien van de export van militaire goederen en dual-use goederen
met militair eindgebruik naar Turkije aan te scherpen. Dit beleid is per 15 oktober 2021
aangepast. Per 15 oktober 2021 geldt voor Turkije een presumption of denial: alleen wanneer
onomstotelijk vast staat dat de goederen niet in Noordoost-Syrië worden ingezet, kan een
vergunning worden toegekend. Daarnaast moet de vergunningaanvraag voldoen aan de acht
criteria uit het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport.

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/internationale-sancties/beleid-voor-internationale-sancties
https://www.sanctionsmap.eu/#/main
https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/YemenGEE/Pages/Index.aspx
13
https://www.ohchr.org/en/press-releases/2021/09/un-group-eminent-international-and-regional-experts-yemen-presents-its
10
11
12

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

12

Er is een uitzondering gecreëerd voor aanvragen die noodzakelijk zijn om de internationale
verplichtingen na te komen die Nederland heeft ten opzichte van de EU, NAVO en andere
intergouvernementele organisaties. Dergelijke vergunningaanvragen komen zeer zelden voor en
zullen streng worden getoetst aan de acht criteria van het Gemeenschappelijk Standpunt.
Het aangescherpte beleid t.a.v. de doorvoer naar Turkije is gehandhaafd (Kamerstuk 22 054, nr.
334). Vanaf 27 oktober 2020 is het niet langer toegestaan om gebruik te maken van de Regeling
algemene doorvoervergunning NL007 en de Regeling algemene doorvoervergunning NL008 voor
de doorvoer van militaire goederen afkomstig uit of bestemd voor Turkije. Voor dergelijke
doorvoer is een individuele vergunning verplicht.
Het aangescherpte beleid wordt – mede in het licht van de ontwikkelingen ter plaatse – doorgaand
gemonitord. Wanneer de ontwikkelingen daartoe aanleiding geven, wordt het beleid opnieuw
tegen het licht gehouden. Nederland zal hierin voortdurend blijven afstemmen met EU-partners.

3.3

Toetsingskader dual-use goederen

De toetsing van vergunningaanvragen voor dual-use goederen vindt plaats op basis van de
criteria vermeld in de EU dual-use verordening14. Per vergunningaanvraag wordt een
inschatting gemaakt van het risico op ongewenst eindgebruik op basis van factoren zoals de
aard van de te exporteren goederen, de aannemelijkheid van het opgegeven eindgebruik, de
eindgebruiker en het land van bestemming. Daarbij wordt ook gekeken naar besluiten van
de VN en de EU ten aanzien van die bestemming, zoals sancties en embargo’s. Aan de hand
van een beoordelingskader leidt deze inschatting tot een besluit over het toe- of afwijzen van
de vergunningaanvraag. Dual-use goederen die een conventioneel militair eindgebruik
krijgen worden net als militaire goederen getoetst aan het EU Gemeenschappelijk Standpunt
inzake wapenexport.
Wanneer een dual-use vergunningaanvraag wordt afgewezen wordt deze geregistreerd in
een EU database. Indien andere lidstaten een vergelijkbare aanvraag ontvangen geldt er op
basis van artikel 16 van de dual-use verordening een consultatieplicht teneinde het
ondermijnen van elkaars beslissingen te voorkomen.
Wanneer er twijfel bestaat of de transactie van een bepaald goed onder een vergunningplicht
valt, kan er een zogeheten indelingsverzoek worden ingediend. Op basis van de
aangeleverde gegevens bepalen specialisten van de Douane en het ministerie van
Buitenlandse Zaken of de transactie onder dual-use wetgeving valt.
Exporteurs kunnen ook sondages (proefvergunningen) indienen voor transacties waarvoor de
contractonderhandelingen met de eindgebruiker nog niet zijn afgerond of gestart. Op die
manier kan in een vroeg stadium worden verkend of er een exportvergunning voor de
desbetreffende transactie mogelijk is.

14

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02009R0428-20211007

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

13

Op basis van de EU dual-use verordening kan in voorkomende gevallen ook een ad hoc
vergunningplicht worden opgelegd (een catch all besluit). Zo kan wanneer informatie
beschikbaar is dat ongecontroleerde goederen na export aangewend zullen worden voor de
ontwikkeling of productie van massavernietigingswapens of zullen worden ingezet voor
militair eindgebruik in een land waar een wapenembargo op rust de bewuste zending onder
controle worden gebracht middels een individueel besluit. Dit betreft niet een verbod op de
transactie maar een uitbreiding van de vergunningplicht voor dit specifieke ongecontroleerde
goed naar deze eindbestemming. Onder voorwaarden kan uiteindelijk toch worden besloten
om een exportvergunning toe te kennen indien er bijvoorbeeld bepaalde waarborgen zijn die
het risico op ongewenst eindgebruik minimaliseren.
Voor de doorvoer van dual-use goederen geldt geen vergunningplicht.

3.4

Toetsingskader Foltergoederen

Naast dual-use goederen worden door het ministerie van Buitenlandse Zaken ook
vergunningaanvragen voor foltergoederen beoordeeld. Sinds 2005 is in de EU de handel in
bepaalde goederen die gebruikt zouden kunnen worden voor de doodstraf, foltering of
andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing gereguleerd. Daarmee
werd een regeling voor uitvoervergunningen geïntroduceerd die is bedoeld om te voorkomen
dat bepaalde goederen worden gebruikt voor deze doeleinden.
Maatregelen voor de handel in deze goederen met derde landen zijn vastgelegd in de
zogeheten anti-folterverordening. De anti-folterverordening is in 2018 voor het laatst
inhoudelijk herzien en als gevolg van de vele wijzigingen, opnieuw gecodificeerd om redenen
van duidelijkheid en vervangen door Verordening (EU) 2019/125. Deze codificatie houdt
geen inhoudelijke wijziging van de Verordening in.
De anti-folterverordening maakt een verschil tussen twee categorieën goederen, namelijk
goederen waarmee het verboden is te handelen (bijlage II) en goederen waarvoor een
vergunningplicht geldt (bijlage III en bijlage IV). Het is verboden te handelen in goederen
die uitsluitend bestemd zijn voor het uitvoeren van de doodstraf of voor marteling of andere
onmenselijke behandeling. Hierbij moet gedacht worden aan guillotines, duimschroeven en
schilden met metalen spijkers. Indien aangetoond wordt dat dergelijke goederen in het land
van eindbestemming gebruikt zullen worden voor tentoonstellingen in musea kan een
uitzondering worden gemaakt. Voor de handel in de in bijlage III en bijlage IV vermelde
goederen en diensten geldt een vergunningplicht. Deze goederen en diensten, waaronder de
verlening van technische bijstand en diensten van tussenhandelaren, kunnen ook voor
rechtmatige doeleinden, zoals rechtshandhaving, gebruikt worden.
Bijlage III bevat voorwerpen die kunnen worden gebruikt voor bijvoorbeeld
oproerbeheersing, maar ook voor marteling. Voorbeelden hiervan zijn bepaalde
stroomschokapparaten en pepperspray. Een vergunning wordt niet verleend indien er
redelijke gronden zijn om aan te nemen dat de goederen door een wetshandhavingsinstantie
of een natuurlijke of rechtspersoon in een derde land zouden kunnen worden gebruikt voor
foltering of andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing, met
inbegrip van gerechtelijke lijfstraffen. Bij de afweging wordt

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

14

rekening gehouden met:
a) de beschikbare internationale rechterlijke beslissingen;
b) de bevindingen van de bevoegde instanties van de Verenigde Naties, de Raad van Europa
en de Europese Unie, en verslagen van het Europees Comité inzake de voorkoming van
folteringen en onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen van de Raad
van Europa en van de speciale VN-rapporteur voor foltering en andere wrede, onmenselijke
of onterende behandeling of bestraffing.
Ook andere relevante informatie, met inbegrip van beschikbare nationale rechterlijke
beslissingen, verslagen of andere informatie van organisaties van het maatschappelijke
middenveld, kan in aanmerking worden genomen.
Bijlage IV bevat goederen die medische toepassingen hebben, maar ook kunnen worden
gebruikt voor het uitvoeren van de doodstraf. Dit omvat bepaalde verdovingsmiddelen zoals
pentobarbital en thiopental. Een vergunning wordt niet verleend wanneer er redelijke
gronden zijn om aan te nemen dat de in bijlage IV vermelde goederen zouden kunnen
worden gebruikt voor de doodstraf in een derde land.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

15

4. Transparantie
Nederland hanteert een grote mate van transparantie over de uit- en doorvoer van
strategische goederen en loopt hiermee internationaal voorop. Naast de jaarlijkse rapportage
middels dit rapport, publiceert Nederland in maandoverzichten kerngegevens over alle
afgegeven vergunningen voor de uitvoer van militaire en dual-use goederen, evenals
kerngegevens over de doorvoer van militaire goederen over Nederlands grondgebied.
Laatstgenoemde gegevens zijn ontleend aan de verplichte meldingen over die doorvoer bij
de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer. Het kabinet heeft op de website van de Rijksoverheid
alle links opgenomen naar de verschillende door Nederland opgestelde nationale en
internationale rapportages.15
Het voorliggende rapport over 2021 is de vijfentwintigste rapportage sinds de notitie van
februari 1998 over meer openbaarheid met betrekking tot de rapportage over de uitvoer van
militaire goederen (Kamerstuk 22 054 nr. 30). Het gaat uit van de waarde van de afgegeven
vergunningen per categorie militaire goederen en per bestemmingsland. Teneinde de
inzichtelijkheid van de cijfers verder te vergroten, zijn per land van bestemming de
categorieën van goederen nader gespecificeerd. Voorts is informatie opgenomen over de
Nederlandse weigeringen tot het verstrekken van een vergunning en sondages (zie
bijlage 6). Ook zijn de gegevens over verstrekte vergunningen voor doorvoer (bijlage 4) en
tussenhandeldiensten (bijlage 5) opgenomen in dit jaarrapport.
Sinds de jaren ‘90 publiceert een groeiend aantal landen een nationaal jaarrapport inzake
wapenexport16. Binnen deze groep landen behoort Nederland nog steeds tot de top van
meest transparante landen. Zo staat Nederland in de The Small Arms Trade Transparency
Barometer 2021 op een tweede plek na Zwitserland.17 Nederland steunt daarnaast al enige
jaren de ATT-monitor die in kaart brengt hoeveel landen voldoen aan hun
rapportageverplichtingen op het terrein van wapenexport.18 Ook zet Nederland zich in VNverband in voor transparantie en openheid op dit terrein (zie ook paragraaf 8.2).
Nederland geeft de afgelopen jaren ook in toenemende mate openheid over de afgegeven
vergunningen ten aanzien van dual-use goederen. Sinds het jaarrapport over 2020 is een
apart hoofdstuk toegevoegd waarin een toelichting wordt gegeven op de afgegeven
vergunningen voor dual-use goederen (Hoofdstuk 6). Daarnaast geeft het rapport een
toelichting op de Europese (Hoofdstuk 7) en internationale (Hoofdstuk 8) ontwikkelingen ten
aanzien van exportcontrole van dual-use goederen.
Versnelde rapportage aan de Tweede Kamer
Sinds 2012 worden nieuwe vergunningen voor definitieve uitvoer van complete (militaire)
systemen met een waarde boven de € 2 miljoen, bestemd voor andere landen dan Australië,
Japan, Nieuw-Zeeland, Zwitserland of een lidstaat van de EU of de NAVO, binnen twee
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen/rapportages-dual-use-en-militaire-goederen
https://www.sipri.org/databases/national-reports
17
https://www.smallarmssurvey.org/resource/2021-small-arms-trade-transparency-barometer
18
https://attmonitor.org/en/
15
16

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

16

weken na het besluit en voorzien van een toelichting al dan niet vertrouwelijk aan de Kamer
genotificeerd.19 Met betrekking tot verslagjaar 2021 waren er vijf transacties die voor
versnelde rapportage in aanmerking kwamen.
Tabel 3, Overzicht versnelde rapportages systeemleveranties >€ 2 mln aan niet EU/NAVO+ landen

Dossier
TK

Nummer

Datum

Land

Goederen

Waarde
(in € mln)

22054

337

4 februari
2021

Thailand

Communicatiesystemen
met inbegrip van
software, delen, training
en toebehoren

3,27

22054

340

15 april 2021

Brazilië

Radar- en C3-systemen
inclusief bijbehorende
onderdelen,
programmatuur,
technologie en
technische
ondersteuning

20

22054

345

11 oktober
2021

Egypte

Communicatiesystemen,
inclusief bijbehorende
software, documentatie,
training, reserve
onderdelen en
onderhoud

