Ontwerp

Nationaal
Waterplan

Ontwerp

Nationaal
Waterplan

22 december 2008

Samenvatting Nationaal Waterplan

4

Het Nationaal Waterplan:
Nederland, een veilige en leefbare delta,
nu en in de toekomst.

Duurzaam en klimaatbestendig
waterbeheer

De uitvoering in volle gang
Naast alle plannen om Nederland in de toekomst

Het kabinet heeft in 2007 met de Watervisie aangege-

veilig en leefbaar te houden, is de uitvoering van

De Vierde Nota Waterhuishouding, de Commissie

ven de ambities te willen vergroten en te streven naar

maatregelen nu al in volle gang. Het Hoogwater-

Waterbeheer 21e eeuw en het Nationaal Bestuurs-

een duurzaam en klimaatbestendig waterbeheer.

beschermingsprogramma en de programma’s voor

akkoord Water hebben het waterbeheer de afgelopen

Op basis hiervan heeft het kabinet een tweede

rivierverruiming, Ruimte voor de Rivier en de

tien jaar een belangrijke impuls gegeven. Met dit

Deltacommissie ingesteld om te adviseren over het

Maaswerken worden met kracht voorgezet. Het in

eerste Nationaal Waterplan, dat tevens structuurvisie

waterbeleid voor de komende honderd jaar en nog

2008 geactualiseerde Nationaal Bestuursakkoord

is op basis van de nieuwe Waterwet en de Wet ruimte-

langer. De Deltacommissie heeft in 2008 geadviseerd

Water wordt gebruikt om de watersystemen in 2015

lijke ordening en is opgesteld voor de planperiode

de bescherming tegen overstromingen te vergroten

op orde te krijgen, met name op het gebied van

2009-2015, gaan we een nieuwe fase in. Omdat we

en de zoetwatervoorziening op de lange termijn veilig

wateroverlast en watertekort. Voor de noodzakelijke

ook volgende generaties van Nederland als veilig en

te stellen. De Deltacommissie heeft hiervoor twaalf

verbetering van de waterkwaliteit worden in de

welvarend waterland willen laten genieten, moeten

aanbevelingen gedaan. Het kabinet onderschrijft

planperiode stroomgebiedbeheersplannen voor

we nu antwoorden formuleren op ontwikkelingen op

de samenhangende visie van de Deltacommissie en

Eems, Maas, Rijn en Schelde uitgevoerd.

het gebied van klimaat, demografie en economie en

heeft besloten het advies als uitgangspunt te nemen

De bedragen die het rijk voor de planperiode beschik-

investeren in een duurzaam waterbeheer. Een goede

voor een verdere uitwerking. De eerste beleidsmatige

baar stelt, zijn toereikend voor de uitvoering van de

bescherming tegen overstromingen, het zoveel

uitwerking hiervan is onderdeel van dit Nationaal

geprogrammeerde maatregelen waarvoor het rijk

mogelijk voorkómen van wateroverlast en droogte en

Waterplan. Om de continuïteit en de samenhang van

verantwoordelijk is.

het bereiken van een goede waterkwaliteit zijn

de aanpak ook op langere termijn te kunnen borgen,

basisvoorwaarden voor welvaart en welzijn. Het zijn

komt het kabinet in 2009 met een ontwerp van een

verworvenheden die Nederland voor een belangrijk

Deltawet. Deze wet zal de volgende onderwerpen

deel te danken heeft aan het water, aan zijn gunstige

bevatten: de juridische grondslag voor het Delta-

ligging en een uitstekende zoetwatervoorziening.

programma, de taken en bevoegdheden van de

Nederland als aantrekkelijk waterrijk land met een

Deltaregisseur en de wijze waarop een solide

De samenwerking tussen de overheden wordt geïnten-

hoge mate van veiligheid levert een positieve bijdrage

financiële basis geregeld wordt. Het rijk heeft de

siveerd. Voorbeeld is de resultaatgerichte manier van

aan het vestigingsklimaat. En water levert een

ambitie om komende decennia te investeren in

werken waarmee ervaring is opgedaan bij de Kader-

positieve bijdrage aan de kwaliteit van de leef­

bescherming tegen overstromingen en in de zoet-

richtlijn Water en Ruimte voor de Rivier. Bezien wordt

omgeving en behoud van biodiversiteit. Water is mooi

watervoorziening. Deze uitgaven zijn niet opgenomen

of binnen de stroomgebieden nog effectiever kan

en Nederlanders genieten graag van water. Het doel is

in het ontwerp Nationaal Waterplan. Ze worden in

worden samengewerkt. Wat waterveiligheid en zoet-

klip en klaar: Nederland, een veilige en leefbare

2009 uitgewerkt in het kader van het opstellen van

watervoorziening betreft zal ook de Deltaregisseur

delta, nu en in de toekomst.

de Deltawet en het Deltaprogramma.

een belangrijke rol gaan spelen. Een gebiedsgerichte

Samen werken aan de realisatie van het
waterbeleid

Samenvatting Nationaal Waterplan

aanpak wordt de standaard voor het uitwerken van

Het kabinet hecht aan kansen benutten die water ons

in dat gebied. Dit is dus steeds een kwestie van alle

maatregelen. Dit betekent niet alleen vanuit het

geeft. Water speelt een belangrijke rol in het vergroten

belangen goed afwegen.

watersysteem bepalen wat nodig is, maar vooral met

van de ruimtelijke kwaliteit op het platteland en in

De Nota Ruimte regelde de ruimtelijke doorwerking

alle betrokken partijen een ontwikkelingsgerichte

de steden, water maakt Nederland mooi. Ook zijn er

van het huidige waterbeleid. Dit verandert. Voor de

aanpak hanteren en kansen benutten. Hierbij zijn het

diverse activiteiten die met waterbeheer gecombineerd

gebieden die onderdeel uitmaken van de ruimtelijke

genereren van nieuwe kennis en innoveren essentieel

kunnen worden zoals recreatie, natuur en landschap,

hoofdstructuur, te weten de kust, de grote rivieren en

om de kansen ten volle te benutten en tot vernieuwing

landbouw, productie van duurzame energie en woning-

het IJsselmeergebied, komt er in 2009 de AMvB

te komen. Ook wil het kabinet dat iedereen meedenkt

bouw. Met een gebiedsgerichte aanpak is het vaak

Ruimte. Het Nationaal Waterplan, dat ook structuur-

en meedoet. Water is nu nog voor velen een vanzelf-

mogelijk om het waterbeheer te verbeteren en tegelijk

visie is op grond van de Wet ruimtelijke ordening,

sprekendheid. We moeten ons meer bewust worden

de economie en de leefomgeving te versterken. En dit

vervangt op onderdelen het beleid uit de Nota Ruimte

van de kansen en tegelijk de bedreigingen van

tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten.

voor het IJsselmeer, de Noordzee en de rivieren.

water.

Meebewegen, weerstand bieden, kansen
pakken

De bescherming van vitale functies en kwetsbare

Versterking water en ruimte

objecten is een onderwerp van nationaal belang,
maar beperkt zich niet tot gebieden in de ruimtelijke
hoofdstructuur. Het rijk stelt hiervoor op basis van

Voor een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem

een overstromingsrisicozonering in kwetsbare

is het van belang bij ruimtelijke ontwikkelingen

gebieden een afzonderlijke AMvB op. Het gaat om de

De grondgedachte voor duurzaam waterbeheer is

rekening te houden met waterhuishoudkundige eisen

bescherming van telecom en ict, energienetwerken

‘meebewegen met natuurlijke processen waar het

op korte en lange termijn. Omgekeerd moet de water-

en evacuatieroutes in geval van een overstroming.

kan, weerstand bieden waar het moet en kansen voor

beheerder zich bewust zijn van het feit dat in een

Het rijk verbreedt en versterkt de werking van de

welvaart en welzijn benutten’.

gebied meer dan alleen waterdoelen gerealiseerd

watertoets en zal het effect ervan in 2011 evalueren.

Voor een duurzaam waterbeleid is het belangrijk om

moeten worden. Hij moet anticiperen op ruimtelijk-

Aan provincies en gemeenten vraagt het rijk om bij

water de ruimte te geven en waar mogelijk mee te

economische ontwikkelingen.

het opstellen van structuurvisies waterbeheerders

bewegen met en gebruik te maken van natuurlijke

Om een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem

in een zo vroeg mogelijk stadium te betrekken door

processen, zoals nu al gebeurt bij Ruimte voor de

te bereiken, moet water bepalender dan voorheen zijn

een wateradvies te vragen en een waterparagraaf

Rivier. Het rijk vindt het daarbij van belang dat bij

bij de besluitvorming over grote opgaven op het terrein

op te stellen.

alle wateropgaven en -maatregelen maximaal wordt

van verstedelijking, bedrijvigheid en industrie, land-

Het rijk zal verkennen welke effectieve mogelijkheden

meegekoppeld met andere opgaven en maatregelen.

bouw, natuur, landschap en recreatie. De mate waarin

of middelen er zijn om, in aanvulling op het instrument

Weerstand bieden past goed in de Nederlandse

water bepalend is bij ruimtelijke ontwikkelingen

van ruimtelijk reserveren, op lange termijn ruimte

traditie van water keren met dijken en dammen en

hangt af van de aard, omvang en urgentie van de

voor water beschikbaar te houden.

peilbeheer in polders en is van groot belang om in

wateropgave in relatie tot andere opgaven, aanwezige

Nederland te kunnen blijven wonen en werken.

functies en bodemgesteldheid, en andere kenmerken

5

Samenvatting Nationaal Waterplan
6

Werken aan een veilige delta

risico’s, die in 2012 wordt uitgewerkt op kaarten.

zoveel mogelijk aan de behoeften van gebruikers

Het rijk stimuleert waterbeheerders en veiligheids-

te voldoen. Vooralsnog zijn tot 2015 onder normale

Verandering van het klimaat vergroot de dreiging van

regio’s om, in aanvulling op wat ze wettelijk verplicht

omstandigheden met het huidige beleid geen grote

het water. Daarnaast zijn de te beschermen waarden

zijn, in samenwerkingsovereenkomsten vast te leggen

problemen te verwachten. In periodes van watertekort

de afgelopen decennia sterk toegenomen. Het kabinet

welke rol waterbeheerders vervullen bij rampen-

(in droge zomers) wordt water verdeeld op basis van

kiest voor een duurzaam waterveiligheidsbeleid door

beheersing tijdens een (dreigende) overstromings-

de verdringingsreeks en de te beperken schade.

in te zetten op ‘meerlaagsveiligheid’. Deze benadering

ramp. De resultaten van het werk van de Taskforce

In deze planperiode neemt het rijk een besluit over de

werkt in drie ‘lagen’ aan onze bescherming. De eerste

Management Overstromingen en de uitkomsten van

zoetwatervoorziening en verziltingbestrijding voor de

laag is preventie: het voorkómen van een overstroming.

de oefening ‘Waterproef’ zullen worden verankerd.

lange termijn inclusief infrastructurele maatregelen

Dit is én blijft de belangrijkste pijler van het water­

De benadering van meerlaagsveiligheid vereist

die hiervoor eventueel nodig zijn. De oplossings­

veiligheidsbeleid. Een overstroming is echter nooit

gebiedsgericht maatwerk. Samen met regionale

richtingen worden de komende planperiode samen

uit te sluiten. De tweede en derde laag zijn dan ook

partijen gaat het kabinet in de vorm van gebiedspilots

met de regio’s uitgewerkt. De hoofdsporen van deze

gericht op het beperken van de gevolgen van een

invulling geven aan deze benadering.

nieuwe strategie zijn een grotere regionale zelfvoor-

overstroming. De tweede laag richt zich op het

De Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s wordt

zienendheid en een optimalisatie van de zoetwater-

realiseren van een duurzame ruimtelijke inrichting

in de planperiode ingevoerd in de Nederlandse

verdeling in het hoofdwatersysteem en de regionale

van ons land. De derde laag zet in op een betere

wetgeving. Samen met de buurlanden zullen risico­

systemen. In de komende planperiode werkt het rijk

organisatorische voorbereiding op een mogelijke

kaarten en overstromingsrisicobeheerplannen

samen met de regio’s en gebruikers oplossings­

overstroming (rampenbeheersing).

worden ontwikkeld.

richtingen uit. Hierbij worden de oplossingen en

Er komen nieuwe normen op basis van overstromings-

Het rijk neemt in 2009 het initiatief om eventuele

gebieden in samenhang beschouwd en worden de

kansen. Deze normen worden iedere zes jaar getoetst

knelpunten in het buitendijks gebied te inventari­

(ruimtelijke) consequenties voor de regionale

aan waterstanden en golfhoogten die twaalf jaar later

seren en beoordelen. Samen met de bestuurlijke

systemen en de functies (zoals drinkwater, landbouw,

worden verwacht. De hoogte van de normen wordt in

partners bekijkt het rijk of een wijziging van beleid

natuur en scheepvaart) inzichtelijk gemaakt.

2011 bepaald en gebaseerd op een kosten-batenanalyse

nodig is. Deze herijking zal plaatsvinden in het licht

en een analyse van het mogelijk aantal slachtoffers.

van de nieuwe normen en zal een koppeling leggen

Hierbij worden ook de consequenties van de door

met basisveiligheid.

Schoner water met een natuurlijke
inrichting

Duurzame zoetwatervoorziening

Het kabinet houdt voor de toekomst vast aan een

de Deltacommissie voorgestelde verhoging van
de veiligheidsnormen met een factor 10 in beeld
gebracht.
Er wordt onderzoek gedaan naar robuuste en brede

combinatie van aanpakken van stoffen bij de bron en

deltadijken. Voor een duurzame inrichting van de

Tot aan 2015 blijven de bestaande afspraken over de

verbeteren van de inrichting van het watersysteem.

ruimte ontwikkelen de provincies, waterschappen en

zoetwatervoorziening gehandhaafd. Het beleid is

Dit gebeurt met de uitvoering van de stroomgebied-

rijk gezamenlijk een zonering voor overstromings-

erop gericht om - onder normale omstandigheden -

beheerplannen voor Eems, Maas, Rijn en Schelde

Samenvatting Nationaal Waterplan

op grond van de Kaderrichtlijn Water voor de periode

kustlijn uit te bouwen. Het rijk doet in de planperiode

overstromen vanuit de rivieren en de zee ook op

2009-2015. Naast voortzetting van de (internationale)

een verkenning naar de haalbaarheid hiervan.

de lange termijn kan worden gewaarborgd. Tevens

aanpak van bronnen en de zuivering van rioolwater

moeten de negatieve gevolgen van verzilting in dit

ligt er een nieuw zwaartepunt bij de verbetering van

Rivieren worden ruimer. De pkb Ruimte voor de

gebied worden voorkomen. In navolging van het

de inrichting. In deze periode worden bijvoorbeeld

Rivier en de Maaswerken worden voortvarend

advies van de Deltacommissie, zal het rijk samen

ruim 2400 km natuurvriendelijke oevers en meer dan

uitgevoerd, zodat in 2015 de Rijn een piekafvoer van

met andere overheden onderzoek doen naar een

630 vispassages aangelegd. Ook de vervuiling wordt

16.000 m /s kan verwerken en de Maas een afvoer van

‘afsluitbaar open’ Rijnmond.

verder teruggedrongen. Zo worden in deze planperiode

3800 m3/s. De ruimtelijke reserveringen in de bestaande

bijvoorbeeld 290 riooloverstorten aangepakt en wordt

plannen voor deze hogere afvoeren blijven behouden.

IJsselmeer krijgt hoger peil. Het kabinet kiest ervoor

de zuivering van meer dan 50 rioolwaterzuiverings-

De uitvoering van de internationale Actieprogramma’s

de strategische functie van het IJsselmeergebied voor

installaties verbeterd. Ondanks al deze activiteiten

Hoogwater Rijn en Hoogwater Maas worden met

de levering van zoet water te versterken. Door het

worden de doelen van de Kaderrichtlijn Water nog

kracht voortgezet. Toekomstige afspraken zullen

peilbeheer beperkt aan te passen, wordt hiervoor op

niet gerealiseerd. Het kabinet heeft 75 miljoen euro

worden gemaakt in het licht van de overstromings­

korte termijn de ruimte benut die het systeem op dit

beschikbaar om innovaties te bevorderen die de

risicorichtlijn. Waar dit nu reeds mogelijk en kosten-

moment al biedt. Op langere termijn wordt de extra

waterkwaliteit verder moeten verbeteren.

effectief is, kunnen maatregelen worden genomen

waterschijf gebruikt die door peilverhoging in het

voor afvoeren van 18.000 m3/s voor de Rijntakken

IJsselmeer ontstaat. Onderzocht wordt wat nodig is

en 4600 m3/s voor de Maas. Dit gebeurt bijvoorbeeld

om ook West-Nederland vanuit het IJsselmeer van

door een koppeling te leggen tussen de wateropgave

zoet water te voorzien. In samenhang hiermee,

en ruimtelijke ontwikkelingen. Buitendijks en

kiest het kabinet er voor om de huidige manier van

eventueel binnendijks dienen gronden te worden

waterafvoer naar de Waddenzee, onder vrij verval

gereserveerd. Zonodig worden gronden aangekocht

via spuisluizen, zo lang mogelijk in stand te houden.

Kust groeit mee. Het kabinet kiest ervoor de hoogte

om te kunnen anticiperen op de veiligheidsopgave

Het kabinet kiest ervoor om het peil van zowel het

van het kustfundament te laten meegroeien met de

na 2015.

Markermeer als de Veluwerandmeren los te koppelen

zeespiegelstijging door zand toe te voegen. Dit gebeurt

Het rijk formuleert in samenwerking met alle betrokken

van die van het IJsselmeer. Het gevolg is een peilbeheer

zoveel mogelijk door zand op een natuurlijke wijze

overheden een langetermijnopgave voor de buiten-

in het Markermeer-IJmeer en de Veluwerandmeren

langs de kust te verspreiden en verplaatsen. Daar-

dijkse gronden langs de rivieren. Hierbij wordt

dat beter tegemoet komt aan wat nodig is voor een

naast kiest het kabinet ervoor gebieden in samenhang

rekening gehouden met veiligheid, waterkwaliteit,

ecologisch duurzame ontwikkeling. In het Marker-

te ontwikkelen. In het bestaande kustgebied moeten

natuur, ruimtelijke kwaliteit en (regionale) ruimte-

meer-IJmeer biedt dit ook mogelijkheden voor beperkte

natuur, economie en toegankelijkheid en bereikbaar-

lijke ontwikkelingen ten behoeve van een afgewogen

buitendijkse bebouwing. De Houtribdijk wordt

heid zich daardoor evenwichtig kunnen ontwikkelen.

inzet, beheer en benutting van het rivierbed.

voorzien van een gemaal.

Om in de toekomst meer ruimte te bieden voor functies

Voor de Rijnmond en de Drechtsteden vindt het

Het kabinet kiest voor het op beperkte schaal

in het kustgebied, suggereert de Deltacommissie de

kabinet het van belang dat de bescherming tegen

mogelijk maken van buitendijkse ontwikkelingen met

Waterbeleid voor kust, rivieren,
IJsselmeer, Zuidwestelijke Delta,
Noordzee en stedelijk gebied

3

7

Samenvatting Nationaal Waterplan
8

aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit van het gebied.

beheersplannen zijn opgenomen moeten worden

Het verlies aan waterbergingscapaciteit als gevolg

aangepast. Dit geldt bijvoorbeeld voor het Volkerak-

stelsels, clearways en ankergebieden dat de

van de buitendijkse ontwikkelingen hoeft niet te

Zoommeer, waar vóór 2015 weer zout zal worden

scheepvaart op een veilige en vlotte manier kan

worden gecompenseerd.

toegelaten.

• Zeescheepvaart: een stelsel van verkeersscheidings-

afhandelen;

Het kabinet kiest voor een versterking van de

• Defensiegebieden op zee.

Afsluitdijk en streeft daarbij naar een combinatie

Noordzee wordt duurzamer. Het kabinet kiest voor

Aan bestaande en nieuwe gebruikers wordt aan­

met een multifunctionele inrichting die past bij de

een duurzaam, ruimte-efficiënt en veilig gebruik van

gegeven welke ruimte onder welke voorwaarden

bestaande kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied

de Noordzee in evenwicht met het mariene ecosys-

beschikbaar is voor activiteiten.

en rekening houdt met de strategische zoetwater­

teem zoals vastgelegd in de Kaderrichtlijn Water, de

voorraad van het IJsselmeer op langere termijn.

Kaderrichtlijn Mariene Strategie, ospar en de

Stedelijk gebied wordt leefbaarder. Opgaven voor

Vogel- en Habitatrichtlijn. In overleg met de Neder-

wonen, werken, mobiliteit, recreëren, landschap en

Zuidwestelijke Delta krijgt dynamischer karakter.

landse visserijsector, natuurorganisaties en met de

natuur, water en milieu worden in samenhang aan-

In de Zuidwestelijke Delta blijft het werken aan de

andere eu-lidstaten wordt in het kader van het

gepakt. Bij de ontwikkeling van locaties in de stad

bescherming tegen overstroming van belang.

Europees Gemeenschappelijk Visserijbeleid ingezet

wordt ernaar gestreefd dat de hoeveelheid groen en

Het kustfundament zal op een natuurlijke wijze

op de verduurzaming van de visserij in de Noordzee.

water per saldo toeneemt. Dit moet stedelijk gebied

meegroeien met de zeespiegelstijging. Het Noordelijk

Het vrije zicht op de horizon vanaf de kust wordt

aantrekkelijk en leefbaar maken en houden. In dit kader

Deltabekken en het Volkerak-Zoommeer zullen vol-

gehandhaafd.

moedigt het rijk het waterwonen aan. Waterwonen

doende capaciteit voor afvoer en berging moeten bieden

Het kabinet geeft binnen de internationale kaders

kan een bijdrage leveren aan een klimaatbestendige

om de toename van de afvoer van de grote rivieren te

prioriteit aan activiteiten die van nationaal belang

inrichting van Nederland, omdat deze woonvorm

kunnen verwerken. Herstel van de getijdendynamiek

zijn voor Nederland:

gecombineerd kan worden met ruimte voor water.

moet de nadelige invloed van de Delta­werken op de

• Zandwinning en zandsuppletie: voldoende ruimte

Bij de aanpak van de stedelijke wateropgave wordt

ecologie wegnemen. Herstel van de getijdendynamiek

ten behoeve van de kustbescherming, het tegengaan

rekening gehouden met verdergaande verstedelijking

vergroot ook het zelfreinigend en natuurlijk productie-

van overstromingsrisico’s en voor ophoogzand op

en klimaatverandering en zoveel mogelijk aangesloten

vermogen van het water en verdeelt de belasting van

het land;

bij de dynamiek van de stad. De uitvoering van

nutriënten beter over de wateren. Vis kan weer van

• Duurzame (wind)energie: ruimte voor 6000

maatregelen wordt gecombineerd met herstructurering

zee naar rivieren zwemmen en andersom. Mogelijke

Megawatt windenergie op de Noordzee in 2020

van bestaand bebouwd gebied en de realisatie van

oplossingen worden verkend om de zandhonger in de

(minimaal 1000 km ), voorwaarden scheppen voor

groen in en om de stad. De combinatie van water en

Oosterschelde aan te pakken, onder andere door

verdere (internationale) doorgroei na 2020;

groen biedt volop kansen om het stedelijk watersysteem

middel van zandsuppleties.

2

• Olie- en gaswinning. zoveel mogelijk winnen van

robuuster en klimaatbestendiger te maken. Goede

Herstel van de getijdendynamiek betekent overigens

aardgas en aardolie uit de Nederlandse velden op

verbindingen tussen het stedelijk watersysteem en

wel dat over zes jaar voor sommige wateren de

de Noordzee;

het ommeland dragen bij aan een goede kwaliteit

krw-doelstellingen die in 2009 in de stroomgebied­

van water en landschap. Water biedt kansen voor

Samenvatting Nationaal Waterplan

verbetering van de leefomgeving in bestaand

Aan de slag!

(groot)stedelijke gebied. In de planperiode worden
de best practices geïnventariseerd die elders in de

Met dit Nationaal Waterplan kiest het kabinet voor

wereld worden toegepast. Nederlandse steden worden

nationaal waterbeleid gericht op de toekomst met

hierbij betrokken.

concrete maatregelen die nu al genomen kunnen
worden. Dat wil het kabinet samen met u doen:

Nederland werkt wereldwijd met water
Het kabinet wil dat Nederland actief samenwerkt met
landen in laaggelegen delta’s bij het beschermen
tegen overstromingen en zorgen voor voldoende en
schoon water. Klimaatadaptatie en het bijdragen aan
het bereiken van de millenniumdoelstellingen staan
hierbij centraal. Het kabinet richt zijn aandacht op
een aantal delta’s en maakt in 2009 een keuze uit
de delta’s van Jakarta, de Mekong, de Ganges/
Brahmaputra, de Incomati en de Nijl. Nederland
gaat hiermee langjarige overeenkomsten tot samenwerking aan.
De samenwerking wordt vormgegeven binnen het
bestaande programma Partners voor Water, dat wordt
verlengd met zes jaar tot 2015. Tevens kiest het
kabinet voor een aanpak om, daar waar zich kansen
voordoen en vraag bestaat naar Nederlandse
technologie en kennis, het bedrijfsleven in de wateren deltatechnologische sectoren wereldwijd te
positioneren. In 2012 wordt een internationaal
‘Marketing Programma Watersector’ ontwikkeld.

werken aan een veilig en leefbaar Nederland,
nu en in de toekomst.

9

10

13

13

13
14
16

19

21

1 		

Het eerste Nationaal Waterplan

		
1.1
			
		
1.2
		
1.3
		
1.4
		
2		
		

Ambitieus en duurzaam waterbeleid voor nu en later
De Deltacommissie
De strategie
Wat is het Nationaal Waterplan

3 		
		

Samen werken aan realisatie van het
waterbeleid

60

		
		
		
		
		

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

63

4 		

Waterbeleid in thema’s

		
		
		
		
		

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

32

33
40
48
55

Opbouw en leeswijzer
Nederland als deltaland, nu en in de
toekomst

63
81

21

22
27

29

Samen aan de slag
Ruimtelijke aspecten waterbeleid
Waterbewustzijn
Kennis en innovatie
Voortgangsmonitoring en evaluatie

		
2.1
			
		
2.2
		
2.3
			
		
2.4

Nederland als delta in het
noordwesten van Europa
De wateropgave
Omgaan met onzekerheden bij
klimaatverandering
Streefbeeld

92
101
113

Waterveiligheid
Watertekort en zoetwatervoorziening
Wateroverlast
Waterkwaliteit
Gebruik van water

11

5 		

Waterbeleid in gebieden

219

		
		
		
		
		
		
		
		
		

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9

226

6 		

Nederland werkt wereldwijd met water

233

7 		

Financiering van het waterbeleid

129

129
137
153
166
177
187
203
213

Kust
Rivieren
IJsselmeergebied
Zuidwestelijke Delta
Randstad
Noordzee
Noord-Nederland en Waddenzee
Hoog Nederland
Stedelijk gebied

240

Afkortingen

242

Kaarten
Bijlagen

245

250

1		
		
		
2		
		

Aanbevelingen Deltacommissie en
passages hierover in het Nationaal
Waterplan
Nationale Kennis- en Innovatieagenda
Water

12

1.1
		

Ambitieus en duurzaam
waterbeleid voor nu en later

zoveel mogelijk beperken van de klimaatverandering

waterplan een inspirerende referentie voor de

door de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

toekomst. Maatregelen die reeds in gang zijn gezet

Het project ‘Schoon en Zuinig’ kent hiervoor ambitieuze

en passen in het streefbeeld worden met kracht

De Vierde Nota Waterhuishouding, de Commissie

doelstellingen. Bij de aanpak van de adaptatieopgave

voortgezet. Denk aan het Hoogwaterbeschermings-

Waterbeheer 21e eeuw en het Nationaal Bestuurs­

zal verder zoveel mogelijk gestreefd worden naar

programma, de uitvoering van het geactualiseerde

akkoord Water hebben het waterbeheer de afgelopen

klimaatneutrale maatregelen.

Nationaal Bestuursakkoord Water en de rivier­
verruimingsprojecten. Door de uitvoering van de

tien jaar een belangrijke impuls gegeven. Met dit
eerste Nationaal Waterplan gaan we een nieuwe fase

Het kabinet heeft in 2007 met de Watervisie aangegeven

stroomgebiedbeheerplannen zal de waterkwaliteit

in. Omdat we ook volgende generaties van Nederland

de ambities te willen vergroten en te streven naar een

substantieel verbeteren. De nieuwe ambities zoals

als veilig en welvarend waterland willen laten

duurzaam en klimaatbestendig waterbeheer. Op basis

geformuleerd door de Deltacommissie worden

genieten, moeten we nu antwoorden formuleren op

hiervan heeft het kabinet een tweede Deltacommissie

uitgewerkt in een Deltawet en Deltaprogramma.

ontwikkelingen op het gebied van klimaat, demografie

ingesteld om te adviseren over het waterbeleid voor

en economie en investeren in een duurzaam water­

de komende honderd jaar en nog langer. De Delta­

beheer. Een goede bescherming tegen overstromingen,

commissie heeft in 2008 een advies uitgebracht om

het zoveel mogelijk voorkómen van wateroverlast en

de bescherming tegen overstromingen te vergroten

Op 3 september 2008 heeft de Deltacommissie, een

droogte en het bereiken van een goede waterkwaliteit

en om de zoetwatervoorziening op de lange termijn

staatscommissie onder voorzitterschap van prof. dr.

zijn basisvoorwaarden voor welvaart en welzijn.

veilig te stellen. Het kabinet heeft besloten het advies

C.P. Veerman, het advies ‘Samen werken met water’

Verworvenheden die Nederland voor een belangrijk

als uitgangspunt te nemen voor verdere uitwerking.

uitgebracht. Het kabinet heeft daarop een reactie op

deel te danken heeft aan het water, aan zijn gunstige

Naast waterveiligheid en zoetwatervoorziening, is

hoofdlijnen gegeven. Het Nationaal Waterplan geeft

ligging en een uitstekende zoetwatervoorziening die

ook de verbetering van de waterkwaliteit in een

hier een eerste uitwerking aan.

van groot belang is voor de vele vormen van gebruik

stroomversnelling gekomen. De Europese Kaderricht-

De Deltacommissie concludeert dat de wateropgave

ervan. Nederland als aantrekkelijk waterrijk land met

lijn Water, die in 2000 van kracht is geworden, heeft

niet acuut is, maar wel urgent en doet twaalf aan­

een hoge mate van veiligheid levert een positieve

inmiddels geleid tot de eerste stroomgebiedbeheer-

bevelingen. Op pagina 15 worden de aanbevelingen

bijdrage aan het vestigingsklimaat. En water levert

plannen.

samengevat met een verwijzing naar de hoofdstukken

een positieve bijdrage aan de kwaliteit van de leef-

Het Nationaal Waterplan bevat onder meer het nieuwe

waarin ze zijn uitgewerkt voor de periode 2009-2015

omgeving. Water is mooi en Nederlanders genieten

beleid op het gebied van waterveiligheid, de ontwerp

met een doorkijk naar de jaren daarna.

graag van water. Het doel is klip en klaar: Nederland,

stroomgebiedbeheerplannen en geeft aan op welke

een veilige en leefbare delta, nu en in de toekomst.

punten het nationaal waterbeleid de komende jaren

Verbindende nationale regie in combinatie met

verder versterkt zal worden. Ook is een eerste beleids-

regionale verantwoordelijkheid voor de uitvoering is

Naast de noodzakelijke aanpassingen aan klimaat-

matige uitwerking van het advies van de Delta­

noodzakelijk voor daadkrachtige besluitvorming en

verandering maakt het kabinet zich in Nederland en in

commissie opgenomen in dit Nationaal Waterplan.

realisatie van de aanbevelingen van de Deltacommissie.

de internationale onderhandelingen ook sterk voor het

Met de formulering van een streefbeeld geeft het

Voor de uitwerking en uitvoering ziet het kabinet het

1.2

De Deltacommissie

1 Het eerste Nationaal Waterplan

1 Het eerste Nationaal Waterplan

13

1 Het eerste Nationaal Waterplan
14

belang van samenwerking met de bestuurders van andere
overheden. In de kabinets­reactie op het Advies van de
Deltacommissie is aangegeven dat voor de verbindende
nationale regie nog in 2008 een ministeriële stuurgroep van
start gaat. Het kabinet komt in 2009 met een ontwerp van een

Watervisie
In september 2007 is de kabinetsvisie ‘Nederland veroveren op de toekomst’
gepubliceerd. Deze visie geeft de richting en de agenda voor het Nationaal Waterplan.
De beleidskeuzes en activiteiten die in de Watervisie zijn aangekondigd, zijn verder
uitgewerkt en zoveel mogelijk in uitvoering genomen en met de actuele stand van
zaken in het Nationaal Waterplan opgenomen.
De Watervisie presenteert vijf speerpunten van beleid met bijbehorende iconen:
1 Nederland maken we samen klimaatbestendig. De Watervisie kondigde in dit kader
de instelling aan van een nieuwe Deltacommissie. Voor icoon IJsselmeergebied
is inmiddels een ontwerp beleidsnota opgesteld die onderdeel is van dit Nationaal
Waterplan.
2 Nederlanders maken met water een sterkere economie. Een brede marktverkenning
heeft veel ideeën opgeleverd voor de toekomst van de Afsluitdijk, icoon in de
Watervisie. Een aantal consortia werkt hun ideeën in opdracht van het rijk verder
uit. De innovatieagenda water is vastgesteld en twee grote innovatieprogramma’s
zijn van start gegaan: Building with Nature en Flood Control 2015.
3 Nederlanders leven duurzaam met water. De Deltaraad heeft voor icoon
Zuidwestelijke Delta een verdere uitwerking gemaakt voor een waterbeheer
dat is geënt op een sterke economie én ecologie.
4 Nederland helpt wereldwijd met waterkennis. In icoonland Indonesië is met steun
van de Wereldbank een adaptieve aanpak van het waterbeheer verder uitgebouwd.
Tevens wordt een voorstel gedaan voor enkele andere delta’s voor langjarige
samenwerkingsrelaties.
5 Nederlanders herontdekken ‘leven met water’. Het Icoon de Watercanon is door
onafhankelijke deskundigen opgesteld en de basis is gelegd voor versterking van
water in onderwijsprogramma’s.

Deltawet, waarin de juridische grondslag van het Delta­
programma, de taken en bevoegdheden van de Delta­
regisseur en een solide financiële basis geregeld worden.
In 2009 wordt een quick scan uitgevoerd naar de gevolgen
van het advies van de Deltacommissie voor de lopende
uitvoeringsprogramma’s voor waterveiligheid. In beeld wordt
gebracht of de huidige maat­regelen geen-spijtmaatregelen
zijn in het licht van de aanbevelingen van de Deltacommissie.

1.3

Strategie

Het kabinet kiest voor een strategie die bestaat uit ‘meebewegen, weerstand bieden, kansen pakken’, een adaptieve
aanpak en samenwerking binnen en buiten het waterbeheer.
Meebewegen, weerstand bieden, kansen pakken
De grondgedachte voor duurzaam waterbeheer wordt
‘meebewegen met natuurlijke processen waar het kan,
weerstand bieden waar het moet en kansen voor welvaart
en welzijn benutten’.
Voor een duurzaam en integraal waterbeleid is het belangrijk om waar nodig en mogelijk water de ruimte te geven en
mee te bewegen met en gebruik te maken van natuurlijke
processen, zoals dit bijvoorbeeld wordt toegepast bij Ruimte
voor de Rivier. Het rijk vindt het daarbij van belang dat bij
alle wateropgaven en -maatregelen maximaal wordt
meegekoppeld met andere opgaven en maatregelen.

Hoofdstuk

1

De veiligheidsniveaus van alle dijkringen moeten met een factor 10 worden verbeterd.
De Deltadijk is een veelbelovend concept voor een robuuste dijk.

4.1 Waterveiligheid

2

De kosten voor nieuwbouw op fysisch ongunstige locaties moeten gebaseerd zijn op
een kosten-batenanalyse en moeten gedragen worden door degenen die profiteren.

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

3

Nieuwe buitendijkse gebieden mogen niet belem­merend werken voor rivieren en
meren. Bewoners/gebruikers zijn zelf verantwoordelijk voor maat­regelen die de
gevolgen beperken.

4.1 Waterveiligheid

4

De kustveiligheid wordt op zodanige wijze door zandsuppleties op orde gehouden,
dat de kust kan aangroeien gedurende de komende eeuw. Op korte termijn moeten
zandwinlocaties worden gereserveerd.

5.1 Kust
5.6 Noordzee

5

De ontwikkelingen in de Waddenzee moeten goed worden gemonitord. De bescherming
van eilanden en de kust van Noord-Nederland moet gewaarborgd blijven.

5.7 Noord-Nederland en Waddenzee

6

Zandhonger in de Oosterschelde wordt tegengegaan door zandsuppleties. Als de
Oosterscheldekering niet meer voldoet, wordt met herstel van de getijdendynamiek
een oplossing gezocht voor de veiligheid.

5.4 Zuidwestelijke Delta

7

De Westerschelde blijft open als waardevol estuarium en als vaarroute naar Antwerpen.
Dijkversterking zorgt voor de veiligheid.

5.4 Zuidwestelijke Delta

8

De Zuidwestelijke Delta wordt gebruikt voor tijdelijke berging van rivierwater bij hoge
afvoer. Waterkwaliteitsproblemen worden opgelost door het creëren van een natuurlijke
zoetzoutovergang. Een alternatieve zoetwatervoorziening hoort hier bij.

5.4 Zuidwestelijke Delta

9

Ruimte voor de Rivier en Maaswerken moeten worden uitgevoerd. In overleg met de
buurlanden moet uiteindelijk worden geanticipeerd op een hogere maatgevende afvoer
voor Rijn (18000 m 3/s) en Maas (4600 m 3/s).

5.2 Rivieren

10

Voor de Rijnmond biedt een ‘afsluitbaar open’ waterkeringsconcept een goede basis voor
veiligheid, zoetwatervoorziening, stedelijke ontwikkeling en natuur. Zoet water voor
West-Nederland moet via het IJsselmeer worden aangevoerd.

5.2 Rivieren
5.3 IJsselmeergebied

11

Het peil van het IJsselmeer moet geleidelijk met maximaal 1,5 meter worden verhoogd
om onder vrij verval te kunnen blijven spuien en Nederland van zoet water te voorzien.
Het peil van het Markermeer wordt hierbij niet verhoogd.

4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
5.3 IJsselmeergebied
5.2 Rivieren

12

De politiek-bestuurlijke organisatie wordt versterkt door het instellen van een
ministeriële stuurgroep onder leiding van de minister-president, het instellen van een
Deltaregisseur, het zeker stellen van voldoende financiële middelen via een Deltafonds
en het opstellen van een Deltaprogramma. Een en ander wordt wettelijk verankerd in
een Deltawet. De staatssecretaris van VenW is politiek verantwoordelijk.

3.1 Samen aan de slag

1 Het eerste Nationaal Waterplan

Aanbevelingen Deltacommissie

15

16

1.4

Wat is het Nationaal Waterplan

Weerstand bieden past goed in de Nederlandse traditie

daarvan worden periodiek doelen en maatregelen

van water keren met dijken en dammen en peilbeheer

herijkt. Dit gebeurt in de eerste plaats iedere zes jaar

in polders en is van groot belang om in Nederland te

met de voorbereiding voor en het vaststellen van het

De status

kunnen blijven wonen en werken.

Nationaal Waterplan en de regionale waterplannen.

Het Nationaal Waterplan is het formele rijksplan voor

Meer dan tot nu moeten we de kansen benutten die

Ook het toekomstige Deltaprogramma zal op die manier

het nationale waterbeleid. In de Waterwet is vastgelegd

water ons geeft. Water speelt een belangrijke rol in het

worden ingericht. Bij het formuleren van het beleid in

dat het rijk dit plan eens in de zes jaar opstelt. Het is de

vergroten van de ruimtelijke kwaliteit op het platte-

dit Nationaal Waterplan heeft het kabinet een samen-

opvolger van de Vierde Nota Waterhuishouding uit

land en in de steden, water maakt Nederland mooi.

hangend streefbeeld verwoord en verbeeld. Daarmee

1998 en vervangt alle voorgaande Nota’s Waterhuis-

Ook zijn er diverse activiteiten die met water­b eheer

is de richting voor het adaptieve proces bepaald.

houding. Het Nationaal Waterplan bevat tevens de

gecombineerd kunnen worden zoals recreatie, natuur

stroomgebiedbeheerplannen die op grond van de

en landschap, landbouw, productie van duurzame

Samenwerking binnen en buiten het waterbeheer

Kaderrichtlijn Water zijn opgesteld.

energie en woningbouw. Met een gebiedsgerichte

Waterbeheer is een gezamenlijk proces van alle over-

Op basis van de Wet ruimtelijke ordening is het

aanpak is het vaak mogelijk om het waterbeheer te

heden in zogenaamd medebewind: rijk, provincies,

Nationaal Waterplan voor de ruimtelijke aspecten

verbeteren en tegelijk te werken aan versterking van

gemeenten en waterschappen. Betrokkenheid van alle

tevens structuurvisie. De volgende onderdelen van het

de economie en de leefomgeving. En dit tegen zo laag

relevante partijen, zowel publiek als privaat, bij zowel

Nationaal Waterplan vallen hier specifiek onder:

mogelijke maatschappelijke kosten.

het definiëren van de opgaven als het vinden van

hoofdstuk 3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid,

oplossingen vindt het kabinet van groot belang.

de onderdelen ‘Ruimtelijke aspecten’ van hoofdstuk 4

Adaptieve aanpak

De samenwerking binnen stroomgebieden staat

en 5, en de kaarten die onder de durp-verplichting

Het kabinet kiest er voor met een adaptieve aanpak te

centraal bij de werkwijze van de onderlinge overheden.

vallen (kust, rivieren, IJsselmeergebied en Noordzee).

anticiperen op de toekomstige ontwikkelingen.

De uitwerking van maatregelen vindt op alle niveaus

Deze kaarten zijn aangeduid als structuurvisiekaart.

Daarmee kunnen we adequate maatregelen nemen,

zo veel mogelijk gebiedsgericht plaats, waarbij

Alle overige kaarten zijn illustratief bedoeld en geven

maar deze ook aanpassen aan nieuwe inzichten of

verschillende opgaven worden gecombineerd in

geen beleidskeuzes weer. De kaarten 3, 10, 11 en 12

veranderende ontwikkelingen. Bij een adaptieve manier

integrale oplossingen. Publieke en private partijen

zijn afkomstig van het onderzoeksrapport Nederland

van werken hoort een lerende houding gericht op

werken daarbij uitvoeringsgericht samen. Het water-

in Zicht en geven illustratief de toekomstige water-

verwerven van nieuwe kennis, durf om te experimen-

beheer speelt een belangrijke rol bij het klimaat-

opgave ruimtelijk weer. Voor het overkoepelende

teren en het vermogen om te gaan met het onverwachte.

bestendig maken van Nederland, maar kan niet alle

streefbeeld in hoofdstuk 2 en de specifieke gebieds-

Waarschijnlijk zullen we met enige regelmaat keuzes

problemen wegnemen. Ook een minder kwetsbaar

streefbeelden in hoofdstuk 5 zijn vogelvluchtschetsen

moeten aanpassen. Daarom wordt periodiek de balans

grondgebruik, dat beter is afgestemd op de ondergrond

gemaakt. Deze vogelvluchtschetsen zijn illustratief

opgemaakt van de feitelijke toestand van het klimaat

en het watersysteem is een sleutel tot succes. Denk

en als inspirerende referentie bedoeld. Het gehele

en de zeespiegelstijging, van de nieuwste inzichten in

bijvoorbeeld aan een klimaatbestendige landbouw of

Noordzeebeleid, met inbegrip van het ruimtelijk

de ontwikkeling van klimaat, economie en demografie

natuur, aan waterrobuust bouwen, of aan een klimaat-

beleid, is ook onderdeel van het Nationaal Waterplan

en van de effectiviteit van de maatregelen. Op basis

bestendige inrichting van de openbare ruimte.

en vervangt het desbetreffende onderdeel van de Nota

1 Het eerste Nationaal Waterplan

Ruimte. Het betreft het gebied zeewaarts van de

22 december 2009 vastgesteld.

ruimtelijke aspecten. Ook wordt meer nadruk gelegd

gemeentelijk ingedeelde gebieden. Het Noordzeebeleid

De looptijd van de Vierde Nota Waterhuishouding is

op het meekoppelen met andere nationale opgaven en

heeft derhalve betrekking op het gebied vanaf

verlengd tot 22 december 2009, om er voor te zorgen

maatschappelijke ontwikkelingen middels een gebieds-

circa 1 kilometer uit de kust tot aan de internationale

dat het Nationaal Waterplan tegelijk met de stroom-

gerichte aanpak. En we kijken veel verder vooruit om

grenzen van de Nederlandse Exclusieve Economische

gebiedbeheerplannen van kracht kan worden.

tot een klimaatbestendige aanpak te komen. Het

Zone.

Het plan is opgesteld door de Staatssecretaris van

opnemen van streefbeelden en een adaptieve strategie

Het Nationaal Waterplan heeft betrekking op het gehele

Verkeer en Waterstaat en de Ministers van Volkshuis-

voor het omgaan met onzekerheden horen hierbij.

watersysteem, zowel oppervlaktewater, grondwater als

vesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en van

de bijbehorende waterkeringen, oevers en dergelijke.

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in overleg

Relatie met andere plannen

Een plan-mer en bijbehorende passende beoordeling

met het Interprovinciaal Overleg, de Unie van Water-

Het Nationaal Waterplan sluit aan op andere rijksnota’s

op grond van de natuurbeschermingswet maken onder-

schappen en de Vereniging Nederlandse Gemeenten.

zoals de Nota Ruimte, de Nota Mobiliteit, de Mobiliteits-

deel uit van het Nationaal Waterplan. In het plan-mer

Het plan is zelfbindend voor het rijk, maar niet recht-

aanpak, de Agenda Landschap, de Visie Architectuur

wordt onderzocht of er redelijke alternatieven zijn voor

streeks bindend voor de andere overheden. Wel vraagt

en Ruimtelijk Ontwerp, het Beleidsprogramma

de voorgestelde keuzes en wat daar de milieugevolgen

het kabinet de andere overheden het waterbeleid

Biodiversiteit en de Agenda Vitaal Platteland. Waar

van zijn. Het plan-mer is samen met de passende

zoveel mogelijk door te vertalen in hun plannen.

dit Nationaal Waterplan onderdelen van de Nota

beoordeling uiterlijk 11 mei 2009 beschikbaar en wordt

Voor onderdelen die het rijk wel juridisch bindend

Ruimte vervangt, is dat aangegeven in de tekst.

dan samen met het Nationaal Waterplan formeel ter

voor andere overheden wil laten zijn, staat aangegeven

In het kader van het Nationaal Programma Adaptatie

inzage gelegd. In de periode ervoor wordt het Nationaal

welk instrumentarium hiervoor wordt ingezet.

Ruimte en Klimaat (ark) werken rijk en regio samen

Waterplan (dus nog zonder plan-mer en passende

De provincies, waterschappen, gemeenten, maat-

aan een adaptatieagenda. In deze agenda die begin

beoordeling) vanaf 22 december 2008 ter informatie

schappelijke organisaties, kennisinstellingen en

2009 verschijnt, wordt een ieders bijdrage aan de

beschikbaar gesteld samen met de stroomgebied-

-netwerken en bedrijfsleven zijn geconsulteerd over

uitvoering van adaptatie vastgelegd. In dit Nationaal

beheerplannen, die dan al formeel ter inzage liggen.

de inhoud van het Nationaal Waterplan.

Waterplan worden de opgave en inzet vanuit het

Hiermee heeft de inspreker het totale overzicht met

waterbeheer beschreven.

betrekking tot het nationale waterbeleid en is er

Wat is bestaand, wat is nieuw

Tegelijk met het opstellen van het Nationaal Waterplan,

voldoende tijd om de beoordeling in samenhang te

Het Nationaal Waterplan vervangt de Vierde Nota

zijn ook de regionale waterplannen van de provincies,

doen. De stroomgebiedbeheerplannen liggen zes

Waterhuishouding. Het Nationaal Waterplan zet veel

het Beheerplan voor de Rijkswateren van de Staats­

maanden ter inzage vanwege de verplichting op grond

van het in de voorgaande Nota’s Waterhuishouding

secretaris van Verkeer en Waterstaat en de waterbeheer­

van de Kaderichtlijn Water. Voor het Nationaal Water-

opgenomen beleid voort. De Vierde Nota Waterhuis-

plannen van de waterschappen opgesteld. Ook de

plan is dit op grond van de Algemene wet bestuurs-

houding ging uit van integraal waterbeheer en een

gemeenten stellen waar nodig hun plannen bij zoals

recht zes weken. Na inspraak en de verwerking van

watersysteembenadering. Dit wordt met het Nationaal

het Gemeentelijke Rioleringsplan. Alle plannen zijn

de reacties wordt het definitieve Nationaal Waterplan

Waterplan voortgezet. Nieuw is dat het Nationaal

zoveel mogelijk op elkaar afgestemd.

samen met de stroomgebiedbeheerplannen uiterlijk

Waterplan tevens een structuurvisie is voor de

17

kaart 1

Indeling in gebieden
Kaart 1

Indeling in gebieden

18

N oordze e

Kust
Noord Nederland
en Waddenzee

IJsselmeergebied

Kust

Randstad

Hoog
Nederland

Rivierengebied
Zuidwestelijke
delta

Stedelijk gebied

Hoog Nederland

Hoog
Nederland

Opbouw en leeswijzer

H2

Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

Dit hoofdstuk geeft een analyse van ontwikkelingen en de opgaven voor het waterbeleid. Het schetst een beeld van hoe
Nederland er in de toekomst idealiter uit zou kunnen zien.
H3

Samen werken aan water

Hoe het rijk wil werken aan het waterbeleid, staat centraal in dit hoofdstuk. Samen met andere overheden, waterbeheerders,
burgers en bedrijven. In een gebiedsgerichte benadering die vraagt om maatwerk. Met voortdurende investeringen in kennis
en innovatie. Met een lerende houding en via monitoring en evaluatie gericht op aanpassing aan nieuwe ontwikkelingen.
H4

Waterbeleid in thema’s

In dit hoofdstuk worden de beleidsvoornemens gepresenteerd in de vijf waterthema’s: waterveiligheid, watertekort en
zoetwatervoorziening, wateroverlast, waterkwaliteit en het gebruik van water. Elk thema begint met een analyse van de
opgave en het streefbeeld. Daarna worden de beleidskeuzes geformuleerd. Deze beleidskeuzes worden in de realisatie­
paragraaf uitgewerkt in concrete activiteiten voor de planperiode en erna. Speciale aandacht is er voor de ruimtelijke
aspecten.
H5

Waterbeleid in gebieden

Het waterbeleid voor de waterthema’s wordt in dit hoofdstuk vertaald naar gebieden. In het plan worden negen verschillende
gebieden onderscheiden (zie kaart 1) met eigen karakteristieken en eigen beleidskeuzes waarbij de relevante thema’s in
onderlinge samenhang worden behandeld. De indeling is zo gekozen dat daarmee heel Nederland is beschreven. De opbouw
van het gebiedenbeleid bestaat uit gebiedsbeschrijving, analyse, streefbeeld, beleidskeuzes, realisatie, ruimtelijke aspecten.
H6

Nederland werkt wereldwijd met water

De rol die Nederland in de wereld wil spelen op het gebied van water is uitgewerkt in dit hoofdstuk. Met name wordt een
keus gemaakt voor samenwerking met andere laaggelegen delta’s die voor vergelijkbare adaptatievraagstukken staan als
Nederland.
H7

Financiering van het waterbeleid

Hierin wordt een overzicht gegeven van de financiële aspecten van het waterbeleid en de lasten voor burgers en bedrijven.
Aan het einde van elke paragraaf staan de acties uit de realisatieparagraaf opgesomd in een actietabel.
B1
B2

Bijlagen

Aanbevelingen Deltacommissie en de passages hierover in het Nationaal Waterplan.
Kennis- en Innovatieagenda Water.

Beleidsnota’s behorende bij dit Waterplan

Waterveiligheid, IJsselmeergebied en Noordzee zijn verder uitgewerkt in drie aparte beleidsnota’s. Deze beleidsnota’s vormen
een nadere uitwerking en onderbouwing van de hoofdkeuzes die in de hoofdtekst staan van het Nationaal Waterplan en
dienen in samenhang ermee te worden gelezen. Tevens is een separate samenvatting opgesteld van de stroomgebiedbeheerplannen die op basis van de Kaderrichtlijn Water zijn opgesteld. Deze maken alle onderdeel uit van het Nationaal
Waterplan.

19

kaart 2

Nederland als delta in het
Kaart 2
noordwesten
van Europa
Nederland als delta in het
noordwesten van Europa

20

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

Naast een karakterisering van Nederland als waterland worden in dit hoofdstuk de ontwikkelingen
beschreven die voor het waterbeheer van belang zijn. Welke wateropgaven vragen nu en in de
toekomst om oplossingen. Vervolgens is in een streefbeeld de visie beschreven van het kabinet
op het waterbeheer en hoe het met de wateropgaven om wil gaan. Dit streefbeeld vormt een
inspirerende referentie voor de lange termijn (2050-2100). Het is een toekomstbeeld dat de richting
aangeeft. Hoe de weg ernaartoe er precies uitziet weten we nog niet in detail, het streefbeeld is wel
het richtpunt op de horizon om te bepalen of we op de goede weg zijn. Onderweg zullen nog vele
lastige keuzen moeten worden gemaakt en waarschijnlijk zal er gaandeweg aanleiding zijn om het
streefbeeld aan te passen. Het streefbeeld is dan ook geen blauwdruk, maar richtinggevend voor de
ambities en de acties voor de periode 2009-2015. Een meer uitgewerkt streefbeeld is opgenomen
bij de thema’s (hoofdstuk 4) en gebieden (hoofdstuk 5).

2.1
		

Nederland als delta in het
noordwesten van Europa

21

Sinds de Romeinse tijd geeft de mens in toenemende

Door toenemende beheersing van het water ging de

mate vorm aan het landschap. Vanaf circa 800 speelt

landbouw floreren en mede door de ligging aan de

de mens met veenontginning, inpoldering, bedijking,

Noordzee en grote rivieren kwamen strategisch

Meer dan de helft van Nederland bestaat uit zee,

riviernormalisatie en kunstwerken zelfs een belang-

gelegen steden door handel tot bloei, met de Gouden

ons deel van de Noordzee. Het land maakt onderdeel

rijker rol in het vormgeven van de delta dan de

Eeuw als symbool. Dankzij die rijkdom hebben we de

uit van de grootste delta van het noordwesten van

natuurlijke processen. Een goede bestuurlijke

delta steeds verder naar onze hand gezet, onder andere

Europa en een van de grootste en dichtstbevolkte

organisatie maakte dit mede mogelijk. Aanvankelijk

door technische innovaties zoals de windmolen.

delta’s in de wereld. De delta van de Rijn, Maas,

doordat lokale gemeenschappen zich al in de vroege

De waterbeheersing bleef echter een opgave en grote

Schelde en Eems is vanaf 8000 jaar geleden ontstaan,

middeleeuwen met waterstaatstaken bezig hielden en

watersnoodrampen leidden iedere eeuw een aantal

toen het water in de Noordzee nog 15 meter lager

zich vanaf de 13de eeuw organiseerden tot water-

keren tot groot verlies van land en levens. Na de

stond. Zand dat vanuit zee en de grote rivieren werd

schappen. Omdat water zich niet houdt aan grenzen,

laatste grote ramp in 1953 zijn we met de Deltawerken

aangevoerd vormde een strandwal. Daarachter lagen

bleek coördinatie op een steeds groter schaalniveau

veiliger dan ooit, maar ook dichter bevolkt.

enorme lagunes. Klei en veen vulden deze lagunes

noodzakelijk. Eerst met de vorming van Rijkswater-

De industrialisatie en toenemende bevolking hebben

langzaam op en de gaten in de strandwal sloten zich

staat in 1798, vervolgens door samenwerking binnen

het water in Nederland ernstig vervuild, een probleem

meer en meer. Het land werd langzaamaan bewoon-

internationale stroomgebieden, schaalvergroting van

dat de afgelopen decennia voor een aanzienlijk deel

baar.

waterschappen en uiteindelijk een steeds grotere rol

weer is opgelost. De zalm zwemt weer in de Rijn,

van de Europese Unie in het waterbeleid.

zij het nog niet in oorspronkelijke hoeveelheden.

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst
22

Onze handelswijze heeft een keerzijde die inmiddels

bedrijven. Als gevolg van veenafgraving, veenoxidatie

landbouw, industrie, drinkwater en energievoor­

heeft geleid tot een omslag in het denken. In plaats

en klink is de bodem in met name veengebieden sterk

ziening ondervinden daar schade en ongemak van.

van watersystemen steeds meer aan te passen aan

gedaald, soms wel met enkele meters. De bodem daalt

Voor de scheepvaart leidt verminderde vaardiepte

onze behoeften, proberen we natuurlijke processen

in West-Nederland ook licht als gevolg van geologische

tot beperkingen. In een aantal gebieden ontstaat

weer meer de ruimte te geven waardoor ze robuuster

processen (isostatische beweging) en in Groningen en

onomkeerbare (natuur)schade, zoals in veengebieden,

zijn en wij minder afhankelijk zijn van techniek en

Friesland wat meer als gevolg van gas- en zoutwinning.

en droogte kan gevolgen hebben voor de stabiliteit

veranderende omstandigheden. De gevolgen van

Bodemdaling maakt voortdurende aanpassing aan de

van waterkeringen. In de rivieren trekt bij lage

klimaatverandering, zoals versnelde zeespiegel-

ontwatering en afwatering noodzakelijk. Gebieden

afvoeren het zeewater verder landinwaarts (externe

stijging, hogere piekafvoeren in de rivieren, perioden

moeten worden bemalen omdat afwatering onder vrij

verzilting). Innamepunten voor zoet water, bijvoor-

van droogte of juist wateroverlast en verschuiving

verval niet meer mogelijk is en omdat boezem- en

beeld bij Gouda, kunnen in extreme situaties tijdelijk

van ecologisch evenwicht, maken de noodzaak

slootpeilen gehandhaafd moeten worden. Als de

niet worden gebruikt. Hierdoor kunnen gebieden,

daartoe alleen maar groter.

bodemdaling ongelijkmatig optreedt, moeten aparte

die dan toch al vaak te maken hebben met droogte,

peilgebieden worden ingesteld en kan er schade

niet van zoet water worden voorzien of er moet water

ontstaan aan infrastructurele werken en rioleringen.

worden ingelaten met een hoger zoutgehalte.

2.2

De wateropgave

Leven in diepe polders heeft ook verzilting tot gevolg,
waarbij zout of brak water uit de ondergrond naar

Veel watersystemen zijn door de ingrijpende verande-

Wonen en werken in een delta

boven komt (interne verzilting). Dit wordt tegenge-

ringen niet of beperkt natuurlijk ingericht. Beken zijn

In een delta waar de mens fors heeft ingegrepen in

gaan met doorspoelen, in Zuidwest-Nederland met

gekanaliseerd, rivieren genormaliseerd, estuaria

het landschap, vergt waterbeheer een permanente

Rijnwater, in Noord-Nederland met IJsselmeerwater.

afgesloten. Harde oevers, kades, dammen en dijken
zijn aangelegd. Verbindingen tussen wateren zijn

inspanning.
Hoge waterafvoeren van de rivieren en stormvloed

Er zijn grenzen aan de mogelijkheden om water vast

afgesloten (compartimentering) en natuurlijke peil-

vanuit zee zijn een bedreiging voor grote delen van

te houden in de bodem, het oppervlaktewatersysteem

fluctuaties maakten plaats voor sterk gereguleerde

Nederland. We zijn weliswaar een van de best tegen

en/of de openbare ruimte, te bergen of af te voeren.

waterpeilen. Natuurlijke processen en levens-

overstromingen beschermde delta’s, maar de dijken

Bij langdurige neerslag of hevige piekbuien is het

omstandigheden voor planten en dieren zijn daardoor

en zeeweringen voldoen nog niet overal aan de

watersysteem soms niet in staat om het water tijdig

beperkt en het zelfreinigend vermogen van water-

wettelijke normen en de kust heeft, als we niets

te verwerken. Overlast en economische schade door

systemen is verminderd. Door afgenomen dynamiek

zouden doen, te maken met structurele erosie als

tijdelijk water op het land of op de straat en in de

in estuaria verdwijnen geleidelijk de kenmerkende

gevolg van zeespiegelstijging en afgenomen natuur-

kelder zijn het gevolg.

platen en geulen en in gecompartimenteerde wateren
treden problemen op met de waterkwaliteit (blauw­

lijk sedimentaanbod.
Langere perioden van droogte kunnen leiden tot
Achter de dijken wordt de bodem al eeuwen ontwaterd

uitdrogen van de bodem, droogvallen van beken en

om er te kunnen wonen en vooral landbouw te

sloten en lage rivierafvoeren. Watergebruikers zoals

algen) en het ecologisch functioneren.

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

In de twintigste eeuw hebben groei van de bevolking

In Noordoost-Groningen, Zuid-Limburg en

Klimaatverandering, uitdaging voor het

en toenemende bedrijvigheid geleid tot verontreiniging

Zeeuws-Vlaanderen is krimp waarschijnlijk.

waterbeheer

van oppervlaktewater, waterbodem en grondwater.

Klimaatbestendig maken van Nederland is een grote

De waterkwaliteit is de afgelopen decennia al sterk

De toekomst van de landbouw is moeilijk te voorspellen

opgave, met name voor het waterbeheer. Hoewel

verbeterd, maar het water is nog niet overal schoon

voor de lange termijn, want deze is mede afhankelijk

klimaatverandering van alle tijden is, is men het er

genoeg. De huidige problemen zijn vooral een

van mondiale economische ontwikkelingen en

vrijwel over eens dat het klimaat versneld verandert

overmaat aan nutriënten en vervuiling door vooral

schaarste aan energie en grondstoffen. Trends zijn

als gevolg van menselijk handelen. Sinds 1950 is de

gewasbeschermingsmiddelen, verkeer op de weg en

dat voedsel schaarser wordt en dat akkerbouw en

gemiddelde temperatuur op aarde met ruim 0,7 graden

op het water, metalen gebruikt in diverse sectoren,

(intensieve) veeteelt daardoor winstgevender worden.

Celsius toegenomen. In Nederland en in een groot

maar ook bijvoorbeeld door resten van hormonen en

Daardoor komt minder makkelijk ruimte beschikbaar

gedeelte van Europa is de waargenomen temperatuur-

medicijnen. Bovendien zijn er nog vervuilde water­

voor water. Er vindt verdere groei van de glastuinbouw

stijging zelfs twee keer zo groot als het wereld­

bodems en blijven verstoring en intensieve visserij

plaats, waardoor verhard oppervlak toeneemt.

gemiddelde. Hoe het klimaat verandert, is een

op zee problematisch.

De sector is echter steeds minder afhankelijk van de

samenspel van factoren waarin luchttemperatuur,

waterhuishouding doordat deze in zijn eigen opvang

de vochthuishouding in bodem en lucht en de

en gebruik van water voorziet.

stromingspatronen van de lucht in onze omgeving

Sociaal-economische en demografische trends
Sociaal-economische en demografische ontwikkelingen

(West-Europa) een rol spelen. Als gevolg van klimaat-

zullen naar verwachting grote invloed hebben op hoe

Energie en grondstoffen worden schaarser. Duurzame

verandering stijgt ook de zeespiegel.

wij wonen en werken, en dus ook op hoe wij in de

energiebronnen doen een beroep op water voor ruimte

Volgens het knmi zet de opwarming in Nederland

toekomst met water en waterbeheer omgaan.

voor windturbines en waarschijnlijk in toenemende

door, de precieze veranderingen zijn echter onzeker.

De bevolkingsomvang neemt mogelijk nog toe (door

mate ook getijdenenergie, energie uit osmose

Het knmi heeft in 2006 vier scenario’s opgesteld met

immigratie), stabiliseert of kent lichte krimp. De groei

(zoet-zout) en productie van (tweede generatie)

beelden van een mogelijk toekomstig klimaat rond

van het aantal kleinere huishoudens blijft doorgaan

biobrandstoffen.

2050. Ze gaan uit van een matig of aanzienlijk

en bij verdere economische groei en doorzetten van

De scheepvaartsector is voortdurend in ontwikkeling:

stijgende temperatuur op aarde en van wel of geen

vergrijzing ontstaat een toenemende behoefte aan

groei in de vervoerde lading, grotere schepen,

verandering in de luchtstromingspatronen in onze

ruimer wonen en recreatiemogelijkheden.

veranderend goederentransport. Dit vereist goed

omgeving. Samen omspannen deze vier scenario’s het

Verstedelijking en druk op ruimte en water nemen

bevaarbare scheepvaartroutes met zo min mogelijk

grootste deel van de onzekerheid. Het knmi verwacht

hierdoor in ieder geval verder toe, met name in de

beperkingen, terwijl frequenter voorkomen van lage

voor de lange termijn een stijging van de zeespiegel

Randstad. De structuurvisie Randstad 2040 gaat uit

afvoeren juist vaker tot vaarbeperkingen zal leiden.

van maximaal 85 cm in 2100 (ten opzichte van 1990).

van een toename met 500.000 nieuwe woningen in de

In de binnenvaart is een ontwikkeling gaande naar

Randstad voor 2040. In hoog Nederland groeien

minder diep stekende schepen.

Er bestaat volgens het knmi een kans dat het klimaat

stedelijke regio’s verder aaneen (bijvoorbeeld

vooral op de langere termijn nog extremer zal

Arnhem-Nijmegen, Brabantse stedenrij).

veranderen dan in de vier scenario’s is aangegeven.

23

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

Luchtstromingspatronen

G+

gewijzigd

+ 1°C

ongewijzigd

W+
Wereldtemperatuur
voor 2050
t.o.v. 1990

+ 2°C

G

G

Gematigd

G+

Gematigd + 1°C temperatuurstijging op aarde in 2050 ten opzichte van 1990
+ winters zachter en natter door meer westenwind
+ zomers warmer en droger door meer oostenwind

W

Warm

2°C temperatuurstijging op aarde in 2050 ten opzichte van 1990
geen verandering in luchtstroompatronen in West-Europa

W+

Warm +

2°C temperatuurstijging op aarde in 2050 ten opzichte van 1990
+ winters zachter en natter door meer westenwind
+ zomers warmer en droger door meer oostenwind

W

1°C temperatuurstijging op aarde in 2050 ten opzichte van
1990
geen verandering in luchtstroompatronen in West-Europa

Schematische weergave van de klimaatscenario’s van het KNMI

24

Bron: www.knmi.nl/klimaatscenario’s/

W

W+

Wereldwijde temperatuurstijging in 2050
Wereldwijde temperatuurstijging in 2100
Verandering in luchtstromingspatronen in West Europa

+ 1°C
+ 2°C
nee

+ 1°C
+ 2°C
ja

+ 2°C
+ 4°C
nee

+ 2°C
+ 4°C
ja

Winter

gemiddelde temperatuur

+ 1,8°C

+ 2,3°C

+ 3,6°C

+ 4,6°C

+ 2,9°C

koudste winterdag per jaar

+ 2,1°C

+ 2,9°C

+ 4,2°C

+ 5,8°C

+ 14%

gemiddelde neerslaghoeveelheid

+7%

+ 14%

+ 14%

+28%

W

W+

+ 1°C
nee

+ 1°C
ja

+ 2°C
nee

+ 2°C
ja

gemiddelde temperatuur

+ 0,9°C

+ 1,1°C

+ 1,8°C

+ 2,3°C

koudste winterdag per jaar

+ 0,9°C

+ 1,5°C

+ 2,1°C

+ 4%

+ 7%

+ 7%

gemiddelde neerslaghoeveelheid

Zomer

G+

G+

Wereldwijde temperatuurstijging
Verandering in luchtstromingspatronen

Winter

G

G

aantal natte dagen (≥ 0,1 mm)

0%

+ 1%

0%

+ 2%

aantal natte dagen (≥ 0,1 mm)

0%

+ 2%

0%

+ 4%

10-daagseneerslagsom die eens in
de 10 jaar wordt overschreden

+ 4%

+ 6%

+ 8%

+ 12%

10-daagseneerslagsom die eens in de
10 jaar wordt overschreden

+ 8%

+ 12%

+ 16%

+ 24%

hoogste daggemiddelde windsnelheid per jaar

0%

+ 2%

- 1%

+ 4%

hoogste daggemiddelde windsnelheid
per jaar

- 1%

+ 4%

- 2%

+ 8%

gemiddelde temperatuur

+ 0,9°C

+ 1,4°C

+ 1,7°C

+ 2,8°C

gemiddelde temperatuur

+ 1,7°C

+ 2,8°C

+ 3,4°C

+ 5,6°C

warmste zomerdag per jaar

+ 1,0°C

+ 1,9°C

+ 2,1°C

+ 3,8°C

warmste zomerdag per jaar

+ 2,1°C

+ 3,8°C

+ 4,2°C

+ 7,6°C

gemiddelde neerslaghoeveelheid

+ 3%

- 10%

+ 6%

- 19%

gemiddelde neerslaghoeveelheid

+ 6%

- 19%

+ 12%

- 38%

aantal natte dagen (≥ 0,1 mm)

- 2%

- 10%

- 3%

- 19%

aantal natte dagen (≥ 0,1 mm)

- 3%

- 19%

- 6%

- 38%

dagsom van de neerslag die eens in
de 10 jaar wordt overschreden

+ 13%

+ 5%

+ 27%

+ 10%

dagsom van de neerslag die eens in de
10 jaar wordt overschreden

+ 27%

+ 10%

+ 54%

+ 20%

potentiële verdamping

+ 3%

+ 8%

+ 7%

+ 15%

potentiële verdamping

+ 7%

+ 15%

+ 14%

+ 30%

15-25 cm

15-25 cm

20-35 cm

20-35 cm

35-60 cm

35-60 cm

40-85 cm

40-85 cm

Zeespiegel absolute stijging

Klimaatverandering in Nederland rond 2050 ten opzichte van het basisjaar 1990 volgens de vier
KNMI 2006 klimaatscenario’s. Het klimaat in het basisjaar 1990 is beschreven met gegevens van 1976
tot en met 2005. Onder ‘winter’ wordt hier verstaan december, januari en februari, ‘zomer’ staat gelijk
aan juni, juli en augustus.

Zomer

Zeespiegel absolute stijging

Klimaatverandering in Nederland rond 2100 ten opzichte van het basisjaar 1990 volgens de vier KNMI 2006
klimaatscenario’s. Het klimaat in het basisjaar 1990 is beschreven met gegevens van 1976 tot en met 2005.
Onder ‘winter’ wordt hier verstaan december, januari en februari, ‘zomer’ staat gelijk aan juni, juli en augustus.

