Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 925 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2022

Nr. 161

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR NATUUR EN STIKSTOF
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 juli 2022
Ik realiseer me dat de stikstofaanpak grote gevolgen heeft voor het
landelijk gebied en voor de levens van mensen, zeker voor boeren. Het
kabinet heeft overweldigend veel reacties gekregen op wat nu voorligt,
ook van mensen die zich grote zorgen maken. Ik ben me goed bewust dat
dit impact heeft op bedrijfsniveau en op persoonlijk niveau. Ik heb de pijn
geproefd in de vele reacties van de afgelopen weken. Iets wat ik niet
onderschat. Tegelijkertijd verkeren vele ondernemers al te lang in
onzekerheid over de precieze opgave waar zij voor staan. Het is noodzakelijk dat we duidelijkheid bieden en stappen zetten, juist om het landelijk
gebied toekomstbestendig te maken en leefbaar en werkbaar te houden.
Dit is ook cruciaal voor de agrarische sector zelf.
Verder heb ik er vertrouwen in dat de agrarische sector deze stap ook kan
maken. We hebben de agrarische kennis in huis, met innovatieve
bedrijven, kennisinstellingen van wereldformaat en goed opgeleide
ondernemende agrariërs. De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit gaat de sector helpen om deze transitie te maken zodat we ook
de komende decennia een landbouwland blijven met bedrijven die horen
tot de beste van de wereld in balans met de natuur. Want ook in de
toekomst is er volop ruimte voor en noodzaak van agrarisch ondernemerschap in Nederland.
In deze brief informeert het kabinet de Tweede Kamer over kansen en
samenwerking in het stikstofdossier. Hierbij draait het om herstel en
versterking van de natuur: de basis van ons bestaan. Die gezondere en
sterkere natuur is pas te realiseren als Nederland de stikstofneerslag
terugbrengt. Zo kan ons land ook economisch en maatschappelijk weer
verder.
Bedrijvigheid en natuurontwikkeling moeten elkaar gaan versterken. Het is
in ieders belang dat hier ook ruimte voor is. Het kabinet wil deze trend nu,
dat wil zeggen dit jaar en volgend jaar, een impuls geven.

kst-35925-XIV-161
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

1

Ik schets in deze brief, mede namens de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit, de samenwerking met medeoverheden en de te
nemen stappen en de kansen en mogelijkheden die zich voordoen om in
2022 en 2023 resultaten te boeken.
In het eerste deel van deze brief licht ik de voorstellen toe die provincies
hebben ingediend om de integrale gebiedsgerichte aanpak voor natuur
(inclusief stikstof), water en klimaat, versneld van start te laten gaan.
Verder ga ik in op de situatie van de PAS-melders en geef ik aan wat ik doe
om hen te helpen. Het kabinet wil 504 miljoen euro naar voren halen uit
het Transitiefonds voor de aanvragen van provincies. Het kabinet stelt
daarnaast 250 miljoen euro versneld beschikbaar om het legalisatieprogramma voor de PAS-melders te versnellen, door de middelen uit de
tweede tranche van de Landelijke beëindigingsregeling veehouderij (Lbv)
naar voren te halen. Waar de in deze brief aangekondigde voorstellen al in
2022 tot uitgaven/verplichtingen zullen leiden, zal ik hiervoor tijdig een
Incidentele Suppletoire Begroting indienen bij de Tweede Kamer. In het
tweede deel van deze brief gaat het kabinet in op de wijze waarop het
verder wil gaan met de aangenomen moties die zijn ingediend tijdens het
plenaire debat met de Tweede Kamer op 23 juni jl. (Handelingen II
2021/22, nr. 96, Debat over het stikstofbeleid en geeft het kabinet een
nadere toelichting op een aantal onderwerpen uit de startnotitie NPLG.
1. Versnellingsvoorstellen
Dit voorjaar is een uitvraag gedaan onder provincies, terreinbeheerders
en waterschappen voor versnellingsvoorstellen, vooruitlopend op de nog
op te leveren gebiedsprogramma’s zoals aangekondigd in de recente
startnotitie NPLG. Er is een ambtelijke werkconferentie georganiseerd op
22 april jl. om concrete projecten en voorstellen te inventariseren en te
bespreken, in gezamenlijkheid met de provincies, het Interprovinciaal
Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), de Unie van
Waterschappen (UvW), en terreinbeheerders zoals Natuurmonumenten,
Staatsbosbeheer en enkele agrarische collectieven. Diverse waterschappen hebben ook in regionale gebiedstafels op de werkconferentie
meegedacht en vervolgens voorstellen ingediend voor versnelling, in
goed overleg en via de provincies. Er zijn in totaal 90 voorstellen
ingediend bij het Rijk.
Versnellingen moeten in de jaren 2022 en 2023 bijdragen aan de doelen in
de integrale gebiedsgerichte aanpak: natuur (inclusief stikstof), water en
klimaat. Bij de beoordeling van de versnellingsvoorstellen van de
provincies door het Rijk zijn daarom vier criteria gehanteerd:
• De maatregelen zijn no-regret;
• De maatregelen dragen doelmatig, duurzaam bij aan één of meer van
de doelen van de aanpak;
• De maatregelen leiden tot zo min mogelijk lock-in effecten;
• Draagvlak in de regio.
Beoordeeld is of bepaalde maatregelen – vooruitlopend op de gebiedsprogramma’s – in 2022 en 2023 uitgevoerd kunnen worden. Of dat waar
mogelijk handelingsperspectief geboden kan worden aan de landbouw, en
of delen van de gebiedsprocessen naar voren gehaald kunnen worden of
verbeterd kunnen worden.
Er zal in het vervolgtraject ook nader worden bekeken of ruimte die
vrijkomt uit de versnellingsopties opgenomen kan worden in de
stikstofbank. Hiermee wordt een start gemaakt aan de uitvoering van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