2,36

22054

354

29 november
2021

Indonesië

Bevoorradingssysteem

2,42

22054

355

16 december
2021

India

Onbemande vaartuigen
voor mijnbestrijding en
bijbehorende
onderdelen en
besturingsapparatuur

5,55

De versnelde rapportage is gebaseerd op de Kamerbrief van 10 juni 2011 over het aangescherpte wapenexportbeleid
(Kamerstuk 2010–2011, 22 054, nr. 165) en de motie van het lid El Fassed c.s. van 22 december 2011 over verlaging van de drempelwaarde voor
de versnelde parlementaire controle bij specifieke wapenexportaanvragen naar € 2.000.000,- (Kamerstuk 2011–2012, 22 054, nr. 181).
19

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

17

4.1

Informatievoorziening aan belanghebbenden

Naast dit rapport over de Nederlandse uitvoer van militaire en dual-use goederen in 2021,
wordt ook op andere wijze informatie verschaft over het exportcontrolebeleid. Zo publiceert
het ministerie van Buitenlandse Zaken via de website www.rijksoverheid.nl/exportcontrole
het ‘Handboek Strategische Goederen’. Dit handboek is bedoeld voor personen, bedrijven en
instellingen die in de praktijk met procedures voor de in- en uitvoer van strategische
goederen te maken hebben. Het handboek geeft informatie over de doelstellingen van het
beleid, de toepasselijke wettelijke regelingen en procedures en allerhande praktische
informatie. Het handboek wordt regelmatig herzien in het licht van de (inter)nationale
ontwikkelingen. Daarnaast worden op de website www.rijksoverheid.nl/ onder het onderwerp
strategische goederen verschillende fact sheets gepubliceerd over specifieke onderwerpen,
zoals exportcontrole bij export via de cloud, cryptografie, Rusland sancties en zakendoen
met Iran. Ook informatie over recente beleidswijzigingen en –aanscherpingen, zoals de
presumption of denial ten aanzien van Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten en
Turkije is daar te vinden.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

18

5. De Nederlandse export van militaire goederen in 2021
5.1

Afgegeven vergunningen

Figuur 3, Grafisch overzicht van afgegeven vergunningen naar eindbestemming en top-5 ML-categorieën. 20

De totale waarde van de afgegeven vergunningen in 2021 bedroeg, afgerond op twee cijfers
na de komma, € 928,46 miljoen.21 Dat is een stijging ten opzichte van 2020 (€ 701,76
miljoen) en vergelijkbaar met 2019 (€ 923,00 miljoen). Het aandeel van Noord-Amerika en
Europa is duidelijk gestegen ten opzicht van vorig jaar. Het aandeel van het Midden-Oosten
en Noordoost Azië is gedaald.

20

De omschrijving van de ML-categorieën is afgekort. De volledige omschrijving staat in bijlage 1.
Een totaaloverzicht van de afgegeven vergunning worden ook gepubliceerd op deze website: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategischegoederen/rapportages-dual-use-en-militaire-goederen
21

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

19

In onderstaande tabel wordt uiteengezet wat de regionale verdeling is van deze afgegeven
vergunningen in 2021. De indeling in regio’s volgt de regionale indeling van de jaarrapporten
van de EU over wapenexport, die te vinden zijn op de betreffende pagina van de EUwebsite.22
Tabel 4, Verdeling per regio.

Regio

Waarde afgegeven

Percentage (%)

vergunningen (x mln.)
Noord-Afrika

1,6

0%

Sub-Sahara Afrika

5,86

1%

303,38

33%

Centraal Amerika en Caraïben

0,12

0%

Zuid-Amerika

28,86

3%

Centraal Azië

-

-

Noordoost Azië

58,99

6%

Zuidoost Azië

11,96

1%

Zuid-Azië

13,56

1%

Europese Unie

197,37

21%

Overige Europese landen

48,71

5%

Midden-Oosten

45,60

5%

Oceanië

1,67

0%

Globaal

0,01

0%

Overig EU/NAVO+

210,77

23%

Totaal

928,46

100%

Noord-Amerika

Op de eerste plaats in de top 5 van landen van eindbestemming met de grootste
vergunningwaarden staat de VS (€292,98 miljoen) met vooral vergunningen voor
toeleveranties aan de producenten van militaire vliegtuigen (ML10).
Op de tweede plaats komt de verzamelpost EU/NAVO+ (€ 210,77 miljoen). Onder deze post

vallen globale vergunningen die het toestaan om componenten van (vooral) militaire
vliegtuigen of militaire voertuigen te leveren aan meerdere bondgenoten, meer in het
bijzonder EU-lidstaten, NAVO-bondgenoten, alsook aan Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en
Zwitserland.

22

https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/8472/arms-export-control_en

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

20

Op de derde plaats volgt Duitsland (€66,57 miljoen). Het gaat hierbij vaak om toeleveranties
van onderdelen en componenten voor de Duitse producenten van militaire voertuigen
(ML10).
Op de vierde plaats komt Italië (€ 55,65 miljoen). Het gaat hierbij voornamelijk om
overtollig defensiemateriaal van de categorie ML 4 (ontstekers, explosieven en
rookgranaten) dat in Italië wordt vernietigd. De opgegeven waarde betreft de waarde van
het vernietigen en niet de waarde van de goederen zelf.
Frankrijk sluit de top-5 af (€ 48,04 miljoen). Dit gaat voornamelijk om leveringen van
radarsystemen (ML5).
Er werden in 2021 ook vergunningen afgegeven voor systeemleveranties met als land van
eindbestemming een niet-bondgenoot. Dit betrof een vergunning voor vier onbemande
vaartuigen voor mijnbestrijding naar India, een bevoorradingssysteem voor de Indonesische
marine, een communicatiesysteem voor de Egyptische marine, radar- en C3-systemen voor
de marine van Brazilië en communicatiesystemen voor de Thaise marine. Uw Kamer is
hierover – conform bestaande afspraken – versneld geïnformeerd (zie tabel 2)
Voor de internationale vergelijking van de cijfers is het van belang te weten dat in Nederland
niet alleen de uitvoer van het Nederlandse bedrijfsleven vergunningplichtig is, maar dat de
overheid zelf ook een vergunning voor de uitvoer van militaire goederen moet aanvragen.
Alleen het eigen materieel van Nederlandse krijgsmachtonderdelen dat voor oefeningen of
internationale operaties naar het buitenland gaat, is uitgezonderd van de
uitvoervergunningplicht. Afstoting van Nederlands defensiematerieel aan derde landen is –
anders dan in sommige andere landen – dus wel opgenomen in de cijfers. In bijlage 7 is een
volledig overzicht opgegeven van afgestoten Nederlands defensiemateriaal. In totaal is in
2021 voor 84,5 mln euro aan defensiemateriaal afgestoten. Dit is 9,1% van de totale waarde
van afgegeven vergunningen in 2021.
Tabel 5, Overzicht rapportages afgestoten defensiemateriaal (wapensystemen)

Dossier TK

Nummer

Datum

Land

22054

341

28 mei 2021

Litouwen

22054

342

18 juni 2021

Pakistan

22054

344

29 juni 2021

VS

22054

347

27 oktober 2021

Denemarken

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

21

Uitgelicht: internationale trends
In maart 2022 verscheen het rapport van het Stockholm International Peace Research
Initiative (SIPRI) over mondiale trends in wapenhandel in de periode 2017-2021.
Het rapport constateert dat de mondiale wapenhandel in de periode 2017-2021 met 4,6
procent was gedaald ten opzichte van de periode 2012-2016. De grootste exporteurs van
militaire goederen waren de VS, Rusland, Frankrijk, China en Duitsland. De grootste
importeurs waren India, Saoedi Arabië, Egypte, Australië en China.
Nederland is in de periode – net als bij de voorgaande meting - de 11e wapenexporteur
(1,9% van de mondiale wapenexport) en staat op plek 19 qua wapenimporten (1,3% van
de mondiale wapenimport). Er wordt een duidelijk toename geconstateerd van de
wapenimport in Nederland die voornamelijk is toe te schrijven aan de Nederlandse
deelname aan het F-35 programma.
Bron: Sipri (2022) https://sipri.org/sites/default/files/2022-03/fs_2203_at_2021.pdf

5.2

Afgewezen vergunningaanvragen

In 2021 zijn in totaal 32 aanvragen voor uitvoer-, doorvoervergunningen en proefaanvragen
(sondages) voor militaire goederen afgewezen. Het volledige overzicht van de afgewezen
aanvragen staat in bijlage 5. In onderstaande figuren is de verdeling van afgewezen
aanvragen naar eindbestemming en naar reden van afwijzing weergegeven.23

Figuur 4, Afgewezen vergunningsaanvragen 2021 naar afwijzingsgrond.

Criterium 7 (omleidingsrisico) werd in 2021 het vaakst ingeroepen om een vergunning af te
wijzen, gevolgd door criterium 6 (gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van
de internationale gemeenschap) en criterium 2 (eerbiediging van de rechten van de mens in
het land van eindbestemming en naleving van het internationaal humanitair recht door dat
land). Het aantal landen met een afgewezen aanvragen was in 2021 duidelijk groter dan
voorgaande jaren. Bijna een derde van de afwijzers had betrekking op sondages
(proefaanvragen).24

Merk op dat een vergunning op basis van meerdere criteria kan worden afgewezen, zodat de som van de criteria niet optelt tot het totaal.
Sondages geven bedrijven in een vroeg stadium van contractonderhandelingen een indicatie of de voorgenomen transactie in aanmerking komt
voor een exportvergunning. De toetsing vindt op gelijke wijze plaats als de toetsing voor een reguliere exportvergunning. Voor de daadwerkelijke
transactie (dus bij levering) dient alsnog een exportvergunning te worden aangevraagd.
23
24

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

22

Figuur 5, Afgewezen vergunningsaanvragen 2021 naar land van eindbestemming

De geografische spreiding van de afwijzers is in 2021 ook iets groter dan gebruikelijk. Net
als in voorgaande jaren hebben de meeste afwijzers betrekking op landen waarvoor een
aangescherpt beleid geldt (VAE, Saoedi-Arabië en Turkije).
Het aantal afgewezen vergunningaanvragen in 2021 (32) beduidend hoger dan in 2020 (15).
De onderstaande figuur geeft ter referentie het percentage afgewezen vergunningaanvragen
van het totaal aantal aanvragen over de periode 2005-2021.25

Figuur 6, Denial rate 2005-2021.

Het aantal afgewezen vergunningen wordt uitgedrukt als percentage van het totaal aantal aangevraagde vergunningen. Dit omvat mede de
vergunningen die zijn aangevraagd met als eindbestemming EU/NAVO+-landen. Deze vergunningaanvragen worden door het CDIU zelfstandig
afgedaan (zie paragraaf 3.1). Aanvragen met eindbestemming EU/NAVO+ vormen zo’n 79% van het totaal aantal aanvragen.
25

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

23

6. De Nederlandse export van dual-use goederen in 2021
6.1

Dual-use goederen

Het aantal door Nederland afgegeven dual-use vergunningen in 2021 is licht afgenomen ten
opzichte van vorig jaar (van 793 naar 765). De corresponderende waarde van de afgegeven
vergunningen is echter toegenomen, van ruim 11 miljard naar bijna 13 miljard euro. Het
aantal afgewezen vergunningaanvragen is met 27 hoger dan het aantal van vorig jaar (21).
In de onderstaande tabel worden vier soorten exportvergunningen voor dual-use goederen
onderscheiden. Individuele vergunningen voor één transactie van een gecontroleerd goed
naar een bestemming buiten de EU; individuele vergunningen voor één transactie van
gecontroleerde goederen naar een bestemming binnen de EU (intra-EU), en zogeheten catch
all-vergunningen voor goederen die niet zijn gecontroleerd maar waarvoor de Nederlandse
overheid een ad hoc vergunningplicht heeft opgelegd. Tot slot is er de categorie globale
vergunningen. Dit betreft vergunningen voor meerdere transacties voor bestemmingen
buiten de EU waarbij de exporteur zelf op basis van een door de overheid goedgekeurd
Internal Compliance Program (ICP) transacties toetst op ongewenst eindgebruik. Aangezien
een dergelijke vergunning vele transacties voor vele bestemmingen kan omvatten is de
corresponderende waarde voor dit type vergunningen veel hoger dan dat voor individuele
vergunningen. Naast de in onderstaande tabel genoemde vergunningen bestaan er ook nog
nationale en uniale algemene vergunningen waar op basis van eenmalige registratie gebruik
van kan worden gemaakt.
Tabel 6, Aantallen en waarde van de afgegeven en afgewezen exportvergunningen voor dual-use goederen in
2021

Individueel

Aantal
afgegeven
vergunningen
446

Waarde (mln.€)

Aantal
afgewezen
vergunningen

Waarde (mln.€)

153,48

24

0,37

Globaal

254

12519,32

0

0

Intra EU

39

29,66

0

0,0

Catch All

26

14,29

3

7

Totaal

765

12716,75

27

7,37

Tevens is in dit rapport een wereldkaart opgenomen met daarin aangegeven op welke
bestemmingen is vergund. Echter, omdat een groot deel van de dual-use-vergunningen
globale vergunningen zijn waarbij het niet mogelijk is om de waarde te splitsen naar
eindbestemming zijn in deze kaart alleen de afgegeven individuele vergunningen
opgenomen. Alhoewel dit slechts een deel van het totaal aan afgegeven vergunningen
betreft, geeft de kaart toch enig inzicht in de bestemmingen van de dual-use-goederen die
vanuit Nederland worden geëxporteerd. Tegelijkertijd dient bij het bestuderen van de kaart
ook rekening te worden gehouden met het feit dat goederen moeilijk vergelijkbaar zijn in
waarde. Zo kan bijvoorbeeld één vergunning voor zeer hoogwaardige technische apparatuur
in waarde vergelijkbaar zijn met vele vergunningen voor bepaalde minder dure grondstoffen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

24

Een totaaloverzicht van alle toegekende aanvragen inclusief waarde, bestemming en
productcategorie wordt maandelijks gepubliceerd op de website.26 Over afgewezen
vergunningaanvragen worden geen nadere details gepubliceerd omdat dit inzicht zou geven
in de kennispositie van de Nederlandse overheid ten aanzien van verwervingspogingen.