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

4
3,5
3
2,5
2
1,5
1

KNMI 2006 scenario’s

0,5

Deltacommissie 2008

0
2000

2050

2100

2150

2200

Zeespiegelstijging in verschillende klimaatscenario’s [in m]

Dat hangt ook af van de precieze ontwikkeling van de

schalige overstromingen in Duitsland plaatsvinden,

Opwarming van de aarde leidt ook tot hogere lucht- en

wereldbevolking en de wereldeconomie, en van het

waardoor een minder hoge piekafvoer de Nederlandse

watertemperaturen en een langer groeiseizoen.

gebruik van fossiele brandstoffen.

grens bereikt. Daardoor moet rekening worden gehouden

Nederland wordt daardoor minder geschikt voor

met een maatgevende afvoer bij Lobith van 18.000 m3/s

bepaalde soorten planten en dieren en juist meer voor

De Deltacommissie heeft naast de knmi 2006

rond 2100. Overigens kan Rijnwater ons land ook

andere. Dit heeft gevolgen voor land- en tuinbouw,

scenario’s ook eigen onderzoek gedaan. Daarin zijn

‘achterlangs’ bereiken: bij een dijkdoorbraak op Duits

natuur en landschap, die nu al zichtbaar zijn. Hogere

de laatste wetenschappelijke inzichten verwerkt en is

grondgebied in de grensoverschrijdende dijkringen.

temperaturen, vooral in combinatie met droogte, zijn

uitgegaan van een extreem scenario met een plausi-

De maatgevende afvoer van de Maas neemt in de

ook nadelig voor de waterkwaliteit. De kans op algen-

bele bovengrens voor de mondiale en regionale

komende eeuw toe tot 4.200 m3/s rond 2050 en in het

groei en botulisme neemt toe.

zeespiegelstijging, verandering van stormcondities

zwaarste klimaatscenario tot maximaal 4.600 m3/s

boven de Noordzee en neerslagveranderingen op de

rond 2100. De verwachting is dat de Maas in de loop

Combinatie en samenhang van wateropgaven

lange termijn. Tot 2050 wijkt het door de Deltacom-

van de tweeëntwintigste eeuw deze maatgevende

Wateropgaven kunnen elkaar ook versterken. De

missie gebruikte klimaatscenario niet af van de

afvoer onder alle klimaatscenario’s zal bereiken.

afvoer van water zal bijvoorbeeld worden bemoeilijkt
door een combinatie van grotere piekbuien, zeespiegel-

bandbreedte van de knmi-scenario’s. Met een
gemiddelde bodemdaling van ongeveer 5 cm is de

Klimaatverandering leidt naar verwachting ook tot

stijging en bodemdaling, samen met ver­harding van

verwachte relatieve zeespiegelstijging dan 0,20 tot

langduriger perioden met veel neerslag in de winter-

stedelijke gebieden. Ook hangen de wateropgaven

0,40 m rond 2050. Voor de lange termijn is de

periode en heviger piekbuien in de zomer. Hierdoor

veelal met elkaar samen door de grote samenhang in

bovengrens voor (relatieve) zeespiegelstijging in 2100

ontstaat een grotere kans op wateroverlast in stedelijk

de waterhuishouding van Nederland. Ontwikkelingen

hoger dan die van de knmi 2006 scenario’s, namelijk

gebied en in landelijk gebied in laag Nederland waar

bovenstrooms hebben gevolgen voor benedenstrooms,

0,65 tot maximaal 1,30 meter. De bodemdaling is

de bergingscapaciteit van bodem en polders en boezems

het hoofdwatersysteem staat in wisselwerking met

daarin verdisconteerd.

beperkt is en waar water op de overgang van hoog

regionale wateren en ontwikkelingen in Noord-

naar laag Nederland afstroomt.

Nederland kunnen, via het IJsselmeer en de afvoer-

In de knmi 2006 scenario’s met temperatuurstijging

Ook worden meer droge perioden door minder neerslag

verdeling van de grote rivieren, invloed hebben op

en veranderde luchtcirculatie worden voor de Rijn

en hogere temperaturen verwacht. Bij een combinatie

Zuidwest-Nederland, en omgekeerd.

afnemende zomerafvoeren en toenemende winter­

van zeespiegelstijging en droogte met lage rivier­
afvoeren kan zout water verder landinwaarts de rivier

In kaart 3 ‘Belangrijkste wateropgaven’ is aangegeven

zomer kan afnemen van 1700 m /s nu tot zo’n 700 m /s

op trekken. De zoetwatervoorziening voor land- en

waar in Nederland de belangrijkste wateropgaven

rond 2100. De rivierafvoer die hoort bij een kans op

tuinbouw en andere sectoren komt door deze

spelen.

gemiddeld 1/1250 per jaar (de maatgevende afvoer bij

ontwikkelingen in gevaar. Rond 2100 kan in het meest

Lobith) kan oplopen van 16.000 m3/s nu tot 17.000 tot

vergaande knmi-scenario in een gemiddeld jaar een

De grootste meervoudige wateropgaven met een

22.000 m /s in 2100. De onzekerheid is dus nog erg

droogte ontstaan die vergelijkbaar is met 1976, het

regio-overstijgende invloed doen zich met name voor

groot. Bij dergelijke hoge rivierafvoeren zullen groot-

droogste jaar tot nu toe.

in twee gebieden. In het IJsselmeergebied zal op

afvoeren verwacht. De gemiddelde Rijnafvoer in de
3

3

3

25

kaart 3

Belangrijkste
Kaart 3
wateropgaven
Belangrijkste wateropgaven
grote meervoudige opgave met
regio-overstijgende invloed
waterkwaliteit en zoetwateraanvoer
onder druk

kaart 3 wateraanvoer vanuit IJsselmeer
onder druk

Belangrijkste
zouttong schuift op, innamepunten
onder druk
wateropgaven
potentieel bodemvochttekort

26

aandacht voor peilbeheer en kwaliteit
grote meervoudige opgave met
IJsselmeergebied
regio-overstijgende invloed
gebied met bodemdaling
waterkwaliteit en zoetwateraanvoer
onder druk
wateraanvoer
vanuit
IJsselmeer
stad
in gebied met
sterke
bodemdaling
onder druk
zouttong
schuifthoge
op, innamepunten
toename
extreem
rivierafvoer
onder druk
potentieel
bodemvochttekort
lagere
gemiddelde
zomerafvoer rivieren en
vaker extreem laag
aandacht voor peilbeheer
engevoelig
kwaliteit
overgangsgebied
hoog - laag
IJsselmeergebied
voor
wateroverlast
gebied met
bodemdaling
periodieke
wateroverlast
beekdalen
schorren en platen kunnen verdrinken bij
stad in gebied met sterke bodemdaling
zeespiegelstijging
aandacht voor hoogte en stabiliteit
toename extreem
hoge2008-2050)
rivierafvoer
waterkeringen
(periode
aandacht voor hoogte en stabiliteit waterlagere gemiddelde
zomerafvoer rivieren en
keringen
(periode 2050-2100)
vaker extreem laag
spuicapaciteit IJsselmeer onder druk bij
overgangsgebied hoog - laag gevoelig
zeespiegelstijging
voor wateroverlast
invloedsgebied zee/IJsselmeer verschuift
periodieke wateroverlast
beekdalen
rivieropwaarts
als zeespiegel
stijgt
schorren en platen kunnen verdrinken bij
zeespiegelstijging
aandacht voor hoogte en stabiliteit
waterkeringen (periode 2008-2050)
aandacht voor hoogte en stabiliteit waterkeringen (periode 2050-2100)
spuicapaciteit IJsselmeer onder druk bij
zeespiegelstijging
invloedsgebied zee/IJsselmeer verschuift
rivieropwaarts als zeespiegel stijgt

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

termijn door zeespiegelstijging spuien onder vrij

nauwgezet gevolgd. Periodiek actualiseert het knmi

te herstellen of aan te passen aan gewijzigde

verval op de Waddenzee worden bemoeilijkt. Als het

de klimaatscenario’s en hun betekenis voor Nederland,

omstandigheden.

warmer en droger wordt is het IJsselmeer steeds

voor het eerst in 2012. Hierbij zal ook een scenario

Met flexibele maatregelen is het mogelijk om in de

belangrijker als bron van zoet water voor peilbeheer,

voor de plausibele bovengrens voor de lange termijn

loop van de tijd in te spelen op omvang en snelheid

voor beregening en bestrijding van verzilting.

worden meegenomen.

van klimaatverandering. De strategie om de zandige

De waterkwaliteit behoeft, vooral in het Markermeer,

kust met de zeespiegelstijging mee te laten groeien

verbetering. In het benedenrivierengebied komen zee-

De beschikbaarheid van steeds weer nieuwe scena-

door zand aan te brengen heeft bijvoorbeeld een hoge

spiegelstijging en hogere rivierafvoeren bij elkaar en

rio’s heeft als risico dat besluitvorming door onzeker-

flexibiliteit omdat de hoeveelheid zand kan worden

bij lage afvoeren in droge perioden kan het verder

heden wordt opgehouden. Het kabinet is van mening

aangepast aan de snelheid van de zeespiegelstijging.

landinwaarts dringen van zout water de zoetwater-

dat de nu reeds in gang gezette programma’s zoals

Er moet dan wel voldoende ruimte zijn gereserveerd

voorziening verder belemmeren.

het Hoogwaterbeschermingsprogramma en de

voor duinverbreding, want de beschikbaarheid van

In beide regio’s hangen mogelijke maatregelen nauw

rivierverruimingsprogramma’s onverkort worden

ruimte is veelal minder flexibel.

samen met maatregelen elders via de verdeling van

uitgevoerd. De Deltacommissie concludeert ook dat

de afvoeren over de Rijntakken en met het landgebruik

de op basis van de knmi 2006 scenario’s genomen

Maar niet in alle gevallen biedt een robuust en/of

van grote delen van Nederland.

maatregelen niet direct hoeven te worden herzien.

flexibel systeem uitkomst, omdat weerstand moet

Zoals reeds aangegeven in hoofdstuk 1.2, is het

worden geboden. Fysieke constructies, zoals dammen,

kabinet wel van mening dat in 2009 een quick scan

dijken of stormvloedkeringen, hebben over het

moet worden uitgevoerd naar de gevolgen van het

algemeen een lagere flexibiliteit omdat bij het

advies van de Deltacommissie voor deze lopende

ontwerp en de uitvoering éénmalig voor een bepaalde

uitvoeringsprogramma’s voor waterveiligheid.

dimensionering moet worden gekozen. De levensduur

2.3
		

Omgaan met onzekerheden bij
klimaatverandering

van de maatregel is dan van belang voor de mate van

Klimaatverandering vergroot de onzekerheid waarbinnen beslissingen over waterbeheer moeten worden

Eén van de uitgangspunten voor klimaatadaptatie is

klimaatverandering waar rekening mee moet worden

genomen en dwingt om verder vooruit te kijken. Voor

het robuust en/of flexibel maken van systemen. Een

gehouden.

de verwachtingen over omvang en tempo van klimaat-

robuust watersysteem of robuuste ruimtelijke

Bij de keuze van het scenario speelt het maatschap-

verandering en de daaruit volgende wateropgaven

inrichting is in het algemeen bestand tegen extreme

pelijk risico een belangrijke rol. Dat is voor veiligheid

hanteert dit Nationaal Waterplan de knmi 2006

gebeurtenissen en voldoet bij verschillende mogelijke

groot, voor wateroverlast veel kleiner bijvoorbeeld.

scenario’s en de verwachtingen van de Deltacommissie

toekomstige ontwikkelingen. Een watersysteem is

Bij een lage flexibiliteit en een hoog maatschappelijk

voor de plausibele bovengrens op de lange termijn.

robuuster wanneer natuurlijke processen worden

risico verdient het de voorkeur om rekening te houden

benut of de ruimte krijgen. Natuurlijke systemen

met de bovengrens van de klimaatverwachtingen.

Bij besluitvorming dienen de meest recente inzichten

bieden namelijk uit zichzelf weerstand tegen ver­

Dan geldt vaak: liever voor langere tijd in één keer

in de gevolgen van klimaatverandering te worden

storingen en hebben een zekere veerkracht om na

goed dan herhaaldelijk ingrijpen.

meegenomen. Daarom wordt de klimaatontwikkeling

een verstoring te blijven functioneren en zich weer

27

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst
28

Wat

Wie

Wanneer

Quick scan naar de gevolgen van het advies van de Deltacommissie

VenW, VROM, LNV, BZK i.s.m. provincies,
gemeenten en waterschappen

2009

Actualisatie KNMI klimaatscenario’s, inclusief een scenario voor de
plausibele bovengrens

KNMI

2012

Herijking wateropgave n.a.v. nieuwe KNMI scenario’s

VenW i.s.m. provincies, gemeenten en
waterschappen

2012-2013

In het Nationaal Bestuursakkoord Water Actueel

• Voor nieuw aan te leggen stedelijke locaties,

mogelijkheden voor het meekoppelen van doelen te

(nbw-actueel) zijn voor watertekort, wateroverlast en

bedrijventerreinen en infrastructuur én stedelijke

benutten en multifunctioneel gebruik na te streven.

waterkwaliteit concrete afspraken gemaakt over de te

vernieuwings- of herinrichtingsprojecten, wordt bij

Investeringen in bijvoorbeeld een dijk die robuust is

hanteren knmi 2006 scenario’s voor het op orde

het ontwerpen daarvan gebruik gemaakt van de

uitgevoerd en tevens voor wonen, bedrijvigheid,

brengen van het watersysteem in 2015. Het scenario

klimaatscenario’s Gematigd en Warm. Gemotiveerd

recreatie, natuur of infrastructuur wordt benut,

van de Deltacommissie met een plausibele boven-

kan Gematigd+ worden gekozen als ondergrens

zijn dan in ieder geval goed besteed als de klimaat-

grens wijkt pas af van knmi 2006 na 2050 en alleen

vanwege aanzienlijke financiële, ruimtelijke of

verandering meevalt.

voor zeespiegelstijging. Dat leidt dus voor het

andere maatschappelijke gevolgen;

nbw-actueel niet tot nieuwe inzichten. Voor water-

• Voor watertekorten wordt voor de aanpak op de

veiligheid bevat het nbw-actueel geen afspraken.

korte termijn (tot 2015) gebruik gemaakt van het
knmi klimaatscenario Gematigd en voor de aanpak

Voor waterveiligheid wordt in het Nationaal Waterplan voor de Rijn de bovengrens van de maatgevende
afvoer bepaald op 18.000 m3/s en voor de Maas op
4600 m3/s rond 2100. Voor de kust wordt een zee­

op lange termijn (vanaf 2015) uitgegaan van een
bandbreedte tussen Gematigd en Gematigd+;
• Voor waterkwaliteitsopgaven wordt uitgegaan van
het knmi 2006 scenario Gematigd, met uitzondering

spiegelstijging van 85 cm ten opzichte van 1990

van die gebieden die gevoelig zijn voor watertekor-

gehanteerd als bovengrens voor 2100. Dit past bij de

ten, waarvoor ook scenario Gematigd+ wordt

bovengrens van de knmi 2006 scenario’s Warm en

gebruikt voor het bepalen van de opgave.

Warm+. De dimensionering van niet-flexibele maat-

Los van bovenstaande uitgangspunten is het op

regelen voor waterveiligheid met een levensduur tot

projectniveau altijd verstandig gevoeligheidsanalyses

na 2050 (en die nog niet in uitvoering zijn) dient

uit te voeren naar alle vier de knmi 2006 klimaat­

beoordeeld te worden aan de voorgestelde bovengrens

scenario’s en indien van toepassing ook de plausibele

van de Deltacommissie.

bovengrens. Op basis daarvan kan desgewenst
gemotiveerd worden afgeweken van de bovenstaande

Voor de overige beleidsthema’s wordt als basis

uitgangspunten.

uitgegaan van de meer gematigde klimaatscenario’s
(Gematigd/Gematigd+). Daarvoor gelden de volgende

Bij grootschalige ‘in één keer goed’ maatregelen voor

nuanceringen:

de lange termijn is er een risico dat we meer geld

• Voor regionale wateroverlast wordt gebruik

uitgeven dan strikt noodzakelijk als de klimaat­

gemaakt van het knmi 2006 scenario Gematigd als

verandering minder sterk doorzet dan we nu denken.

ondergrens;

Dit overinvesteren kan worden verkleind door

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

2.4 Streefbeeld

gehouden met de gevolgen van een mogelijke

mee te bewegen met klimaatverandering. Ook door de

calamiteit, en met name in voor overstroming

mens aangelegde wateren zijn waar mogelijk ingericht

In de toekomst is Nederland een veilige, welvarende

kwetsbare gebieden zijn vitale functies berekend

op een optimaal ecologisch functioneren. In de

en leefbare delta, mede dankzij de wijze waarop met

op een eventuele calamiteit.

Zuidwestelijke Delta zijn de natuurlijke getijden­

water wordt omgegaan en water wordt benut. Hieraan

De bescherming tegen overstromingen is gebaseerd

dynamiek en overgangen van zoet naar zout weer op

leveren burgers, bedrijfsleven en overheid allen een

op het geven van voldoende ruimte aan de rivieren,

grote schaal hersteld. Op de Noordzee levert duur-

belangrijke bijdrage. Nederland is een voorbeeld voor

een robuuste kust die door het aanbrengen van zand

zame visserij een kwalitatief goed product, waarbij

andere landen en levert een belangrijke bijdrage aan

is meegegroeid met de zeespiegelstijging en een

gezonde populaties in stand worden gehouden.

de veiligheid en leefbaarheid van andere kwetsbare

combinatie van verschillende typen traditionele en

Bodemleven en populaties vissen en zeezoogdieren

delta’s in de wereld en wisselt daarbij kennis en

innovatieve waterkeringen die waar mogelijk multi-

zijn in de beschermde gebieden volledig hersteld.

ervaring uit.

functioneel zijn (zoals overstroombare dijken en brede,
bewoonbare dijken). Waar in de toekomst nog meer

Nederland is nog steeds, en zeker in vergelijking met

Nederland is optimaal beschermd tegen overstromingen

ruimte voor veiligheid moet worden geboden, is

veel andere landen, een zeer waterrijk land. Weliswaar

door rivieren en zee. Dit vergt een voortdurende

ruimte gereserveerd die wel een tijdelijke bestemming

is er per jaar meer dan genoeg zoet water, maar dit is

inspanning. Veiligheidsniveaus zijn gebaseerd op

kan hebben.

niet altijd vanzelfsprekend op de juiste tijd op de

de te beschermen waarden en mogelijke aantallen

Ook de Waddenzee groeit dankzij toevoer van zand

juiste plek. Belangrijke watergebruikers in laag

slachtoffers. Stedelijk gebied en kapitaalintensieve

mee met de zeespiegelstijging, waardoor de platen en

Nederland, zoals de land- en tuinbouw en industrie,

economische bedrijvigheid zijn daardoor soms beter

geulen, die het unieke natuurgebied en open land-

zijn in bepaalde gebieden minder afhankelijk van

beschermd dan omliggende landelijke gebieden,

schap kenmerken, en de eilanden zijn behouden.

aanvoer van water van elders in tijden van schaarste.

waarbij wel overal de basisveiligheid is gegarandeerd.

De waterkwaliteit is overal goed en in sommige

Dit is bereikt door water in natte perioden te bergen

De combinatie van zeespiegelstijging en toename in

gebieden zelfs excellent waardoor unieke mogelijk­

ten behoeve van droge perioden, zuinig watergebruik

de piekafvoeren van de grote rivieren in het beneden-

heden aanwezig zijn voor natuur en aan schoon water

en aangepast gebruik van de grond. Gebruikers

rivierengebied wordt het hoofd geboden met een

gebonden bedrijvigheid zoals voedselproductie.

betalen een reële prijs voor water.

‘afsluitbaar open’ Rijnmond en het afvoeren van

Hiertoe zijn kringlopen gesloten en zijn bezwaarlijke

De verdeling van het beschikbare water is op

piekafvoeren van de Rijn en de Maas via de Zuid­

stoffen uit productketens verbannen. Afvalwater van

nationale en regionale schaal geoptimaliseerd en

westelijke Delta.

huishoudens en bedrijven wordt gezuiverd en

richt zich vooral op gebruikers die afhankelijk blijven

Voor het geval zich ondanks de goede bescherming

effluent wordt veelal hergebruikt. De problemen die

van aanvoer van elders. Regionale watersystemen

tegen overstromingen toch een ramp zou voordoen,

uit het verleden stammen, zoals vervuilde water­

zijn zo ingericht dat ze water kunnen vasthouden om

wat nooit kan worden uitgesloten, zijn burgers tijdig

bodems en nalevering van nutriënten, zijn nagenoeg

tijdens langdurige droogte onomkeerbare ecologische

gewaarschuwd en weten zij hoe zij het beste kunnen

opgelost. Er is een rijke variatie aan natte natuur te

schade, bodemklink en uitdroging van (veen)kades

handelen. Een effectieve rampenbestrijding komt

vinden. Doelstellingen zijn gericht op het goed

te voorkomen.

direct op gang. In de ruimtelijke inrichting is rekening

functioneren van ecosystemen en bieden ruimte om

29

kaart 4

Streefbeeld
Kaart 4

Streefbeeld

Streefbeeld

veilige dijken

kaart 4

afsluitbaar-open rijnmondring

keringen
Streefbeeld
meegroeien met zeespiegel
waal, hoofdroute piekafvoeren
Streefbeeldaﬂeiding piekafvoer rivieren via delta naar zee
rivierengebied:
veilige dijken Ruimte voor de Rivier
groenblauwe
structuur
afsluitbaar-open
rijnmondring

30

natuurlijke
keringen getijdendynamiek
strategische
meegroeienwatervoorraad
met zeespiegel
teveel
water spuien
op Waddenzee
waal,aan
hoofdroute
piekafvoeren
sponswerking
aﬂeiding piekafvoer rivieren via delta naar zee
natuurlijker
beken
rivierengebied:
Ruimte voor de Rivier
vlotte
en veiligestructuur
scheepvaart
groenblauwe
duurzame
energie
natuurlijke
getijdendynamiek
natuurgebieden
op zee
strategische watervoorraad
grootschalige
opslag
CO2 op Waddenzee
teveel aan water
spuien
sponswerking
Ondergrond

natuurlijker beken
stedelijk
gebied
ca. 2015)
vlotte en
veilige(beeld
scheepvaart
natuuren bosgebied
duurzame
energie
zandgronden
natuurgebieden op zee
rivierengebied
grootschalige opslag CO2
veenweidegebied

Ondergrondzeekleilandschap
duinen
stedelijk gebied (beeld ca. 2015)
meren
natuur- en bosgebied
zee
zandgronden
rivierengebied
veenweidegebied
zeekleilandschap
duinen
meren
zee

2 Nederland als deltaland, nu en in de toekomst

De grote watervraag voor het doorspoelen van

In het landelijk gebied wordt flexibel peilbeheer

boezems van diepe droogmakerijen is verminderd

toegepast, maar incidenteel water op het land is niet

door een aantal droogmakerijen te vernatten. Dit

te voorkomen. Verdergaande maatregelen kosten veel

biedt kansen voor prachtige woonmilieus, recreatie,

meer dan de geleden ongemakken en schade.

landschappelijke kwaliteit en natuur op en rond

In hoog Nederland hebben beken weer een natuur-

water. Het Groene Hart vormt met samenhangende

lijker verloop en is het grondwater weer op een hoger

grote eenheden van water, natuur en landschap

en natuurlijker peil door de sponswerking te vergroten

een groenblauwe structuur als achtertuin van de

en de drainerende werking van waterlopen tegen te

Randstad.

gaan. Het landgebruik is afgestemd op de draag-

Het IJsselmeer vormt een strategische zoetwater-

kracht van het watersysteem.

voorraad met een flexibel peil voor grote delen van
laag Nederland, waaronder delen van de Randstad.

De Noordzee levert met windturbineparken een

Het peil stijgt geleidelijk mee met de zeespiegel

belangrijke bijdrage aan onze energievoorziening.

waardoor nog steeds onder vrij verval op de

In oude olie- en gasvelden wordt grootschalig co2

Waddenzee kan worden gespuid. De waterkeringen

opgeslagen. Het ruimtegebruik op de Noordzee is

zijn hiervoor in de loop van de tijd verhoogd en

goed op elkaar afgestemd, ook in internationaal

activiteiten langs de oevers zijn hierop ingesteld.

verband. Veilige scheepvaart en goede bereikbaar-

De drinkwatervoorziening blijft altijd gegarandeerd,

heid van de zeehavens zijn van belang voor inter-

er zijn voldoende strategische reserves en alternatieve

nationaal transport. De binnenvaart is sterk toe-

bronnen beschikbaar.

genomen, maar heeft de vloot wel aan moeten passen
aan de beperkte vaardiepte in vaker optredende

Piekbuien en langere natte perioden leiden net als nu

perioden van watertekorten.

nog wel eens tot water op straat of op het land, maar

Recreatie op en rond water is sterk toegenomen, deels

dat is niet te voorkomen en maatschappelijk geaccep-

doordat Nederland aantrekkelijker is geworden voor

teerd. Er is namelijk veel aan gedaan om meer ruimte

recreatie als gevolg van klimaatverandering, deels door

voor water te creëren en met een slimme inrichting

de sterk verbeterde bereikbaarheid en voorzieningen.

van het stedelijk gebied de waterbestendigheid en de
bergingscapaciteit te vergroten, bijvoorbeeld open
water in stad, groenblauwe combinaties, water­
opvang, groene daken, drempels voor buitendeuren
en een betere afvoer via het riool door schoon
regenwater waar zinvol te scheiden van afvalwater.

31

3 Samen werken aan realisatie van
het waterbeleid
32

De planperiode van het Nationaal Waterplan staat in het teken van het realiseren van maatregelen en
het uitwerken van maatregelen voor de langere termijn. Met Ruimte voor de Rivier, de Maaswerken,
het Hoogwaterbeschermingsprogramma, de Kaderrichtlijn Water en de uitvoering van de afspraken van
het geactualiseerde Nationaal Bestuursakkoord Water is de uitvoering in volle gang. Tegelijk beginnen we
met het uitwerken van de maatregelen om ook op de langere termijn met water te kunnen wonen en werken in
een mooie leefomgeving. Dit betreft met name maatregelen met belangrijke ruimtelijke consequenties zoals
voor het IJsselmeergebied, de Zuidwestelijke Delta en het Rijnmondgebied. Dit doen we als rijk samen. Samen
met onze buurlanden in de riviercommissies, samen met provincies, gemeenten en waterschappen en samen
met maatschappelijke partijen en bedrijfsleven. Dit is de kern van de manier van werken in de planperiode.
Conform de aanbevelingen van de Deltacommissie wordt de uitvoeringsgerichte aanpak versterkt middels een
Deltawet. Deze wet zal de volgende onderwerpen bevatten: de juridische grondslag voor het Deltaprogramma,
de taken en bevoegdheden van de Deltaregisseur en de wijze waarop een solide financiële basis geregeld wordt.
In de afgelopen jaren is het wettelijke instrumentarium met het opstellen van de Waterwet, de nieuwe Wet
ruimtelijke ordening, de modernisering van de Waterschapswet en de vernieuwingen in het omgevingsrecht al
sterk verbeterd. Verdere grootschalige aanpassingen worden niet voorzien.
Samenwerkingsafspraken tussen de overheden onderling worden verder geïntensiveerd. De manier van werken
ten behoeve van de Kaderrichtlijn Water en Ruimte voor de Rivier dient hierbij als voorbeeld. Daarbij wordt bezien
of de samenwerking binnen stroomgebieden nog effectiever kan. Wat waterveiligheid en zoetwatervoorziening
betreft zal ook de Deltaregisseur een belangrijke rol gaan spelen. Voor het uitwerken van maatregelen wordt een
gebiedsgerichte aanpak de standaard. Dit betekent niet alleen vanuit het watersysteem bepalen wat nodig is,
maar vooral met alle betrokken partijen een ontwikkelingsgerichte aanpak hanteren, kansen benutten en elkaar
houden aan gemaakte afspraken. Hierbij zijn het genereren van nieuwe kennis en innoveren essentieel om kansen
ten volle te benutten en tot de benodigde vernieuwing te komen in de aanpak. Ook wil het kabinet dat iedereen
meedenkt en meedoet. Water is nu nog voor velen een vanzelfsprekendheid. We moeten ons meer bewust worden
van de kansen en tegelijk de bedreigingen van water.

3.1		S amen aan de slag
3.1 Samen aan de slag

Analyse
Taken en verantwoordelijkheden verankerd in

Gemeenten en waterschappen informeren de provincies

uitwerken en uitvoeren van de wateropgaven van de

wet- en regelgeving

over voortgang van het uitvoeringsbeleid en knel­

toekomst.

Waterbeheer is een gezamenlijke verantwoordelijkheid

punten bij de uitvoering.
De Europese Unie is een belangrijke regelgever op het

van rijk, provincies, gemeenten en waterschappen
waarbij de taken in zogenaamd medebewind worden

Het toezicht op basis van de Waterwet gaat uit van het

gebied van water. Met de Kaderrichtlijn Water, de

uitgevoerd. Tussen al deze bestuurslagen gebeurt de

principe ‘getrapt toezicht, tenzij’. Dit betekent dat het

Grondwaterrichtlijn, de Kaderrichtlijn Mariene

verdeling van taken onder het motto ‘Decentraal wat

rijk toeziet op de taakuitvoering door provincies en de

Strategie en de Richtlijn Overstromingsrisico’s is een

kan, centraal wat moet’.

provincies op hun beurt toezien op de taakuitvoering

omvangrijk pakket regelgeving in werking op het

Voorwaarde voor een doeltreffend optreden van deze

door waterschappen en gemeenten, tenzij er sprake is

gebied van waterkwaliteit en waterveiligheid.

overheden is samenwerking. De taken en bevoegdheden

van bovenregionale belangen of internationaal-

Daarnaast zijn er richtlijnen op het gebied van natuur,

van rijk, provincies, gemeenten en waterschappen

rechtelijke verplichtingen die rechtstreeks toezicht

die ook veel invloed hebben op het omgaan met water.

zijn wat betreft het waterbeheer verankerd in de

van het rijk op de waterschappen rechtvaardigen.

De Kaderrichtlijn Water is geïmplementeerd in de

Waterwet, de Waterschapswet en de Wet milieubeheer.

Bij de eerstvolgende mogelijkheid wordt dit toezicht­

Nederlandse regelgeving. Voor de Kaderrichtlijn

Samengevat is het rijk verantwoordelijk voor het

model opnieuw bezien. Bij de oordeelsvorming

Mariene Strategie en de Richtlijn Overstromingsrisico’s

nationaal waterbeleid en het beheer in de rijkswateren.

daarover wordt mede betrokken de kabinetsreactie

gebeurt dit in de komende planperiode.

Het rijk heeft voor de werking van het waterbeheer de

op het advies van de Commissie Oosting over inter­-

Het verantwoord omgaan met water in de leefomgeving

systeemverantwoordelijkheid, hetgeen betekent dat

bestuurlijk toezicht.

is niet alleen een verantwoordelijkheid van de bij
waterbeheer betrokken overheden, maar een

waterbeheer zo georganiseerd moet zijn dat door het
nemen van de vastgelegde verantwoordelijkheden en

De Waterwet hanteert een benadering in stroom­

verantwoordelijkheid van een ieder. Burgers en

het uitvoeren van toebedeelde taken door alle

gebieden. De waterplannen van rijk en provincie zijn

bedrijven spelen een sleutelrol bij bijvoorbeeld het

betrokken partijen waterdoelstellingen gerealiseerd

tevens structuurvisie op basis van de Wet ruimtelijke

voorkomen van verontreiniging en bij voorkomen van

kunnen worden. De provincie vertaalt het nationale

ordening. Hiermee kan het ruimtelijke instrumentarium

wateroverlast op het eigen perceel.

beleid naar regionaal niveau en informeert het rijk

krachtiger worden ingezet voor de uitvoering van het

over voortgang, knelpunten en ervaringen. De

waterbeleid. Een vertaling van ruimtelijk nationaal

Versterking samenwerking: stroomgebiedaanpak,

waterschappen zijn de beheerders van de regionale

beleid op grond van de oude Wet op de Ruimtelijke

gebiedsontwikkeling en publiek-private samen-

wateren en vertalen het provinciale beleid in uit­

Ordening wordt middels de AMvB Ruimte onder de

werking

voeringsbeleid en maatregelen. Gemeenten hebben

werking van de nieuwe wet gebracht. Dit geldt ook

Met de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water,

specifieke taken op het gebied van omgaan met

voor water. Met het herformuleren van het wettelijke

de opstelling en uitwerking van de pkb Ruimte voor

afvalwater, hemelwater en grondwater. Daarnaast

instrumentarium zijn verantwoordelijkheden, taken

de Rivier en uitwerking van grensoverschrijdende

kunnen gemeenten faciliterend optreden bij het

en rollen helder belegd. Maar hiermee zijn we er nog

maatregelen in bijvoorbeeld het gehele stroomgebied

nemen van bepaalde ruimtelijke maatregelen.

niet. Het kabinet heeft in 2008 besloten een Deltawet

van de Rijn is ervaren dat de aanpak per stroomgebied

op te stellen om een krachtige impuls te geven aan het

een vruchtbare manier van samenwerking is.

33

3.1 Samen aan de slag

34

3.1 Samen aan de slag

Kern van de aanpak is dat de wateropgaven binnen

de gemeenten op de agenda hebben gekregen en

ingebracht. Daarnaast dienen de rollen en verant-

een natuurlijke geografische en hydrologische een-

ervoor zorgen dat de gemeentelijke gezichtspunten op

woordelijkheden van alle betrokkenen helder te zijn,

heid worden beschouwd, zonder dat verantwoordelijk-

het waterbeleid beter naar voren komen. De stroom-

zonder dat deze een keurslijf vormen. Voorts is het

heden of taken van betrokken partijen ter discussie

gebiedaanpak kan in de planperiode nog effectiever

van belang dat een gezamenlijke visie ontstaat die

worden gesteld. Dit betekent dat het schaalniveau

worden door de wateropgaven te combineren met

ook op de een of andere manier wordt bekrachtigd,

voor het aanpakken van wateropgaven vaak de

andere opgaven in een gebied, zoals die voor natuur,

bijvoorbeeld in een convenant. Tenslotte is de

bestuurlijke grenzen doorkruist. Daarom is samen-

landschap, recreatie, landbouw, cultuurhistorie,

financieringsstrategie cruciaal. Daarbij moeten vaak

werking onontbeerlijk.

wonen en werken en ruimtelijke kwaliteit. Voor het

verschillende publieke en private budgetten worden

landelijk gebied is een groot deel van deze opgaven

samengevoegd, is voorfinanciering van toekomstige

Belangrijk bij de stroomgebiedaanpak zijn:

al opgenomen in het Meerjaren­programma Vitaal

baten nodig of zijn additionele middelen noodzakelijk,

• Een langetermijnvisie en een gevoel van urgentie

Platteland (mjp2). Daarin is een koppeling gelegd

bijvoorbeeld voor investeringen in ruimtelijke

die worden gedeeld door alle betrokken partijen;

tussen de doelen van het rijk op deze thema’s en

kwaliteit.

• De integratie van beleid, besluitvorming en kosten,

de verwachte resultaten in de periode 2007- 2013.

over de sectorale belangen heen;
• Communicatie over tijdspaden van voorbereiding,

Het doel van het mjp2 is een heldere opgave te zijn

Gebiedsontwikkeling kan plaatsvinden op verschil-

van het rijk voor gebiedsgerichte uitwerking.

lende schaalniveaus. Soms wordt een proces van
gebiedsontwikkeling gestart door de waterbeheerder

besluitvorming, uitvoering en evaluatie;
Gebiedsontwikkeling is ook een kansrijk instrument

met het oog op het realiseren van een wateropgave.

gebleken om wateropgaven in samenhang met

Het initiatief kan ook bij andere belanghebbenden

regionale of lokale wensen te realiseren. Het wordt

beginnen, waarna de waterbeheerder vanwege een

bijvoorbeeld in het programma Ruimte voor de Rivier

waterbelang of wensen ten aanzien van watersystemen

op diverse locaties toegepast. Het is echter geen

erbij wordt betrokken. De waterbeheerder is daarmee

eenvoudig instrument. Geen twee situaties zijn gelijk,

meer en meer gesprekpartner in gebieds­gerichte

• Voldoende kennis van zowel het gebied zelf als de

maatwerk is geboden, we moeten leren van de praktijk.

ontwikkelingen. Voordeel is dat water­b eheerders

natuurlijke en sociaal-economische processen die

Voor een succesvol gebiedsproces moeten de gebieds-

vroegtijdig wensen kunnen inbrengen bij andere

het beïnvloeden;

opgaven en de kaders vooraf helder zijn gedefinieerd

partners en tevens dat waterbeheerders zelf rekening

en door alle betrokkenen worden onderkend. Alle

houden met en anticiperen op de ontwikkelingen in

belanghebbenden, dus ook het rijk als het partij is,

hun gebied.

dienen samen het gebiedsontwikkelingsproces te

Een goed hulpmiddel bij gebiedsontwikkeling is het

De gewenste samenwerking heeft al goed gewerkt bij

doorlopen. De oplossingsrichting staat immers niet

vroegtijdig betrekken van ontwerpers in het proces.

het opstellen van de stroomgebiedbeheerplannen.

vooraf vast. Het is funest voor het proces als achteraf

Samen ontwerpen aan een gebied helpt om op

Een mooi voorbeeld zijn de gemeenteambassadeurs

de oplossing door één of meer partijen niet wordt

transparante en integrale wijze belangen en kennis

water die, gefinancierd vanuit VenW, water sterker bij

geaccepteerd omdat een belang niet tijdig is

van het gebied boven water te krijgen. Het vroegtijdig

• Gebruik maken van mogelijkheden die zich
gedurende de uitvoering voordoen;
• Een transparante planvorming met actieve deelname
van de betrokken belanghebbenden;
• Voldoende middelen voor het proces van opstellen
en uitvoeren van plannen;

• Transparantie over de voortgang en elkaar houden
aan afspraken.

35

3.1 Samen aan de slag
36

Beleidskeuze

Realisatie

betrekken van ontwerpers vergroot bovendien de

Wet- en regelgeving

Wet- en regelgeving

kans dat de benodigde fysieke ingrepen leiden tot een

Het rijk stelt een Deltawet op, waarin de juridische

In 2009 stelt het rijk een ontwerp van de Deltawet op.

hogere kwaliteit van de ruimte. Goede ervaringen zijn

grondslag voor het Deltaprogramma, de taken en

hier al mee opgedaan bij Ruimte voor de Rivier en in

bevoegdheden van de Deltaregisseur en de voor­waarden

Het rijk zal het initiatief nemen om de bekendheid

de pilots Ruimtelijk Ontwerpen met Water onder het

voor een solide financiële basis worden vastgelegd.

van de wetgeving te vergroten. Een handboek wordt
opgesteld waarin de rolverdeling en verantwoordelijk-

Actieprogramma Ruimte en Cultuur (arc). Daarbij is
(burger)participatie steeds meer onderdeel van

Versterking samenwerking: stroomgebiedaanpak,

heden en de werking van het instrumentarium

gebiedsontwikkeling.

gebiedsontwikkeling en publiek-private samen-

worden samengevat en toegelicht. Dit is inclusief een

werking

beleidskader voor vergunningen en algemene regels.

Samenwerking vindt plaats tussen publieke partijen

De stroomgebiedaanpak werkt goed bij de Kaderrichtlijn

In het handboek wordt bijzondere aandacht gegeven

of ook met private partijen (publiek-private samen-

Water. De betrokken partijen blijven het opgebouwde

aan regelgeving met betrekking tot lozingen. Daarbij

werking). Vroegtijdig betrekken van private partijen

netwerk benutten, en versterken en verbreden de aanpak

komen alle lozingsroutes aan de orde, dus zowel

biedt meerwaarde, omdat zij specifieke kennis en

naar andere wateronderwerpen. Het rijk wil gebieds-

lozingen op de riolering, in de bodem en in het

ervaring bezitten of omdat zij mee willen financieren.

gericht maatwerk in het waterbeheer actief benutten

oppervlaktewater.

Een voorbeeld van het vroegtijdig betrekken van het

en verder professionaliseren. Waar mogelijk en zinvol

bedrijfsleven in publiek-private samenwerking is de

zal gebiedsontwikkeling worden ingezet bij de realisatie

Versterking samenwerking: stroomgebiedaanpak,

marktverkenning Afsluitdijk (zie paragraaf 5.3

van rijksdoelen. Aan provincies, gemeenten en water-

gebiedsontwikkeling en publiek-private samen-

IJsselmeer).

schappen wordt hetzelfde gevraagd. Van waterschappen

werking

wordt gevraagd dat zij invulling geven aan hun rol als

Het rijk zal het initiatief nemen voor verdere profes-

waterautoriteit door te opereren als proactieve netwerk-

sionalisering van de gebiedsgerichte aanpak en van

organisatie, die in samenspel met andere overheden

gebiedsontwikkeling. De stroomgebiedaanpak van de

zorg draagt voor duurzaam regionaal waterbeheer.

Kaderrichtlijn Water zal in overleg met de betrokken

Het rijk zal het delen van ervaringen en het professio-

partners verbreed worden naar andere opgaven en

naliseren van gebiedsontwikkeling actief stimuleren.

worden verbeterd.

Tot op heden is vooral veel aandacht gegeven aan samenwerking in de voorbereidings- en ontwikkelingsfase.

Het rijk zet zich in om gebiedsontwikkeling rijks-

Dit kabinet heeft de ambitie om deze samen­werking

breed en interbestuurlijk verder uit te bouwen en te

nader te versterken in de uitvoerings- en evaluatiefase.

stimuleren. Daarbij worden de rijksbrede bestuurlijke

Het rijk zal inzetten op stimulering van publiek-private

afspraken die gemaakt zijn met provincies in het

samenwerking en zal zijn eigen besluitvormings­

kader van het Investeringsbudget Landelijk Gebied

procedures ten aanzien van publiek-private samen-

(ilg) in het oog gehouden. Voor een vlotte realisatie

werking nader bezien.

van gebiedsontwikkeling wordt nadrukkelijk ook

3.1 Samen aan de slag
37

gekeken naar de inzet van het wilg-instrumentarium
(kavelruil e.d.) en andere instrumenten voor grondverwerving. Een geheel andere manier om de samenwerking te versterken is het door de vng geopperde
idee om personeelsuitwisseling te stimuleren tussen
gemeenten, provincies, waterschappen en rijk.
In 2009 wordt in overleg met de overheidspartners
en maatschappelijke partijen een bestuurlijke agenda

Essche Stroom

Met het oog voor het verleden een
inrichting voor de toekomst

opgesteld voor de periode 2009-2015. Die agenda
wordt jaarlijks geactualiseerd. Daarbij is speciale
aandacht voor uitvoering en tussentijdse evaluatie
van het Nationaal Waterplan, de stroomgebiedbeheerplannen en het Nationaal Bestuursakkoord Water
Actueel en voor de voorbereiding van het tweede
Nationaal Waterplan, Beheerplan voor de Rijkswateren

De Essche Stroom is in de jaren zestig van de vorige eeuw net als vele andere beken
gekanaliseerd. De opgave van Waterschap De Dommel is om de Essche Stroom en
het omringend gebied her in te richten tot een robuust water- en ecosysteem.
Hiermee ontstaan een klimaatbestendig beekdal waar overstromingen niet meer
tot overlast leiden en een vrij meanderende beek die aansluit bij de bestaande,
soms nog verborgen, landschappelijke kwaliteiten.

en natuurlijk de tweede generatie stroomgebied­
beheerplannen. Over informatie-uitwisseling, databeheer en datamanagement worden afspraken gemaakt
tussen rijk, provincies, gemeenten en waterschappen.
Op de bestuurlijke agenda komt de samenwerking met
onze buurlanden in de stroomgebieden en de Europese
Commissie. Tevens komen op de agenda de voortgang
en uitkomsten van de synergiemiddelen en het
innovatieprogramma. Dat geldt ook voor de gezamenlijke inspanningen voor communicatie, educatie en
participatie. Daarnaast wordt verkend welke nieuwe
thema’s kunnen worden opgepakt in stroomgebiedverband. Er wordt gedacht aan de Richtlijn Over­
stromingsrisico’s, waterbodems, de watervoorziening

Gelet op de grote invloed van de mens en het water in de ontstaansgeschiedenis van
het beekdal van de Essche Stroom is in het begin van het planproces cultuurhistorisch
onderzoek gedaan. In het planproces zijn methodieken toegepast die aansluiten bij
deze inspiratiebron, zoals belevingsonderzoek, fotomanipulaties, enquêtes of de
inzet van een theatermaker voor informatieavonden. Hiermee springt het waterschap in op de beleving van het gebied: het verhaal achter een plek voor het zoeken
naar oplossingen voor de toekomst. Bewoners en gebruikers van het gebied zijn hier
nauw bij betrokken. De kwaliteit van de planuitwerkingen is daardoor beter en er
ontstaat meer draagvlak. Het project Essche Stroom is één van de pilotprojecten in
de actie Ruimtelijk ontwerpen met water. Het resultaat van het project ‘Met het oog
voor het verleden een inrichting voor de toekomst’ is voor de Essche Stroom nu de
inspiratiebron voor het planproces. Enkele deelprojecten, bijvoorbeeld De Ruiting,
zijn reeds afgerond.

op lange termijn en de samenhang watersysteem­
beheer en waterketen.

Meer informatie: www.esschestroom.nl

3.1 Samen aan de slag
38

In de MobiliteitsAanpak zijn de gebiedsagenda’s

Het rijk stimuleert publiek-private samenwerking

‘Building with Nature’. Mogelijke innovaties die

aangekondigd, waarin ruimtelijke ambities,

en innovatief aanbesteden in het waterbeheer zowel

hieruit voortkomen kunnen de internationale

verstedelijkingsafspraken en verkeer- en vervoer-

binnen de eigen organisaties als bij provincies,

concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfs­

programma’s samenkomen. Ook regionale afspraken

gemeenten en waterschappen. Met innovatieve

leven versterken.

over bedrijventerreinen, water en natuur en land-

of geïntegreerde contracten krijgt de markt meer

schap kunnen op termijn onderdeel zijn van de

verantwoordelijkheden. Het gaat bijvoorbeeld om

gebiedsagenda’s.

verantwoordelijkheid voor zowel ontwerp, uitvoering
of zelfs onderhoud en financiering. Marktpartijen

Een meer intensieve samenwerking met het bedrijfs­

krijgen hierdoor meer ruimte om hun eigen processen

leven is van belang voor het bereiken van duurzaam

en werkmethoden in te richten en kunnen hierdoor

waterbeheer. Het rijk zal samen met het bedrijfsleven

efficiënter werken. Het rijk zal verkennen op welke

een verkenning doen naar de mogelijkheden voor een

wijze met de markt kan worden samengewerkt om

waterakkoord tussen rijk en bedrijfsleven. Het rijk

grote opgaven van de toekomst uit te voeren.

hecht er waarde aan dat de watergerelateerde bedrijven

Daarbij wordt ook de rol van toezicht meegenomen.

zich goed ontwikkelen en zo min mogelijk belemme-

Ook wil het rijk stimuleren dat decentrale overheden

rende regels ervaren. Tegelijk zien deze bedrijven

en het rijk de opgedane kennis en ervaring over

goede mogelijkheden voor efficiënt watergebruik,

publiek-private samenwerking en innovatief aan­

bescherming van zoetwatervoorraden en de inzet

besteden onderling uitwisselen, bijvoorbeeld door

van innovatie om verduurzaming van watergebruik

expertmeetings. Het rijk zal hierover en over eventuele

te bevorderen. Het bedrijfsleven heeft dit verwoord in

andere stimuleringsmaatregelen in overleg treden

`Versterking Nederlandse Watereconomie` (2008).

met genoemde partijen.
Er zullen stappen worden genomen om het besluit­

De inzet van ontwerpers bij het vinden van integrale

vormingsproces rondom infrastructurele projecten te

oplossingen voor water- en andere ruimtelijke opgaven

versnellen, bijvoorbeeld door te gaan werken met een

heeft meerwaarde in een gebiedsproces (zie voorbeeld

brede verkenningsfase waarin bewoners, decentrale

‘Essche stroom’). Daarom start het rijk in 2009 met

overheden en belangenorganisaties eerder en ruim

het faciliteren van ‘Water en Ruimte ateliers’. Hierin

worden betrokken en door een gebiedsgewijze

kunnen decentrale overheden aan de hand van een

benadering. Het vroegtijdig betrekken van de markt

eigen casus ervaren wat deze meerwaarde is. Op deze

met als doel de ontwikkelkracht (innovatie) en kennis

wijze worden de generieke lessen die geleerd zijn met

van marktpartijen nog beter te benutten zal worden

de pilots Ruimtelijk Ontwerpen met Water (Actie­

voortgezet. Daarvoor kan het noodzakelijk zijn ruimte

programma Ruimte en Cultuur) breder verspreid.

te nemen voor experimenten zoals in het project

3.1 Samen aan de slag

Wat

Wie

Wanneer

Deltawet in ontwerp gereed

VenW

2009

Opstellen handboek wet- en regelgeving waterbeheer

VenW, VROM, LNV samen met provincies, gemeenten en
waterschappen

2010

Opstellen bestuurlijke agenda 2009-2015, inclusief internationale
aspecten

VenW, VROM, LNV samen met provincies, gemeenten en
waterschappen en in overleg met maatschappelijke organisaties

2009, daarna jaarlijks actualiseren

Verbreden en optimaliseren (stroom)gebiedaanpak voor het
totale waterbeheer

VenW, VROM, LNV samen met provincies, gemeenten en
waterschappen

2009-2015

Opstellen gebiedsagenda naar aanleiding van Mobiliteitsaanpak

VenW, VROM, LNV, EZ en provincies, grote gemeenten, stadsregio’s

2009

Faciliteren water en ruimte ateliers

VROM, VenW

2009-2010

Afspraken over informatie uitwisseling, databeheer en datamanagement

VenW, provincies, gemeenten en waterschappen

2009-2015

Verkennen mogelijkheid waterakkoord tussen rijk en bedrijfsleven

VenW, VROM, LNV, EZ, provincies, gemeenten en waterschappen,
bedrijfsleven

2010

Verkennen mogelijkheden versterking gebiedsontwikkeling

VenW, VROM, LNV samen met provincies, gemeenten en
waterschappen

2009-2015

Stimuleren PPS, innovatief aanbesteden en verkenning
samenwerking met de markt,

VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen,
marktpartijen

2009-2015

39

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

Analyse
40

Wederzijdse versterking water en ruimte
Voor een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem is het van belang dat bij ruimtelijke ontwikkelingen rekening gehouden wordt met waterhuishoudkundige eisen op korte en lange termijn. Alleen dan

Klimaatbestendige inrichting van Nederland
Het Coalitieakkoord stelt dat “water een dominant
structurerend element is van de inrichting van

De ruimtelijke doorwerking van het huidige water­
beleid in de Nota Ruimte wordt voor de gebieden die
onderdeel uitmaken van de ruimtelijke hoofdstructuur
geregeld via de eerste tranche van de AMvB Ruimte in
2009. Het gaat om de kust en de rivieren. Voor het op

kunnen maatschappelijke doelen, direct of indirect

Nederland”. Dit uitgangspunt heeft het kabinet in het

afhankelijk van een duurzaam watersysteem, op

Beleidsprogramma verder geoperationaliseerd in pijler 3,

wordt nader bepaald of en wat hiervoor in de AMvB

termijn optimaal bediend worden. Omgekeerd dient

‘Een duurzame leefomgeving’: “Klimaatbestendige

Ruimte moet worden opgenomen. Het Nationaal

de waterbeheerder zich ervan bewust te zijn dat in

inrichting van Nederland waarbij water een meer

Waterplan amendeert op onderdelen het beleid uit

een gebied meer dan alleen waterdoelen gerealiseerd

bepalende factor is bij ruimtelijke afwegingen,

de Nota Ruimte, en wel voor het IJsselmeer en de

moeten worden en dat hij moet anticiperen op andere

inclusief locatiekeuzes. Meer ruimte voor herstel van

rivieren. Daar waar het rijk hier vanwege een nationaal

ruimtelijke opgaven. Water moet de ruimte krijgen

natuurlijke processen (bodem, water en natuur).”

(water)belang harde juridische doorwerking beoogt,

om een bijdrage te kunnen leveren aan een duurzame
en klimaatbestendige ruimtelijke inrichting van
Nederland. Goede bestuurlijke verhoudingen, inzicht
in de belangen van elkaar, bereidheid tot meedenken
en het zoeken naar creatieve oplossingen zijn voorwaarden om tot wederzijdse versterking te komen.

In de Watervisie is dit uitgangspunt als volgt uitgewerkt:
“Water moet daarom bepalender zijn dan voorheen bij
besluitvorming over grote opgaven op het terrein van
verstedelijking, bedrijvigheid en industrie, natuur,
landschap en recreatie.”

orde brengen en houden van regionale watersystemen

wordt dat in dit waterplan aangekondigd.
Dit zal worden geregeld via de tweede tranche van de
AMvB Ruimte in 2010. Het gehele Noordzeebeleid, met
inbegrip van het ruimtelijk beleid, is ook onderdeel
van het Nationaal Waterplan en vervangt het
desbetreffende onderdeel van de Nota Ruimte. Voor

Het rijk is verantwoordelijk voor de ruimtelijke

de bescherming van vitale functies en kwetsbare

doorwerking van nationaal waterbeleid, zowel vanuit

objecten, een onderwerp van nationaal belang maar
niet beperkt tot gebieden in de ruimtelijke hoofd-

het oogpunt van een duurzaam watersysteem als uit
het oogpunt van een aantrekkelijk vestigingsklimaat

Ruimtelijke doorwerking nationaal waterbeleid

structuur, stelt het rijk een separate AMvB op. Het

voor wonen, werken en recreëren.

Het rijk heeft een primaire verantwoordelijkheid voor

gaat dan om de bijzondere bescherming van telecom

de ontwikkeling en uitvoering van beleid voor de

en ict, energienetwerken en evacuatieroutes in geval

ruimtelijke hoofdstructuur, waaronder de kust,

van een overstroming.

de grote rivieren en het IJsselmeer. Het rijk heeft
de mogelijkheid om nationaal (water)beleid direct

In gebieden buiten de ruimtelijke hoofdstructuur

ruimtelijk te laten doorwerken door AMvB’s op

heeft het rijk geen primaire ruimtelijke verantwoor­

te stellen of inpassingsplannen te maken. Beide

delijkheid. Gemeenten en provincies wordt gevraagd

instrumenten werken direct door naar ruimtelijke

het generieke beleid lokaal en regionaal te vertalen

plannen van andere overheden.

en vast te leggen in structuurvisies, bestemmingsplannen en waterplannen. Dit geldt voor alle gebieden,

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

zowel binnen als buiten de ruimtelijke hoofdstructuur.
Naast harde juridische ruimtelijke doorwerking,
maakt het rijk ook gebruik van bestuurlijke en
communicatieve instrumenten. Kennis en innovatie
vervullen een belangrijke rol bij het nader invullen
van ruimtelijk waterbeleid.
Voor buitendijkse gebieden, als onderdeel van de
ruimtelijke hoofdstructuur, gelden geen wettelijke
normen voor de bescherming tegen water.
De gebieden zijn primair bedoeld voor het afvoeren
en bergen van het water. Voor buitendijkse gebieden
bij kust en rivieren heeft het rijk beleidslijnen
geformuleerd. Daarmee dienen gemeenten en
provincies rekening te houden bij het al dan niet
toestaan van ruimtelijke ontwikkelingen en het
ontwerpen van aanvullende gevolgenbeperkende of
beschermende maatregelen.
De komende planperiode zal het rijk op veel onderdelen
van het waterbeleid verdere beleidsontwikkelingen,
verkenningen of nader onderzoek in gang zetten.
Waar dit relevant is zal ook expliciet worden gekeken
naar de mogelijke effecten voor het ruimtegebruik of
de inzet van het instrumentarium uit de Wet ruimtelijke ordening.
Differentiatie water meer bepalend
De ambitie om water bepalender dan voorheen te
laten zijn bij besluitvorming over grote opgaven op
het terrein van verstedelijking, bedrijvigheid en
industrie, landbouw, natuur, landschap en recreatie,

41

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid
42

vraagt om een gedifferentieerde en geconcretiseerde

en is nadere differentiatie en concretisering nood-

waarin de dialoog plaatsvindt. De kwaliteit van het

benadering. Dit principe is reeds uitgewerkt door de

zakelijk. Het Nationaal Waterplan geeft alleen in

(schriftelijke) advies kan wel worden verbeterd maar

provincie Overijssel, die in haar Omgevingsvisie vier

het kader van preventie, als onderdeel van water-

blijkt niet altijd bepalend te zijn voor de effectiviteit

niveaus van sturing onderscheidt voor water (norm-

veiligheidsbeleid, aan dat water normstellend is

van de watertoetsprocedure. In veel gevallen dient

stellend, kaderstellend, medeordenend, faciliterend).

bij ruimtelijke reserveringen voor het hoofdwater­

het formele wateradvies dan ook meer als vangnet,

Het rijk onderschrijft deze methode. Water vraagt niet

systeem.

in het geval dat het proces onbevredigend is verlopen.
Gezien het procesmatige karakter van het watertoets-

alleen om ruimte, maar bepaalt ook mede het gebruik
van ruimte.

Watertoets

proces is dit verklaarbaar. Vanuit het gezichtspunt

De kwetsbaarheid van (delen van) gebieden voor

Een belangrijk instrument is de watertoets, geregeld

van derden kan hierdoor de inbreng van de water­

overstromingen, kwel, overlast, droogte of verzilting

in het Besluit ruimtelijke ordening. Het doel van de

beheerder ondoorzichtig zijn.

en de daarmee gepaard gaande risico’s verschillen

watertoets is de vroegtijdige betrokkenheid van de

van gebied tot gebied en daarmee verschilt ook

waterbeheerder bij ruimtelijke planprocessen te

De flexibiliteit van de watertoets wordt volop benut.

de wateropgave. In sommige gebieden, zoals in

borgen. Daarmee wordt beoogd alle doelstellingen

De betrokkenen bepalen zelf hoe zwaar het proces

het rivierengebied en delen van de kust, is het voor

van het waterbeleid expliciet en op evenwichtige

wordt vormgegeven. De watertoets functioneert

de veiligheid noodzakelijk om reeds nu ruimte

wijze in beschouwing te nemen bij alle ruimtelijke

hierdoor efficiënt en pragmatisch. Echter water­

te reserveren voor het (toekomstige) beheer van het

plannen en besluiten die relevant zijn voor het

aspecten worden in bestemmingsplannen nauwelijks

watersysteem. Water is in dit geval normstellend

watersysteem. De watertoets heeft daarmee meer een

juridisch geborgd en betrokkenheid van de water­

voor de ruimtelijke ontwikkeling in deze gebieden.

procesmatig karakter dan dat van een echte toets.

beheerder bij de formele besluitvormingsfase is
gering. De waterbeheerder maakt weinig gebruik van

Bij de inrichting worden andere opgaven, zoals
natuurontwikkeling en landschap, integraal meege-

De evaluatie uit 2006 laat zien dat water in behoorlijke

de - formele - mogelijkheid van inspraak, bezwaar

nomen in de uitvoering. In andere gevallen wordt

mate transparant, herkenbaar en evenwichtig in

en beroep. Er is meer bestuurlijke aandacht nodig

water op zijn waarden meegewogen samen met de

beschouwing wordt genomen bij ruimtelijke plannen

voor de watertoets en de formele procesgang wordt

waarden van andere opgaven en functies in het

op inrichtingsniveau. Op locatiekeuzen is de water-

niet altijd in acht genomen. Ook is er weinig belang-

gebied. Dit hangt onder meer af van de aard, omvang,

toets nog weinig effectief gebleken. Het blijkt lastig

stelling voor financiering en compensatie in plannen.

urgentie in relatie tot aanwezige functies en bodem-

om het waterbelang sterk(er) te positioneren in het

Bij het watertoetsproces lijkt in de praktijk de nadruk

gesteldheid. Tevens vindt het rijk het daarbij van

complexe krachtenveld van vaak al lang lopende

vooral te liggen bij waterkwantiteit (wateroverlast).

belang dat bij alle (water)opgaven en -maatregelen

locatiekeuzeprocessen, waarbij ook de neiging bestaat

Gezien de invoering van de Kaderrichtlijn Water en de

een maximale meekoppeling met andere opgaven en

de nadelen van een bepaalde locatiekeuze te mitigeren

klimaatverandering is het van belang om ook (extra)

maatregelen plaatsvindt.

op inrichtingsniveau. Er bestaat bij betrokkenen over

aandacht te schenken aan waterkwaliteit, watertekort

het algemeen tevredenheid over het proces van de

en waterveiligheid in het watertoetsproces.

Veelal ontbreekt het aan heldere kaders om deze

watertoets. Zowel initiatiefnemer als waterbeheerder

afweging op een duurzame wijze te kunnen maken

hechten zeer aan de zogenaamde ‘informele fase’

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

Naar aanleiding van de evaluatie van de watertoets

Ruimtelijke reserveringen en beschermingszones

Met dit instrument wordt ruimte langs primaire

(2006) zijn verschillende mogelijkheden onderzocht

Ruimtelijke reserveringen in het hoofdwatersysteem

waterkeringen gevrijwaard om de waterkeringen

die de watertoets kunnen versterken, waaronder

en regionale systemen zijn noodzakelijk om in de

voor de kust, de grote rivieren en meren te kunnen

juridische. Belangrijkste aanpassingen zouden kunnen

toekomst de gevolgen van klimaatverandering het

versterken. Voor het kustfundament geldt bijvoor-

zijn het verplicht aanvragen en opstellen van een

hoofd te kunnen bieden. Voor het op orde houden

beeld een beschermingszone voor mogelijke verster-

wateradvies, het ter visie leggen van het wateradvies

van het rivierengebied zijn in de pkb Ruimte voor

kingen in de komende tweehonderd jaar. De huidige

bij het concept bestemmingsplan en het beargumen-

de Rivier voor de lange termijn binnendijks en buiten-

beschermingszones zijn nu vastgelegd in de legger

teren van het waarom indien van het wateradvies

dijks ruimtelijke reserveringen reeds vast­gelegd.

van de waterschappen. Het rijk heeft op dit moment

wordt afgeweken. De Adviescommissie Water (2007)

Deze worden in het Nationaal Waterplan herbevestigd

onvoldoende zicht op de wijze waarop waterschappen

heeft naar aanleiding van de Watervisie geadviseerd

en overgenomen in de eerste tranche AMvB.

en gemeenten precies omgaan met deze beschermingszones, zowel wat betreft de omvang van de bescher-

het instrumentarium voor de noodzakelijke samenhang tussen water en de ruimtelijke ordening verder

Het huidige juridische instrumentarium biedt vol-

mingszones als de verankering in de legger van het

uit te werken. De Commissie van Advies inzake de

doende mogelijkheden om ruimtelijke reserveringen

waterschap en het bestemmingsplan van gemeenten.

Waterstaatswetgeving (2008) heeft gewezen op de

voor tien jaar of langer te kunnen maken. Desalniet-

juridische mogelijkheden en geadviseerd de water-

temin is het bestuurlijk complex om ruimtelijke

In het licht van toekomstige ontwikkelingen

toets juridisch te versterken.

reserveringen voor water als instrument in te zetten,

(nieuwe normeringssystematiek, verkenning naar

onder andere in gevallen waar het onduidelijk is

kustwaartse uitbreiding), kan het noodzakelijk zijn

Ook onder de nieuwe Wet ruimtelijke ordening/

of en wanneer concrete watermaatregelen gerealiseerd

de omvang van de beschermingszones te herijken.

Besluit ruimtelijke ordening is het overleg tussen

zullen worden. Het doel, de termijn waarop de reser-

Hier wordt verder aandacht aan besteed in de

initiatiefnemer en waterbeheerder en het opstellen

vering betrekking heeft, de gebruiksmogelijkheden

paragrafen Waterveiligheid, Kust, Rivieren en

van een waterparagraaf bij bestemmingsplannen

van het gereserveerde gebied en de grondposities van

IJsselmeergebied.

verplicht. Voor het Besluit ruimtelijke ordening geldt

belanghebbenden (waterbeheerder) bij ruimtelijke

de Bestuurlijke Notitie Watertoets (2001) onverminderd

reserveringen verschillen van geval tot geval. Dit kan

als de bestuurlijke afspraken waarin een nadere

consequenties hebben voor de aanpak, taken en

uitwerking is opgenomen van de processtappen

verantwoordelijkheden en de manier waarop de

en inhoudelijke aandachtspunten zoals bestuurlijk

ruimtelijke reservering juridisch of planologisch

is overeengekomen. Wel zijn de provinciale toetsing

geborgd wordt.

op bestemmingsplannen en de verplichting van
de watertoets voor provinciale en gemeentelijke

Naast ruimtelijke reserveringen op grond van de

structuurvisies vanwege de vormvrijheid formeel

Wet ruimtelijke ordening, is het instrument van

vervallen.

beschermingszones op grond van de Waterwet van
belang om het watersysteem op orde te houden.

43

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

Beleidskeuze

44

Differentiatie water meer bepalend

voor aanleg, beheer en onderhoud van infrastructuur

matige karakter van de watertoets en mogelijkheden

Om het beleidsuitgangspunt ‘water meer bepalend’

en gebouwen fors toenemen. De Deltacommissie acht

die nu al door de nieuwe wetgeving wordt geboden.

te kunnen hanteren, ontwikkelen rijk, provincie,

een verbod op bouwen op fysisch ongunstige locaties

Het rijk wil bevorderen dat in het watertoetsproces

waterschappen en gemeenten samen een manier van

niet zonder meer geboden. Ruimte is nu eenmaal

meer aandacht komt voor klimaatverandering,

werken waarmee het belang van water gebiedsgericht

schaars, ook op dit type locaties. De besluitvorming

waterveiligheid, watertekort en waterkwaliteit.

en ruimtelijk ingevuld wordt. Door de wateropgaven

over nieuwbouwplannen, inclusief grootschalige

Het rijk zal daarbij de kennis over de meest effectvolle

op kaart te zetten, wordt het voor alle belanghebbenden

herstructurering in deze gebieden, dient wel plaats te

werking van de watertoets vergroten.

in een gebied duidelijk waar welke wateropgave ligt

vinden op basis van een integrale kosten-batenanalyse.

Belangrijkste bijdrage om de (mee-) bepalende rol van

en hoe deze kan worden afgewogen, gecombineerd en

De risico’s en kosten als gevolg van lokale besluiten

water in de ruimtelijke inrichting te versterken verwacht

gerealiseerd met andere opgaven. Dit verschaft niet

moeten niet op een andere bestuurslaag worden

het rijk van de provinciale waterplannen. In samen-

alleen de waterbeheerder maar ook provincies als

afgewenteld, maar gedragen worden door diegenen

hang met de provinciale structuurvisies bieden deze

bewaker van waterbelangen een goede onderhande-

die ervan profiteren. De waterbeheerder moet in een

plannen het strategisch ruimtelijk kader op grond

lingspositie in het afwegingsproces rond ruimtelijke

vroeg stadium betrokken worden en er mag geen

waarvan de waterbeheerder een meer strategische

plannen. Uitgangspunt is daarbij steeds een integrale

sprake zijn van vrijblijvendheid. De watertoets speelt

inbreng kan leveren in het watertoetsproces.

afweging op grond van aard, omvang, urgentie van

hierbij een belangrijke rol. Het kabinet wil deze

Deze provinciale plannen sturen meer dan tot nu toe

de lokale opgaven, rekening houdend met aanwezige

denkrichting verder verkennen.

op verantwoorde locatieontwikkelingen en formuleren
randvoorwaarden voor waterhuishoudkundig kwets-

functies en bodemgesteldheid en andere kenmerken
van het gebied. Daarbij moet zoveel mogelijk gezocht

Versterking van de watertoets

bare gebieden.

worden naar - al dan niet tijdelijke - strategische

De Wet ruimtelijke ordening, de Waterwet en de Wet

Voor een optimaal gebruik van het instrument

allianties met andere ontwikkelingen en functies

milieubeheer bieden een goede invulling van het

structuurvisie vraagt het rijk aan provincies en

en naar mogelijkheden om lokale opgaven en

watertoetsproces, door de instrumenten die deze

gemeenten om bij het opstellen van structuurvisies

maatregelen maximaal met elkaar mee te koppelen.

wetgeving biedt. Door provinciale en gemeentelijke

waterbeheerders in een zo vroeg mogelijk stadium te

Dit geldt zowel voor het hoofdwatersysteem

structuurvisies, provinciale waterplannen, bestuur-

betrekken door een wateradvies te vragen en een

(binnendijks en buitendijks) als voor de regionale

lijke waterafspraken en het verbreed gemeentelijk

waterparagraaf op te stellen, zonder hierbij de

watersystemen.

rioleringsplan gecombineerd en afgestemd in te

vorm- en procedurevrijheid van structuurvisies uit

zetten, kunnen in principe de waterbelangen zorg-

het oog te verliezen. De vroegtijdige betrokkenheid

Bouwen op fysisch ongunstige locaties

vuldig worden afgewogen bij ruimtelijke ontwikkelingen.

van waterschappen en Rijkswaterstaat bevordert

De Deltacommissie stelt dat bouwen in diepe polders

Dit is een beleidsmatige versterking van de water-

een zorgvuldige integrale ruimtelijke afweging van

en op slappe veengrond extra inspanningen vereist

toets, waarbij de nieuwe juridische instrumenten uit

de waterbelangen en brengt de waterbeheerder in

om wateroverlast en schade door overstroming uit

de genoemde wetten worden ingezet. Een verdere

een betere onderhandelingspositie in het begin­

boezemwateren te voorkomen. Vanwege bodemdaling

juridificering van de watertoets met een toename aan

stadium van het ruimtelijk ordeningsspoor.

en klimaatverandering kunnen in de toekomst de kosten

verplichtingen verhoudt zich niet met het proces­

Van waterbeheerders wordt verwacht dat als na

Realisatie

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid
45

integrale afweging het waterbelang onvoldoende

reserveringen in de toekomst nodig zijn, zullen

Differentiatie water meer bepalend

gediend is, zij waar juridisch mogelijk gebruik maken

hiervoor aanvullende maatregelen getroffen worden.

Het rijk verkent in 2009 de wijze waarop het beleids-

van het instrument van zienswijzen, beroep en

uitgangspunt ‘water meer bepalend’ kan worden

bezwaar. Tevens dienen zij toe te zien op een juridische

Voor het op orde houden van het watersysteem

gedifferentieerd en geconcretiseerd. Hierbij zal zoveel

verankering van afspraken of randvoorwaarden in

kunnen ruimtelijke reserveringen een belangrijke rol

mogelijk gebruik worden gemaakt van de huidige

de planvoorschriften van bestemmingsplannen.

vervullen. Voor het regionale watersysteem is het

aanpak in de regio. Voorbeelden zijn de kaarten met

Naast de betrokkenheid in een vroeg stadium kan

de taak van de regionale waterbeheerders om aan

ontwikkelingsperspectieven die gemaakt zijn voor de

ook de waterbeheerder door een proactieve houding

te geven hoeveel ruimte voor water er nodig is om

omgevingsvisie van de provincie Overijssel

bijdragen aan een goede doorwerking van de water­-

de wateropgave voor de lange termijn te kunnen

en de functiefaciliteringskaarten van de provincie

belangen in ruimtelijke ontwikkelingen. Ook de

realiseren en aan ruimtelijke ordenaars om hier-

Noord-Holland en het Hoogheemraadschap Hollands

verplichte plan-mer procedure kan een vroegtijdige

voor in het bestemmingsplan ruimte te reserveren.