2

motie van het lid Boswijk c.s.1 Deze motie vraagt om een deel van de
behaalde emissiereductie uit de versnellingsmaatregelen die provincies in
2022 en 2023 treffen door middel van registratie via een stikstofbank vrij
te geven voor duurzame economie, bouw en landbouw en PAS-melders.
In de realisatie van de landelijke opgaven voor natuur, water en klimaat is
het belangrijk om snel grondmobiliteit en -flexibiliteit te creëren om
ruimte te bieden aan het gebiedsproces. Provincies hebben voorstellen
voor grondaankoop en afwaardering ingediend. In een aantal van deze
voostellen zitten tevens belangrijke maatregelen om de doelstellingen uit
de Kader Richtlijn Water (KRW) te realiseren. Om uitvoering te kunnen
geven aan de voorstellen, is het van groot belang dat de grondbank, zoals
genoemd in het coalitieakkoord, operationeel wordt. Dit is overigens ook
van belang voor de uitvoering van de door de Tweede Kamer aangenomen motie van het lid Dik-Faber c.s.2 over het uitvoeren van een «pilot
grondfonds stikstofaanpak». Ik streef er naar de uitwerking van de
grondbank zo spoedig mogelijk af te ronden.
De grote transitieopgave vergt daarnaast ook gezamenlijk leren. Ook om
de gewenste versnelling waar te maken. Dat is een van de redenen dat er
een gezamenlijke Regieorganisatie wordt opgericht door Rijk en
provincies, waarover ik de Tweede Kamer later informeer. Het gezamenlijk
leren strekt zich uit naar alle betrokken partijen en het hierna genoemde
advies van Wageningen Economic Research onderstreept het belang van
een nationale regie hierop.
De provinciale voorstellen voor versnelling bevatten ook onderdelen die
gericht zijn op het gezamenlijk leren en op de transitie en innovatie van de
landbouw. De voorstellen geven hiermee een goede mix van maatregelen
gericht op natuurherstel, opkoop, en innovatie onder strikte voorwaarden.
Het kabinet geeft hiermee ruimte in gebieden om de transitie van de
landbouw een aanzet te geven.
Beoordeling door WEcR en vervolgstappen door kabinet
Met het oog op de zorgvuldigheid heeft het kabinet een extern oordeel
gevraagd over de provinciale voorstellen die het kabinet nu al voor
financiering vanuit het Transitiefonds in aanmerking wil laten komen.
Wageningen Economic Research (WEcR) heeft dit oordeel gegeven. De
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en ik zijn op 5 juli jl.
geïnformeerd over hun advies Quick scan versnellings- en perspectiefmaatregelen transitie landbouw en landelijk gebied. Het kabinet zal deze
rapportage openbaar maken op www.aanpakstikstof.nl.
WEcR beoordeelt de voorstellen op hoofdlijnen als positief. Deze
beoordeling bevestigt het beeld van het kabinet dat het belangrijk en
mogelijk is om te versnellen en volgende stappen te zetten. Daarom wil
het kabinet nu een grote stap vooruit zetten met het starten van de
integrale gebiedsprocessen op natuur, water en klimaat en de transitie
van de landbouw. Ten behoeve van de provinciale aanvragen wil het
kabinet een bedrag van 504 miljoen euro naar voren halen uit de
middelen bestemd voor het Transitiefonds, waarbij de bedragen die
doorlopen naar 2024 (met een verwacht budgettair beslag van 181 miljoen
euro) beoordeeld zullen worden naar de dan geldende criteria van het
Transitiefonds.

1
2

Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 104.
Kamerstuk 35 600, nr. 47.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