Figuur 7, Grafisch overzicht van afgegeven individuele vergunningen naar eindbestemming en categorie goed.

De Europese dual-use-verordening onderscheidt verschillende categorieën goederen. Het
grootste aandeel in de totale waarde van de in 2021 in Nederland afgegeven individuele
vergunningen, wordt gevormd door individuele vergunningen voor transacties van goederen
in de categorieën elektronica, telecommunicatie en informatiebeveiliging.

26 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen/documenten/rapporten/2016/10/01/overzicht-dual-usevergunningen

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

25

Bij het samenstellen van een top 10 van bestemmingen van daadwerkelijk gerealiseerde
exporten zijn wel de gegevens van globale en algemene vergunningen meegenomen. Deze
lijst wijkt daarom af van de wereldkaart hierboven waarin alleen de afgegeven individuele
vergunningen zijn opgenomen.
Tabel 7, Waarde van de export van dual-use goederen in miljoenen euro’s in 2021 (inclusief algemene
vergunningen) voor de top-10 eindbestemmingen buiten de EU.

Land van bestemming

Waarde (in miljoenen euro’s)

1

Taiwan

4140,88

2

Zuid-Korea

3080,90

3

Verenigde Staten van Amerika

1367,63

4

Verenigd Koninkrijk

995,22

5

Zwitserland

208,06

6

Rusland

166,73

7

China

116,19

8

Saoedi Arabië

104,10

9

Turkije

93,39

10

Israël

87,76

Bovenstaande lijst vertoont grote gelijkenissen met de top 10 van 2021. Net als vorig jaar
staat Taiwan op 1, Zuid-Korea op 2 en de Verenigde Staten op 3.
Nieuwe sensitieve technologieën
In toenemende mate wordt Nederland geconfronteerd met casuïstiek waarin hoogwaardige
technologie en bijbehorende kennis en bescherming in relatie tot nationale veiligheid een rol
spelen. De constatering, zoals tevens benoemd in de Kabinetspositie Europese concurrentiekracht
(Kamerstuk 30 821 nr. 73), dat westerse landen dreigen achter te lopen op het gebied van
nieuwe sleuteltechnologieën en dat technologie in toenemende mate verknoopt raakt met onze
nationale en economische veiligheid, heeft ook zijn weerslag in exportcontrole. Internationaal
wordt in de context van de exportcontroleregimes reeds informeel verkend wat adequate stappen
zijn voor de controle op export van nieuwe sensitieve technologie (dual-use, maar vaak nog niet
gecontroleerd). Nederland neemt daarnaast onder andere actief deel aan discussie over dit
onderwerp in EU- en NAVO-verband en andere multilaterale overleggen.
Kennisveiligheid
Ter bevordering van kennisveiligheid en om er voor te zorgen dat de kans op ongewenste
kennisoverdracht verkleind wordt zijn er in 2021 weer nieuwe stappen gezet. Zo blijft de
overheid inzetten op het vergroten van bewustzijn en zelfregulering bij kennisinstituten door
het opstellen van een kennisveiligheidsdialoog, waarin de rijksoverheid en kennisinstituten
mogelijke handelsperspectieven bespreken. Daarnaast is in 2021 hard gewerkt aan het

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

26

opzetten van het loket kennisveiligheid, bedoeld om kennisinstellingen te ondersteunen in
hun inzet op kennisveiligheid.

6.2

Anti-Folterverordening

Onder de anti-folterverordening is de handel in de in bijlage III en bijlage IV vermelde
goederen en diensten, vergunningplichtig. Deze goederen en diensten, waaronder de
verlening van technische bijstand en diensten van tussenhandelaren, kunnen ook voor
rechtmatige doeleinden, zoals rechtshandhaving, gebruikt worden. Bijlage III bevat
voorwerpen die kunnen worden gebruikt voor marteling. Voorbeelden hiervan zijn bepaalde
stroomschokapparaten en pepperspray. Bijlage IV bevat goederen die kunnen worden
gebruikt voor het uitvoeren van de doodstraf. Dit omvat bepaalde verdovingsmiddelen zoals
pentobarbital en thiopenthal.
Tabel 8, Waarde afgegeven vergunningen voor uitvoer Anti-Folter goederen per categorie.

Totaal 2021 [euro’s]
Specificatie

Aantal
vergunningen

Waarde

Annex III goederen

Artikel 11

10

60.122

Annex IV goederen

Artikel 16

33

654.234

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

27

7. Relevante ontwikkelingen in de Europese Unie
7.1

Raadswerkgroep conventionele wapenexport COARM

EU-samenwerking inzake exportcontrole op conventionele wapens vindt hoofdzakelijk plaats
in de Raadswerkgroep conventionele wapenexport, COARM. Namens Nederland nemen
vertegenwoordigers van het ministerie van Buitenlandse Zaken deel aan COARMvergaderingen. In COARM wisselen de lidstaten in het kader van het Gemeenschappelijk
Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) van de EU informatie uit over hun wapenexportbeleid
en trachten zij dit beleid en de daarop betrekking hebbende procedures beter op elkaar af te
stemmen. Hiermee wordt gezorgd voor een afgestemd beleid en wordt gestreefd naar een
gelijk speelveld. De basis hiervoor is het EU-Gemeenschappelijk Standpunt (GS), dat op 8
december 2008 door de Raad werd vastgesteld.
Nederland heeft in 2021 net als in voorgaande jaren verschillende specifieke bestemmingen
geagendeerd in de COARM en daarbij gepleit voor een gemeenschappelijke EU-lijn.
Daarnaast heeft de COARM gesproken over diverse uitvoeringsvraagstukken, zoals t.a.v. het
wapenembargo op Rusland, het EDF, het EPF, post-shipment inspections en hebben
vertegenwoordigers uit het Europees Parlement hun initiatief voor een EU verordening t.a.v.
wapenexportcontrole toegelicht.
In het kader van de Raadswerkgroep vinden bilaterale dialogen plaats met bondgenoten. In
2021 is onder andere gesproken over het exportcontrolebeleid met Noorwegen en de
Verenigde Staten. De COARM consulteert tenslotte regelmatig met relevante stakeholders,
zoals de Europese brancheorganisatie ASD, internationale denktanks, het internationale Rode
Kruis, het Europees Parlement en Europese NGO’s (o.a. Saferworld, Conflict Armament
Research).

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

28

Uitgelicht: Inzet EU-harmonisatie en gelijk speelveld
Inzet geharmoniseerde EU-aanpak en gelijk speelveld binnen de EU
Een gelijk speelveld en geharmoniseerde toepassing van de acht criteria in de EU is
onderdeel van de langjarige inzet van het kabinet, zoals vastgelegd in verschillende
Kamerstukken (o.a. Kamerstuk 34 103, Nr. 3, Kamerstuk 22 054, nr. 331). Nederland
doet dat via verschillende sporen:
1.
Nederland roept andere EU-landen – mede op basis van verschillende
Kamermoties – op politiek niveau regelmatig op om een vergelijkbaar
wapenexportbeleid te hanteren. Ten aanzien van het conflict in Jemen, riep de
minister-president tijdens de Europese Raad van 18 oktober 2018 op tot een
vergelijkbaar beleid als Nederland. De minister van Buitenlandse Zaken deed hetzelfde
tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 18 maart 2019 en van 15 mei 2020. De
Minister van Buitenlandse Zaken sprak dit ook uit in de VNVR in november 2018. Ten
aanzien van Egypte heeft de Minister van Buitenlandse Zaken in Raad Buitenlandse
Zaken van 25 januari 2021 opgeroepen tot een gelijke en strikte naleving van de EU
wapenexportcriteria. Ten aanzien van Turkije heeft Nederland zich intensief ingezet
voor een gezamenlijke EU-lijn die op 14 oktober 2019 is vastgelegd in de
Raadsconclusies van de Raad Buitenlandse Zaken. In november 2020 pleitte de
Minister van Buitenlandse Zaken voor een moratorium op het leveren van wapens aan
Turkije die kunnen worden ingezet in Syrië, Libië of Nagorno Karabach.
2.
Nederland zet intensief in op de uitwisseling met andere EU-lidstaten in de
Raadswerkgroep COARM over het beleid ten aanzien van gevoelige bestemmingen en
andere aspecten van de uitvoering van het Gemeenschappelijk Standpunt. Dat doet
Nederland via zogenaamde Tours-de-Table waarin EU-lidstaten een toelichting geven
op hun beleid. In de periode 2020-2022 zijn in totaal 31 Tours-de-Table gehouden.
Veertien daarvan zijn door Nederland geïnitieerd. De door Nederland geïnitieerde
Tours-de-Table gingen onder andere over Marokko, Jordanië, Taiwan, Turkije, VAE,
Chili, Zuid-Afrika, Kazachstan, Oekraïne. Nederland pleit in de Tours-de-Table ook
steevast voor een gelijk speelveld in EU-verband ten aanzien van gevoelige
bestemmingen. De Tours-de-Table zijn recent geïntensiveerd door regiodeskundigen
van de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) hierin een rol te geven. Zij geven
de lidstaten in de COARM een toelichting op de meest recente ontwikkelingen in de
regio die relevant zijn voor de beoordeling van exportvergunningen.
3.
Nederland consulteert intensief met andere lidstaten over vergelijkbare
aanvragen voor exportvergunningen. Zo is Nederland in 2020 betrokken geweest bij
twaalf consultaties, waarvan negen op initiatief van Nederland. Nederland zet daarbij in
op ‘no-undercutting’, dat wil zeggen het voorkomen dat de ene EU-lidstaat een
vergunning afwijst waarna een andere EU-lidstaat de vergunning alsnog toewijst.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

29

Follow-up herziening Gemeenschappelijk Standpunt
In 2019 is de laatste herziening van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport afgerond. In 2021 heeft de COARM verder gewerkt aan de vervolgacties die bij
deze herziening in het bijbehorende Raadsbesluit zijn geformuleerd:27
1.

In 2020 is de nieuwe COARM online database geïntroduceerd.28 Deze database maakt
eenvoudig inzichtelijk welke lidstaten vergunningen hebben afgegeven op bepaalde
eindbestemmingen en geeft informatie over daadwerkelijk gerealiseerde exporten per
eindbestemming. Daarnaast wordt er momenteel gewerkt aan voorstellen voor een meer
uniforme rapportage gerealiseerde exporten in EU-verband. Meer transparantie over de
vergunning afgifte en gerealiseerde uitvoer voedt de inhoudelijke discussie binnen de EU
over de wijze waarop verschillende landen het Gemeenschappelijk Standpunt in de
praktijk toepassen en vergroot de mogelijkheden voor democratische controle hierop.

2.

In januari 2021 zijn lidstaten een gemeenschappelijke benadering overeengekomen ten
aanzien van eindgebruikersverklaringen voor kleine en lichte wapens. Dit draagt bij aan
een meer uniforme uitvoeringspraktijk in EU-verband voor deze zeer gevoelige exporten.

3.