Noorderkwartier (zie voorbeeld ‘Functiefaciliterings-

inbreng van waterbelangen bevorderen.

kaart’). Het resultaat van deze verkenning zal een

Voor de waarborging van een goed en inzichtelijk

Het maken van een ruimtelijke reservering heeft

advies van het rijk zijn hoe het belang van water in

watertoetsproces worden initiatiefnemers, conform

meer kans van slagen als op voorhand (toekomstige)

waterplannen van provincies en waterschappen in

de algemene wet bestuursrecht, geacht bij het ter

ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied niet

relatie tot (andere) regionale opgaven zo concreet

inzage leggen van het bestemmingsplan of inpassings-

belemmerd worden. Naast het instrument ruimtelijke

mogelijk geduid kan worden bij ruimtelijke afwegingen

plan, tevens het wateradvies als bijlage ter inzage te

reserveringen en beschermingszones zijn er wellicht

en een plek kan krijgen in de volgende provinciale

leggen. Conform de Bestuurlijke Notitie Watertoets

ook andere mogelijk­heden om ruimte voor water

waterplannen en structuurvisies. Dit kan door de

wordt van het bevoegde gezag verwacht dat waar het

ook op de lange termijn beschikbaar en geschikt

provincies, waterschappen en gemeenten betrokken

plan afwijkt van het wateradvies dit wordt gemotiveerd

te houden. Gedacht kan worden aan tijdelijke of

worden bij het opstellen van de overstromingsrisico-

in de waterparagraaf van het betreffende plan.

positieve bestemmingen, het inzetten van het voor-

zoneringskaarten en functiefaciliteringskaarten voor

keursrecht van gemeenten of het bewuster inzetten

de zoetwatervoorziening (zie ook paragrafen 4.1 en

Ruimtelijke reserveringen en beschermingszones

op strategisch grondbeleid. Het rijk wil hier meer

4.2). Op basis van wat hier in kaart gebracht wordt,

Voor zowel het op orde houden van het hoofdwater-

inzicht in krijgen.

zal dan een goed beeld gegeven kunnen worden van

systeem als het regionaal watersysteem is ruimte

wat het waterbeleid van het ruimtelijk beleid vraagt

voor water nodig. Voor het hoofdwatersysteem zijn

Voor het in de toekomst op orde houden van water-

en omgekeerd. Dit zal vervolgens een plek kunnen

ruimtelijke reserveringen gemaakt voor de Maas en

keringen zijn beschermingszones belangrijk. Het

krijgen in de volgende provinciale waterplannen en

de Rijn. Het rijk is verantwoordelijk voor het planolo-

rijk wil meer zicht hebben op de wijze waarop dit

structuurvisies.

gisch vastleggen van deze ruimtelijke reserveringen.

instrument wordt ingezet, zowel wat betreft de opties

Indien naar aanleiding van de uitwerking van de

voor de verankering als de omvang van de zones die

kabinetsreactie op aanbevelingen van de Delta-

worden gehanteerd.

commissie blijkt dat nog extra ruimtelijke

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

Functiefaciliteringskaart

Hulpmiddel om
water te laten
meesturen in
de ruimte

Bouwen op fysisch ongunstige locaties

46

Het rijk zal in 2010 een verkenning uitvoeren naar de
wijze waarop kosten-baten- en risicoanalyses moeten
worden uitgevoerd bij nieuwbouwactiviteiten op
fysisch ongunstige locaties. Daarbij zal ook gekeken
worden hoe het profijtbeginsel kan worden mee­
genomen. De verkenning zal afgestemd worden met

Water wordt voor verschillende functies gebruikt; van het drenken van vee tot
beregening van gewassen, van scheepvaart tot koelwater voor industrie, van visserij
en natuur tot zwemmen. De waterbeheerders spannen zich in om deze verschillende
functies goed te bedienen. Een goed werkend, gezond watersysteem is ten slotte de
basis voor economische voorspoed en een hoge belevingswaarde van onze omgeving.

het afwegingskader voor locatiekeuze, de inrichting
van grootschalige projecten, gebiedsontwikkelingen
en investeringsprogramma’s die binnen het Nationale
Adaptatieprogramma Ruimte en Klimaat (ark) wordt
ontwikkeld.
Versterking van de watertoets

Vanuit het waterbeheer bezien ligt echter niet elke functie op de meest gunstige
plek. Nieuwe functies kunnen ook niet altijd zonder meer worden ingepast. Soms zijn
er zeer hoge inrichtings- en beheerskosten aan verbonden. Daarnaast vraagt de
klimaatverandering om een heroverweging van inrichting en beheer van ons
watersysteem.

De Bestuurlijke Notitie Watertoets zal worden
geactualiseerd. Het rijk zal in 2009 de aangepaste
Landelijke Handreiking Watertoets uitbrengen en
waar nodig onderhouden aan de hand van de
ontwikkelingen.
Ook zorgt het rijk voor de nodige communicatie over

In Noord-Holland maken waterschappen en provincie samen functiefaciliteringskaarten. Deze maken inzichtelijk welke inrichtings- en beheerskosten van het watersysteem nodig zijn om functies te voorzien van de juiste kwaliteit en kwantiteit van het
water, rekening houdend met de klimaatverandering. De kaarten geven inzicht in de
plaatsen waar het waterbeheer weinig of veel inspanning kost in relatie tot belangrijke gebruiksfuncties. Deze kennis is goed bruikbaar wanneer nieuwe functies
moeten worden aangewezen in het kader van ruimtelijke plannen en voor de
onderbouwing van het wateradvies en de watertoets. De criteria op de functiefaciliteringskaart voor bollenteelt zijn gebaseerd op kenmerken van het gebied: grondsoort, hoogteligging, natuurlijke aanwezigheid van zoet water.

het watertoetsproces in het licht van de Wet ruimtelijke ordening en Waterwet.
Ten aanzien van structuurvisies stelt het rijk dat bij
de totstandkoming daarvan waterbeheerders in een
zo vroeg mogelijk stadium betrokken dienen te worden.
Waterbeheerders wordt gevraagd in beginsel een
wateradvies op te stellen. Opstellers van structuurvisies wordt verzocht deze van een waterparagraaf
te voorzien. Dit alles om een integrale ruimtelijke
afweging van water op een zorgvuldige wijze mogelijk
en inzichtelijk te maken. Het rijk zal conform de

Bron: Waterbeheersplan 3 2007-2009, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

afspraak in het nbw-actueel in 2011 de werking van

3.2 Ruimtelijke aspecten waterbeleid

de watertoets evalueren, onder andere op het aspect

inzet van strategisch grondbeleid, voorkeursrecht

Het rijk zal in 2009-2010 een verkenning uitvoeren

van ruimtelijke doorwerking en werking van de

gemeenten en positief of tijdelijk bestemmem. Bij het

naar de huidige gang van zaken met betrekking tot

watertoets bij locatiekeuzen. Naar aanleiding van de

verkennen van deze mogelijkheden zal onder andere

beschermingszones. Doel van deze verkenning is

uitkomsten van de evaluatie zal worden bezien of het

gekeken worden naar de bestuurlijke haalbaarheid,

inzicht te krijgen in de wijze waarop de huidige

wettelijke instrumentarium alsnog verder moet

de consequenties voor het bestaande grondgebruik,

beschermingszones in verschillende gebieden worden

worden aangescherpt.

planologische borging, taken en verantwoordelijk­

bepaald en worden vastgelegd en welke factoren een

heden en financiering. De uitkomst van deze ver­

rol spelen bij de planologische verankering van deze

Ruimtelijke reserveringen en beschermingszones

kenning zal met de provincies, gemeenten en water-

beschermingszones in bestemmingsplannen. De uit-

Het rijk zal in 2009-2010 verkennen welke effectieve

schappen worden besproken. Waar wenselijk worden

komst van deze verkenning zal ook worden benut bij

mogelijkheden of middelen er, in aanvulling op het

nadere bestuurlijke afspraken gemaakt. De uitkomst

de herijking van de beschermingszones na het principe-

instrument van ruimtelijk reserveren en beschermings-

van dit onderzoek zal ook worden benut bij nadere

besluit over een nieuwe normeringssystematiek zoals

zones, zijn om ruimte voor water beschikbaar te

invulling en uitwerking van het Deltaprogramma op

aangekondigd in paragraaf 4.1 Waterveiligheid.

houden. In het bijzonder wordt dan gedacht aan de

het punt van ruimtelijke reserveringen.

Wat

Wie

Wanneer

Uitwerking differentiatie water meer bepalend

VROM, VenW, LNV i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2009

Uitwerken kosten-batenanalyse op fysisch ongunstige locaties

VROM, VenW, BZK, LNV

2009-2010

Verbreding toepassing watertoetsproces naar meer aandacht voor
klimaatverandering, waterveiligheid, watertekort en waterkwaliteit

VenW i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2009-2015

Evaluatie werking van de watertoets

VenW, VROM, LNV i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2011

Aanpassing handreiking en bestuurlijke notitie watertoets

VenW, VROM, LNV i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2009

Onderzoek om ruimte op lange termijn beschikbaar en geschikt te
houden

VROM, VenW, LNV i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2010

Verkenning huidige gang van zaken beschermingszones

VROM, VenW, LNV i.s.m provincies, gemeenten en waterschappen

2010

47

3.3 Waterbewustzijn

Analyse
48

Beleidskeuze

Na de watersnoodramp van 1953 was er plotseling in

verbonden met maatschap­p elijke doelen en inzichten,

Het kabinet kiest ervoor activiteiten te ondernemen

brede kring veel aandacht voor de waterveiligheid

zoals de projecten van het bsik-programma ‘Leven

die het maatschappelijk draagvlak voor (ingrijpende)

van ons land. Als achterliggende oorzaak van de ramp

met Water’.

watermaatregelen vergroten, samenwerking in het

werd erop gewezen dat het watersysteem lange tijd

waterbeheer verbeteren en waterbewust gedrag

geen prioriteit had gekregen. Met groot draagvlak

Inmiddels is duidelijk dat met dit soort activiteiten

bevorderen.

kwam wetgeving tot stand en ging de bouw van de

nog te weinig resultaat wordt geboekt. Hoewel het

Ook wil het kabinet de aandacht voor wateronder­

Deltawerken van start. In de jaren daarna, toen de

waterbeleid in brede zin op grote steun kan rekenen

werpen in het onderwijs en bij de doelgroep jongeren

Deltawerken werden uitgevoerd, verdween het water-

– niet voor niets noemen Nederlanders in opinie­

stimuleren, om het waterbewustzijn bij kinderen en

beheer uit de spotlights en werd water weer een taak

onderzoek water het minst omstreden en het meest

jongeren en om de instroom van jonge professionals

van de kleine kring van specialisten. Een vergelijkbare

‘trotse’ onderwerp – wordt deze steun onvoldoende in

in de watersector te vergroten.

slingerbeweging heeft zich voorgedaan op het gebied

praktisch denken en handelen omgezet. Burgers maar

van waterkwaliteit.

ook bestuurders en professionals uit andere domeinen,
zoals de ruimtelijke ordening en de crisisbeheersing,

De laatste jaren hebben politici en bestuurders de

hebben nog te weinig oog voor water. Binnen het

vermaatschappelijking van het waterbeheer opnieuw

waterdomein zelf ontbreekt vaak nog de maatschap-

geagendeerd. Er is meer creativiteit en daadkracht

pelijke vertaalslag. Verder is ‘water’ op de arbeids-

nodig om de opgaven als gevolg van klimaat­

markt nog een onbekend en onbemind thema. Gevolg

verandering aan te pakken. Ook de Deltacommissie

is een groeiend tekort aan voldoende geschoold

signaleert deze opgave en adviseert om langdurig

personeel voor de watersector. Bij ongewijzigd beleid

aandacht te genereren voor het bewoonbaar en

worden 16.000 onvervulbare vacatures verwacht

leefbaar houden van Nederland. In het Nationaal

in 2012.

Bestuursakkoord Water werd een eerste stap gezet
om het waterbeheer zichtbaarder te maken. Rijk,
waterschappen, provincies en gemeenten besloten
samen op grote schaal te gaan communiceren over
de klimaatverandering en de noodzaak om anders
om te gaan met water. Hiertoe werd de campagne
‘Nederland leeft met water’ ontwikkeld, die een
gemeenschappelijk kader biedt aan de communicatie
en de onderlinge samenwerking van de water­overheden.
Ook zijn er de afgelopen jaren vele regionale en lokale
projecten uitgevoerd waarin de wateropgave wordt

Watercampagnes
In het nbw-actueel zijn afspraken gemaakt over
de voortzetting van de waterbewustzijnscampagne
‘Nederland leeft met Water’ tot en met 2011.
De verschillende overheidslagen communiceren
gezamenlijk over het waterbeleid van de toekomst
en benutten de communicatiestrategie ‘Nederland
leeft met Water’ bij de uitvoering van maatregelen.
Het accent ligt zoveel mogelijk op concrete maatregelen
en voorbeelden die herkenbaar zijn voor de burger

Maastricht

Als wij het sein
geven, moet u
vertrekken,
anders bent u
op uzelf
aangewezen.

en inspirerend voor bestuurders. Daarmee biedt
de campagne ondersteuning aan de specifieke
inhoudelijke interactie met belanghebbenden en
omwonenden die vooral in de regio plaats vindt: het
verwerven van draagvlak voor concrete maatregelen,
inspraakprocessen, gebieds- en themaspecifieke
maatwerkcommunicatie. Een voorbeeld van lokale
maatwerkcommunicatie wordt hiernaast nader
toegelicht. Bovendien biedt de campagne aan
bestuurders, waterprofessionals en andere belanghebbenden een gemeenschappelijke ‘watertaal’,
die de onderlinge communicatie en samenwerking
bevordert. Specifiek voor het thema waterveiligheid
zal worden aangesloten bij de eveneens verlengde
bzk-campagne ‘Denk Vooruit’, waarin gecommuniceerd wordt wat de burger moet doen bij (dreigende)
rampen zoals een overstroming.
Wereldwaterdag
De jaarlijkse Wereldwaterdag zal nog intensiever
worden benut dan nu om waterbeleid en -beheer
expliciet onder de aandacht te brengen bij pers en

Maastricht wordt in tegenstelling tot vele andere gemeenten, met regelmaat
geconfronteerd met overstromingsdreiging en wateroverlast. Borgharen en Itteren,
dorpen die deel uitmaken van Maastricht, krijgen jaarlijks te maken met de boodschap dat overstroming een reële dreiging is en dat evacuatie dan tot de mogelijkheden behoort. De boodschap is: als wij het sein geven, moet u vertrekken, anders
bent u op uzelf aangewezen. Veel bestuurders en uitvoerders zijn huiverig om te
communiceren over overstromingsrisico’s, bang als ze zijn dat de bevolking nodeloos
onrustig wordt. Zo niet in Maastricht. Jaarlijks worden Maastrichtenaren via lokale
televisie en folders voorgelicht over mogelijke watersnood plus evacuatieplannen,
jaarlijks houdt de beleidsadviseur rampenbestrijding en crisisbeheersing contact met
de blokhoofden in de bedreigde wijken. Bij de gemeente Maastricht is men zich er
van bewust dat de overheid niet over de volledige informatie kan beschikken om
werkelijk effectief te evacueren.
“Wij weten niet wie op het punt staat te bevallen, wie net thuiszorg heeft gekregen
omdat hij bedlegerig is. Buurtbewoners weten dat wel. We zijn daarom aangewezen
op de sociale netwerken in de buurt, en die mobiliseren we”, aldus de beleidsadviseur. “Als ambtenaar leer je de mensen kennen, en de mensen leren jou kennen.
Waardoor paniek bij stevige boodschappen achterwege blijft, omdat het niet uit de
lucht komt vallen.”

3.3 Waterbewustzijn

Realisatie

49

3.3 Waterbewustzijn
50

61% van het algemene publiek is het eens met de stelling `ik voel me trots
op de manier waarop we in Nederland omgaan met water’ en 74 % is het
eens met de stelling `Ik voel me trots op de kennis en ervaring die we als
Nederland hebben over water’
Campagne-effectonderzoek Nederland leeft met Water, voorjaar 2008.

publiek. De waterbestuurders zullen het voortouw
nemen door op deze dag in hun werkgebied een
aansprekend project of nieuwe activiteit te promoten.
Daarnaast wordt een jaarlijkse prijs ingesteld voor het
meest effectieve en creatieve waterproject, uit te
reiken op Wereldwaterdag door de staatssecretaris
van Verkeer en Waterstaat.
Watercanon
In 2008 is door een groep onafhankelijke deskundigen
de watercanon ‘Zoden aan de Dijk’ ontwikkeld. Deze
toont de maatschappelijke betekenis van water en
de wijze waarop Nederland door ons ‘leven met water’
is gevormd. De canon biedt inspiratie voor de wateropgave van de toekomst, bij de uitwerking van de
campagne ‘Nederland Leeft met Water’ en bij het
stimuleren van de aandacht voor water in het onderwijs.
Vergroten handelingsperspectief bij (dreigende)
overstroming
Voorlichting en (risico-)communicatie over mogelijke
waterrisico’s zijn niet weg te denken uit de huidige
Nederlandse samenleving. Het rapport ‘Versterken
van waterbewustzijn en waterbewust gedrag,
in relatie tot waterveiligheid (2008)’ beschrijft een
verkenning van mogelijke doelen en strategieën.
De inzichten die dit rapport levert, moeten worden
benut bij de uitwerking van (lopende) campagnes als
‘Denk vooruit’ en de implementatie van de communicatie-initiatieven die voortkomen uit de Watervisie.
Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten zetten
zich in om het bewustzijn van burgers en bedrijven

3.3 Waterbewustzijn

voor maatschappelijke risico’s in hun leefomgeving

Ten tweede wordt een adviesgroep watereducatie

activiteiten georganiseerd op het gebied van (basis-

te vergroten. Voor overstromingsrisico’s wordt daarbij

opgericht, bestaande uit onderwijsexperts. Deze zal

tot en met wetenschappelijk) onderwijs, imago en

gebruik gemaakt van de provinciale risicokaarten op

een strategie uitwerken voor de programmering van

bekendheid van de watersector als mogelijk toe­

internet (risicokaart.nl) en zichtbare elementen in de

verdere acties, zoals het stimuleren en faciliteren

komstig werkveld.

leefomgeving (zoals peilstokken) die duidelijk maken

van pilots. Daarnaast adviseert de adviesgroep bij

welke waterstanden denkbaar zijn. Het kabinet steunt

de ontwikkeling van een doorlopende leerlijn water

Watermonitor

verder de uitwerking van lokale en regionale hande-

(‘wie moet wat wanneer van water weten’). De advies-

Met de in 2008 gestarte jaarlijkse Watermonitor

lingsperspectieven voor overstromingen door over-

groep zal regelmatig de educatieve achterban (ngo’s,

worden valide en betrouwbare trends in de kennis

stromingsinformatie, training aan professionals,

adviesbureaus, docenten, etc.) raadplegen en hen

van het publiek over en de betrokkenheid bij het

het bieden van een platform voor uitwisseling van

stimuleren in het zelfstandig oppakken van activiteiten.

waterbeleid over een aantal jaren gevolgd. Gemeten

ervaringen en het belonen van succesvolle initiatieven.

De op onderwijs gerichte activiteiten haken aan bij

aspecten zijn (de ontwikkeling in) persoonlijk probleem-

het Human Capital Water programma, waarin het rijk

besef, maatschappelijk probleembesef, houding en

Wateronderwijs

samen met het waterbedrijfsleven en andere overheden

gedrag ten aanzien van het beleid en de uitvoering,

Ten eerste zal het omvangrijke bestaande educatieve

participeert. Het programma richt zich op het ont-

gepercipieerde effectiviteit van het beleid en de

materiaal over water in Nederland toegankelijk worden

wikkelen van een gezamenlijke aanpak voor het waar-

uitvoeringsmaatregelen, en bereidheid mee te denken

gemaakt via een website en database met zoekmachine.

borgen van voldoende instroom van (technisch

en mee te doen. De uitkomsten van de Watermonitor

Doelgroep van deze actie zijn (toekomstige) docenten,

geschoolde) arbeidskrachten in de sector, door meer

zijn openbaar en kunnen door andere overheden en

docentenopleidingen, ontwikkelaars van lesmateriaal,

jong (technisch) talent te inspireren voor een studie

organisaties ingezet worden om hun communicatie en

scholen, instellingen voor buitenschoolse opvang.

en carrière in de wereld van water. Er worden tal van

samenwerking richting burgers te verbeteren.

Wat

Wie

Wanneer

Voortzetten en versterken waterbewustzijnscampagne ‘Nederland
leeft met water’

VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2011

Benutten Wereldwaterdag

VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2009-2015

Vergroten handelingsperspectief bij (dreigende) overstroming

BZK, VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2009-2015

Actieplan wateronderwijs

VenW, OCW met onderwijssector

2009-2015

Watermonitor uitvoeren

VenW

2009-2015

51

Waterc anon
12 55

10 0 0

13 35

1

2

15 0 7 - 15 7 9

5

4

3

52

K am er ik s e Weter ing

G emeenlandshuis
Rijnland

19 16

We stf r ie s e omr ingdijk

A ndr ie s V ier lingh

18 9 1

1905

17

18 8 7

16
B allumer Mie den

15
Naar der meer

14
NAP

Binnendieze

195 4 - 198 6

192 0

18

193 2

19
Woudagemaal

196 3

20
Dijk wer ker A f sluitdijk

21
O oster s cheldeker ing

B ar tlehiem

Zoden aan de dijk
16 2 7

16 3 4

15 3 0

1 78 4

6

18 6 3

9

8

7

53

Slagt ur v er

De B at av ia

Panner dens che K op

De S cher mer

Nieu we Water weg

18 8 2

18 7 0 - 190 0

13

12
Panor ama Me s dag

18 6 4

18 6 7 - 18 7 0

11

10

Johannis de Rijke

F or t Vechten

Hans Br inker

198 6

19 95

2008

19 7 0

22

23
St u w bij Dr iel

24
Eems / Dollar d

25
B or gharen

Hollands e Nieu we

kaart 5

Waterkennis en innovatie
instellingen
en programma’s
Kaart
5
Waterkennis
en innovatie
kaart 5

instellingen en programma’s

Waterkennis en innovatie
Instellingen en programma’s
kennisinstituten

Deltares - Delft, Utrecht
Alterra (WUR) - Wageningen
kennisinstituten

IMARES
(WUR)
- IJmuiden, Yerseke, Texel, Den Helder
Deltares
- Delft,
Utrecht
LEI (WUR) - Den
Haag (Lelystad, Wageningen)
Alterra
Wageningen
MARIN
- Wageningen
IMARES
(WUR)
- IJmuiden, Yerseke, Texel, Den Helder
Bouw
ondergrond
Delft, Utrecht
LEI TNO
(WUR)
- DenenHaag
(Lelystad,-Wageningen)
KIWA
Water Research - Nieuwegein
MARIN
- Wageningen
TNOVEMW
Bouw kenniscentrum
en ondergrond - Woerden
Delft, Utrecht
ITCWater
- Enschede
KIWA
Research - Nieuwegein

54

VEMW kenniscentrum - Woerden
ITC -universiteiten
Enschede
Technische Universiteit Delft (TUD)
Wageningen UR (WUR)
universiteiten
Universiteit
Utrecht Delft
UU) (TUD)
Technische
Universiteit
Vrije Universiteit
(VU) Amsterdam
Wageningen
UR (WUR)
Universiteit
Twente
Universiteit
Utrecht
UU)(UT) Enschede
VrijeUniversiteit
UniversiteitGroningen
(VU) Amsterdam
Universiteit
van Amsterdam
Universiteit
Twente
(UT) Enschede
ErasmusGroningen
Universiteit Rotterdam (EUR)
Universiteit
Universiteit
(UL) Maastricht
Universiteit
van Limburg
Amsterdam
Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR)
academische
Universiteit
Limburginstituten
(UL) Maastricht
NIOO - Yerseke, Nieuwersluis
NIOZ - Texel instituten
academische
Waddenacademie
- Waddenzee / Leeuwarden
NIOO
- Yerseke, Nieuwersluis
NIOZ - Texel
overheidsinstellingen
Waddenacademie
- Waddenzee / Leeuwarden
STOWA (waterschappen) - Utrecht
RIVM (VROM) - Bilthoven
overheidsinstellingen
Waterdienst
(Rijkswaterstaat)
STOWA
(waterschappen)
- Utrecht - Lelystad
Planbureau
v.d. Leefomgeving - Den Haag
RIVM
(VROM) - Bilthoven
RIONED (gemeenten)
- Ede - Lelystad
Waterdienst
(Rijkswaterstaat)
KNMI (VenW)
- De Bilt
Planbureau
v.d. Leefomgeving
- Den Haag
RIONED (gemeenten) - Ede
internationale
KNMI
(VenW) - De Biltinstituten
UNESCO-IHE - Delft

internationale instituten
grote kennis
UNESCO-IHE
- Delft& innovatie programma’s

Kennis voor Klimaat - regio Haaglanden, Schiphol,

regio
Rotterdam,
grote rivieren,
Zuidwestelijke delta,
grote
kennis
& innovatie
programma’s

ondiepe
veenweidegebieden,
Kennis
voorwateren
Klimaaten
- regio
Haaglanden, Schiphol,
rurale gebieden,
waddenzee
regiodroge
Rotterdam,
grote rivieren,
Zuidwestelijke delta,
Ecoshape
Building
with Nature - op zee bij
ondiepe
wateren
en veenweidegebieden,
Hoek
vangebieden,
Holland waddenzee
droge
rurale
Ecoshape
Center
of Excellence
Dordrecht
Ecoshape
Building
with
Nature - op-zee
bij
HoekTechnologisch
van Holland Topinstituut Water Technologie
(Wetsus)
- Leeuwarden
Ecoshape
Center
of Excellence - Dordrecht
Leven met Topinstituut
Water - laag Water
Nederland,
rivierengebied,
Technologisch
Technologie
hoog Nederland,
stedelijk gebied, kust en zee
(Wetsus)
- Leeuwarden
Kennisprogramma
- regio Haaglanden
Leven
met Water - laagHaaglanden
Nederland, rivierengebied,
Watergebied,
(KRW) kust
innovatie
programma hoogKaderrichtlijn
Nederland, stedelijk
en zee
Nederland
Kennisprogramma
Haaglanden - regio Haaglanden
Kaderrichtlijn
Mariene
(KRM) innovatieKaderrichtlijn
Water
(KRW)Strategie
innovatieprogram
ma programma - Noordzee en Waddenzee
Nederland
Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) innovatieregionale
initiatieven
en projecten
programma
- Noordzee
en Waddenzee
Delft Water-kennis-stad
Rotterdam
Climate Campus/Climate
regionale
initiatieven
en projecten proof
Delta Water - Zeeland
DelftKennisnetwerk
Water-kennis-stad
Ruimte Climate
voor de Campus/Climate
Rivier (innovatieprogramma)
Rotterdam
proof
IJkdijk - Groningen
(Bellingwoude)
Kennisnetwerk
Delta Water
- Zeeland
Aquade
Amsterdam,
Almere
Ruimte
voor-de
Rivier (innovatieprogramma)
Amsterdam
Topstad
IJkdijk
- Groningen
(Bellingwoude)
Klimaatbestendig
bouwen Almere
Aquade
- Amsterdam, Almere
Watercluster
Flevoland
Amsterdam
Topstad
Afsluitdijk
Klimaatbestendig
bouwen Almere
Watercluster Flevoland
Afsluitdijk

3.4 Kennis en innovatie

Analyse

Beleidskeuze

Het waterbeleid voor de komende eeuw vraagt om

De rijksoverheid ziet voor zichzelf een rol weggelegd

Het kabinet gaat uit van een kennis- en innovatie-

vernieuwing en adaptatie. Daarvoor is bovenal

als facilitator en aanjager van kennis en innovatie in

agenda voor de planperiode 2009-2015. Hierbij wordt

kennis en innovatie nodig. Vernieuwing en ontwikke-

de watersector. Deze rol bestaat onder andere uit het

rekening gehouden met de kennisagenda zoals

ling zijn onmisbaar om de in dit Nationaal Waterplan

vertalen van maatschappelijke behoeften in kennis-

voorgesteld door de Deltacommissie.

genoemde beleidsdoelen te bereiken en tegen

vragen, het uitzetten van de kennisvragen via de

Het kabinet zet in op het doorontwikkelen en onder-

maatschappelijk aanvaardbare kosten te realiseren.

kennisarena’s, het wegnemen van belemmeringen

houden van een kennisinfrastructuur waarin kennis

Daarnaast creëren kennis en innovatie een uitne-

voor innovatie en het leggen van verbindingen met

stroomt, waar onderzoek in samenhang geprogrammeerd

mende concurrentiepositie en aantrekkelijke export-

andere sectoren.

wordt en de resultaten gedeeld worden. De inzet op de

mogelijkheden voor Nederland. Private partijen

kennisinfrastructuur stimuleert innovatie en stuurt

hebben daarbij ook hun eigen (economische) belan-

kennisontwikkeling en de toepassing en doorwerking

gen die in combinatie met de publieke belangen van

van kennis.

de overheid tot doorbraken leiden. Tussen voornemen

Bij het verbinden van de wateropgave met andere

en realisatie staat echter een aantal belemmeringen

sectoren vraagt het kabinet bijzondere aandacht voor

in de weg:

de samenwerking met de ontwerpende disciplines en

• Gebrek aan urgentiegevoel bij bestuurders,

het belang van vroegtijdig ontwerpend onderzoek.

bedrijfsleven en burgers, onder andere door de

Vanuit de keuze om Nederland toonaangevend te

kloof in ruimte en tijdschalen (duurzaam denken);

laten zijn in het oplossen van deltavraagstukken zal

• Risicomijdend gedrag van zowel overheden als
bedrijfsleven;
• Gebrek aan experimenteerruimte
(juridisch, bestuurlijk en geografisch);
• Onvoldoende stimulerende aanbestedingsprocedures
en afnemende professionaliteit in opdrachtgeverschap;
• Gebrek aan goed opgeleide waterprofessionals en
hooggekwalificeerd onderzoekspersoneel;
• Onvoldoende doorwerking en aansluiting van
ontwikkelde kennis naar de uitvoeringspraktijk;
• Onvoldoende gebruikmaken van de
internationale/Europese kennisontwikkeling en
kennisinfrastructuur.

het kabinet zich inzetten om op deltagebied toon­
aangevend te zijn in de internationale kennis- en
innovatiearena.

55

3.4 Kennis en innovatie

Realisatie

56

Nationale kennis- en innovatieagenda water voor
de planperiode 2009-2015
De nationale kennis- en innovatieagenda water is

• Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering voor

Het Kennisplatform Water zorgt voor het opstellen en

de gebruiksfuncties? Wat zijn de kansen en de

actueel houden van de kennis- en innovatieagenda en

bedreigingen daarvoor?

het vertalen van de maatschappelijke behoefte aan

opgenomen in bijlage 2 van het Nationaal Waterplan.

• Wat zijn de belemmeringen om de vraag vanuit het

oplossingen naar kennisvragen en van kennis naar

Deze agenda weerspiegelt de maatschappelijke kennis-

buitenland en het aanbod van Nederland bij elkaar

innovaties. Daarnaast zorgt het voor een periodieke

behoefte en noodzaak voor innovatieve oplossingen.

te brengen (financieel, cultuur en samenwerking)?

rapportage over de voortgang van de kennis- en

Voor het rijk zelf zijn de volgende kennisvragen van

• Wat is de meest effectieve communicatievorm op

innovatieagenda. Nagegaan zal worden of het

belang in de planperiode:

het gebied van waterveiligheid die aansluit bij de

Kennisplatform Water dit kan gaan doen onder

• Wat is de betekenis van een nieuwe normerings­

beleving van de burger, inclusief communicatie

de vleugels van de Raad voor Deltaonderzoek.

over onzekerheden?

De Raad voor Deltaonderzoek richt zich op de visie­

systematiek voor de huidige waterkering en op
welke manieren kan invulling worden gegeven
aan het concept van robuust ontwerpen?

• Hoe kan de aantrekkelijkheid van de watersector

vorming over deltavraagstukken en op de program-

vergroot worden voor personeel en studenten?

mering van het onderzoek. Deltavraag­stukken worden

• Welke nieuwe vormen van waterkering zijn denkbaar

hierbij zo breed uitgelegd dat het, op termijn, naast

en hoe kunnen combinaties met andere functies

Kennisinfrastructuur en organisatie

deltatechnologie ook kan gaan over de afstemming

van een kering worden gemaakt?

Het aansturingproces voor de kennisontwikkeling en

met onderzoek op het gebied van water­technologie,

• Wat zijn de effecten van klimaatverandering op het

innovatie wordt verbeterd, zowel aan overheidszijde

waterbestuur en ecologische vraagstukken die te

watersysteem en de technische mogelijkheden om

als aan de kant van de kennisinstituten en het bedrijfs­

maken hebben met het leven in een delta.

hierop te reageren/adapteren (hoofdwatersysteem,

leven. Om dat te bereiken worden het Kennisplatform

Het Kennisplatform Water en de Raad voor Delta­

regionaal watersysteem, stad)?

Water en de Raad voor Deltaonderzoek aangewezen

onderzoek hebben als taken de kennisontwikkeling

• Welke (acceptabele) afwegingsmethoden zijn nodig

om het geheel van afstemming (vraag en aanbod)

voor toekomstig waterbeheer te waarborgen en bij te

en mogelijk voor het afwegen van de belangen in

en programmering (wie doet wat en hoe loopt de

dragen aan een effectieve kennisorganisatie en een

het stroomgebied?

financiering) te doen. In beide instanties zijn overheden,

optimale kennisinfrastructuur. Daarbij zal ook gezorgd

• Welke kennis is nodig om het waterverdelings­

kennisinstellingen en bedrijfsleven vertegenwoordigd.

worden voor een sterke positie van de Nederlandse

vraagstuk aan te pakken, zoals meer inzicht in de

Om de sturende rol van Raad en Kennisplatform ten

kenniswereld in de internationale kennisinfrastructuur,

interactie tussen hoofdwatersysteem en regionale

volle te benutten wordt de onderlinge rolverdeling

onder meer ter versterking van de stroomgebiedaanpak

systemen, het concept van zelfvoorzienende regio’s

vastgelegd. Andere samenwerkingsverbanden,

en de optimalisatie van de waterketen. Een voorbeeld

en verdelingsmechanismen voor actuele water­

zoals de Stuurgroepen Deltatechnologie en Water-

van een Europees initiatief is de oprichting van een

tekorten?

technologie, kunnen hieraan bijdragen vanuit hun

Europees Water Assessment Centrum (ewac) dat door

specifieke doelstellingen. De organisatiestructuur

alle Nederlandse kennisorganisaties op het gebied

zijn er nodig voor een klimaatbestendige inrichting

en vraagsturing van het Innovatieprogramma

van water wordt ondersteund. De kennis- en

op lange termijn?

Watertechnologie zullen onveranderd blijven.

innovatieagenda wordt ook gebruikt voor de

• Wat voor klimaatscenario’s en monitoringstrategieën

onderzoeks­programmering in Europese kaders.

3.4 Kennis en innovatie
57

Bij de samenstelling van Kennisplatform Water en
Raad voor Deltaonderzoek is de betrokkenheid van
het bedrijfsleven essentieel. Een goed voorbeeld van
betrokkenheid, maar ook van initiatief, van het
bedrijfsleven zijn de innovatieprojecten ‘Building
with Nature’ en ‘Flood Control 2015’.
De kennisontwikkeling zal in belangrijke mate
worden uitgevoerd binnen de werkprogramma’s van
kennisinstellingen als Deltares, Alterra, Imares en

Wetsus

Kennis ontwikkelen voor duurzame
waterbehandelingstechnologie

stowa. De verbinding met bestaande onderzoeks­
programma’s zoals Kennis voor Klimaat en tti
(Technologisch Topinstituut voor watertechnologie)
Wetsus en bestaande kennisorganisaties (bijvoorbeeld in de stroomgebieden) is essentieel en zal
worden gewaarborgd en geïntensiveerd. Dit wordt
vanuit het aansturingsproces geregisseerd. Dit geldt

Wetsus, gevestigd in Leeuwarden, biedt een unieke omgeving om rendabele en duurzame waterbehandelingstechnologie van topniveau te ontwikkelen. Wetsus opereert
daarbij als Technologisch Topinstituut Watertechnologie, waarin 70 bedrijven en
8 kennisinstellingen op een inspirerende wijze multidisciplinair samenwerken.
Samen met deze partners levert Wetsus een belangrijke bijdrage aan de oplossing
van de wereldwaterproblematiek.

zowel op nationaal niveau (onder andere met nwo en
nationale klimaatkennisprogramma’s), op Europees
niveau (Kaderprogramma’s en Interreg), als mondiaal
(klimaat, biosfeer, sociologie). Het streven is om
water net als klimaat onlosmakelijk te integreren in

Rond het academisch onderzoekslaboratorium creëert Wetsus faciliteiten voor
startende ondernemers,onderzoeks- en productielaboratoria, een concentratie aan
gerelateerde bedrijvigheid en onderwijs en speciale locaties om nieuwe technologie
op praktijkschaal te kunnen demonstreren.

kennis- en innovatieplannen van andere dossiers.
Voor het managen van rijksbrede maatschappelijke
innovatieprogramma’s wordt gebruik gemaakt van de
interdepartementale programmadirectie Kennis &
Innovatie. Deze is ondergebracht bij het ministerie
van Economische Zaken. De programmadirectie is
opgericht in het kader van Nederland Ondernemend
Innovatieland (noi), een rijksbreed programma
gericht op de versterking van de innovatiekracht van

Op een van deze demosites wordt het bij Wetsus ontwikkelde Blue Energy-principe
getest. Bij het mengen van zoet en zout water komt energie vrij. Met speciale
technologie, omgekeerde elektrodialyse, wordt die energie omgezet in elektriciteit.
De verschillende bedrijven en universiteiten die samen aan deze technologie werken,
zijn binnen Wetsus met elkaar in contact gekomen. Door verschillende disciplines
samen te voegen is snel vooruitgang geboekt in onderzoek en ontwikkeling. Een
samenwerkingsverband van bij Wetsus aangesloten bedrijven ontwikkelt Blue Energy
op de demosite in Harlingen verder. Het is de bedoeling dat in 2014 de eerste
grootschalige demonstratie in de Afsluitdijk kan worden gebouwd.

3.4 Kennis en innovatie
58

Nederland. In het kader van noi zijn Maatschappelijke

bijdrage leveren aan de kennisopbouw ter onder­

Innovatie Agenda’s opgesteld voor onder meer veilig-

steuning van het water- en ruimtelijk beleid. Dit zijn

heid, energie, onderwijs, zorg en water.

ondermeer de ices-kis programma’s (Leven met

5 Verminderen van generieke belemmeringen en
creëren van meer experimenteerruimte.

Water, Klimaat voor Ruimte, Habiforum, etc.) en

Deze programmalijnen zullen in 2009 uitgewerkt

Vraag en aanbod

fes-projecten zoals Kennis voor Klimaat. Ook tti

worden tot een Maatschappelijk Innovatieprogramma

De huidige kennisinfrastructuur kan grofweg verdeeld

Wetsus wordt via het fes ondersteund.

Water. Daarin zullen ook de volgende concrete innova-

worden in kennisvragers en kennisaanbieders. Op de

tieprojecten en -programma’s worden opgenomen:

kaart waterkennis en –innovatie is weergegeven welke

Het rijk juicht toe dat er initiatieven genomen worden

1 Building with Nature;

partijen bij de kennisaanbieders horen. Kennisvragers

om de regionale water- en klimaatopgaven uit te

2 Flood Control 2015;

zijn met name de verschillende overheden (rijk,

werken door het opzetten van samenwerkingsverbanden

3 Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water;

provincies, gemeenten en waterschappen) en bedrijfs-

tussen kennisinstellingen, universiteiten, decentrale

4 Klimaatadaptief bouwen in stedelijke omgeving.

leven. Een deel van de aanbieders zijn kennisinstel-

overheden en bedrijfsleven. Voorbeelden hiervan zijn

lingen die een relatie hebben met departementen en

Delft Delivers, Climate Campus Rotterdam en het

De samenhang van water met andere beleidsterreinen

met bedrijven. Dit zijn onder meer Deltares en knmi

Kennisnetwerk Delta Water (Zuidwestelijke Delta).

binnen VenW, zoals transport en mobiliteit, is uit-

(VenW), Alterra, lei, Imares (lnv), rivm (vrom) en

gewerkt in de Strategische Kennis- en Innovatie-

tti Wetsus (ez). Daarnaast speelt ook tno een rol

Voor de stimulering van innovatie op watergebied zijn

van betekenis. De academische instituten zoals nioo

in deze planperiode de uitvoering van de in juli 2008

en nioz dragen bij aan de ontwikkeling van meer

door het kabinet vastgestelde Maatschappelijke

De programmering verloopt voor de watersector via

agenda Mobiliteit en Water.

fundamentele kennis op watergebied. Ook onder-

Innovatie Agenda Water (miaw) en het Innovatie­

de Stuurgroepen Deltatechnologie en Watertechnolo-

zoeksgroepen van universiteiten, hbo-instellingen

programma Watertechnologie leidend. De doelstelling

gie, waarin overheid, kennisinstellingen en bedrijfs-

en unesco-ihe leveren relevante kennis, deels ook

van de Maatschappelijke Innovatie Agenda Water ligt

leven samenkomen. Deze werkwijze wordt in de

weer gebundeld, zoals in Wetsus (zie voorbeeld

in het verbinden van maatschappelijke met economi-

planperiode van het Nationaal Waterplan voortgezet

‘Wetsus’). Verder fungeert de stowa als een belang-

sche ambities. Het miaw leidt tot een uitwerking

en vergt vooralsnog geen aanpassing.

rijke organisatie voor de opbouw van kennis voor de

langs de volgende vijf programmalijnen:

waterschappen. rioned is de organisatie die met

1 Versterken van de internationale concurrentie­

name gemeenten adviseert over de zorg voor riolering

positie van de watersector;

De integrale en gebiedsgerichte aanpak van het
Nationaal Waterplan maakt de noodzaak om alfa-,

en water in de stad. Een stevige rol is verder weg­

2 Completeren van de innovatieketen;

bèta- en gammadisciplines te integreren alleen maar

gelegd voor de advies- en ingenieursbureaus, die

3 Aansluiten van opleiding en training bij de

groter. Deze integratie werd in het verleden vooral

de verbinding kunnen leggen tussen de kennis­
ontwikkelende partijen en de praktijk.
Los van institutionele structuren loopt er ook een
aantal kennisontwikkelingsprogramma’s die een

behoefte;
4 Verzilveren van transsectorale innovatiekansen
door de watersector;

ondersteund door het ices-kis programma ‘Leven
met water’. Dit programma loopt af per eind 2009.
Daarnaast is geconstateerd, onder meer in de midterm
review van Leven met Water, dat de doorstroming van

3.4 Kennis en innovatie

kennis naar de praktijk niet goed loopt. Daarom

Het programma richt zich op tenminste drie invals-

zullen bedrijfsleven, kennisinstellingen, decentrale

hoeken:

gamma, tussen maatschappelijke sectoren, tussen

overheden in samenwerking met de ministeries van

• Kennisdoorstroming naar de uitvoeringspraktijk:

privaat en publiek, tussen bestuurslagen, tussen

VenW, vrom, lnv en ez in 2009 zoeken naar mogelijk-

praktijkgericht werken aan concrete watervraag-

nationale en internationale kennisontwikkeling en

heden om de kennisontwikkeling op dit vlak voort te

stukken, verbinden van wetenschappelijke

het verbinden van nationale en regionale (beleids)

zetten in een praktijkgericht kennisprogramma.

inzichten met uitvoerings- en toepassingskwesties;

agenda’s.

Daarbij zal een verbinding gelegd worden met het

• Verbinding en synergie: tussen alfa, bèta en

• Kennis- en competentieontwikkeling rondom

onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat. Het

gebiedsprocessen (zoals IJsselmeer, Zuidwestelijke

Als praktische vraagbaak functioneert de Helpdesk

programma zal verder voortbouwen op de lessen

Delta, Rivierengebied, Kust, Randstad/Groene Hart

Water. Dit is een kennistransferpunt tussen beleid en

die geleerd zijn met het programma Leven met Water,

en de regionale prioriteiten uit de provincies) met

uitvoering, tussen lokaal en nationaal, en tussen

het klimaatkennisprogramma Klimaat voor Ruimte

nadruk op integraal en duurzaam denken, goed

watersector en andere sectoren. De Helpdesk Water

en andere ices-kis-programma’s.

opdrachtgeverschap en ruimte voor experiment;

wordt onderdeel van het nieuw op te richten Watermanagement Centrum Nederland bij Rijkswaterstaat.

Wat

Wie

Wanneer

Actueel houden nationale kennis- en innovatieagenda

Kennisplatform Water

2009-2015

Periodieke rapportage over de voortgang van de kennis- en
innovatieagenda

Kennisplatform Water in samenwerking met NOI

2009-2015

Prioritering en programmering kennisontwikkeling en innovatie

Raad voor Deltaonderzoek

2009-2015

Opstellen en uitvoeren Maatschappelijke Innovatie Programma Water

Stuurgroep Deltatechnologie en Stuurgroep Watertechnologie

2009-2015

Vaststellen en uitvoeren Maatschappelijke Innovatie Programma
Water

Rijk, Interdepartementale Programmadirectie Kennis en Innovatie

2009-2015

Verbeteren deltakennisinfrastructuur

Kennisplatform Water en Raad voor Deltaonderzoek
(Rijk met andere overheden, kennisinstellingen, bedrijfsleven)

2009-2015

Voorbereiden praktijkgericht kennisprogramma

Kennisplatform Water en Raad voor Deltaonderzoek

2009

59

3.5 Voortgangsmonitoring en evaluatie

60

Analyse

Beleidskeuze

Realisatie

Omdat de wateropgaven met elkaar samenhangen is

Het kabinet vindt het van belang dat alle partijen

Monitoring van de voortgang

het wenselijk om jaarlijks een totaal overzicht te

over goede voortgangsinformatie beschikken en zo

Het rijk zal in 2009 samen met de bestuurlijke

krijgen van alle wateractiviteiten. Dit dient verschil-

nodig hun aanpak bijstellen op basis van evaluatie

partners komen tot een nieuwe voortgangsrapportage

lende doelen. Voor de burgers wordt zichtbaar wat

van het beleid en kondigt daarvoor een vernieuwde

voor het waterbeheer als opvolger van Water in Beeld.

gedaan wordt om het watersysteem op orde te krijgen,

voortgangsrapportage en een evaluatie van de

Zo mogelijk wordt deze afgestemd met de Monitor avp

het geeft de mogelijkheid om van elkaar te leren en

effectiviteit van het waterbeleid in de planperiode

die de uitvoering van de Agenda Vitaal Platteland

bestuurlijke partners kunnen aan elkaar verantwoor-

aan.

bijhoudt. Een andere voortgangsrapportage is die van

ding afleggen of ze hebben gedaan wat is afgesproken.

de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water (2012). Deze

Daarnaast is evaluatie van de effectiviteit van het

gebruikt de nieuwe jaarlijkse voortgangsrapportage.

waterbeleid van belang om vast te kunnen stellen
of het samenspel van activiteiten van alle betrokken

Evaluatie van de effectiviteit van het waterbeleid

partijen leidt tot de beoogde resultaten en om zo nodig

Het Planbureau voor de Leefomgeving wordt gevraagd

tijdig de aanpak bij te kunnen stellen. De afgelopen

de effecten van het waterbeleid in beeld te brengen

jaren zijn diverse evaluaties van delen van het

en te presenteren in de ‘Waterbalans’. Afstemming

waterbeleid uitgevoerd. Er is daarnaast ook behoefte

met de (jaarlijkse) Milieubalans en Natuurbalans is

aan een samenhangend beeld van de effectiviteit van

daarbij een vereiste.

het gehele waterbeleid.

De Waterbalans beschrijft de feitelijke toestand van

Een voorwaarde voor monitoring van voortgang

het water en de effectiviteit van het waterbeleid en

en evaluatie, maar ook voor kennisontwikkeling

wordt gebruikt om de plancyclus 2015-2021 voor te

en operationeel waterbeheer, is dat alle betrokken

bereiden.

partijen eenvoudig over dezelfde betrouwbare

Andere evaluaties zijn: de evaluatie van het

informatie kunnen beschikken. Op dit moment zijn

nbw-actueel (2010) en de evaluatie van het uit-

veel gegevens nog onvoldoende uniform beschikbaar

voeringsprogramma diffuse bronnen (2013)

om meervoudig te worden gebruikt. Europese richt-

(zie paragraaf 4.4 Waterkwaliteit). Het meten van

lijnen verplichten lidstaten op uniforme wijze water-

de effecten van krw-maatregelen op de water­

gegevens aan de Europese Commissie en aan het

kwaliteit in (delen van) waterlichamen vormt

publiek beschikbaar te stellen.

onderdeel van het krw-monitoringsprogramma.

3.5 Voortgangsmonitoring en evaluatie

Informatiebeheer

61

Ten behoeve van voortgangsmonitoring en evaluatie,
kennisontwikkeling, operationeel waterbeheer en
rapportages aan de Europese Commissie wordt
betrouwbare informatie voor alle partijen beter
beschikbaar. Het rijk neemt het initiatief om verdere
afspraken te maken over gezamenlijk informatie­
beheer.

Wat

Wie

Wanneer

Besluit over de wijze van rapportage over de voortgang van het
waterbeleid en gezamenlijk informatiebeheer

VenW i.s.m. provincies, gemeenten en waterschappen

2010

Evaluatie effectiviteit Waterbeleid (Waterbalans)

Planbureau voor de leefomgeving (PBL) in opdracht van het rijk

2013

Evaluatie NBW

NBW-partners

2010

62

4		Waterbeleid in thema’s
4.1		Waterveiligheid
Analyse
Het Nederlandse beleid voor bescherming tegen

wettelijke normen. In het Hoogwaterbeschermings-

Naar verwachting zijn de resultaten eind 2010 bekend.

overstromingen vindt zijn basis in de jaren vijftig van

programma wordt op dit moment hard gewerkt om

Deze kunnen onder meer worden benut om de

de vorige eeuw. In die tijd heeft de eerste Delta­

verschillende primaire keringen langs de kust,

risicokaarten te verbeteren, het normenstelsel te

commissie uitgangspunten en normen voor water­

rivieren en grote deltawateren, die bij de laatste

actualiseren en prioriteiten te stellen bij maatregelen

veiligheid ontwikkeld. Met de Wet op de waterkering

toetsingsrondes niet aan de wettelijke normen bleken

in het Hoogwaterbeschermingsprogramma (zie kaart 7

zijn deze vastgelegd. Beleid en uitvoering zijn sinds­

te voldoen, te versterken (zie kaart 8).

Landelijke Overstromingsrisicokaart).

Stevige dijken, brede duinen en ruimte voor de rivier

Sinds de jaren vijftig zijn de omstandigheden in

Overstromingsrisico’s verschillen per gebied en

moesten de kans op een overstroming zeer klein

Nederland ook sterk veranderd. Onze dijken en

daarmee de waterveiligheidsopgave. De gebieds­

maken.

duinen moeten nu veiligheid bieden aan veel meer

specifieke uitwerking komt aan bod in hoofdstuk 5.

dien gericht op het voorkómen van overstromingen.

inwoners en een aanzienlijk grotere economische
Stelsel van primaire waterkeringen

waarde dan toen. Daarbij komt de toenemende

Naar een koersvaste aanpak van de delta

Op dit moment telt Nederland ongeveer 3500 kilometer

waardering voor landschappelijke, natuurlijke en

Rond de eeuwwisseling is onder invloed van toe-

aan primaire waterkeringen, zoals zee- en rivierdijken,

cultuurhistorische waarden. Dit betekent dat een

nemende rivierafvoer en extremere neerslag gekozen

die beschermen tegen het ‘buitenwater’ (zie kaart 6

herijking van de normen nodig is. Tenslotte neemt

om anders om te gaan met water. Het toenmalige

Dijkringen). Daarnaast biedt zo’n 14.000 kilometer

door de klimaatverandering de rivierafvoer toe en

kabinet creëerde met het Kabinetsstandpunt ‘Anders

aan regionale water­keringen, zoals boezemkaden en

stijgt de zeespiegel. In combinatie met bodemdaling

Omgaan met Water’ een omslag in het waterbeleid

kanaaldijken, bescherming tegen het ‘binnenwater’.

neemt hierdoor de druk op het systeem van water-

door ervoor te kiezen Nederland meer mee te laten

De sterkte van de primaire waterkeringen is gebaseerd

keringen toe.

bewegen met het water. Door water vast te houden,

op veiligheidsnormen die na de watersnoodramp in

te bergen en daarna pas af te voeren en bovendien

1953 zijn ontwikkeld en worden uitgedrukt in over-

Overstromingsrisico’s beter in beeld

meer ruimte te geven aan water mag de kans op

schrijdingskansen. Dat is de kans dat het water hoger

In 2001 is op initiatief van het ministerie van Verkeer

overstromingen niet verder toenemen. Hieraan is de

komt te staan dan de waterstand waar de dijk op

en Waterstaat de interbestuurlijke studie Veiligheid

afgelopen jaren onder meer invulling gegeven met de

ontworpen is. Deze kans varieert van 1/10.000 per

Nederland in Kaart (vnk) gestart, met als doel voor

programma’s Ruimte voor de Rivier en Maaswerken.

jaar voor de Randstad tot 1/1250 per jaar langs de

beleid en uitvoering overstromingsrisico’s technisch-

grote rivieren en 1/250 per jaar voor de Maaskaden

wetenschappelijk beter in beeld te brengen. vnk

Om Nederland echter ook op de lange termijn veilig

in Limburg. Iedere vijf jaar toetsen de waterkering-

levert een nieuwe methode op om de kans op een

en welvarend te houden adviseerde de tweede

beheerders of de primaire waterkeringen nog aan deze

overstroming, het mogelijke aantal slachtoffers en de

Deltacommissie in 2008 om de voorwaarden te

(wettelijke) normen voldoen. Zo wordt duidelijk of de

potentiële schade te berekenen. De eerste tussen-

organiseren voor een koersvaste aanpak van de delta.

bescherming toereikend is. Waar dat niet het geval is,

resultaten waren een belangrijke basis voor onder

De Deltacommissie geeft met haar analyse en

is versterking van de waterkering noodzakelijk.

meer de overstromingsrisicokaarten die sinds begin

aanbevelingen een duidelijke visie die aansluit bij de

Niet alle waterkeringen voldoen op dit moment aan de

2008 op internet beschikbaar zijn (www.risicokaart.nl).

nieuwe Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s.

63

kaart 6
kaart 6
1

2

1

2

3

Dijkringen
Dijkringen
Kaart
6

3

4

Dijkringen
Dijkringgebieden

4

Dijkringgebieden
overschrijdingskans 1/10.000 per jaar

6

overschrijdingskans 1/10.000 per jaar

6

5

overschrijdingskans 1/4000 per jaar
overschrijdingskans 1/4000 per jaar

5

overschrijdingskans 1/2000 per jaar
overschrijdingskans 1/2000 per jaar
overschrijdingskans 1/1250 per jaar

12
12

overschrijdingskans 1/1250 per jaar

9

7

64

13b
13b

20
20
26
26
29
29

28
28
30
30

21
21

25
25

34
34

27
27
31
31

17
17

11

8

53
53

46
46

14
14

44
44
15
15
16
16

22 23 24
22 23 24
34a
35
34a
35

52
51
52
51
50
50
49
49
47
47 48
48

45
45
43
43

40
40
38
39
37 38
3639
37

36

10
10

11

8

13a
13a

19 18
19 18

9

7

13
13

41
41

54
54
55
5655
56
57
58
5957
58
5960
62
60
61
6263
61
64 63
65
6664
65
66
68
67
Dijkringen langs de Maas
68
67
overschrijdingskans
Dijkringen langs de1/250
Maasper jaar 69
overschrijdingskans 1/250 per jaar
70 69

42
42

74
75 74

36a
36a

75

72
7273

78
76
78 77 76
80
77
81 80
82 81
82

79
79

33
33

83
8384
84

32
32

85
86
85
87
86
87
88
89
91 88
92 89
91
92
93
90
9493
90
94
95
95

70
71
71

73

kaart 8

Landelijke
Kaart 7
overstromingsrisicokaart
Landelijke
overstromingsrisicokaart
primaire waterkeringen
categorie a

kaart 8
categorie b

Landelijke
categorie c
overstromingsrisicokaart
grens hoge gronden

primaire waterkeringen
maximale
waterdiepten
categorie
0,2
m auto’sakunnen nog rijden
categorie
0,2
- 0,5 mb
categorie
0,5
- 0,8 mclegervoertuigen kunnen nog rijden
grens
gronden
0,8
m -hoge
2 m eerste
verdieping toegankelijk
2 m - 5 m zolder toegankelijk
maximale waterdiepten
>0,2
5 mm auto’s kunnen nog rijden
0,2 - 0,5 mgebied
buitendijks
0,5 - 0,8 m legervoertuigen kunnen nog rijden
0,8 m - 2 m eerste verdieping toegankelijk
2 m - 5 m zolder toegankelijk
>5m
buitendijks gebied

65

4.1 Waterveiligheid
66

De kans op overstromingen is nooit helemaal uit

houden. Het is een realistische constatering dat de

land’ genoemd of ‘binnendijks’. De gronden die niet

te sluiten

hulpverlening bij een grootschalige overstromings-

beschermd worden door een primaire waterkering

Omdat de kans op een overstroming nooit helemaal

ramp ontoereikend is om iedereen van adequate hulp

zijn ‘buitendijkse gebieden’. Het betreft gebieden

is uit te sluiten, moet de aandacht in de toekomst

te voorzien. Daarom is het vergroten van het hande-

in de afslagzone langs de kust, het rivierbed langs

niet alleen gericht zijn op het voorkómen van over-

lingsperspectief van burgers en bedrijven van groot

de grote rivieren, langs de meren en in de Zeeuwse

stromingen (preventie) maar ook op het beperken van

belang. De veiligheidsregio’s en het ministerie van

en Zuid-Hollandse delta. Van het Nederlands grond-

slachtoffers en schade bij een mogelijke overstroming

BZK coördineren de rampenbeheersing en hebben het

oppervlak ligt 2,2% buitendijks. De buitendijkse

en het bevorderen van herstel na de overstroming.

voortouw om de rampenbeheersing op orde te krijgen.

gebieden vervullen primair een afvoer- en bergings-

Denkbare maatregelen liggen in de sfeer van ruimte-

Met het Kabinetsstandpunt Rampenbeheersing

functie voor water ten behoeve van de veiligheid

lijke planning waarbij rekening wordt gehouden

Overstromingen (2006) is hiervoor de basis gelegd.

van het achterland. Buitendijkse gebieden zijn ook

met de overstromingsrisico’s en de werking van de

aantrekkelijke locaties voor natuur, landbouw,

rampenbeheersing (evacuatie, rampenplannen).

De verantwoordelijkheden van de verschillende

wonen, werken, recreatie en kunnen bovendien

Naar aanleiding van de kabinetsreactie op het advies

lokale en regionale overheden bij een overstromings-

cultuurhistorische waarde hebben. Het is een

van de Commissie Luteijn (augustus 2000) om

ramp staan nu nog in de Wet Rampen en Zware

natuurlijk verschijnsel dat buitendijkse gebieden

de veiligheid te verbeteren, zijn maatregelen als

Ongevallen. Deze gaat op in de Wet op de veiligheids-

onder water lopen. De kans op slachtoffers is echter

noodoverloopgebieden en compartimentering in

regio’s, die naar verwachting in 2009 in werking

minimaal en er is meestal sprake van wateroverlast

beeld gekomen.

treedt. Alle veiligheidregio’s werken vanaf 2009 volop

in plaats van een overstroming, omdat de bebouwde

aan de crisisbeheersing bij een overstromingsramp.

gebieden niet zo diep gelegen zijn als polders. Bij

Bij het beperken van de gevolgen van een mogelijke

buitendijkse functies geldt voor de gebruiker een

overstroming gaat bijzondere aandacht uit naar

In de periode 2007-2008 heeft de Taskforce Management

eigen verantwoordelijkheid voor gevolgbeperkende

het beschermen van vitale infrastructuur zoals

Overstromingen (tmo) een impuls gegeven aan het

maatregelen en een eigen risico voor schade door

energie- en drinkwatervoorziening, en telecom en

op orde krijgen van de rampenbeheersing bij over-

water. Vanuit de regionale overheden wordt het rijk

ict. Deze kunnen als gevolg van een overstroming

stromingen. In november heeft de landelijke oefening

gevraagd meer helderheid te geven over de verdeling

buiten gebruik raken. Bovendien zijn veel van deze

Waterproef plaatsgevonden als een belangrijk

van verantwoordelijkheden voor de veiligheid in

objecten juist tijdens een over­stromingsramp cruciaal

sluitstuk daarvan. De resultaten en aanbevelingen

buitendijkse gebieden. Voor een veilig gebruik van

om maatschappelijke ontwrichting zoveel mogelijk te

die hieruit volgen, worden benut om de organisatie

de buitendijkse gebieden is het van belang dat de

beperken.

verder te verbeteren en te borgen.

bewoners en andere gebruikers van deze gebieden

Goede organisatorische voorbereiding op een over-

Buitendijkse gebieden

kunnen anticiperen en reageren. Voorlichting en

stromingsramp is van levensbelang. Overheden

Binnen het beleid wordt onderscheid gemaakt tussen

informatie over verwachte waterstanden dragen bij

en hulporganisaties hebben de plicht hun rampen-

binnendijkse en buitendijkse gebieden. De gronden

aan het beperken van de risico’s (zie voorbeeld Urban

plannen en draaiboeken op orde te brengen en te

achter een primaire waterkering worden het ‘achter-

Flood Management Dordrecht).

een goed besef van de risico’s hebben en afdoende

4.1 Waterveiligheid

Noodoverloopgebieden

67

In het verleden zijn noodoverloopgebieden succesvol
toegepast om een overstroming in kwetsbare benedenstrooms gelegen gebieden te voorkomen. De zogenoemde overlaten zijn vele decennia niet gebruikt.
In de gebieden hebben ontwikkelingen plaats­gevonden
waardoor hernieuwd gebruik bij hoogwater niet
zonder meer mogelijk is.
In de afgelopen jaren is onderzocht in hoeverre en
op welke locaties speciaal ingerichte noodoverloopgebieden zinvol kunnen zijn. In eerste instantie

Project ‘Golfoverslagproef’

waren drie gebieden gereserveerd: Rijnstrangen en
de Ooijpolder voor de Rijn en de Beersche Overlaat
voor de Maas. De reserveringen voor de Rijn zijn
inmiddels komen te vervallen. In het Kabinetsstandpunt Rampenbeheersing Overstromingen (2006) is
de Beersche Overlaat gereserveerd voor de veiligheid
van Den Bosch en de A2.
Internationale aanpak
Nadat het afgelopen decennium op verschillende
plaatsen in Europa overstromingen hebben plaats­
gevonden, heeft de eu besloten structureel aandacht
te geven aan overstromingsrisico’s via de Richtlijn

Er zijn verschillende oorzaken voor het bezwijken (falen) van een dijk wanneer deze
zwaar wordt belast, zoals tijdens een zware stormvloed langs de kust of hoogwater
op een rivier. Een van de zogenaamde faalmechanismen is golfoverslag. Na de
overstromingsramp van 1953 in Zeeland is vastgesteld dat golfoverslag de belangrijkste oorzaak was van vele dijkdoorbraken. Vooral dijken met steile binnentaluds
(minder dan 1:3) bleken kwetsbaar. Wanneer veel water over de dijk slaat kan de dijk
aan de binnenzijde doorweekt raken en het binnentalud worden beschadigd door
het afstromende water. Uiteindelijk kan de dijk bezwijken als gevolg van de overstroming. Bij het ontwerp van dijken wordt nu ernstig rekening gehouden met dit
faalmechanisme. Dijken worden in de regel zo hoog gemaakt dat onder maatgevende omstandigheden niet meer dan 1 liter per sec per strekkende meter over
de dijk slaat (elke seconde 1 emmer water per 10 meter dijk).

Overstromingsrisico’s (2007/60/eg). Net als bij de
Kaderrichtlijn Water bestaat de kern uit een grensoverschrijdende stroomgebiedbenadering, gericht
op het voorkomen van afwenteling van problemen
naar andere landen.

Probleem is dat niet of nauwelijks praktijkgegevens beschikbaar zijn om te toetsen
of het faalmechanisme juist wordt beschreven. Daarom is in 2006 in het kader van
Comcoast een golfoverslagsimulator ontwikkeld en gebouwd. Hiermee is tussen
maart 2007 en april 2008 een aantal dijken in Groningen, Friesland en Zeeland
onderzocht op de sterkte van binnentaluds voor erosie door golfoverslag. Dit
gebeurde in opdracht van het projectbureau Zeeweringen en het SBW-programma
van Rijkswaterstaat.

4.1 Waterveiligheid

Streefbeeld

68

Nederland is een zeer veilige, welvarende en leefbare delta, mede dankzij
de wijze waarop met water rekening wordt gehouden bij de inrichting van
Nederland.
Preventie is de hoeksteen van het waterveiligheidsbeleid. Er is een nieuw
normenstelsel van kracht dat de veiligheid van dijkringen uitdrukt in overstromingskansen. Alle primaire waterkeringen voldoen aan de vigerende
normen. Naast de nu al bestaande keringen zijn andere, innovatieve
concepten ontwikkeld en gerealiseerd zoals de Deltadijk (robuuste of brede
dijken). Sommige primaire keringen gelegen in kwetsbare stedelijke gebieden
zijn omgevormd tot hele brede dijken, die ook voor andere functies worden
gebruikt. Een groot aantal dijken in Nederland wordt ook gebruikt voor
andere doeleinden, zoals recreatie, energieopwekking en natuur.
Burgers, gemeenten, provincies, belangenorganisaties, waterschappen
en bedrijven zijn zich bewust van overstromingsrisico’s en zijn optimaal
voor­bereid op een overstroming, mocht deze zich onverhoopt voordoen.
Er wordt regelmatig geoefend en rampenplannen zijn up-to-date. Hierdoor
wordt het aantal slachtoffers bij een overstroming, mocht deze zich toch
voordoen, zoveel mogelijk beperkt.
Bij het ontwikkelen van grootschalige woongebieden en vitale functies in
risicovolle gebieden is veel kritischer gekeken naar de mogelijke gevolgen
van een overstroming en zijn inrichtingsmaatregelen getroffen om slacht­
offers, schade en maatschappelijke ontwrichting bij een overstroming
zoveel mogelijk te voorkomen. Voorspellingen van storm en hoogwater
langs de kust en bij rivieren en meren zijn optimaal.

4.1 Waterveiligheid

Beleidskeuze
Het kabinet zet het waterveiligheidsbeleid voort,

Het kabinet is van mening dat het normenstelsel

bieden in combinatie met verbreding van water­

maar ziet aanleiding dit beleid te actualiseren op

geactualiseerd moet worden. Hierin wordt verwerkt

keringen een interessant perspectief en nieuwe

basis van nieuwe kennis en inzichten. Doel van het

een basisveiligheid voor ieder individu, een maat-

kansen voor ruimtelijk-economische ontwikkelingen.

waterveiligheidsbeleid is te komen tot duurzame

schappelijk aanvaardbaar risico voor grote groepen

beheersing van overstromingsrisico’s op een maat-

slachtoffers en een economisch optimaal veiligheids-

Om waterkeringen in de toekomst te kunnen

schappelijk aanvaardbaar niveau.

niveau. Het kabinet kiest er dus voor om in het

ver­sterken, is het kabinet van mening dat er ruimte

normenstelsel, in aanvulling op economische

open gehouden moet worden langs de waterkeringen

Meerlaagsveiligheid als centrale benadering

afwegingen, expliciet rekening te gaan houden met

in de vorm van beschermingszones, zoals vastgelegd

Het waterveiligheidsbeleid richt zich op overstromings-

slachtofferrisico’s. De normering dient beter rekening

in de legger van waterschappen. Het is de taak van

risicobeheer, met als belangrijkste opgave verstandig

te gaan houden met de verschillende faalmechanismen

de waterbeheerder om deze ruimtebehoefte in beeld

omgaan met onzekerheden. Het kabinet kiest op basis

van een dijk. Daarom wordt een overstap gemaakt

te brengen. Het is gewenst dat de gemeenten – in het

van een risicobenadering voor een duurzame aanpak,

naar een overstromingskans op dijkringniveau als

kader van transparantie van de overheid – deze

door in te zetten op ‘meerlaagsveiligheid’. Beoogd

norm. De vijfjaarlijkse toetsing van de waterkeringen

ruimtevraag in goed overleg met de waterbeheerder

wordt het beleid te richten op bescherming tegen het

maakt plaats voor een zesjaarlijkse cyclus. Hiermee

afwegen en vertalen in bestemmingsplannen. De

water én beperking van maatschappelijke ontwrichting

wordt aangesloten bij de cyclus van de Europese

ruimte die gereserveerd wordt, kan mogelijk multi-

bij een onverhoopte calamiteit. Meerlaagsveiligheid

Richtlijn Overstromingsrisico’s, het Nationaal

functioneel worden ingezet, bijvoorbeeld als tijdelijke

wordt opgebouwd in drie lagen:

Waterplan en de regionale waterplannen. In deze

natuur met recreatieve mogelijkheden of ten behoeve

1 Preventie als primaire pijler van beleid;

toetsing wordt ook inzichtelijk gemaakt of de ruimte

van landbouw en biomassaproductie. Uitgangspunt

2 Duurzame ruimtelijke planning;

voor waterberging en rivierafvoer in het rivierbed nog

voor het vastleggen van deze ruimte zijn bovengren-

3 Rampenbeheersing op orde krijgen en houden.

volstaat.

zen van de knmi 2006 scenario’s Warm en Warm+.