3

Een deel van de voorstellen betreft innovaties op het boerenerf. Het
kabinet vindt innovatie op het boerenerf een belangrijk onderwerp waarop
versnelling mogelijk en nodig is. Het programma Innovatie op het
Boerenerf draagt hier aan bij door het stimuleren van kennisoverdracht
naar de individuele landbouwpraktijk met focus op stikstofreductie,
kringlooplandbouw en verduurzaming landbouw.
Ook het advies van de Kwartiermaker dat ziet op het instellen van een
landelijk regieorgaan voor de versnelling van innovaties op het gebied
van mestverwerking en stallen en het aanstellen van een innovatiegezant
(motie van het lid Lodders3) geeft daar invulling aan. Dit advies wordt op
korte termijn afgerond en zal na het zomerreces inclusief appreciatie aan
de Tweede Kamer worden aangeboden.
Zoals hierboven is aangegeven vindt het kabinet het bij deze voorstellen
zeer van belang dat er geen lock-in effecten optreden waardoor het
gebiedsprogramma later bemoeilijkt wordt. Daarnaast stelt het kabinet als
voorwaarde dat deze voorstellen aantoonbaar bijdragen aan de doelstellingen van de integrale aanpak. Na de zomer wil het kabinet daarom met
elke provincie individuele afspraken maken over het ter beschikking
stellen van deze middelen voor innovatie.
Legalisatie PAS-meldingen
De versnellingsvoorstellen van de provincies bevatten enkele voorstellen
waarmee het mogelijk is om meldingen versneld te legaliseren. Het
kabinet wil de mogelijkheden daarvoor vergroten en is blij met de
proactieve houding van de provincies op dit onderwerp. Dat sluit aan bij
de urgentie en verantwoordelijkheid die het kabinet voelt om deze
problematiek zo snel als mogelijk op te lossen. Het kabinet wil alle
provincies in de gelegenheid stellen om maatwerk te leveren en te doen
wat nodig is om de uitvoering van het legalisatieprogramma te
versnellen. Daartoe stelt het kabinet € 250 miljoen beschikbaar door de
middelen uit de tweede tranche van de Lbv naar voren te halen. Ik
verwacht dat de provincies in staat zijn om de eerste versnelde effecten
vanaf het begin van 2023 te kunnen realiseren. Ik zal de provincies nog
nader informeren over de randvoorwaarden hierbij. Hiermee beschouwt
het kabinet de motie van het lid Bisschop4 als uitgevoerd.
2. Uitvoering aangenomen moties NPLG en nadere toelichting bij
enkele onderwerpen uit de startnotitie NPLG
In het debat met de Tweede Kamer op donderdag 23 juni jl. is uitgebreid
stilgestaan bij de startnotitie NPLG. Deze startnotitie is de basis voor de
opgaven in het landelijk gebied en vormt het vetrekpunt voor Rijk en
provincies om de gebiedsgerichte aanpak vorm te geven.
Het kabinet gaat voortvarend aan de slag met de uitvoering van de 22
recent aangenomen moties van de Tweede Kamer uit dit debat (stemming
28 juni jl. (Handelingen II 2021/22, nr. 97, Stemmingen)) en moties uit
eerdere debatten in het parlement. Deze moties leveren een belangrijke
bijdrage aan het vormgeven en uitvoeren van onder andere het NPLG. De
Tweede Kamer heeft in meerderheid aangegeven de ingeslagen richting
om de natuur te herstellen te steunen. Tegelijkertijd is er in het
maatschappelijk debat onder meer een sterke behoefte aan concreetheid
waar het gaat over de evenredige bijdrage van sectoren zoals industrie en
mobiliteit (motie van het lid Van Campen c.s.5), de bijdrage van ketenpar3

Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 23.
Kamerstuk 33 376, nr. 276.
5
Kamerstuk 33 576, nr. 302.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

4

tijen (motie van het lid Thijssen c.s.6), het economisch perspectief op en
de leefbaarheid van het platteland (motie van de leden Koekkoek en
Boswijk7), en de mogelijkheden tot maatwerk in de gebieden (motie van
het lid Boswijk c.s.8). Een terechte wens die breed in de samenleving
wordt gevoeld en ook door het kabinet wordt gedeeld. Over de wijze van
uitvoering van de moties, ingediend tijdens het debat op 23 juni jl., zal ik
de Tweede Kamer in oktober 2022 separaat informeren. In de tussentijd
worden deze geïmplementeerd in het beleid en meegenomen in brieven
aan de Kamer wanneer deze aan het onderwerp van de brief raken, zoals
de brief over de toekomst van de landbouw en het toekomstperspectief
van de boeren.
Nadere toelichting bij enkele onderwerpen uit de startnotitie NPLG
In de maatschappij is veel gezegd en geschreven over de aanpak rondom
de presentatie van het NPLG en het debat hierover. De omvang van het
programma en het technisch-inhoudelijk karakter van de materie kunnen
aanleiding geven tot vragen, en daarmee zorgen voor onzekerheid bij
gezinnen en bedrijven. Het kabinet hecht er daarom waarde aan om
misverstanden, waar mogelijk, weg te nemen en zo bij te dragen aan de
nuance die dit debat nodig heeft. Daarom heeft het kabinet, mede na de
oproep van de Tweede Kamer (motie van het lid Van Campen c.s.9) om
een publieksvriendelijk dashboard, besloten deze in te gaan richten. Het
kabinet hoopt hierover zo spoedig mogelijk meer te kunnen delen.
Daarnaast wil ik hieronder op enkele punten afzonderlijk ingaan.
De kaart met richtinggevende emissiereductiedoelen
De kaart is een van de hulpmiddelen voor provincies om de gebiedsprocessen vorm te geven. Deze kaart met richtinggevende emissiereductiedoelen is gebaseerd op algemene uitgangspunten en is expliciet niet een
blauwdruk die provincies één-op-één moeten toepassen: provincies
hebben de ruimte de stikstofreductie in deze gebieden vorm te geven.
Daarbij geeft de kaart in het NPLG geen inzicht op bedrijfsniveau en gaat
het bovendien niet over de wijze waarop de doelen kunnen worden
gehaald. De kaart is dus niet bedoeld om te kijken of te beoordelen wat dit
voor een individueel bedrijf betekent. Daarvoor zal het gebiedsproces
nodig zijn waarin de provincies binnen de nationale doelen alle ruimte
hebben om de aanpak invulling te geven. Daarvoor worden conform de
motie van het lid Boswijk c.s.10 passende instrumenten uitgewerkt. Ik
ondersteun de provincies verder om de beschikbare data en modellen te
gebruiken om te kijken wat verschillende beleidskeuzes voor effect
hebben op het realiseren van de natuur-, water- en klimaatdoelstellingen
(ter invulling van de motie van het lid Grinwis c.s.11). Het kabinet heeft ook
actief bij de bancaire sector onder de aandacht gebracht dat aan deze
kaart geen inzicht op bedrijfsniveau kan worden toegerekend.
Grond
De aanpak in het NPLG is gericht op onder meer emissiereductie voor het
halen van de brede doelen op natuur, klimaat en water in de landbouw.
Grond die in dit kader door de overheid wordt gekocht is bestemd voor
6