In mei 2022 heeft de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) een
gemeenschappelijke database gelanceerd voor de risicoanalyse van aangevraagde
vergunningen voor militaire goederen. De database bevat rapporten van bijvoorbeeld de
VN, EU, OVSE en NGO’s over de mensenrechtensituatie, regionale ontwikkelingen en
eerbiediging van de internationale rechtsorde door bestemmingslanden. De database is
niet openbaar en alleen toegankelijk voor degenen die betrokken zijn bij het beoordelen
van vergunningaanvragen voor militaire goederen of dual-use goederen met militair
eindgebruik. Deze gemeenschappelijke database moet een gemeenschappelijke basis
vormen voor de uitvoeringspraktijk in de lidstaten en kan daarmee ook een bijdrage
leveren aan meer convergentie op EU-niveau.

4.

Op 9 juni 2021 vond – gezamenlijk met de dual-use werkgroep – de eerste EU
enforcement en licensing officers meeting plaats waarin lidstaten ook op operationeel
niveau informatie ten aanzien van de handhaving kunnen uitwisselen. Ook dit initiatief is
erop gericht om bij te dragen aan een meer gezamenlijke uitvoering van het
gemeenschappelijk standpunt.

In 2024 dient de volgende herziening van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport te zijn afgerond. Hiertoe worden op het moment van schrijven de eerste
voorbereidende stappen gezet.

https://www.consilium.europa.eu/media/40660/st12195-en19.pdf
https://webgate.ec.europa.eu/eeasqap/sense/app/75fd8e6e-68ac-42dd-a078-f616633118bb/sheet/ccf79d7b-1f25-4976-bad8da886dba3654/state/analysis
27
28

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

30

Uitgelicht: Vooruitblik herziening Gemeenschappelijk Standpunt 2024
Uiterlijk in 2024 dient de volgende herziening van het Gemeenschappelijk Standpunt te
worden afgerond. Op dit moment worden de eerste stappen in dit proces genomen.
Nederland zet zich hierbij in op de volgende manieren:
1.
De oprichting van het Europees Defensiefonds (EDF) - gericht op Europese
defensiesamenwerking door het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling en het
bevorderen van het concurrentievermogen en de innovatiekracht van de Europese
Defensie en Industriële Basis - kan een belangrijke katalysator zijn in de verdere
samenwerking en harmonisatie van het exportbeleid in de EU. Het kabinet zet zich
hiervoor in en zal exportcontrole op goederen die gezamenlijk door lidstaten zijn
ontwikkeld of geproduceerd faciliteren via een algemene vergunning. Met een
algemene vergunning hoeft niet voor iedere individuele transactie een aparte
vergunning te worden aangevraagd die van te voren worden getoetst. Bedrijven
registreren zich eenmalig als gebruiker van de algemene vergunning. Wanneer die
registratie is goedgekeurd, rapporteren bedrijven achteraf over het gebruik van de
vergunning. Controle geschiedt achteraf. Er is geen individuele toetsing per transactie
aan de voorzijde en er wordt de facto vertrouwd op het exportcontrolesysteem van het
partnerland waarnaar wordt geëxporteerd. Nederland heeft eerder voor de F-35
samenwerking zo’n algemene vergunning in het leven geroepen.
2.
Nederland zet zich ook in om op EU-niveau een gezamenlijke benadering te
vinden voor facilitering van gemeenschappelijk geproduceerde of ontwikkelde militaire
goederen. Nederland is sinds november 2021, samen met Frankrijk, in het kader van
de Raadswerkgroep COARM covoorzitter van een focusgroep die onderzoekt welke
mogelijkheden er zijn voor het exportcontrolebeleid om industriële samenwerking op
defensiegebied, bijvoorbeeld in het kader van het EDF, te faciliteren. Uitgangspunt voor
dergelijke facilitering is voor Nederland dat dit niet mag leiden tot een race to the
bottom.
3.
Nederland wil ook werk maken van een meer gemeenschappelijke benadering
van exportcontrole op basis van dezelfde normen en waarden en met een gedeelde
risico-inschatting. In het kort: een hogere mate van harmonisatie in de implementatie
van het gemeenschappelijk standpunt. Nederland onderzoekt hiertoe, samen met
gelijkgezinde landen, mogelijkheden om bepaalde elementen van exportcontrole, zoals
een gemeenschappelijke risicobeoordeling, in een EU-verordening vast te leggen.

EU Outreach
Daarnaast spreekt de COARM regelmatig over verschillende outreach activiteiten, waarmee
in EU verband wordt bijgedragen aan kennisontwikkeling en beleidsvorming, wetgeving en
instituties op het terrein van exportcontrole in partnerlanden. In 2021 is besloten tot
voortzetting van het ATT outreach programma, dat erop is gericht de bekendheid van het
wapenhandelverdrag ATT in partner landen te vergroten (Raadsbesluit (GBVB) 2021/2309).
Ook experts van de Nederlandse douane (team POSS) leveren regelmatig een bijdrage aan
de EU-outreach programma’s. De EU heeft een vergelijkbaar outreach programma voor het
EU Gemeenschappelijk Standpunt. Dit programma richt zich erop de bekendheid en
implementatie van het EU Gemeenschappelijk Standpunt in nabuurschap landen te
vergroten. Dit programma is in 2021 verlengd met Raadsbesluit (GBVB) 2021/814 in
verband met vertraging die was opgelopen door COVID-19 waardoor bepaalde activiteiten
zoals workshops geen doorgang konden vinden. Ten slotte heeft de COARM via Raadsbesluit
(GBVB) 2021/649 ingestemd met financiële steun aan het secretariaat van het
Wapenhandelverdrag ATT ter bevordering van de implementatie van het verdrag.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

31

Europese Vredesfaciliteit
Op 22 maart 2021 is de Europese Vredesfaciliteit (EPF) opgericht. De EPF is een nieuw
financieel instrument dat acties financiert in het kader van het gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid die gevolgen hebben op militair of defensiegebied en is
daarmee een instrument dat de EU moet helpen om conflicten te voorkomen, aan vrede te
bouwen en internationale veiligheid te versterken. De Tweede Kamer is hierover schriftelijk
geïnformeerd (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2468). In 2021 zijn er geen goederen van de
militaire lijst geleverd onder een EPF operationele actie.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

32

7.2

EU-jaarrapportage inzake export van militaire goederen 2020

Op 21 december 2021 heeft de Raad het 23e EU-jaarrapport inzake de export van militaire
goederen aangenomen29, waarin verslag wordt gedaan van de in COARM besproken
onderwerpen. Het rapport bevat daarnaast gedetailleerde, statistische informatie over de
uitvoer van militair materieel door de EU-lidstaten in 2020.30
In het rapport zijn per land van bestemming gegevens opgenomen over de uitvoerende EUlidstaat, de aantallen afgegeven vergunningen, de waarde van de afgegeven vergunningen
en afgewezen vergunningaanvragen. De gegevens zijn opgesplitst per categorie van de
Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen. Daarnaast wordt deze informatie ook
weergegeven per regio en wereldwijd. In het EU-jaarrapport zijn ook separate tabellen
opgenomen met overzichten van leveranties aan internationale missies (VN-missies). In het
rapport staat tenslotte het aantal toegekende en afgewezen vergunningen voor
tussenhandeldiensten (brokering) en het aantal door EU-partners gevoerde consultaties.
In totaal is voor € 167 miljard aan wapenexportvergunningen afgegeven door EU-lidstaten
in 2020. Frankrijk heeft de hoogste waarde van afgegeven vergunningen met € 118 miljard.
Hierbij moet echter worden opgemerkt dat Frankrijk in 2014 het vergunningensysteem heeft
aangepast waardoor vergunningen voor potentiële orders ook worden meegenomen in het
totaal. Dit cijfer is dus zeer waarschijnlijk een overschatting, de daadwerkelijke
contractwaarde (waar vergunningen voor worden afgegeven) zal lager liggen.
Nederland staat in 2020 net als in het voorgaande jaar op plek 10 van de Europese Unie. De
onderstaande tabel geeft een totaaloverzicht per land van de afgegeven
vergunningenwaarde in 2020 en het percentage van het EU-totaal.

27
30

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021XG1221(01)&qid=1640074393160
Het EU-jaarrapport gaat in tegenstelling tot deze rapportage niet over het jaar 2021, maar over 2020.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

33

Tabel 9, Europese wapenexport in 2020

Land

Waarde afgegeven vergunningen

Percentage (%)

Frankrijk31

118.233.148.951

70,8%

Spanje

26.551.885.603

15,9%

Duitsland

6.226.391.582

3,7%

Italië

3.927.988.409

2,4%

België

2.971.817.580

1,8%

Zweden

1.423.876.982

0,9%

Polen

1.415.079.632

0,8%

Oostenrijk

1.387.369.060

0,8%

Bulgarije

1.086.600.412

0,7%

Nederland

701.757.721

0,4%

Hongarije

512.198.640

0,3%

Kroatië

483.242.857

0,3%

Finland

305.727.851

0,2%

Tsjechië

296.939.129

0,2%

Slovenië

284.671.126

0,2%

Slowakije

266.465.342

0,2%

Griekenland

195.816.634

0,1%

Roemenie

175.209.680

0,1%

Denemarken

146.375.447

0,1%

Ierland

108.479.411

0,1%

Portugal

105.064.106

0,1%

Estland

70.439.905

0,0%

Litouwen

33.982.115

0,0%

Luxemburg

8.166.818

0,0%

Letland

3.377.628

0,0%

Cyprus

413.287

0,0%

Malta

16.900

0,0%

166.922.502.808

100,0%

Totaal

De belangrijkste bestemmingen voor de EU waren naast EU- en NAVO-bondgenoten de
Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië en Egypte. De verdeling naar eindbestemming
is weergegeven in onderstaande figuur:

31

De cijfers voor Frankrijk zijn niet vergelijkbaar door een andere wijze van rapporteren.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

34

Figuur 7, Waarde van EU exportvergunning naar eindbestemming in 2020. 32

Uit het jaarrapport van de EU blijkt verder dat door EU-lidstaten in totaal 30.604
vergunningen zijn afgegeven en dat 185 vergunningsaanvragen zijn afgewezen en
genotificeerd. Dit aantal afgewezen vergunningen is iets lager dan in voorgaande jaren.
Figuur 10 geeft de denial rate zoals gerapporteerd door verschillende EU-lidstaten. Niet alle
EU-lidstaten hebben vergunningen afgewezen of geven inzicht in de mate waarop zij
vergunningen afwijzen. In 2020 had Malta het hoogste percentage afwijzers (20%), gevolgd
door Ierland (6,5%) en Finland (2,4%). De Nederlandse denial rate in 2020 met 1,4% hoger
dan in 2019 (0,6%) en lager dan in 2018 (2%).

Figuur 8, Denial rate in verschillende EU-landen in 2020.

Het aantal consultaties over afgewezen vergunningen tussen EU-lidstaten kwam in 2020 uit
op 56. Dat is een daling ten opzichte van het voorgaande jaar (119). In 2020 was Nederland
betrokken bij 9 consultaties, waarvan 6 op initiatief van Nederland en 3 op initiatief van een
andere lidstaat.
Bron: COARM Public online database: https://webgate.ec.europa.eu/eeasqap/sense/app/75fd8e6e-68ac-42dd-a078f616633118bb/sheet/24ca368f-a36e-4cdb-94c6-00596b50c5ba/state/analysis
32

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

35

7.3

Raadswerkgroep dual-use goederen

In december 2021 werden de controlelijst-aanpassingen van de verschillende
exportcontroleregimes van 2020 door de EU in de jaarlijkse actualisering van de EU dual-use
verordening opgenomen. Dat geldt ook voor de onder het Wassenaar Arrangement (WA)
genomen besluiten voor een aantal specifieke technologieën voor cybersurveillance.
Tijdens het Duitse EU Voorzitterschap in de tweede helft van 2020, kwamen de
onderhandelaars van het Europees Parlement en de Raad tot een politiek akkoord over een
nieuwe EU dual-use verordening. Deze werd vervolgens door de Raad geaccordeerd en in
2021 door het EP ondertekend op 19 mei 2021, waarna publicatie volgde op 11 juni 2021.
De herziene cq. nieuwe dual-use verordening trad vervolgens per 9 september 2021 in
werking. De Nederlandse wet- en regelgeving is hierop aangepast. Een uitvoeringswet is
hiervoor in september 2021 naar de Tweede Kamer gestuurd.33 Het betreft wijzigingen in de
Wet strategische diensten (Wsd) en het Besluit strategische goederen (Bsg) en enkele
regelingen34. Naar aanleiding van vragen van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking is een nota naar aanleiding van het verslag gestuurd
(Kamerstuk 35904, nr. 6). De Tweede Kamer heeft het voorstel aangenomen op 22 maart
2022. Op 21 juni 2022 heeft de Eerste Kamer de uitvoeringswet als hamerstuk aangenomen.
De meest opvallende wijziging in de verordening is de introductie van het begrip
cybersurveillancetechnologie en de mogelijkheid voor Europese lidstaten om dergelijke
technologie onder exportcontrole te brengen wanneer het risico op
mensenrechtenschendingen wordt onderkend. Een belangrijk punt waar, met name ook door
Nederland, de afgelopen jaren op is aangedrongen. In de motie van de leden Bisschop en