Verder zal de toetsing aan de wettelijke normen meer
Preventie als primaire pijler van beleid (laag 1)

op de toekomst worden gericht. Getoetst gaat worden

Duurzame ruimtelijke planning (laag 2)

Het kabinet blijft sterk inzetten op preventieve

aan de hydraulische randvoorwaarden zoals die naar

Ondanks de forse inzet op preventie is een over­

maatregelen om een overstromingsramp zoveel

verwachting over twaalf jaar (twee cycli vooruit)

stroming nooit volledig uit te sluiten. Daarom zet

mogelijk te voorkomen. Preventie is en blijft daarmee

gelden.

het kabinet aanvullend in op het beperken van de
gevolgen van een mogelijke overstroming. De tweede

de kern van het waterveiligheidsbeleid. Een krachtige
kustverdediging met zandsuppleties, ruimtelijke

Het kabinet gaat nieuwe concepten voor waterveilig-

laag van het waterveiligheidsbeleid is erop gericht

maatregelen in het rivierengebied (Ruimte voor de

heid verkennen. Het gaat hierbij zowel om het

overstromingsrisico’s expliciet mee te wegen bij de

Rivier) en dijkversterkingen maken ons veilig. In

robuuster versterken van waterkeringen (zie voorbeeld

keuze van locaties voor grootschalige ontwikkelingen

aanvulling op beproefde concepten wordt ruimte

‘Golfoverslagproef’), de Deltadijken, als ook om het

en de inrichting van kwetsbare gebieden, locaties,

gecreëerd voor de ontwikkeling van nieuwe

innovatief combineren met andere functies. Natuur-

infrastructuur en gebouwen. Meekoppelen met

innovatieve technieken.

waarden, recreatiemogelijkheden, wonen en werken

andere gebiedsopgaven biedt mogelijkheden om

69

70

duurzaam ruimtelijk te plannen. Met name nieuwe

Deltadijken
Deltadijken zijn zo hoog, breed of sterk dat de kans op een plotselinge en
oncontroleerbare overstroming vrijwel nihil is. Afhankelijk van de specifieke
situatie, verschilt het karakter van de Deltadijk: de precieze uitvoering vereist
plaatselijk maatwerk. Het kan in de vorm van een doorbraakbestendige dijk,
in de vorm van een extra hoge dijk, een hele brede dijk, of een van binnen
extra versterkte dijk (bijvoorbeeld door het aanbrengen van damwanden).
Het gaat er om de risico’s (ofwel kansen ofwel gevolgen) op een (economisch)
optimale manier te verminderen.

ruimtelijke ontwikkelingen bieden kansen voor
veiligheidsmaatregelen in deze tweede laag. In het
grootste deel van Nederland gaat het echter om
bestaand bebouwd gebied. Hier liggen kansen om
mee te koppelen met herstructurering.
Het kabinet is van mening dat een generieke methode
nodig is om overstromingsrisico’s te vertalen naar
perspectieven voor ruimtelijke ontwikkelingen. Aan
de hand van een gebiedsgerichte uitwerking van deze
risicozonering, opgesteld door de provincies, in
samenspraak met de waterbeheerders en gemeenten,

Deltadijken kunnen, afhankelijk van hun vorm, gecombineerd worden met
andere functies. In stedelijk gebieden zouden Deltadijken bijvoorbeeld
kunnen worden gecombineerd met projecten waarin bedrijventerreinen
en woonwijken opnieuw ingericht worden. Wanneer infrastructuur in of
op een dijk wordt ondergebracht, ontstaat echte ruimtewinst en ruimtelijke
kwaliteit.

kan de kwetsbaarheid van gebieden in beeld worden
gebracht. In deze kwetsbare gebieden kunnen
vervolgens nadere kaders en regels worden gesteld
voor ruimtelijke ontwikkelingen. Vooruitlopend op
deze analyse roept het kabinet partijen al zoveel
mogelijk op om expliciet af te wegen wat de betekenis
is van overstromingsrisico’s voor regionale en lokale
ruimtelijke ontwikkelingen. Waterveiligheid dient
één van de aspecten te worden bij de afwegingen

Bron: Samen werken met water, Deltacommissie 2008

rondom locatiekeuze en inrichting. Verbreding van
de toepassing van de watertoets speelt hier een
belangrijke rol in.
Het is van nationaal belang dat vitale infrastructuur
en kwetsbare objecten tijdens een overstromingsramp
zoveel en zo lang mogelijk blijven functioneren.

4.1 Waterveiligheid

Urban Flood Management Dordrecht

Aantrekkelijk buitendijks woongebied
71

Het project Urban Flood Management (UFM) Dordrecht biedt vernieuwende
oplossingen voor de integrale aanpak van overstromingsrisico en ruimtelijke
inrichting. De gemeente Dordrecht heeft relatief veel buitendijkse delen. Om te
mogen bouwen worden deze delen normaliter opgehoogd tot 4 m boven NAP.
Zie ook de figuur waarin de huidige en verwachte waterstanden bij Dordrecht
afgezet worden tegen de maaiveldhoogte van het buitendijkse gebied van Dordrecht.
Een multidisciplinair consortium van onderzoekers, overheden en bedrijfsleven is
gaan zoeken naar alternatieven voor de standaardaanpak. In UFM is gekozen voor
innovatieve ontwerpen die in continue interactie met overstromings- en schade­
modellen en inzichten op het gebied van communicatie en bestuur en beleid zijn
opgesteld. Daarmee wordt invulling gegeven aan het principe van meerlaagsveiligheid. Voor het gebied Stadswerven zijn drie stedenbouwkundige ontwerpen
gemaakt, elk gebaseerd op een ander principe voor het omgaan met hoog water
en overstromingsrisico’s. Daarbij hebben de ontwerpers de verwachte waterstanden
gebruikt voor keuzes over de inrichting van het gebied (zie de iconen in de figuur).
Inrichting van het gebied en de woningen kan zo worden aangepast dat bij eventuele
overstroming geen schade ontstaat en dat vluchtplaatsen en -routes gegarandeerd
blijven. Door bewust te ontwerpen met overstromingskansen kan veiligheid worden
gegarandeerd en tegelijk gebruik worden gemaakt van de waarde van water voor
een aantrekkelijk, buitendijks woongebied. Zo kan een gebied dat incidenteel,
ondiep overstroomt worden ingericht met hoge vluchtroutes en bebouwing die
waterdicht (te maken) is. Wanneer vaker en/of diepere overstromingen plaatsvinden
is het veiliger en leuker om te bouwen op palen of drijvend. Goede informatie over
eventuele overstromingen aan bewoners en gebruikers van het gebied draagt
eveneens bij aan de overstromingsbestendige inrichting.
Voor de drie ontwerpen is tevens gekeken naar de bestuurlijke kant. Alle ontwerpen
blijken uitvoerbaar binnen het huidige juridische kader. Om ze te kunnen uitvoeren
is wel een open houding van alle partijen nodig om samen afspraken te maken
over taken en verantwoordelijkheden. In de regio wordt daar nu hard aan gewerkt.
De gemeente Dordrecht is voornemens om op deze wijze zo’n 1000 woningen
buitendijks te gaan ontwikkelen.

kaart 7

Lopende uitvoeringsKaart 8
projecten
waterveiligheid
Lopende uitvoeringsprojecten
waterveiligheid
Verbetering aan dijk, duin, dam of
kunstwerk
Dijkstuk

kaart 7 Project

Zwakke schakels langs de Kust

Lopende
uitvoeringsProject
Ruimte
voor
de Rivier
projecten waterveiligheid
Project
Maaswerken

72

Project
VerbeteringZeeland
aan dijk, duin, dam of
Zeeweringen
kunstwerk
Dijkstuk
Project
Zwakke schakels langs de Kust
Project
Ruimte voor de Rivier
Project
Maaswerken
Project
Zeeweringen Zeeland

4.1 Waterveiligheid

Het kabinet ziet af van nieuw aan te leggen

rampenbestrijding bij overstromingen beschikken,

De waterbeheerder staat hiervoor niet alléén aan de

compartimenteringsdijken. Hiertoe geven de

zoals scenario’s en informatiesystemen. Met ingang

lat. Effectieve uitvoering van de geschetste beleids-

beschikbare onderzoeksresultaten geen aanleiding.

van 2009 zullen doelstellingen gelden voor processen,

voornemens vereist deze gezamenlijke aanpak.

Duidelijk is wel dat compartimentering op een

systemen en verbanden die van belang zijn voor de

Het nieuwe waterveiligheidsbeleid en de inzet daarbij

kleinere schaal (in het regionale systeem), of door

kwaliteit en de slagvaardigheid van de veiligheids-

op meerdere lagen van veiligheid krijgt invulling

mee te koppelen met groot onderhoud of aanleg van

regio’s bij overstromingen.

door nauwe samenwerking tussen publieke en private

infrastructuur (weg, spoor) mogelijkheden kan

partijen, nationale en internationale partners, burgers

bieden om over­stromingsrisico’s verder te beheersen.

Effectieve rampenbeheersing is afhankelijk van

Het kabinet zet erop in om deze mogelijkheden

fysieke omstandigheden, zoals infrastructuur voor

gebiedsgericht te verkennen.

evacuatie, mogelijkheden voor hulp aan vitale

Waterveiligheid vereist gebiedsgericht maatwerk

en bedrijven, practitioners en kennisinstellingen.

functies en de inrichting van vluchtplaatsen.

De uitvoering van het waterveiligheidsbeleid en de

Rampenbeheersing op orde krijgen en houden

Provincies en gemeenten gaan, indien de informatie

uitwerking daarvan in de drie lagen vereist gebieds-

(laag 3)

van de waterbeheerder hier aanleiding toe geeft,

gericht maatwerk. Zo kan evacuatie een effectief

Het rijk draagt zorg voor de voorspellingen van hoge

in nieuwe structuurvisies en bestemmingsplannen

onderdeel van de rampenbeheersing in het rivieren-

waterstanden op zee, meren en rivieren. Rijkswater-

aandacht besteden aan de ruimtelijke doorwerking

gebied zijn, omdat een overstroming daar één tot

staat en het knmi werken samen aan permanente

van rampenbeheersing. Dit sluit aan bij de tweede

enkele dagen van tevoren te voorspellen is. Een over-

verbetering van deze hoogwatervoorspellingen.

laag van het waterveiligheidsbeleid.

stroming in het kustgebied stelt - door korte waar-

Bij een overstromingsramp of de dreiging daarvan

schuwingstijden - andere eisen en beperkingen aan

is in eerste instantie de veiligheidsregio verantwoor-

Met de MobiliteitsAanpak is een ontwikkeling gestart

de rampenbeheersing. Globaal is onderscheid

delijk voor de rampenbeheersing. Zodra sprake is

naar een veel robuuster mobiliteitssysteem, dat ook

te maken tussen kust, rivieren, IJsselmeergebied

van een concrete dreiging of daadwerkelijke over­

in geval van calamiteiten voldoende doorstroming

en de Zuidwestelijke Delta. Unieke gebieden met

stroming, zal in de regel snel opschaling plaatsvinden

garandeert. In de MobiliteitsAanpak is aangegeven

verschillende opgaven, niet alleen voor wat betreft

naar nationale regie door de minister van bzk. Die

dat deze robuustheid van groot belang is voor

waterveiligheid. In de uitwerking van het waterveilig-

besluit in overleg met het kabinet over maatregelen

evacuaties en hulpverlening bij overstromingen.

heidsbeleid wil het kabinet zoveel mogelijk mee­

op nationaal niveau, zoals inzet van Defensie en

Daarom zal bij ontwerp en aanleg van nieuwe

koppelen met natuur- en ruimtelijk-economische

het afsluiten van snelwegen voor evacuatie,

infrastructuur (of grootschalige aanpassing van

ontwikkelingen en komen tot een goede integrale

en coördineert de uitvoering hiervan.

bestaande infrastructuur) in kwetsbare gebieden

afweging. Het waterveiligheidsbeleid en de inzet op

rekening moeten worden gehouden met de daar

meerlaagsveiligheid wordt de komende planperiode

geldende risicoprofielen.

in samenwerking tussen rijk en regio gebiedsgericht

Uniforme informatie-uitwisseling en communicatie
zijn essentieel bij de crisisbeheersing. Het rijk ziet er
actief op toe dat veiligheidsregio’s en waterbeheerders
over specifieke en adequate instrumenten voor

ingevuld.

73

4.1 Waterveiligheid
74

Realisatie
Voortzetting lopende uitvoeringsprogramma’s

rijksoverheid een faciliterende rol heeft op het gebied

Het nieuwe waterveiligheidsbeleid wordt uitgewerkt

De lopende programma’s Ruimte voor de Rivier,

van voorlichten, informeren en waarschuwen.

op landelijk en regionaal niveau. Het betreft concrete

Maaswerken, Zeeweringen Zeeland, het Hoogwater-

De beoordeling van de feitelijke veiligheidssituatie,

maatregelen in de planperiode van dit Nationale

beschermingsprogramma worden onverkort voort­

het communiceren hierover, evenals het afwegen van

Waterplan, alsmede maatregelen die genomen worden

gezet en afgerond en staan aangegeven op kaart 8.

nut en noodzaak van aanvullende beschermende

met het oog op de langere termijn en in het licht van

maatregelen is een taak van de regionale en lokale

de implementatie van de Europese richtlijn over­

Richtlijn Overstromingsrisico’s als aanjager voor

overheden.

stromingsrisico’s. Naast het uitvoeren van concrete

integraal waterveiligheidsbeleid

In de praktijk blijkt deze verdeling van taken echter

maatregelen gaat het rijk actief zijn visie uitdragen

Het kabinet beschouwt de Europese Richtlijn Over-

tot verschillen in aanpak te leiden en levert in een

en (water)partners aansporen het nieuwe water­

stromingsrisico’s als een stimulans. Het overleg in de

aantal situaties knelpunten op. Het rijk zal daarom

veiligheidsbeleid te vertalen in met name provinciale

riviercommissies heeft via de richtlijn een Europees-

met de decentrale overheden bezien of herijking van

waterplannen, waterbeheerplannen en overstromings­

rechtelijke verankering gekregen. Leidend principe

het nationale beleid nodig is.

risicobeheerplannen. Deze moeten aansluiten bij de
implementatie van de adaptatie­strategie van het rijk,

voor het overstromingsrisicobeheer is de risicobenadering, die ook in het nationale beleid (de benadering

Noodoverloopgebieden

het Urgentieprogramma voor de Randstad, en andere

van meerlaagsveiligheid) wordt gehanteerd. Dit biedt

De beschikbare onderzoeksresultaten onderbouwen

relevante uitvoeringsprogramma’s van het rijk.

een duurzame structuur voor nader internationaal

onvoldoende hard de effectiviteit van het instellen

overleg over de toekomstige wateropgave, mede in

van noodoverloopgebieden. Het kabinet besluit

Aanpassen van de normen

het licht van klimaatverandering. Door de inzet op

daarom niet over te gaan tot inrichting van de

Het is technisch ingewikkeld de normen voor water-

niet-afwentelen en de verbeterde afstemming met de

Beersche Overlaat als noodoverloopgebied.

veiligheid aan te passen. Dit dient zeer zorgvuldig te

buurlanden kan (de toename van) het overstromings-

gebeuren. Inzicht in de uitvoerbaarheid, handhaaf-

risico verminderen. Implementatie van de richtlijn in

baarheid en consequenties is een voorwaarde voor

Nederland vormt een aanjager voor gebiedsgerichte

definitieve aanpassing van het stelsel. In dit proces

uitwerking voor de stroomgebieden die ons land kent.

wordt nauw samengewerkt met de waterschappen en
provincies.

Buitendijkse gebieden
In tegenstelling tot het binnendijkse gebied gelden

Voorbereidingen worden getroffen om in 2011 robuust

voor buitendijkse gebieden geen wettelijke normen

onderbouwd een nieuw normstelsel te kunnen bepalen.

voor de bescherming tegen water. Het uitgangspunt

Hierbij worden de basisveiligheid, het risico op grote

dat bewoners en gebruikers zelf verantwoordelijk zijn

groepen slachtoffers en de economisch optimale

voor het treffen van gevolgenbeperkende maatregelen

veiligheidsniveaus in onderlinge samenhang

en het risico voor de schade door water zelf dragen,

gewogen.

blijft gehandhaafd. Het kabinet is van mening dat de

4.1 Waterveiligheid

In 2011 wordt de nieuwe norm voor de overstromings-

Toetsen aangepast. Na afronding van de vierde

onderzoek zal in 2010 gereed zijn en zal inzichtelijk

kans per dijkringgebied gedefinieerd (principebesluit).

toetscyclus in 2017 wordt in datzelfde jaar een

moeten maken waar in Nederland het concept van

In de periode tot 2010 worden hiervoor een volwaar-

definitief besluit genomen over het nieuwe norm­

Deltadijken kansrijk is. Bij het ver­kennend onderzoek

dige kosten-batenanalyse uitgevoerd en wordt er een

stelsel en per AMvB vastgelegd in de Waterwet. Het

wordt gedacht aan een generiek spoor en een aantal

intensief onderzoekstraject gezet op het slachtoffer-

kabinet bekijkt vervolgens iedere twaalf jaar of de

specifieke case studies met aandacht voor verschil-

potentieel bij overstromingen en de mogelijkheden

normen nog voldoen om goed aan te blijven sluiten bij

lende typen omgeving (zoals stedelijk, landelijk etc).

die er zijn om dit te vertalen in het normenstelsel.

voorziene ruimtelijke en economische ontwikkelingen

De inzichten uit de verkenning zullen gecombineerd

Tegelijkertijd worden de gevolgen in beeld gebracht

en klimaatverandering. Het streven is dat de maat-

worden met de te nemen maatregelen na de derde en

van de door de Deltacommissie voorgestelde verhoging

regelen die moeten worden uitgevoerd om aan de

volgende toetsingsrondes.

met een factor 10 van de veiligheidsnormen van alle

nieuwe normen te voldoen, zijn gerealiseerd voor 2050.
Overstromingsrisicozonering

dijk­r ingen in de periode tot 2050. Deltadijken kunnen
worden ingezet om aan strengere normen te kunnen

Toetsen van waterkeringen

Het rijk ontwikkelt samen met provincies, gemeenten

voldoen. Ook zal na het definiëren van de nieuwe

Waterbeheerders toetsen nu nog elke vijf jaar of de

en waterschappen een methode voor overstromings-

normering in beeld worden gebracht of dit ruimtelijke

waterkeringen voldoen aan de dan geldende water-

risicozonering voor kwetsbare gebieden. Deze

consequenties heeft voor versterking van primaire

standen en golfhoogten. Op basis van de toetsing

methode biedt een kader om gebiedsspecifieke

waterkeringen en rivierverruiming en zal de omvang

worden waar nodig maatregelen genomen. Het

overstromingsrisico’s te koppelen aan de bestemming

van de beschermingszones indien nodig herijkt

kabinet wil dat waterbeheerders vanaf 2017, na de

en ontwikkeling van gebieden en functies. Doel is te

worden. Hierbij zullen ook de nieuwe klimaat-

vierde toetsronde, de staat van de primaire water­

komen tot een voor betrokkenen heldere, eenduidige

scenario’s uit 2012 betrokken worden.

keringen elke zes jaar toekomstgericht toetsen aan

en robuuste weergave van een aantal onderscheidende

waterstanden en golfhoogten die naar verwachting

risicozones waarvoor specifieke doelen en kaders

twaalf jaar (twee toetscycli) later zullen gelden.

kunnen worden gesteld. Dit instrument geeft

Bij het vaststellen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma naar aanleiding van de derde toetsing

invulling aan met name de tweede en derde laag van

zal waar mogelijk en effectief rekening worden

Deltadijken

het veiligheidsbeleid. Op basis van de analyse van

gehouden met de nieuwe normering.

Het kabinet gaat nieuwe concepten voor waterveilig-

overstromingsrisico’s zullen voor de meest kwetsbare

Nadat in 2011 de nieuwe normen in termen van over-

heid verkennen. De invulling van het concept van

gebieden aanvullende voorwaarden worden gesteld

stromingskansen zijn bepaald, wordt vanaf 2012

Deltadijken vereist lokaal maatwerk. Brede water­

aan de bouw en bescherming van nieuwe vitale

tijdens de vierde toetsronde met een representatieve

keringen bieden mogelijkheden voor toepassing in

objecten. Het rijk neemt het initiatief om hiervoor een

selectie van de dijkringen proefgedraaid met het

specifieke situaties, vooral in stedelijke gebieden,

AMvB op te stellen.

nieuwe normenstelsel. Dit gebeurt parallel aan de

in combinatie met andere functies. Het rijk neemt het

Het rijk vraagt de provincies uiterlijk in 2012 in

toetsing op de huidige normen in termen van

initiatief een verkennend onderzoek te starten naar

samenwerking met waterbeheerders en gemeenten

overschrijdingskansen. Hiertoe worden voor 2011 de

de kansen en beperkingen van de Deltadijk inclusief

voorstellen te doen voor risicozonering uitgewerkt

Hydraulische Randvoorwaarden en het Voorschrift

ruimtelijke en financiële consequenties. Dit ver­kennend

op kaarten voor die gebieden die kwetsbaar zijn.

75

4.1 Waterveiligheid
76

Deze kunnen een bijdrage leveren aan de over-

Samenwerkingsovereenkomsten tussen

Gebiedsgerichte uitwerkingen van het water­

stromingsrisicobeheerplannen die ten behoeve van

veiligheidsregio’s en waterbeheerders

veiligheidsbeleid

de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s opgesteld

Bij rampenbeheersing in het algemeen ligt het primaat

Het rijk gaat een aantal gebiedspilots stimuleren en

worden.

bij de veiligheidsregio’s. De wettelijke grondslag voor

faciliteren gericht op het verbeteren van de veiligheid

deze vorm van verlengd lokaal bestuur zal naar

in gebiedsgerichte ontwikkelingsprocessen. De

Er ligt mogelijk een relatie tussen waterveiligheid

verwachting in 2009 van kracht worden. Het rijk

uitwerkingen vinden plaats onder regie van regionale

en infrastructuur (hoofdwegennet en spoornet).

stimuleert waterbeheerders en veiligheidsregio’s

overheden (provincies, waterschappen) waarbij het

Het kabinet neemt het initiatief te onderzoeken of

om in aanvulling op de wettelijke verplichtingen in

rijk actief zal participeren. In ieder geval zal het rijk

het zinvol is om bij ontwerp en aanleg van weg- en

samenwerkingsovereenkomsten vast te leggen welke

betrokken zijn bij:

spoorverbindingen in laaggelegen gebieden rekening

rol waterbeheerders vervullen bij rampenbeheersing

• Een integrale afweging voor het verbeteren van de

te gaan houden met overstromingsrisico’s. Bezien

tijdens een (dreigende) overstromingsramp. Deze

wordt in hoeverre deze kwetsbaar zijn bij over-

samenwerkingsovereenkomsten geven in ieder geval

stromingen en op welke manier deze verbindingen

inzicht in de operationele samenwerking, rollen bij

het overstromingsverloop kunnen beïnvloeden.

crisisbesluitvorming, informatievoorziening en

waterveiligheid in dijkring 43 (Betuwe/Tieler- en

waterveiligheid in dijkring 36 (Land van Heusden/
Maaskant);
• Een integrale afweging voor het verbeteren van de

risico- en crisiscommunicatie. Bovendien worden

Culemborgerwaarden - in relatie tot de voorlopig

Landelijke Coördinatiecommissie

afspraken over oefeningen gemaakt. Hierbij is het

positieve resultaten inzake compartimentering van

Overstromingsdreiging

gewenst dat de waterbeheerders in samenwerking

deze dijkring door het Amsterdam-Rijnkanaal).

De gezamenlijke waterbeheerders en het knmi richten

met de veiligheidsregio’s minimaal iedere vier jaar

een Landelijke Coördinatiecommissie Overstromings-

een multidisciplinaire oefening organiseren met een

Verder zal het rijk bijdragen aan een vervolgstudie

dreiging (lco) in. Deze zorgt ervoor dat de deskundige

overstromingsdreiging of -ramp, in alle veiligheids­

voor dijkring 14 (Centraal Holland) in het kader van

informatie over de overstromingskans en het mogelijke

regio’s waar dat relevant is.

het project Randstad Urgent, gericht op de systeem-

overstromingsbeeld snel beschikbaar is voor bestuur-

werking van de dijkringen 14, 15 en 44 en de stand-

ders. Ook kan de lco maatregelen en effecten in beeld

De overige resultaten van het werk van de Taskforce

vastigheid van de bestaande regionale keringen

brengen op basis van dit landelijke beeld. Bovendien

Management Overstromingen in de periode 2007-2008

binnen dijkring 14.

implementeren alle waterbeheerders een uniform

zullen worden verankerd en waar nodig verder

informatiesysteem dat in Europees verband is

ontwikkeld. Hierbij moet onder andere worden

Er zullen mogelijk ook andere gebieds­pilots worden

ontwikkeld, het Flood Information and Warning

gedacht aan het onderhoud en de ontwikkeling van

opgenomen waarin samen met betrokken partijen

System fliwas. Overeenkomstig het Nationaal

overstromingsscenario’s voor crisis- en calamiteiten-

bezien wordt hoe in een brede, integrale afweging

Bestuursakkoord Water zal VenW zorg dragen voor

plannen en voor overstromingsoefeningen. De exacte

van verschillende kans- en gevolgbeperkende

het beheer van dit systeem. Informatievoorziening

invulling is mede afhankelijk van de inhoud van de

veiligheidsmaatregelen bijgedragen kan worden aan

over hoogwatersituaties zal met hulp van dit systeem

eindrapportage van tmo die eind december 2008 zal

de verbetering van de veiligheid en andere mogelijke

worden verzorgd door Rijkswaterstaat.

verschijnen.

(gebiedsspecifieke) doelen. Partijen worden van harte

4.1 Waterveiligheid

uitgenodigd voorstellen hiertoe in te dienen bij het

voltooid met een aantal aanpassingen in de Waterwet,

onder andere in de dijkringen 36 en 43, zoals

kabinet.

het Waterbesluit en een tweetal Ministeriële Regelingen.

beschreven onder gebiedsgerichte uitwerkingen

Bovendien zullen er blauwdrukken gereed zijn voor

van het waterveiligheidsbeleid.

Werk in uitvoering

Richtlijn-conforme risicokaarten en voor overstromings-

Het rijk werkt, in samenwerking met andere partijen,

risicobeheerplannen, alsmede een proces voor de

onverminderd aan de uitvoering van de lopende

nationale realisatie ervan, inclusief internationale

programma’s Ruimte voor de Rivier, Maaswerken en

afstemming, binnen de termijnen die de Richtlijn

het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

verlangt: 2013 voor de kaarten en 2015 voor de

Het rijk voert een evaluatie uit van het Hoogwater-

plannen. Deze worden dan nog opgesteld afzonderlijk

beschermingsprogramma in 2009.

van de stroomgebiedbeheerplannen die in het kader
van de Kaderrichtlijn Water gemaakt worden. In de

Implementatie van de Europese Richtlijn

volgende cyclus voorziet het kabinet de integratie van

overstromingsrisico’s

de beide plannen.

De Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s verplicht
Nederland om een aantal zaken anders te regelen dan

Buitendijks

voorheen. Voor de nationale implementatie van de

Het rijk neemt in 2009 het initiatief voor inventarisatie

Richtlijn is in 2008 een plan van aanpak bestuurlijk

en beoordeling van eventuele knelpunten in het

vastgesteld, met daarin een beeld van de reikwijdte

buitendijks gebied en beziet samen met de bestuur-

en doelstellingen van implementatieopgave en een

lijke partners of een wijziging van beleid nodig is.

beschrijving van de processen voor:

Deze herijking zal plaatsvinden in het licht van de

• De omzetting van de Richtlijn in Nederlandse

nieuwe normen en zal een koppeling leggen met een

wetgeving;

basisveiligheid.

• Voorbereiding voor de inhoudelijke vormgeving
van risicokaarten en overstromingsrisico­

Noodoverloopgebieden

beheerplannen;

De reservering van de Beersche Overlaat komt te

• Procesontwerp voor de daadwerkelijke totstand­

vervallen. Het kabinet zal, onder andere samen met

koming van risicokaarten en overstromingsrisico­

regio’s, op zoek gaan naar effectievere (combinaties

beheerplannen in de eerste plancyclus van de

van) maatregelen, rekening houdend met de ontwikke-

richtlijn (2010-2015).

lingen en oplossingsrichtingen uit het advies van de
Deltacommissie. Het rijk neemt het initiatief een

Uitvoering van dit plan van aanpak zal ertoe leiden
dat in 2009 de omzetting van de Richtlijn zal worden

aantal integrale gebiedsverkenningen te starten,

77

4.1 Waterveiligheid

Ruimtelijke aspecten

78

Om waterkeringen in de toekomst te kunnen ver­

Het kabinet gaat ervan uit dat in de provinciale water-

sterken, is het kabinet van mening dat er ruimte

plannen en in de overstromingsrisicobeheerplannen

open gehouden moet worden langs de waterkeringen,

het nieuwe waterveiligheidsbeleid regionaal wordt

zoals vastgelegd in de legger van waterschappen.

vertaald. De door het rijk te ontwikkelen risicozone-

Het is de taak van de waterbeheerder om deze ruimte-

ringsmethode levert daarmee belangrijke input voor

behoefte in beeld te brengen. Het is gewenst dat de

besluiten over locatiekeuze, ontwerp, inrichting en

gemeenten – in het kader van transparantie van de

beheer van gebouwen en gebieden (in bestemmings-

overheid – deze ruimtevraag in goed overleg met de

plannen en structuurvisies) en is daarmee behulp-

waterbeheerder afwegen en vertalen in bestemmings-

zaam bij het toepassen van de watertoets voor

plannen. De ruimte die gereserveerd wordt, kan

veiligheid.

mogelijk multifunctioneel worden ingezet, bijvoorbeeld als tijdelijke natuur met recreatieve mogelijk­

Op basis van de analyse van overstromingsrisico’s

heden of ten behoeve van landbouw en biomassa­

zullen voor de meest kwetsbare gebieden voorwaarden

productie. Uitgangspunt voor het vastleggen van deze

gesteld worden aan de bouw en bescherming van

ruimte zijn bovengrenzen van de knmi 2006 scenario’s

nieuwe vitale functies en kwetsbare objecten. Het rijk

Warm en Warm+.

neemt het initiatief om hiervoor een AMvB op te stellen.

Na het overgaan op een nieuwe normeringssystematiek

Deze AMvB zal direct doorwerken naar ruimtelijke

(principebesluit in 2011) zal in beeld worden gebracht

plannen van gemeenten en provincies. Aan de hand

of dit ruimtelijke consequenties heeft in termen van

hiervan zal besloten worden of aanvullend op vitale

meer ruimte voor versterking van primaire water­

en kwetsbare objecten meer generieke voorwaarden

keringen en zal de omvang van de beschermingszones

aan de ruimtelijke ontwikkelingen (ontwerp,

herijkt worden. Bij het verkennen van de mogelijk-

inrichting en beheer) in binnendijks gebied gesteld

heden van nieuwe concepten voor waterveiligheid,

moeten worden.

zoals overslagbestendige dijken c.q. deltadijken, zal
worden nagegaan wat dit betekent voor binnendijkse
ruimtelijke ontwikkelingen.

Wat

Wanneer

Nieuwe normen definiëren in een overstromingskans per dijkring
(principebesluit)

VenW, waterschappen

2011

Voorschift toetsen en hydraulische randvoorwaarden aanpassen

VenW

2010

Uitvoeren kosten-batenanalyse en analyses slachtofferpotentieel
ten behoeve van definiëren normen

VenW, Financiën, waterschappen

2010

In beeld brengen ruimtelijke consequenties van nieuwe normeringssystematiek en herijking beschermingszones

VenW, VROM, waterschappen, gemeenten

2012 - 2017

Inzichtelijk maken of ruimte voor waterberging en rivierafvoer in
rivierenbed volstaat (als onderdeel van vierde toetsing)

VenW, waterschappen

2011-2017

Proeftoetsing representatief aantal dijkringen aan nieuwe normen

VenW i.s.m. waterschappen en provincies

Parallel aan vierde toetsing
(2011-2017)

Definitieve besluitvorming over nieuwe normen

VenW, waterschappen

2017

Toetsing primaire waterkeringen aan hydraulische
randvoorwaarden van 12 jaar vooruit

VenW, waterschappen

Vanaf 2017

Elke 12 jaar bekijken of normen voldoen

VenW

Vanaf 2017

Verkenning Deltadijken

VenW, VROM, LNV, provincies en waterschappen

2009-2010

Afwegen en vastleggen in bestemmingsplannen van
ruimtebehoefte voor beschermingszones

Gemeenten, waterschappen

2013

Ontwikkelen methode overstromingsrisicozonering

VROM, VenW i.s.m. LNV, provincies, waterschappen en gemeenten

2009-2010

Doen van voorstellen voor risicozonering uitgewerkt op kaarten
voor die gebieden die kwetsbaar zijn
(toepassing risicozoneringsmethode)

Provincies i.s.m. waterbeheerders en gemeenten

2012

Opstellen AMvB vitale infrastructuur in kwetsbare gebieden

VenW, i.s.m. VROM, LNV, BZK, provincies, gemeenten

2010-2011

Verkennende studie weginfrastructuur en waterveiligheid

VenW

2009-2010

Laag 1

Laag 2

Preventie

4.1 Waterveiligheid

Wie

79

Duurzame ruimtelijke planning

4.1 Waterveiligheid

Wat

Wie

Wanneer

Informatievoorziening (dreigende) overstroming

BZK, VenW, KNMI en waterschappen

2009

Samenwerkingsovereenkomsten waterbeheerders met
veiligheidsregio’s

VenW, BZK, waterschappen, veiligheidsregio’s

2009

Verankering resultaten TMO

BZK, VenW i.s.m veiligheidsregio’s

2009-2015

VenW, VROM, LNV

2009-2015

Ruimte voor de Rivier, Maaswerken, Zwakke Schakels en Zeeweringen Zeeland

VenW i.s.m. VROM, LNV, provincies, waterschappen en gemeenten

2015

Hoogwaterbeschermingsprogramma

VenW

doorlopend

Evaluatie Hoogwaterbeschermingsprogramma

VenW, provincies, waterschappen

2009

Periodieke toetsing waterkeringen

VenW, waterschappen

Doorlopend

Omzetting van de Richtlijn Overstromingsrisico’s in nationale
wetgeving

VenW

2009

Blauwdruk voor Richtlijnconforme risicokaarten en
risicobeheerplannen

VenW, provincies, waterschappen

2009

Richtlijnconforme risicokaarten

VenW, BZK, provincies, waterschappen

2013

Overstromingsrisicobeheerplannen

VenW, provincies, waterschappen

2015

Internationale afstemming EU-breed en binnen de
stroomgebiedcommissies

VenW i.s.m. VROM en LNV

Doorlopend

VenW, VROM, LNV en provincies, gemeenten en waterschappen

2009

Laag 3

Rampenbeheersing

80
Gebiedsgerichte uitwerking waterveiligheidsbeleid
Stimulering gebiedspilots
Uitvoeringsprojecten

Richtlijn Overstromingsrisico’s

Buitendijks
Inventarisatie en beoordeling van knelpunten in buitendijks gebied
en doorwerking uitkomsten naar beleid

4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening

Analyse
Watertekort

dat nieuwe grootschalige maatregelen om deze

perioden op te slaan en (grond)water vast te houden

In het algemeen is er in Nederland voldoende (zoet)

tekorten aan te pakken, zeer waarschijnlijk niet

en minder snel af te voeren. Dit laatste gebeurt door

water beschikbaar, zeker in laag Nederland waar

rendabel zijn. Voor uitzonderlijke omstandig­heden,

de sponswerking van hoge gronden te herstellen en

water vanuit het hoofdsysteem kan worden aan-

zoals de droge zomer van 2003, treedt de Nationale

watergangen te verondiepen en te verbreden.

gevoerd. Een groot deel van het zoete water wordt

Verdringingsreeks in werking. Deze verdringings-

In aanvulling op vasthouden en bergen van water

vanuit het buitenland aangevoerd. Bij Pannerden en

reeks regelt de prioritering voor de verdeling van zoet

blijft ook de aanvoer van water nodig om aan de

de IJsselkop wordt het water verdeeld over de Waal,

water onder uitzonderlijk droge omstandigheden.

Rijn en IJssel waardoor het IJsselmeer, de Zuid­

water­b ehoefte te voldoen. Waar mogelijk worden
de maatregelen gecombineerd met die voor water-

westelijke Delta en de Nieuwe Waterweg van zoet

Het bestaande beleid is erop gericht de huidige

overlast, waterkwaliteit en ecologie. Uiteraard moet

water worden voorzien. Incidenteel treden in de

watertekorten voor 2015 aan te pakken volgens de

worden voorkomen dat het vasthouden van water

zomer tijdens langdurig droge perioden watertekorten

afspraken uit het nbw-actueel. Naar analogie van

voor watertekorten elders tot wateroverlast leidt.

op, met als gevolg schade voor sectoren als landbouw,

wateroverlast is het uitgangspunt daarbij de trits

De kansen op verzilting en de toename van ver­d roging

industrie, scheepvaart en voor natuur. De landelijke

‘vasthouden, bergen en aanvoeren’. Het vasthouden

vereisen dat per gebied de afweging wordt gemaakt in

droogtestudie (2005 en update 2008) heeft aangetoond

en bergen van water krijgt vorm door water in natte

hoeverre functies geaccommodeerd kunnen worden

De Nationale Verdringingsreeks
Categorie 1

Categorie 2

Categorie 3

Categorie 4

Veiligheid en voorkomen van
onomkeerbare schade

Nutsvoorzieningen

Kleinschalig hoogwaardig gebruik

Overige belangen (economische
afweging, ook voor natuur)

1 stabiliteit van waterkering
2 klink en zetting (veen en hoogveen)
3 natuur (gebonden aan bodemgesteldheid)

1 drinkwatervoorziening
2 energievoorziening

• tijdelijke beregening kapitaalintensieve
gewassen
• proceswater

• scheepvaart
• landbouw
• natuur (zolang geen onomkeerbare schade
optreedt)
• industrie
• waterrecreatie
• binnenvisserij

gaat voor

gaat voor

gaat voor

Binnen de categorieën 1 en 2 is een prioriteitsvolgorde. Binnen de categorieën 3 en 4 vindt onderlinge prioritering plaats gericht op zo min mogelijk economische en maatschappelijke schade.

81

kaart 9

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening

Zoetwaterverdeling over
Kaart
9
het
hoofdwatersysteem
bij een Rijnaanvoer van 1200 m3/s

Zoetwaterverdeling over het
hoofdwatersysteem
Bij een Rijnaanvoer van 1200 m3/s
aaanvoer
a
van rivieren (m3/s)

kaart 9

affv
afvoer
via hoofdwatersysteem (m3/s)

Zoetwaterverdeling
over
aff
afvoer
via regionaal watersysteem (m /s)
het hoofdwatersysteem
3

doorspoeling
ove
ov
bij een
Rijnaanvoeroverig
van 1200 m3/s
eer
err
peilbeheer

82

beregening

aaanvoer
a
van rivieren (m3/s)
affv
afvoer
via hoofdwatersysteem (m3/s)
wateraanvoer vanuit IJsselmeer

aff
afvoer
via regionaal watersysteem (m3/s)
doorspoeling
eer
err
peilbeheer

wateraanvoer uit Rijn, IJssel en Waal
overig
ove
ov
wateraanvoer
beregeninguit Maas
wateraanvoer uit Lek, Brielse Meer en
Amsterdam-Rijnkanaal
geen wateraanvoer uit
hoofdwatersysteem

wateraanvoer vanuit IJsselmeer
Waddeneilanden: geen wateraanvoer
wateraanvoer uit Rijn, IJssel en Waal
wateraanvoer uit Maas
wateraanvoer uit Lek, Brielse Meer en
Amsterdam-Rijnkanaal
geen wateraanvoer uit
hoofdwatersysteem
Waddeneilanden: geen wateraanvoer

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening

met bijbehorend peilbeheer. Via het Gewenst Grond-

West- en Noord-Nederland hebben op verschillende

en functies als landbouw, scheepvaart, natuur en

en Oppervlaktewater Regime (ggor) wordt bezien

plekken te maken met verzilting. Hierbij wordt

landschap, maar ook voor de kwaliteit van het water

welke functie het beste past bij de aanwezige

onderscheid gemaakt in actieve en passieve verzilting.

(hogere watertemperatuur, toenemende kans op

waterpeilen. Lokale perceelmaatregelen als slootpeil-

Actieve verzilting is het gevolg van ingrepen in

blauwalgen). De kaarten ‘Het wordt warmer en

verlaging en kwelreductie kunnen worden ingezet om

het watersysteem, bijvoorbeeld het herstel van de

droger’ en ‘Het wordt zouter’ geven goed aan welke

verzilting tegen te gaan.

zoet-zoutgradiënt in de Zuidwestelijke Delta. Passieve

uitdagingen ons te wachten staan.

Voor natuur geldt dat verdroging een hardnekkig

verzilting is het gevolg van indringend zeewater

Belangrijke consequentie voor het waterbeheer is dat

probleem is. Verdroging komt voor in verschillende

(externe verzilting) of zout kwelwater dat aan de

de beschikbaarheid van zoet water naar verwachting

gebieden in Nederland en kan leiden tot verlies van

oppervlakte komt (interne verzilting), waardoor het

afneemt. De mate waarin verschilt per regio. Naast

biodiversiteit. Voldoende zoet water van de juiste

oppervlaktewater met name in laaggelegen gebieden

een toenemende kans op watertekorten, zal ook de

kwaliteit op de juiste plek is voor deze gebieden van

zoals diepe droogmakerijen verzilt. Verzilting wordt

verzilting in laag Nederland toenemen. Het gaat om

levensbelang. Met klimaatverandering en incidenteel

tegengegaan door sloten te spoelen met zoet water

interne verzilting, als het grondwater en/of opper-

langdurige perioden van droogte zal verdrogings­

dat vanuit het hoofdwatersysteem wordt aangevoerd.

vlaktewater verzilt door zout uit de ondergrond.

bestrijding nodig blijven en gebiedsspecifiek meer

Door de lagere rivierafvoeren in de zomer zal in de

Dit gebeurt onder invloed van de steeds zoutere kwel

aandacht behoeven. Voor verdrogingsbestrijding

toekomst minder zoet water beschikbaar zijn voor het

in combinatie met verminderde doorspoeling. Interne

wordt ook verwezen naar paragraaf 4.5 (Water en

zoet spoelen van de sloten. Dit laat zich het sterkst

verzilting speelt zich met name af in het laaggelegen

gebruik - Natuur).

voelen in de Randstad, waar op termijn zonder aan-

kustgebied. Daarnaast gaat het om externe verzilting.

vullende maatregelen de inlaat bij Gouda vanuit de

Door de stijging van de zeespiegel in combinatie met

Zoetwatervoorziening

Hollandse IJssel onder druk komt te staan en wellicht

een lagere rivierafvoer in de zomer is er sprake van

Het huidige waterbeheer in laag Nederland is erop

verplaats dient te worden.

een binnendringende zouttong. Uit de studie Klimaat-

gericht om verzilting en zoutindringing via de Nieuwe

Verzilting heeft met name gevolgen voor het ruimte-

bestendigheid Nederland Waterland (2008) blijkt dat

Waterweg zo veel mogelijk te voorkomen. Hierdoor

gebruik, voor de landbouw, natuur en daarmee ook

het zoet houden van de Nieuwe Waterweg hierdoor

blijven onder normale omstandigheden belangrijke

voor het landschap. Voor de landbouw zullen

steeds moeilijker wordt. Hierdoor zullen de inlaat-

innamepunten voor zoet water langs het Haringvliet,

veranderingen in de beschikbaarheid van zoet

punten voor West-Nederland in de zomer vaker en

Hollandsch Diep, Spui (Bernisse) en de Hollandsche

water en/of toename van verzilting onder andere

langduriger onbruikbaar zijn. De zoetwater-

IJssel zoet. Het water dat wordt ingelaten, wordt gebruikt

consequenties hebben voor de gevoelige teelten,

problematiek raakt uiteindelijk heel Nederland.

voor peilhandhaving, natuur en economisch gebruik

zoals bijvoorbeeld de bomen- en de bollenteelt.

Klimaatverandering vraagt met andere woorden

(landbouw, drinkwater, industrie en energie). Deze

om een heroverweging van de huidige strategie

strategie brengt met zich mee dat ook bij lage afvoeren

Door de verwachte klimaatverandering neemt zowel

een groot deel van het rivierwater naar de Noordzee

de watervraag als het neerslagtekort in de zomer toe.

wordt gevoerd. Kaart 9 geeft de zoetwaterverdeling

Dit heeft niet alleen gevolgen voor het waterpeil in

over het hoofdwatersysteem weer bij lage afvoeren.

rivieren en sloten en daarmee voor peilhandhaving

voor (zoet)watervoorziening en verziltingbestrijding.

83

kaart 10

Het wordt warmer
Kaart
10
en
droger
Het wordt warmer en droger
wateraanvoergebied rivieren
wateraanvoergebied IJsselmeergebied

kaart 10
beregening uit grondwater onder druk

(geen/beperkte aanvoer mogelijk)
Het wordt
warmer
beregening uit grondwater en oppervlakteen droger
water (geen/beperkte aanvoer mogelijk)
lokaal bijzondere/intensieve teelten,
kritische watervragers

84

wateraanvoergebied
rivieren
natuurwaarden nemen
af in een normaal
jaar in W+ scenario
wateraanvoergebied
veenkades aanwezig IJsselmeergebied
kwaliteit zoet water (grote meren)
beregening
onder druk uit grondwater onder druk
(geen/beperkte aanvoer mogelijk)
electriciteitscentrale met koelwaterberegening
grondwater
oppervlaktevoorziening uit
mogelijk
onder en
druk
water (geen/beperkte aanvoer mogelijk)
lokaal
bijzondere/intensieve
inlaatpunt
water onder druk teelten,
kritische watervragers
gebied met aanvoer zoet kwelwater, inlaat
natuurwaarden
nemen
af inmaar
een normaal
vanuit IJsselmeer
mogelijk
vindt in
jaar
in W+
scenario
praktijk
weinig
plaats
veenkades
aanwezig
tekort
sluiswater,
toename wachttijden sluizen
kwaliteit zoet water (grote meren)
onder druk en scheepvaart afhankelijk van
peilbeheer
pompcapaciteit
electriciteitscentrale met koelwatervoorziening mogelijk onder druk
inlaatpunt water onder druk
gebied met aanvoer zoet kwelwater, inlaat
vanuit IJsselmeer mogelijk maar vindt in
praktijk weinig plaats
tekort sluiswater,
toename wachttijden sluizen
peilbeheer en scheepvaart afhankelijk van
pompcapaciteit

kaart 11

Het wordt zouter
Kaart 11

Het wordt zouter
gebieden met interne verzilting door zoute kwel

kaart 11

gebied met grondwater en/of oppervlaktewater > 200 mg/l

gebied met oppervlaktewater > 600 mg/l
Het wordt
zouter
gebieden met externe verzilting door zeewater
zoutindringing 2008-2050 (+ 35 cm, W+);
innamepunten langdurig onbruikbaar
gebieden metzoutopdringing
interne verzilting
door zoute kwel
2050-2100;
85
innamepunten langdurig onbruikbaar
gebied met grondwater en/of oppervlaktewater
> 200 mg/l onder druk
zoetwateraanvoer
(2008-2050)
gebied met oppervlaktewater > 600 mg/l
zoetwateraanvoer onder druk
(2050-2100)
gebieden metbelangrijk
externe verzilting
door zeewater
zoetwaterinnamepunt
onder druk
zoutindringing 2008-2050 (+ 35 cm, W+);
innamepunten langdurig onbruikbaar
zoutopdringing 2050-2100;
kwetsbare functies
innamepunten langdurig onbruikbaar
verziltingsgevoelige teelt
zoetwateraanvoer
onder druk
(glastuinbouw, bollenteelt,
boomteelt,
(2008-2050)
fruitteelt in verziltingsgebied)
zoetwateraanvoer
onder probleem
druk
zoutgehalte toenemend
voor
(2050-2100)
natuur en stedelijk groen
belangrijk zoetwaterinnamepunt
onder
druk
ontwikkeling
natuur/waterkwaliteit
zoet-zout overgang/verzilting in
onderzoek
kwetsbare functies
verziltingsgevoelige teelt
(glastuinbouw, bollenteelt, boomteelt,
fruitteelt in verziltingsgebied)
zoutgehalte toenemend probleem voor
natuur en stedelijk groen
ontwikkeling natuur/waterkwaliteit
zoet-zout overgang/verzilting in
onderzoek

86

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening

Streefbeeld

87

De afnemende beschikbaarheid van en toenemende vraag naar zoet water
van een goede kwaliteit is opgevangen door de watervoorziening langs twee
sporen te vernieuwen. In de eerste plaats zijn gebruikers en functies van
zoet water minder afhankelijk van de aanvoer van water van elders (meer
zelfvoor­zienend). Grootgebruikers van water gaan zuiniger met zoet water
om en passen zich zo nodig aan veranderende omstandigheden en hogere
zout­gehalten aan. Het beschikbare zoete water wordt zo efficiënt mogelijk
gebruikt en waar mogelijk hergebruikt. Slimme inrichting, en functiecombinaties met natuur worden ingezet om water vast te houden.
Het risico op verdroogde natuurgebieden is sterk afgenomen omdat
natuurlijke watersystemen zijn hersteld en zorgen voor robuuste natuur.
In de tweede plaats is zowel het landelijke als regionale watersysteem
gericht op een optimale verdeling van het beschikbare water. Er zijn
voldoende waterverbindingen, zodat het watersysteem als geheel flexibel
is en goed kan inspelen op droogte en zoetwatertekorten.

Er wordt minder zoet water besteed aan het tegengaan van verzilting.
Via de Nieuwe Waterweg stroomt minder zoet rivierwater naar de zee.
Daardoor zal het zoutere water verder landinwaarts optrekken. Sommige
inlaatpunten voor de zoetwatervoorziening worden verplaatst of buiten
gebruik gesteld. Het IJsselmeer speelt een belangrijkere rol als strategische
zoetwatervoorraad, ook voor West-Nederland. Alternatieven voor de
zoetwatervoorziening voor landbouw, drinkwater en industrie in de
Zuidwestelijke Delta hebben de weg vrijgemaakt voor herstel van getijdendynamiek in combinatie met voldoende capaciteit voor berging en afvoer
van rivierwater. Op regionaal niveau worden watervoorziening, wateroverlast
en waterkwaliteit in samenhang beschouwd. Daarbij vindt een duurzame
afweging plaats voor de functies in het gebied. Waterkwaliteitsproblemen
in droge perioden worden zoveel mogelijk beperkt.
Economische gebruikers betalen een reële prijs voor de levering van zoet
water.

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening

Beleidskeuze

88

Handhaven bestaande afspraken

Het kabinet is van mening dat binnen de huidige

van de zoet-zoutgradiënt verdwijnen (zie paragraaf

De bestaande zoetwatervoorziening blijft ook uitgangs-

beleidskaders al stappen kunnen worden gezet naar

5.4 Zuidwestelijke Delta). In dit spoor van de nieuwe

punt voor de komende planperiode van het Nationaal

klimaatbestendigheid door geen-spijtmaatregelen te

strategie zal ook gekeken worden naar de zoetwater-

Waterplan. De waterbeheerders blijven zorgen voor

treffen, zoals hergebruik van water, aanpassing van

voorziening in de Randstad, Noord-Nederland en

de zoetwatervoorziening en daarmee voor het zoveel

teelten en gewassen, verplaatsen van inlaatpunten

hoog Nederland en naar de relatie met waterveilig-

mogelijk bedienen van gebruiksfuncties. Er kunnen

voor zoet water en wateropslag op bedrijfsniveau.

heidsmaatregelen in de Rijnmondregio en de laag­

echter geen garanties worden gegeven dat er overal

Hiervan zijn ook al goede voorbeelden gerealiseerd.

waterafvoerverdeling van de rivieren.

en altijd voldoende zoet water beschikbaar is.
De afspraken binnen het NBW-actueel over de

Het kabinet vindt het verder van belang dat ruimtelijk

bestrijding van droogte en verdroging worden

inzichtelijk gemaakt wordt waar kansen en knelpunten

uitgevoerd. Het uit-gangspunt blijft een ‘robuust

zijn voor de diverse functies die gebruikmaken van

watersysteem’ in 2015.

zoet water middels zogenaamde functiefaciliteringskaarten.

Nieuw beleid zoetwatervoorziening
In deze planperiode neemt het rijk een besluit over

Met het optimaliseren van de waterverdeling vanuit

de zoetwatervoorziening en verziltingbestrijding voor

het hoofdwatersysteem zal de zoetwatervoorziening

de lange termijn inclusief infrastructurele maatregelen

op nationaal niveau ook na 2015 op orde zijn en

die hiervoor eventueel nodig zijn. De oplossings-

blijven. Het kabinet onderschrijft de keuze van de

richtingen worden de komende planperiode samen

Deltacommissie voor het IJsselmeer als strategisch

met de regio’s uitgewerkt. De hoofdsporen van deze

zoetwaterreservoir en de vergroting van de opslag­

nieuwe strategie zijn een grotere regionale zelfvoor-

capaciteit. In de komende planperiode zal het rijk

zienendheid en een optimalisatie van de zoetwater-

samen met de regio onderzoeken welke mate en

verdeling in het hoofdwatersysteem en de regionale

tempo van peilverhoging noodzakelijk zijn. Hierbij

systemen. In de komende planperiode werkt het rijk

wordt ook onderzocht welke functie het IJsselmeer

samen met de regio’s en gebruikers oplossings­

kan vervullen in de zoetwatervoorziening van West-

richtingen uit. Hierbij worden de oplossingen en

Nederland en welke kosteneffectieve infrastructurele

gebieden in samenhang beschouwd en worden de

maatregelen daarvoor nodig zijn. In paragraaf 5.3

(ruimtelijke) consequenties voor de regionale systemen

IJsselmeergebied wordt dit nader uitgewerkt. Ook zal

en de functies (drinkwater, landbouw, natuur,

worden bekeken in hoeverre bestaande zoetwater­

scheepvaart) inzichtelijk gemaakt. Voor natuur zal

bekkens in de Zuidwestelijke Delta behouden kunnen

een verkenning worden uitgevoerd naar het effect

worden en hoe de zoetwatervoorziening kan worden

van klimaatverandering op verdroogde natuur.

gecompenseerd als deze als gevolg van het herstel

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening

Realisatie
Handhaven bestaande afspraken

met name voor de specifieke invulling op gebieds- en

gevoelig zijn voor droogte en hoge zoutgehaltes,

Tot aan 2015 blijven de bestaande afspraken over

gebruiksniveau. De verkenning naar het effect van

verplaatsing van zoutgevoelige teelten en aanpassing

beleid en beheer gehandhaafd. Het beleid is erop

klimaatverandering op verdroogde natuur zal worden

van het landgebruik zijn onderdeel van dit traject.

gericht om - onder normale omstandigheden - zoveel

betrokken bij de landelijke verkenning zoetwater-

De alternatieve strategieën voor een duurzame

mogelijk aan de behoeften van gebruikers te voldoen.

voorziening.

en klimaatbestendige zoetwatervoorziening van

Vooralsnog zijn tot 2015 onder normale omstandig­

Nederland omvatten zowel maatschappelijke als

heden met het huidige beleid geen grote problemen te

Het rijk vraagt alle provincies en waterschappen

technisch-hydrologische oplossingsrichtingen.

verwachten. In periodes van watertekort wordt water

uiterlijk in 2011 met functiefaciliteringskaarten te

Van de gebruikers wordt verwacht dat zij zich

verdeeld op basis van de verdringingsreeks en de te

komen als onderdeel van de aangekondigde landelijke

zullen aanpassen. Zuiniger en slimmer gebruik van

beperken schade. De Nationale Verdringingsreeks

verkenning zoetwatervoorziening. Zo kan inzichtelijk

beschikbaar zoet water door de landbouw, industrie,

blijft gelden en is verder geconcretiseerd en (regio-

worden gemaakt waar functies voorzien kunnen

waterbedrijven en binnenvaart vormen een essentieel

naal) verfijnd. Als waterstanden beneden een kritisch

blijven worden van zoet water en waar eventueel

onderdeel van de nieuwe strategie. Centraal bij dit

niveau dalen, kunnen waterschappen onttrekkingen

functies moeten worden aangepast. Deze kaarten zijn

spoor van de strategie staat het onafhankelijker

van grond- en oppervlaktewater tijdelijk aan banden

een hulpmiddel in de discussie waar welke gebruiks-

maken van de regionale watersystemen van het

leggen via een beregeningsverbod.

functies nog gefaciliteerd kunnen worden. Uiterlijk

hoofdwatersysteem. Seizoensberging van zoet water

in 2015 wordt een besluit genomen over het nieuwe

vraagt veel ruimte (meer dan berging voor waterover-

Nieuw beleid zoetwatervoorziening

beleid voor de watervoorziening en verziltings­

last), maar kan desondanks op termijn een belangrijke

Klimaatverandering vraagt om een heroverweging

bestrijding na 2015. De onderstaande aspecten

rol spelen voor het watergebruik in droge perioden,

van de huidige strategie voor watertekort en zoet­

worden meegenomen.

bijvoorbeeld wanneer diepe droogmakerijen voor

watervoorziening. Het vraagstuk is complex door

waterberging worden benut. Het ruimtegebruik kan

de combinatie van technische en maatschappelijke

Vergroten regionale zelfvoorzienendheid

beter afgestemd worden op het waterpeil en het

vraagstukken die opgepakt moeten worden, de

Het in stand houden van de huidige zoetwater­

zoutgehalte in het water. Veel gewassen groeien goed

samenhang tussen gebieden (zoals IJsselmeer en

behoefte in een steeds verder verziltende en droge

bij een zoutgehalte van 300-500 mg/l en ook natuur

de Zuidwestelijke Delta), de relatie met de regionale

omgeving is op termijn onhoudbaar. Meer regionale

kan zich daaraan aanpassen. Betere afstemming op

opgaven en gebruiksfuncties en de consequenties

zelfvoorzienendheid wordt nagestreefd door in natte

het waterpeil en hogere zoutgehalten kunnen leiden

voor de rivierafvoerverdeling. De planperiode van het

periodes waar mogelijk water te conserveren en te

tot functieaanpassingen en -wijzigingen en dus tot

Nationaal Waterplan wordt gebruikt om een landelijke

bergen via bijvoorbeeld flexibel peilbeheer en herstel

een gedifferentieerde landbouw.

verkenning zoetwatervoorziening uit te voeren,

van de sponswerking, door als gebruikers zuinig om

waarin oplossingsrichtingen worden uitgewerkt. Het

te gaan met water, door kringloopsluiting en her­

Optimaliseren zoetwaterverdeling

rijk voert deze verkenning samen met de regio uit. De

gebruik (bijvoorbeeld van effluenten van rioolwater-

Doordat de Nieuwe Waterweg een open verbinding

dialoog met regionale overheden en gebruikers is een

zuiveringsinstallaties, zie voorbeeld ‘dow Terneuzen’).

naar zee is en zeewater landinwaarts kan stromen,

belangrijk onderdeel van het besluitvormingsproces,

Ook de geleidelijke overgang naar teelten die minder

is de verziltingsbestrijding afhankelijk van de zoet-

89

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening
90

waterafvoer via de Nieuwe Waterweg. Het zoete water
is daarmee niet beschikbaar voor de verschillende
gebruiksfuncties. In de landelijke verkenning zal
worden onderzocht welke technische maatregelen
mogelijk zijn om de indringing van zout water via
de Nieuwe Waterweg te verminderen, waardoor
meer zoet water beschikbaar komt voor de Randstad,
West-Brabant en de Zuid-Hollandse eilanden.
Een andere mogelijkheid is om de verzilting via de
Nieuwe Waterweg te accepteren en de zoetwateraanvoer via de Oude Rijn, het Amsterdam-Rijnkanaal
en de Brabantse kanalen te realiseren.

DOW Terneuzen

Afvalwater opnieuw gebruiken voor
industrie

Ook wordt gekeken naar de toekomstige functie van
het IJsselmeer als strategisch zoetwaterbekken voor
een groot deel van Nederland. Als wordt besloten om
wateraanvoer vanuit het IJsselmeer naar de Randstad
mogelijk te maken, zijn diverse natte infrastructurele
werken nodig. Afhankelijk van de grootte van het
voorzieningengebied, wordt nagegaan welke peil­

De zoetwatervoorziening van Zeeuws-Vlaanderen is voor een groot deel afhankelijk
van de aanvoer van externe bronnen. Dow in Terneuzen voorziet in ongeveer de helft
van zijn waterbehoefte door hergebruikt water: industriewater, regenwater. Sinds
begin 2007 gebruikt Dow ook gezuiverd afvalwater van de inwoners van Terneuzen.
Het is de eerste keer dat gemeentelijk afvalwater op deze schaal opnieuw wordt
gebruikt in de industrie. Vroeger werd het Terneuzense afvalwater na zuivering in de
Westerschelde geloosd. Tegelijk nam Dow zeewater in dat werd ontzilt. Voor dat
proces waren veel chemicaliën nodig en het kostte veel energie. Als gevolg van het
internationaal bekroonde project wordt zoet water nu driemaal gebruikt. De regio is
daardoor minder afhankelijk van externe zoetwaterbronnen. Het project is een
gezamenlijk initiatief van waterschap Zeeuws-Vlaanderen, waterbedrijf Evides en
Dow in Terneuzen. De wil tot samenwerking was de sleutel tot succes.

verhoging in het IJsselmeer noodzakelijk is en in
welk tempo het peil moet worden verhoogd.
Bij de uitwerking van maatregelen wordt speciaal
aandacht gegeven aan de ruimtelijk invulling en
mogelijkheden voor gebiedsontwikkeling, bekostiging
van zoetwatervoorziening door de gebruiker en
kennis en innovatie. Het rijk zet ook in op inter­
nationale afstemming, omdat de hoeveelheid water
die Nederland binnenkomt sterk afhankelijk is van
het gebruik van water door de buurlanden. Dit
gebeurt in het kader van de Mededeling van de

Ruimtelijke aspecten

4.2 Droogte en zoetwatervoorziening
91

Europese Commissie over Waterschaarste en Droogte.

Reële prijsbepaling zoetwatervoorziening

In deze planperiode worden de bestaande zoetwater-

Deze mededeling is het antwoord op het verzoek

De Deltacommissie heeft in relatie tot de situatie rond

voorziening en de daarbij behorende infrastructuur

van de lidstaten om actie te ondernemen tegen

het Krammer-Volkerak Zoommeer geadviseerd een

niet gewijzigd. Er zijn dus geen extra maatregelen

waterschaarste en droogte. In de mededeling worden

onderzoek te starten naar reële prijsbepaling van het

voorzien die een ruimtelijke doorwerking hebben.

maatregelen genoemd om waterschaarste en droogte

water. Het kabinet herkent zich in deze visie en start

De provincies stellen uiterlijk 2011 functiefaciliterings-

aan te pakken, zoals waterbesparing, ruimtelijke

het onderzoek hiernaar in 2009. De uitkomsten

kaarten vast. De uitkomsten worden gebruikt in de

maatregelen en prijsbeleid.

worden betrokken bij het beleid voor de zoetwater-

provinciale structuurvisies.

voorziening voor heel Nederland.

Bij de besluitvorming voor nieuw beleid voor de
zoetwatervoorziening worden alle ruimtelijke
consequenties in beeld gebracht.

Wat

Wie

Wanneer

Handhaven huidige zoetwatervoorziening en uitvoeren
maatregelen watertekorten van NBW-actueel

VenW, LNV, VROM en regio (waterschappen, provincies, belangen­
organisaties)

Tot 2015

Landelijke verkenning zoetwatervoorziening en nemen van
besluit over lange termijn zoetwatervoorziening

VenW, LNV, VROM i.s.m. provincies, waterschappen, gemeenten en
maatschappelijke organisaties

Uiterlijk 2015

Verkenning effect klimaatverandering op verdroogde en
verdrogingsgevoelige natuur en resultaten betrekken bij
landelijke verkenning zoetwatervoorziening

LNV i.s.m. VenW

2009-2015

Opstellen functiefaciliteringskaarten

Provincies i.s.m. waterschappen en gemeenten

2011

Onderzoek reële prijsbepaling

VenW, VROM, LNV, EZ

2009-2015

Verkenning effect klimaatverandering op verdroogde en verdrogingsgevoelige natuur

LNV

2009-2015

Geen-spijtmaatregelen watergebruikers om aan te passen aan
veranderende omstandigheden (aanpassing teelt en gewassen,
wateropslag op bedrijfsniveau)

Provincies, waterschappen, gemeenten, watergebruikers

2009-2015

4.3 Wateroverlast

Analyse
92

In de twintigste eeuw is het areaal stedelijk gebied

heden regenwater minder goed kunnen worden

kabinet, de gezamenlijke provincies, de Unie van

en daarmee het verhard oppervlak in Nederland

opgevangen. De kaart ‘Het wordt natter’ geeft de

Waterschappen, het Interprovinciaal Overleg,

enorm toegenomen. Regenwater in steden en dorpen

ruimtelijke opgave weer voor heel Nederland.

en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Het

wordt, veelal via rioolstelsels, snel afgevoerd naar

nbw heeft tot doel dat in 2015 het watersysteem op

oppervlaktewater. De capaciteit van rioolstelsels is

Langdurige en overvloedige regenval in 1998 gaf

orde is en daarna op orde blijft, anticiperend op

niet altijd toegerust op de toename van neerslag.

aanleiding tot het instellen van de Commissie

verwachte klimaatverandering, zeespiegelstijging,

Intensieve neerslag kan niet snel genoeg worden

Waterbeheer 21 eeuw (wb21). In 2000 heeft deze

bodemdaling en toename van verhard oppervlak.

geborgen of afgevoerd door de hoge verhardings-

Commissie advies uitgebracht met uitgangspunten

De uitvoering van het nbw is in 2006 geëvalueerd.

graad, waardoor straten onder water komen te staan.

zoals anticiperen in plaats van reageren, meer ruimte

De waterschappen schatten dat ongeveer 70.000 ha

De wateropgave is met name in bestaand bebouwd

voor water naast technische maatregelen, niet

land vaker dan de norm onder water loopt.

gebied vaak groot, want door de hoge druk op de

afwentelen, meervoudig ruimtegebruik en de

beschikbare ruimte zijn maatregelen lastig te

drietrapsstrategie vasthouden-bergen-afvoeren.

Nieuwe ontwikkelingen zijn voor de betrokken partijen

realiseren. Extremere neerslagintensiteiten en hogere

Deze uitgangspunten zijn in de kabinetsnota

aanleiding geweest om de gemaakte afspraken in juni

neerslaghoeveelheden door klimaatverandering

Anders Omgaan met Water (2000) overgenomen.

2008 opnieuw te bevestigen en te concretiseren in het

e

veroorzaken meer wateroverlast in regionale

nbw-actueel. Er zijn afspraken gemaakt van welke

watersystemen. Meer neerslag in de winter leidt

Naar aanleiding van het advies van de Commissie en

knmi-scenario’s bij de realisatie van de wateropgave

tot stijgende grondwaterstanden in hooggelegen

Anders Omgaan met Water is in 2003 het Nationaal

uit te gaan. Voor de aanpak van de wateroverlast

infiltratiegebieden zoals Veluwe of de duinen met

Bestuursakkoord Water (nbw) getekend door het

worden in dit waterplan de normen uit het nbw-

verhoogde kans op grondwateroverlast tot gevolg.
Snelle peilstijgingen in oppervlaktewater hebben tot
gevolg dat het maaiveld onder water loopt. Dit kan
leiden tot economische schade voor de landbouw,
zo bleek bijvoorbeeld in 1998. Daarnaast zijn water-

Referentienormen voor wateroverlast
Normklasse gerelateerd aan grondgebruiktype

Maaiveldcriterium (% van het maaiveld)

Referentienorm (1/jr)

Grasland

5%

1/10

zeespiegelstijging de waterafvoercapaciteit af.

Akkerbouw

1%

1/25

In een aantal gevallen zal daar waar water nu

Hoogwaardige land- en tuinbouw

1%

1/50

Glastuinbouw

1%

1/50

Bebouwd gebied

0%

1/100

systemen in delen van ons land kwetsbaar voor
wateroverlast door de voortgaande bodemdaling.
In Nederland als geheel neemt als gevolg van de

onder vrij verval geloosd wordt op het buitenwater
een gemaal geplaatst moeten worden.
De sponswerking van het watersysteem is sterk
verminderd waardoor langdurige en grote hoeveel­

4.3 Wateroverlast
93

actueel als referentienormen opgenomen voor
verschillende typen grondgebruik. De normen zijn
uitgedrukt in de kans dat het peil van het oppervlaktewater het niveau van het maaiveld overschrijdt.
Daarbij zijn voor verschillende bestemmingen
van de grond uiteenlopende normen gehanteerd. De
genoemde normen zijn niet van toepassing op beken,
omdat in beekdalen in landelijk gebied in hoog
Nederland overstromingen van nature voorkomen.
Doel van deze normen is duidelijkheid verschaffen
over de invulling van de verantwoordelijkheid van
de overheid in de uitoefening van haar publieke taak.
De normering bakent de zorgplicht af die de water­
beheerder heeft op het vlak van het voorkomen, dan
wel beperken van ontoelaatbare wateroverlast door
inundatie vanuit oppervlaktewater. Daarnaast zijn
met de Wet verankering en bekostiging van gemeentelijke watertaken de verantwoordelijkheden van de
gemeente voor hemelwater en grondwater in bebouwd
gebied geformuleerd. De gemeenten kunnen daarbij
ook nieuwe instrumenten inzetten. De burger kan
bijdragen aan de aanpak door tijdelijke en incidentele
wateroverlast te accepteren en door op particulier
terrein water vast te houden.

Trits vasthouden - bergen - afvoeren
In het advies van de Commissie Waterbeheer 21e eeuw is een afwegingsprincipe opgenomen.
Dit afwegingsprincipe is overgenomen in het Nationaal Bestuursakkoord Water en bestaat uit:
1 Vasthouden
			

Overtollig water zoveel mogelijk bovenstrooms vasthouden in bodem en
oppervlaktewater.

2 Bergen
			

Zonodig water tijdelijk bergen in retentiegebieden langs de waterlopen.
Daarvoor moet ruimte worden gecreëerd.

3 Afvoeren
			
			

Pas als 1 en 2 te weinig opleveren, water afvoeren naar elders. Of, als dat niet
kan, het water bij zeer extreme omstandigheden gecontroleerd opvangen in
daarvoor aangewezen gebieden.

De primaire keuze om water vast te houden is niet alleen van belang bij veel neerslag en
daarmee bij de aanpak van overlast. Het kan ook helpen om watertekorten te beperken.
Het afwegingskader dient echter niet als een dogma te worden opgevat. Het is een
hulpmiddel bij het op orde brengen en houden van het watersysteem. Dit betekent dat de
drietraps­strategie een voorkeursvolgorde weergeeft voor uit te voeren maatregelen waar
gemotiveerd van kan worden afgeweken. Belangrijk daarbij is dat niet alleen wateroverlast
in beschouwing wordt genomen, maar ook watertekort. Optimaliseren op een (te) klein
schaalniveau kan leiden tot suboptimale oplossingen tegen hogere kosten dan nodig is.
Uiteraard mag optimaliseren niet leiden tot afwenteling.

kaart 12

Het wordt natter

Kaart 12

Het wordt natter

laag Nederland
diepe, sterk verstedelijkte droogmakerijen
nat veenweidegebied
bergingscapaciteit polders en
boezem beperkt
afwatering onder vrij verval op termijn niet
mogelijk met huidig peilbeheer

94

hoog Nederland
overgangsgebied gevoelig voor
wateroverlast
gevoeligheid voor wateroverlast vanuit
beken in steden op overgang
bergingscapaciteit beekdalen onder druk
snelle oppervlakkige afvoer over keileem;
wateroverlast vooral aan randen
algemeen
geringe bergingscapaciteit
glastuinbouwgebied
geringe bergingscapaciteit steden
(landelijk, ook in kleinere steden en dorpen)
stad met (ongewenste) hoge
grondwaterstanden

4.3 Wateroverlast
95

In 2008 is een onafhankelijke beleidsdoorlichting van
het VenW begrotingsartikel 31.03 ‘Waterkwantiteit’
uitgevoerd. Het doel daarvan is het gevoerde beleid te
verantwoorden en ervan te leren voor de beleidscyclus.
De beleidsdoorlichting is positief over het ingezette
proces en de bijbehorende instrumenten voor de
aanpak van wateroverlast. Er wordt echter ook
geconstateerd dat er onvoldoende beleidsinformatie

Nieuwbouwwijk Leidsche Rijn

Robuuster watersysteem combineren
met stedelijke uitbreiding

beschikbaar is over de stand van zaken van de
uitvoering om een goed beeld te geven van de
effectiviteit van het ingezette beleid. Het beeld is dat
de afspraak uit het nbw-actueel over de aanpak van
wateroverlast (vrijwel) zal worden gehaald. Dit
betekent dat het regionale watersysteem in 2015

Bij de inrichting van het nieuwe stedelijke gebied Leidsche Rijn bij Utrecht is vanaf
het begin aansluiting gezocht bij bestaande hoogteverschillen in het gebied en de
samenhang tussen grond- en oppervlaktewater. Door bij de planning reeds voor een
goede afstemming tussen hoogteligging, functies en watersysteem te zorgen is een
klimaatrobuuster watersysteem ontstaan.

zo is ingericht dat onacceptabele wateroverlast wordt
voorkomen. Vanuit de praktijk wordt wel gewezen
op een potentiële vertraging door problemen met
grondverwerving.