Kamerstuk 33 576, nr. 292.
Kamerstuk 33 576, nr. 315.
8
Kamerstuk 33 576, nr. 311.
9
Kamerstuk 33 576, nr. 303.
10
Kamerstuk 33 576, nr. 312.
11
Kamerstuk 33 576, nr. 306.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

5

het halen van deze doelen en voor de transitie van de landbouw waarbij,
bijvoorbeeld met extensievere vormen van landbouw, meer grond nodig
is. Grond kan daarnaast ook worden gebruikt voor natuurherstel of de
aanleg van extra natuurareaal (niet zijnde Natura 2000). Het kabinet zal
grond die in het kader van het NPLG wordt verworven niet voor
woningbouw of andere vormen van bedrijvigheid gebruiken. Uiteraard
staat het een eigenaar vrij om grond op eigen initiatief hier wel voor te
verkopen in overeenstemming met het bestemmingsplan in een
gemeente.
Kritische depositiewaarde en de relatie daarvan met (juridische) verplichtingen voor natuur
Nederland heeft zich via de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) gecommitteerd aan belangrijke verplichtingen om natuur te beschermen en te
versterken. Het hoofddoel van de wet is daarom ook het te allen tijde
voorkomen van verslechtering van de natuur en uiteindelijk een gezonde
en veerkrachtige natuur, oftewel het in een gunstige staat van instandhouding brengen van de natuur. Stikstof is een van de belangrijkste
drukfactoren waardoor de kwaliteit van de beschermde, stikstofgevoelige
natuur onder druk staat.
Inzet op stikstofreductie is daarom een belangrijke pijler om te komen tot
de realisatie van het bovenliggende doel: het behalen van de natuurdoelen van gebieden die volgen uit de VHR en daarmee toewerken naar
een gezonde en veerkrachtige natuur. De kritische depositiewaarde
(KDW), de waarde waarboven stikstofdepositie een risico kan vormen
voor natuurkwaliteit, is reeds opgenomen in de wet.12 Vergunningverlening voor (nieuwe) activiteiten, of het nu gaat om PAS-melders,
energieprojecten, woningbouw of defensie, blijft vooralsnog lastig, omdat
het verlenen van een vergunning niet zondermeer mogelijk is als de
activiteit bijdraagt aan de verdere overschrijding van de kritische
depositiewaarde op één of meer Natura 2000-gebieden.
Primair is de inzet van het kabinet het op orde brengen van de
omgevingscondities van een gebied in brede zin conform motie van het
lid Boswijk c.s.13. Dit doel wordt verankerd door op landelijk niveau
resultaatsverplichtende omgevingswaarden te formuleren (mede op basis
van de kritische depositiewaarde). Daarbij is per gebied maatwerk
mogelijk aan de hand van de regionale stikstofdoelen. Het wettelijk
vastleggen van deze omgevingswaarden, in combinatie met de daaraan
gekoppelde stikstofbronmaatregelen, verzekert dat de benodigde
stikstofreductie tijdig en onontkoombaar gehaald wordt. Het is belangrijk
om ook in te zetten op het beperken van andere drukfactoren op de
natuur, zoals verdroging en verstoring. Van belang zijn ook de maatregelen die daarvoor nodig zijn om deze drukfactoren aan te pakken en naar
een gezonde natuur toe te werken, bijvoorbeeld met het Programma
Natuur en maatregelen zoals het verhogen van het waterpeil. Met de
natuurdoelanalyses, die worden getoetst door een onafhankelijke
ecologische autoriteit, wordt breed gekeken naar wat er nodig is voor een
gezonde en veerkrachtige natuur. Door in deze gebieden naast stikstofreductie in te zetten op aanvullende manieren van natuurherstel, waaronder
beheermaatregelen, kan het brede doel van een gunstige staat van de
instandhouding worden gehaald of dichterbij worden gebracht ondanks
dat de KDW in die gebieden wordt overschreden. Dit kan met name van
12