Segers (Kamerstuk 35 719, nr. 6) heeft uw Kamer ook gevraagd om meer informatie naar het
onder exportcontrole brengen van bepaalde (cyber)surveillancetechnologieën. Door onder
andere de snelheid van technologische ontwikkelingen op het gebied van cybersurveillance,
bestaat nog veel onduidelijkheid over hetgeen de definitie cybersurveillance behelst.
Ten aanzien van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van cybersurveillance (zoals
gezichtsherkenningssoftware) stelde het Nederlandse kabinet een onderzoek in naar de aard
en de toepassingen van dit soort technologieën. Het onderzoek is uitgevoerd door het
Instituut voor Informatierecht (IViR) van de Universiteit van Amsterdam.35 In dit onderzoek
wordt ook aandacht besteed aan het risico op hun bijdrage aan mensenrechtenschendingen
en de wijze waarop dit type technologie via vastgestelde parameters onder exportcontrole

35 904 Wijziging van de Wet strategische diensten voor de uitvoering van de Verordening (EU) 2021/821 van het Europees Parlement en de
Raad van 20 mei 2021 tot instelling van een EU-regeling voor controle op de uitvoer, de overbrenging, de tussenhandel, de technische bijstand en
de doorvoer van producten voor tweeërlei gebruik (herschikking) (PbEU 2021, L 206) (Uitvoeringswet herziening Verordening producten voor
tweeërlei gebruik)
34
de Uitvoeringsregeling strategische diensten (USD), de Regeling goederen voor tweeërlei gebruik (RGTG), de Regeling goederen voor tweeërlei
gebruik Irak (RGTGI), de Uitvoeringsregeling strategische goederen 2012 (USG12) en de Nationale
algemene uitvoervergunningen NL002 en NL010.
35
Universiteit van Amsterdam, IViR, ‘The new rules for export control of cyber-surveillance
items in the EU’, juni 2021.
33

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

36

zou kunnen worden gebracht. De resultaten van dit onderzoek en een eerste appreciatie zijn
op 6 oktober 2021 met de Kamer gedeeld (Kamerstuk 22 112, nr. 3210).
Met de nieuwe verordening zijn bovendien verdere wijzigingen aangebracht in het EUexportcontrolesysteem die noodzakelijk zijn in het licht van veranderende technologische,
economische en politieke omstandigheden. Daarnaast is met de nieuwe verordening beoogd
de huidige regels van de dual-use verordening te vereenvoudigen en te verbeteren.
Ook ziet de herziene EU dual-use verordening toe op een verdere optimalisatie van de EUvergunningsstructuur, meer in het bijzonder op:


Verdere harmonisatie van de vergunningsprocedure, door de introductie van een
aantal nieuwe algemene EU-exportvergunningen;



Verdergaande transparantie vanuit de EU lidstaten in rapportages aan de Europese
Commissie over nationale activiteiten op exportcontrole; en



Harmonisatie van de controle op het leveren van de technische bijstand.



Vergroten van een gelijk speelveld binnen de EU door de eindgebruikersverklaring en
een internal compliance program bij bepaalde vergunningen te verplichten.



Het verlagen van de drempel voor lidstaten om elkaars ad hoc ingestelde
vergunningplicht in het kader van openbare veiligheid en
mensenrechtenoverwegingen over te nemen.



Het doen van transacties die weinig risico opleveren is vereenvoudigd voor bedrijven
door middel van algemene vergunningen en de mogelijkheid voor lidstaten om
bepaalde vergunningen te verlengen.

Hiermee beoogt de Verordening een positief effect op het gebied van veiligheid, preventie
van mensenrechtenschendingen, vermindering van de verstoring van de concurrentiepositie
binnen de interne markt van de EU en ook een verbetering van het gelijk speelveld.

7.4

EU-jaarrapportage inzake dual-use export 2020

De Europese Commissie brengt jaarlijks op basis van artikel 23 van de dual-use verordening
een rapport36 uit voor het Europees Parlement met daarin een verslag van de activiteiten van
de dual-use coördinatie groep. In november 2021 werd het rapport over 2020 gepubliceerd.
Uit de gepubliceerde cijfers bleek dat EU dual-use export circa 2,3% van de totale EU export
uitmaakt.

Europese Commissie, Report on on the implementation of Regulation (EU) 2021/821 setting up a Union regime for the control of exports,
brokering, technical assistance, transit and transfer of dual-use items. COM(2021) 716 final , 23 november 2021.
36

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

37

8. Overige relevante internationale ontwikkelingen
Ook buiten de EU spelen diverse onderwerpen die relevant zijn voor het wapenexportbeleid.

8.1

Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty)

Essentieel onderdeel van het Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty, ATT) is de
verplichting voor Statenpartijen om te beschikken over een nationaal exportcontrolesysteem.
De som van deze nationale exportcontrolesystemen dient uiteindelijk bij te dragen aan een
meer verantwoorde internationale wapenhandel. De toetsingscriteria uit het ATT komen
overeen met een aantal van de criteria zoals die reeds gelden onder het EU
Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport: internationale embargo’s, geen
medewerking aan schendingen van het internationaal oorlogsrecht of mensenrechten, en het
risico op omleiding.
De ATT telt 111 statenpartijen, met als nieuwste Statenpartij de Filipijnen die per 22 juni
2022 zijn toegetreden. 30 landen hebben het verdrag getekend, maar nog niet geratificeerd.
Nederland en de EU blijven zich ervoor inzetten dat meer landen toetreden tot het ATT.
De zevende Conference of States Parties (CSP) van het ATT heeft door de COVID-19
pandemie in verkorte en digitale vorm plaatsgevonden tussen 30 augustus en
3 september 2021. Tijdens de conferentie was er op initiatief van voorzitter Sierra Leone
bijzondere aandacht voor small arms and light weapons en stockpile management.
Daarnaast stond de conferentie in het teken van gebrekkige naleving van de
rapportageverplichtingen onder het verdrag en de precaire financiële situatie van het verdrag
omdat veel statenpartijen hun contributie niet betalen. Sinds november 2021 is Nederland
co-voorzitter van de ATT werkgroep over transparantie en rapportage.
Nederland heeft daarnaast wederom een financiële bijdrage geleverd aan het ATT
Sponsorship Program dat ontwikkelingslanden in staat stelt om experts uit de hoofdsteden af
te vaardigen naar de multilaterale ATT-bijeenkomsten. Nederland is van mening dat het juist
bij de werkgroepvergaderingen over de implementatie van het Verdrag, en de
werkgroepvergaderingen over de rapportageverplichtingen van het Verdrag, belangrijk is dat
experts uit hoofdsteden aanwezig zijn. Daarnaast heeft Nederland een meerjarige financiële
bijdrage gedaan aan de ATT monitor37 die de implementatie van het verdrag, met name op
het terrein van transparantie en rapportage, in kaart brengt. Nederland zet zich ervoor in dat
alle landen hun verplichtingen ten aanzien van transparantie nakomen. De jaarlijkse ATTrapportage van Nederland is openbaar.38 Ook ondersteunde Nederland in 2021
ontwikkelingslanden bij de toetreding en implementatie van het verdrag via een meerjarige
bijdrage aan het ATT-Voluntary Trust Fund.39

37
38
39

http://controlarms.org/en/att-monitor-report/
https://thearmstradetreaty.org/annual-reports.html?templateId=209826
https://www.thearmstradetreaty.org/voluntary.html

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

38

8.2

VN-Wapenregister en transparantie in wet- en regelgeving

VN-Wapenregister40
Het VN-Wapenregister, in 1991 mede op initiatief van Nederland in het leven geroepen, geeft
op jaarbasis informatie over het land van uitvoer van militaire goederen (het eventuele land
van doorvoer) en het land van invoer, evenals de omvang van de goederenstromen verdeeld
over de categorieën: I. gevechtstanks, II. pantsergevechtsvoertuigen, III. zware
artilleriesystemen, IV. gevechtsvliegtuigen, V. gevechtshelikopters, VI. oorlogsschepen, VII.
raketten en raketwerpers en tot slot VIII. kleine en lichte wapens.
Daarnaast bevat het register informatie over Military holdings (landen geven hier op hoeveel
ze van elke wapencategorie bezitten) en Procurement through national production (landen
geven hier op hoeveel ze van elke wapencategorie voor eigen gebruik geproduceerd
hebben).

Sinds de instelling van het Register hebben meer dan 170 landen op enig moment aan het
Register gerapporteerd, waaronder alle belangrijke wapens producerende, importerende en
exporterende landen. Het Register maakt daarmee het grootste deel van de wereldwijde
wapenhandel inzichtelijk. Het VN-Wapenregister is een vertrouwenwekkende maatregel: het
bevordert de transparantie over wapenhandelsstromen, maar ook military holdings en
nationale aanbesteding, waarmee meer inzicht komt in wapenvoorraden, zodat het ontstaan
van excessieve voorraden van conventionele wapens tegen kan worden gegaan. De
effectiviteit van het Register valt of staat met wereldwijde participatie. Het United Nations
Office for Disarmament Affairs (UNODA) is verantwoordelijk voor het compileren van de data
die door staten worden aangeleverd. In de laatste twee decennia heeft het register zo’n 90%
van de wereldwijde wapenhandel gevangen. Niet alle landen rapporteren ieder jaar en ook
het totaal aantal landen dat rapporteert neemt af: waar in 2005 nog 115 landen
rapporteerden, was dat cijfer in 2020 gedaald naar 39. Nederland rapporteert ieder jaar en
blijft universele en consistente deelname aan de rapportages nastreven. Nederland vindt het
van groot belang dat landen hun opgave indienen – ook al is dat een ‘nil report’ op het
moment dat er in het bewuste jaar geen sprake was van im- of export in één van de
categorieën. Ook is Nederland voorstander van het up to date houden van de reikwijdte van
het Register, zodat alle belangrijkste wapenhandelsstromen door het Register worden
gevangen.
VN-resolutie t.a.v. transparantie in wet- en regelgeving
Sinds 2002 diende Nederland jaarlijks tijdens de Algemene Vergadering van de VN de
resolutie National legislation on transfer of arms, military equipment and dual-use
technology in. Tussen 2005 en 2013 (het jaar waarin het ATT is aangenomen door de
Algemene Vergadering van de VN) gebeurde dat om het jaar. Sinds 2013 is besloten het
eens in de drie jaar in te dienen. Nederland heeft de resolutie daarom in 2019 voor het laatst

40

https://www.un.org/disarmament/convarms/register/

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

39

ingediend. In deze resolutie worden VN-lidstaten opgeroepen om informatie betreffende hun
nationale wetgeving op het gebied van wapenexport uit te wisselen.
In het kader van deze resolutie is een elektronische VN-database in het leven geroepen.
Hierin kunnen de uitgewisselde wetteksten en overige informatie worden opgenomen en zijn
deze gemakkelijk te raadplegen. Inmiddels bevat deze database bijdragen van 66 landen,
waaronder Nederland. Met de inwerkingtreding van het ATT is dezelfde
rapportageverplichting bindend voor ATT lidstaten, die echter aan het ATT-secretariaat
dienen te rapporteren in plaats van aan de UNODA-database. Naarmate meer landen
Statenpartij worden bij het ATT zal het belang van de UNODA-database relatief afnemen en
zal er naar verwachting minder aan de UNODA-database worden gerapporteerd. Nederland
heeft zich ervoor in dat de UNODA en ATT-rapportages worden gekoppeld om overlap en
dubbeling te voorkomen en het zo eenvoudiger te maken voor landen om aan internationale
rapportageverplichtingen te voldoen. Deze koppeling is in 2021 gerealiseerd.