In perioden met veel neerslag wordt zoveel mogelijk water in het gebied vast
gehouden. Dit water wordt nuttig gebruikt in perioden van watertekorten. Hierdoor
wordt het gebied in mindere mate afhankelijk van water aan- en afvoer en meer
zelfvoorzienend. Door de verstedelijking neemt de hoeveelheid verhard oppervlak
sterk toe en hierdoor moest in het plangebied voldoende piekberging gerealiseerd
worden. Dit is gebeurd door natuurlijke peilfluctuaties toe te staan waarbij afhankelijk van het grondgebruik aan de peilvariatie een maximum en een minimum is
gesteld. Er is gezocht naar grote gebiedseenheden met eenzelfde peil en naar
buffermogelijkheden.
Op de hoge delen zijn infiltratievoorzieningen gemaakt, o.a. doorlatende bestrating,
filtervoorzieningen, wadi’s (zie foto). Het open wateroppervlak is in de hoge gebieden
geminimaliseerd en in de lage gebieden gemaximaliseerd. In de lagere delen wordt
het regenwater naar de watergangen afgevoerd. Gestreefd is naar 80% afkoppeling
van het verhard oppervlak van de riolering om het water in het gebied zelf te
houden. Het water in de sloten en plassen in Leidsche Rijn wordt in de toekomst
schoon gehouden door middel van een zuiveringsfilter.

Streefbeeld
96

Dankzij het beleid van vasthouden–bergen–afvoeren is het regionale
watersysteem niet kwetsbaarder geworden voor wateroverlast dan de in
2015 behaalde toestand.
In stedelijk gebied wordt wateroverlast het hoofd geboden door een slimmere ruimtelijke inrichting. Denk aan vergroting van het oppervlak open
water, wateropvang in openbare ruimten door groen, water in parken en
recreatiegebieden en bijvoorbeeld groene daken. Ook de verbeterde (fysieke)
waterbestendigheid van de bebouwing en acceptatie van wateroverlast,
zoals water op straat, bieden oplossingen voor wateroverlast.
In het landelijke gebied wordt flexibel peilbeheer op grotere schaal toe­
gepast, waarbij wateroverlast en watertekort in samenhang worden
beschouwd. In hoog Nederland zijn watersystemen in hun oorspronkelijke,
meer natuurlijke toestand hersteld, met als doel water langer vast te houden.

4.3 Wateroverlast

Beleidskeuze
Invulling eigen verantwoordelijkheid bedrijven

Wanneer in 2012 blijkt dat door problemen met grond-

Gebiedsnormen

en burgers

verwerving de maatregelen niet voor 2015 gerealiseerd

De referentienormen zijn het vertrekpunt voor een

Met het in wetgeving vastleggen van de gemeentelijke

kunnen worden, zal het rijk de knelpunten in beeld

gebiedsproces. Zoals afgesproken in het nbw-actueel,

zorgplichten voor regenwater en grondwater, is

brengen en oplossingen zoeken. Mochten de instru-

betrekt het waterschap als trekker van het gebieds-

benadrukt dat de primaire verantwoordelijkheid

menten van vrijwillige grondverwerving onvoldoende

proces de gemeenten en overige partijen hierbij en

voor het omgaan met afvloeiend regenwater en

zijn om de doelen van wateroverlast te halen, dan is

doet een gezamenlijk gedragen voorstel aan de

grondwater bij de perceeleigenaar ligt. In plaats van

onteigening een optie.

provincie voor gebiedsnormen en bijbehorend

het als vanzelfsprekend te vinden dat de overheid

Ondanks dat het watersysteem in 2015 op orde is,

maatregelenprogramma voor landelijk én stedelijk

regen­w ater afvoert en de grondwaterstanden

is door de voorspelde extremere neerslag die in de

gebied. Ruimte voor water in stedelijk gebied wordt

beheerst, brengt de perceeleigenaar regenwater waar

toekomst ook nog eens vaker voorkomt acceptatie van

gerealiseerd tegen de laagst mogelijke maatschappe-

mogelijk rechtstreeks vanuit het perceel in de bodem

tijdelijke, incidentele wateroverlast in stedelijk en

lijke kosten door in stedelijk gebied zoveel mogelijk

en het oppervlaktewater. Daardoor wordt het ver-

landelijk gebied (water op straat en tijdelijk hoger

aan te haken bij herstructureringsprojecten en door

mogen van de bodem om water vast te houden beter

peil met eventueel inundatie) onontkoombaar.

natuur- en groenopgaven te koppelen aan wateropgaven.

benut. Tevens wordt verwacht dat de perceeleigenaar
binnen de grenzen van het redelijke maatregelen treft

Informatievoorziening

tegen nadelige gevolgen van grondwaterstanden.

Nu het nbw-actueel, met de vaststelling van normen
en bijbehorende maatregelpakketten in 2009,

Uitvoeren maatregelen nbw-actueel

richting de uitvoeringsfase gaat, is het van belang de

Waar het de invulling van de overheidszorgplichten

monitoring en evaluatie goed te organiseren. Dit is

betreft, vormt nbw-actueel tot 2015 de basis voor de

nodig om zicht te hebben op de voortgang van

aanpak van de wateroverlast. Het Gewenst Grond- en

realisatie van de gestelde doelen voor 2015.

Oppervlaktewater Regime (ggor) wordt conform de

De informatie is tevens van belang voor het formuleren

afspraken in nbw-actueel aangepakt. De komende

van mogelijk nieuw beleid en evaluatie van het

jaren zal dan ook de nadruk liggen op het uitvoeren

NBW-actueel in 2010.

van maatregelen. Het beeld is dat de afspraak uit het
nbw-actueel over de aanpak van wateroverlast
(vrijwel) zal worden gehaald.

97

98

Ruimtelijke aspecten

4.3 Wateroverlast

Realisatie

99

Regionale watersystemen

Stedelijke gebieden

Voor het zoveel mogelijk voorkomen en beperken van

In de periode tot en met 2015 geven de waterschappen,

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het uitwerken

wateroverlast is tot 2015 veelal via fijnmazige

veelal via fijnmazige maatregelen, regionale water-

van de gemeentelijke zorgplichten voor regenwater en

maatregelen meer ruimte voor water in het regionale

systemen meer ruimte om meer neerslag op te vangen.

grondwater in gemeentelijke rioleringsplannen. Deze

watersysteem voorzien. Daar waar extra ruimte voor

Daardoor kunnen ook de neerslagintensiteiten van de

zijn uiterlijk op 1 januari 2013 aangepast, en zijn mede

waterberging nodig is, zal dit door provincies en

klimaatscenario’s uit 2006 worden opgevangen.

bepalend voor de stedelijke wateropgave op het

gemeenten worden afgewogen. De uitkomst van deze

Terreinbeherende organisaties leveren een belang-

gebied van afstromend regenwater en grondwater. In

afweging krijgt een plek in de ruimtelijke plannen

rijke bijdrage aan de aanpak van wateroverlast, door

wijken waar de wateropgave urgent wordt bevonden,

van gemeenten en provincies. Om alle bij gebiedsont-

bij nieuw in te richten natuurgebieden mogelijkheden

worden maatregelen uiterlijk in 2015 gerealiseerd. In

wikkelingen betrokken partijen inzicht te bieden in

te scheppen voor vasthouden en bergen van water.

wijken waar geen sprake is van een urgente situatie

de wateropgave en de functiecombinaties met water

moeten de maatregelen uiterlijk in 2027 zijn uitgevoerd.

te verkennen, kan het behulpzaam zijn om gebieden

Informatievoorziening

die kwetsbaar zijn voor wateroverlast expliciet te

In 2009 zullen VenW, provincies, gemeenten en

Koppeling met andere opgaven, waaronder

waterschappen afspraken maken over de informatie-

Kaderrichtlijn Water

voorziening met betrekking tot het op orde brengen

De benodigde maatregelen tegen wateroverlast

en houden van het watersysteem. In dit licht zal ook

worden in deze planperiode zoveel mogelijk gekoppeld

regelmatig ambtelijk en bestuurlijk contact zijn tussen

aan de uitvoering van andere opgaven en in het

rijk en provincie, als integrale gebiedscoördinator,

bijzonder aan de Kaderrichtlijn Water. Het rijk heeft

over de voortgang van het wb21-beleid. In navolging

hiervoor 115 miljoen euro aan synergiegelden

van de benchmarks in de waterketen zullen de

beschikbaar gesteld vanaf begrotingsjaar 2009.

mogelijkheden worden verkend voor een benchmark
voor het kwantitatief waterbeheer.

Evaluatie nbw-actueel
Het kabinet zal bezien of nieuwe afspraken nodig

Gebiedsnormen

zijn om het watersysteem op orde te houden na 2015.

Uiterlijk in 2009 stellen de provincies op basis van het

Dit gebeurt aan de hand van de evaluatie van het

voorstel uit de gebiedsprocessen de gebiedsnormen

nbw-actueel in 2010 en aan de hand van toetsings­

bij verordening vast.

resultaten van de waterschappen van de regionale
watersystemen aan dan geldende klimaatscenario’s
in 2012.

benoemen.

4.3 Wateroverlast
100

Wat

Wie

Wanneer

Regionale watersystemen meer ruimte geven voor opvang hogere
neerslagintensiteiten en meer neerslaghoeveelheden

Waterschappen i.s.m. gemeenten en provincies

Voor 2015

Ruimte bieden voor vasthouden en bergen van water bij nieuw in te
richten natuurgebieden

Terreinbeherende organisaties

Voor 2015

Vaststellen gebiedsnormen bij verordening

Provincies

2009

Verkennen en afspraken maken over informatievoorziening over
voortgang

VenW, provincies, gemeenten, waterschappen

2009

Stedelijke wateropgave oplossen voor grondwater en riolering

Gemeenten

Urgent uiterlijk 2015, niet-urgent
uiterlijk 2027

Maatregelen zoveel als mogelijk koppelen aan andere opgaven
waaronder de Kaderrichtlijn Water

VenW, provincies, gemeenten, waterschappen

2011-2015

Evaluatie van het NBW-actueel

VenW, provincies, gemeenten, waterschappen

2010

Toetsing van het regionaal watersysteem aan de nieuwe KNMI
scenario’s

Waterschappen

2012

Bezien of nieuwe afspraken nodig zijn om het watersysteem op orde
te houden na 2015

VenW, provincies, gemeenten, waterschappen

Na 2015

4.4 Waterkwaliteit

Analyse
De sterke groei van de bevolking en de bedrijvigheid

is namelijk ook de inrichting van het watersysteem

een overzicht van de huidige kwaliteit zie kaart 13.

leidde in de twintigste eeuw tot een toename van de

cruciaal. Juist de voortgang in de aanpak van veront-

Desondanks is de resterende opgave omvangrijk.

verontreiniging van oppervlaktewater en grondwater.

reinigingsbronnen maakt dat de waterkwaliteit niet

Nog steeds bereiken veel schadelijke stoffen het

Als gevolg daarvan ontstonden problemen in de vorm

meer de meest beperkende factor is voor de ecologie.

oppervlaktewater, omdat de huidige zuiverings­

van sterfte van waterorganismen, stank, ernstige

Daardoor worden inrichtingsmaatregelen zinvol.

installaties deze stoffen niet volledig kunnen

vervuiling van waterbodems en beperking van de

verwijderen. Ook belandt een deel als diffuse

gebruiksmogelijkheden. Vooral in de tweede helft

Parallel aan nationaal beleid ontwikkelde ook het

verontreiniging direct in het milieu. Voor bijvoorbeeld

van de twintigste eeuw is deze verontreiniging aan-

internationale en het Europese beleid zich. Met name

gewasbeschermingsmiddelen, verkeer op de weg en

gepakt. Voorzorgsprincipe, toepassing van beste

het Rijnactieprogramma, dat in 1987 door de Rijn­

het water, metalen gebruikt in diverse sectoren geldt

beschikbare technieken en ‘de vervuiler betaalt’

ministers is aangenomen als antwoord op de ramp in

dat de vele kleine emissies uiteindelijk een probleem

werden de leidende beginselen. Zo zijn de lozingen van

1986 bij het chemische bedrijf Sandoz te Bazel, heeft

op kunnen leveren in het oppervlaktewater, (water)

puntbronnen zoals grote industrieën en andere bedrijven

een sterke impuls gegeven aan de verbetering van de

bodem of het grondwater.

inmiddels vergaand gesaneerd en hebben gemeenten

kwaliteit van het Rijnwater. Het programma Rijn 2020

Hoewel de grote bronnen van verontreiniging

en waterschappen grote inspanningen geleverd bij

– Programma voor de duurzame ontwikkeling van

inmiddels gesaneerd zijn, is er op een aantal plaatsen

het inzamelen en zuiveren van afval­w ater. Nergens is

de Rijn is een vervolg op het succesvolle Rijnactie­

nog sprake van een erfenis in de vorm van veront­

de rioleringsgraad zo hoog als in Nederland.

programma. In de internationale stroomgebieden zet

reinigde waterbodems.

Nederland daarbij in op minimalisatie van negatieve

Door langdurige overbemesting zijn veel landbouw-

Niet alleen de waterverontreiniging vormt een

grensoverschrijdende beïnvloeding van de water­kwaliteit.

gronden verzadigd met fosfaat, wat nog tientallen

bedreiging voor de kwaliteit en gebruiksfuncties van

Met de Europese Kaderrichtlijn Water van 2000 en met

jaren tot belasting van het milieu zal leiden. De in de

het water. In de loop der tijd zijn veel watersystemen

de Grondwaterrichtlijn wordt een volgende grote slag

afgelopen jaren door de landbouwsector mede in het

ingrijpend veranderd ten behoeve van de inrichting

geslagen. Binnen de (inter)nationale stroom­gebieden

kader van het derde nitraatactieprogramma geleverde

van Nederland en het gebruik van bodem en water.

van rivieren worden maatregelen genomen om een

inspanningen hebben wel een aanzienlijke beperking

Dit heeft geleid tot kanalisatie van beken met harde

goede grond- en oppervlaktewatertoestand te realise-

van de bemesting tot gevolg. De mestgift heeft echter

kades, statische dammen en dijken, en compartimen-

ren. Dit gebeurt op basis van stroomgebiedbeheer-

nog steeds nadelige gevolgen voor het milieu.

tering van wateren. Natuurlijke processen kregen

plannen. De eerste generatie van stroomgebiedbeheer-

De overmaat aan fosfaat en stikstof leidt in het

daardoor weinig ruimte, waardoor het zelfreinigend

plannen wordt als onderdeel van dit Nationaal Water-

landelijk gebied vaak tot een slechte waterkwaliteit

vermogen van het water is verminderd en habitats

plan vastgesteld. Tevens is een samenvatting van de

met algenplagen en verlies aan biodiversiteit als

van planten en dieren zijn verdwenen of zo zijn

stroomgebiedbeheerplannen opgenomen als bijlage.

meest herkenbare problemen.

Voorafgaand aan de vaststelling van de eerste stroom-

De specifieke bescherming van drinkwater, zwem­

De 4 Nota waterhuishouding versterkte de aandacht

gebiedbeheerplannen zijn al veel maatregelen

water en natuur, met name de Natura 2000 gebieden,

voor inrichtingsmaatregelen. Voor een goede ecologie

getroffen om de waterkwaliteit te verbeteren. Voor

komt aan de orde in paragraaf 4.5 Gebruik van water.

versnipperd dat soorten nauwelijks kunnen overleven.
e

101

Streefbeeld
102

Het bovengrondse leven en het gebruik van de ondergrond leiden niet tot
negatieve effecten op het oppervlaktewater en grondwater. Er zijn geen
puntbronnen meer over die het water significant vervuilen. Diffuse bronnen
vormen geen beperking voor de gebruiksfuncties en de vereiste ecologische
kwaliteit van het water. Potentiële nieuwe probleemstoffen worden tijdig
gesignaleerd, opdat wordt voorkomen dat er eerst een probleem moet
ontstaan voordat aan oplossingen wordt gedacht.
De erfenissen uit het verleden zijn en worden voortvarend aangepakt. Waterbodems die leiden tot een onaanvaardbare belasting van het watersysteem
zijn gesaneerd. Bij bemesting wordt rekening gehouden met het in de bodem
aanwezige fosfaat, waardoor fosfaatuitspoeling vergaand is teruggebracht.
Dit stelt toekomstige generaties in staat grondwater voor hoogwaardige
toepassingen, zoals drinkwaterproductie, en proceswater voor de voedingsmiddelenindustrie te blijven benutten. Het water in en rond stedelijk gebied
is weer aantrekkelijk en geschikt voor functies zoals natuur, landschap en
recreatie.
De inrichting van de watersystemen geeft voldoende ruimte voor natuurlijke
processen én voor gezonde populaties van flora en fauna. Dit geeft
ecologische waarden ruimte om mee te veranderen. Zuiveringsmoerassen
dragen bij aan verdere verbetering van de waterkwaliteit, het opvangen van
piekafvoeren en bieden plaats aan natuur. De goede kwaliteit van het zoete
en zoute water maakt duurzame visserij mogelijk.

4.4 Waterkwaliteit

Beleidskeuze

Realisatie

Het kabinet houdt vast aan een combinatie van

Stroomgebiedbeheerplannen (2009 – 2015)

Tegelijk worden maatregelen genomen die de emissies

aanpak bij de bron, hergebruik en zuivering en

Voor vele honderden miljoenen wordt geïnvesteerd in

naar water verder moeten beperken.

‘de vervuiler betaalt’ als het gaat om reductie van

hermeandering, natuurvriendelijke oevers en de

In de komende jaren zal het rendement van een

verontreinigende stoffen in oppervlaktewater en

mogelijkheid voor vissen om stuwen en gemalen te

aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties verder worden

grondwater. Tevens wordt steeds meer aandacht

passeren. Met behulp van natuurlijke processen moet

verbeterd waar dat significant bijdraagt aan de

gegeven aan de verbetering van de inrichting van het

de hoeveelheid in de bodem geaccumuleerd fosfaat

verbetering van de waterkwaliteit.

watersysteem. Met de Kaderrichtlijn Water komt, meer

die daadwerkelijk het watersysteem bereikt, worden

dan in het verleden, het zwaartepunt bij de inrichting

beperkt. Het gaat om effectgerichte maatregelen langs

Het lopende Saneringsprogramma waterbodem

te liggen. In de periode tot en met 2015 geeft het

het oppervlaktewater, zoals bufferstroken en

rijkswateren zal als onderdeel van de stroomgebied-

kabinet hier vorm aan door de maatregelen uit de

helofytenfilters. Dit alles is te beschouwen als een

beheerplannen worden uitgevoerd. Het gaat daarbij

stroomgebiedbeheerplannen uit te voeren, door

grote stap vooruit om betere leefomstandigheden voor

om nog ongeveer 30 saneringen, die in 2013 worden

voorbereidingen te treffen voor de tweede generatie

dieren en planten te creëren.

afgerond. De maatregelpakketten voor de eerste

stroomgebiedbeheerplannen en door de Kaderricht-

stroomgebiedbeheerplannen zijn primair ingegeven

lijn Mariene Strategie te implementeren. Daarnaast
gaat het kabinet door met het aanpakken van
bronnen die landelijke of Europese aanpak vragen en
blijft het alert op nieuwe ontwikkelingen die uit het
oogpunt van waterkwaliteit nationaal of internationaal actie vereisen.

Overzicht van KRW-maatregelen op hoofdlijnen
KRW maatregelen 2010 – 2015

Rijn

Maas

Schelde

Eems

Totaal

Vermindering belasting RWZI

37

19

1

2

59

stuks

Vispassages

437

143

37

18

635

stuks

Aanleg natuurvriendelijke oevers
(verbreden, hermeanderen)

1613

604

131

108

2456

km

Aanpak riooloverstorten

30/78

-/74

-

67/4

97/156

ha/stuks

Verwijderen verontreinigde bagger

5350/2985

325/1213

-/27

-/15

5675/4240

103 m 3/ha

Inrichten mest-/spuitvrije zone

849/18

102/362

-/23

-

951/403

ha/km

Actief vegetatie-/ waterkwaliteitsbeheer

769/1273

47/702

26/-

18/41

860/2016

ha/km

Uitvoeren onderzoeksmaatregelen

848

199

13

9

1069

stuks

103

4.4 Waterkwaliteit
104

vanuit de doelen van de Kaderrichtlijn Water, maar

het verlagen van doelen. Dit kan alleen onder zeer

In 2012 stelt het rijk samen met de andere overheden

dragen ook vaak bij aan het realiseren van andere

strikte voorwaarden en daarbij geldt dat deze

een Voortgangsrapportage uitvoering stroomgebied-

doelen van het waterbeheer. Zo worden in het

doel­verlaging goed onderbouwd moet worden.

beheerplannen op. Doel is te bezien in hoeverre de

Beheerplan voor de Rijkswateren de opgaven voor de

Bovendien verplicht de Kaderrichtlijn Water dat bij de

maatregelenpakketten conform de Kaderrichtlijn

Kaderrichtlijn Water en de opgaven voor Natura 2000

herziening van het plan ook de doelverlaging wordt

Water eind 2012 operationeel zijn en wat de effectivi-

in samenhang uitgewerkt. Teneinde de mogelijkheden

herzien. Dat wil zeggen dat opnieuw onderzocht dient

teit is van de maatregelen en om te leren ten behoeve

van synergie tussen verschillende beleidsterreinen

te worden of doelrealisatie niet alsnog haalbaar is.

van het opstellen van de tweede generatie stroomge-

optimaal te benutten, heeft het rijk voor de periode

Gezien het feit dat de komende jaren nog veel meer

biedbeheerplannen.

tot en met 2011 een stimuleringsregeling synergie

inzicht verkregen zal worden in de effectiviteit van

ontwikkeld.

maatregelen en op dit moment harde onderbouwing

Voorbereiding tweede generatie stroomgebied­

voor doelverlaging veelal nog niet goed mogelijk is,

beheerplannen (2015-2021)

Een deel van de maatregelen die genomen kunnen

is er in de Decembernota 2006 beleidsmatig voor

Ook bij de voorbereiding van de tweede generatie

worden om de doelen van de Kaderrichtlijn Water te

gekozen in het eerste stroomgebiedbeheersplan geen

stroomgebiedbeheerplannen blijft de aandacht

halen, blijkt niet voor 2015 uitvoerbaar te zijn. Dit

gebruik te maken van doelverlaging. Indien nodig

gericht op beperking van de emissies en op inrich-

komt bijvoorbeeld doordat voor bepaalde maatregelen

wordt alleen gebruik gemaakt van fasering. Deze

tingsmaatregelen. Net als bij de eerste generatie

op grote schaal grond verworven moet worden.

aanpak van de uitvoering van de Kaderichtlijn Water

stroomgebiedbeheerplannen is het zaak op zoek te

In Nederland is dit een tijdrovende zaak. Daarnaast

past bij het eerder in de decembernota’s vastgelegde

gaan naar synergie met andere beleidsdoelen. De

zijn de kosten van bepaalde maatregelen zo hoog, dat

uitgangspunt om pragmatisch, haalbaar en betaal-

stimuleringsregeling synergie is nadrukkelijk een

uitvoering voor 2015 tot een te sterke stijging van de

baar te zijn.

eenmalige bijdrage. De provincies wordt daarom
gevraagd om vanaf het begin van de voorbereiding

lasten kan leiden. Met een meer gefaseerde uitvoering
kan dit probleem worden opgelost. Bovendien kan

Het Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water

van de tweede generatie stroomgebiedbeheerplannen

met een gefaseerde uitvoering vaak goed worden

onderzoekt mogelijkheden voor verdergaande

te bevorderen dat synergie van de Kaderrichtlijn

aangesloten bij andere ontwikkelingen in het gebied.

beperking van verontreiniging en het verbeteren van

Water met andere beleidsterreinen de inzet is. Met de

Tenslotte is van een categorie maatregelen nog niet

de inrichting en het beheer van het watersysteem.

Regionale Bestuurlijke Overleggen zal worden

geheel duidelijk hoe effectief ze zijn. Daar moet eerst

Het programma loopt tot en met 2011. Doel is het

nagegaan of het meerwaarde heeft de afweging voor

nog verder onderzoek naar worden uitgevoerd.

vinden van kosteneffectieve maatregelen voor

de inzet van inrichtingsmaatregelen meer in het

Om deze redenen zal in veel gebieden een deel

problemen die nog niet goed kunnen worden aan­

perspectief van een stroomgebiedaanpak te bezien.

van de maatregelen ná 2015 worden uitgevoerd.

gepakt. Inzet is dat vanaf 2012 de bruikbare maat­

De milieudoelstellingen zullen daardoor ook pas in

regelen voor de uitvoeringspraktijk beschikbaar

De ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water heeft

2021 of mogelijk pas in 2027 gehaald worden. Naast

komen en hiermee ook voor de tweede generatie

duidelijk gemaakt dat ook na uitvoering van de

het faseren van het halen van de doelstellingen in

stroomgebiedbeheerplannen.

maatregelen voor de eerste planperiode de onnatuur-

2015, biedt de Kaderrichtlijn Water ook ruimte voor

lijke inrichting van de Nederlandse watersystemen én

105

kaart 13

Monitoring oppervlakteKaart
13
en
grondwaterlichamen
Monitoring oppervlakte- en
grondwaterlichamen

monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen 2007
chemie totaaloordeel, exclusief stoffen
waarvan de norm lager is dan de
rapportagegrens (combinatie TT en OM
monitoring)

kaart 13

voldoet
voldoet niet
onbekend

Monitoring oppervlakteen grondwaterlichamen
ecologie totaaloordeel
(combinatie TT en OM monitoring)

106

zeer goed
monitoringresultaten
oppervlaktewaterlichamen 2007
goed
matig
chemie
totaaloordeel, exclusief stoffen
ontoereikend
waarvan
slecht de norm lager is dan de
rapporta
onbekendgegrens (combinatie TT en OM
monitoring)
niet van toepassing
voldoet
voldoet niet
onbekendgrondwaterlichamen 2007
monitoringresultaten
kwantitatief totaaloordeel
ecologie totaaloordeel
(combinatie
TT en OM monitoring)
goed
ontoereikend
zeer
diep, goed
goed
goed
diep, ontoereikend
matig
ontoereikend
slecht
onbekend
niet van toepassing
chemie totaaloordeel
goed
monitoringresultaten
grondwaterlichamen 2007
ontoereikend
diep, goed
kwantitatief
totaaloordeel
diep, ontoereikend
goed
ontoereikend
diep, goed
diep, ontoereikend

chemie totaaloordeel
goed
ontoereikend
diep, goed
diep, ontoereikend

4.4 Waterkwaliteit

de hoge nutriëntengehalten, met name fosfaat, de

inrichting middels groenblauwe diensten door boeren

ook echt zichtbaar worden. Gezien de betekenis van

belangrijkste beperkende factoren voor een goede

verbeteren. Het rijk verzoekt het ipo om de mogelijk-

schoon water voor natuur en landschap en de

waterkwaliteit blijven. Intensivering van reductie van

heden voor groenblauwe diensten voor water te

urgentie om de wateropgaven voor Natura 2000 en

emissies, mitigerende maatregelen en functiewijziging

onderzoeken en te bezien of de Catalogus groen-

ehs-gebieden tijdig te realiseren, ligt prioriteit voor

zijn noodzakelijk om in het landelijk gebied de

blauwe diensten kan worden uitgebreid. Het rijk

de nationale landschappen, Natura 2000- en ehs-

waterkwaliteit verdergaand te verbeteren. Met name

denkt daarbij aan opvang, berging, afvoer en

gebieden voor de hand.

het laten hermeanderen van beken, de aanleg van

kwaliteitsverbetering van water. Daarbij wordt het

(natte) natuurvriendelijke oevers, zuiveringsmoeras-

ipo ook gevraagd te onderzoeken in hoeverre

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen

sen en actief biologisch beheer in meren gericht

groenblauwe diensten kadastraal kunnen worden

Voor diffuse bronnen zal de huidige strategie worden

op het wegvangen van een overmaat aan brasem,

vastgelegd, opdat waterbeheerders ook bij verande-

voortgezet. Het Uitvoeringsprogramma diffuse

zijn volgens het Planbureau voor de Leefomgeving

ring van eigenaar op de groenblauwe dienst kunnen

bronnen geeft aan hoe (zie kader).

kosteneffectieve maatregelen.

blijven rekenen. Op dit moment is financiering van

Naast deze inrichtingsmaatregelen op waterlichaam-

groenblauwe diensten door boeren slechts beperkt

De beoogde Nederlandse inzet voor het Vierde

niveau, zal worden nagegaan hoe (grootschalige)

mogelijk, daar het vanuit de eu-regelgeving al snel

Nitraatactieprogramma 2010-2013 is er op gericht dat

zuiveringsmoerassen kunnen bijdragen aan de

als staatssteun wordt beschouwd. In het kabinets-

landelijk bij bemesting een begin wordt gemaakt met

verbetering van de waterkwaliteit, kunnen fungeren

standpunt ‘Health check Gemeenschappelijk Land-

het rekening houden met de bodemvoorraad aan

als klimaatcorridors voor de natte natuur (conform

bouw Beleid’ heeft het kabinet aangegeven dat

fosfaat. Dat betekent dat er op fosfaatrijke gronden

Natuurbalans 2008) en waar ze het beste gesitueerd

Europese inkomenstoeslagen sterker gekoppeld

minder mest wordt gegeven dan fosfaatevenwichts­

kunnen worden.

dienen te worden aan het realiseren van maatschap-

bemesting. Daarnaast zal een aantal maatregelen die

pelijke waarden zoals het instandhouden van

gebaseerd zijn op Goede Landbouwpraktijk en die de

Voor meren geeft het Planbureau voor de Leef­

landschap en natuur, een vitaal platteland, duurzaam

benutting van nutriënten verbeteren verder worden

omgeving aan dat veel verwacht mag worden van

waterbeheer en de zorg voor milieu en dierenwelzijn.

verscherpt. Daardoor verminderen ook de verliezen

actief biologisch beheer gericht op het wegvangen

Bij de verdere uitwerking van het kabinetsstandpunt

naar het milieu. In 2013 evalueert het rijk het

van een overmaat aan brasem. Nader onderzoek moet

wordt geconcretiseerd hoe groenblauwe diensten ook

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen.

uitwijzen onder welke condities deze maatregel

aan de inkomenstoeslagen kunnen worden verbon-

kansrijk is. Uitgangspunt daarbij moet zijn dat, na het

den. De provincies wordt gevraagd door middel van

Toetsingskader waterbodems

eenmalig wegvangen van een overmaat aan brasem,

voorlichting en afspraken tussen waterschappen en

Komende planperiode wordt een nieuw toetsings­

de condities zo zijn, dat daarna een stabiele goede

de land- en tuinbouworganisaties te bevorderen dat

kader ontwikkeld onder de Waterwet. Dit zal de basis

situatie ontstaat.

de bestaande en toekomstige mogelijkheden van

zijn voor eventueel noodzakelijke sanering van water-

groenblauwe diensten benut worden. Bij voorkeur

bodems in de volgende planperiode. Verontreinigde

Voor verbetering van de waterkwaliteit in het

wordt de inzet geconcentreerd in een beperkt aantal

bodems worden daarbij niet langer gezien als zelf-

landelijke gebied zijn maatregelen kansrijk die de

regio’s, zodat de effecten voor de sector en de regio

standig vraagstuk, maar als integraal onderdeel van

107

108

het waterbeheer. De waterbeheerders kunnen op

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen
Het Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen dat in december 2007 is vast­
gesteld geeft een overzicht van de belangrijkste probleemstoffen en de
sectoren die verantwoordelijk zijn voor diffuse verontreiniging van het water.
Ook beschrijft het Uitvoeringsprogramma de maatregelen die nodig zijn voor
het oplossen van de problemen en het halen van de doelstellingen van de
Kaderrichtlijn Water.
Het programma hanteert een driedeling naar aard van de probleemstoffen, de
(on)mogelijkheden om deze aan te pakken en wie voor de aanpak primair aan
de lat staat:
1 Niet verdergaand aan te pakken: Stoffen waarvoor geldt dat, nadat
Nederland heeft gedaan wat het kon doen, de vereiste emissiereducties
om de gestelde doelen te halen niet kunnen worden gerealiseerd vanwege
overmacht. Dit betreft probleemstoffen, in een aantal gevallen al lang
verboden, waarvoor geen (definitieve) oplossing bestaat, vooral omdat
sprake is van nalevering vanuit diffuus verontreinigde bodem;
2 Primair Europees aan te pakken: stoffen waarvoor brongericht beleid
denkbaar is met mogelijk doelbereik als resultaat maar waarvoor gelijk
optrekken op EU-niveau een voorwaarde is. Dit zijn de stoffen die Nederland
vanwege Europese regelgeving dan wel de wens van een gelijk speelveld
alleen in Europees verband geheel of gedeeltelijk kan/wil oplossen;
3 Nationaal aan te pakken: stoffen waarvoor een eigen, nationaal bronbeleid
mogelijk of nodig is om de doelstellingen te halen. Daarop ligt de focus van
het Uitvoeringsprogramma. Tot deze stoffen behoren bijvoorbeeld de
nutriënten, de emissies van metalen, PAK’s en gewasbescherming- en
biocidenmiddelen voor zover Nederland daarop kan worden aangesproken,
maar ook de aanpak van (dier)geneesmiddelen.

basis van het toetsingskader nagaan in hoeverre de
kwaliteit van de waterbodem een belemmering is voor
het halen van beleidsdoelen, en welke bijdrage waterbodemmaatregelen kunnen leveren aan het halen van
de beleidsdoelen. Dit betekent bijvoorbeeld dat de
waterbeheerder niet hoeft in te grijpen, wanneer een
verontreiniging verminderd biologisch beschikbaar
is door sterke binding aan andere stoffen of bodemdeeltjes en daarmee géén negatieve invloed heeft op
een ecosysteem. Het bovengenoemde Uitvoerings­
programma diffuse bronnen moet er voor zorgen dat
na een ingreep waterbodems niet opnieuw vervuilen.
Slechts een zeer klein deel van de waterbodems is
door hun ernstige verontreiniging een beperking voor
het halen van de beleidsdoelen. Toch vormen waterbodems sinds jaar en dag een probleem bij de uitvoering van werkzaamheden in en bij het watersysteem.
Debet hieraan zijn met name de ingewikkelde, sterk
versnipperde regelgeving en het structurele gebrek
aan betaalbare bestemmingen voor baggerspecie.
Inmiddels is met het Besluit bodemkwaliteit een
vereenvoudigd toepassingskader beschikbaar
gekomen voor baggerspecie.
Modernisering en vereenvoudiging regelgeving
In de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw is
gestart met vernieuwing van regelgeving voor lozingen.
Daarbij worden vergunningen zo veel mogelijk
vervangen door algemene regels, die per activiteit
een overzicht geven van regels voor alle lozingsroutes

4.4 Waterkwaliteit
109

(oppervlaktewater, bodem en gemeentelijke riool­
stelsels). Daardoor wordt de overzichtelijkheid van
regelgeving vergroot en dalen de administratieve
lasten. Begin 2008 is het Activiteitenbesluit in werking
getreden, dat mede regels stelt voor het merendeel
van bedrijfsmatige lozingen. Deze vernieuwing van
regels voor lozingen wordt gedurende de planperiode
voortgezet. De mogelijkheden voor de bevoegde
instanties om met maatwerk aanvullende bescherming
van oppervlaktewater of grondwater te realiseren
blijven behouden. De daling van de administratieve
lasten gaat dus niet ten koste van het milieu­
beschermingsniveau.
Bij de invulling van de algemene regels wordt niet
alleen aandacht besteed aan de beperking van de
verontreiniging, maar ook aan de lozingsroute, in

Reinier de Graaf Gasthuis Delft

Innovatieve zuivering in ziekenhuis

overeenstemming met de in de Wet milieubeheer per
1 januari 2008 opgenomen voorkeursvolgorde voor
het omgaan met afvalwater. Daarmee wordt ook een
bijdrage geleverd aan het vasthouden van water in de
bodem en het lokale watersysteem.
Alert blijven op nieuwe ontwikkelingen
Het nieuwe Europese reach-systeem bestaat uit
registratie, evaluatie (beoordeling) en autorisatie
(en beperking) van chemische stoffen. De wetgeving
hiervoor is sinds juni 2007 van kracht en zorgt ervoor
dat bezwaarlijke stoffen zoveel mogelijk uit productketens worden geweerd. Zie ‘Reinier de Graaf
Gasthuis Delft’ voor een voorbeeld van een lokaal
initiatief om proactief hiermee bezig te zijn. Als

Medio 2009 wordt in het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft een innovatieve zuivering
in gebruikgenomen op basis van het zogenoemde Pharmafilter concept. Hierbij wordt
gebruik gemaakt vanbiologisch afbreekbaar materiaal voor servies, bestek, bedpannen, urinalen, en bijvoorbeeldinfuusmateriaal. Dit wordt samen met etensresten
vermalen en met het ziekenhuisafvalwaterafgevoerd. Hierdoor bespaart het
ziekenhuis op afvalhandling, wordt hygiëne en veiligheidbevorderd en worden
logistieke processen efficiënter. De ontstane ‘ziekenhuisslurry’ wordt
vervolgens door het ziekenhuis zelf omgezet in biogas en de waterstroom wordt
voorafgaand aanhet lozen vergaand gezuiverd en ontdaan van
geneesmiddelen(resten). De besparing in het ziekenhuis maakt het mogelijk om de
eigenzuiveringsinstallatie te bekostigen. Al met al een veelbelovend concept om de
emissies vangeneesmiddelen uit ziekenhuizen aan te pakken. Het Pharmafilterconcept heeft dan ook diverse (internationale) prestigieuze (milieu)innovatieprijzen
in de wacht gesleept.

4.4 Waterkwaliteit
110

Ruimtelijke aspecten
vangnet blijft het nodig regelmatig (monitoring)

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

Voor de implementatie van de Kaderrichtlijn Water

onderzoek te doen naar mogelijke (nieuwe) stoffen

Op 15 juli 2008 is de Europese Kaderrichtlijn Mariene

zijn voor deze planperiode geen grootschalige

(zoals geneesmiddelen of nanodeeltjes) die een

Strategie in werking getreden. Het doel van de richt-

ruimtelijke maatregelen voorzien. Wel zijn inrichtings­

probleem kunnen gaan vormen voor ecologie,

lijn is te komen tot een goede milieutoestand van alle

maatregelen voorzien zoals hermeandering, natuur-

humane gezondheid of drinkwater­b ereiding. Zeker

Europese mariene wateren. De bescherming van het

vriendelijke oevers en de mogelijkheid voor vissen

omdat meetapparatuur steeds gevoeliger wordt,

mariene milieu moet daarbij in balans zijn met duur-

om stuwen en gemalen te passeren. Hoewel bij het

betekent het aantreffen van een stof nog niet automa-

zaam gebruik op zee. Hiertoe moeten lidstaten, in

opstellen van de maatregelenprogramma’s van de

tisch dat er een probleem is. Daarom wordt vooral

samenwerking met de buurlanden in de mariene

Kaderrichtlijn Water al rekening is gehouden met de

gelet op stijgende trends en de mogelijkheden voor

(sub)regio, een mariene strategie ontwikkelen.

uitvoerbaarheid, is grondverwerving in de praktijk

bronaanpak. De uitvoering van de Richtlijn prioritaire

Nederland zal het ospar overlegkader en het Gemeen-

vaak een belemmerende factor voor een voortvarende

stoffen en de Gewasbeschermings­r ichtlijn draagt hier

schappelijke Visserijbeleid zoveel mogelijk benutten

aanpak. Waar mogelijk dient gezocht te worden naar

aan bij. Waterbeheerders controleren met een gericht

voor de verdere uitwerking van de Kaderrichtlijn

synergie met andere wateropgaven (zoals water­

monitoringsprogramma of de aannamen die bij de

Mariene Strategie. Het door Nederland te ontwikkelen

overlast). Ten behoeve van besluitvorming over het

toelating zijn gehanteerd, in de praktijk ook leiden tot

programma van maatregelen zal onderdeel uitmaken

volgende Nationaal Waterplan, zal worden nagegaan

aanvaardbare gehalten in het oppervlaktewater.

van het in 2015 uit te brengen tweede Nationaal

welke bijdrage grootschalige zuiveringsmoerassen

Waterplan. Een verdere beschrijving van de uit­

hebben en waar ze eventueel ruimtelijk gesitueerd

werking van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie

zouden kunnen worden.

staat beschreven in paragraaf 5.6 Noordzee.

Wie

Wanneer

Uitvoering maatregelenprogramma eerste generatie
stroomgebiedbeheerplannen

VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen

Doorlopend, tot 2015

Voortzetting saneringsprogramma waterbodem rijkswateren

VenW

Doorlopend, tot 2015
190 miljoen euro

Stimuleringsregeling synergie

VenW

Tot en met 2011
115 miljoen euro

Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water

VenW, VROM, LNV

Tot en met 2011
75 miljoen euro

Bij de voorbereiding van tweede generatie stroomgebiedbeheerplannen bevorderen synergie van Kaderrichtlijn Water met andere
beleids­terreinen

Provincies

2009-2015

Onderzoek naar inzet zuiveringsmoerassen

VenW

Indien nodig als aanvulling op
Innovatieprogramma

Mogelijkheden voor groenblauwe diensten voor water onderzoeken
en bezien of de Catalogus groenblauwe diensten kan worden
uitgebreid

IPO, LNV

2009

Bevorderen dat de bestaande en toekomstige mogelijkheden
van groenblauwe diensten benut worden

Provincies, i.s.m. waterschappen en land- en tuinbouworganisaties

2009-2015

Uitwerking kabinetsstandpunt ‘health check GLB’

LNV

2009

Voortzetting uitvoeringsprogramma diffuse bronnen

VROM, VenW, LNV

2009-2015

Uitvoering vierde nitraatactieprogramma

LNV

2010-2013

Verplichtingen mestbewerking en -verwerking
‘Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren’ uitvoeren

LNV, VROM

2009-2020

Voortgangsrapportage uitvoering stroomgebiedbeheerplannen

VenW samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2012

Evaluatie actieprogramma diffuse bronnen

VROM samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2013

Monitoring stoffendiagnose

VenW

doorlopend

Met een gericht monitoringsprogramma controleren of de
aannamen die bij de toelating zijn gehanteerd, in de praktijk
ook leiden tot aanvaardbare gehalten in het oppervlaktewater.

Waterschappen, VenW

2009-2015

Besluit algemene regels lozingen buiten inrichtingen

VROM, VenW

2010

Besluit landbouwactiviteiten

VROM, VenW

2010

Toetsingskader waterbodem

VenW samen met waterschappen

2009

Uitbouw activiteitenbesluit

VROM, VenW

1e fase 2010, 2e fase 2012

4.4 Waterkwaliteit

Wat

111

112

4.5 Gebruik van water

Analyse
Water is van oudsher een belangrijke bron van

steeds meer wensen voor gebruik en inperking van

Rijk en provincies leggen gebruiksfuncties die

welvaart en welzijn. Voldoende en schoon water is

het water, terwijl duurzame en klimaatbestendige

wettelijk moeten worden verankerd (met name vanuit

van essentieel belang voor een duurzame economische

watersystemen juist vragen om meer ruimte en

Europese regelgeving) vast in hun waterplannen.

ontwikkeling en maakt Nederland mooi en leuk om in

dynamiek. De waterbeheerder en regionale partijen

De provincie doet dit voor de regionale wateren,

te vertoeven. Nederland dankt zijn economische

staan voor de opgave om tot keuzes en tot win-win

het rijk voor de rijkswateren.

positie niet in de laatste plaats aan de strategische

situaties te komen. Van een toenemende ruimtedruk

ligging aan zee en grote bevaarbare rivieren met een

is ook sprake bij het gebruik van de ondergrond.

belangrijk achterland, waardoor handel en industrie

Ondergronds bouwen, benutting van bodemenergie

zich konden ontwikkelen. De inrichting van onze

(warmte-koude opslag), co2- en gasopslag zijn in

watersystemen is vergaand geoptimaliseerd voor

opkomst. Duurzaam gebruik van de ondergrond (en

landbouw en wonen en werken onder de zeespiegel.

grondwater) biedt kansen om een bijdrage te leveren

Voor watergebruikers als de landbouw, visserij,

aan het omgaan met klimaatverandering, de nood-

recreatie, scheepvaart, delen van de industrie en

zaak om doelmatiger met fossiele brandstoffen om te

drinkwatervoorziening is water niet minder dan een

gaan en de co2-uitstoot te beperken en de noodzaak

bestaansgrond, maar ook voor veel andere economi-

de schaarse ruimte beter te benutten.

sche activiteiten is water van groot belang. De
bescherming tegen het water is een voorwaarde voor

Op termijn zullen zich veranderingen voordoen in het

iedere economische ontwikkeling. De totale uitgaven

waterbeheer, die beperkingen opleggen aan de wijze

voor waterbeheer in de afgelopen eeuwen zijn

van gebruik. Gebruikers moeten zich dan aanpassen

aanzienlijk geweest, maar het heeft ons veel welvaart

aan de gewijzigde omstandigheden. Dit is bijvoor-

gebracht. Goed waterbeheer zorgt voor een gunstig

beeld aan de orde bij het vraagstuk van de zoetwater-

vestigingsklimaat. Water heeft ook een grote cultuur-

voorziening.

historische waarde en landschappelijke betekenis die

De waterbeheerders zorgen ervoor dat zoveel mogelijk

in de toekomst versterkt kan worden bij het omgaan

aan de wensen van gebruikers tegemoet kan worden

met veranderend klimaat. Tenslotte heeft water een

gekomen door maatregelen te nemen op het gebied

grote natuurfunctie. Veel natuurwaarden in Neder-

van waterveiligheid en voldoende en schoon water.

land zijn watergerelateerd.

In gebieden met meerdere gebruiksfuncties, worden
gebiedsspecifieke afwegingen gemaakt. De provincie

Niet alle wensen ten aanzien van het gebruik van

doet dat in samenspraak met de waterbeheerder.

water en grondwater, zijn altijd en overal met elkaar

Hierbij streven provincie en de waterbeheerder, in

en met de mogelijkheden van het watersysteem

samenspraak met de andere partijen, naar combinatie

verenigbaar. De toenemende ruimtedruk leidt tot

van functies en multifunctioneel watergebruik.

113

kaart
kaart1414

Functietoekenning
Functietoekenning
Kaart
14
rijkswateren
rijkswateren
Functietoekenning rijkswateren
1 drinkwaterinnamepunten
1 drinkwaterinnamepunten
enen
beschermingszones
beschermingszones
Innamepunt
Innamepunt
oppervlaktewater
oppervlaktewater
onttrekking
onttrekking
in in
m³/dag
m³/dag
5.000
5.000
- 100.000
- 100.000
100.000
100.000
- 1.000.000
- 1.000.000
beschermingszone
beschermingszone
innamepunt
innamepunt
waterlichaam
waterlichaam
met
met
innamepunt
innamepunt
rijkswateren
rijkswateren
betwist
betwist
gebied
gebied
werkgrens
werkgrens

114
2 gebieden
2 gebieden
met
met
dede
functie
functie
schelpdierwater
schelpdierwater
schelpdierwater
schelpdierwater
rijkswateren
rijkswateren
betwist
betwist
gebied
gebied
werkgrens
werkgrens

3 vaarwegen
3 vaarwegen
HTA
HTA
- hoofdtransportas
- hoofdtransportas
HVW
HVW
- hoofdvaarweg
- hoofdvaarweg
OVW
OVW
- overige
- overige
vaarweg
vaarweg

4 Natura
4 Natura
2000-gebieden
2000-gebieden
in in
dede
rijkswateren
rijkswateren
Natura
Natura
2000-gebieden
2000-gebieden
RWS
RWS
niet-voortouw
niet-voortouw
rijkswateren
rijkswateren
betwist
betwist
gebied
gebied
werkgrens
werkgrens
RWS
RWS
voortouw
voortouw
1 1 Waddenzee
Waddenzee
7 7 Noordzeekustzone
Noordzeekustzone
7272IJsselmeer
IJsselmeer
7373Markermeer
Markermeer
enen
IJmeer
IJmeer
74 74Zwarte
Zwarte
Meer
Meer
7575Ketelmeer
Ketelmeer
enen
Vossemeer
Vossemeer
7676Veluwerandmeren
Veluwerandmeren
7777Eemmeer
Eemmeer
enen
Gooimeer
Gooimeer
Zuidoever
Zuidoever
108
108
Oude
Oude
Maas
Maas
109109
Haringvliet
Haringvliet
111111Hollands
Hollands
Diep
Diep
113113Voordelta
Voordelta
114114Krammer-Volkerak
Krammer-Volkerak
115115Grevelingen
Grevelingen
118118Oosterschelde
Oosterschelde
119119Veerse
Veerse
Meer
Meer
120120
Zoommeer
Zoommeer
122122Westerschelde
Westerschelde
enen
Saeftinghe
Saeftinghe
152152
Grensmaas
Grensmaas

4.5 Gebruik van water

Functietoekenning aan de rijkswateren

De wetgeving schrijft voor dat in het Nationaal Waterplan de functies van de Rijkswateren
moeten worden opgenomen. De wetgeving biedt tevens de mogelijkheid tot nadere uitwerking
in het Beheerplan voor de Rijkswateren. Het rijk kiest ervoor om terughoudend om te gaan met
het ruimtelijk vastleggen van gebruiksfuncties. In het Nationaal Waterplan worden die functies
toegekend, die – op grond van (wettelijke) verplichtingen - specifieke eisen stellen aan het
beheer of het gebruik van het betreffende rijkswater. Daarbij gaat het om Natura 2000
gebieden, zwemwaterlocaties, drinkwaterbeschermingszones en schelpdierwateren en
water voor karperachtigen. De noodzaak tot toekenning van deze functies volgt uit Europese
richtlijnen, die in nationale wetgeving zijn omgezet. De gebieden voor deze functies zijn op
kaart begrensd en opgenomen in het register Beschermde Gebieden als onderdeel van de
stroomgebiedbeheerplannen. Aangezien alle rijkswateren zijn aangewezen als water voor
karperachtigen en er geen wateren voor zalmachtigen zijn aangewezen zijn er geen specifieke
gebieden opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen. Voor het IJsselmeer en de Noordzee
worden in het Nationaal Waterplan specifieke delen aangewezen voor bepaalde functies.
Dit staat beschreven in de paragrafen 5.3. en 5.6.
Het ruimtelijke beleid voor water uit de nota Ruimte en het Structuurschema militaire
oefengebieden wordt overgenomen voor zover het hieronder niet anders is uitgewerkt.
Hieronder wordt voor het toekennen van functies in rijkswateren aangegeven hoe het rijk
hiermee wil omgaan. Specifieke maatregelen voor deze gebieden worden beschreven in het
Beheerplan voor de Rijkswateren, inclusief de kaarten met beschermde gebieden:

• Natura 2000 gebieden. Een groot deel van de rijkswateren is aangewezen als Natura 2000
gebied. Deze zijn of worden in de planperiode in de aanwijzingsbesluiten van het ministerie
van LNV definitief begrensd. De actuele grenzen zijn overgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen. In de planperiode zullen nog drie nieuwe gebieden worden aangewezen
in de Exclusieve Economische Zone in de Noordzee en wordt de gebiedsbescherming
in de kustzone uitgebreid. Dit wordt verder beschreven in paragraaf 5.6 Noordzee.
• Drinkwaterbeschermingszones. In het kader van de implementatie van de Kaderrichtlijn
Water worden drinkwaterbeschermingszones ingesteld. Gekozen is om beschermingszones
rond de bestaande innamepunten vast te leggen in het Beheerplan voor de Rijkswateren.
• Zwemwaterlocaties. Provincies wijzen jaarlijks de zwemlocaties aan. De toekenning van
de functie zwemwater aan individuele locaties in de rijkswateren vindt plaats in het
Beheerplan voor de Rijkswateren. Bij de functietoekenning voor nieuwe locaties spelen
uitvoerbaarheid en financiële haalbaarheid een belangrijke rol. Indien nodig wordt het
Beheerplan voor de Rijkswateren partieel herzien om veranderingen in de functietoekenning door te voeren.
• Overige recreatieve activiteiten die nopen tot aanwijzing zullen, eventueel na partiële
herziening, in het Beheerplan voor de Rijkswateren worden aangewezen.
• Schelpdierwateren. Het betreft wateren voor schelpdieren in de Waddenzee, Delta en
Voordelta. De richtlijn voor schelpdierwater gaat vanaf 2013 op in de Kaderrichtlijn Water.
• Scheepvaart: de toekenning van het type vaarweg gebeurt in de Nota Mobiliteit. Het
overzicht hiervan is opgenomen in het Beheerplan voor de Rijkswateren. Het recreatietoervaartnet is beschreven in de Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland (BRTN).

115

Streefbeeld
116

Het waterbeheer schept voorwaarden voor welvaart en welzijn in onze delta.
Nederland is goed beschermd tegen het risico van overstromingen, het
gebruik is afgestemd op de beschikbare hoeveelheid water en water voegt
een belangrijke kwaliteit toe aan steden en landschappen. Door veel water/
landgrenzen is Nederland geschikt voor havens en watergebonden bedrijvigheid. Mede hierdoor vestigen (internationale) bedrijven zich graag in ons
land. Iedereen die op de een of andere manier afhankelijk is van water weet
waar hij wel of niet op kan rekenen. Door maatregelen voor het waterbeheer
slim te combineren met andere nationale opgaven en maatschappelijke
wensen worden kansen benut, zoals het opwekken van energie op dammen,
ontwikkelen van interessante nieuwe recreatiemogelijkheden en waardevolle
nieuwe natuur en versterken van bestaande natuur en cultuurhistorische
waarden.
Gebruik van water wordt in toenemende mate beprijsd, waarbij gebruikers
een reële prijs voor het gebruik van (zoet) water betalen. Hierbij wordt
afgestemd met andere EU-landen om een gelijk speelveld te behouden.
Drinkwater kan zonder hoge kosten worden bereid uit grond- en
oppervlaktewater.
De Noordzee en de Nederlandse kust- en binnenwateren zijn van goede
kwaliteit en voor vissen toegankelijk, zodat een gezonde visstand mogelijk is
mede ten behoeve van een duurzame visserij.

4.5 Gebruik van water

Beleidskeuze

Realisatie

Het kabinet vindt het van groot belang maatregelen

Voor de gebruiksfuncties recreatie en toerisme,

Nederlandse kust, meren, rivieren en kanalen een

voor waterbeheer te combineren met maatregelen die

energie, beroepsscheepvaart, industrie, drinkwater-

belangrijke trekpleister voor Nederlandse en buiten-

wenselijk zijn om andere maatschappelijke behoeften

winning, landbouw, beroepsvisserij, delfstofwinning,

landse bezoekers. Jaarlijks bezoeken bijvoorbeeld

te vervullen. Hiervoor is een maatschappelijke en

natuur en landschap & cultuurhistorie wordt aan-

meer dan een miljoen toeristen en recreanten de

ontwikkelingsgerichte oriëntatie van het waterbeheer

gegeven wat de gebruiker van het waterbeheer mag

badplaatsen aan de kust.

noodzakelijk. Waar investeringen worden gedaan in

verwachten en welke kansen worden verkend en/of

Voor de waterrecreatie is het van belang de toeganke-

waterbeheer worden de mogelijkheden voor het

gerealiseerd in de komende planperiode. Deze gebruiks-

lijkheid en veiligheid van wateren en oevers voor

combineren met andere opgaven verkend en benut.

functies zijn beschreven omdat de afhankelijkheid

pleziervaart en oeverrecreanten te verbeteren en het

Hierdoor wordt synergievoordeel geboekt en kunnen

van water groot is. Soms liggen er tevens grote

zwemmen in oppervlaktewater mogelijk te maken.

investeringen als vliegwiel dienen voor andere

ontwikkelkansen of synergievoordelen. Zoals ook

Voor de rijkswateren zet het rijk zich als gastheer op

opgaven. Voorbeelden daarvan zijn de versterking

in de Watervisie is aangegeven, worden met name

het water in om, samen met andere verantwoordelijke

van de kwaliteit van het landschap door bijvoorbeeld

nieuwe kansen gezien voor recreatie en energie-

partijen, knelpunten rondom bovengenoemde

het combineren met natuurontwikkeling en recreatie

voorziening.

thema’s op te lossen. Het rijk zal bij planstudies,

of het benutten van mogelijkheden voor het winnen
van duurzame energie door bijvoorbeeld dijken of

aanleg en onderhoud aandacht besteden aan
Recreatie en toerisme

dammen geschikt te maken voor getijden- of osmose-

recreatie en staat open voor meekoppeling met aanleg
van recreatieve voorzieningen door derden.

energie. Publiek-private samenwerkingsverbanden en

Onder recreatie worden hier verstaan alle vormen van recreatie

gebiedsontwikkeling bieden hiervoor goede kansen.

op, in of om het water (kust, meren, plassen, rivieren, kanalen).

Pleziervaart

Voorwaarde voor een effectieve samenwerking met de

Het gaat dan om pleziervaart, kleine watersport (zoals kanoën,

Het rijk stimuleert dat het landelijk basistoervaartnet

markt is dat publieke partijen onderling afspraken

roeien, surfsport, snelle watersport, waterskiën, onderwater-

(kaart 15) in 2013 geen knelpunten meer heeft. De

maken over een eenduidige regie om het publieke

sport en schaatsen) en oeverrecreatie (zoals wandelen, fietsen,

recreatievaart krijgt zo een aantrekkelijk alternatief

belang te behartigen. Hier wordt nader op ingegaan

paardrijden langs het water, zonnen en zwemmen en sportvissen).

voor het hoofdvaarwegennet waardoor dit minder

in hoofdstuk 3. Voor de rijkswateren wil het rijk een

belast wordt en de veiligheid daarop toeneemt. De

gastheer op het water zijn middels een ‘ja, mits…’

pleziervaart die nog wel gebruik maakt van het

houding die nader toegelicht wordt in het Beheerplan

De sector recreatie en toerisme is van steeds groter

hoofdvaarwegennet, wordt gezien als een volwaar-

voor de Rijkswateren.

belang voor ons welzijn en onze welvaart. De sector

dige verkeersdeelnemer. De prioriteit ligt bij de

behoort tot de snelst groeiende sectoren in de

veiligheid en doorstroming. Voor de regionale

economie. Recreëren is leuk en gezond om te doen en

wateren geschiedt de aanpak van de realisatie van

draagt bij aan het bewustzijn dat we in een mooi en

het basistoervaartnet via de ilg-bestuursovereen-

waterrijk land leven. Veel bedrijvigheid is verbonden

komsten. Voor verdere verbetering van de kwaliteit

aan waterrecreatie, denk bijvoorbeeld aan horeca

van het basistoervaartnet en voorzieningen voor de

en de watersportindustrie. Daarnaast zijn de

kleine watersport onderzoekt het rijk of het technisch

117

kaart 15

Basisrecreatietoervaartnet
Kaart 15

Basisrecreatietoervaartnet
verbindingswater voor motorboten
verbindingswater voor zeil- en motorboten
ontsluitingswater voor motorboten

kaart 15

ontsluitingswater voor zeil- en
motorboten

Basisrecreatietoervaartnet
ontsluitingswater voor motorboten met
geringe doorvaartbeperking

ontsluitingswater voor motorboten met
grote doorvaartbeperking

118

vaarwegen buiten Nederland
verbindingswater voor motorboten
verbindingswater voor zeil- en motorboten
ontsluitingswater voor motorboten
ontsluitingswater voor zeil- en
motorboten
ontsluitingswater voor motorboten met
geringe doorvaartbeperking
ontsluitingswater voor motorboten met
grote doorvaartbeperking
vaarwegen buiten Nederland

4.5 Gebruik van water

en bestuurlijk haalbaar is een watersportbijdrage in

algen, naar mogelijke effectgerichte maatregelen en

neergelegd in het werkprogramma ‘Nieuwe energie

te voeren. Het rijk voert campagnes om gebruikers

naar structurele maatregelen. Kennis en ervaringen

voor klimaat’ en het programma ‘Schoon en zuinig’.

van vaarwegen bewust te maken van gevaren. Een

worden internationaal uitgewisseld. Er zal regelmatig

Mogelijkheden voor het opwekken van getijden-

voorbeeld hiervan is de campagne ‘Varen doe je

worden onderzocht of door klimaatverandering

energie worden onderzocht bij de projecten Afsluit-

samen’.

nieuwe gezondheidsrisico’s voor zwemmers optreden.

dijk en het doorlaatmiddel Brouwersdam. Bij het
project Afsluitdijk wordt ook de mogelijkheid van

Oeverrecreatie

Energie

winning van energie uit osmose verkend.

Van belang voor oeverrecreatie zijn een goede

Water wordt veelvuldig gebruikt voor koelwater voor

Om de ambitie van 20% duurzame energie in 2020 te

waterkwaliteit en toegankelijke oevers en landelijke

energieopwekking en industriële processen. In het

realiseren is ca. 6000 mw aan windturbinevermogen

routenetwerken voor wandelaars en fietsers. De

koelwaterbeleid worden de belangen van de verschil-

op zee nodig. Het rijk wijst hiervoor een aantal

rijksbijdrage aan de landelijke routenetwerken loopt

lende functies (met name energie- en drinkwater-

windgebieden op de Noordzee aan. Andere vormen

via het ILG. Het rijk vraagt beheerders de recreatie-

voorziening) en het belang van de bescherming van

van duurzame energie op zee, zoals golfenergie en

functie van hun terreinen te versterken door bijvoor-

het milieu gewogen. Voor de temperatuur kan onder

biomassa uit algen, lijken nu nog minder rendabel te

beeld te zorgen voor toegankelijke oeverpaden.

normale omstandigheden overal aan de norm van

zijn, maar bieden wellicht wel kansen in de toekomst.

25°C worden voldaan. In geval van extreme weers-

Ook warmte-koudeopslag is als duurzame vorm van

Zwemwater

omstandigheden geldt 28°C als maximum temperatuur-

energiewinning sterk in ontwikkeling. Het rijk ont-

Het rijk en de provincies dragen zorg voor een

norm in rivieren en kanalen waaraan energiecentrales

wikkelt voor 2010 een beleidskader warmte-koude-

adequate uitvoering van de Europese zwemwater-

staan, en 25°C voor de overige wateren.

opslag met daarin ook meegenomen het vergunningen-

richtlijn. In 2015 moet de kwaliteit van zwemwater

Verwacht wordt dat in de toekomst rivieren minder

beleid. Hiertoe is een Taskforce wko ingesteld.

voldoen aan de eisen van de richtlijn. De water-

koelruimte bieden, omdat er minder water beschik-

Uitgangspunt is dat onnodige belemmeringen voor

beheerders zijn binnen hun bevoegdheden verant-

baar is en de temperaturen van dat water hoger zijn.

de warmte-koudeopslag zullen worden weggenomen.

woordelijk voor het nemen van maatregelen die de

Nu al is zichtbaar dat dergelijke bedrijven zich

Tegelijkertijd wordt gewaarborgd dat de snelle

waterkwaliteit verbeteren. Provincies wijzen jaarlijks

vestigen in de kustzone (zoals de Maasvlaktes), omdat

ontwikkeling van de warmte-koudeopslag binnen

de zwemlocaties aan en waterbeheerders adviseren

hier altijd voldoende koelwater aanwezig is.

noodzakelijke randvoorwaarden plaatsvindt, zodat

hen daarbij. Voor de rijkswateren geldt als voorwaarde

Water biedt mogelijkheden en ruimte om duurzame

de aangelegde systemen duurzaam kunnen blijven

dat de functie zwemwater is toegekend in het

energie op te wekken en energie op te slaan. Die

functioneren en risico’s voor vervuiling van grond- en

Beheerplan voor de Rijkswateren.

worden nu nog weinig benut. Duurzame energie kan

oppervlaktewater worden geminimaliseerd. Ook

Het rijk benut de mogelijkheden die het innovatie­

worden opgewekt uit getijdenenergie (vooral in de

afstemming op de andere wensen ten aanzien van

programma van de Kaderrichtlijn Water biedt om

Delta en Afsluitdijk), golfenergie (op zee) en uit

het gebruik van de ondergrond krijgt aandacht.

projecten in te dienen die tot doel hebben om de

osmose (bij de overgang van zout naar zoet). Wind-

In de in 2009 uit te brengen visie op de ondergrond

blauwalg aan te pakken. Ook zal een kennisprogramma

energie op zee heeft grote potentie. Het kabinet heeft

zal aandacht worden besteed aan de vraag hoe een

worden opgezet dat kijkt naar de risico’s van blauw­

zijn ambitie voor de opwekking van duurzame energie

toenemend gebruik van de ondergrond op een

119

4.5 Gebruik van water
120

duurzame wijze kan plaatsvinden. Daarbij zal onder

Inzicht is daarom nodig in de effecten van de water-

Industrie

meer worden aangegeven hoe de ondergrond en het

afvoer op de betrouwbaarheid van de reistijden van

Een groot deel van de Nederlandse industrie is

grondwater nog meer bij kunnen dragen aan het op

de binnenvaart en welke mogelijkheden denkbaar

afhankelijk van voldoende water van goede kwaliteit.

duurzame wijze realiseren van de co2-doelstelling.

zijn om een minimale diepgang op de vaarwegen te

Voor de industrie is de beschikbaarheid van zoet

Om een duurzaam gebruik van de ondergrond te

garanderen. Te denken valt aan geulversmalling of

water zelfs een belangrijke vestigingsfactor. Een

bevorderen, zal in 2009 een convenant bodem worden

wateropslag in bekkens. Geringere afvoer heeft een

overzicht van enkele bedrijfstakken die sterk

afgesloten tussen vrom (mede namens lnv, VenW en

directe invloed op de hoeveelheden vervoerde lading

afhankelijk zijn van water is opgenomen in de tabel

ez), het ipo, de Unie van Waterschappen en de vng.

per binnenschip. Dit betekent dat in perioden van

‘Aantal bedrijfstakken die afhankelijk zijn van water’.

Het convenant richt zich op het verwerven van kennis

verminderde waterafvoer wellicht meer schepen

over de risico’s van het gebruik van de ondergrond,

nodig zullen zijn om een zelfde hoeveelheid goederen

Zo is een van de snelst groeiende bedrijfstakken de

het benutten van de kansen van de ondergrond, het

te vervoeren over water. In de sector zelf is een

voedingsmiddelenindustrie vanwege de beschikbaar-

verschaffen van instrumenten hiervoor en een betere

ontwikkeling gaande om minder diep stekende

heid van grondwater van goede kwaliteit. Voor deze

samenhang tussen waterbeleid en bodembeleid.

schepen te bouwen die een gelijkblijvende hoeveel-

bedrijfstak is de bescherming van grondwater­

heid lading kunnen vervoeren.

voorraden van groot belang. Met name als de

Beroepsscheepvaart

Het rijk zal onderzoek doen naar de effecten van

sponswerking wordt vergroot en bronnen goed

Het vervoer per binnenschip levert een substantiële

klimaatverandering op de huidige (internationale)

worden beschermd tegen verontreiniging, ziet het rijk

bijdrage aan de Nederlandse economie. Tot 2040 is,

vaarweginfrastructuur en de mogelijkheden van de

kansen voor gebruik van grondwater voor dergelijke

uitgaande van het basisjaar 2002, volgens de

vaarweggebruikers en de vaarwegbeheerders om

bedrijven.

scenario’s van de studie ‘Welvaart en leefomgeving’

daarop in te spelen. Ook de gevolgen voor het

maximaal een verdubbeling mogelijk van het totaal

basistoervaartnet (effecten op doorvaarthoogte en

aan vervoerde lading. Het containervervoer stijgt in

vaardiepte, en schutverliezen) worden meegenomen.

diezelfde periode met een factor zes.

Dit gebeurt in het kader van de aangekondigde

Het kim rapport ‘Effecten van de klimaatverandering

landelijke verkenning naar zoetwatervoorziening

op verkeer en vervoer’ verwacht in het meest extreme

in paragraaf 4.2.

scenario dat in 2050 in droge periodes de vaarwegen
jaarlijks gedurende dertig dagen een vaardiepte hebben
van maximaal 1,80 meter. Dit levert beperkingen op.
Op dit moment is er eens in de vijftien tot twintig jaar
sprake van een dergelijke situatie.

4.5 Gebruik van water

Aantal bedrijfstakken die afhankelijk zijn van water

Sector

Waterbouwsector

Voedingsmiddelen

Chemie

Elektriciteitsproductie

Watersportindustrie

Watertechnologie

Papierindustrie
* opgave niet over 2007

Waterafhankelijkheid

Heeft zich sterk ontwikkeld sinds de Deltawerken in
verband met dijklichamen, keringen, sluizen etc.

Omzet 2007
(miljard €)

Bron

4 (*)

Bouwend Nederland/

geregeld en gewaarborgd. De uitvoering van de

Netherlands Water

Kaderrichtlijn Water leidt op langere termijn tot een

Partnership

betere waterkwaliteit en mogelijk lagere zuiverings-

Deze sector is volledig afhankelijk van superieure kwaliteit
van grond- en oppervlaktewater, bedoeld voor menselijke
consumptie.

48

Is afhankelijk van water voor het productieproces én in
het product zelf. Is tevens afhankelijk van diepzeehavens
en koelwatervoorziening.

50

Bij de opwekking van elektriciteit wordt water gebruikt
als koelwater (na gebruik gaat dit direct terug naar het
oppervlaktewater). Daarom is ligging bij grote wateren
voor deze bedrijven van belang.

7 (*)

Nederland kent door haar sterk ontwikkelde pleziervaart
een stevige watersportindustrie

3

Nederland kent vele innovatieve bedrijven die watertechnologie ontwikkelen en produceren.

(*)

Bij het maken van papier is veel water nodig.