Het kabinet komt zo snel mogelijk, conform motie van de leden Tjeerd de Groot en Van
Campen (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 106) met een wetsvoorstel om de doelstellingen in de wet
stikstofreductie en natuurverbetering van 2035 naar 2030 te versnellen.
13
Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 106.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

6

belang zijn in gebieden zoals het kust- en grensgebied, waar het verminderen van stikstofdepositie tot onder de KDW een enorme opgave is door
bijvoorbeeld stikstofdepositie vanuit het buitenland. Het is daarom urgent
dat Rijk en Provincies een forse inspanning leveren om gebiedspecifieke
ecologische data op orde te brengen en de ecologische analyses voor de
gebiedsplannen daarmee te onderbouwen. Dit zullen we jaarlijks
monitoren om te zorgen dat dit effectief ingezet kan worden.
Het kabinet is van plan om, conform het in wetsvoorstel voor het wijziging
van de omgevingswaarde van 2035 naar 2030 dat nu in voorbereiding is,
ook de evaluatie van het gebruik van de omgevingswaarde naar voren te
halen. Op deze manier kan gekeken worden of het sturen op bredere
omgevingswaarden mogelijk is. Om dit mogelijk te maken stuurt het
kabinet op het actief ontwikkelen van nieuwe indicatoren en robuuste
onderbouwing hiervan. Hierbij kan de ecologische autoriteit een belangrijke rol spelen.
Wij blijven de komende tijd in gesprek met de hele keten, waaronder
provincies, gemeenten, natuur- en milieuorganisaties, boeren en
organisaties, marktpartijen, zoals producenten en supermarkten, banken,
wetenschappelijke organisaties, PBL, VNO-NCW en Bouwend Nederland.
Ecologische autoriteit
Het kabinet toetst op de brede natuurdoelstelling (inclusief stikstofreductie), en klimaat- en waterdoelstellingen. De leefbaarheid op het
platteland is daarbij essentieel. Met ecologische analyses stellen we vast
wat nodig is om gebiedsgericht de opgaven te halen. Een onafhankelijke
ecologische autoriteit draagt zorg voor de wetenschappelijke ecologische
borging van deze analyses. Daarmee wordt dus ook geborgd dat de
laatste wetenschappelijke inzichten over de kwaliteit van de natuur in
Natura 2000-gebieden betrokken worden bij de gebiedsgerichte
uitwerking van de aanpak. Daarbij gaat natuurherstel om meer dan alleen
stikstofmaatregelen om te komen tot een goede staat van instandhouding.
De Ecologische Autoriteit beoordeelt tevens de onder regie van de
provincies op te stellen NPLG-gebiedsprogramma’s, die ingaan op de
maatregelen die nodig zijn om de doelstellingen te bereiken.
De instelling van de Ecologische Autoriteit wordt op dit moment
voorbereid. Zoals hierboven aangegeven is onafhankelijkheid van de
ecologische autoriteit een belangrijk uitgangspunt en een randvoorwaarde voor het goed kunnen functioneren van die autoriteit. De
Ecologische Autoriteit is verantwoordelijk voor het toetsen, met het oog
op de huidige en beoogde kwaliteit van de beschermde natuur, of de
essentiële ecologische informatie aanwezig is voor de besluitvorming. En
is verantwoordelijk voor het op onafhankelijke wijze beoordelen van de
wetenschappelijke onderbouwing op breed ecologisch vlak van de
informatie, die benodigd is voor het vaststellen van besluiten over
natuurdoelanalyses en gebiedsprogramma’s. Hiermee vervult de
Ecologische Autoriteit een belangrijke rol in het kader van de sturing op
natuurkwaliteit in de breedte, waar het Planbureau voor de Leefomgeving
ook toe opgeroepen heeft. De instelling van de Ecologische Autoriteit is
vóór 1 oktober 2022 voorzien. Het kabinet treft voorbereidingen om de
ecologische autoriteit direct na besluitvorming operationeel te hebben,
zodat deze direct aan de slag kan. Voor de totstandkoming en beoordeling
van het klimaatbeleid is de Klimaat- en Energieverkenning van het
Planbureau voor de Leefomgeving voor het kabinet leidend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