8.3

Wassenaar Arrangement

Het thema wapenexport wordt in breder multilateraal verband besproken in het “Wassenaar
Arrangement on Export Controls for Conventional Arms and Dual-use Goods and
Technologies” (WA). Aan dit forum, dat zijn naam ontleent aan de plaats waar in 1995 onder
Nederlands voorzitterschap de onderhandelingen over de oprichting van het arrangement
werden gevoerd, namen in het verslagjaar 42 landen deel, waaronder de VS, Rusland en op
Cyprus na alle EU-lidstaten41. Deze landen vertegenwoordigen volgens schattingen tezamen
meer dan 90% van de werelduitvoer van militaire goederen.
Doel van het WA (zoals geformuleerd in de zgn. Initial Elements42) is het leveren van een
bijdrage aan de regionale en internationale veiligheid en stabiliteit. Het middel hiertoe is de
regelmatige onderlinge rapportage inzake de uitvoer naar derde landen van wapens en van
goederen die voor militaire doeleinden kunnen worden gebruikt. Dit moet leiden tot meer
kennis en verantwoordelijkheidsbesef bij de nationale toetsing van aanvragen voor
uitvoervergunningen van deze goederen. Immers, meer informatie betekent dat de
deelnemende landen beter kunnen beoordelen of er sprake is van destabiliserende
accumulatie van militaire middelen in bepaalde landen of regio’s. In dat geval zouden de
deelnemende landen terughoudender moeten worden met het afgeven van vergunningen op
dergelijke bestemmingen.
Het Wassenaar Arrangement kent een lijst van dual-use goederen die voor Nederland via de
Europese Dual-Use Verordening van toepassing is, en een lijst militaire goederen die geacht
worden aan exportcontrole te zijn onderworpen. Iedere herziening van de WA-lijst leidt tot
een aanpassing van de EU-lijst van militaire goederen en de controlelijst van de Dual-Use
Verordening.

41
42

In 2021 is alleen Cyprus vanwege Turkse bezwaren nog geen partij.
De Initial Elements zijn te vinden op de website van het Wassenaar Arrangement: www.wassenaar.org

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

40

Waar het de Nederlandse exportcontrole op militaire goederen betreft, wordt in de
Uitvoeringsregeling strategische goederen direct verwezen naar de meest recente EU-lijst
van militaire goederen. Hetzelfde geldt voor de exportcontrole op dual-use goederen.
Wijzigingen
Ook in 2021 was de afsluitende Plenaire Vergadering geannuleerd door de corona-pandemie.
De onderwerpen die door de General Working Group waren voorgelegd aan de Plenaire
Vergadering zijn daarom via een stilteprocedure goedgekeurd. Daarbij ging het o.a. om
outreach, het werkprogramma voor 2022 en het selectieproces voor een nieuw Head of
Secretariat. Vanwege de wereldwijde COVID situatie zijn er weinig fysieke WA Expert Group
bijeenkomsten geweest. Er vonden uiteindelijk maar een aantal kleine wijzigingen plaats
eind 2021 op basis van de controlelijst-aanpassing vanuit het Wassenaar Arrangement (WA)
van eind 2020.

8.4

Ontwikkelingen in de andere exportcontroleregimes

In deze paragraaf wordt kort ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen in de relevante
exportcontroleregimes voor dual-use goederen.
Nederland is aangesloten bij de internationale exportcontroleregimes en speelt daarin al
jarenlang een actieve rol. Op het gebied van non-proliferatie zijn dit de Nuclear Suppliers
Group (NSG) voor nucleaire wapens, de Australia Group (AG) voor biologische/chemische
wapens, en het Missile Technology Control Regime (MTCR) dat zich richt op de
overbrengingsmiddelen daarvoor (ballistische raketten en onbemande vliegtuigen). De bij
deze regimes aangesloten landen maken afspraken over exportcontrolebeleid en wisselen
informatie uit over programma’s voor massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen
daarvoor in zogenaamde landen van zorg. Ook delen de landen ervaringen en informatie
over handhaving met elkaar. Daarnaast hebben de aangesloten landen in de respectievelijke
regimes controlelijsten opgesteld voor een reeks van componenten, productietechnologie,
materialen, software en technologie die alleen met een vergunning mogen worden
uitgevoerd (de zogenaamde regulier-vergunningplichtige goederen). Deze lijsten worden
regelmatig herzien zodat ze blijven aansluiten op actuele technologische ontwikkelingen.
Onderwerpen die in ieder exportcontroleregime aan de orde zijn geweest, zijn brokering
(tussenhandel) en transit (doorvoer). Mede op basis van resolutie 1540 van de VNVeiligheidsraad – die een verbod invoerde op steun aan zogenaamde Non-State Actors
(bijvoorbeeld terroristische organisaties) bij het bekomen, bouwen, ontwikkelen, verplaatsen
of gebruiken van nucleaire, chemische en biologische wapens – moeten landen over
effectieve exportcontrole beschikken, waaronder controle op doorvoer en tussenhandel.
Europese lidstaten hebben deze verplichtingen geïmplementeerd via de dual-use verordening
van 2009. Daarnaast wordt in de verschillende regimes ook gesproken over de mogelijke
toetreding van nieuwe leden en over unilaterale naleving van richtsnoeren en goederenlijsten
door niet-partnerlanden.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

41

8.4.1 Nuclear Suppliers Group (NSG)
De NSG is een exportcontroleregime dat bestaat uit 48 nuclear supplier states; landen die allen de
potentie hebben om goederen en technologie, toepasbaar in de productieketen van kernwapens te
exporteren. De groep beoogt de proliferatie van kernwapens tegen te gaan door de controle op
export van goederen en technologie gerelateerd aan nucleaire toepassingen, zonder hierbij
onnodig de (ontwikkeling van) civiele toepassingen te hinderen.
In juni 2021 is de NSG voor het eerst sinds 2019 weer fysiek samengekomen in een plenaire
vergadering te Brussel. Vanwege COVID was in het voorgaande jaar weinig vooruitgang
geboekt op de diverse dossiers, waardoor de nadruk van de vergadering lag in het opnieuw
opstarten van de diverse processen en werkgroepen. Naast deze fysieke vergadering zijn
online diverse informele vergaderingen uitgevoerd.

8.4.2 Australia Group (AG)
De Australië Groep (AG) is een internationaal exportcontrole regime waarvan de leden tot
doel hebben ervoor te zorgen dat de legitieme handel in goederen en technologie voor
tweeërlei gebruik niet wordt gebruikt voor de productie van chemische of biologische
wapens. Dit doen zij door middel van gecoördineerde uitvoercontroles, uitwisseling van
informatie en voorlichting.
Vanwege de COVID19-pandemie is er in 2021 geen plenaire vergadering geweest en zijn er
alleen digitale bijeenkomsten van de AG geweest. Tijdens drie digitale bijeenkomsten zijn
ervaringen uitgewisseld over handhavingscasuïstiek, nieuwe technologische ontwikkelingen
en lijstonderhandelingen.

8.4.3 Missile Technology Control Regime (MTCR)
Het MTCR43 bestrijdt de verspreiding van overbrengingsmiddelen voor
massavernietigingswapens, zoals ballistische raketten, onbemande vliegtuigen (Unmanned
Aerial Vehicles – UAV’s) en kruisraketten. Aangesloten landen voeren een gezamenlijke
beleidslijn en hanteren een gezamenlijk overeengekomen controlelijst met goederen die
onder exportcontrole zijn gesteld. Deze lijst, ook wel de Annex genoemd, wordt regelmatig
herzien, de laatste keer in oktober 2021.
De MTCR Annex is de wereldwijde standaard op het gebied van exportcontrole van
rakettechnologie, en wordt niet alleen door de aangesloten landen gehanteerd, maar ook
door internationale organisaties zoals de VN. Nederland speelt een actieve rol binnen het
MTCR, zowel op beleidsniveau als binnen de expertgroepen van het regime.
Het MTCR-voorzitterschap is sinds september 2021 in handen van Rusland, dat in oktober te
Sotsji de plenaire vergadering van het regime organiseerde, voorafgegaan door
43

www.mtcr.info

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

42

vergaderingen van de expertgroepen. Door de coronapandemie waren niet alle aangesloten
landen vertegenwoordigd. Tijdens de vergadering werd onder meer gesproken over outreach
en nieuwe lidmaatschappen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

43

Bijlage 1: Afgegeven vergunningen uitvoer van militaire goederen
Overzichten van de waarde van de in het jaar 2021 afgegeven vergunningen voor de
definitieve uitvoer van militaire goederen per categorie goederen en per land van
eindbestemming.
Methodologie
De hierna gemelde waarden zijn gebaseerd op de waarde van de vergunningen voor
definitieve uitvoer van militaire goederen, die zijn afgegeven in de periode waarover verslag
wordt uitgebracht. De vergunningwaarde geeft de maximum exportwaarde aan, die op het
moment van publicatie evenwel niet behoeft te corresponderen met de daadwerkelijk
gerealiseerde exporten. Vergunningen voor tijdelijke uitvoer zijn in de rapportage buiten
beschouwing gelaten, omdat aan deze vergunningen een verplichting tot wederinvoer is
gekoppeld. Hierbij gaat het vooral om zendingen voor demonstratie- of
tentoonstellingsdoeleinden. Vergunningen voor proef- of monsterzendingen worden wel
opgenomen in de rapportage, omdat vanwege de aard van deze exporten geen verplichting
tot wederinvoer wordt opgelegd. Vergunningen voor goederen die na reparatie in Nederland
retour worden gezonden, worden evenmin in de rapportage opgenomen. Het moet dan
echter wel gaan om eerder vanuit Nederland geleverde goederen, waarvan de waarde
daarom in een eerdere rapportage is opgenomen. Opname van deze zogenoemde ‘retour-nareparatie’ vergunningen zou immers tot dubbeltelling leiden. Om dezelfde reden komen ook
vergunningen waarvan de looptijd wordt verlengd niet terug in de rapportage. Hetzelfde
geldt tenslotte voor vergunningen die worden vervangen in verband met, bijvoorbeeld, een
adreswijziging van de ontvanger. Indien een verlengings- of vervangingsvergunning met een
hogere waarde dan de oorspronkelijke vergunning wordt afgegeven, wordt die meerwaarde
uiteraard wél gerapporteerd.
Overgang naar EU ML goederen categorieën
Met ingang van het jaarrapport 2021 wordt voor de goederencategorisatie de EU
categorisatie ML1 t/m ML22 worden aangehouden, zoals deze is vastgelegd in de EU lijst
voor militaire goederen. Deze categorieën sluiten beter aan bij internationaal gebruik en
maken de cijfers beter vergelijkbaar met bijvoorbeeld de cijfers uit andere lidstaten. De
cijfers worden ook met deze categorieën aan de EU gerapporteerd. De cijfers uit voorgaande
jaren zijn in te zien via de COARM online database.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

44

Tabel 10A, Waarde afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 per categorie
(indeling in ML-categorie44).

ML-categorie

Omschrijving

ML1

Wapens met gladde loop met een kaliber van minder dan 20 mm, andere wapens en automatische wapens met een kaliber van 12,7 mm (kaliber
0,50 inch) of minder en toebehoren en speciaal ontworpen onderdelen daarvoor

ML2

Wapens met gladde loop met een kaliber van 20 mm of meer, andere wapens met een kaliber groter dan 12,7 mm (kaliber 0,50 inch), werpers speciaa
ontworpen of aangepast voor militair gebruik en toebehoren daarvoor, en speciaal ontworpen onderdelen

ML3

Munitie en ontstekingsinstellingsinrichtingen, als hieronder, en speciaal ontworpen onderdelen daarvoor

ML4

Bommen, torpedo's, raketten, geleide projectielen, andere ontploffingsmechanismen en ladingen en toebehoren, en speciaal ontworpen onderdelen
daarvoor

ML5

Vuurgeleidingssystemen, bewakings- en waarschuwingssystemen, en aanverwante systemen, test- en uitlijningsapparatuur en apparatuur voor
tegenmaatregelen, speciaal ontworpen voor militair gebruik en speciaal ontworpen onderdelen en toebehoren daarvoor

ML6

Voertuigen en onderdelen daarvoor

ML7

Chemische stoffen, "biologische stoffen", "stoffen voor oproerbeheersing", radioactief materiaal, aanverwante uitrusting, onderdelen en materialen

ML8

"Energetische materialen" en aanverwante substanties

ML9

Oorlogsschepen (zowel oppervlakteschepen als onderzeeboten), speciale scheepsuitrusting, toebehoren, onderdelen en andere oppervlakteschepen

ML10

"Vliegtuigen", "lichter-dan-luchttoestellen", "onbemande luchtvaartuigen" ("UAV"), vliegtuigmotoren, en uitrusting voor "vliegtuigen", aanverwante
uitrustingsstukken en onderdelen, speciaal ontworpen of aangepast voor militair gebruik

ML11

Elektronische apparatuur "ruimtevaartuigen" en onderdelen die nergens anders in de gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen zijn bedoeld

ML12

Hoge kinetische energiewapensystemen (High velocity kinetic weapon systems) en aanverwante apparatuur en speciaal ontworpen onderdelen daarvoo

ML13

Gepantserde of beschermende uitrusting, constructies en onderdelen

ML14

'Speciaal militair oefenmaterieel' of apparatuur voor het nabootsen van militaire scenario's, simulatoren speciaal ontworpen voor opleiding in het gebrui
van vuurwapens of andere wapens bedoeld in ML1 of ML2, en speciaal ontworpen onderdelen en toebehoren daarvoor

ML15

Beeldvormingsapparatuur en apparatuur voor tegenmaatregelen, speciaal ontworpen voor militair gebruik, en speciaal ontworpen onderdelen en
toebehoren daarvoor

ML16

Smeedstukken, gietstukken en andere halffabricaten welke speciaal ontworpen zijn voor de goederen bedoeld in ML1 tot en met ML4, ML6, ML9, ML10,
ML12 of ML19

44

Voor meer informatie, zie de EU Gemeenschappelijke lijst van militaire goederen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

45

ML-categorie

Omschrijving

ML17

Militaire uitrustingsstukken, materialen en "bibliotheekprogramma's", en speciaal ontworpen onderdelen daarvoor

ML18

'Productie'-apparatuur, voorzieningen voor omgevingsproeven en onderdelen daarvoor

ML19

Gerichte-energiewapensystemen, daarmee verbonden apparatuur of apparatuur voor tegenmaatregelen en testmodellen, en speciaal ontworpen
onderdelen daarvoor

ML20

Cryogene en "supergeleidende" apparatuur, en speciaal ontworpen onderdelen en toebehoren daarvoor

ML21

Programmatuur

ML22

Technologie

Totaal ML-categori

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

46

Tabel 10B, Waarde afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer militaire goederen per land van bestemming
(uitgesplitst per ML-categorie).