2

Drinkwater
De drinkwatervoorziening in Nederland is goed

FNLI

kosten voor de drinkwaterbereiding. De aandacht
blijft ook in de toekomst gericht op beschikbaarheid
van voldoende zoetwaterbronnen en de bescherming

VNCI

daarvan tegen microbiologische en chemische
verontreiniging.
In de nieuwe Drinkwaterwet wordt de openbare
drinkwatervoorziening aangemerkt als een dwingende

EnergieNed

reden van groot openbaar belang. Dit betekent dat bij
besluitvorming door de overheid die hier direct of
indirect op van invloed is, de openbare drinkwatervoorziening een zwaarwegende functie vormt. Op

Hiswa

basis van de eerste generatie stroomgebiedbeheerplannen zal het rijk nagaan of er aanvullend beleid

Netherlands Water

noodzakelijk is. De resultaten van de hiertoe uit

Partnership

te voeren analyse zullen primair worden betrokken

Koninklijke VNP

periode zal verschijnen.

bij de Nota Drinkwater, die in de loop van de plan­
Wat bescherming tegen verontreiniging betreft,
wordt naast het algemeen waterkwaliteitsbeleid
bijzonder (gebiedsgericht) beschermingsbeleid
gevoerd. De waterlichamen waaruit drinkwater wordt
onttrokken zijn inmiddels opgenomen in het register
van beschermde gebieden en worden als zodanig ook
vastgelegd in de stroomgebiedbeheerplannen.
In provinciale milieuverordeningen zijn grondwaterbeschermingsgebieden vastgelegd. Het rijk wil waar
nodig bevorderen dat het provinciaal beleid inzake

121

4.5 Gebruik van water
122

grondwaterbeschermingsgebieden op gemeenschap-

Landbouw

heeft om daarop te anticiperen.

pelijke uitgangspunten is gebaseerd, en zal met het

De Nederlandse delta biedt goede productie­

In veenweidegebieden, zoals in de Randstad en

oog daarop samen met de provincies een leidraad

omstandigheden voor de landbouw. Landbouw

Noord-Nederland, zal naar mogelijkheden moeten

grondwaterbeschermingsgebieden opstellen.

was en is dan ook een belangrijke watergebruiker.

worden gezocht om landbouw te bedrijven waarbij

Ter ondersteuning van het bijzondere beschermings-

Landbouw heeft zich van oorsprong op die plaatsten

bodemdaling door veenoxidatie zoveel mogelijk

beleid zal het instrument van gebiedsdossiers worden

gevestigd waar oppervlaktewater ruim beschikbaar

beperkt wordt. Dit betekent dat onder leiding van de

ingezet. Een gebiedsdossier is een verzameling van

is. De landbouw heeft baat bij een grondwaterstand

provincies gebiedsgericht invulling wordt gegeven

alle informatie die relevant is voor de bescherming

die niet leidt tot nat- of droogteschade. Over het

aan een ruimtelijk ontwerp met een goede verdeling

van het onttrekkingspunt (grondwater) of innamepunt

algemeen verlangt de landbouw een lagere grond­

tussen natuur en landbouw.

(oppervlaktewater). Mede op basis van een reeds

waterstand dan de natuur. In tijden van droogte

Ook vernatting op hoge gronden voor het vergroten

uitgevoerde haalbaarheidstudie zal het rijk met

wordt vooral oppervlaktewater en in beperkte mate

van de sponswerking, kan problemen geven voor de

belanghebbende partijen (provincies, gemeenten,

grondwater gebruikt om te beregenen. Waterbeheer-

landbouw, doordat lokaal (grond)waterstanden hoger

waterbeheerders en drinkwaterbedrijven) afspraken

ders hebben vanouds gezorgd voor voldoende water

worden. Dit kan betekenen dat ook hier de landbouw

maken over de realisatie van gebiedsdossiers.

van goede kwaliteit. In normale omstandigheden is

zich aanpast of zich deels verplaatst van de meest

Ook in de rijkswateren worden in verband met de

er nu voldoende zoet water voor de landbouw omdat

gevoelige gebieden naar minder gevoelige gebieden.

implementatie van de Kaderrichtlijn Water drink­

er gemiddeld gesproken sprake is van een neerslag-

De innovatiekracht van de landbouwsector wordt

waterbeschermingszones ingesteld rond drinkwater­

overschot. De sector gaat met de tijd mee door

benut om landbouwbedrijven te ontwikkelen die

innamepunten.

innovaties, bijvoorbeeld om duurzamer te produceren.

gericht zijn op de ontwikkeling en het beheer van

Wat betreft de kwantitatieve beschikbaarheid brengt

In het westen en noorden van Nederland zal verzilting

robuuste veerkrachtige watersystemen. Dergelijke

op de lange termijn de klimaatverandering effecten

langzaam een grotere invloed krijgen op het land­

watersystemen zijn van economische waarde voor

met zich mee. In gebieden die verzilten zijn naar

gebruik. Ook steeds meer droge zomers dragen bij

de kwaliteit van de leefomgeving, vestigingsklimaat

verwachting op termijn aanpassingen nodig, zoals

aan problemen met voldoende water en schade aan

en het beperken van wateroverlast en watertekorten.

het verplaatsen van drinkwaterinnamepunten. Daar

opbrengsten. In droge perioden zal ook de behoefte

tegenover staan de kansen voor een groter aandeel

bij de landbouw aan grondwateronttrekking toenemen.

Beroepsvisserij

grondwater in de drinkwaterbereiding indien de voor-

Als gevolg van klimaatverandering zal de landbouw

Visserij vindt vooral plaats in de Noordzee en een

raden in de zandgronden in grotere mate beschikbaar

zich moeten aanpassen aan gewijzigde omstandig­

aantal specifieke gebieden op binnenwateren. Met het

komen. Het rijk zal met waterbeheerders en drink­

heden. Zo is het goed denkbaar dat in verziltende

uitvoeren van met name de Kaderrichtlijn Water en

waterbedrijven een verdere verkenning uitvoeren

gebieden geen gewassen meer worden verbouwd die

de Kaderrichtlijn Mariene Strategie wordt een

naar de consequenties van klimaat­verandering en de

sterk gevoelig zijn voor zout, maar juist gewassen die

belangrijke bijdrage geleverd aan gezonde en voor vis

resultaten daarvan betrekken bij de Nota Drinkwater.

goed tegen zout kunnen. Het verleden heeft laten zien

bereikbare ecosystemen, die van groot belang zijn

dat de landbouw goed in staat is met dergelijke

voor een goede visstand. In paragraaf 5.4 wordt

veranderingen om te gaan, mits zij voldoende tijd

ingegaan op specifieke maatregelen voor de Noordzee.

Bemmel

Haalderen

Natuurgebied
Landbouwbeheersgebied

N
Zandwinplas

Water
Hoogwatervrij concessiegebied steenfabriek
Landbouwgebied / opslagterrein
Zone mogelijke laad/losplaats
Hoogwatervrije vluchtplaats

Waal

Weg / pad

123

De waterbeheerder heeft, naast de beheertaak voor de
leefomgeving van vis, een rol in het goedkeuren van
op te stellen visplannen die vanaf 2010 leidend zijn
voor de visserij op binnenwateren.
Delfstoffenwinning
Oppervlaktedelfstoffen worden in veel gevallen
gewonnen in oppervlaktewater. Zo wordt suppletiezand voor kustversterking en ophoogzand voor
gebruik in West-Nederland vooral gewonnen in de
Noordzee en worden klei en beton- en metselzand
vaak gewonnen in de uiterwaarden van de rivieren.

Bemmelse waard

Belangen natuur, waterbeheer,
delfstoffen en baksteenfabriek
gecombineerd

Beschikbaarheid van deze grondstoffen is essentieel
voor de Nederlandse economie. Zuinig en hoogwaardig gebruik is een eerste uitgangspunt. Ook is een
maximale inzet nodig van alternatieve materialen
(secundaire bouwgrondstoffen of vernieuwbare
bouwgrondstoffen zoals hout). In de Nota Ruimte is
vastgelegd dat het doel van het beleid is de winning
van oppervlaktedelfstoffen te stimuleren op een
maatschappelijk verantwoorde wijze. Dit wordt
ingevuld door winning van oppervlaktedelfstoffen
te combineren met andere functies, zoals rivier­
verruiming, natuurontwikkeling, woningbouw,

Tussen het dorp Bemmel en de rivier de Waal, even ten noordoosten van Nijmegen,
krijgt de rivier de komende jaren een uitgediepte nevengeul, als extra stroomgebied
bij hoog water. De nabijgelegen baksteenfabriek Wienerberger, eigenaar van de
grond waar de geul moet komen, ruilt zijn bezit tegen een bedrijfsmatig gunstiger
gelegen stuk grond: dichter bij de rivier en hoger en dus droger. Zandwinner Dekker
van de Kamp, die voor het gebied een langlopende vergunning voor bouwstoffenwinning heeft, voert de geulverdieping uit en profiteert van het daarbij vrijkomende
beton- en metselzand. De gewonnen klei gaat naar de baksteenfabriek. Na de
ingreep, richt de zandwinner de uiterwaard onder auspiciën van de Dienst Landelijk
Gebied in met ruim 280 hectare struinnatuur, natuurlijk beheerde landbouwgebieden
en recreatieplassen.

aanleg van waterbergingen en vaargeulen (zie
voorbeeld ‘Bemmelse waard’).
Het project Grensmaas is een voorbeeld waar de
opbrengsten van grindwinning worden gebruikt
voor verruiming en inrichting van de rivier. Ook
het ontgrondend bedrijfsleven zet sterk in op het
winnen van grondstoffen in combinatie met andere
functies en wil dit graag gebiedsgericht doen in

4.5 Gebruik van water

Recreatieplas

Bosgebied

Het oorspronkelijke projectplan, daterend uit 2002, regelde alleen de overheidsbelangen voor het gebied: natuurontwikkeling voor de ecologische hoofdstructuur en
ruimte voor de rivier. Bestaande rechten van de zandwinner en de baksteenfabriek
dreigden deze plannen echter te belemmeren. In een vroeg stadium is daarom
gekozen voor inventariseren van alle belangen en zoeken naar combinatiemogelijkheden. Resultaat: een integraal project dat door de combinatie van delfstoffenwinning en herinrichting zeer kostenefficiënt kan worden uitgevoerd.

4.5 Gebruik van water
124

samenspraak met bewoners en gebruikers.

belangrijk deel bij aan het realiseren van de condities

van afvoerpieken door middel van vasthouden.

Het beleid uit de Nota Ruimte wordt voortgezet in de

die nodig zijn voor het behoud van beschermde

De maatregelen hiervoor worden voornamelijk uit

planperiode, met uitzondering van het reserverings-

natuurwaarden. Zo profiteert de natuur onder meer

ilg-gelden gefinancierd. In 2010 zal in het kader van

gebied voor beton- en metselzandwinning in de

van een verbeterde waterkwaliteit en inrichtings-

de midterm review ilg bezien worden of extra maat-

Noordzee, dat verkleind zal worden (zie hoofdstuk

maatregelen, zoals zachte overgangen van water naar

regelen worden genomen. Dan zal ook worden bezien

Noordzee). Winning van ophoogzand in de Noordzee

oever, hermeandering van beken en de aanleg van

of op termijn aanscherping van het vergunningen­

is van nationaal belang. Diepe winning van beton- en

vispassages. In de rijkswateren zijn maatregelen voor

beleid noodzakelijk is in gebieden waar dat positieve

metselzand en van ophoogzand in de Noordzee is

Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water in samenhang

gevolgen kan hebben op de bestrijding van verdroging

in beginsel toegestaan. In het IJsselmeergebied en

in het Beheerplan voor de Rijkswateren opgenomen.

van natuurgebieden. In 2013 worden nieuwe ilgafspraken gemaakt over welke verdroogde natuur-

de uiterwaarden van de rivieren is diepe winning

gebieden in de periode 2015-2021 aangepakt worden.

ten behoeve van de beton- en metselzandvoorziening

Een bedreiging voor een deel van de beschermde

in beginsel toegestaan voor zover mogelijk binnen

natuurgebieden is verdroging. Het beleid voor

de beperkingen van vhr en ehs. In de uiterwaarden

verdrogingbestrijding concentreert zich tot 2013 op de

Voorgenomen activiteiten zoals de versterking van

heeft koppeling met andere riviergerichte projecten

gebieden die op de top-lijsten staan. Dat zijn de

de kust, realiseren van waterberging, natuurlijke

(rivierverruiming en natuurontwikkeling) de voor-

meeste Natura 2000-gebieden met (grond)wateraf-

klimaatbuffers en maatregelen voor waterveiligheid

keur. Voor schelpenwinning in de Waddenzee,

hankelijke natuur aangevuld met gebieden van de

(zoals Ruimte voor de Rivier) bieden kansen voor

inclusief de aangrenzende Noordzeekustzone, de

Ecologische Hoofdstructuur. De watercondities in

natuurontwikkeling en een versterkt robuust netwerk

Westerschelde en de Voordelta geldt dat de jaarlijks

deze gebieden moeten in 2015 in orde zijn, waarbij

van de Ecologische Hoofdstructuur. Het rijk zal deze

gewonnen hoeveelheid schelpen niet meer mag

wordt ingezet op maximale afstemming tussen

kansen in beeld brengen in samenwerking met

bedragen dan de gemiddelde jaarlijkse natuurlijke

Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water. Grotere peil-

provincies. Zo kan meervoudig ruimtegebruik

aanwas. In de Beleidregels ontgrondingen in rijks­

fluctuaties maken natuur die afhankelijk is van hoge

bijdragen aan het realiseren van de Natura 2000

wateren worden nadere regels voor de winning van

grondwaterstanden kwetsbaar. Door de te verwachten

instandhoudingdoelstellingen in samenhang met

diverse oppervlaktedelfstoffen vastgelegd.

klimaatverandering zal ook het vraagstuk van

klimaatverandering en bijbehorend waterbeleid.

structurele verdroging van onze waterafhankelijke

Met name de combinatie van natuurontwikkeling

Natuur

natuur in ernst toenemen indien hier niet afdoende

met zoetwaterberging wordt kansvol geacht. Natuur-

Natuur en water zijn juist in Nederland onlosmakelijk

op wordt geanticipeerd. Drastische maatregelen om

gebieden kunnen een belangrijke functie vervullen

met elkaar verbonden. Niet alleen is er veel waterge-

grote verdroogde natuurgebieden te herstellen

bij regionale zelfvoorzienendheid van zoet water en

bonden (‘natte’) natuur, ook is natuur sterk afhanke-

kunnen nodig zijn. Daarbij kan gedacht worden aan

tegengaan van verzilting in laag Nederland. Daarom

lijk van water met een goede kwaliteit. Er is aanzien-

het verhogen van grondwaterstanden in buffer­

worden ervaringen uit kansrijke projecten waar

lijke synergie tussen de Kaderrichtlijn Water, Natura

gebieden en herstel van kwel in en om de natuur­

waterdoelen en natuurdoelen elkaar versterken

2000 en de Ecologische Hoofdstructuur. De maatrege-

gebieden. Deze maatregelen zijn goed te combineren

meegenomen in de strategie voor zoetwater­

len voor de Kaderrichtlijn Water dragen voor een

met regionale zoetwatervoorziening en het opvangen

voorziening en verziltingsbestrijding.

4.5 Gebruik van water
125

Natuurontwikkeling biedt ook veel kansen voor het
bedrijfsleven. Er zijn goede mogelijkheden voor
combinaties met economische activiteiten. Natuurwaarden in en rond havens zijn bijvoorbeeld belangrijk voor het kwaliteitsimago van de haven, bieden
recreatiemogelijkheden en hebben aantrekkingskracht voor werknemers en verbeteren het vestigingsklimaat voor (buitenlandse) bedrijven. Andere
voorbeelden zijn het project Building with Nature of

Hollandse Waterlinie

Water in de Linie: behoud door
ontwikkeling

het benutten van de kansen voor schelpdiervisserij
door het terugbrengen van getijdendynamiek in de
Zuidwestelijke Delta.
Landschap en cultuurhistorie
Het Nederlandse landschap is in de loop der eeuwen
sterk door mensen beïnvloed. De aanwezigheid van
water heeft anderzijds grote invloed gehad op het
menselijk handelen en de ontwikkeling van het
landschap. Zonder water geen Hollands landschap en
ook de gemiddelde Nederlandse stad is zonder water
niet denkbaar. Water is rijk aan cultuurhistorie.
De cultuurhistorische en landschappelijke betekenis
van water voor Nederland zal ook in de toekomst
benut worden bij het omgaan met veranderend
klimaat (zie voorbeeld ‘Hollandse Waterlinie’). Denk
bijvoorbeeld aan het herstel van oude water­lopen in
de stad als recreatieve impuls die tevens bijdraagt
aan het scheppen van ruimte voor water. Het rijk zal
in 2009 een besluit nemen over het vervolg op het
Belvédère beleid dat is ingezet met de Nota Belvédère
1999-2009. Hierin zal de wederzijdse versterking van
water en cultuurhistorie ook een plaats innemen.

‘Behoud door ontwikkeling’ is het Belvédère-devies voor cultuurhistorie en de
ruimtelijke inrichting. Hoewel verscholen en geschonden, is de kenmerkende militaire
verdedigingsstructuur van de Nieuwe Hollandse Waterlinie nog steeds in het
landschap aanwezig. Brede stroken land konden in tijd van oorlog onder water gezet
worden: water als vriend.
Een bijzondere samenwerking doet zich voor bij de Diefdijklinie in het beheergebied
van het Waterschap Rivierenland. De Diefdijk is een belangrijke, eeuwenoude
compartimenteringsdijk die tevens dienst deed als hoofdverdedigingslijn van de
Waterlinie. De dijkversterking van de Diefdijk en de klimaatrobuuste aanpak van het
project ‘Langs de Linge’ gaan hand in hand met de versterking van cultuurhistorische waarden. Dat samenspel tussen water en Linie verbindt het verleden, heden en
de toekomst en schept ineens een verrassende ruimtelijke kwaliteit op regionale
schaal
Opmerkelijk is bijvoorbeeld de wijze waarop de antieke inundatiesluizen bij Leerdam
een nieuwe taak krijgen door toepassing van het beleidsconcept ‘vasthouden-bergen-afvoeren’. De voormalige inundatievlakken krijgen nu de functie van piekberging
in het uitzonderlijke geval dat de Linge onvoldoende afvoercapaciteit biedt. Een oud,
cultuurhistorisch concept van inundatie draagt op deze wijze bij aan verbetering van
het adaptief en bergend vermogen van het moderne, lokale watersysteem. En dat
schept weer kansen voor ontwikkeling van nieuwe natuur en landschap in het kader
van Natura 2000 en de versterking van recreatieve functies zoals een betere
bereikbaarheid van naburige forten.

4.5 Gebruik van water
126

Ruimtelijke aspecten
Er zijn vele manieren waarop landschap en water

• Binnen de ilg-rijksdoelen wordt water expliciet

In deze planperiode is voor beleid op het gebied van

elkaar kunnen versterken. Het kabinet heeft in

genoemd. Het voorstel tot invoering van kwaliteits­

het gebruik van water ruimtelijke doorwerking op het

samenwerking met het ipo, de vng en de Unie van

eisen is gericht op versterking van integrale

punt van grondwaterbescherming. Het rijk wil waar

Waterschappen zijn ambitie voor landschap in de

aandacht voor landschap en cultuurhistorie bij

nodig bevorderen dat het provinciaal beleid inzake

Agenda Landschap gepresenteerd. Bij de invulling

water, natuur, landbouw, recreatie en bodem;

grondwaterbeschermingsgebieden op gemeenschap-

• Voor woningbouw binnen stedelijk gebied maken

pelijke uitgangspunten is gebaseerd en zal met het

gedacht worden aan de volgende instrumenten en

vrom en wwi met andere partijen verstedelijkings-

oog daarop samen met de provincies een leidraad

maatregelen die kunnen worden ingezet om de positie

afspraken voor de periode 2010-2020. In de

grondwaterbeschermingsgebieden opstellen.

van landschap en cultuurhistorie in combinatie met

verstedelijkingsafspraken zullen water, groen en

Ruimtelijke doorwerking voor IJsselmeer en Noordzee

water te versterken:

landschap en de toegankelijkheid daarvan geborgd

staat beschreven in de paragrafen 5.3. en 5.6.

van de acties vanuit de Agenda Landschap kan

• Ook bij de Nationale Landschappen is water
medebepalend voor de karakteristieke landschappelijke kwaliteiten;

worden;
• Voor het behouden van kwaliteit van landschappelijke en cultuurhistorische waardevolle elementen

• De landschapsimpactanalyse (onderzoek naar te

wordt een nationale waarderingskaart opgesteld.

verwachten ontwikkelingen en hun impact op het

Dit dient als handvat voor behoud van landschap-

landschap) zal worden ingezet om de gevolgen van

pelijk elementen bij de wateropgave.

de wateropgave in een vroeg stadium in te brengen
bij landschap;

Aan de wederzijdse versterking van wateropgaven,

• Via de regeling voor landschapsontwikkelingsplan-

cultuurhistorie en landschap wordt via dit Waterplan

nen (lop’s) kan landschap worden verankerd in de

een duurzame impuls gegeven. Water wordt meegeno-

wateropgave. De provincie kan in de lop’s duidelijk

men in het Belvédère en landschapsbeleid, andersom

aangeven waar aandachtspunten/randvoorwaarden

krijgen landschap en cultuurhistorie ook aandacht bij

liggen bij aanpak van de wateropgaven;

de integrale aanpak van de wateropgaven. De manier

• Ontwerpateliers worden ingezet om integraal aan
de slag te gaan met gebiedsontwikkeling. Ze zijn en
worden onder meer ingezet bij de aanleg van grotere
infrastructurele projecten en kust- en waterwerken
en laten zien hoe de verschillende gebiedsopgaven
tot een mooi landschap kunnen leiden, waarbij de
cultuurhistorie een belangrijke inspiratiebron is;

van werken zoals beschreven in hoofdstuk 3 draagt
hieraan bij.

Wat

Wie

Wanneer

Stimulering knelpuntvrij Basistoervaartnet

LNV, VenW, provincies, waterschappen, relevante gemeenten

2013

Verkenning haalbaarheid watersportbijdrage

LNV samen met VenW en brancheorganisaties

2010

Onderzoek mogelijkheden energie bij de projecten Afsluitdijk en
Brouwersdam

VenW, EZ samen met private partijen

2009-2015

Rijksbeleid voor koude-/warmteopslag

VROM, VenW

2009-2010

Convenant bodem

VROM samen met VenW, IPO, Unie, VNG

2009

VenW samen met sector

2009-2015

VenW, LNV

2009-2015

Opstellen leidraad grondwaterbeschermingsgebieden

VROM

2009

Afspraken realisatie gebiedsdossiers

VROM

2009

Verkenning consequenties klimaatverandering voor drinkwatervoorziening

VROM

2010

Recreatie

Energie

Beroepsscheepvaart
Onderzoek naar de effecten van klimaatverandering op scheepvaart
(in kader van landelijke verkenning zoetwatervoorziening).
Natuur
Kansen in beeld brengen en verkenning naar mogelijkheid
bestuurlijke en planmatige integratie van N2000 en Kaderrichtlijn
Water proces.
Drinkwater

127

128

5 Waterbeleid in gebieden
5.1 Kust
Gebiedsbeschrijving

Analyse

Het kustfundament bestaat uit het geheel van zee,

In de Nota Ruimte staat als doelstelling van het beleid

stijging bij te kunnen houden en de benodigde

strand, zeedijken, dammen en duingebied. Het wordt

voor de kust: waarborging van de bescherming tegen

zandvoorraden zullen veilig gesteld moeten worden.

zeewaarts begrensd door de lijn nap -20m. Land-

overstromingen vanuit zee met behoud van de (inter)-

De huidige suppleties worden zorgvuldig uitgevoerd,

waarts omvat het kustfundament alle duingebieden

nationale ruimtelijke waarden waarbij de gebieds­

zodat effecten op ecologie, beroepsvisserij en

en alle harde zeeweringen inclusief de gereserveerde

specifieke identiteit een belangrijke kernkwaliteit is.

recreatie zijn geminimaliseerd. Opvoeren van het

ruimte voor de zeespiegelstijging in de komende

Deze kwaliteit wordt gevormd door de afwisseling

suppletievolume heeft bij de huidige methode van

tweehonderd jaar. In de praktijk valt de begrenzing

van badplaatsen en lange trajecten van zandige kust.

verwerken mogelijk wel effecten op die functies.

in brede duingebieden samen met de gebieden van

Behoud en versterking van de bestaande aantrekke-

Daarom is innovatie van de suppletiemethode

de Natuurbeschermingswet, de Ecologische Hoofd-

lijke structuur van uitgestrekte duingebieden met

geboden.

structuur en Natura 2000. In het kustfundament

waardevolle natuurgebieden en drukbezochte

liggen (delen van) kustplaatsen, havens, industrie­

kustplaatsen en inpassing van economische ontwik-

In dertien kustplaatsen ligt een deel van de

gebieden, natuurgebieden en waardevolle cultuur-

kelingen is het perspectief.

bestaande bebouwing buitendijks. Het rijk heeft

landschappen. De kust is niet alleen een belangrijk

in een brief van januari 2006 aangegeven dat het zorg

gebied voor wonen en werken, maar is door de weidse

Om structurele erosie tegen te gaan en de functies in

zal dragen voor behoud van het beschermingsniveau

natuur en de recreatiemogelijkheden van grote

het zandige kustsysteem te behouden, wordt sinds

in het bestaande aaneengesloten bebouwde gebied

waarde voor de Randstad en de andere gebieden

1990 met zandsuppleties de basiskustlijn in stand

in deze dertien kustplaatsen.

die aan de kust grenzen.

gehouden en sinds 2001 het zandvolume in het kust-

De Beleidslijn kust (2007) geeft een handreiking voor

Voor de kustmorfologische aspecten worden in

fundament op peil gehouden. Deze strategie blijkt

nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. De benadering

deze paragraaf ook de Eems-Dollard, Waddenzee

succesvol. Voor de veiligheid worden de primaire

van de beleidslijn is ‘ja mits’ in bestaand bebouwd

en Westerschelde in beschouwing genomen.

waterkeringen op orde gehouden. Op verschillende

gebied en ‘nee tenzij’ in onbebouwd gebied. ‘Ja mits’

De morfologie van de Oosterschelde komt aan de orde

plaatsen langs de kust wordt de primaire waterkering

houdt in dat ruimtelijke ontwikkelingen getoetst

bij de Zuidwestelijke Delta.

– onder andere de zogenaamde prioritaire zwakke

worden aan de veiligheid van de kust op lange

schakels – verbeterd met het Hoogwaterbeschermings-

termijn, de zandige ontwikkeling van de kust,

programma. Het huidige volume van zandsuppletie is

de vrije horizon en aan andere wettelijke kaders,

op termijn niet voldoende om de zeespiegelstijging bij

hoofdzakelijk natuurwetgeving. ‘Nee tenzij’ houdt in

te houden. Daarbij komen nog de effecten van bodem-

dat het bevoegd gezag medewerking kan verlenen

daling en verlies van zand uit het kustfundament

aan bepaalde ingrepen, zoals tijdelijke activiteiten

waarmee tot nu toe onvoldoende rekening is gehouden.

en voorzieningen van openbaar belang. Deze worden

De zandhonger van onder andere de Waddenzee is

vervolgens aan dezelfde kaders getoetst. De beleids-

hierbij een belangrijke factor. Het suppletievolume

lijn is ook van toepassing op de primaire waterkering

zal flink moeten worden opgevoerd om de zeespiegel-

langs de Waddenzee en de Eems-Dollard.

129

5.1 Kust
130

Streefbeeld
Het beleid voor waterkwaliteit en natuur aan de kust
wordt voor het grootste deel beschreven in paragraaf
5.6 Noordzee. Aanvullende punten voor het kustgebied
zijn: de ecologische kwaliteit van duin, strand en
vooroever, de zwemwaterkwaliteit en het voorkomen
van riooloverstorten. Het beleid daarvoor is afdoende
neergelegd in de Kaderrichtlijn Water, de Natura 2000
gebieden, Nationale Landschappen, de Ecologische
Hoofdstructuur, de Kaderrichtlijn Mariene Strategie,
de Zwemwater Richtlijn en de eu-aanbevelingen voor
Integrated Coastal Zone Management.
De evaluatie (november 2007) van de derde Kustnota
heeft uitgewezen dat de bescherming van de kust
succesvol is geweest. Het ruimtegebruik in harmonie
daarmee is minder goed gelukt. De praktijk is vooral
gericht geweest op behoud, minder op ontwikkeling.
Ruimtelijke ontwikkeling wordt belangrijker naarmate het economisch belang, de bevolkingsdruk,
de schaarste van de ruimte en behoefte aan natuur
en recreatie toenemen. Dit vormt de beleidsopgave,
samen met het ontwikkelen van een langetermijn­
strategie voor de kustverdediging.

De Nederlandse kustlijn is over een groot gedeelte enkele tientallen meters
zeewaarts gebracht. Er zijn geen zwakke schakels meer. Het gehele
Nederlandse kustfundament inclusief de duinmassa groeit mee met de
zeespiegelrijzing. Ook de wadzijde van de eilanden en de bodemligging
van Waddenzee en Westerschelde groeien mee. De kust met inbegrip van
de duinen wordt op een natuurlijke dynamische wijze beheerd. In de duinen
en aan de landzijde daarvan zijn de historische sporen van ontginningen
en de landgoederenzones duidelijk herkenbaar. De kust straalt robuustheid
uit en geeft een belangrijke meerwaarde aan de kwaliteit van de Randstad.
De veiligheid van het achterland staat op een hoog niveau. Zand wordt
in de vooroever toegevoegd en op een natuurlijke wijze verspreid.
De ecologie en het gebruik van het strand worden daarbij zo min mogelijk
gehinderd. Hoewel de dynamiek van het systeem wisselt, is het onderhoud
van de kust heel efficiënt en het gebruik ervan goed in te plannen. Dit is
te danken aan de langetermijnplanning van de kustontwikkeling en een
verhoogd kennisniveau. Er vindt integrale gebiedsontwikkeling plaats.
Naast veiligheid krijgen natuur, landschappelijke en cultuurhistorische
waarden, recreatie, economie, wonen en bereikbaarheid een plek in een
duurzame afweging.

5.1 Kust

131

5.1 Kust

Beleidskeuze

132

Uitgangspunt is dat de bescherming van Nederland

Integrale gebiedsontwikkeling

Voortzetting van huidig beleid

tegen overstroming vanuit zee blijvend gewaarborgd

Aanvullend op deze beleidskeuzes, kiest het rijk voor

Het rijk en de waterbeheerders gaan door met de uit-

wordt. Het beproefde adagium voor de kust­

integrale gebiedsontwikkeling. Hiermee wil het in het

voering van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

verdediging ‘zacht waar het kan, hard waar het moet’

bestaande kustgebied een evenwichtige ontwikkeling

Alle primaire waterkeringen langs de kust die nu op

blijft daarbij gelden. Dit leidt tot de volgende beleids-

van natuur, economie en toegankelijkheid en

het programma staan (inclusief de Friese en Groningse

keuzen.

bereikbaarheid stimuleren. Om in de toekomst meer

kust) zullen in 2015 weer aan de huidige eisen voldoen.

Realisatie

ruimte te bieden voor functies in het kustgebied,
Voortzetting huidig beleid

suggereert de Deltacommissie uitbouw van de

Het rijk draagt zorg voor het behouden van het huidige

Voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma, voor

kustlijn. Het gaat dan niet om lokale verbreding van

buitendijkse veiligheidsniveau in het bestaande

buitendijks bouwen, voor de kustlijnzorg en voor de

het strand, maar om zandige zeewaartse uitbreiding

aaneengesloten bebouwde gebied in de dertien

toepassing van de Beleidslijn kust wordt het huidige

over grote stukken van de kust. Hiermee wordt de

kustplaatsen. Het veiligheidsniveau wordt bij

beleid voortgezet. Het kabinet kiest niet voor eilanden

kust niet alleen wat veiligheid betreft robuuster en

voorkeur met zandsuppleties gerealiseerd.

in zee om de veiligheid te vergroten. Eilanden, zo stelt

veerkrachtiger. De natuur- en landschapsontwikke-

Het veiligheidsniveau wordt uiterlijk in 2011 vast­

ook de Deltacommissie, hebben geen of onvoldoende

ling zouden dan meer kansen krijgen, de recreatie

gesteld, samen met een maatregelenprogramma.

meerwaarde voor het creëren van veiligheid.

meer ruimte en de kust zou meer bijdragen aan de

Buiten dit gebied neemt het rijk geen verantwoorde-

kwaliteit van het achterland, zoals de Randstad. Het

lijkheid voor handhaving van het veiligheidsniveau

Zandsuppleties

rijk doet in de planperiode een nadere verkenning

(zie ook paragraaf 4.1 Waterveiligheid).

Het kabinet kiest voor het laten meegroeien van de

naar de haalbaarheid van een dergelijke uitbreiding

hoogte van het kustfundament met de zeespiegel­

van de kust, waarin alle voor- en nadelen worden

De Beleidslijn kust, inclusief de ‘ja mits – nee tenzij’

stijging door toevoegen van zand. Het toevoegen van

afgewogen.

benadering van ruimtelijke ontwikkelingen, blijft

zand gebeurt op termijn op een nieuwe wijze. Daarbij

gehandhaafd.

wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke verspreiding en verplaatsing van zand langs de

Zandsuppleties

kust. Omdat zandsuppletie een zeer flexibele

Om de zeespiegelstijging bij te kunnen houden, zal

maatregel is, kiest het kabinet vooralsnog voor het

het suppletievolume in het begin van de uitvoerings-

volgen van de zeespiegelstijging en niet voor het

periode al opgevoerd moeten worden. Het rijk doet in

‘vooruitwerken’ op basis van een plausibele boven-

2009-2010 een nadere verkenning naar tempo en

grens voor 2100.

hoeveelheid van benodigde zandsuppletie. Daarbij
wordt aandacht gegeven aan verwachte ontwikkeling
van de zeespiegelstijging, zandhonger van de estuaria
en beschikbaarheid en winbaarheid van materiaal.

5.1 Kust
133

De suppletiestrategie zal primair gericht worden op
veiligheid. In de verkenning zullen echter ook de
mogelijkheden om, meer dan nu, zandsuppletie
mee te koppelen met andere opgaven en andere
maatschappelijke behoeften, worden meegenomen
(zie voorbeeld ‘s-Gravenzande).
Ook voor harde zeeweringen zal het zandvolume in
het kustfundament gehandhaafd worden. Hiervoor
zal het rijk in 2012 een norm gelijkend op die van de
basiskustlijn ontwikkelen. In de planperiode zal
nader onderzoek worden verricht naar mogelijkheden
om deze harde weringen ook toekomstvast te maken

‘s-Gravenzande

Nieuwe werkwijze bij kustversterking

tegen acceptabele kosten en met een zo goed
mogelijke inpassing in het landschap.
Omdat in de toekomst het suppletievolume veel
groter wordt, ontstaan mogelijk effecten op ecologie,
beroepsvisserij, zeehavens en/of recreatie. Deze
effecten worden in de planperiode onderzocht en de
methode om zand aan te vullen wordt in de plan­
periode doorontwikkeld met het oog op efficiëntie en
behoud en zo mogelijk bevordering van genoemde
functies. Hierbij spelen innovatie en bouwen met de
natuur een belangrijke rol. De pilot zandmotor
Delflandse kust is hiervan een goed voorbeeld. In
deze pilot wordt een grote overmaat zand voor de kust
aangebracht. Door natuurlijke zandtransportprocessen wordt het zand verdeeld over de kust en groeit de
kust aan. De pilot moet meer inzicht verschaffen in:

In het kader van het project ‘aanleg natuurgebied en versterking van de Delflandse
kust’ wordt een nieuw natuurgebied aangelegd ter hoogte van ’s-Gravenzande. Het
doel is de verwachte nadelige invloeden van het gebruik van de tweede Maasvlakte
op bestaande natuur (duin)gebieden op Oostvoorne en de Kapittelduinen bij Hoek
van Holland te compenseren. Tegelijk wordt de kust tussen Hoek van Holland en
Scheveningen in het kader van de zeespiegelstijging versterkt. Met een integraal
ontwerp worden meerdere doelen gerealiseerd. Door de kust aan de zeezijde te
versterken wordt uitwerking gegeven aan het advies van de Deltacommissie om
zeewaarts te gaan. Door de kust een geleidelijker vorm te geven, kan veiligheid hand
in hand gaan met recreatie en natuurontwikkeling.
De duincompensatie is een verantwoordelijkheid van het rijk en de versterking is een
verantwoordelijkheid van het Hoogheemraadschap van Delfland. Beide partijen
hebben in september 2007 een convenant gesloten en een projectorganisatie
opgericht die het werk heeft voorbereid en bij de realisatie namens de opdrachtgevers zal begeleiden. Het voordeel hiervan is schaalvergroting, beperking administratieve acties tussen overheden, betrokkenheid van de verschillende overheden,
gezamenlijke communicatie en gecoördineerde vergunningverlening.

kaart 16

Kustfundament
structuurvisiekaart
Kaart 16

Kustfundament
Structuurvisiekaart

kustfundament
�������������

�������������

kaart 16

Kustfundament
structuurvisiekaart

134

kustfundament
�������������

�������������

5.1 Kust
135

• Natuurlijke manieren van dynamische kust­

Van waterschappen verwacht het rijk dat ze ontwik-

bebouwing als dit de waarde van bestaande
functies sterk vermindert;

ontwikkeling in deltagebieden, zowel qua vorm,

kelingsgericht meedenken en waar mogelijk veilig-

tempo en uitvoering, als qua morfologische en

heid met andere functies combineert.

• Aandacht voor natuurwaarden en duurzaamheid;

ecologische effecten;

Met hetzelfde doel stimuleert het rijk onderzoek naar

• Gebiedsgewijs zal aangegeven worden wat de

• Nieuwe manieren om met kustonderhoud om te

innovatief en risicobewust bouwen. Van waterkering-

bestendigheid van de gerealiseerde extra ruimte is

gaan: van alleen behoud kustlijn (reactief) naar

en terreinbeheerders verwacht het rijk dat ze inzetten

en welke functies ontwikkeld worden.

anticiperen op toekomstige klimaatontwikkelingen

op dynamisch duinbeheer.

(proactief);

Bij genoemde zonering van de kust is het wenselijk

Vooralsnog wordt ervan uitgegaan dat het zwaarte-

om functieaccenten van de kustzone aan te geven,

punt van deze uitbouw bij de Hollandse kust ligt. Bij

de kustzone te ontwikkelen (sturingsarrangementen,

waarbij het belangrijk is de functies op zee, in de

de Waddenkust is uitbouw niet nodig, omdat daar het

functioneel aanbesteden, financieringsvormen,

kustzone en het achterland met elkaar te verbinden.

strand al breed is en verdere verbreding de natuurlijke

• Het proces van samenwerking tussen partijen om

ontwikkeling niet per definitie ten goede komt. In de

monitoring en kennisdoorwerking).
In navolging van de suggestie van de Deltacommissie,

Zuidwestelijke Delta is verbreding ook wenselijk, mede

Integrale gebiedsontwikkeling

verkent het rijk samen met regionale overheden

ter versterking van de veerkracht van de zeeweringen.

Het rijk verwacht van de kustprovincies dat ze tussen

de haalbaarheid van uitbouw van de kust en maakt

Wellicht is verbreding hier niet overal mogelijk,

nu en 2010 gebiedsvisies voor de kust opstellen.

een brede afweging voor besluitvorming in de

omdat plaatselijk de geulen te dicht langs de kust

Deze moeten bewerkstelligen dat een ruimtelijke

planperiode. Eerste prioriteit in deze verkenning

lopen (zie ook paragraaf 5.4 Zuidwestelijke Delta).

ontwikkeling in de (huidige) kustzone in harmonie is

zullen de dertien kustplaatsen hebben. Daarbij zal

met de waterveiligheid. Dit is van belang voor het

aangesloten worden bij de karakteristieken van het

realiseren van de beleidsopgave en voor het voor­

betreffende kustdeel. Er worden verschillende

komen van verrommeling van de kust. Elementen

varianten van de kustverbreding meegenomen

die belangrijk zijn voor gebiedsvisies:

tussen nul en 1 km (de maximumvariant van de

• Een zonering, waarin is aangegeven welke functies

Deltacommissie). Ingrediënten van de afweging zijn:

in welke vorm en mate per gebied nagestreefd

• Belang van de kust voor de kwaliteit van de

worden en welke wel en niet toelaatbaar zijn,

Randstad als woon- en werkomgeving;

aansluitend bij de Beleidslijn kust (2007);
• Nadere criteria voor buitendijks bouwen;
• Aandacht voor bereikbaarheid en toegankelijkheid;
• Maximaal meekoppelen van wateropgaven met
andere beleidsopgaven.

• Meer ruimte dan nu bieden aan functies van
de kust, met name natuur en recreatie;
• Uitgangspunt is behoud en versterking van
de aanwezige functies. Er wordt bijvoorbeeld geen
grootschalige kustuitbreiding gepland met nieuwe

Wat

Wie

Wanneer

Uitvoering Hoogwaterbeschermingsprogramma

Waterbeheerders

2009-2015

Vaststellen van het veiligheidsniveau voor bestaande bebouwing
13 kustplaatsen en maatregelenprogramma

VenW

2011

Toepassing beleidslijn kust (2007)

Betrokken overheden

voortdurend

Nadere verkenning naar tempo en hoeveelheid van benodigde
zandsuppletie en mogelijkheid meekoppelen aan andere belangen

VenW, VROM, LNV

2009-2010

5.1 Kust

Norm gelijkend op die van de basiskustlijn ontwikkelen voor
suppletie bij harde zeeweringen

VenW

2012

Onderzoek naar mogelijkheden harde zeeweringen toekomstvast
te maken

VenW

2014

136

Doorontwikkeling zandsuppletiemethode, waarbij onderzoek naar
effecten grotere suppletievolumes op ecologie, beroepsvisserij en
recreatie voor kust, Noordzee en Waddengebied en verkenning
zandmotoren op meerdere plaatsen

VenW, VROM, LNV

2009-2015

Uitvoering pilot zandmotor Delflandse kust

VenW en provincie Zuid-Holland

Besluit 2009,
beoogde uitvoering 2010/2011

Opstellen integrale visie op de gebiedsontwikkeling in de kustzone

Kustprovincies

2010

Ontwikkelingsgericht meedenken en waar mogelijk veiligheid met
andere functies combineren

Waterschappen

doorlopend

Stimuleren samenwerking bij innovatief en risicobewust bouwen

VROM, VenW

2009-2011

Inzetten op dynamisch duinbeheer

Waterkering- en terreinbeheerders

Vanaf 2010 operationeel

Verkenning naar haalbaarheid van de uitbouw van de kust,
inclusief de consequenties voor de beschermingszones.

VenW, VROM, LNV i.s.m. regionale overheden

Verkenning 2009-2015,
besluitvoming 2015

Heroverwegen landwaartse reservering beschermingszones

VenW, VROM, waterschappen, gemeenten

2012-2017

De beschermingszones voor 200 jaar zeespiegel­

van de kust, dan zal de landwaartse reservering

Om een ruimtelijke ontwikkeling in de (huidige)

stijging blijven gehandhaafd. De grenzen van het

herover­wogen worden of komen te vervallen.

kustzone in harmonie met de waterveiligheid

kust­f undament, zoals aangegeven op kaart 16

Dit zal mede in het licht van de nieuwe normerings­

te bewerkstelligen verwacht het rijk van de

Kustfundament, inclusief deze beschermingszones

systematiek gebeuren.

kust­provincies, dat ze gebiedsvisies voor de kust

worden in 2009 vastgelegd in de AMvB Ruimte,

De grenzen van bestaand bebouwd gebied hebben

opstellen.

evenals de grenzen van bestaand bebouwd gebied.

betrekking op het ‘ja mits - nee tenzij’ beleid van de

Bij deze gebiedsvisies is het wenselijk om functie­

Indien na bovengenoemde verkenning naar kustuit-

beleidslijn kust en op het veiligheidsniveau van de

accenten van de kustzone aan te geven.

breiding besloten wordt tot zeewaartse uitbreiding

dertien kustplaatsen.

Ruimtelijke aspecten

5.2		 Rivieren

Gebiedsbeschrijving

Analyse

Het rivierengebied bestaat uit het Nederlandse deel

De Maas komt bij Eijsden ons land binnen als

In de afgelopen eeuwen is door de verschillende

van de Rijn inclusief de aftakkingen en de Maas en

Bovenmaas en gaat stroomafwaarts over in de

gebruiksfuncties veel ruimte aan de rivieren ont­

wordt onderscheiden in bovenrivieren, beneden­

Grensmaas en vervolgens in de Zandmaas. De Maas is

nomen, met als gevolg dat de rivieren zijn ingeklemd

rivieren en de Maas. De Rijn- en Maasmonding

een typische regenrivier met grote afvoerfluctuaties.

tussen de dijken, die steeds hoger zijn gemaakt.

hebben andere hydraulische kenmerken dan het

Zij is grotendeels gestuwd om scheepvaart mogelijk

Door de bevolkingsontwikkeling en economische

bovenrivierengebied. De rivieren zijn breder en

te maken in perioden met lage afvoer. Alleen de

groei zijn de te beschermen waarden sterk toegenomen.

stromen trager.

Grensmaas (op de grens tussen België en Nederland,

Deze kwetsbaarheid van ons land, tezamen met

tussen Maastricht en Maasbracht) is niet bevaarbaar

ongunstige verwachtingen over klimaatverandering

Bij het rivierengebied gaat het om de rivier zelf, het

gemaakt door stuwen. Voor de scheepvaart is parallel

en zeespiegelstijging, maken duidelijk dat een

rivierbed en de ruimte binnendijks die nodig is voor

aan de Grensmaas het Julianakanaal aangelegd.

duurzame bescherming tegen hoogwater, zowel nu

rivierverruiming. De rivier en het rivierbed vormen

Stroomafwaarts van de Zandmaas gaat de rivier over

als in de toekomst, hoge prioriteit moet houden.

het ‘buitendijks’ gebied.

in Bedijkte Maas en ter hoogte van Zuid-Holland in de

Iedere rivier(tak) heeft eigen kenmerken en eigen-

Bergsche Maas en vervolgens in de Amer. De Bergsche

De extreme afvoeren van de Rijn en de Maas in 1993

schappen.

Maas is een gegraven rivier. Alle stuwen in de Maas

en 1995 vormden de aanleiding om te komen tot een

zijn de afgelopen jaren voorzien van vispassages.

gezamenlijke internationale aanpak van de hoog­

De Rijn is een typische smelt- en regenwaterrivier,

waterproblematiek in beide internationale stroom­

waardoor in het voorjaar hoge waterstanden optreden

gebieden. Voor beide rivieren zijn hoogwateractie­

en de rivier in de zomer geschikt blijft voor scheep-

programma’s vastgesteld. Het Actieplan Hoogwater

vaart. De Rijn komt als Boven-Rijn bij Lobith ons land

Rijn is in januari 1998 vastgesteld door de ministers

binnen en splitst zich in de Waal en het Pannerdensch

van de Rijnoeverstaten Zwitserland, Frankrijk,

Kanaal, die daarna overgaat in de Neder-Rijn en

Duitsland en Nederland. Er zijn concrete doelstellingen

de IJssel. De Waal en de Boven-Rijn vormen samen

vastgesteld die in het jaar 2020 bereikt moeten

de grootste en drukst bevaren rivieren van ons land.

worden. De tussenevaluatie over de eerste jaren van

De Waal heeft een breed, licht meanderend rivierbed.

uitvoering tot en met het jaar 2005 heeft aangegeven

De Neder-Rijn is een middelgrote, gestuwde rivier.

dat niet alle doelstellingen op schema liggen.

De waterstanden fluctueren daardoor niet sterk en

De Rijnministers hebben daarom in oktober 2007

de uiterwaarden overstromen beperkt. De Neder-Rijn

een extra impuls gegeven aan de uitvoering van

vloeit over in de Lek. De IJssel is een smalle rivier die

het Actieplan Hoogwater waarbij rekening gehouden

flink meandert door een breed dal. Dit rivierenland-

zal worden met de verdere klimaatverandering.

schap is zeer karakteristiek en in de brede uiterwaarden bevinden zich veel waardevolle landschappelijke,
cultuurhistorische en ecologische waarden.

137

138

5.2 Rivieren

Naast het beleid voor de bescherming tegen over­

Huidige afvoerverdeling Rijntakken

Bestaande ruimte buitendijks behouden,

stromen en ruimtelijke kwaliteit is er ook beleid

Voor de Rijntakken is de huidige afvoerverdeling

beschermen en beheren

voor de bevaarbaarheid van de rivieren. De klimaat-

vastgelegd in de Derde Nota Waterhuishouding,

In reactie op de hoogwaters eind vorige eeuw werd in

verandering betekent naast hoogwaters ook frequenter

waarbij is aangegeven dat de belangrijkste aanvoer

1996 de Beleidslijn ruimte voor de rivier geïntroduceerd

extreem lage rivierafvoeren in de zomer. De scheep-

plaats vindt via de Rijn. De verdeling van het via

om een goede afweging te kunnen maken bij ingrepen

vaart zal hiervan hinder ondervinden.

deze rivier aangevoerde water over de Waal en het

in het rivierbed. Daardoor werden bouwactiviteiten

Het Waalprogramma garandeert zo goed mogelijk

Pannerdensch kanaal en verder benedenstrooms

in het buitendijks gebied sterk aan banden gelegd.

de vrije doorvaart van Rotterdam naar het Duitse

over de Nederrijn en de IJssel kan worden beïnvloed

Na evaluatie werd dit beleid toch gezien als een te

achterland. Een duurzame vaardiepte is voor de

door stuwen in de Nederrijn te Driel, Amerongen

grote belemmering voor regionale ontwikkelings­

scheepvaart van essentieel belang. Door bodemerosie

en Hagestein. Ongestuwd wordt circa 2/3 van de

mogelijkheden. In 2004 zijn daarom vijftien plaatsen

van de bedding van de rivier ontstaat bodemdaling.

Rijnafvoer te Lobith via de Waal, circa 2/9 via de

langs de grote rivieren aangewezen, waar gemeenten

Dit uitschuren van de rivierbedding van de Rijntakken

Nederrijn en circa 1/9 via de IJssel afgevoerd. Bij lage

mogen experimenteren met aangepaste (innovatieve)

(met name bij de Waal) veroorzaakt een maatschap-

afvoeren (minder dan 1400 m3/s bij Lobith) wordt de

bouwvormen in het rivierbed (emab) in combinatie

pelijk probleem. De in het verleden aangebrachte

Nederrijn-Lek gestuwd, vooral ten gunste van de

met het realiseren van meer ruimte voor de rivier.

bestorting onder de vaargeul zakt niet mee waardoor

afvoer via de IJssel en in mindere mate de Waal.

In 2006 is de Beleidslijn grote rivieren vastgesteld,

nieuwe knelpunten in de vaargeul ontstaan. Boven-

Bij een afvoer van meer dan 1400 m3/s bij Lobith,

als opvolger van de Beleidslijn ruimte voor de rivier.

dien vermindert de stabiliteit van de rivierwerken

worden de stuwen in de Nederrijn geleidelijk getrokken

Deze beleidslijn biedt meer ontwikkelingsmogelijk­

en neemt de dekking van kabels en leidingen af tot

en neemt de afvoer op de Nederrijn toe, terwijl de

heden voor initiatieven die een positief effect

onder de veiligheidsnorm. Voor de waterhuishouding

afvoer op de IJssel wordt gehandhaafd op 285 m /s.

hebben op het rivierbeheer en voor de ruimtelijke

is de bodemdaling ook nadelig: wijziging van de

Bij een afvoer van meer dan 2300 m3/s bij Lobith,

en economische kwaliteit van het betreffende gebied.

waterstanden en de afvoerverdeling van de Rijn

is de stuw in de Nederrijn geheel getrokken en vindt

Uitgangspunt blijft daarbij onverkort het behouden

(kraan van Nederland) en moeizame inlaat van

een onbeïnvloede afvoerverdeling plaats. Is de afvoer

van de beschikbare afvoer- en bergingscapaciteit

drinkwater. Het tegengaan van bodemerosie vraagt

bij Lobith meer dan 3000 m /s, dan worden ook de

voor de rivier. Nieuwe activiteiten mogen de afvoer

nadere aandacht. Verdere bodemdaling kan worden

stuwen bij Amerongen en Hagestein getrokken. De

niet hinderen en geen belemmering vormen voor

gestopt door het aanbrengen van constructies en door

extra afvoer van de IJssel komt de watervoorziening

toekomstige verruiming van het rivierbed (geen spijt

het toevoegen/terugstorten van zand en grind in de

van het IJsselmeergebied ten goede, terwijl door de

maatregel). Daarbij komt dat de laatste decennia het

rivier. De vaardiepte bij laagwater kan worden

extra afvoer op de IJssel en de Waal meer vaardiepte

oppervlak aan grasland in het rivierbed is afgenomen

verbeterd door de aanleg van langsdammen langs de

voor de scheepvaart aanwezig is.

en het oppervlak aan natuur is toegenomen. Toename

3

3

van ruwe vegetatie en sedimentatie beïnvloedt de

kribhoofden, waardoor de vaargeul wordt versmald.
Voor de Maas is geen afvoerverdeling vastgelegd,

waterstanden bij hoogwater, in de zin van een water-

aangezien dit één rivier is zonder splitsingspunten

standsverhogend effect. En ondanks het afwegings-

waarbij geen verdeling van afvoer plaats vindt.

kader dat de Beleidslijn grote rivieren biedt, is het

139

5.2 Rivieren

Maaswerken

140

Als nadere invulling voor het Deltaplan Grote Rivieren hebben in 1997 de ministeries van
LNV en van VenW en de provincie Limburg een bestuursovereenkomst voor het project
‘De Maaswerken’ gesloten. Het project Maaswerken betreft het aanpassen van de Maas van
Borgharen tot aan Hedel, met als doelen: de bescherming tegen hoogwater door middel van
uiterwaardvergraving, rivierverruiming, de aanleg en het verhogen van kades, de realisering
van natuurdoelstellingen in het kader van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), de winning
van delfstoffen en het verbeteren van de beroepsvaart.
Doel is om zoveel mogelijk mensen in het rivierbed een bescherming te bieden tot een
overstromingskans 1/250 per jaar met een afvoer van 3275 m 3/s. In de delen langs de Maas
waar geen dijken zijn, voert de Maaswerken deze maatregelen uit. Werkzaamheden voor
rivierverruiming mogen benedenstrooms van de Maas geen waterstandsverhoging geven,
waardoor bij een maatgevende afvoer van 3800 m 3/s de kaden zullen overstromen.
De rivierverruimende maatregelen dienen in 2015 gereed te zijn. Om het grootste deel
van de bevolking (70%) langs de Maas op korte termijn te beschermen, legt en verhoogt
Rijkswaterstaat de kaden in Roermond, Venlo, Gennep en Mook & Middelaar met
beschermingsniveau van 1:250.

uitermate complex een afweging te maken tussen de
veelvoud aan opgaven in het rivierbed, afgezet tegen
de schaarse beschikbare ruimte voor de toekomstige
rivierafvoeren.
Ruimte in het rivierbed is een schaars goed. In een
recente studie (Ruimtelijke rivierkundige visie,
Verzamelband inventarisaties 2008) zijn de meest
relevante ruimtelijke aanspraken op het rivierbed,
zoals natuur, scheepvaart, delfgrondstoffen,

Ruimte voor de Rivier

benodigde ruimte voor de rivier in beeld gebracht.
Confrontatie van deze ruimtelijke aanspraken leert
dat er sprake is van veel overlappende claims op
het rivierbed voor de korte en lange termijn, terwijl

Voor de Rijntakken heeft het parlement eind 2006 in de Planologische Kernbeslissing (PKB)
Ruimte voor de Rivier een samenhangend pakket van maatregelen vastgelegd dat noodzakelijk
is om in 2015 te voldoen aan het wettelijk vastgelegde beschermingsniveau (veiligheid bij
rivierafvoeren van 16.000 m 3/s). Buitendijkse en binnendijkse maatregelen worden ingezet om
de rivier meer ruimte te geven door bijvoorbeeld uiterwaardverlagingen en dijkterugleggingen.
Dijkverbetering wordt alleen uitgevoerd op trajecten waar andere maatregelen niet geschikt of
niet kosteneffectief zijn. Naast het verbeteren van de bescherming tegen hoogwater heeft de
PKB als tweede doelstelling het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied.
Het rivierengebied vormt een belangrijk onderdeel van de (inter)nationale Ruimtelijke
Hoofdstructuur. In lijn met de Nota Ruimte is de ruimtelijke kwaliteit gericht op het behoud van
bestaande en de ontwikkeling van nieuwe kernkwaliteiten van de verschillende riviertakken.
Daarnaast werken de ministeries van V&W en LNV sinds 1993 samen in het programma
‘Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG)’ om 7000 ha nieuwe EHS-natuur te realiseren
(binnen randvoorwaarden en taakstelling voor rivierveiligheid). Voor 7 van de 55 projecten
staat een veiligheidstaakstelling voor de korte termijn geformuleerd in de PKB Ruimte voor
de rivier.
In de PKB zijn ook binnendijkse ruimtelijke reserveringen opgenomen die na 2015 nodig zijn
om een rivierafvoer van 18.000 m 3/s veilig te kunnen verwerken.

de beschikbare ruimte beperkt is. Naast de ruimte
die nodig is voor rivierverruiming (veiligheidsopgave),
is het Nederlandse rivierengebied op Europese schaal
van belang als natuurgebied. Grote delen van het
rivierbed zijn daarom beschermd onder de Europese
Vogel- en Habitat richtlijn, waarbij kerngebieden,
ontwikkel- en herstelgebieden worden aangewezen
in het rivierbed. Tevens worden vanuit de Europese
Kaderrichtlijn Water voor de ecologie- en water­
kwaliteitsdoelstellingen maatregelpakketten
ontwikkeld variërend van natuurvriendelijke
oevers, aantakken van bestaande geulen en strangen
tot het herinrichten van complete uiterwaarden.
Daarnaast hebben regionale en lokale overheden
wensen voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen
als wonen, bedrijvigheid en recreatie vanuit het
oogpunt van ruimtelijke kwaliteit.
Gezien alle wenselijke en noodzakelijke ontwikkelingen

5.2 Rivieren

in het buitendijks rivierengebied is het noodzakelijk

regelen te treffen, zonder deze maatregelen expliciet

Voor de Rijnmonding voorziet de Deltacommissie

om voor de afvoer van de rivier voldoende ruimte

te benoemen. Om de verwachte hogere afvoeren veilig

dat op de middellange termijn het geleiden van

beschikbaar te hebben en een goed beheer te voeren.

af te kunnen voeren is echter onder deze voorwaarde

grote rivierafvoeren mede via de Nieuwe Waterweg

vrijwel alle beschikbare buitendijkse ruimte in

tot moeilijk oplosbare veiligheidsproblemen voor

Ruimte voor de rivier

het bovenrivierengebied nodig voor de veiligheid,

Rotterdam en de Drechtsteden gaat leiden. Tot 2050

Een groot deel van de twintigste eeuw stond het

inclusief de nu gereserveerde binnendijkse ruimte.

is er nog geen veiligheidsprobleem. Na 2050 neemt

waterbeheer in het teken van de realisatie van het

Dit is onderzocht en vastgelegd in de rapportage

de sluitfrequentie van de Maeslandkering vanwege

Deltaplan (na de watersnoodramp van 1953). Na de

‘Van Lobith en Eijsden naar zee’. Vooral op de Waal

dreiging uit zee mogelijk echter zodanig toe dat de

hoogwaters en bijna overstromingen van de grote

en Merwede (zogenoemde kritieke trajecten) is een

kans op samenloop met hoge rivierafvoeren steeds

rivieren in 1993 en 1995, kreeg het rivierengebied in

gebrek aan ruimte te verwachten. Het realiseren van

vaker tot extreem hoge waterstanden achter de

1995 zijn eigen Deltaplan. Dijken en kades, die toen

meer ruimte voor een veilige afvoer in de toekomst

kering in het benedenrivierengebied kan leiden.

niet voldeden aan de geldende veiligheidsnormen,

dient zo mogelijk samen op te gaan met het behoud

De bescherming tegen overstromen kan in dit gebied

werden onder de Deltawet Grote Rivieren in korte tijd

van ruimtelijke kwaliteit, landschappelijke, natuur-

op verschillende manieren worden gewaarborgd.

versterkt en verhoogd. Het enkel verhogen van dijken

en culturele waarden in het gebied, het bevorderen

Er kan gekozen worden voor versterking van de

biedt echter geen duurzame oplossing. Om Nederland

van de scheepvaartfunctie en het voldoen aan de

dijken, eventueel met een geheel open Nieuwe

voldoende veilig, leefbaar én aantrekkelijk te houden

(Europese) natuurdoelstellingen.

Waterweg en Haringvliet. In het recente verleden
is echter gebleken dat dit in het sterk verstedelijkte

is een verschuiving ingezet van steeds maar weer
dijken versterken en verhogen naar (meer) ruimte

Ook voor de Maas geldt dat na uitvoering van de

gebied een erg moeilijke en kostbare opgave is.

geven aan de rivier. Op dit moment lopen de rivier­

Maaswerken extra maatregelen nodig zijn voor de

Bovendien draagt het niet bij aan de bescherming van

verruimingsprogramma’s Ruimte voor de Rivier,

verwachte toename van de maatgevende hoogwater-

de buitendijkse gebieden met intensieve bebouwing

nurg en Maaswerken. Bij de herinrichting van het

afvoer van 4.600 m3/s in 2100. Voor de Maas is aan-

voor bewoning en andere activiteiten.

rivieren­gebied wordt zoveel mogelijk aangesloten bij

vullend op de Maaswerken een Integrale Verkenning

bestaande natuurlijke processen.

Maas (ivm) uitgevoerd om inzicht te krijgen in de
hoeveelheid ruimte die op de lange termijn nodig is

Hogere rivierafvoeren op lange termijn

om deze verhoogde afvoer te kunnen opvangen en

In de pkb Ruimte voor de Rivier zijn voor de lange

veilig te kunnen afvoeren, rekening houdend met de

termijn (rond 2100 een afvoer van 18.000 m /s)

ruimtelijke kwaliteit van het gebied en de aanwezige

uitsluitend de binnendijkse maatregelen, zoals

natuurdoelstellingen. De ruimte in het rivierbed van

dijkverleggingen en retentiegebieden, in kaart

de Maas is op meerdere plekken aan de krappe kant

gebracht en ruimtelijk gereserveerd. Het uitgangs-

om de toename van de maatgevende afvoer veilig op

punt is dat de overige extra afvoercapaciteit

te kunnen vangen, met name het Maastraject in de

gerealiseerd kan worden door buitendijkse maat­

zuidelijke Venloslenk.

3

141

142
5.2 Rivieren

Het riviersysteem is zo ingericht dat er een dynamisch evenwicht bestaat
waar verschillende gebruiksfuncties zoals scheepvaart, recreatie, natuur,
cultuur­historie, landbouw, wonen en werken worden uitgeoefend binnen
de randvoorwaarden van veiligheid en ruimte voor de rivier. Ruimtelijke
ontwikkelingen in het rivierengebied anticiperen daarbij op de lange
termijn verwachtingen door projecten in één keer goed te doen en gebiedsontwikkeling te combineren met rivierverruiming voor de lange termijn.
Het riviersysteem heeft daarbij voldoende flexibiliteit en ruimte om
duurzaam en efficiënt beheer mogelijk te maken. De ruimte die nodig is
voor de nog langere termijn is helder en uniform in beeld gebracht en
gereserveerd. De rivierverruimende maatregelen zijn uitgewerkt en vast­
gelegd. Een gezamenlijke rijksopgave voor het rivierengebied ligt hieraan
ten grondslag, waarin de opgaven vanuit veiligheid, natuur en ruimtelijke
kwaliteit samenkomen en keuzes gemaakt zijn. De cultuurhistorie levert
een wezenlijke bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit waardoor het
karakteristieke rivierenlandschap is versterkt. In het benedenrivierengebied
gaan waterveiligheid en functiecombinatie samen door innovatieve
oplossingen als deltadijken, aan het water aangepast bouwen en andere
mogelijkheden.

Beleidskeuze

5.2 Rivieren

Streefbeeld

Huidige afvoerverdeling handhaven

143

De huidige afvoerverdeling van de Rijntakken, zoals
vastgelegd in de Tweede Nota Waterhuishouding,
blijft deze planperiode gehandhaafd. Voor de periode
daarna is ervoor gekozen om de Neder-Rijn te ontzien
en een deel van de afvoer boven 16000 m3/s en tot
18.000 m3/s over de IJssel en de Waal te verdelen.
Dit zal gebeuren volgens de verhouding waarin de
afvoeren nu over deze rivieren worden verdeeld.
Mogelijk zal naar aanleiding van de nationale verkenning naar de zoetwatervoorziening de toekomstige
laagwaterafvoerverdeling heroverwogen worden.
Bestaande buitendijkse ruimte behouden,
beschermen en beheren
De Beleidslijn grote rivieren blijft voor zowel het
rivierkundig als het ruimtelijk spoor het beoordelingskader voor het behouden van de bestaande ruimte in
het rivierbed voor de rivierafvoer. Voor de ruimtelijke
doorwerking wordt de Beleidslijn grote rivieren
doorvertaald in de AMvB Ruimte. De beleidslijn
dient te worden uitgebreid met een robuustheidstoets
ten behoeve van een goede afweging van nieuwe
activiteiten buitendijks en de ruimtelijke belemmering
voor de veiligheid op lange termijn. Voor het vegetatieen sedimentbeheer van de uiterwaarden en het
beschikbaar houden van ruimte voor rivierafvoeren,
is een visie nodig. In deze visie worden de verschillende
functies in samenhang met veiligheid beschreven en
wordt niet alleen ingegaan op de inhoud, maar ook op
de manier waarop het uiterwaardbeheer organisatorisch
en financieel het beste kan worden vormgegeven.

5.2 Rivieren
144

Ruimte voor de rivier maken om het riviersysteem

De ruimtelijke reserveringen langs de Rijntakken

moet verder uitgewerkt worden. Voor het buitendijkse

op orde te brengen

voor de lange termijn uit de pkb Ruimte voor de Rivier

rivierengebied wordt een gezamenlijke rijksopgave

De pkb Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken

blijven van kracht. Deze (met name binnendijkse)

opgesteld waarin de opgaven voor de lange termijn

worden voortvarend uitgevoerd, zodat in 2015 de Rijn

reserveringen voor de benodigde ruimte zijn weer­

(2100) vanuit zowel veiligheid, natuur en ruimtelijke

een piekafvoer van 16.000 m3/s kan verwerken en

gegeven in kaart 17. Voor de Maas gelden de ruimte-

kwaliteit samenkomen. In deze rijksvisie worden

de Maas een afvoer van 3800 m3/s. De ruimtelijke

lijke reserveringen uit de Integrale Verkenning Maas

keuzes gemaakt over welke opgave prioriteit heeft

reserveringen in de bestaande plannen voor deze

(ivm2) en zijn weer­gegeven op dezelfde kaart.

en over het waarborgen van de benodigde ruimte
voor de rivier in combinatie met het realiseren van

hogere afvoeren blijven behouden.
De uitvoering van de internationale Actieprogramma’s

Om toekomstige hogere rivierafvoeren van respectie-

de natuurdoelen en ruimtelijke kwaliteit. Een robuust

Hoogwater Rijn en Hoogwater Maas worden met

velijk 18.000 m3/s over de Rijntakken en 4600 m3/s

en dynamisch riviersysteem past bij een natte

kracht voortgezet. Toekomstige afspraken zullen

over de Maas veilig te kunnen verwerken, is het

verbindingszone die onze rivierendelta vormt in het

gemaakt worden in het licht van de overstromings­

kabinet van mening dat bij ruimtelijke ontwikkelingen

grote Europese netwerk. Een verantwoord afgewogen

risico-richtlijn. Hierbij wordt ook expliciet naar de

in het rivierbed (‘buitendijks gebied’) geanticipeerd

inzet voor beheer en benutting van het rivierbed als

gevolgen van klimaatverandering gekeken op het

moet worden op deze langetermijnverwachtingen.

schaars goed is daarbij noodzakelijk.

gebied van afvoer, waterkwaliteit, ecologie en

Daar de reserveringen uit de pkb Ruimte voor de

watertemperatuur.

Rivier met name de binnendijkse gebieden betreffen,

Langs de IJssel worden de mogelijkheden in stand

dient voor het ‘buitendijks gebied’ van zowel de

gehouden om in de toekomst meer rivierverruimende

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een

Rijntakken als de Maas de benodigde ruimte voor

maatregelen te nemen. Dit is noodzakelijk voor de te

hogere zeespiegel op de lange termijn

toekomstige hogere rivierafvoeren in beeld gebracht

verwachten hogere Rijnafvoer en een hoger peil van

Waar dit nu reeds mogelijk en kosteneffectief is,

en nader uitgewerkt te worden. Een eerste aanzet

het IJsselmeer.

kunnen maatregelen genomen worden voor afvoeren

hiervoor is gedaan op kaart 18, waarbij per rivier-

van 18.000 m3/s voor de Rijntakken en 4600 m3/s voor

traject de waterstandsopgave in centimeters is

Uit oogpunt van toekomstbestendigheid voor

de Maas. Dit kan bijvoorbeeld door een koppeling te

aangegeven, die noodzakelijk is om de verwachte

Rijnmond en de Drechtsteden vindt het kabinet het

leggen tussen de wateropgave en ruimtelijke ontwik-

extra afvoer voor de lange termijn veilig te kunnen

van belang dat in dit gebied de bescherming tegen

kelingen. De benodigde buitendijkse en (eventuele)

afvoeren. Op kaart 19 is vervolgens in beeld gebracht

overstromen vanuit de rivieren en de zee ook op de

binnendijkse gronden dienen ruimtelijk te worden

in welke mate de benodigde ruimte aanwezig is om

lange termijn kan worden gewaarborgd en de

gereserveerd en gronden worden zonodig aangekocht

de waterstandsopgave daadwerkelijk te kunnen

negatieve gevolgen van verzilting kunnen worden

om te kunnen anticiperen op de veiligheidsopgave

realiseren. De gebieden waar de ruimte beperkt

voorkomen.

voor na 2015. Een permanent voorkeursrecht is

beschikbaar is, zijn aangemerkt als kritieke rivier-

mogelijk zinvol, zodat de waterbeheerder de grond

trajecten.

kan verwerven op het moment dat de eigenaar bereid

Deze benodigde ruimte in het rivierbed voor specifiek

is deze te verkopen.

de veiligheidsopgave voor de lange termijnafvoeren

kaart 17

Ruimtelijke reserveringen
Rijntakken
en Maas voor de lange
Kaart 17
termijn (na 2015)
structuurvisiekaart

Ruimtelijke reserveringen

Rijntakken en Maas voor de lange termijn
(na 2015)
Structuurvisiekaart
kaart 17reserveringen Rijntakken
ruimtelijke
(inclusief Benedenrivierengebied)

Ruimtelijke
reserveringen
binnendijkse reserveringen voor de
Rijntakken
Maas voor de lange
lange en
termijn
termijnbuitendijkse
(na 2015)
reserveringen voor de
structuurvisiekaart
lange termijn

ruimtelijke reserveringen Maas
ruimtelijke reserveringen Rijntakken
(inclusief Benedenrivierengebied)
IVM maatregelen
binnendijkse reserveringen voor de
lange termijn
buitendijkse reserveringen voor de
lange termijn

ruimtelijke reserveringen Maas
IVM maatregelen

145

kaart 18

Waterstandsopgave

voor
Kaartde
18lange termijn voor de
Rijntakken en Benedenrivierengebied
(buitendijks)
en de Maas
Waterstandsopgave
(binnendijks plus buitendijks)
Voor de lange termijn voor
structuurvisiekaart

• de Rijntakken en Benedenrivierengebied
(buitendijks)
kaart
18
Rijntakken
(incl. Benedenrivierengebied)
opgave
voorMaas
correctie
van de maatgevende
* de
(binnendijks
plus buitendijks)
hoogwaterstanden voor de lange termijn
Structuurvisiekaart
(rivierverruimende
opgave in cm)

Waterstandsopgave

voor de lange termijn voor de
<5 cm
Rijntakken
en Benedenrivierengebied
(buitendijks) en de Maas
5-10 cm
(binnendijks
plus buitendijks)
structuurvisiekaart
10-20 cm

146

Rijntakken (incl. Benedenrivierengebied)
opgave voor
correctie
van de maatgevende
>20
cm
hoogwaterstanden voor de lange termijn
(rivierverruimende opgave in cm)
<5 cm
Maas
opgave voor correctie van de maatgevende
5-10
cmde lange termijn
hoogwaterstanden
voor
(rivierverruimende opgave in cm)
10-20
cmopgave)
0 cm
(geen
>20
0-20
cmcm
20-40 cm
Maas
opgave voor
correctie
40-60
cm van de maatgevende
hoogwaterstanden voor de lange termijn
(rivierverruimende opgave in cm)
60-80 cm
0 cm (geen opgave)
80-100 cm
0-20 cm
20-40 cm
40-60 cm
60-80 cm
80-100 cm

kaart 19

Kritieke trajecten

voor
Kaartde
19Rijntakken en de Maas
beperkte beschikbare ruimte voor
waterstandsopgave
(uit kaart 18) op
Kritieke trajecten
basis van de ruimtelijke reserveringen
voor de Rijntakken en de Maas
lange termijn (uit kaart 17)
kaart 19 beschikbare ruimte
(beperkt
structuurvisiekaart
voor waterafvoer) op basis van
de ruimtelijke reserveringen
kritieke trajecten
voor dezeer
Rijntakken
en de Maas
Lange Termijn.
beperkte beschikbare ruimte voor
Structuurvisiekaart
kritieke trajecten

Kritieke trajecten

waterstandsopgave (uit kaart 18) op
basis van de ruimtelijke reserveringen
lange termijn (uit kaart 17)
structuurvisiekaart
zeer kritieke trajecten
kritieke trajecten

147

5.2 Rivieren

Realisatie

148

Bestaande ruimte voor de rivier behouden,
beschermen en beheren
De Beleidslijn grote rivieren als afwegingskader voor

Hondsbroekse Pleij

het toestaan van ruimtelijke ontwikkelingen in het
rivierbed blijft behouden. Het rijk introduceert in

Rivierverruiming gecombineerd met
natuur, landschap en innovatieve
techniek

2010 een robuustheidstoets, als uitbreiding van de

De Hondsbroeksche Pleij bij Westervoort is een voormalige uiterwaard op de
rechteroever van de Neder-Rijn en de IJssel. Deze uiterwaard moet opnieuw worden
ingericht om dit rivierengebied tegen toekomstig hoogwater te beschermen. Dit
gebeurt door de rivier letterlijk meer ruimte te geven. Dit heeft een tweeledig doel:
duurzame beveiliging en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Bij de herinrichting
wordt daarom extra aandacht besteed aan natuurontwikkeling, cultuurhistorie en
recreatiemogelijkheden.
Het omvangrijkste werk in de Hondsbroeksche Pleij bestaat uit het 150 tot 250 meter
landinwaarts leggen van de huidige Pleijdijk. De nieuwe Pleijdijk snijdt het gebied
tussen de oevers en de Rijndijk in Westervoort doormidden. De oude dijk krijgt straks
de naam Pleijkade.
In het noordelijk deel (tussen de Veerdam en IJsselkop) ontstaat tussen de Pleijkade
en de nieuwe Pleijdijk een hoogwatergeul. Als een soort badkuip zorgt deze voor
extra opvang bij extreem hoogwater. Aan de zuidelijke rand van de hoogwatergeul
komt een regelwerk die de afvoerverdeling van het water over de Neder-Rijn en
IJssel regelt.
Om ook stijging van de grondwaterstand te voorkomen, wordt in de Pleijpolder, het
nieuwe binnendijkse gebied tussen de nieuwe Pleijdijk en Rijndijk, een kwelvenster
aangelegd. Dit venster vangt al het kwelwater op dat de nieuwe Pleijdijk passeert.
Vervolgens pompt een nieuw gemaal dit opgevangen water naar de IJssel.