7

Natuurnetwerk Nederland (NNN)
Met de publicatie van de richtinggevende stikstofdoelen zijn vragen
ontstaan over de status van de Natuurnetwerk Nederland-gebieden (NNN)
op de kaart. Het kabinet vindt het belangrijk te onderstrepen dat de
wettelijke omgevingswaarde (74% onder de KDW in 2035 met de ambitie
deze te versnellen naar 2030) alleen toeziet op stikstofgevoelig areaal
binnen Natura 2000-gebieden en dus niet op gebieden die alleen de status
van op NNN-gebieden hebben. De NNN-gebieden zijn daarmee geen
onderdeel van de omgevingswaarden opgenomen in art. 1.12a Wet
Natuurbescherming. Provincies hebben wel de taak om hier de wezenlijke
waarden en kenmerken van de natuur te beschermen. Bij het ontwikkelen
van de uitgangspunten van de aanpak is voor NNN-gebieden gekozen
voor een hoge reductiefactor vanuit het idee dat emissiereductie daar
plaatsvindt waar natuur prioriteit krijgt. Dit draagt er ook aan bij dat er in
andere gebieden meer ruimte voor de landbouw ontstaat. De uiteindelijke
invulling van de reductieopgave in het NNN vergt echter maatwerk in het
gebiedsproces van de provincies, waar per gebied gekeken zal worden
wat een passende reductiedoelstelling is die aansluit bij de praktijk en de
verscheidenheid aan type gebieden in het netwerk. Hierbij kunnen de
provincies rekening houden met het agrarische gebruik in en rondom het
NNN, op een manier die past bij het integrale karakter van de gebiedsgerichte aanpak.
Sectordoelen
In de Regeling van Werkzaamheden van 5 juli 2022 (Handelingen II
2021/22, nr. 100, Regeling van Werkzaamheden) heeft het lid Eerdmans
(JA21) gevraagd om een brief over de stikstofplannen waaraan wordt
gewerkt voor sectoren zoals mobiliteit en industrie. Ook de sectoren
industrie en mobiliteit staan voor een zeer grote verduurzamingsopgave,
gezien de klimaat-, stikstof- en luchtkwaliteitsproblematiek. Op de
verduurzaming van deze sectoren wordt flink ingezet via onder andere het
beleidsprogramma Klimaat en Energie. Denk hierbij aan aangescherpte
emissienormen, de nieuwe personenauto’s die in 2030 emissievrij moeten
zijn, en de maatwerkafspraken met de 10–20 grootste industriële
CO2-uitstoters waarover de Tweede Kamer separaat door collegabewindspersonen wordt geïnformeerd. Via deze en andere maatregelen
wordt ook de uitstoot van stikstof gereduceerd. Besluitvorming over
maatregelen voor deze sectoren loopt voornamelijk mee met de timing
van het klimaatbeleid. Voor besluitvorming over sectordoelen op het vlak
van stikstof zullen de geactualiseerde prognoses uit de klimaat- en
energieverkenning (KEV) 2022 worden benut, waartoe door de Kamer
verzocht is in motie van het lid Grinwis c.s.14. Voorzien is om de sectordoelen voor de industrie en de mobiliteit richtinggevend vast te stellen
begin 2023, en conform de motie van het lid Van Campen c.s.15 definitief
op 1 juli 2023, wanneer ook de gebiedsdoelen definitief worden.
Conform mijn toezegging in het plenaire debat stikstof van 23 juni 2022
zal ik na de zomer 2022 in afstemming met de betrokken bewindspersonen een brief sturen over de uitgangspunten en het proces van
totstandkoming van de sectordoelen, zoals toegezegd aan het lid Klaver
(GroenLinks).

14
15

Kamerstuk 33 576, nr. 307.
Kamerstuk 33 576, nr. 302.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

8

Koplopers
Agrarische ondernemers die biologisch of natuurinclusief boeren of die
anderszins koploper zijn bij de reductie van stikstof, leveren op dit
moment een positieve bijdrage aan de gebiedsdoelen voor stikstof, natuur
en water. Hun werkwijze draagt bij aan de vermindering van stikstofuitstoot, verbetert de waterkwaliteit door verminderd gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en mest en leidt tot meer biodiversiteit en een
betere bodemkwaliteit. De uitwerking van de opgaven in de gebiedsprocessen biedt de ruimte om rekening te houden met agrarische ondernemers die al forse inspanningen op dit vlak geleverd hebben. Hier zal het
kabinet conform motie van het lid Tjeerd De Groot c.s.16 zoveel mogelijk
ruimte aan bieden.
3. Afsluitend
Met deze brief hoopt het kabinet samen met de provincies een stap
voorwaarts te zetten, onderweg naar het vormgeven van de gebiedsprogramma’s en met ruimte voor maatwerk in gebieden, en daarbij rekening
te houden met de richtinggevende doelen die het kabinet onlangs heeft
gepubliceerd. Dit doet het kabinet onder meer door:
– 504 miljoen euro uit het Transitiefonds naar voren te halen voor de
aanvragen van de provincies;
– Het versnellen van het legalisatieprogramma voor de PAS-melders;
– Aan de slag te gaan met de aangenomen moties van de Tweede
Kamer.
Tegelijkertijd hecht het kabinet er groot belang aan om in het gesprek met
de provincies, de sectoren en de ondernemers de nuances in dit complexe
dossier toe te lichten en onjuistheden weg te nemen. Na de zomer zal ik
bij elke provincie op bezoek gaan om in gesprek te gaan over manieren
om de provincies te ondersteunen bij het zetten van de stappen die nodig
zijn om ons landelijk gebied toekomstbestendig te maken en hun regierol
op zo’n goed mogelijke wijze te kunnen invullen.
In augustus 2022 zullen de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en ik, conform de motie van het lid Omtzigt c.s.17, een aantal
bedrijven bezoeken tegen de Duitse grens, en mogelijk ook in Duitsland.
Het is onze ambitie om ook tijdens die bezoeken met veel partijen in
gesprek te gaan. De mogelijkheden om de verschillen tussen grensgebieden zo klein mogelijk te maken zullen vervolgens met provinciale
bestuurders en met de buurlanden worden besproken.
Tot slot wil ik nogmaals benadrukken dat ik heel goed besef hoe enorm de
impact van deze opgaven is en dat ik de bijbehorende emoties begrijp. Ik
hoop dat we ondanks de verschillende belangen en standpunten met
elkaar het gesprek kunnen blijven voeren over de oplossingen die nodig
zijn om deze opgaven te realiseren.
Toelichting kader «beleidskeuzes uitgelegd».
De Tweede Kamer is geïnformeerd over een nieuwe werkwijze met
betrekking tot onderbouwing van beleidsvoorstellen met ingang van
november 2021 (Kamerstuk 31 865, nr. 198). In deze brief is aangegeven
dat over beleidsvoorstellen met significante financiële gevolgen (20 mln.
euro of meer in enig jaar) in een apart kader wordt ingegaan op onder
andere instrumenten, doelen, financiële gevolgen en de verwachte
16
17