Totaal 2021 [mln euro’s]
ML1

ML2

ML3

ML4

ML5

ML6

ML7

ML8

ML9

ML10

Algerije

ML11

0,40

Bahrein

0,12

Bangladesh

0,13

België

ML14

ML15

ML16

ML17

ML18

0,21

0,00

1,17

0,09

0,00

0,21

1,61

1,00

0,02

0,01

0,08

BES Eilanden

0,01

Brazilië
Brunei
Darussalam

0,03

0,03

0,06
6,67

0,02

0,05

0,04

0,08

0,19

Canada
Centr.Afr.Republiek

0,50

0,00

0,07

0,67

0,03

Chili

0,97

1,35

China

0,97

0,97

1,50

Colombia

0,40

Curaçao

0,00

0,02

Denemarken

0,03

0,01

1,04

2,18

Diverse

0,01

Djibouti

0,09
0,82

7,55

0,78

1,21

1,13

13,53

0,82

Egypte

0,58

1,60

Estland

16,18
2,75

1,67
0,20

0,85

EU/NAVO+

1,36

0,63

0,61

9,11

1,59

0,61 180,07

Finland

0,00

0,00

0,00

0,04

0,40

0,00

Frankrijk

0,02

0,01

12,55

7,59

Griekenland

ML13

0,58

Australië

Duitsland

ML12

0,61

0,28

0,00

1,04

0,13

3,58

0,47

0,61

0,47

0,00

0,06

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

47

ML1

Totaal 2021 [mln euro’s]
ML1
Hongarije

ML2

ML3

ML4

ML5

4,04

ML6

ML7

ML8

ML9

ML10

0,01

0,02

0,75

0,75

0,33

India

1,67

0,21

Indonesië

0,16

Israël

0,15

Ierland
IJsland

0,01

ML12

ML13

ML14

ML15

ML16

ML17

ML18
0,23

0,00

Italië

0,32

3,74

49,60

Japan

4,22
1,26
0,00

0,02

0,30
0,31

0,02
0,23

0,00

0,55

0,90

Jordanië

0,36

Kameroen

0,10

Kroatië

0,01

Litouwen

2,36

2,59

Luxemburg

0,01

0,02

Maleisië

0,11

Mali
Malta

ML11

0,21

0,64

0,21

0,07

Marokko
Mongolië
NieuwZeeland

0,12
0,01

Nigeria
Noorwegen

0,30
1,93

0,00

0,02

14,19

Oekraïne

0,06

0,38

0,38

0,38

2,73

0,01

0,00

0,00

0,07

0,05
3,19

0,33

0,49

Pakistan
Polen

0,38
0,01

0,00

Oman
Oostenrijk

0,38

1,34
0,07

0,01

0,01

0,00

0,14
0,01

0,04

0,01
0,01

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

48

ML1

Totaal 2021 [mln euro’s]
ML1
Portugal

ML2

ML3

0,00

ML4

Qatar
Roemenië
SaoediArabië

ML5

ML6

ML7

ML9

ML10

ML11

ML12

ML13

ML14

ML15

ML16

ML17

ML18

ML1

0,14
1,54

7,50

0,00

1,03

0,21

0,03

0,05

Senegal

0,88

Singapore
Slovenië

0,03

Slowakije

0,00

Spanje

0,01

0,00

0,90

0,27

0,00

Taiwan

0,23

Thailand

0,71

Tsjechië

ML8

3,22

0,16

0,13

0,03

25,72

0,12

Zuid-Afrika

0,00

0,02
31,24

0,22

0,01

0,00

8,67
1,64
0,04
1,64

3,98

2,80

0,26

0,01

0,99

1,13

5,19

0,00

5,37

10,30

1,00

0,00

0,65

0,50

77,43

0,15

4,50

0,38

0,00

3,62

90,43

0,03

1,37

1,09

0,84

0,21

0,08
37,26

0,00
15,75

Zwitserland

0,63

0,02

0,10

Zuid-Korea
0,05

0,01

0,13

Turkije
Ver. Arab.
Emiraten
Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten

Zweden

0,02

0,06

0,02
82,75

0,45

0,42

0,08
15,42

0,09

75,31

0,07

1,08

64,01

42,67

0,51

0,27

3,38

0,57

0,03

0,00 35,64 295,49

11,49

0,00

17,27

4,65

6,45

0,59

0,01

3,03

3,53

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

37,78

49

0,

Bijlage 2: Ontwikkeling aantal afgegeven vergunningen voor export van
militaire goederen uit Nederland sinds 1996

Figuur 9, Waarde afgegeven vergunningen in miljoenen euro’s per jaar.

* Vanaf de rapportage over 2015 wordt in de tabel met de waarde van afgegeven vergunningen voor de
definitieve uitvoer van militaire goederen per land van bestemming in plaats van de verzamelpost ‘overige
NAVO’ de verzamelpost ‘EU/NAVO+’ gehanteerd voor het weergeven van de waarde van globale vergunningen.
In 2021 waren de volgende 29 landen lid van de NAVO: Albanië, België, Bulgarije, Canada, Denemarken,
Duitsland, Estland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Kroatië,
Montenegro, Nederland, Noorwegen, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Turkije,
Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten van Amerika en IJsland. Additioneel zijn in de post EU/NAVO+ vanaf
2015 dus ook de waarden voor Australië, Finland, Ierland, Japan, Nieuw-Zeeland, Zweden en Zwitserland
opgenomen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

50

Bijlage 3: Realisaties onder algemene vergunningen (militair)
Overzicht van waarden van gerapporteerde realisaties onder Algemene vergunningen:
NL003: Uitvoer (overdracht) naar krijgsmachten van EU-lidstaten.
NL004: Uitvoer (overdracht) naar gecertificeerde bedrijven in de zin van artikel 9 van richtlijn
2009/43/EG.
NL005: Uitvoer (overdracht) voor demonstratie, evaluatie of expositie
NL006: Uitvoer (overdracht) voor reparatie, onderhoud en revisie
NL007: Doorvoer herkomstig van bondgenoten
NL008: Doorvoer met eindbestemming bondgenoten
NL009: Uitvoer en doorvoer naar partijen aangesloten bij het F-35 Lightning II programma.
Tabel 11, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 onder NL003
(strijdkrachten) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde
(mln.)

Specificatie

Denemarken

4,5

ML 5, 10, 11, 21, 22

Duitsland

6,2

ML 5, 6, 10, 11, 22

Frankrijk

10,2

ML 5, 21

Griekenland

2,9

ML 5, 21

Italie

0,5

ML 5, 11, 21, 22

Kroatie

0,2

ML 10

Noorwegen

0,2

ML 7

Oostenrijk

0,0

ML 10

Polen

0,0

ML 21

Spanje

0,0

ML 11

Verenigd Koninkrijk

1,6

ML 5, 6, 21

Zweden

0,0

ML 11, 21

Totaal

26,3

Tabel 12, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 onder NL004
(gecertificeerde bedrijven) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde (mln.)

Specificatie

België

1,0

ML 5, 6

Duitsland

8,3

ML 5, 6, 9, 11, 15, 22

Denemarken

0,0

ML 4

Frankrijk

16,8

ML 5, 6, 10, 22

Zweden

0,4

ML 6, 15

Totaal

26,5

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

51

Tabel 13, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 onder NL005
(demonstratie, evaluatie of expositie) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde (mln.)

Specificatie

België

0,0

ML 11

Bulgarije

0,0

ML 13

Denemarken

0,2

ML 5, 13, 15, 21

Duitsland

4,0

ML 5, 11, 13, 15, 21

Finland

0,0

ML 11, 13

Frankrijk

3,2

ML 4, 5, 6, 11, 13, 15

Griekenland

0,1

ML 5, 13

Hongarije

0,0

ML 13

Italië

0,3

ML 5, 6, 13, 15

Noorwegen

0,0

ML 13

Polen

0,0

ML 5, 13

Spanje

0,0

ML 5, 11, 13

Verenigd Koninkrijk

9,3

ML 5, 6, 9, 11, 13

Zweden

0,0

ML 13

Totaal

17,2

Tabel 14, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 onder NL006
(reparatie, onderhoud en revisie) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde (mln.)

Specificatie

België

0,2

Denemarken

1,2

Duitsland

36,5

Finland

0,4

Frankrijk

5,6

Griekenland

1,6

Ierland

0,0

Italië

12,6

Noorwegen

0,2

Oostenrijk

0,4

Polen

0,4

Portugal

0,5

Roemenië

0,0

Slovenië

0,0

Spanje

0,1

Tsjechië

0,0

Verenigd Koninkrijk

12,6

Zweden

0,8

Zwitserland

0,0

ML 5, 10
ML 5, 6, 10, 11
ML 5, 6, 10, 11, 15
ML 6
ML 5, 6, 9, 10, 11, 15, 21
ML 5
ML 5
ML 4, 5, 11, 15
ML 6, 15
ML 6
ML 5, 10
ML 5, 10
ML 5
ML 6
ML 5, 11
ML 6, 10, 11
ML 5, 6, 9, 10, 11, 15
ML 5, 6, 11, 15
ML 11

Totaal

73,0

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

52

Tabel 15, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve doorvoer van militaire goederen in 2021 onder NL007 (met
herkomst bondgenoten) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde (mln.)

Specificatie

Brazilië
Chili
Filippijnen
Indonesië
Italië
Maleisië
Oekraïne
Pakistan
Peru
Spanje
Taiwan
Thailand
Verenigde Arabische Emiraten
Verenigde Staten van Amerika
Zuid-Afrika

3,2
1,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,5
0,6
0,0
0,0
0,0
0,0
2,1

ML 10
ML 5, 10, 11, 13
ML 11
ML 11
ML 11
ML 11
ML 11
ML 10, 11
ML 10, 11
ML 11
ML 11
ML 11
ML 11
ML 6
ML 10

Totaal

7,6

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

53

Tabel 16, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve doorvoer van militaire goederen in 2021 onder NL008 (met
eindbestemming bondgenoten) per land van herkomst.

Land van herkomst

Waarde (mln.)

Specificatie

Oostenrijk

0,9

Australië

0,0

België

1,5

Canada

2,2

Zwitserland

0,1

Tsjechië

0,0

Duitsland

24,8

Denemarken

0,1

Estland

0,5

Spanje

0,0

Finland

0,0

Frankrijk

0,1

Verenigd Koninkrijk

4,4

Griekenland

0,0

Ierland

2,2

IJsland

0,0

Italië

0,4

Litouwen

0,1

Luxemburg

0,0

Letland

2,8

Noorwegen

0,8

Polen

0,1

Portugal

0,1

Roemenië

0,0

Zweden

17,8

Slovenië

0,0

Slowakije

0,0

Verenigde Staten

49,8

ML 4, 7, 17
ML 1
ML 1, 3, 10, 13
ML 1, 6, 10
ML 3, 10
ML 13
ML 2, 3, 4, 6, 9, 10, 11, 13
ML 10, 13
ML 3, 6
ML 7, 10, 17
ML 6, 13
ML 3, 7, 10, 17
ML 3, 6, 7, 10, 13, 17
ML 11
ML 3, 4
ML 3
ML 7, 10, 11, 17
ML 3
ML 1 , 11
ML 3
ML 10, 13
ML 13
ML 10, 11
ML 11
ML 10
ML 13
ML 13
ML 1, 3, 6, 9, 10, 11, 17, 18

Totaal

108,6

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

54

Tabel 17, Waarde gerapporteerde realisaties van definitieve uitvoer van militaire goederen in 2021 onder NL009
(F-35 Lightning II) per land van bestemming.