Het rijk neemt de komende periode initiatief tot

beleidslijn. De uitbreiding is noodzakelijk om
inzichtelijk te maken of er bij nieuwe ruimtelijke
ontwikkelingen in het rivierbed sprake is van een
(feitelijke) belemmering voor de veiligheid op lange
termijn.

het ontwikkelen van een visie op het vegetatie- en
sedimentbeheer van het rivierbed in relatie tot
riviernatuur en rivierkundige doelstellingen. Hierbij
dient het project Stroomlijn als aanzet en voorziet
daarbij in afspraken tussen rivierbeheerder en
natuurbeheerders ten behoeve van het structurele
beheer en onderhoud van het rivierbed.
Het project Stroomlijn wordt uitgevoerd samen met
de terreinbeheerders. Het vegetatiebeheer van de
uiterwaarden wordt afgestemd op de rivierkundige
doelstellingen, zodat er geen ongewenste opstuwing
van de waterstanden plaatsvindt. Dit project is er
nu vooral op gericht achterstanden in beheer en
onderhoud in te halen. Naast deze inhaalslag wordt
invulling gegeven aan het structurele beheer en
onderhoud van de uiterwaarden en zullen afspraken
worden vastgelegd tussen rivierbeheerder en
natuurbeheerders.

5.2 Rivieren

Er zal aanvullend onderzoek gedaan worden naar

hogere afvoer in de toekomst door de Maas, worden

in samenwerking met provincies en waterschappen

de effecten van laagwater op scheepvaart, natuur

juridisch verankerd in de tweede tranche van de

in de komende planperiode de toekomstige afvoer­

en andere gebruiksfuncties.

AMvB Ruimte. Hiervoor zal ook bestuurlijk overleg

verdeling voor de Rijntakken bij lage afvoeren nader

met de regio plaatsvinden.

uitwerken. Dit proces loopt parallel aan het formuleren

Ruimte voor de rivier maken om het riviersysteem

Het rijk zal in 2010 verkennen in hoeverre een

van de rijksopgave voor de lange termijn.

op orde te brengen

permanent voorkeursrecht zinvol is.

Tot 2015 heeft de realisatie van de rivierverruimende

Het rijk formuleert in samenwerking met alle betrokken

Het kabinet zal onderzoeken welke gevolgen de

maatregelen van de pkb Ruimte voor de Rivier en de

overheden voor 2012 een rijksopgave voor de buiten-

mogelijke peilstijging op het IJsselmeer zal hebben

Maaswerken onder verantwoordelijkheid van het rijk,

dijkse gronden langs de rivieren waarin de opgaven

voor de veiligheid in de IJsseldelta. Het onderzoek zal

in samenwerking met provincies, waterschappen en

voor de lange termijn (2100) vanuit veiligheid,

de noodzakelijke maatregelen om de veiligheid op

gemeenten prioriteit. In het voorbeeld ‘Hondsbroekse

Kaderrichtlijn Water, Natura 2000, ruimtelijke

peil te houden vaststellen.

Pleij’ wordt beschreven dat dit lokaal uitstekend

kwaliteit en (regionale) ruimtelijke ontwikkelingen

gecombineerd kan worden met andere belangen.

worden uitgewerkt ten behoeve van een verantwoord

Het rijk zal, in navolging van de kabinetsreactie op

Gelijktijdig worden de maat­regelen in het rivierbed

afgewogen inzet, beheer en benutting van het rivier-

het advies van de Deltacommissie, samen met andere

die opgenomen zijn in het eerste stroomgebiedbeheer-

bed. Voorafgaand aan deze rijksopgave dient in 2010

overheden onderzoek doen naar een ‘afsluitbaar

plan uitgevoerd. Deze maatregelen zijn onder meer

een verkennende studie te zijn uitgevoerd naar de

open’ Rijnmond, waarbij voor- en nadelen zorgvuldig

gericht op ecologisch herstel en vismigratie.

sectorale veiligheidsopgave voor de lange termijn­

in beeld worden gebracht. Deze keringen kunnen

De samenwerking in de internationale stroom­

afvoeren in het rivierbed. Na 2050 dienen de maat­

zowel open als dicht staan en zullen het Rijnmond-

gebieden van de Rijn en de Maas ter uitvoering van

regelen te worden voltooid, zodat de Rijntakken

gebied bij hoog water kunnen afsluiten en de

de respectievelijke Actieplannen Hoogwater wordt

18.000 m3/s en de Maas 4.600 m3/s kunnen verwerken.

zouttong in de Nieuwe Waterweg terugdringen. Zo
kan het Rijnmondgebied veiligheid worden geboden

voortgezet. Daarbij wordt rekening gehouden met
de nieuwste inzichten omtrent de klimaatverandering

De beschermingzones rond de primaire waterkeringen

en tegelijk een aantrekkelijk stadsfront en natuur-

en de effecten daarvan op het afvoerregime. Zonodig

worden opnieuw bekeken mede in het licht van een

ontwikkeling worden gerealiseerd. In het onderzoek

zullen de actieplannen worden geactualiseerd.

nieuwe normsystematiek in 2011 en zullen mogelijk

dient ook aandacht besteed te worden aan de

aangepast worden.

mogelijkheden van beheer en onderhoud van een

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een

dergelijke variant.

hogere zeespiegel op de lange termijn

De keuze van het rijk om de Neder-Rijn te ontzien bij

De ruimtelijke reservering van (binnendijkse)

de toekomstige verdeling van hoogwater boven de

gronden langs de Rijntakken voor de lange termijn

16.000 m3/s over de Rijntakken, blijft behouden.

uit de pkb Ruimte voor de Rivier wordt juridische

Het restant boven de 16.000 m3/s wordt afgevoerd

verankerd in de eerste tranche van de AMvB Ruimte.

over de IJssel en de Waal. In het kader van de

De ruimtelijke reserveringen ten behoeve van een

verkenning van de zoetwatervoorziening gaat het rijk

149

5.2 Rivieren

Ruimtelijke aspecten

150

Beleid zoals is vastgelegd in de pkb Ruimte voor de

Omdat buitendijks niet alleen extra ruimte voor

Rivier, Maaswerken en de Beleidslijn grote rivieren

veiligheid maar ook ruimte voor het uitvoeren van

blijft onverminderd van kracht. Er moet ruimte worden

Natura 2000 doelen nodig is, moet worden bezien of

gereserveerd en zonodig gronden worden aangekocht

de huidige ruimtelijke reserveringen voldoende zijn

om het riviersysteem in staat te stellen 18.000 m3/s

om alle rijksdoelen buitendijks te kunnen halen. Het

over de Rijntakken respectievelijk 4.600 m3/s over de

rijk formuleert in samenwerking met alle betrokken

Maas veilig af te voeren. De ruimtelijke reservering

overheden voor 2012 een rijksopgave voor de buiten-

van (binnendijkse) gronden langs de Rijntakken voor

dijkse gronden langs de rivieren waarin de opgaven

de lange termijn (langer dan tien jaar) uit de pkb

voor de lange termijn (2100) vanuit veiligheid, KRW,

Ruimte voor de Rivier wordt juridische verankerd in

Natura 2000, ruimtelijke kwaliteit en (regionale)

de eerste tranche van de AMvB Ruimte. De ruimtelijke

ruimtelijke ontwikkelingen worden uitgewerkt ten

reserveringen ten behoeve van een hogere afvoer in

behoeve van een verantwoord afgewogen inzet,

de toekomst door de Maas, worden juridische

beheer en benutting van het rivierbed. Voorafgaand

verankerd in de tweede tranche van de AMvB Ruimte.

aan deze rijksopgave dient in 2010 een verkennende

Het rijk zal in het kader van het verwerven van

studie te zijn uitgevoerd naar de sectorale veiligheids-

gronden (binnendijks en buitendijks) ten behoeve

opgave voor de langetermijnafvoeren in het rivierbed.

van meer ruimte voor water in 2010 verkennen in

Langs de IJssel worden de mogelijkheden in stand

hoeverre een permanent voorkeursrecht zinvol is.

gehouden om in de toekomst meer ruimte voor de
riviermaatregelen te kunnen treffen, noodzakelijk
voor het meestijgen met het IJsselmeerpeil en de
verwachte hogere Rijnafvoer.

Wat

Wie

Wanneer

Beleidslijn grote rivieren als afwegingskader voor het toestaan van
ruimtelijke ontwikkelingen in het rivierbed wordt voor doorwerking
in het ruimtelijke spoor (bestemmingsplannen) in de AMvB Ruimte
opgenomen. Voor de vergunningverlening in kader van de Wet
beheer rijkswaterstaatswerken (Wbr; gaat op in Waterwet) blijven
de Beleidsregels grote rivieren van kracht.

VenW en VROM

2009

Uitwerken van een robuustheidstoets als onderdeel van de
Beleidslijn grote rivieren voor inzichtelijkheid van mogelijke
belemmering voor lange termijn veiligheid.

VenW, LNV en VROM

2009

Visie ontwikkelen voor vegetatie- en sedimentbeheer in het rivierbed
langs de grote rivieren.

VenW, LNV en VROM

2010

Uitvoeren van het project Stroomlijn

VenW, LNV ism terreinbeheerders

2009-2015

Onderzoek effecten laag water

VenW, LNV

2010

De realisatie van rivierverruimende maatregelen van de
PKB Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken

VenW, LNV, VROM, i.s.m. provincies, waterschappen en gemeenten

2015

Uitvoeren van de maatregelen in het rivierbed opgenomen in
stroomgebiedbeheersplan

VenW, VROM, LNV, i.s.m. provincies, waterschappen en gemeenten

2015

Voortzetting uitvoering Actieprogramma’s Hoogwater Rijn en Maas

VenW met buurlanden

2020

Bestaande ruimte voor de rivier behouden, beschermen en beheren

Anticiperen op hogere rivierafvoeren en een hogere zeespiegel op de lange termijn
PKB Ruimte voor de Rivier, ruimtelijke reservering in AMvB Ruimte

VenW en VROM

1e tranche 2009

IVM, ruimtelijke reservering in AMvB Ruimte

VenW en VROM

2e tranche 2009-2010

Verkenning permanent voorkeursrecht

VenW

2010

Herijking beschermingszones primaire waterkeringen

VenW, VROM en waterschappen

2012-2017

Formulering rijksopgave voor het rivierengebied voor de lange
termijn (2100) vanuit veiligheid, KRW, Natura 2000, ruimtelijke
kwaliteit en (regionale) ruimtelijke ontwikkelingen voor een
verantwoorde afgewogen inzet, beheer en benutting van het
rivierbed.

VenW, VROM, LNV i.s.m. betrokken overheden en private partijen

2009-2012

Uitwerken toekomstige laag water afvoerverdeling voor de
Rijntakken in het kader van de landelijke verkenning zoetwatervoorziening

VenW, VROM, LNV in samenwerking met provincies en
waterschappen

2009-2015

Onderzoek mogelijke peilstijging IJsselmeer op veiligheid IJsseldelta

VenW, VROM, LNV en regionale partijen

Start 2009

Onderzoek afsluitbaar open Rijnmond

VenW, VROM, LNV en regionale partijen

Start 2009

5.2 Rivieren

Ruimte voor de rivier maken

151

152

5.3 IJsselmeergebied

Gebiedsbeschrijving
Met de aanleg van de Afsluitdijk en de Flevopolders is

onderdeel van het Europese netwerk van beschermde

ziening en sport- en beroepsvisserij. Het IJsselmeer-

de voormalige Zuiderzee omgevormd tot het grootste

natuurgebieden, Natura 2000. De waterkwaliteit

gebied is van groot belang voor de recreatie. Voor de

merengebied van Noordwest-Europa met een opper-

vormt de basis voor dit rijke ecosysteem. De natuur is

grotere watersport is het gebied van landelijke en

vlakte van 2000 km2. De dijk vormt de scheidslijn

één van de kernkwaliteiten van het gebied.

zelfs internationale betekenis. Ook is het van groot

tussen twee unieke gebieden: Waddenzee en IJssel-

belang voor de kleine watersport, wandelen, fietsen

meer. Zout aan een kant, zoet aan de andere kant.

Andere kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied zijn

en verblijfsrecreatie. Er zijn twee hoofdvaarwegen:

De Afsluitdijk heeft naast de ‘afsluiting’ ook gezorgd

cultuurhistorie en landschappelijke kwaliteit. De

van Amsterdam naar Lemmer en de aftakking

voor een aansluiting van beide oevers van Friesland

cultuurhistorische waarden ontleent het gebied aan

daarvan over het Ketelmeer richting Kampen.

en Noord-Holland en is daarmee een belangrijke

de Zuiderzeegeschiedenis en inpoldering: de oude

verbindingsweg geworden in Nederland. De Houtrib-

Zuiderzeekust met de historische kernen van de

De waterafvoer van het IJsselmeer naar de Waddenzee

dijk tussen Enkhuizen en Lelystad fungeert eveneens

Zuiderzeestadjes met bijbehorende – al dan niet

vindt plaats onder vrij verval via de spuisluizen in de

als verbindingsweg.

historische – waterstaatkundige voorzieningen zoals

Afsluitdijk. Bij normaal weer kan dagelijks enkele

havens en sluizen, de hoge gronden (o.a. Mirdummer­

uren gespuid worden. Bij storm lukt dat niet altijd.

Het beleidsgebied omvat het IJsselmeer, het

klif) en buitendijkse gebieden, oude Zuiderzeedijken

Het winterstreefpeil van het IJsselmeergebied ligt

Markermeer-IJmeer en de (Veluwe)randmeren.

aan de Noord-Hollandse en Friese kust, de nieuwe

op nap -0,40m, 20 cm lager dan het zomerstreefpeil.

De grootste aanvoer van water (ca. 70%) vindt plaats

strakke dijken van het nieuwe land, de afsluitdijken

Als er niet gespuid kan worden, kan het peil oplopen

via de IJssel vanuit het Rijnstroomgebied. Het totale

en de kunstwerken. Op en in de waterbodem van het

tot zelfs boven nap +0,50m. Normaal gesproken kan

land­oppervlak dat vanuit Nederland afwatert op het

IJsselmeer zijn nog vele scheepswrakken uit de

‘s zomers, onder handhaving van het zomerstreefpeil,

2

IJsselmeergebied beslaat ongeveer 20.000 km .

Zuiderzeeperiode bewaard gebleven De landschappe-

aan de zoetwatervraag uit de omliggende provincies

Aan de noordkant beschermt de Afsluitdijk het

lijke kwaliteit is aan te duiden met schaal, weidsheid

worden voldaan. Bij groot watertekort kan de water-

IJsselmeergebied tegen hoge waterstanden op de

en open horizon. De belevingswaarde van dit water-

schijf tussen zomer- en winterstreefpeil worden benut

Noordzee en de Waddenzee. De overige dijken

landschap is groot. De grote watervlakte maakt verre

voor de regionale watervoorziening.

beschermen de bewoners in de omringende gebieden

zichten mogelijk en geeft een beleving van leegte; een

tegen overstroming vanuit de meren.

schaars fenomeen in ons land. Op het Markermeer en
het IJsselmeer zijn nog plekken aanwezig, waar rust

Het IJsselmeergebied is, als zoet laaglandmeer, een

en duisternis de boventoon voeren, een bijzondere

natuurgebied van (inter)nationale betekenis. Het

kwaliteit zo dicht bij de Randstad.

gebied vormt een onmisbare schakel in de vogeltrekroutes tussen Siberië en Afrika. De rust en het zoete,

Het IJsselmeergebied heeft naast de natuurfunctie

voedselrijke, relatief ondiepe systeem met een rijk

een veelzijdige gebruikswaarde, zoals zoetwatervoor-

bodem- en waterleven trekt het hele jaar door grote

ziening (waarvan een klein gedeelte voor drinkwater),

aantallen watervogels. Nagenoeg het gehele gebied is

beroepsscheepvaart, zandwinning, koelwatervoor-

153

5.3 IJsselmeergebied

Analyse

154

In het IJsselmeergebied spelen momenteel opgaven

spuien onder vrij verval vanuit het IJsselmeer naar

vraag naar zoet water. Het IJsselmeergebied wordt

op het vlak van veiligheid, zoetwatervoorziening,

de Waddenzee steeds kleiner vanwege de zeespiegel­

daardoor in de toekomst steeds belangrijker in de

ecologie en ruimtelijke inrichting. De Integrale Visie

rijzing. De kans op (te) hoge waterstanden op het

nationale zoetwatervoorziening. Om deze veilig te

IJsselmeergebied uit 2002 (opgenomen in de Nota

IJsselmeer groeit en hiermee neemt eveneens de

stellen, moet het peilregime te zijner tijd worden

Ruimte 2006) biedt onvoldoende aangrijpingspunten

kans toe, dat aangrenzende landsdelen overstromen.

aangepast. Ook de kwaliteit van het beschikbare

voor een integrale aanpak van deze opgaven.

Om de waterafvoer in de toekomst in stand te kunnen

water moet goed zijn. De opgave voor de zoetwater-

Het beleid voor het IJsselmeergebied moet enerzijds

houden moeten er maatregelen genomen worden.

voorziening geldt voor het IJsselmeer en het

beter worden toegesneden op de nieuwe inzichten in

Twee oplossingsrichtingen zijn hiervoor geïdentifi-

Markermeer-IJmeer.

klimaatverandering, waaronder het advies van de

ceerd. Men kan ervoor kiezen de huidige afvoer­

Deltacommissie. Anderzijds moet het beleid heldere

strategie in stand te houden, dat wil zeggen doorgaan

Ecologie

kaders bieden voor nieuwe ruimtelijke opgaven,

met afvoeren onder vrij verval (spuien). Of men kan

De meren van het IJsselmeergebied, ieder met hun

zoals de drie Randstad Urgent-projecten, die een

ervoor kiezen over te gaan tot het bemalen van het

eigen karakter, herbergen belangrijke (inter)nationale

ruimtelijke opgave neerleggen in het Markermeer-

IJsselmeer. Beide oplossingsrichtingen hebben de

natuurwaarden, reden waarom ze opgenomen zijn in

IJmeer:

nodige gevolgen voor het gebruik, de landschappe-

Natura 2000. Een deel van deze natuurwaarden gaat

• De openbaar vervoer verbinding van Schiphol naar

lijke en natuurwaarden, de ruimtelijke inrichting en

sterk achteruit. Sommige vogelsoorten in het gebied

het waterbeheer. De veiligheidsopgave speelt met

zijn sinds de jaren tachtig met 70% afgenomen.

name voor het IJsselmeer en de Afsluitdijk.

De spieringstand lijkt achteruit te gaan vanwege

Lelystad (ov-saal);
• De Schaalsprong Almere, waarbij de mogelijkheid
wordt verkend om een deel van de verstedelijkings-

verhoogde watertemperaturen, afnemende voedingsZoetwatervoorziening

stoffen en het ontbreken van migratiemogelijkheden.

Het IJsselmeergebied is het grootste zoetwaterbekken

In het Markermeer lijkt vooral de grote hoeveelheid

een project dat grootschalige natuurontwikkeling

van Nederland en heeft een belangrijke functie in de

opwervelend slib de afname van de driehoeksmossel

in het Markermeer beoogt.

zoetwatervoorziening van met name Noord-Nederland.

te veroorzaken. Trekvissen worden al wat langer sterk

Deze opgaven vragen om nieuw samenhangend beleid,

In totaal is ruim 30% van Nederland direct of indirect

beperkt in hun migratiemogelijkheden. Dat de natuur-

waarbij zowel de beleidsinhoud als beleidsuitvoering

afhankelijk van watervoorziening uit het IJsselmeer

waarden onder druk staan heeft onder meer te maken

vernieuwing verdienen.

en Markermeer-IJmeer. Klimaatverandering leidt

met het afsluiten van de Zuiderzee en de verdere

ertoe dat in de zomer de beschikbaarheid van zoet

compartimentering. Het IJsselmeergebied is een

Veiligheid

water in het IJsselmeergebied afneemt door grotere

voedselrijk zoetwatersysteem geworden, een eco­

Een deel van de dijken rond het IJsselmeergebied is

verdamping en door geringere (rivier)wateraanvoer,

systeem dat nog steeds geen nieuw evenwicht heeft

afgekeurd tijdens de 2e toetsingsronde van de Wet op de

terwijl de vraag naar zoet water toeneemt door

bereikt. Door de afnemende draagkracht van het eco-

Waterkeringen. Deze dijken zijn niet hoog of sterk genoeg

langduriger droogteperiodes en een toenemende

systeem is de visserijdruk nog niet in evenwicht met

meer en moeten dus op korte termijn worden aangepakt.

verzilting. Ook het beoogde herstel van de zoet-zout­

de visstand. Daarnaast is er sprake van intensiever

Op wat langere termijn wordt de mogelijkheid tot

overgang in de Zuidwestelijke Delta genereert extra

gebruik van het systeem, bijvoorbeeld door recreanten.

opgave in het Markermeer te realiseren;
• tmij (Toekomstperspectief Markermeer-IJmeer),

5.3 IJsselmeergebied
155

Voor het IJsselmeer is de opgave met name om de
zoet-zoutovergang te verbeteren voor trekvissen,
zonder het zoete karakter van het IJsselmeer aan
te tasten. Ook is er de opgave om de natuurwaarden
te behouden ondanks de negatieve effecten die
verwacht mogen worden van peilverhoging. In het
Markermeer-IJmeer is de opgave om randvoorwaarden
te scheppen voor een robuust ecosysteem dat ontwikkelingen mogelijk maakt. Voor de Veluwerand­
meren geldt dat de huidige goede situatie behouden

Randmeren

Integrale Inrichting Veluwerandmeren

moet worden, die bereikt is met de aanpak van de
Integrale Inrichting Veluwerandmeren.
Ruimtelijke inrichting
Het behouden en versterken van de kernkwaliteiten
natuur, (water)landschap en cultuurhistorie van het
gebied is uitgangspunt in het beleid van het IJsselmeergebied. Nieuwe ontwikkelingen in het gebied
moeten daarom zorgvuldig worden ingepast.
Overheden, maatschappelijke organisaties en private
partijen maken plannen voor nieuwe buitendijkse
ontwikkelingen, voor wonen, werken, recreatie,
infrastructuur en windenergie. Meestal gaat het
om kleinschalige ontwikkelingen verspreid over
het gebied. In het zuidelijk deel van het gebied
– het IJmeer en het zuidelijk deel van het Markermeer –
gaat het ook om grootschaliger initiatieven voor
stedelijke ontwikkeling in en aan het water.
De huidige beleidskaders zijn niet voldoende
ontwikkelingsgericht, waardoor de initiatieven
lastig van de grond komen.

In de jaren zestig en zeventig hadden de Veluwerandmeren te kampen met een zeer
slechte waterkwaliteit. Sinds een tiental jaren is die kwaliteit weer goed op peil,
dankzij de nodige inspanningen van de waterbeheerders. Vervolgens gingen echter
belangenorganisaties en overheden elke hun eigen plan opstellen. Al snel werd
duidelijk dat deze verkokerde aanpak niet ging leiden tot de voor de Veluwerandmeren
broodnodige kwaliteitsimpuls. De roep om een integraal plan werd luider. Om zo’n
plan te realiseren is een gezamenlijk proces geïnitieerd met alle betrokken over­
heden, bewoners, bedrijven en belangenorganisaties. Dat leidde tot het Integrale
Inrichtingsplan Veluwerandmeren (IIVR). Dit plan is in 2001 vastgesteld en
bekrachtigd in een convenant tussen de 19 betrokken overheden in het gebied.
In dit convenant zijn de afspraken vastgelegd over de gezamenlijke financiering en
de uitvoering. De meerwaarde van dit project zit in de constructieve samenwerking
tussen de partijen, het uitvoeringsgerichte karakter van het gezamenlijke proces,
de ruimte voor marktpartijen en de samenhang tussen de in totaal 36 maatregelen.
Een projectbureau, onder de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de
19 betrokken overheden, bewaakt en begeleidt het project. De tussenstand in 2008
is dat 24 maatregelen zijn of worden uitgevoerd en 12 maatregelen nog in voor­
bereiding zijn. In 2010, aan het einde van de convenantperiode, zal het IIVR resulteren
in een forse ruimtelijke economische en ecologische kwaliteitsimpuls voor de
Veluwerandmeren.
Meer informatie: www.iivr.nl

156
5.3 IJsselmeergebied

Streefbeeld
ruimtelijke differentiatie. Zo is er sprake van een aanzienlijke ruimtelijke

bestendig en veilig watersysteem, een vitaal en robuust ecosysteem met een

dynamiek in het zuiden en een relatieve rust in het noorden van het gebied.

hoogwaardige ruimtelijke inrichting, gericht naar de voorwaarden vanuit

Accenten zijn geplaatst die recht doen aan het eigen karakter en de dynamiek

veiligheid, zoetwatervoorziening en ecologie.

van de deelgebieden:

Het IJsselmeergebied heeft een groot aantal veranderingen ondergaan.

In het IJsselmeer ligt het accent op veiligheid en zoetwatervoorziening.

De Afsluitdijk is versterkt en zijn multifunctionele inrichting draagt bij aan de

Natuurbehoud en –ontwikkeling blijven van grote betekenis, maar kunnen

kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied. Besluitvorming over de zoetwater-

verschuivingen hebben ondergaan door een veranderde hydrologische dynamiek.

voorziening van Nederland voor de lange termijn, waaronder die van de

Er zijn robuuste (aquatisch) ecologische verbindingen met de Waddenzee,

Randstad, heeft plaatsgevonden en de aanpassing van het regionale water­

het Markermeer en de binnendijkse natte natuurgebieden. De natuurwaarden

systeem is op streek. De dijken van het IJsselmeergebied zijn versterkt en

en de cultuurhistorische waarden langs de Friese kust zijn, ondanks peilstijging

kunnen de peilverhoging in het IJsselmeer aan en ook de kunstwerken zijn

en dankzij creatieve ontwerpen, nog steeds van grote waarde.

aangepast aan de peilverhoging. In het IJsselmeer is het peil opgezet. Daarmee
is de zoetwatervoorziening gewaarborgd, evenals het onder vrij verval kunnen

In het Markermeer-IJmeer ligt het accent op een duurzame, klimaatbestendige

spuien op de Waddenzee. In de IJsseldelta zijn maatregelen genomen om het

en veerkrachtige ontwikkeling van het ecosysteem, die perspectieven biedt op

gebied te vrijwaren van overlast door hoge IJsselmeerpeilen. Het peil van het

een intensivering van het gebruik. De ontkoppeling van het IJsselmeer heeft dat

Markermeer-IJmeer en van de Veluwerandmeren is losgekoppeld van het

vereenvoudigd. Door de uitvoering van diverse proefprojecten worden de

IJsselmeerpeil. Het peilbeheer in deze meren ondersteunt de natuurontwikkeling

sturingsmechanismen in de (aquatische) ecologie in het Markermeer beter

en draagt in beperkte mate bij aan de zoetwatervoorziening. Gemalen zijn

begrepen. Grootschalige moerasgebieden zijn aanwezig evenals vooroevers en

gebouwd op de Houtribdijk om de waterafvoer uit het Markermeer-IJmeer te

luwtedammen. Het slibprobleem in het Markermeer is zover beteugeld, dat

regelen.

er op diverse plekken heldere delen zijn ontstaan waar zich waterplanten
ontwikkelen. Ook het aantal watervogels heeft zich hersteld. Het ecosysteem

Het besef dat het IJsselmeergebied een uniek waterlandschap is, heeft

maakt een gradiëntrijke, uitgebalanceerde en klimaatrobuuste ontwikkeling

geleid tot intensiever, maar tevens ook zorgvuldiger gebruik van het gebied.

door. Er kunnen innovatieve bouwprojecten gerealiseerd zijn. Het gebied is

De recreatieve betekenis van het IJsselmeergebied is daarom groter geworden,

zo ingericht dat het nog steeds een, zij het beperkte, bijdrage levert aan de

de natuur is vitaler en robuuster. Zo is er sprake van een duurzame beroeps­

zoetwatervoorziening. Het peilregime wordt voor een belangrijk deel bepaald

visserij, die in evenwicht is met een gevarieerde visstand. Het water is ingezet

door hetgeen nodig is voor een goede ecosysteemontwikkeling.

als kwaliteitsimpuls voor functies als wonen en economische ontwikkeling.
De kernkwaliteiten natuur, (water-)landschap en cultuurhistorie, waaronder

Het accent bij de Veluwerandmeren ligt op behoud en ontwikkeling van de

de historische kernen van de voormalige Zuiderzeestadjes en –steden,

ecologische waarden in harmonie met recreatief gebruik. In 2040 spelen ze

zijn behouden en versterkt.

geen grote rol in de zoetwatervoorziening en de waterveiligheid. Het peilregime
is gekoppeld aan dat van Markermeer-IJmeer en wordt onder andere bepaald

Een veelzijdiger, boeiender en aantrekkelijker landschap is ontstaan, omdat

door wat nodig is voor de instandhouding en ontwikkeling van de ecologische

de omvang en de locaties van natuur, recreatie en verstedelijking met zorg zijn

waarden. Beperkte kleinschalige ontwikkelingen die passen bij de natuur en het

gekozen en uitgevoerd. Behalve een sterke ruimtelijke eenheid is er ook een

recreatieve gebruik hebben hun beslag gekregen.

5.3 IJsselmeergebied

Het IJsselmeergebied heeft zich ontwikkeld tot een gebied met een klimaat­

157

kaart 20

IJsselmeergebied
structuurvisiekaart
Kaart 20
kaart 20

IJsselmeergebied
IJsselmeergebied
kaart 20
structuurvisiekaart
Structuurvisiekaart

natuurontwikkeling in Natura 2000 gebied
IJsselmeergebied
en EHS (naar intensiteit)

structuurvisiekaart

max. 1,5 m peilopzet tot 2100
natuurontwikkeling in Natura 2000 gebied
en 30
EHScm(naar
intensiteit)
max.
zomerpeilstijging
max.
1,5 m peilopzetintot
2100 2000 gebied
natuurontwikkeling
Natura
en EHS (naar
intensiteit)
studiegebied
kleinschalige
zoet-zout-overgang
max. 30
zomerpeilstijging
1,5 cm
m peilopzet
tot 2100
grootschalige én kleinschalige buitendijkse
bebouwing mogelijk
studiegebied
kleinschalige
max. 30 cm zomerpeilstijging
zoet-zout-overgang
kleinschalige
buitendijkse bebouwing
mogelijk (niet uitputtend)
grootschalige
én kleinschalige buitendijkse
studiegebied kleinschalige
bebouwing
mogelijk
zoet-zout-overgang
zoekgebied
OV-verbinding
IJmeer

158

kleinschalige
bebouwing
grootschaligebuitendijkse
én kleinschalige
buitendijkse
mogelijk
(niet
uitputtend)
bebouwing
mogelijk
multifunctionele
versterking
zoekgebied
IJmeer
kleinschaligeOV-verbinding
buitendijkse bebouwing
mogelijk (niet
uitputtend)
buitendijkse
(zoek)locatie
windmolens
multifunctionele
versterkingIJmeer
zoekgebied OV-verbinding
buitendijkse (zoek)locatie
windmolens
multifunctionele
versterking
buitendijkse (zoek)locatie windmolens
kenmerken
Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
(bestaand/gepland)
kenmerken
schutsluizen
kenmerken Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
(bestaand/gepland)
hoofdvaarweg
schutsluizen
Afsluitdijk, Houtribdijk en spuisluizen
oud(bestaand/gepland)
land
hoofdvaarweg
schutsluizen
nieuw land
oud
land
hoofdvaarweg
buitendijks land
nieuw
land
oud land
rivieren en kanalen
buitendijks
nieuw land land
bebouwing
rivieren
en kanalen
buitendijks
land
historische Zuiderzeekern
bebouwing
rivieren en kanalen
historische
bebouwing Zuiderzeekern
historische Zuiderzeekern

5.3 IJsselmeergebied

Beleidskeuze
Zoet water en veiligheid

De beschermingszones rond de waterkeringen worden

Buitendijkse ontwikkeling

Het kabinet kiest ervoor de strategische zoetwater-

opnieuw bekeken mede in het licht van een nieuwe

Het kabinet vindt de ruimtelijke kernkwaliteiten van

functie van het IJsselmeergebied te versterken.

normsystematiek in 2011 en mogelijk aangepast aan

het IJsselmeergebied belangrijk. Om deze zoveel

Op korte termijn wordt hiervoor, door een beperkte

bovenstaande beleidskeuzen.

mogelijk te behouden en daar waar mogelijk te

aanpassing in het peilbeheer, de ruimte benut die op

versterken wordt op zorgvuldige wijze ruimte gegeven

dit moment al in het systeem aanwezig is. Op langere

Het kabinet kiest ervoor om waar mogelijk naar

aan nieuwe buitendijkse ontwikkelingen. Als uit-

termijn wordt hiervoor de extra waterschijf gebruikt

synergie te zoeken tussen de maatregelen voor

zondering op wat is vastgelegd in de Nota Ruimte,

die door peilverhoging in het IJsselmeer ontstaat.

veiligheid en zoet water en de maatregelen voor

hoeft voor deze beschikbaar gestelde ruimte het

ecologie en ruimtelijke kwaliteit.

verlies aan waterbergend vermogen niet te worden

Het kabinet kiest als vertrekpunt om de huidige

gecompenseerd. Om de ruimtelijke kwaliteit van het

manier van waterafvoer naar de Waddenzee, onder

Ecologie

IJsselmeergebied te waarborgen stelt het kabinet na

vrij verval via spuisluizen, zo lang mogelijk in stand

In 2010 is bijna het gehele IJsselmeergebied door lnv

overleg met betrokken provincies met de regio een

te houden. Daarmee volgt het kabinet het advies van

aangewezen als Natura 2000-gebied. Rijkswaterstaat

kwaliteitsteam in, dat buitendijkse ontwikkelingen

de Deltacommissie op. Dit betekent dat het peil in

heeft in 2010 maatregelen opgenomen in het programma

op basis van een handreiking toetst op ruimtelijke

het IJsselmeer op termijn gaat stijgen.

IJsselmeergebied binnen het Beheerplan Rijkswateren

kwaliteit (conform de aanpak bij Ruimte voor de

(bprw), die er toe bijdragen dat de doelstellingen van

Rivier).

de krw en Natura 2000 worden gehaald

Ook neemt het kabinet een principebesluit over

Het kabinet kiest ervoor om zowel het Markermeer
als de Veluwerandmeren los te koppelen van het

grootschalige buitendijkse ontwikkeling bij Almere.

IJsselmeer. Dat betekent, dat er in het Markermeer-

Het kabinet gaat de komende jaren extra investeren in

In het kader van het project Landelijke Uitwerking

IJmeer en de Veluwerandmeren een peilregime wordt

onderzoek naar effectieve maatregelen om de natuur-

Windenergie zal het kabinet voor het einde van deze

gevoerd dat (beter) tegemoet komt aan wat nodig is

kwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer te versterken.

kabinetsperiode een besluit nemen over het beleid

voor een ecologisch duurzame ontwikkeling en

Mede op basis hiervan evalueert het kabinet de

voor plaatsing van windturbines in Nederland voor

in het Markermeer-IJmeer mogelijkheden biedt voor

doelen van Natura 2000 en past ze zo nodig aan.

de lange termijn, waaronder in het IJsselmeergebied.

beperkte buitendijkse bebouwing. De Houtribdijk
wordt voorzien van een gemaal.

Ook neemt het kabinet een principebesluit over de
toekomst van de ecologische ontwikkeling in het

Het kabinet kiest voor een versterking van de

Markermeer en het IJmeer.

Afsluitdijk gecombineerd met een multifunctionele
inrichting die past bij de bestaande kernkwaliteiten

Het kabinet streeft naar een duurzame visstand en

van het IJsselmeergebied en rekening houdt met de

daarbij behorende duurzame visserij voor het

strategische zoetwatervoorraad van het IJsselmeer

IJsselmeer en Markermeer, passend binnen de kaders

op langere termijn.

van Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water.

159

5.3 IJsselmeergebied

Realisatie

160

Veiligheid

Ook de Afsluitdijk zal worden aangepakt, en wel

partners zal bezien of een wijziging van beleid nodig

Om de huidige manier van waterafvoer naar de

zodanig dat deze ook voor de langere termijn weer

is. Deze verkenning zal vervolgens verder uitgewerkt

Waddenzee, onder vrij verval via spuisluizen,

voldoet aan de veiligheidsnormen. Onderdeel hiervan

worden voor het IJsselmeergebied.

zo lang mogelijk in stand te kunnen houden, zal

is een besluit over de multifunctionele inrichting

voor de middellange termijn (tot ongeveer 2035)

van de Afsluitdijk, die samen met de regio en de

Het kabinet streeft naar synergie tussen veiligheid

de spuicapaciteit op de Afsluitdijk worden uitgebreid.

markt zal worden onderzocht. Ook maatregelen als

en ecologie en wil hiervoor de kansen in het lopende

Daarmee kan de meest extreme zeespiegelstijging

vispassages en een zoet-zoutovergang, zijn hiervan

Hoogwaterbeschermingsprogramma voor de Marker-

van 20-25 cm worden opgevangen. Het kabinet zal

onderdeel. Een multifunctionele inrichting moet

meerdijken en de Houtribdijk oppakken. De ervaringen

hierover in 2010 het definitieve besluit nemen. Deze

passen binnen de bestaande kernkwaliteiten van

die hiermee opgedaan worden, worden benut bij de

extra spuicapaciteit is uiterlijk in 2016 operationeel.

het gebied.

dijkversterkingen rond het IJsselmeer, zonder dat dit

Om ook op lange termijn (na 2035) het water onder vrij

Door een sterke bevolkingsgroei sinds het instellen

verval te kunnen blijven afvoeren naar de Waddenzee,

van de huidige veiligheidsnormen, worden de

stijgt het peil in het IJsselmeer mee met de stijgende

gevolgen van een eventuele overstroming steeds

IJsselmeer als zoetwaterreservoir

zeespiegel. Om het IJsselmeerpeil te kunnen laten

groter. Daarom zal het rijk in 2011 de nieuwe norm

Om tegemoet te komen aan de groeiende zoetwater-

meestijgen worden de IJsselmeerdijken, waaronder

voor de overstromingskans per dijkringgebied

vraag voor de korte termijn zal het kabinet uiterlijk in

ook de Houtribdijk, verhoogd. Een uitvoerings­

definiëren (principe-besluit). Die leiden mogelijk tot

2012 een nieuw peilbesluit nemen voor het IJsselmeer-

programma moet hiervoor worden voorbereid.

extra maatregelen voor de veiligheid. In de Nota

gebied. Bij dit peilbesluit zal het vaste streefpeil, voor

Voorafgaand aan het opstellen van het uitvoerings-

Ruimte zijn voor de primaire waterkeringen ruime

zover de huidige infrastructuur het toelaat, vervangen

programma, zal het kabinet diverse onderzoeken

beschermingszones opgenomen. In de komende en

worden door een bandbreedte waarbinnen het water-

(laten) uitvoeren, waaronder een integrale maatschap­

volgende planperiode zal de omvang van de bescher-

peil mag fluctueren. Een combinatie van opzetten en

pelijke kosten-batenanalyse met een landelijke én

mingszones worden geëvalueerd en zo nodig herijkt.

uitzakken wordt mogelijk, waardoor meer water

regionale scope, een studie naar de gevolgen van

Vooruitlopend op deze herijking zullen in 2009

beschikbaar komt voor de zoetwatervoorziening.

grote peilstijging op de IJsselmonding en een

uitgangspunten worden opgesteld om tot een

De bovengrens van de bandbreedte zal maximaal

variantenanalyse voor (mate en tempo van) de peil-

evenwichtige afweging te kunnen komen wanneer bij

0,30 meter boven het huidige zomerstreefpeil liggen.

stijging. Hierbij zullen de ecologische, maatschappe-

buitendijkse ontwikke-lingen zich knelpunten

Met dit peilregime is de zoetwatervoorziening voor

lijke, ruimtelijke en sociaal-economische consequen-

voordoen.

de korte termijn gewaarborgd zonder dat daarvoor

tot vertraging leidt in de lopende uitvoerings­

ties in beeld worden gebracht. Ook zal het kabinet

programma’s.

aanpassingen aan dijkhoogten noodzakelijk zijn.

onderzoeken welke aanvullende maatregelen nodig

In paragraaf 4.1 Waterveiligheid is beschreven dat het

zijn om het IJsselmeerpeil te kunnen verhogen.

rijk in 2009 het initiatief neemt voor inventarisatie en

Ook op lange termijn (na 2035) wil het kabinet

beoordeling van eventuele knelpunten in het

kunnen voorzien in de, dan nog steeds groeiende,

buitendijks gebied en samen met de bestuurlijke

zoetwatervraag. Niet alleen moet er meer water

5.3 IJsselmeergebied

worden aangevoerd naar het huidige voorzienings­

kabinet in 2015 over de planning of fasering van de

(moeras)natuur. Hier hecht het kabinet grote waarde

gebied, maar ook wil het kabinet de mogelijkheid

peilverhoging en het uitvoeringsprogramma om de

aan. Deze buitendijkse ontwikkelingen moeten wel

bezien om West-Nederland vanuit het IJsselmeer van

peilverhoging mogelijk te maken. Om een gedegen

rekening houden met het seizoensvolgende peil.

zoet water te voorzien. Hiertoe moet de zoetwater-

besluit te kunnen nemen, worden samen met de regio

voorraad in het IJsselmeer worden vergroot. Verhoging

diverse onderzoeken geformuleerd en uitgevoerd om

Ecologie

van het IJsselmeerpeil is hiervoor nodig en dus ook

de mogelijkheden en gevolgen in beeld te brengen.

Het kabinet neemt in 2009 een principebesluit over

dijkverhoging. Voor de zoetwatervoorziening op de

Dit wordt in samenhang gedaan met het onderzoek

de toekomst van (de ecologische ontwikkeling in) het

lange termijn neemt het kabinet in 2015 een besluit

naar de zoetwatervoorziening in Nederland en de

Markermeer/IJmeer.

over de mate en de snelheid (fasering) van de peil-

veiligheid in het rivierengebied.

Ook worden de juridische mogelijkheden van de

verhoging in het IJsselmeer in de daarop volgende

Natuurbeschermingswet om een ecologische schaal-

planperiodes. Als maximum hanteert het kabinet nu

Ontkoppeling Markermeer-IJmeer en

sprong te combineren met buitendijkse stedelijke

1,5 meter peilstijging in 2100. Ook wordt dan besloten

Veluwerandmeren

ontwikkeling onderzocht.

hoe op lange termijn in IJsselmeer en Markermeer/

Door zowel het Markermeer als de Veluwerandmeren

IJmeer wordt omgegaan met flexibel peil (of seizoens-

los te koppelen van het IJsselmeer is het waterpeil in

In 2009 stelt het Ministerie van lnv samen met de

volgend peil, een op de ecologie aangepaste vorm van

Markermeer en Veluwerandmeren niet langer

beroepsvisserij, sportvisserij en waterbeheerder geza-

flexibel peilbeheer). Daarvoor zal het kabinet eerst in

gekoppeld aan dat van het IJsselmeer. In termen van

menlijk een visplan vast, passend binnen de kaders

beeld brengen hoe groot de behoefte aan zoet water

veiligheid betekent dit, dat de dijken rond het

van Natura 2000 en Kaderrichtlijn Water.

in de toekomst wordt, en wat de rol van het IJsselmeer-

Markermeer-IJmeer vanwege de zeespiegelstijging

gebied daarin zal kunnen zijn. Vervolgens zal het

niet verder verhoogd hoeven worden. Wel moet de

In 2010 is bijna het gehele IJsselmeergebied door lnv

kabinet samen met de regionale waterbeheerders

Houtribdijk vanwege de ontkoppeling geschikt

aangewezen als Natura 2000-gebied.

bepalen, welke maatregelen in het IJsselmeer en in

worden gemaakt als compartimenteringsdijk,

Rijkswaterstaat heeft in 2010 een aantal maatregelen

het regionale watersysteem nodig zijn om de zoet-

onder andere door hier gemalen te plaatsen.

opgenomen in het Programma IJsselmeergebied van

watervoorziening op een kosteneffectieve wijze te

Het Markermeer-IJmeer zal na de ontkoppeling een

het Beheerplan Rijkswateren. Deze maatregelen

regelen. Verwacht wordt dat onderzoek nodig is naar

beperktere rol krijgen in de voorraadvorming en een

moeten ertoe bijdragen dat de doelstellingen van de

de maatregelen die in het regionale watersysteem

grotere rol in het doorvoeren van water vanuit het

krw en Natura 2000 worden gehaald.

nodig zijn om deze vraag te bedienen, evenals

IJsselmeer naar West-Nederland. Met de keuze voor

onderzoek naar de kosten die daarmee samenhangen.

ontkoppelen wordt het mogelijk het peilregime voor

Het kabinet gaat de komende jaren extra investeren in

de lange termijn af te stemmen op het halen van

onderzoek naar effectieve maatregelen om de natuur-

Peilstijging op lange termijn

ecologische doelen. Waarschijnlijk zal hiertoe

kwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer te versterken.

In 2015 zal het kabinet een besluit nemen over de

seizoensvolgend peil worden ingevoerd. Ontkoppe-

Om meer kennis te krijgen van effectieve maatregelen

mate en tempo van peilverhoging die nodig is voor

ling creëert ook gunstiger voorwaarden voor buiten-

voor het bereiken van een robuust ecosysteem en

veiligheid en zoetwatervoorziening. Ook besluit het

dijkse ontwikkelingen, zoals verstedelijking en

om bij te dragen aan het versterken van de natuur­

161

5.3 IJsselmeergebied
162

kwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer, heeft

Verrommeling moet worden voorkomen door bijvoor-

kunnen realiseren, die innovatief is en die, hoewel

het kabinet 25 miljoen euro beschikbaar gesteld voor

beeld de bestaande zichtlijnen niet te doorbreken.

afwijkend, de aansluiting moet vinden met de

de uitvoering van het proefproject ‘Natuurlijk(er)

Naast esthetische voorwaarden is het belangrijk bij

bestaande ruimtelijke inrichting.

Markermeer-IJmeer’ (nmij). Dit proefproject wordt

de buitendijkse ontwikkelingen te streven naar

onder verantwoordelijkheid van het kabinet uitgevoerd

versterking van ecologie en veiligheid. Dit kan door

Om de ruimtelijke kwaliteit van het IJsselmeergebied

door Rijkswaterstaat, in overleg met provincies en

in het ontwerp aandacht te besteden aan land-water-

te waarborgen stelt het kabinet na overleg met de

belangengroepen.

overgangen. Bij buitendijkse bebouwing moet aan-

betrokken provincies een kwaliteitsteam in dat

sluiting bij bestaande bebouwing en infrastructuur

buitendijkse ontwikkelingen en de plaatsing van

In de komende beheerperiode (2009-2015) wordt ook

vanzelfsprekend zijn. Inpasbaarheid en maatvoering

windturbines in en rondom het IJsselmeergebied

de autonome neergaande trendstudie voortgezet,

zijn daarbij overwegende factoren. Naast deze

toetst op de ruimtelijke kwaliteit. Het kabinet verzoekt

die een beter inzicht moet verschaffen in oorzaken

spelregels wordt de omvang voor nieuwe kleinschalige

het College van Rijksadviseurs (cra) uiterlijk 1 mei

van de neergaande trends en effectiviteit van

buitendijkse ontwikkelingen per gemeente beperkt

2009 te adviseren over de rol, samenstelling en

oplossingsrichtingen. Hiervoor is 3 miljoen euro

tot een maximum van in totaal 5 hectare per

looptijd van het kwaliteitsteam en over de inhoud van

beschikbaar gesteld. Deze studie zal vóór 2015

gemeente tot 2040. Daarnaast is herstructurering van

de handreiking. Daarbij kan ook worden ingegaan op

resulteren in een advies over de in de toekomst te

bestaande buitendijkse bebouwing toegestaan onder

de wijze waarop het principe ‘Ontwerp Voorop’ uit

volgen ecologische koers van het gebied. Eén en ander

dezelfde kwalitatieve voorwaarden. De omvang van

de kabinetsnota ‘Een cultuur van ontwerpen, Visie op

geschiedt in samenhang met het proefproject nmij.

de bestaande bebouwing heeft invloed op de maat-

de Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp’ moet worden

voering van de buitendijkse initiatieven.

ingevuld om de ruimtelijke kwaliteit maximaal te

In 2015 worden de doelen van Natura 2000 geëvalueerd

Buitendijkse natuurontwikkeling kan in principe

borgen.

en zo nodig aangepast, op basis van de resultaten van

in het gehele gebied plaatsvinden, maar met nadruk

het gevoerde beheer, nog uit te voeren onderzoek en

in het Markermeer-IJmeer.

de extra investeringen.

Met inachtneming van bovenstaande randvoorwaarden,
kunnen de provincies in hun structuurvisies de

Grootschalige buitendijkse bebouwing is alleen

locatiekeuzes vastleggen.

Buitendijkse ontwikkeling

mogelijk in het zuidelijk deel van het IJsselmeer­

Het kabinet maakt ruimte voor nieuwe klein- en groot-

gebied, in de gemeenten Amsterdam, Almere en

Als uitzondering op wat is vastgelegd in de Nota

schalige buitendijkse ontwikkelingen, waaronder

Lelystad. Deze gemeenten krijgen respectievelijk

Ruimte hoeft voor de bovengenoemde beschikbaar

voorstellen die in het kader van Randstad Urgent

350 ha, 700 ha en 150 ha ruimte voor nieuwe buiten-

gestelde buitendijkse ontwikkelruimte, het verlies

worden gedaan.

dijkse bebouwing. Deze grootschalige ontwikkelingen

aan waterbergend vermogen niet te worden

passen niet altijd in de bestaande kernkwaliteiten

gecompenseerd.

Buitendijkse ontwikkelingen moeten een toegevoegde

maar voegen nieuwe kwaliteiten aan het gebied toe.

waarde hebben voor de bestaande kernkwaliteiten en

Het ontwikkelen van deze gebieden vereist extra

In 2009 zal het kabinet, als uitkomst van een integrale

karakteristieken van het bestaande (water)landschap.

aandacht om een hoogwaardige toekomstwaarde te

verkenning naar de gebiedsontwikkeling in de regio

Ruimtelijke aspecten

5.3 IJsselmeergebied
163

Amsterdam-Almere, een beleidsbrief uitbrengen

Verder moeten bij ontwikkelingen in het hele

Het ruimtelijk beleid voor het IJsselmeergebied uit de

waarin (samenhangende) principe­b esluiten worden

IJsselmeergebied rekening worden gehouden met

Nota Ruimte wordt op onderdelen verder uitgewerkt

opgenomen over vijf projecten uit het programma

de invoering van een bandbreedte waarbinnen het

en op onderdelen geamendeerd. Dit staat weergegeven

Randstad Urgent:

zomerpeil mag fluctueren. Dit betekent dat rekening

op kaart 20. De belangrijkste uitwerking is dat wordt

• Toekomstagenda Markermeer-IJmeer;

moet worden gehouden met een verhoging van het

ingezet op het realiseren van een duurzaam en robuust

• Planstudie ov saal;

zomerpeil met 0,3 meter.

ecosysteem in het Markermeer-IJmeer. Een amendering

• Schaalsprong Almere;

is dat kleinschalige en grootschalige buitendijkse

• Ontwikkelingsmogelijkheden op de lange termijn

bebouwing onder voorwaarden mogelijk wordt

voor de luchthavens Schiphol en Lelystad.

gemaakt. Deze amendering bevat zowel een beperking

• Een (pré-)verkenning naar het verkeer- en vervoer-

als een facilitering van buitendijkse bebouwing ten

systeem in het gebied ten oosten van Almere en

opzichte van de Nota Ruimte. De beperking is dat nu

’t Gooi (agu).

in kwantitatieve zin de ontwikkelruimte is aangegeven

Ten behoeve van definitieve besluitvorming wordt

in de vorm van het maximum aantal hectares

een traject uitgezet om meer inzicht te verkrijgen in

ontwikkelruimte per gemeente. De facilitering is dat

de juridische (on)mogelijkheden van de Natuurbe-

compensatie van verlies aan waterbergingscapaciteit

schermingswet om de ecologische schaalsprong te

voor de aangegeven hectares achterwege kan blijven

combineren met buitendijkse stedelijke ontwikkeling.

en dat de ruimtelijke kwaliteit van de ontwikkelingen

Een en ander wordt voor 2010 samen met de regio

wordt geborgd.

grondig verkend in het kader van Randstad Urgent.
Het kabinet zal deze beleidskeuzen laten doorwerken
De regio verkent, als bouwsteen voor de afweging

via de tweede tranche AMvB Ruimte, die in de eerste

en de samenhangende besluitvorming door het rijk,

helft van 2010 in concept wordt aangeboden aan de

de financiële strategieën om de opgave voor de

Tweede en de Eerste Kamer.

ecologische schaalsprong mogelijk te maken.

De voorwaarden voor ruimtelijke ontwikkelingen in
het IJsselmeergebied zoals hierboven geformuleerd

Als voorwaarde voor alle buitendijkse ontwikkelingen

hebben, conform de Wet ruimtelijke ordening, de

geldt dat ze moeten passen binnen de natuurwetgeving

status van structuurvisie.

en dat het functioneren van het watersysteem nu en
in de toekomst niet wordt belemmerd. Dit betekent

Voor de plaatsing van buitendijkse windturbines

dat voor ontwikkelingen in het IJsselmeer rekening

geldt dat deze kunnen worden geplaatst langs nieuwe

moet worden gehouden met een mogelijke stijging

strakke dijken rond het IJsselmeer, conform het beleid

van het streefpeil van maximaal 1,5 meter.

uit de Nota Ruimte. Aanvullend daarop geldt dat van

5.3 IJsselmeergebied
164

geval tot geval beoordeeld moet worden of plaatsing

Nederland voor de lange termijn, waaronder in het

De ruimtelijke gevolgen van het in 2015 te nemen

langs de zuidkant van de Afsluitdijk en in de nabijheid

IJsselmeer.

peilbesluit worden in een volgende planperiode

van de Houtribdijk mogelijk is, dit laatste conform het

meegenomen.

bepaalde in deel 1 van het Derde Structuurschema

Het kabinet zal in 2010 een besluit nemen over de toe-

Electriciteitsvoorziening. Dit beleid ten aanzien van

komstige versterking en multifunctionele inrichting van

De analyse, beleidskeuze, realisatie en ruimtelijke

plaatsing van windturbines in het IJsselmeer blijft van

de Afsluitdijk, na overleg met de betrokken provincies

doorwerking zijn verder onderbouwd en uitgewerkt

kracht tot een mogelijke aanpassing daarvan in het

Noord-Holland en Friesland en de gemeenten Wunseradiel

in de separate Beleidsnota IJsselmeergebied.

kader van het in uitvoering zijnde project Landelijke

en Wieringen. Na dat besluit worden betrokken

Uitwerking Windenergie. Vóór het einde van deze

gemeenten en provincies verzocht om ruimtelijke

kabinetsperiode zal het kabinet een besluit nemen

reserveringen op te nemen in de eigen plannen.

over het beleid voor plaatsing van windturbines in

Wat

Wie

Wanneer

Synergiemogelijkheden HWBP veiligheid en ecologie

VenW, LNV en waterschappen

2009-2015

Onderzoek veiligheid IJsselmeergebied
(o.a.: aanpassingen inrichting, ecologische, economische en sociale
consequentie, optimale peilstijging voor veiligheid en zoetwater.)

VenW, LNV, VROM en regionale partijen

2009-2014

Onderzoek zoetwatervoorziening IJsselmeergebied
(o.a.: toekomstige zoetwater­behoefte en rol IJsselmeergebied
daarin) in kader landelijke verkenning zoetwatervoorziening

VenW, LNV, VROM en regionale partijen

2009-2015

Besluit peilstijging en fasering IJsselmeer en uitvoeringsprogramma
(o.a.: afsluitdijk inclusief vispassage en zoet-zout overgang en
houtribdijk inclusief gemalen.)

VenW

2015

Herijking beschermingszones primaire waterkeringen

VenW, VROM en waterschappen

2012-2017

Afwegingskader buitendijkse ontwikkelingen irt maatvoering
beschermingszones

VenW, VROM

2009

Uitwerking inventarisatie knelpunten en herijking beleid
buitendijkse waterveiligheid voor IJsselmeergebied

VenW, VROM, provincies, waterschappen

2009

IJsselmeergebied en veiligheid en zoetwater

Wat

Wanneer

Onderzoek voor peilbesluit 2012

VenW, waterschappen, regionale partijen

2009-2012

Peilbesluit (flexibel peil korte termijn)

VenW

2012

Onderzoek voor lange termijn naar peilstijging in het IJsselmeer en
seizoensvolgend peil in het hele IJsselmeergebied

VenW, LNV, VROM en waterschappen

2009-2015

Opstellen plan van aanpak op voor de versterking en multifunctionele
inrichting van de Afsluitdijk ten behoeve van kabinetsbesluit in 2010

VenW i.s.m. VROM, LNV, provincies Noord Holland en Friesland en
gemeenten Wieringen en Wunseradiel

2009

Realisatie extra spuicapaciteit (met vispassage) Afsluitdijk

VenW

2010

Extra spuisluis operationeel

VenW

2016

Aanwijzen IJsselmeergebied als Natura 2000 gebied

LNV

2010

Neergaande Trendstudie ecologie: Autonome Neergaande Trend
(ANT)

LNV, VenW en kennisinstellingen

2007-2015

Evaluatie doelen Natura 2000

LNV

2015

Natuurpilot ‘Natuurlijker Markermeer-IJmeer’ (25 miljoen)

LNV, VenW en regio (Randstad Urgent project)

2008-2015

Vaststellen visplan IJsselmeer – Markermeer

LNV, sport- en beroepsvisserij en waterbeheerders

2009

Doorwerking ruimtelijk beleid IJsselmeergebied in tweede tranche
AMvB Ruimte

VROM, VenW

2010-2011

Instellen kwaliteitsteam en opstellen handreiking Ruimtelijke
Kwaliteit voor buitendijkse ontwikkelingen/adviesaanvraag bij
College van Rijksadviseurs (CRA)

VROM, VenW en provincies

2009

Kabinetsbesluit over plaatsingsmogelijkheden windturbines in
IJsselmeer

VROM, EZ en LNV

2011

Beleidsbrief met daarin o.a. de samenhangende principe-besluiten
over de vijf Randstad Urgent-projecten

(Randstad Urgent partijen

2009

Verkenning financiële strategieën om de opgave voor ‘ecologische
schaalsprong’ mogelijk te maken.

Randstad Urgent partijen

2009

Verkenning juridische mogelijkheden Natuurbeschermingswet voor
gecombineerde opgave ‘ecologische schaalsprong’ en buitendijkse
stedelijke ontwikkeling

Randstad Urgent partijen

2009

IJsselmeer als zoetwaterreservoir

Afsluitdijk

5.3 IJsselmeergebied

Wie

165

Ecologie en Natura 2000

Buitendijks

5.4 Zuidwestelijke Delta

Gebiedsbeschrijving
166

Analyse

De Zuidwestelijke Delta, het gebied dat wordt

infrastructuur. Het economisch belang van (water)

De Deltawerken hebben veiligheid gebracht en door

begrensd door de Nieuwe Waterweg/Nieuwe Maas,

recreatie en toerisme is groot en wordt in de toekomst

de ontstane wegverbindingen ook een sterke impuls

de Biesbosch en het Schelde-estuarium, is een gebied

mogelijk nog groter dan dat van de binnenvaart.

gegeven aan de economie. De Deltawerken zijn het

met veel grote wateren met elk een eigen karakter:

De schelpdiervisserij in de Oosterschelde, de

paradepaardje van de Nederlandse watertechniek,

van zoet tot zout en van stilstaand tot stromend.

Voordelta en het Grevelingenmeer is een regionaal

waar vanuit het buitenland nog steeds veel belang-

Drie internationale rivieren, Schelde, Maas en Rijn,

sterke bedrijfstak met producten met een internationale

stelling voor is. Een belangrijk nadeel van de aanleg

monden hier uit in zee. Het is een blauwgroene zone

afzetmarkt. Het grootste deel van het land wordt

van de Deltawerken is het wegvallen van de estua-

tussen twee hoog geïndustrialiseerde en dicht­

gebruikt als landbouwgebied. De polders van

riene dynamiek, waardoor de natuurlijke processen

bevolkte gebieden. Veel rijkswateren zijn natuur­

Zuid-Holland (Greenport) en Zeeland met een hoog-

in de Zuidwestelijke Delta zijn verstoord. Er zijn veel

gebieden en aangewezen als Natura 2000-gebieden.

waardige teelt van groente en fruit profiteren van

geïsoleerde waterbekkens ontstaan. Het Haringvliet,

De Oosterschelde en de Biesbosch zijn tevens een

de goede logistieke verbindingen en hebben een

het Grevelingenmeer, de Oosterschelde, het Volkerak-

Nationaal Park. Walcheren, de Zak van Zuid-Beveland,

internationaal sterke concurrentiepositie. In het

Zoommeer en het Veerse Meer zijn tussen 1960 en

westelijk Zeeuws-Vlaanderen en de Hoeksche Waard

gebied liggen veel energiecentrales en bedrijven,

1987 van elkaar gescheiden. Door de afsluiting van

behoren tot de Nationale Landschappen Zuidwest

die proces- en koelwater gebruiken. De spaarbekkens

het Haringvliet is er meer water gaan stromen door

Zeeland en Hoeksche Waard. Elk gebied bevat eigen

in de Biesbosch voorzien Rotterdam, de Drechtsteden

de Dordtsche Kil, het Spui en de Oude Maas, met

typische Delta-karakteristieken, zoals duinen,

en Zeeland van drinkwater. Drinkwater voor Goeree-

als gevolg hogere stroomsnelheden. Door de hogere

polders, dijken, kreekrestanten en vliedbergen,

Overflakkee en Schouwen-Duiveland wordt ont­

stroomsnelheden vindt op deze wateren erosie plaats

als tekens van de voortdurende strijd tegen het water.

trokken aan het Haringvliet. Het grondwater uit

met het gevolg dat de stabiliteit van de oevers en

De worsteling tegen het water is in dit gebied ook

de Brabantse Wal dient als bron voor drinkwater

dijken langs deze wateren in gevaar kan komen.

zichtbaar in verdronken landschappen die in de

in Zeeland en West-Brabant.

Door het wegvallen van de getijdendynamiek en

schorren en slikken liggen (zoals Reimerswaal),

zoet-zoutovergangen zijn de waterkwaliteit en de

in fenomenen als oesterputten en in de vele scheeps-

natuurwaarden van veel waterbekkens steeds verder

wrakken als getuigen van het maritieme verleden

achteruitgegaan. Dit heeft ook een negatief effect op

van Nederland. De economie in het gebied is sterk

het gebruik van het water, zoals de waterrecreatie en

gerelateerd aan water, met aan de randen van het

het wonen langs het water.

gebied onder andere de wereldhavens van Rotterdam

Veel waterbekkens hebben last van onvoldoende

en Antwerpen. Deze havens zijn met elkaar verbonden

doorstroming, een overmaat of juist een gebrek aan

via de Rijn-Schelde Corridor, een belangrijke route

voedingsstoffen als gevolg van de afsluiting of een

voor de containerbinnenvaart. De Westerschelde is dé

verstoring van morfologische processen zoals de

levensader voor Antwerpen, de Nieuwe Waterweg is

natuurlijke opbouw en afbraak van slikken, platen

dat voor Rotterdam. Havens zoals Moerdijk, Vlissingen,

en schorren. Het Haringvliet/Hollandsch Diep heeft

Terneuzen en Gent profiteren ook van deze water­

vervuilde waterbodems en last van oeverafslag.

Beleidskeuze

5.4 Zuidwestelijke Delta
167

Het Grevelingenmeer kampt met zuurstofloosheid op

waterkwaliteit verkeert de Westerschelde in een

In de Zuidwestelijke Delta blijft het werken aan

de bodem en stankoverlast. In het Volkerak-Zoommeer

ongunstige staat van instandhouding.

de bescherming tegen overstroming van belang.

is in de zomer en het najaar sprake van een explosieve

Het kustfundament zal op een natuurlijke wijze mee-

groei en sterfte van blauwalgen, met daardoor stank-

Door de aanleg van de Deltawerken zijn zoetwater-

groeien met de zeespiegelstijging. Via het Noordelijk

overlast, vis- en vogelsterfte en zwemverboden.

bekkens ontstaan die onder andere worden gebruikt

Deltabekken en via het Volkerak-Zoommeer moet er

Juist in die perioden is de zoetwaterbehoefte van de

voor inname van landbouw- en drinkwater. Om de

voldoende afvoer- en bergingscapaciteit aanwezig

landbouw het grootst en wil de recreant schoon en

zoutindringing via de Nieuwe Waterweg tegen te gaan

zijn om de toename van de afvoer van de grote

gezond water, maar is het water van slechte kwaliteit.

wordt zoet rivierwater (als ‘tegendruk’) gebruikt,

rivieren te kunnen verwerken (‘Ruimte voor de

De Oosterschelde heeft ‘zandhonger’. Hierdoor

zodat de innamepunten voor landbouw- en drink-

Rivier’).

verdwijnen elk jaar tientallen hectares aan platen,

water zoet blijven. In droge periodes is hiervoor tot

Het opnieuw toelaten van natuurlijke processen door

slikken en schorren. Dit heeft negatieve gevolgen

70% van de rivierafvoer nodig, maar ook daarmee

het gecontroleerd opheffen van de harde scheiding

voor de waterveiligheid, maar vooral voor de natuur,

kan de zoutindringing niet meer volledig worden

tussen de diverse waterbekkens geeft een herstel van

omdat bodemdieren hun leefgebied verliezen,

tegengegaan. Een duurzame oplossing vraagt om

de estuariene dynamiek. Dit zal zorgen voor het

met in hun kielzog diverse vogelsoorten. Zeehonden

regionaal maatwerk, passend bij een landelijke

ombuigen van de ecologische schaduwkanten van de

verliezen hun rustplek. De Oosterschelde krijgt

aanpak voor de zoetwatervoorziening. Voor de

Deltawerken. Het vergroot ook het zelfreinigend en

minder voedingsstoffen vanuit zoet rivierwater,

Zuidwestelijke Delta bestaat het maatwerk uit het

natuurlijk productievermogen van het water en geeft

waardoor mosselen en oesters langzamer groeien

combineren van de zoetwatervoorziening met het

een betere verdeling van de nutriëntenbelasting over

dan voor de afsluiting van het Volkerak-Zoommeer.

gewenste herstel van de estuariene dynamiek.

de wateren. Vismigratie van zee naar rivieren en

Ook de Voordelta kampt met plaatselijke zandhonger.

andersom is weer mogelijk.

Het onnatuurlijk waterpeil op het Veerse Meer zorgt

Er zal verkend worden hoe de zandhonger in de

voor het jaarlijks afsterven van het overgrote deel

Oosterschelde kan worden bestreden. Het water in de

van de bodemdieren in het najaar en voorkomt de

Zuidwestelijke Delta moet voldoen aan doelstellingen

opbouw van een gezonde bodemdiergemeenschap.

van de Kaderrichtlijn Water. De keuze voor het herstel

De lage waterpeilen zorgen in het najaar en het

van de estuariene dynamiek betekent overigens wel

voorjaar voor slecht bereikbare steigers en jacht-

dat voor sommige wateren de doelstellingen die in

havens.