Kamerstuk 33 576, nr. 290.
Kamerstuk 33 576, nr. 273.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

9

doeltreffendheid en doelmatigheid. Om invulling te geven aan deze
werkwijze is tot slot van deze brief hieronder dit kader ingevuld.

Beleidskeuzes uitgelegd
Onderbouwing doeltreffendheid, doelmatigheid en evaluatie (Art 3.1 Comptabiliteitswet)
1. Doel(en)

Welke doelen worden nagestreefd met het voorstel in termen van
beoogde prestaties en effecten?
Nederland heeft zich via de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) gecommitteerd aan belangrijke verplichtingen ten aanzien van de staat van de
natuur. Het hoofddoel van de wet is daarom ook het te allen tijde
voorkomen van verslechtering van de natuur en het uiteindelijk in een
gunstige staat van instandhouding brengen van de natuur. Stikstof is een
van de belangrijkste drukfactoren waardoor de kwaliteit van stikstofgevoelig Natura 2000-areaal onder druk staat.
Inzet op stikstofreductie en het brengen van grote delen van het Natura
2000-areaal onder de kritische depositiewaarde is daarom een belangrijke
pijler om te komen tot de realisatie van het bovenliggende doel: de
realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen volgend uit de VHR en
het in een gunstige staat van instandhouding brengen van de natuur. De
kritische depositiewaarde (KDW) is op dit moment reeds opgenomen in
de wet.1 Vergunningverlening voor (nieuwe) activiteiten, of het nu gaat
om PAS-melders, energieprojecten, woningbouw of defensie, blijft
vooralsnog lastig, omdat het verlenen van een vergunning niet zondermeer mogelijk is als de activiteit bijdraagt aan de verdere overschrijding
van de kritische depositiewaarde op één of meer Natura 2000-gebieden.
Versnellingen moeten in de jaren 2022 en 2023 bijdragen aan de doelen in
de integrale gebiedsgerichte aanpak: natuur (inclusief stikstof), water en
klimaat. Beoordeeld is of bepaalde maatregelen – vooruitlopend op de
gebiedsprogramma’s – in 2022 en 2023 uitgevoerd kunnen worden. Of dat
waar mogelijk handelingsperspectief geboden kan worden aan de
landbouw, en of delen van de gebiedsprocessen naar voren gehaald
kunnen worden of verbeterd kunnen worden. Er zal ook nader worden
bekeken of ruimte die vrijkomt uit de versnellingsopties opgenomen kan
worden in de stikstofbank. De provinciale voorstellen voor versnelling
bevatten ook onderdelen die gericht zijn op het gezamenlijk leren en op de
transitie en innovatie van de landbouw. De voorstellen geven hiermee een
goede mix van maatregelen gericht op natuurherstel, opkoop, en
innovatie onder strikte voorwaarden. Het kabinet geeft hiermee ruimte in
gebieden om de transitie van de landbouw een aanzet te geven.

2. Beleidsinstrument(en)

Welke beleidsinstrumenten worden ingezet om deze doelen te realiseren?
Voor het grootste gedeelte zullen middelen via specifieke uitkeringen naar
provincies gaan ten behoeve van de ingediende voorstellen. Enkele
voorstellen zullen via natuurorganisaties lopen. In de voorstellen zijn
diverse instrumenten opgevoerd. Voorbeelden zijn subsidieregelingen
voor opkoop van bedrijven, investeringen in aankoop van gronden voor
natuurherstel of het realiseren van extra natuurareaal of subsidies voor
voorstellen die innovatie op het boerenerf tot doel hebben.

3. A. Financiële gevolgen voor
het Rijk

Welke financiële gevolgen heeft het voorstel voor de Rijksbegroting?
Vooruitlopend op de instellingswet Transitiefonds wordt voor de
versnellingsvoorstellen wordt in 2022 229 mln naar voren gehaald uit de
middelen bedoeld voor het transitiefonds. Voor 2023 betreft dit 275 mln.
Voor de versnelde legalisering van PAS-melders wordt een bedrag van
250 mln. naar voren gehaald uit de Lbv.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

10

B. Financiële gevolgen voor
maatschappelijke sectoren

Welke financiële gevolgen heeft het voorstel voor maatschappelijke
sectoren (als van toepassing)?
De effecten voor de sectoren kunnen nog niet precies worden aangegeven. Er worden verschillende projecten gestart waarbij in het geval van
subsidies sprake zal zijn van een eigen bijdrage. Dit is niet precies aan te
geven.