Land van
bestemming

Waarde
(mln.)

Specificatie

Oostenrijk

0,7

ML 10

Verenigd Koninkrijk

4,7

ML 10, 17

Guam (VS)

0,1

ML 10

Israel

0,6

ML 10, 11, 19

Italie

10,1

ML 10

Japan

2,6

ML 5, 10, 17

Zuid-Korea

0,0

ML 10

Noorwegen

0,1

ML 10, 11

Singapore

0,1

ML 10

Turkije

0,7

ML 10

Verenigde Staten

204,9

ML 5, 10, 11, 12, 14, 17, 19, 22

Canada

0,5

ML 10

Totaal

225,1

Tabel 18, Waarde gerapporteerde realisaties van definitieve doorvoer van militaire goederen in 2021 onder NL009
(F-35 Lightning II) per land van bestemming.

Land van
bestemming

Waarde
(mln.)

Specificatie

Oostenrijk

0,0

18

Denemarken

0,0

10

Verenigd Koninkrijk

0,3

10

Hongarije

0,1

10, 18

Israel

0,1

10

Italie

0,2

10

Noorwegen

0,3

10

Turkije

0,4

10

Verenigde Staten

234,9

10, 17, 18

Totaal

236,3

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

55

Bijlage 4: Doorvoer van militaire goederen
Tabel 19, Waarde afgegeven vergunningen voor de doorvoer van militaire goederen in 2021.

ML1

ML2

ML3

ML4

ML5

ML6

ML9

ML11

Armenië

0,01

Brazilië
Chili

0,11
0,02

0,88
1,25

Jordanië

1,86
0,32

Kosovo
Paraguay

0,90

1,21

0,01

0,01

0,38

0,38
0,35

0,00

0,00

0,26
22,97
1,25

2,81

0,35

0,26

Zuid-Korea
0,02

0,02
3,11

Verenigde
Arabische
Emiraten

Totaal

0,89
0,02

Israël

Totaal
(mln)
0,01
0,11

Filipijnen

ZuidAfrika

ML13

0,90

0,11

0,35

22,97

22,97
0,88

0,03

29,31

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

56

Bijlage 5: Tussenhandeldiensten t.a.v. militaire goederen
Deze bijlage bevat een overzicht van afgegeven vergunningen voor tussenhandeldiensten.
Hierbij is aangegeven op wat voor type goederen de tussenhandeldiensten betrekking
hadden en wat het land van herkomst en eindbestemming van de goederen is. De waarde
van de tussenhandeldienst is niet altijd bekend, omdat de diensten soms onderdeel zijn van
een groter contract, waarin ook goederen en technologie worden geleverd. Bedrijven worden
gevraagd de waarde van de tussenhandeldienst zo veel mogelijk te specificeren in de
vergunningaanvraag.
Tabel 20, Waarde afgegeven vergunningen voor de doorvoer van militaire goederen in 2021.

Land eindbestemming
Djibouti

Land
herkomst
Zuid-Afrika

ML

Taiwan

Verenigde
Staten
Verenigde
Staten
Verenigde
Staten

ML11

Verenigde
Staten
EU/NAVO+

Verenigde
Staten
Verenigde
Staten

Verenigde
Staten
Verenigde
Staten

ML9

ML11
ML2; ML9;
ML11; ML13;
ML16; ML21;
ML22; ML4;
ML5; ML10

Tussenhandel-diensten
m.b.t.
Patrouillevaartuigen

Waarde
(in euro)
NB

Inspectieapparatuur voor
buizen
Elektronische apparatuur

39.000
39.000

Tussenhandelsdiensten m.b.t.
militaire goederen,
programmatuur en technologie

NB

Elektronisch apparatuur

56.000

Elektronisch apparatuur

24.000

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

57

Bijlage 6: Afgewezen vergunningaanvragen voor militaire goederen
De afgewezen vergunningaanvragen worden ook met EU-partners uitgewisseld uit hoofde van
artikel 4 van het Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB tot vaststelling van
gemeenschappelijke voorschriften voor de controle op de uitvoer van militaire goederen en
technologie, voorheen de EU Gedragscode inzake wapenexport, en uit hoofde van aanvullend
nationaal beleid, zoals de presumption of denial (POD) die momenteel geldt voor landen betrokken
bij het conflict in Jemen of voor Turkije (zie hoofdstuk 3.2).
Tabel 21, deel A, afgewezen vergunningaanvragen voor uitvoer van militaire goederen in 2021.

Land van eindbestemming

Korte omschrijving

Aantal
stuks

Ontvanger

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
Weigering

Kameroen via
Portugal
Taiwan via VS

Banden voor C-130 toestellen

10

Scope

Luchtmacht Kameroen

12-01-2021

2, 3, 6

Schokdempers voor radarsystemen

2

1

2
nvt

18-01-2021
04-02-2021

7
4, 5, 6, 7

VAE via Frankrijk
Taiwan

Handpistolen
Onderdelen voor radar- en C3-systemen
en bijbehorende programmatuur,
technologie en technologische assistentie
Munitieliften en bijbehorende technologie
Zichtsystemen voor voertuigen

Ministerie van Defensie
van Taiwan
Moin Firearms
Marine Turkije

14-01-2021

Bangladesh
Turkije

DRS Laurel
Technologies
Moin Firearms
Aselsan Elektronic
Sanayi ve Ticaret A.S.

VAE marine

09-02-2021
09-02-2021

PoD, 2, 6
1

Israël

Thermische vizieren

4

24-03-2021

7

VAE via Estland
Saoedi-Arabië

Dieselmotor tank voor schip
Programmatuur voor videobellen

1
6

7
PoD, 2, 6

Onderdelen van radar systemen
Vliegtuigonderdelen

1
26

MCF Shipping DMCC
General investigation
department (GID)
Thaise leger
VAE luchtmacht

31-03-2021
16-04-2021

Thailand
VAE

19-04-2021
20-04-2021

2, 6
PoD, 2

VAE

Lanceerinrichtingen voor geleide
projectielen

56

Naval Group Lorient.
National Chung-Shan
Institute of Science
and Technology
Aroma Arms Tactical
LTD
DK Logistics LTD
Technology Investment
trading company
Datagate Co. Ltd.
United Arab Emirates
Air Force
Abu Dhabi Shipbuilding

VAE marine

18-06-2021

PoD, 6, 7

2
1

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

58

Land van eindbestemming

Korte omschrijving

Aantal
stuks

Ontvanger

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
Weigering

Egypte

Schokdempers

100

Shyft group Spartan
RV Chassis

Egypt Armed Forces

23-06-2021

7

Cambodja
Egypte

Mobiele telecommunicatiesystemen
Apparatuur en software voor
informatiebeveiliging
Dual-use detectieapparatuur voor
biologische wapens

1
4

12-07-2021
16-08-2021

2, 3, 6
2, 6, 7

19-08-2021

1, 6, 7

Delen, programmatuur en technologie
voor radar- en C3 systemen
Dual-use apparatuur voor
informatiebeveiliging en dataopslag
Dual-use software en apparatuur voor
video-bellen

1

Nationale politie
Ministerie van
Binnenlandse Zaken
Ministry of Defense Egypt
Chemical Corps
Department
Marine Turkije

02-11-2021

4, 5, 6, 7

National Intelligence
Agency Bahrein
Ministry of Defense and
Aviation

10-11-2021

2, 6, 7

16-12-2021

PoD

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
Weigering

31-03-2021

PoD, 7

18-04-2021
21-04-2021

7
7

Egypte
Turkije
Bahrein via VAE
Saoedi-Arabië

Aptec Egypt

8

15
5

Turks Ministerie van
Defensie
Aptec Gulf Ltd.
MDS for Computer
Systems Co

Tabel 21, deel B, afgewezen vergunningaanvragen voor doorvoer van militaire goederen in 2021.

Land van eindbestemming

Korte omschrijving

Aantal
stuks

Ontvanger

VAE via Frankrijk

Munitie

17.800

Oekraïne
Zuid-Afrika

Kogelpatronen (diverse kalibers)
Kogelwerende autoruiten

1.685.000
13

Abu Dhabi Proof House
Tawazun Facilities Com
LLC
Feniks LLC
Feniks LLC
SG AGITILY PTY LTD
SG AGITILY PTY LTD

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

59

Tabel 21, deel C, afgewezen sondages van militaire goederen in 2021.

Land van eindbestemming

Korte omschrijving

Aantal
stuks

Ontvanger

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
weigering

Indonesië via
Brazilië
VAE

Plasticclips voor verpakking en transport
van 5.56 mm kogels
Bevoorradingssysteem

5.000.000

Landmacht Indonesië

27-01-2021

3

1

VAE marine

02-02-2021

PoD, 2, 6

China

Windtunneltestdata

1

18-02-2021

4, 6, 7

Taiwan

Technologie voor scheepsontwikkeling

1

Taiwan Coastguard

13-04-2021

1

China

Technologie voor patrouillevaartuigen

1

Malaysian Coastal Guard

14-04-2021

1, 7

Filipijnen via
Turkije
Marokko

Systemen voor het detecteren van
doelwitten
Niet-gepantserde voertuigen

6

Phillipines Army

15-04-2021

2, 3, 6

400

Marokkaanse Ministerie
van Defensie

17-04-2021

4

VAE

Testresultaten vliegtuigen

1

Companhia Brasileira
de Cartuchos
Trust International
Group LLC
AVIC First Aircraft
Institute
Ship and Ocean
Industries R&D Center
SOIC
Plenty Shipbuilding
Industry Co., ltd
FNSS Savunma
Sistemleri A.
Administration de la
Defence Nationale
Calidus LLC

18-06-2021

Egypte

Militaire detectieapparatuur voor
chemische wapens
Onderdelen van F-16 vliegtuigmotoren

9

19-08-2021

PoD, 2, 4,
6, 7
1, 6, 7

02-12-2021

4

Pakistan

nvt

MK Brothers Pakistan

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

Pakistaanse Luchtmacht

60

Bijlage 7: Overtollig defensiematerieel
Tabel 22, Overzicht van vergunningen voor door de Staat aan buitenlandse partijen verkocht overtollig
defensiematerieel in 2021

Type materieel

Aan/via45

Land van
Eindgebruiker
eindbestemming

Reservedelen
luchtsystemen

Air & Ground VS

VS

Air & Ground VS

F-16 Airframe t.b.v.
instructie

België (G2G)

België

Ministerie van Defensie

F-16 gerelateerd
materiaal

Daedalus

Chili

Ministerie van Defensie

Reservedelen
luchtsystemen

Denemarken (G2G)

Denemarken

Ministerie van Defensie

Reservedelen radar

Denemarken (G2G)

Denemarken

Ministerie van Defensie

F-16 vliegtuigen

Draken International

VS

Draken International

Reservedelen
luchtsystemen

Duitsland (G2G)

Duitsland

Munitie

Duitsland (G2G)

Duitsland

Ministerie van Defensie

Reservedelen
maritieme systemen

Duitsland (G2G)

Duitsland

Ministerie van Defensie

Ambulances (niet
strategisch)

Estland (G2G)

Estland

Reservedelen C-130

Hayward & Green
Defence

Maleisië

Reservedelen Lynx

Hayward & Green
Defence

VK

Reservedelen Lynx

Hayward & Green
Defence

VS

SOI Aviation

Onderdelen boordkanon

Leonardo Company

Italië

Leonardo Company

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

Hayward & Green Defence

De verkoop van overtollig defensiematerieel vindt soms plaats aan de oorspronkelijke producent. Soms is verkoop van overtollig
defensiematerieel ook mogelijk via een particulier bedrijf ten behoeve van een bij de verkoop reeds bekende en geaccordeerde eindgebruiker, dan
wel aan een particulier bedrijf voor eigen gebruik. Een andere mogelijkheid is nog verkoop aan een particulier bedrijf in een ander EU/NAVO+ land,
waarbij de exacte eindbestemming en eindgebruiker van het materieel nog niet bekend zijn. In dat geval wordt via een Internationaal
Importcertificaat vastgelegd dat eventuele (weder-)export onder de controle van het betreffende EU/NAVO+ land zal staan.
45

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

61

Type materieel

Aan/via45

Land van
Eindgebruiker
eindbestemming

Landgebonden
materieel en klein
kaliber wapens

Litouwen (G2G)

Litouwen

Reservedelen
luchtsystemen

Noorwegen (G2G)

Noorwegen

KDC-10 gerelateerd
materieel

Omega Air

VS

Omega Air

Mijnenjagers (AMBV’s)

Pakistan (G2G)

Pakistan

Ministerie van Defensie

Reservedelen
luchtsystemen

Portugal (G2G)

Portugal

Totale waarde van de contracten

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

€ 84,49 miljoen

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2021

62