4. Nagestreefde doeltreffendheid

Op welke wijze en in welke mate wordt verwacht dat het beleidsinstrumentarium gaat bijdragen aan de beoogde prestaties en effecten?
(beknopte beleidstheorie)
In het externe oordeel van Wageningen Economic Research is aangegeven dat het merendeel van de provinciale voorstellen een duidelijke en
directe bijdrage leveren aan de versnelling van het doelbereik van de
transitie in het landelijke gebied. Voor een beperkt deel van de voorstellen
is er een aannemelijke bijdrage aan de versnelling van het doelbereik van
de transitie en is de waarschijnlijkheid van het doelbereik nog te verhogen
door verdere uitwerking van de interventielogica en monitoring &
evaluatie. Voor een kwart van de voorstellen geeft WecR aan dat er kansen
zijn voor leren tussen provincies met een belangrijke bijdrage aan het
bieden van perspectief. Voor deze voorstellen vindt het kabinet het zeer
van belang dat er geen lock-in effecten optreden waardoor het gebiedsprogramma later bemoeilijkt wordt. Daarnaast stelt het kabinet als
voorwaarde dat deze voorstellen aantoonbaar stikstofreductie opleveren.

5. Nagestreefde doelmatigheid

Waarom is het voorgestelde instrumentarium een efficiënte manier om de
beoogde prestaties en effecten te bereiken?
Primair is de inzet van het kabinet het op orde brengen van de omgevingscondities van een gebied in brede zin conform motie van het lid
Boswijk c.s. Dit doel wordt verankerd door op landelijk niveau resultaatsverplichtende omgevingswaarden te formuleren (mede op basis van de
kritische depositiewaarde). Daarbij is per gebied maatwerk mogelijk aan
de hand van de regionale stikstofdoelen. Het wettelijk vastleggen van deze
omgevingswaarden, in combinatie met de daaraan gekoppelde stikstofbronmaatregelen, verzekert dat de benodigde stikstofreductie tijdig en
onontkoombaar gehaald wordt. Het is belangrijk om ook in te zetten op
het beperken van andere drukfactoren op de natuur, zoals verdroging en
verstoring. Van belang zijn ook de maatregelen die daarvoor nodig zijn
om deze drukfactoren aan te pakken en naar een gezonde natuur toe te
werken, bijvoorbeeld met het Programma Natuur en maatregelen zoals
het verhogen van het waterpeil. Met de natuurdoelanalyses, die worden
getoetst door een onafhankelijke ecologische autoriteit, wordt breed
gekeken naar wat er nodig is voor een gezonde en veerkrachtige natuur.
Door in deze gebieden naast stikstofreductie in te zetten op aanvullende
manieren van natuurherstel, waaronder beheermaatregelen, kan het
brede doel van een gunstige staat van de instandhouding worden gehaald
of dichterbij worden gebracht ondanks dat de KDW in die gebieden wordt
overschreden. Dit kan met name van belang zijn in gebieden zoals het
kust- en grensgebied, waar het verminderen van stikstofdepositie tot
onder de KDW een enorme opgave is door bijvoorbeeld stikstofdepositie
vanuit het buitenland. Het is daarom urgent dat Rijk en Provincies een
forse inspanning leveren om gebiedspecifieke ecologische data op orde te
brengen en de ecologische analyses voor de gebiedsplannen daarmee te
onderbouwen. Dit zullen we jaarlijks monitoren om te zorgen dat dit
effectief ingezet kan worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

11

6. Evaluatieparagraaf

Hoe wordt het voorstel gemonitord en geëvalueerd?
Het kabinet is voornemens om conform het in voorbereiding zijnde
wetsvoorstel tot wijziging van de omgevingswaarde van 2035 naar 2030,
ook de evaluatie van het gebruik van de omgevingswaarde naar voren te
halen. Op deze manier kan gekeken worden of het sturen op bredere
omgevingswaarden mogelijk is. Om dit mogelijk te maken stuurt het
kabinet op het actief ontwikkelen van nieuwe indicatoren en robuuste
onderbouwing hiervan, hierbij kan de ecologische autoriteit een belangrijke rol spelen.
Het kabinet toetst op de brede natuurdoelstelling (inclusief stikstofreductie), en klimaat- en waterdoelstellingen. De leefbaarheid op het platteland
is daarbij essentieel. De onafhankelijke ecologische autoriteit beoordeelt
de doelstellingen per gebied en de onderbouwing van de maatregelen
voor natuur en water om deze doelen te halen. Daarbij gaat natuurherstel
om meer dan alleen stikstofmaatregelen om te komen tot een goede staat
van instandhouding. De doelen, organisatie en werkwijze van de
ecologische autoriteit worden op dit moment uitgewerkt.

1
Het kabinet komt zo snel mogelijk, conform motie van de leden Tjeerd de Groot en Van Campen (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 106) met een
wetsvoorstel om de doelstellingen in de wet stikstofreductie en natuurverbetering van 2035 naar 2030 te versnellen.

De Minister voor Natuur en Stikstof,
Ch. van der Wal-Zeggelink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 161

12