2009 in het stroomgebiedbeheerplan zijn opgenomen

De Westerschelde, één van de weinige natuurlijke

over zes jaar moeten worden aangepast. Dit geldt

estuaria in Nederland, is sterk onderhevig geweest

bijvoorbeeld voor het Volkerak-Zoommeer, waar

aan menselijke activiteiten. Door onder andere

uiterlijk in 2015 weer zout zal worden toegelaten.

inpolderingen, aanleg van harde oeververdedigingen,

Het beleid uit de Nota Ruimte wordt voortgezet. De

zandwinning, vaargeulverruimingen en de matige

aanpak voor de wateropgave wordt waar mogelijk
gecombineerd met wonen, werken, recreëren en

5.4 Zuidwestelijke Delta

Streefbeeld

168

De Zuidwestelijke Delta is een duurzame en klimaatbestendige delta.
De veiligheid tegen overstroming is gegarandeerd. Er is voldoende capaciteit
voor berging en afvoer van rivierwater in het kader van meer ruimte voor de
rivier. Maatregelen voor herstel van de estuariene dynamiek en het bereiken
van een goede waterkwaliteit worden waar mogelijk gecombineerd met
waterveiligheid. De Zuidwestelijke Delta is een zo compleet mogelijk
estuarien systeem, met meer uitwisseling van water tussen de verschillende
waterbekkens. De harde scheiding tussen zoet en zout is zoveel mogelijk
opgeheven en de natuurlijke processen zijn grotendeels hersteld. Het proces
van opbouw en afbraak van slikken, platen en schorren vindt weer meer
van nature plaats. Cultuurhistorische waarden als verdronken landschappen,
oesterputten en scheepswrakken worden binnen die natuurlijke dynamiek
gewaardeerd als getuigen van onze cultuurgeschiedenis. Havenontwikkeling,
scheepvaart en waterrecreatie krijgen de ruimte binnen een duurzaam
evenwicht tussen economie en ecologie. Logistieke verbindingen over
water zijn geoptimaliseerd. Er zijn oplossingen gevonden voor de zoetwater-

voorziening voor landbouw, drinkwater en industrie voor de korte termijn.
De toenemende autonome verzilting van het water noopt tot nieuwe
oplossingen voor de regionale zoetwatervoorziening en het daarvan
afhankelijke landgebruik op de lange termijn en biedt kansen voor een
nieuwe, duurzame zoutwatereconomie. Experimenten met innovatieve
oplossingen op het gebied van waterkeringen, energieopwekking, zoetwatervoorziening, zilte landbouw en natuurontwikkeling hebben een goede
aanpak opgeleverd, waarmee we beter zijn voorbereid op toekomstige
ontwikkelingen. Er is duurzame visserij en aquacultuur aanwezig.
De Zuidwestelijke Delta is een proeftuin en etalage van innovatieve kust­
veiligheid, die internationaal als voorbeeld wordt erkend en bezocht.
Wonen, werken, recreëren, natuur- en landschapsontwikkeling, cultuur­
historie en water worden gecombineerd. In de regio én daarbuiten leeft
het bewustzijn dat mensen in een delta kunnen leven met water, nu én
in de toekomst.

5.4 Zuidwestelijke Delta

169

kaart 21

Zuidwestelijke delta
verkenningen,
planstudies en
Kaart 21
uitvoering periode 2009-2015

Zuidwestelijke delta

kaart 21
Verkenningen, planstudies en uitvoering
‘Ruimte voor de Rivier’
periode 2009-2015

Zuidwestelijke delta
verkenningen,
planstudies
en
maatregelen
erosie
uitvoering periode 2009-2015
verkenning waterkwaliteit
Grevelingenmeer
‘Ruimte voor de Rivier’
Haringvlietsluizen op een kier
maatregelen erosie
Flakkeese spuisluis

170

verkenning waterkwaliteit
besluit zout Volkerak-Zoommeer
Grevelingenmeer
Haringvlietsluizen op een kier
alternatief zoetwatervoorziening
Flakkeese spuisluis
evaluatie peilbesluit
besluit zout Volkerak-Zoommeer
verruiming vaargeul
alternatief zoetwatervoorziening
natuurontwikkeling Westerschelde
evaluatie peilbesluit
verkenningen verkeersen vervoersprognoses
verruiming vaargeul
verkenningen logistieke potentie
kanaalzone Gent-Terneuzen
natuurontwikkeling Westerschelde
verkenning zandhonger
verkenningen verkeersen vervoersprognoses
verkenningen logistieke potentie
zout met getij
kanaalzone Gent-Terneuzen
verkenning zandhonger
zout (semi)stagnant
2010 zoet-zoutovergang Haringvliet
zout met getij
zoet (semi)stagnant
voor 2015 zout met enig getij
zout (semi)stagnant
zoet met dynamiek
2010 zoet-zoutovergang Haringvliet
intergetijdengebieden
zoet (semi)stagnant
voor 2015 zout met enig getij
zoet met dynamiek
intergetijdengebieden

5.4 Zuidwestelijke Delta

Realisatie
natuurontwikkeling, om zo een impuls te geven aan

Waterberging

de Voordelta (zandmotor) een bijdrage kan leveren

de ruimtelijke kwaliteit en de economische ontwikke-

In de PKB Ruimte voor de Rivier is een maatregel

aan het oplossen van de zandhongerproblematiek,

ling van het gebied.

berging Volkerak-Zoommeer opgenomen. Het uit-

door ervoor te zorgen dat het zand via de Oosterschelde-

In 2010 is bijna de gehele Zuidwestelijke Delta

voeringsbesluit voor deze maatregel wordt begin 2012

kering naar binnen komt. Een zandmotor in de

aangewezen als Natura 2000 gebied. De belangrijkste

genomen, zodat de maatregel in 2015 is uitgevoerd,

Voordelta kan tevens een oplossing zijn voor zowel

gebieden zijn: Haringvliet, Hollandsch Diep, Oude

zoals vastgelegd in de pkb. Hierbij wordt rekening

opdringende geulen aan de kust als plaatselijke

Maas, Biesbosch, Krammer-Volkerak en Zoommeer,

gehouden met de oplossingen voor de slechte

zandhonger in de geulen voor de Oosterschelde­

Grevelingenmeer, Oosterschelde, Veerse Meer en

waterkwaliteit van het Volkerak-Zoommeer en kansen

kering.

Westerschelde.

voor meer en sneller transport over water via de

Na 2050 wordt bekeken hoe omgegaan wordt met de

Rijn-Schelde Corridor. Ook wordt de maatregel zoveel

Oosterscheldekering.

mogelijk toekomstvast uitgevoerd. Dat wil zeggen dat
rekening wordt gehouden met aanvullende maatregelen

Haringvlietsluizen

op de lange termijn bij meer extreme afvoeren.

De uitvoering van het kierbesluit voor de Haringvlietsluizen per december 2010 maakt visintrek naar

Erosie

bovenstroomse paaigebieden mogelijk. Het geeft een

In de komende kabinetsperiode zal worden bezien of

eerste stap op weg naar herstel van de estuariene

en zo ja, welke maatregelen nodig zijn om de erosie

dynamiek. Het kierbesluit wordt in 2015 geëvalueerd.

op de Dordtsche Kil, Spui en Oude Maas te stoppen.

Dan wordt besloten over een mogelijke vervolgstap

Gestreefd wordt naar een zo natuurlijk mogelijke

om de estuariene dynamiek te verhogen. Onderdeel

oplossing.

van het reeds genomen Kierbesluit is dat de innamepunten voor drinkwater en landbouwwater op Goeree-

Zandhonger

Overflakkee en Voorne-Putten worden verlegd naar

In 2013 wordt een verkenning afgerond naar oplos­

een locatie ten oosten van Middelharnis – monding

singen voor de zandhonger in de Oosterschelde. In de

Spui. Door de keuze voor een zout Volkerak-Zoom-

verkenning worden onder andere veldproeven gedaan

meer (zie hieronder) wordt het zoutgehalte bij deze

om te kijken of zandsuppleties en innovatieve erosie-

nieuwe innamepunten mogelijk iets hoger. In de

bestrijdende maatregelen de zandhonger kunnen

planperiode wordt bekeken wat de gevolgen hiervan

tegengaan. Bij de proeven wordt zoveel mogelijk

zijn en welke alternatieven voor de beschikbaarheid

gebruik gemaakt van natuurlijke materialen en wordt

van zoet water, in samenhang met een zout Volkerak-

gekeken naar combinaties met schelpdierkweek.

Zoommeer, mogelijk zijn. Hierbij zal ook rekening

Naast deze verkenning kan het interessant zijn om te

worden gehouden met de gevolgen van het mogelijk

kijken in hoeverre een grootschalige zandsuppletie in

verder openzetten van de Haringvlietsluizen na 2015.

171

5.4 Zuidwestelijke Delta
172

Volkerak-Zoommeer

landbouw, de drinkwatervoorziening en de industrie

natuurwaarden op het Grevelingenmeer te verbeteren.

Om de blauwalgenproblematiek in het Volkerak-

en de uitvoering daarvan is geregeld. Voor het zoeken

Daarbij is gekeken of er een combinatie mogelijk is

Zoommeer op te lossen kiest het kabinet ervoor

naar alternatieven wordt gebruik gemaakt van de

tussen een doorlaatvergroting in de Brouwersdam

om uiterlijk in 2015 op het meer zout water uit de

resultaten van lopende regionale zoetwaterdiscussies

en aanleg van een zeesluis en/of een getijdencentrale.

Oosterschelde toe te laten. Op die manier verzilt

per deelgebied. Tevens wordt gekeken of de effecten

In 2009 wordt de verkenning afgerond en wordt een

het water van het Volkerak-Zoommeer en ontstaat er

op Vlaams grondgebied kunnen worden tegengegaan.

besluit genomen over de te nemen vervolgstap.

een beperkte getijdendynamiek. Onderzoek heeft

Samen met regionale partners en de landbouw- en

uitgewezen dat dit de enige oplossing is om de blauw-

drinkwatersector wordt gewerkt aan gebiedsgerichte

Veerse Meer

algenproblematiek op te lossen. Hierdoor verbetert

oplossingen die rekening houden met een efficiënter

Sinds 2004 zorgt een spuisluis in de Zandkreekdam

de waterkwaliteit en nemen de natuurwaarden toe.

en effectiever gebruik van zoet water en een beroep

voor de inlaat van zout Oosterscheldewater, waardoor

Het gebied wordt aantrekkelijker voor recreatie en

doen op het vergroten van de zelfvoorzienendheid,

de waterkwaliteit van het Veerse Meer is verbeterd.

wonen in de nabijheid van het water. Het biedt goede

met het oog op lange termijnontwikkelingen zoals

In 2007 is voor het Veerse Meer het besluit genomen

kansen voor schelpdiervisserij op het Volkerak-

klimaatverandering. Bij het kabinetsbesluit zal ook

het winterpeil, dat 60 cm lager ligt dan het zomerpeil,

Zoommeer. De verwachting is dat ook de huidige

aandacht zijn voor de raakvlakken met de planstudie

met 30 cm te verhogen. Dit moet zorgen voor een

schelpdiervisserij in de Oosterschelde profiteert,

voor waterberging op het Volkerak-Zoommeer in het

minder onnatuurlijke situatie en maakt een stabiele

omdat de aanvoer van voedselrijk water vanuit het

kader van Ruimte voor de Rivier en de studie naar

bodemdiergemeenschap mogelijk. Daarmee voldoet

Volkerak-Zoommeer de productieomstandigheden

kansen voor meer transport over water in de Rijn-

het meer aan de doelen voor waterkwaliteit en natuur.

in de Oosterschelde verbetert.

Schelde Corridor. In 2009 stelt het rijk samen met de

Ook de recreatievaart profiteert van een hoger peil

De keuze voor een zout Volkerak-Zoommeer heeft

andere overheden een uitvoeringsplan op, dat ervoor

in najaar, winter en voorjaar, omdat havens en

echter tot gevolg dat het huidige gebruik van zoet

moet zorgen dat de benodigde maatregelen uiterlijk in

voorzieningen beter bereikbaar zijn. Tevens zijn

water uit het meer niet meer mogelijk zal zijn.

2015 zijn vastgesteld en in uitvoering genomen, zodat

maatregelen voorzien om de negatieve effecten van

Tevens zal er naar verwachting - ondanks te nemen

het zout water kan worden toegelaten.

een hoger peil zoveel mogelijk te voorkomen. Het peil-

technische maatregelen - een geringe hoeveelheid

besluit is per oktober 2008 ingegaan. In 2015 wordt de

zout water door de Volkeraksluizen naar het Hollandsch

Grevelingenmeer

effectiviteit van het peilbesluit geëvalueerd en wordt

Diep en het Haringvliet lekken. Daarnaast kan enige

In 2011 wordt de Flakkeese Spuisluis in de

bekeken of het haalbaar is om het verschil tussen

verzilting optreden van de Vlaamse Benedenschelde

Grevelingendam in werking gesteld, waardoor het

winter- en zomerpeil helemaal op te heffen.

en de Antwerpse haven.

Grevelingenmeer weer in verbinding komt met de

Het kabinet neemt in 2009 een besluit over het zout

Oosterschelde. Hierdoor zal de waterkwaliteit van het

Westerschelde

maken van het Volkerak-Zoommeer. In dit besluit zal

oostelijk deel van het Grevelingenmeer verbeteren.

Om de Westerschelde als Natura 2000-gebied in een

worden opgenomen dat het zoute water pas wordt

De problemen zijn hiermee nog niet opgelost. In 2007

gunstige staat van instandhouding te brengen en zo

toegelaten als er alternatieven zijn gevonden voor de

is een verkenning gestart om te zoeken naar aanvul-

bij te dragen aan het behoud van het unieke Schelde-

huidige beschikbaarheid van zoet water voor de

lende oplossingen om de waterkwaliteit en de

estuarium, wordt een pakket van natuurherstelmaat-

173

5.4 Zuidwestelijke Delta
174

regelen uitgevoerd. Dit pakket is een onderdeel van

Zoutwatereconomie

Uitvoeringsprogramma

de Ontwikkelingsschets 2010 Schelde-estuarium,

Het rijk stimuleert de ontwikkeling van een nieuwe,

De Deltaraad, met daarin vertegenwoordigd het rijk

dat in een verdrag tussen Nederland en Vlaanderen

duurzame zoutwatereconomie, in samenwerking

en de provincies Zeeland, Zuid-Holland en Noord-

is vastgelegd. Naast aandacht voor de natuur is er ook

met het bedrijfsleven en de betrokken sectoren.

Brabant, coördineert als stuurgroep de uitvoering

aandacht voor de bescherming tegen overstroming

Voorbeelden zijn het verkennen van en experimenteren

van een programma met de belangrijkste water­

en de toegankelijkheid van het Schelde-estuarium.

met mogelijkheden voor zoute aquacultuur (bijvoor-

projecten in de Zuidwestelijke Delta. Dit uitvoerings-

In het kader van de toegankelijkheid is in 2008 het

beeld het project Zeeuwse Tong), blauwe en groene

programma wordt in opdracht van de Deltaraad door

tracébesluit voor de verruiming van de vaargeul

energie en innovatieve oplossingen voor de landbouw

een programmabureau opgesteld en omvat naast de

van de Westerschelde genomen. De verruiming start

in een verziltende omgeving. Het rijk levert hiertoe

waterprojecten ook de belangrijkste economische

naar verwachting in 2009 en zal in 2010 gereed zijn.

een actieve bijdrage aan het Kennis Netwerk Delta

en ruimtelijke projecten in de Zuidwestelijke Delta.

Samen met Vlaanderen wordt gewerkt aan het

Water, getrokken door de provincie Zeeland, met

De samenhang, onderlinge afhankelijkheden en

opbouwen van de benodigde kennis over het Schelde-

daarin ook kennisinstituten en ondernemers.

kansrijke combinaties met wonen, werken, ruimtelijke

estuarium, gericht op het toekomstige beleid en
beheer.

economie, toerisme en natuur staan hierbij centraal.
Innovatie

Bij het formuleren van deze integrale opgave wordt

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat, de provincie

bijvoorbeeld ook de Verkenning Antwerpen - Rotterdam

Rijn-Schelde Corridor en kanaalzone

Zeeland, Deltares, Bouwend Nederland, onri en vbko

betrokken. Dit project heeft als doel de ruimtelijke en

Gent-Terneuzen

hebben afgesproken om in 2008 samen te zoeken naar

economische kansen voor het gebied Antwerpen -

In het Scheldegebied verkennen Vlaanderen en

innovatieve proefprojecten voor kustveiligheid en

Rotterdam te verkennen, met daarbij aandacht voor

Nederland samen de verkeers- en vervoersprognoses

andere wateropgaven in de Zuidwestelijke Delta en

de verbetering van de kwaliteit van het leefklimaat.

voor de binnenvaart en recreatievaart via de Rijn-

om samen de haalbaarheid te onderzoeken van een

Om tot een gedragen en slagvaardig uitvoerings­

Schelde Corridor. De resultaten van de verkenning,

communicatie- en educatiecentrum op Neeltje Jans

programma te komen wordt de communicatie met

die in 2009 klaar is, kunnen worden gebruikt om in

met meer betrokkenheid van het bedrijfsleven.

betrokkenen in de Zuidwestelijke Delta geïntensiveerd.

een eventuele vervolgstudie de capaciteit van de

In 2009 wordt besloten over de realisering van

Het uitvoeringsprogramma wordt in 2009 opgeleverd

vaarwegen en sluizen te bepalen. Ook voeren beide

proef­projecten en een communicatie- en educatie-

en draagt bij aan het landelijke Deltaprogramma.

landen een grensoverschrijdende verkenning uit naar

centrum.

Het programmabureau zal in 2009 en 2010 actief

de maritieme toegankelijkheid van de kanaalzone

ondersteuning verlenen bij de uitvoering van het

Gent-Terneuzen in het licht van de logistieke potenties

uitvoeringsprogramma.

van deze kanaalzone. Eind 2008 volgt een gezamenlijk Vlaams-Nederlands politiek besluit over de
afronding van de verkenning.

Ruimtelijke aspecten

5.4 Zuidwestelijke Delta

Het beleid uit de Nota Ruimte wordt voortgezet.

175

Dit betekent dat de aanpak voor de wateropgave waar
mogelijk wordt gecombineerd met wonen, werken,
recreëren en natuurontwikkeling, om zo een impuls te
geven aan de ruimtelijke kwaliteit en de economische

Gebiedsontwikkeling Perkpolder

ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta (zie
Gebiedsontwikkeling Perkpolder). Het uitvoeringsprogramma van de Deltaraad zal daar concreet
invulling aan geven.
In deze planperiode zijn nog geen nieuwe extra
ruimtelijke maatregelen van het rijk voorzien voor het
realiseren van de wateropgaven in de Zuidwestelijke
Delta. Zo wordt bijvoorbeeld de ruimtelijke door­
werking van de waterberging op het Volkerak-

De gemeente Hulst ontwikkelt samen met andere overheden en marktpartijen de
voormalige veerhaven in Perkpolder en de omgeving daarvan. Doel van deze plannen
is het gebied sociaal-economisch een impuls te geven door het realiseren van
woningbouw, recreatie en natuurontwikkeling. Bijzonder is dat de inrichtings­plannen
een etalage vormen voor klimaatadaptatie. Dit is het resultaat van het Interregproject
ComCoast, dat onder leiding van Rijkswaterstaat is uitgevoerd. Aanleiding voor de
planontwikkeling is het wegvallen van de veerverbinding Kruiningen–Perkpolder in
2003. De gebiedsontwikkeling staat aan de vooravond van de realisatie.

Zoommeer in het kader van Ruimte voor de rivier nog
nader uitgewerkt. Dit geldt ook voor de ruimtelijke
door­werking van de alternatieven, die gezocht
worden rondom het verzilten van het VolkerakZoommeer en die zoveel mogelijk zullen worden
uitgevoerd in combinatie met natuurontwikkeling
en recreatie. Bij de uitwerking en uitvoering zal
rekening worden gehouden met de beschermde status
van de betrokken gebieden in het kader van
Natura 2000. Kaart 21 geeft de onder realisatie
beschreven verkenningen, planstudies en uitvoeringsprojecten ruimtelijk weer.

Het oude veerplein wordt opgehoogd tot dijkhoogte (+10m NAP). Dit nieuwe Hart
van Perkpolder krijgt maximaal 250 woningen, een hotel met wellnesscentrum en
een golfclubhuis. Deze megaterp maakt het tot in de verre toekomst mogelijk veilig
te wonen en te recreëren met uitzicht op de Westerschelde.
De voormalige veerhaven wordt omgevormd tot een jachthaven met 350 tot 500
ligplaatsen en bijbehorende voorzieningen. De betrokken partijen zullen met elkaar
maatregelen uitwerken om de nautische veiligheid op de Westerschelde te waarborgen.
In de Westelijke Perkpolder, gekenmerkt door een combinatie van recreatie en waterrijke natuur, komen 200 woningen op terpen te liggen. Een golfbaan slingert door
een waterrijk landschap. Hoewel de huidige zeedijk voldoende veilig is, kan met dit
inrichtingsplan in de toekomst worden gekozen voor een golfoverslagbestendige
zeedijk.
Ten zuidoosten van de veerhaven wordt een gebied van 75 ha ontpolderd. Van nature
zullen zich slik en schor vormen met hoge natuurwaarden. Het zal bovendien de
golven dempen, zodat een buffer voor de veiligheid ontstaat.
Meer informatie: www.perkpolder.nl

5.4 Zuidwestelijke Delta

Wat

Wie

Wanneer

Uitvoeringsbesluit waterberging Volkerak-Zoommeer (PKB Ruimte
voor de Rivier

VenW, LNV

2012

176

Onderzoek stoppen erosie Dordtsche Kil, Spui en Oude Maas

VenW

2009-2015

Verkenning mogelijke oplossingen voor zandhonger Oosterschelde

VenW, LNV

2009-2013

Uitvoering kierbesluit Haringvlietsluizen

VenW, LNV, provincie Zuid-Holland

2010

Evaluatie kierbesluit en besluit over verdere opening

VenW, LNV, provincie Zuid-Holland

2015

Besluit over verzilting Volkerak-Zoommeer

VenW, LNV

2009

Voorbereiding en uitvoering maatregelen zout Volkerak-Zoommeer

VenW, LNV, provincie Zuid-Holland, Zeeland en Noord-Brabant

2009-2015

Inwerking stellen Flakkeese Spuisluis

VenW

2011

Afronding verkenning Grevelingenmeer en besluit over vervolgstap

VenW, LNV

2009

Evaluatie peilbesluit Veerse Meer en bezien of gelijk winter- en
zomerpeil mogelijk is

VenW

2015

Uitvoering projecten Ontwikkelingsschets Schelde-estuarium

Nederland en Vlaanderen

2009-2010

Samen met Vlaanderen opbouw van benodigde kennis over Schelde

Nederland en Vlaanderen

2009-2015

Verkenning verkeers- en vervoersprognoses binnenvaart en
recreatievaart t.b.v. bepalen capaciteit vaarwegen en sluizen

Nederland en Vlaanderen

2009

Grensoverschrijdende verkenning van de maritieme toegankelijkheid
van de kanaalzone Gent-Terneuzen

Nederland en Vlaanderen

2009

Aanwijzing Natura 2000-gebieden

LNV

2010

Stimuleren van nieuwe, duurzame zoutwatereconomie

VenW, LNV, provincie Zeeland

2009-2015

Besluit over innovatieve proefprojecten en communicatie- en
educatiecentrum

VenW, provincie Zeeland, bedrijfsleven en kennisinstellingen

2009

Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta

Deltaraad

2009

5.5 Randstad

Gebiedsbeschrijving

Analyse

De Randstad is het dichtstbebouwde en -bewoonde

De ontwikkelopgave voor de Randstad is complex.

De gecombineerde wateropgave voor de Randstad is

gebied van Nederland, waar meer dan de helft van het

Versterking van de mainports (Rotterdamse haven en

schematisch weergegeven op kaart 23.

bruto nationaal product verdiend wordt. De strategi-

luchthaven Schiphol) vereist uitbreiding van de infra-

sche ligging en een sterk gecontroleerd watersysteem

structuur, terwijl tegelijkertijd ruimte moet worden

Veiligheid

hebben ervoor gezorgd dat dit gebied tot één van de

gevonden voor een goed woon- en leefklimaat met

De te beschermen waarden in de Randstad zijn groot.

aantrekkelijkste en welvarendste delta’s van de wereld

voldoende ruimte voor water, natuur en recreatie.

Een grootschalige overstroming in dit gebied kan een

behoort. De te beschermen waarden in de Randstad

De Randstad is het politieke, bestuurlijke, sociale en

schadepost van tientallen miljarden euro’s en

zijn groot en deze zullen verder toenemen door

culturele hart van Nederland en de belangrijkste

honderden slachtoffers betekenen. Een duurzame

ver­stedelijking en investeringen.

economische motor van zakelijke en financiële dienst-

bescherming tegen dit risico in de kustzone, de

Een aanzienlijk deel van de groene gebieden in de

verlening en toerisme. Borging van de veiligheid tegen

rivieren, en het overgangsgebied tussen rivier en zee

Randstad (Groene Hart, Midden Delfland) betreft veen-

hoogwater is van cruciaal belang om doelen op het

in de omgeving van het Rijnmondgebied is essentieel.

weidegebied. Kenmerkend voor veenweidegebieden

gebied van versterking van de economie, vergroting

In het westelijke deel van het benedenrivierengebied

(in de Nota Ruimte benoemd als Nationaal Landschap)

van de kracht en dynamiek van steden en ontwikkeling

biedt rivierverruiming onvoldoende soelaas.

is dat de bodem al eeuwenlang daalt door onder andere

van bijzondere kwaliteiten en de vitaliteit van het

De zwakke schakels in de kust en de achterkant van

ontwatering ten behoeve van de landbouw en verstede-

Groene Hart te kunnen behouden en/of versterken.

de dijkring die Centraal Holland (dijkring 14) tegen

lijking. Tegelijkertijd is de landbouw de belangrijkste

Het Groene Hart wordt onderdeel van een grotere

overstromen beschermt, vragen speciale aandacht.

drager van het typische landschap. Deze gebieden

aaneengesloten ‘Groenblauwe Delta’ met aansluitingen

De dijken van het gebied achter de Randstad hebben

liggen nu enkele meters beneden NAP. De bodem in de

op het IJsselmeer, de Noordzee en de Zeeuwse wateren.

namelijk een lagere veiligheidsnorm. Een dijkdoor-

droogmakerijen (meren die tussen de 17 en 19 eeuw

Dat betekent dat ruimte ontstaat om de effecten van

braak in dit gebied kan tot gevolg hebben dat ook het

zijn drooggemalen) bestaat merendeels uit klei en soms

de klimaatverandering te ondervangen. Meer groen

gebied van Centraal Holland gedeeltelijk overstroomt

uit restveen. Met name aan de randen liggen drogere

nabij de steden is van grote waarde voor gezondheid,

met rivierwater.

gronden: aan de oostzijde de stuwwallen (Utrechtse

recreatie, natuur en beleving van de openheid. Dit biedt

Heuvelrug en ’t Gooi), aan de westzijde de duinstrook

ook kansen voor nieuwe aantrekkelijke woonvormen.

Verzilting

met daarin de landgoederen en in het zuiden en midden

De woningbouwopgave voor de Randstad is aanzien-

De Randstad heeft op verschillende plekken met

enkele oude oeverwallen. De lage ligging, de aanwezig-

lijk. Een groot deel daarvan zal binnen bestaand

verzilting te maken. Onder invloed van zoute kwel

heid van veenweidegebieden en diepe droogmakerijen,

stedelijk gebied ingevuld moeten worden. De functie

verzilt het oppervlaktewater in met name laaggelegen

in combinatie met verstedelijking maken de Randstad

van de Randstad als gebied waar intensief gewoond,

gebieden zoals diepe droogmakerijen. Dit wordt

al met al tot een (internationaal) bijzonder maar

gewerkt en verdiend wordt, kan alleen maar behouden

tegengegaan door sloten door te spoelen met zoet

tevens kwetsbaar gebied. In de dwarsdoorsnede

en versterkt worden als rekening gehouden wordt met

water dat vanuit het hoofdwatersysteem wordt aan-

Randstad is een overzicht gegeven van de historische

de eisen die het watersysteem stelt. In de Randstad is

gevoerd. Aanvoer van water vanuit het hoogwater­

ontwikkeling van de bodemdaling en bebouwing

een viertal wateropgaven in het bijzonder van belang

systeem is ook nodig om in droge tijden het niveau

gezien in een dwarsdoorsnede van de Randstad.

voor een duurzame ontwikkeling van dit gebied.

van het boezemwater op peil te houden. Door de

e

e

177

kaart 22

Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote
droogmakerijen

kaart 22

Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote
Bodemdaling veenweidegebieden
droogmakerijen
en
ligging grote droogmakerijen

5.5 Randstad

Kaart 22

dik veenpakket en snelle bodemdaling
dun veenpakket en langzame bodemdaling

grote droogmakerijen
kaart 22

178
dik veenpakket en snelle bodemdaling

Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote
droogmakerijen combinatie van zeespiegelstijging en lagere rivier­
afvoeren wordt het steeds moeilijker zoet water uit
de Nieuwe Waterweg in te laten. Op termijn zal dit ook

dun veenpakket en langzame bodemdaling

gelden voor inlaat vanuit de Hollandse IJssel

dik veenpakket en snelle bodemdaling

(bij Gouda) en de Lek.

grote droogmakerijen

dun veenpakket en langzame bodemdaling

Verzilting kan gevolgen hebben voor het ruimte­

grote droogmakerijen

gebruik en voor stedelijk groen, natuur, landbouw
en het landschap. Vooral de bomen- en bollenteelt is
erg gevoelig voor zilt beregeningswater. Ook stedelijk
groen is hiervoor gevoelig.
De verzilting is het grootst in het westelijk deel van de
Randstad en de diepe droogmakerijen Haarlemmermeer en Groot Mijdrecht Noord.
Wateroverlast
Vanwege de hoge verhardings- en verstedelijkingsgraad is het opvangen van heftige buien in grote
delen van de Randstad een grote opgave. Belangrijke
aandachtsgebieden vormen de sterk verstedelijkte
gebieden, het kassengebied in het Westland,
(historische) binnensteden en de natste en laagste
delen van het veenweidegebied. Ook moet er in
bepaalde gevallen ruimte worden gevonden om de
problemen van water op straat het hoofd te kunnen
bieden.

kaart 23

Gecombineerde
wateropgave Randstad

Kaart 23

Bodemdaling veenweidegebieden
In veenweidegebieden waar landbouw de belangrijkste
drager is, speelt naast waterveiligheid, wateroverlast
en verzilting nog een vierde wateropgave, te weten
bodemdaling. Door de ontwatering van het veen ten
behoeve van de landbouw en verstedelijking is de
bodem gedaald tot inmiddels enkele meters onder de
zeespiegel. Gedifferentieerde waterpeilen maken het
watersysteem kwetsbaar voor wateroverlast en
duurder in onderhoud. Op de kaart ‘Bodemdaling
veenweidegebieden en ligging grote droogmakerijen’
is ter illustratie de ligging van de veenweidegebieden
aangegeven, waarbij onderscheid is gemaakt in de
dikte van het veenpakket en snelle of langzame
bodemdaling. Ook zijn ter illustratie voor de Randstad als gebied de ligging van de droogmakerijen
aangegeven.

5.5 Randstad

Gecombineerde wateropgave Randstad

179

5.5 Randstad

Streefbeeld

180

De Randstad biedt voor nationale en internationale investeerders een
aantrekkelijk vestigingsklimaat. Tevens is het een gebied waar mensen graag
wonen en werken. De bescherming tegen overstromingen in de Randstad is
daarom goed geregeld. Kwetsbare objecten van vitaal belang zijn extra
beschermd tegen de gevolgen van overstromingen. Uit het oogpunt van
rampenbeheersing zijn vluchtplaatsen en evacuatieroutes aangelegd en
zichtbaar gemaakt.
De regio Randstad combineert de dynamiek van hoog verstedelijkt gebied
met groen, water, cultuurhistorie en rust. De vasthoudende inzet op bouwen
binnen bestaand stedelijk gebied heeft de Randstad versterkt en het groen
gespaard. De ‘schaalsprong’ (een verdubbeling van het inwoneraantal ten
opzichte van 2008) heeft van Almere een duurzame, aantrekkelijke stad
gemaakt.
De landschappelijke variëteit van het Groene Hart is groot: watergebieden,
veenweidegebieden en parkachtige gebieden met woningbouw in lage
dichtheden wisselen elkaar af. Het Groene Hart is onderdeel van een samenhangend landschap waarin cultuurhistorie, groen en water een prominente
plaats innemen en waarbij landbouw – als belangrijke drager van het
landschap - een duurzaam perspectief heeft. Een doordachte groene en
blauwe dooradering geeft een impuls aan de ruimtelijke kwaliteit. In de
stadsranden wordt het realiseren van de wateropgaven gecombineerd
met het openhouden van het landschap en het aantrekkelijk maken voor
recreatie. Deze dooradering draagt tegelijkertijd bij aan de toegankelijkheid
en bereikbaarheid van het landelijk gebied.
De toenemende kans op wateroverlast wordt het hoofd geboden door
maatregelen in de sfeer van preventie (bijvoorbeeld het vergroten van het
oppervlak open water, en wateropvang in openbare ruimten en op groene
daken), het verbeteren van de (fysieke) waterbestendigheid van de bebouwing,
het vergroten van de acceptatie van wateroverlast (bijvoorbeeld water op
straat) en het toepassen van innovatieve bouwmethoden. De betrokkenheid
van ontwerpers van gebouwen en ruimte bij het inpassen van deze maat­
regelen, zorgt ervoor dat water wordt benut voor een aangename leef­
omgeving. Van drijvende wegen en kassen tot moderne terpen en woningen

die meebewegen met het water. Deze Nederlandse aanpak is een bron van
inspiratie voor andere landen.
Om verzilting van zoete polders tegen te gaan, zijn selectief enkele kwetsbare polders afgekoppeld. Daarmee wordt de zoutdruk op de boezem
beperkt. Zoutgevoelige gebieden zoals het bollengebied voorzien door
seizoensopslag meer zelf in hun behoefte aan zoet water en zijn minder
afhankelijk van de aanvoer van elders. Langzamerhand ontstaat een mozaïek
van gebieden met een eigen peildynamiek en waterkwaliteit, waarin zoet
water uit de boezem beschikbaar is voor de kritische vragers. In droge
perioden wordt zoet water vanuit het IJsselmeer aangevoerd.
Het areaal natuurgebied is uitgebreid en er zijn verbindingen gemaakt tussen
deze gebieden en de Utrechtse Heuvelrug, Waterland, de Zeeuwse delta.
De veenweidegebieden zijn internationaal gezien nog steeds unieke cultuurlandschappen. Veenweidegebieden zijn gedifferentieerd naar gebieden met
water en natuur, gebieden met aangepaste landbouw en gebieden met
intensieve landbouw. Centraal daarin staat het gebiedsspecifiek handhaven
of verhogen van de grondwaterstanden, het al dan niet aanpassen van het
grondgebruik dan wel het uitsluiten van activiteiten die leiden tot peil­
verlaging. Lage delen zijn afgekoppeld en vernat. Polders functioneren
zelfstandig en bieden mogelijkheden voor waterberging in combinatie
met de ontwikkeling van moerasnatuur. Een deel van het veenweidegebied
heeft een parkachtige functie voor de metropool Randstad.
In diepe droogmakerijen zijn maatregelen genomen, zoals extra ruimte voor
waterberging, het verhogen van het waterpeil en het creëren van moerasachtige natuur. Door het ontwikkelen van een robuust watersysteem worden
ook negatieve effecten naar aangrenzende gebieden voorkomen. Nieuwbouwplannen op fysisch ongunstige locaties, zoals diepe droogmakerijen,
zijn met behulp van een kosten-batenanalyse zorgvuldig afgewogen.
Kosten voor aanpassing van het watersysteem komen voor rekening van
degenen die van de nieuwbouw profiteren. Er wordt gestreefd naar een zo
hoog mogelijke zelfvoorzieningsgraad als het gaat om de waterbalans en
waterkwaliteit.

5.5 Randstad

181

182

5.5 Randstad

Beleidskeuze
Veiligheid

op een mogelijk verminderde aanvoer van zoet water

Verzilting en bodemdaling

De Randstad blijft één van de best beschermde

uit het hoofdwatersysteem. In de tuinbouw is

Voor het aanpakken van verzilting en bodemdaling

gebieden van ons land. Het voorkomen van over­

wateropslag inmiddels gangbaar. Ook bij gebieds­

zijn de volgende algemene uitgangspunten van

stromingen staat vanzelfsprekend voorop. Met

ontwikkeling in polders die te maken hebben met

toepassing: het per gebied de afweging maken in

blijvende investeringen in duinen, dijken, zand­

zoute kwel moet rekening worden gehouden met

hoeverre functies geaccommodeerd kunnen worden

suppleties en kunstwerken wordt hieraan voort­

seizoensberging, waardoor fluctuaties in waterover-

met bijbehorend peilbeheer, het afremmen van

durend gewerkt. Uitvoering van programma’s zoals

last en watertekorten kunnen worden opgevangen.

bodem­d aling, het verkrijgen van een duurzaam

Zwakke Schakels en Ruimte voor de Rivier levert

Concreet speelt dit op korte termijn met name in de

water­systeem met grotere peilvakken en het bepalender

daaraan een belangrijke bijdrage. De nog te ontwik-

Haarlemmermeer. Uiteindelijk zal dit naar ver­

laten zijn van water in de besluitvorming over de

kelen overstromingsrisicozonering zal ook voor de

wachting niet voldoende zijn om in droge zomers

opgaven die er spelen. Hierbij wordt ook rekening

Randstad worden ontwikkeld om een belangrijke rol

voldoende zoet water te hebben. Als het water bij

gehouden met lokaal hogere zoutgehalten. Deze

te spelen bij gebiedsontwikkelingen. Dit speelt op

drinkwaterinlaatpunten verzilt, is verplaatsing veelal

algemene uitgangspunten moeten gebiedsgericht

korte termijn onder andere in de Zuidplaspolder en de

noodzakelijk. Op termijn speelt dit voor de drink­

worden geconcretiseerd en afgewogen.

Haarlemmermeer.

waterinlaatpunten aan de westzijde van de Rotterdamse

Betere afstemming op het waterpeil en hogere zout-

De kansrijkheid van compartimenteringsdijken is

regio.

gehalten kunnen lokaal leiden tot functieaanpassingen

voor dijkring 14 (Centraal Holland) in een landelijke

en -wijzigingen en dus tot een gedifferentieerde

verkenning uitgewerkt. Deze dijkring blijkt onbedoeld

Wateroverlast

landbouw. Voor het maken van deze afweging is

al een vorm van compartimentering te hebben en in

Voor wateroverlast binnen en buiten het bebouwde

een belangrijke rol weggelegd voor de provincies.

geen enkel overstromingsscenario helemaal onder te

gebied bestaan landelijke beleidskaders, die onverkort

lopen. Voorwaarde is dat de compartimenterende

gelden voor de Randstad. Ruimte voor piekberging

De peilstrategieën uit de Nota Ruimte worden

structuren zelf niet bezwijken bij belasting.

dient te worden gevonden binnen het bebouwde

onverkort voortgezet (deze zijn ook overgenomen in

Hoewel de mogelijkheden van grootschalige evacuatie

gebied of, in combinatie met groenopgaven, direct

Randstad 2040) en vormen een centrale plek in de

van bewoners en bedrijven in de Randstad beperkt

aan de stadsranden. Bij stedelijke ontwikkeling dient

gebiedsgerichte aanpak van de veenweidegebieden:

zijn, moet de rampenbeheersing ook voor de Randstad

geanticipeerd te worden op de benodigde ruimte

• Bij voorkeur volledige vernatting voor delen van

op orde worden gebracht. Ruimtelijke inrichtings-

voor piekberging, rekening houdend met de klimaat­

de veenweidegebieden waar een zeer sterke

maatregelen kunnen daarbij een belangrijke rol

scenario’s. Gezien de ruimtedruk in de Randstad is

bodemdaling optreedt. Dit kan een verandering

spelen.

het in dit gebied essentieel om mee te koppelen met
andere ruimtelijke ontwikkelingen (meervoudig

van het grondgebruik met zich meebrengen;
• Voor delen met een sterke bodemdaling is een

Zoetwatervoorziening

ruimtegebruik). Verdere versnippering van peil­

drooglegging van ca –40 cm gewenst. Voor delen

In het licht van het streven naar zelfvoorzienendheid

vakken binnen polders dient te worden tegengegaan.

kan dit leiden tot extensivering van het grond­

moeten ondernemers en overheden bij nieuwe

Gestreefd wordt naar het vergroten van peilvakken.

gebruik. Extensieve veeteelt met veel ruimte voor

ruimtelijke ontwikkelingen in de Randstad anticiperen

weidevogels is hier mogelijk;

183

5.5 Randstad
184

Realisatie
De behoefte aan het doorspoelen van polders

Zoetwatervoorziening

drooglegging van –60 cm worden gehandhaafd;

ten behoeve van een goede waterkwaliteit wordt op

Omdat het steeds moeilijker wordt zoet water uit de

• Er worden geen eisen aan de waterpeilen gesteld

deze wijze gereduceerd, en kost minder zoet water.

Nieuwe Waterweg in te laten en dit op termijn ook zal

• In delen met een matige bodemdaling kan een

waar het veenpakket zo dun is dat maatregelen

gelden voor inlaat vanuit de Hollandse IJssel (bij

geen effect meer hebben.

Gouda) en de Lek, wil het rijk uitwerken op welke

Deze strategieën worden in gebiedsprocessen

wijze de infrastructuur aangepast moet worden om

uitgewerkt om de doelen te bereiken. Het gebieds­

zoet water voor West-Nederland vanuit het IJsselmeer

proces biedt ruimte voor maatwerk.

aan te voeren. Daarbij moeten ook de consequenties
voor de aanleg van nieuwe of aanpassing van

Waar dat kan dienen technische mogelijkheden benut

bestaande infrastructuur in beeld worden gebracht

te worden om waterbeheer met andere vormen van

alsmede de ruimte die er moet komen voor lokale

grondgebruik (zoals de landbouw) zo goed mogelijk

berging.

samen te laten gaan. Toch is het niet uit te sluiten dat
uitwerking van deze strategieën in gebiedsprocessen

Verzilting

lokaal kan leiden tot aanpassingen of wijzigingen in

Er zal onderzoek gedaan worden naar de effecten en

het grond- of teeltgebruik.

mogelijkheden van het loskoppelen van polders om

In diepe droogmakerijen met urgente wateropgave,

hierover uiterlijk in 2015 definitief een besluit te

zoals aangegeven in het concept Voorloper Groene

kunnen nemen. Tot 2015 worden geen maatregelen

Hart, wordt gestreefd naar vernatting al dan niet in

genomen die een keuze na 2015 in de weg staan.

combinatie met functieverandering. Daarbij moet

Gebiedsgericht worden hogere zoutgehalten toegestaan

de ruimtelijke kwaliteit verbeteren en vindt waar

in polders die met zoute kwel te maken hebben.

mogelijk meekoppeling plaats met natuurontwik­
keling, recreatie en toerisme en klimaatbestendige

Uitvoering Randstad Urgent

woningbouw.

In het kader van Randstad Urgent wordt een aantal

Het streven is op termijn ook gericht op het los­

projecten uitgevoerd die een integrale ontwikkel­

koppelen van lage delen (polders), in gevallen waar

opgave als hoofddoelstelling hebben. Het op orde

de waterhuishouding problemen oplevert als gevolg

brengen en houden van het watersysteem is daarbij

van de sterk wateraanzuigende werking van diepe

een belangrijke randvoorwaarde. Naast de provincies

droogmakerijen in de omgeving van veenpolders

speelt het rijk in deze projecten een actieve rol, ook

(zoals Mijdrecht en de Horstermeer). Polders met

waar het gaat om het meekoppelen van doelen met de

zoute kwel worden dan losgekoppeld of geïsoleerd

wateropgave. Projecten die met name van belang zijn

van polders met een goede waterkwaliteit.

voor het realiseren van waterdoelen zijn: Stadshavens

Rotterdam, Haarlemmermeer, Zuidplaspolder,
Ruggengraat voor recreatie en natuur, Groot
Mijdrecht Noord, Aanpak zwakke schakels kust
en Compartimentering case ‘Centraal Holland’.
Voor deze laatste case wordt binnen het programma

Veenweidegebied

Praktische kennis voor strategische
keuzes over het veenweidegebied.

door rijk en regionale partners gezamenlijk een
vervolgstudie gedaan naar de bescherming van de
achterkant van de Randstad (dijkring Centraal
Holland) en naar de benutting van regionale water­
keringen als compartimentering.
Transitie veenweidegebieden
Het rijk stelt onder de voorwaarden van de Nota Ruimte
geld beschikbaar om in de veenweiden­gebieden de
komende decennia (2040) een transitie te realiseren
met als doel de bodemdaling af te remmen, een
robuust watersysteem (tegengaan versnippering

Een groot deel van de groene ruimte in de Randstad is veenweidegebied, beheerd
door boeren. In de zomer zakt het grondwater waardoor het veen oxideert en de
veenbodem daalt. Hierbij komen ook veel broeikasgassen vrij. Bodemdaling leidt tot
hoge kosten voor infrastructuur en waterbeheer. Vernatting remt de bodemdaling af
maar levert problemen op voor de landbouw. Het Leven met Water project ‘Waarheen met het veen?’ laat zien hoe effectief het samenvoegen van peilgebieden en
verhoging van het slootpeil zijn. Zo blijkt in polder Zegveld dat het samenvoegen van
alle peilvakken tot één groot peilvak er toe leidt dat het snelst dalende noordelijk
deel vernat waardoor de bodemdaling stopt. Daar ontstaan goede kansen voor
natuurontwikkeling in aansluiting op de Nieuwkoopse Plassen. Voor de landbouw
blijven andere delen van de polder wel geschikt.

peilvakken) te ontwikkelen en per gebied de afweging
te maken in hoeverre functies geaccommodeerd
kunnen worden met bijbehorend peilbeheer. Dit
kan op bepaalde plekken leiden tot aanpassing van
de landbouw en ontwikkeling van natuur die beter

Kaarten, zoals van de bodemdaling (zie boven), worden gebruikt in het gebiedsproces
Bodegraven-Noord. Hiermee kan elke partij via een digitale tekentafel de grenzen
van natte natuur, extensief of intensief landbouwgebied aangeven. Direct wordt dan
berekend wat de gevolgen zijn voor bijvoorbeeld bodemdaling en uitstoot van CO2.

afgestemd is op het watersysteem.
De herstructureringsopgave van de Westelijke
Veenweiden heeft reeds een aanvang genomen in drie
representatieve projecten, te weten de Krimpenerwaard,
Wormer en Jisperwater en Zegveld-Portengen.
Bouwend aan een nieuw stabiel watersysteem en
met een stevige rem op de bodemdaling, wordt vorm
gegeven aan een toekomstbestendig landgebruik voor

Ook is ervaring opgedaan met onderwaterdrains als effectief instrument om
bodemdaling te remmen. Hiermee is het land in het voorjaar eerder droog en kan de
boer eerder het land op. In de zomer blijft de bodem juist vochtiger waardoor de
bodemdaling halveert. De drains zijn niet duur, blijven lang werken, en kunnen
zonder grote schade aan het weiland worden ingebracht. Dit biedt concrete
perspectieven om ook bij hoger slootpeil goed te kunnen blijven boeren met langer
behoud van de veenbodem.

landbouw, natuur en recreatie. De totale herstructureringsopgave in Westelijke Veenweiden krijgt een

Meer informatie: www.waarheenmethetveen.nl

5.5 Randstad

Bodemdaling in polder Zegveld bij huidig peilbeheer (links) en bij samenvoegen
van alle peilgebieden + gemiddeld zomerpeil - 30 cm (rechts).

185

5.5 Randstad
186

Ruimtelijke aspecten
vervolg in het investeringsprogramma Nota Ruimte.

Voor de Randstad geldt een aantal generieke uit-

zoet water in droge periodes, het toepassen van de

De provincies en waterschappen bereiden een

gangspunten voor het waterbeleid die gebiedsgericht

peilstrategieën uit de Nota Ruimte, het tegengaan van

uitvoeringsprogramma van projecten voor.

zullen worden toegepast en lokaal ruimtelijke

versnippering door het samenvoegen van peilvakken

effecten hebben (functieaanpassing of functieveran-

en de transitie van de veenweidegebieden. Waar dit

dering). Voorbeelden hiervan zijn het anticiperen bij

aan de orde is zullen bestemmingsplannen worden

ruimtelijke ontwikkelingen op minder aanvoer van

aangepast.

Wat

Wie

Wanneer

Onderzoek mogelijkheden en infrastructurele consequenties
aanvoer zoetwater vanuit IJsselmeer ten behoeve van zoetwatervoorziening West-Nederland (in het kader van de landelijke
verkenning zoetwatervoorziening)

VenW, LNV, VROM

2009-2015

Onderzoek naar loskoppelen van polders in het kader van
tegengaan verzilting (in kader van de landelijke verkenning
zoetwatervoorziening)

VenW, provincies en waterschappen

2015

Vervolgstudie waterveiligheid Centraal Holland

VenW samen met regionale partijen

2009

Transitie veenweidegebieden
(reeds gestart in Krimpenerwaard, Wormer en Jisperwater en
Zegveld-Portengen)

VenW, LNV, VROM, provincies en waterschappen

Doorlopend proces

Doorwerking overstromings-risicozonering in ruimtelijke
planning (Haarlemmermeer en Zuidplas)

Provincies, VenW, VROM waterschappen, gemeenten

2010

Tegengaan versnippering peilvakken met als doel robuust
watersysteem

Provincies en waterschappen

2009-2015

Besluitvorming in kader van Randstad Urgent over Groot-Mijdrecht
Noord, De Groene Ruggengraat voor recreatie en natuur, De Oude
Rijnzone, Westelijke Veenweide

VenW, VROM, LNV, EZ, provincies, gemeenten en waterschappen

PM

5.6 Noordzee

Gebiedsbeschrijving

Analyse

De gehele Noordzee is zo’n 575.000 km 2 in omvang.

De Noordzee is vanaf de vroegste perioden intensief

Op het toch al drukke Nederlandse deel van de

Het Nederlands deel van Noordzee beslaat circa

door de mens gebruikt. Hierdoor vormt de Noordzee-

Noordzee is niet zonder meer ruimte voor nieuwe

58.000 km 2, wat 10% is van de gehele Noordzee en

bodem een belangrijke archeologische kennisbron

maatschappelijke ontwikkelingen. Een herijking van

ruim anderhalf keer het landoppervlak van Neder-

voor ons verleden. Verspreid komen in en op de

het huidige gebruik van de Noordzee is nodig in

land. Beleid voor en beheer van de Noordzee vallen

Noordzeebodem historische scheepswrakken,

relatie tot nieuwe maatschappelijke opgaven. De

onder de directe verantwoordelijkheid van het rijk.

prehistorische bewoningssporen en resten van

belangrijkste uitgangspunten voor een herijking zijn:

Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de

vroege mensachtigen voor.

een duurzame economische ontwikkeling die in

territoriale zee (de 12-mijlszone) en de Exclusieve

evenwicht is met het mariene ecosysteem, ruimte

Economische Zone. Over dat laatste deel is de

voor duurzame energie op grote schaal en reserveren

Nederlandse rechtsmacht beperkter dan over de

van zandwinlocaties, wat moet samengaan met de

12-mijlszone.

bestaande gebruiksfuncties.

Het Nederlandse deel van de Noordzee is één van de
meest intensief gebruikte zeeën ter wereld. Het gaat

De klimaatverandering en de in het Werkprogramma

om drukke scheepvaartroutes van en naar Rotterdam,

‘Schoon en Zuinig’ opgenomen ambitie om in 2020

Antwerpen, Zeebrugge, Amsterdam, Eemshaven/

20% van onze energie op een duurzame wijze te

Delfzijl, naast de internationale routes die langs onze

produceren heeft tot een verschuiving geleid in het

kust lopen. Op de Noordzee worden aardolie en

ruimtelijke vraagstuk op de Noordzee. De grootste

vooral gas gewonnen, wordt volop gevist en liggen

opgave voor de komende periode is de ruimtelijke

oefengebieden van de krijgsmacht. Tevens is de

inpassing van het in het Werkprogramma opgenomen

Noordzee een belangrijke bron voor zandwinning

streven om circa 6000 mw windenergie op de

voor de bescherming van onze kust en voor ophoog-

Noordzee te realiseren. Vrijkomende gasvelden

zand voor infrastructuur en nieuwbouw. Inmiddels

kunnen wellicht benut worden om co2 op te slaan.

staan er ook twee windturbineparken op zee

Voorts dient voldoende zand beschikbaar gemaakt te

(228 Megawatt). Tenslotte biedt de Nederlandse

worden voor onze kustverdediging. Technologische

Noordzee voor West-Europa letterlijk een zee aan

ontwikkeling maakt ook steeds meer mogelijk.

ruimte voor recreatie en toerisme.

Er bestaan ideeën voor eilanden in zee, voor

De Noordzee is een zeer complex en open marien

lng-aanlanding op zee in plaats van in de haven,

ecosysteem. Het ondiepe en voedselrijke gebied is

voor aquacultuur, voor duurzame visserij en allerlei

kraamkamer voor vis en belangrijk als trekroute en

andere activiteiten die niet noodzakelijk aan het land

overwinteringsgebied voor vele soorten vogels. Er

gekoppeld zijn.

komen soorten en habitats voor die ingevolge internationale verplichtingen dienen te worden beschermd.

187

188

Zoals aangegeven in de beleidsbrief zeevaart zal het

Bestuurlijk-juridisch
Het beleid op de Noordzee wordt in hoge mate bepaald in internationale

scheepvaartverkeer op de Noordzee niet alleen
drukker, maar ook meer divers van samenstelling
worden. Naast de handelsvaart, zeesleepvaart en
waterbouw is er de visserij en een toenemende

kaders. Het VN-zeerechtverdrag (UNCLOS) is het juridische kader

pleziervaart. Schepen met verschillende manoeu-

waarbinnen alle maatregelen op zee moeten plaatsvinden. Mondiaal

vreerkarakteristieken, groottes en snelheden komen

worden in diverse kaders afspraken gemaakt over zeegebonden

op een klein gebied samen.

activiteiten en over de bescherming van het zeemilieu. Nederland is

Nationaal en internationaal groeit de zorg over het

partij bij het Verdrag van London en het daarbij behorende London

effect van de intensivering van menselijke activiteiten

Protocol van 1996, dat wereldwijd strenge beperkingen oplegt aan het

op het mariene ecosysteem, waaronder de oceanen en

storten en verbranden van afvalstoffen. Ten aanzien van zeescheepvaart

de Noordzee. Wereldwijd staat mariene biodiversiteit

is onder andere het MARPOL verdrag (IMO) van belang. Dit verdrag
reguleert de verontreiniging door scheepvaart (onder anderen olie­

onder steeds grotere druk en vindt er uitputting
plaats van natuurlijke hulpbronnen. Oorzaken zijn
overbevissing, bijvangsten en bodemberoering door

verontreiniging, het gebruik van antifouling middelen) Een ander

de visserij, maar ook vervuiling, afval (zoals kleine

verdrag is het Ballastwaterverdrag over het voorkómen van de

plastic deeltjes die niet vergaan) en de gevolgen van

introductie van ‘gebiedsvreemde soorten’. Ook is Nederland partij bij
het OSPAR-verdrag, het regionale verdrag ter bescherming van het

klimaatverandering op de biodiversiteit. Ook bestaat
er zorg over de mogelijke effecten van windturbines
op zee op trekvogels en zeezoogdieren. Specifiek voor

Noordoost Atlantische zee­s ysteem. Op Europees niveau zijn vooral

Nederland is, als gevolg van de ruimtelijke druk, de

de Vogel- en Habititatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie

waarde van de Noordzee als een open dynamisch

richtinggevend. Het doel is om een goede milieutoestand van het
watersysteem te bereiken en een duurzaam evenwicht tussen

natuurlijk systeem in het geding. Dat is niet alleen
van belang voor het functioneren van het mariene
ecosysteem, maar ook als belevingswaarde tegenover

economie en ecologie na te streven. Het Gemeenschappelijk Visserij­

de toenemende drukte op het land. Deze waarden

beleid regelt op Europees niveau het gebruik door visserij.

hebben ook een betekenis voor het toerisme. Zo
kunnen windturbineparken op zee het vrije uitzicht
vanaf het strand op de horizon beperken.

5.6 Noordzee

Beleidskeuze
De kwaliteit van het Noordzeewater is de laatste

Het kabinet kiest voor een duurzaam, ruimte-efficiënt

Aan bestaande en nieuwe gebruikers wordt aangegeven

tientallen jaren verbeterd, maar moet voor een aantal

en veilig gebruik van de Noordzee in evenwicht met

welke ontwikkelruimte onder welke voorwaarden

stoffen (onder meer nutriënten) nog steeds als

het mariene ecosysteem zoals vastgelegd in de

beschikbaar is.

onvoldoende worden aangemerkt. Daarnaast voldoet

Kaderrichtlijn Water, de Kaderrichtlijn Mariene

de kwaliteit van het sediment, met name langs de

Strategie en de Vogel- en Habitatrichtlijn. In overleg

kust, voor diverse parameters nog niet aan de

met de Nederlandse visserijsector, natuurorganisaties

gewenste kwaliteit. De waterkwaliteit van de Noord-

en met de andere eu-lidstaten wordt in het kader van

zee wordt in belangrijke mate bepaald door de

het Europees Gemeenschappelijk Visserijbeleid

inbreng van verontreinigende stoffen via de instro-

ingezet op de verduurzaming van de visserij in de

mende rivieren en aangrenzende delen van de

Noordzee. Het vrije zicht op de horizon vanaf de kust

Noordzee. Naast aanvoer via water worden ook

wordt gehandhaafd.

verontreinigende stoffen via de lucht aangevoerd.
Het kabinet geeft binnen bovengenoemde Europese
kaders prioriteit aan activiteiten die van nationaal
belang zijn voor Nederland:
• Zandwinning en suppletie: voldoende ruimte voor
zandwinning ten behoeve van de kustbescherming,
tegengaan van overstromingsrisico’s en ophoogzand voor op het land;
• Duurzame (wind)energie: ruimte voor
6000 Megawatt windenergie op de Noordzee in 2020
(minimaal 1000 km2), voorwaarden scheppen voor
verdere (internationale) doorgroei na 2020;
• Olie- en gaswinning: zoveel mogelijk aardgas
winnen van aardgas en aardolie uit de Nederlandse
velden op de Noordzee zodat het potentieel van
aardgas- en aardolievoorraden in de Noordzee
wordt benut;
• Zeescheepvaart: een stelsel van verkeersscheidingsstelsels, clearways en ankergebieden dat de scheepvaart op een veilige en vlotte manier kan afhandelen;
• Defensiegebieden op zee.

189

190
5.6 Noordzee

De Noordzee is een gezond, veerkrachtig en open marien ecosysteem dat
duurzaam gebruikt wordt. Economische, ecologische en sociaal-culturele
waarden zijn in balans (planet, people, profit). Het gebruik ontwikkelt zich in
evenwicht hiermee. Nederland behaalt (internationale) doelen voor het mariene
ecosysteem door bij te dragen aan de totstandkoming van integraal beleid en
maatregelen ter bescherming van de mariene biodiversiteit en de realisering van
een wereldwijde netwerk van mariene beschermde gebieden. De ecosysteem­
benadering en het voorzorgsbeginsel worden actief toegepast in het beleid.
De belevingswaarde van de Noordzee is een sterke internationale troef voor
recreatie en toerisme. Onderdeel is een onbelemmerd vrij uitzicht langs vrijwel
de gehele kust. De archeologische waarden in de bodem zijn goed bewaard
gebleven.
De Noordzee is van grote maatschappelijke betekenis voor de scheepvaart.
Een goede en veilige bereikbaarheid van de havens en vrije en veilige doorgang
voor de scheepvaart is gewaarborgd.
Duurzame visserij en mariene aquacultuur houden een gezonde vispopulatie in
stand en daarmee blijft de visserij een sociaal-economische basis voor delen van
de kustregio. Het natuurlijke bodemleven heeft zich hersteld.
De kleinere olie- en gasvelden worden zoveel mogelijk gewonnen. In de periode
na 2020 zijn de grote vrijkomende gasvelden in beeld voor CO2-opslag en de
grootschalige productie van duurzame energie. Nederland heeft doorgepakt met
het grootschalig produceren van duurzame energie op zee. Samen met de
omringende landen is een internationaal netwerk opgezet van duurzame (wind)
energie op de Noordzee. Elektriciteitskabels, telecommunicatiekabels en
buisleidingen zijn zo veel mogelijk gebundeld.

Realisatie

5.6 Noordzee

Streefbeeld

Hieronder wordt beschreven hoe het rijk in

191

deze planperiode de beleidskeuzes realiseert.
De structuurvisiekaart voor de Noordzee geeft
hiervan de ruimtelijke weerslag: de gebruiksfuncties
van nationaal belang, het beleid ten aanzien van het
mariene ecosysteem en de (aan te wijzen) Natura
2000-gebieden zijn op de structuurvisiekaart
ruimtelijk vastgelegd. In de beleidsnota Noordzee
worden de achtergronden, overwegingen en realisatie
van de beleidskeuzes meer in detail uitgewerkt.
De Noordzee kent geen andere overheden buiten
de 1 km grens. De beleidskeuzes zijn daarom direct
bindend voor alle partijen.
Ter verdere uitwerking van het Nationaal Waterplan
wordt in 2010 het Integraal Beheerplan Noordzee 2015
(ibn 2015) geactualiseerd.
Verwacht wordt dat de ruimtedruk op de Noordzee
verder zal toenemen. Het kabinet zal daarom de
verschillende opties voor borging van de afweging
tussen de diverse planologische claims nader
verkennen. De komende jaren zullen de mogelijk­
heden worden verkend in hoeverre het behoud van
de mariene natuur in afweging met ruimtelijke claims
nader kan worden uitgewerkt. Tevens zal worden
bezien of deze uitwerking vervolgens zou moeten
worden verankerd in een rijksbestemmingsplan voor
de Noordzee.

kaart 24
Kaart 24

Noordzee
Noordzee
huidig ruimtegebruik
huidig
ruimtegebruik
basis
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
doorgaande NAP –20m lijn
Exclusieve Economische Zone
platforms voor olie- en gaswinning
platform
onderwaterplatform

kaart 24

kabels en leidingen
elektra-, telecom- of besturingskabel
pijpleiding
meetposten

meetlokatie op de Noordzee voor
Noordzee
meteorologische en/of oceanograﬁsche
huidigmetingen
ruimtegebruik
marien ecologisch systeem
basis
ecologische hoofdstructuur
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
aangewezen Natura 2000 gebieden
doorgaande NAP –20m lijn
aan te wijzen Natura 2000 gebieden
Exclusieve Economische Zone

192

defensie
platforms voor olie- en gaswinning
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
platform
onderwaterplatform
scheepvaart infrastructuur
begrenzing verkeersscheidingsstelsels
kabels en leidingen
clearways
elektra-, telecom- of besturingskabel
ankergebied
pijpleiding
verkeersscheidingsstelsels separatiezone
meetposten
windenergiegebieden
meetlokatie op de Noordzee voor
windturbineparken
meteorologische en/of oceanograﬁsche
metingen
visserij
buitengrens scholbox
marien ecologisch systeem
ecologische hoofdstructuur
aangewezen Natura 2000 gebieden
zand- en schelpenwinning
aan te wijzen Natura 2000 gebieden
actueel zandwingebied
reserveringsgebied voor beton- en
defensie
metselzand
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
reserveringsgebied voor schelpenwinning
scheepvaart infrastructuur
stortgebieden
begrenzing verkeersscheidingsstelsels
baggerstort
clearways
ankergebied
verkeersscheidingsstelsels separatiezone
windenergiegebieden
windturbineparken
visserij
buitengrens scholbox
zand- en schelpenwinning
actueel zandwingebied
reserveringsgebied voor beton- en
metselzand
reserveringsgebied voor schelpenwinning
stortgebieden
baggerstort

50km

kaart 25
Kaart 25

kaart 25
Noordzee
beleidskeuzes
structuurvisiekaart
Noordzee beleidskeuzes
Noordzee
beleidskeuzes
Structuurvisiekaart
structuurvisiekaart
basis

grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
doorgaande NAP -20 m dieptelijn
basis
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
scheepvaart infrastructuur
doorgaande NAP -20 m dieptelijn
begrenzing verkeersscheidingsstelsels
ankergebieden
scheepvaart infrastructuur
verkeersscheidingsstelsels separatiezone
begrenzing verkeersscheidingsstelsels
clearways
ankergebieden
zoekgebied ankergebieden voor
verkeersscheidingsstelsels separatiezone
Eemshaven (die in de Duitse EEZ liggen)
clearways
geulen: aanpassing in studie
zoekgebied ankergebieden voor
Eemshaven (die in de Duitse EEZ liggen)
platforms voor olie- en gaswinning
geulen: aanpassing in studie
platforms
onderwaterplatform
platforms voor olie- en gaswinning
platforms
zandwinning
onderwaterplatform
reserveringsgebied voor suppletie- en
ophoogzand
zandwinning
reserveringsgebied voor beton- en
reserveringsgebied voor suppletie- en
metselzand
ophoogzand
reserveringsgebied voor beton- en
defensie
metselzand
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)

Eemsgeul
Eemsgeul

IJgeul incl. aanloopgebied
IJgeul incl. aanloopgebied

Maasgeul
Maasgeul

defensie
marien ecologisch systeem
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
ecologische hoofdstructuur
aan te wijzen Natura 2000 gebieden
marien ecologisch systeem
aangewezen Natura 2000 gebieden
ecologische hoofdstructuur
andere mogelijk ecologisch waardevolle
aan te wijzen Natura 2000 gebieden
gebieden
aangewezen Natura 2000 gebieden
a Voordelta
andere mogelijk ecologisch waardevolle
b Noordzeekustzone
gebieden
c Vlakte van de Raan
a Voordelta
d Uitbreiding Noordzeekustzone
b Noordzeekustzone
e Friese Front
c Vlakte van de Raan
f Klaverbank
d Uitbreiding Noordzeekustzone
g Doggersbank
e Friese Front
h Zeeuwse Banken
f Klaverbank
i Kustzee
g Doggersbank
j Bruine Bank
h Zeeuwse Banken
k Borkumse Stenen
i Kustzee
l Centrale Oestergronden
j Bruine Bank
m Gasfonteinen
k Borkumse Stenen
l Centrale Oestergronden
windenergiegebieden
m Gasfonteinen
windturbineparken
windenergiegebied
windenergiegebieden
zoekgebied windenergiegebied, te
windturbineparken
concretiseren vóór 2010
windenergiegebied
1 Borssele
zoekgebied windenergiegebied, te
2 IJmuiden
concretiseren vóór 2010
3 zoekgebied Hollandse kust
1 Borssele
4 zoekgebied ten noorden van de
2 IJmuiden
Waddeneilanden
3 zoekgebied Hollandse kust
4 zoekgebied ten noorden van de
Aanlandingspunt voor windenergie
Waddeneilanden
Borssele; Eemshaven; IJmuiden; Maasvlakte
Oterleek (mogelijk aanlandingspunt)
Aanlandingspunt voor windenergie
zoekgebied windenergiekabels naar
Borssele; Eemshaven; IJmuiden; Maasvlakte
aanlandingspunt
Oterleek (mogelijk aanlandingspunt)
zoekgebied windenergiekabels naar
duurzame energie op langere termijn
aanlandingspunt
kerngebied olie- en gaswinning, optie
grootschalige CO2-opslag na 2020
duurzame energie op langere termijn
ontwikkelingsrichting duurzame energie
kerngebied olie- en gaswinning, optie
na 2020
grootschalige CO -opslag na 2020
zoekgebied eiland2voor
ontwikkelingsrichting duurzame energie
energie-opslag en -productie
na 2020
pilots CO2 opslag vóór 2015
zoekgebied eiland voor
energie-opslag en -productie
pilots CO2 opslag vóór 2015

193

5.6 Noordzee
194

Economische ontwikkeling in evenwicht met het

dat wordt uitgegaan van wat het ecosysteem aankan.

Daarnaast wordt ook in het kader van de herziening

mariene systeem

Besluitvorming over economische activiteiten op de

van het Europese Gemeenschappelijke Visserijbeleid

Voor de implementatie van de Kaderrichtlijn Water

Noordzee vindt plaats onder afweging van de effecten

ingezet op verduurzaming. Belangrijke nationale

wordt een omvangrijk programma van maatregelen

op de voorkomende ecologische waarden. Dit moet

mijlpalen zijn de realisatie van de ambities van het

voor de rijkswateren uitgevoerd tot 2015. De kust­

het mogelijk maken dat er herstel van de biodiversiteit

Maatschappelijke Convenant Duurzame Noordzeevis-

wateren zullen pas in 2027 aan de hoge doelen

in de gehele Noordzee optreedt. Bij het vaststellen

serij en de uitvoering en evaluatie van het Operatio-

voldoen. Dit heeft twee redenen. Ten eerste zijn de

van de doelen voor de goede milieutoestand zal het

neel Plan onder het Europese Visserijfonds.

kustwateren als ‘natuurlijke’ wateren benoemd en

Noordzeebeleid ten aanzien van het huidige en

kennen daarom zeer hoge eisen aan de waterkwaliteit

voorziene gebruik, zoals vastgelegd in dit Nationaal

Voortbouwend op de Nota Ruimte en het Integraal

en ecologische doelen. De tweede reden is dat het

Waterplan, worden meegewogen. Nederland zet

Beheerplan Noordzee 2015 wijst het kabinet in 2010 de

bereiken van de ecologische doelen afhankelijk is

daarbij in op een internationale strategie in ospar-

ecologisch waardevolle gebieden Doggersbank,

van maatregelen bovenstrooms. De grootste bijdrage

verband. Die is erop gericht het mariene ecosysteem

Klaverbank, het Friese Front, Westerscheldemonding/

levert het verminderen van de belasting met stikstof.

op het schaalniveau van de gehele Noordzee en het

Vlakte van de Raan en delen van de Kustzee ten

De mogelijke effecten van de verwachte verminderde

noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan te

noorden van Bergen aan als Natura 2000 gebied.

nutriëntenbelasting, ook die vanuit het buitenland,

beoordelen, te beschermen en te ontwikkelen en het

Met deze aanwijzingen voldoet Nederland aan zijn

zijn naar verwachting aanzienlijk, maar nog

gebruik ervan te verduurzamen.

internationale verplichtingen ingevolge de Vogel- en

onvoldoende in 2015. Het effect is aanzienlijk op

Habitatrichtlijn. De genoemde gebieden worden

die plaatsen waar de rivieren via estuariene wateren

De scheepvaart (koopvaardij, visserij, offshore-sup-

tevens aangewezen als Marine Protected Area (mpa)

uitstromen in het kustwater.

ply en recreatie) verdient als grootste gebruikersgroep

in het kader van het ospar-verdrag. Uiterlijk drie jaar

bijzondere aandacht bij de terugdringing van de

na aanwijzing wordt voor de genoemde gebieden een

Het gehele Nederlandse deel van de Noordzee is een

verontreiniging. Nederland bevordert in internatio-

beheerplan opgesteld.

kerngebied van de Ecologische Hoofdstructuur.

naal verband het nemen van maatregelen op dit

Het kabinet streeft ernaar dat uiterlijk in 2010 de

In 2012 moeten op grond van de Kaderrichtlijn

gebied, zoals bijvoorbeeld in het kader van het

Natuurbeschermingswet 1998 en de Flora- en

Mariene Strategie (krm) de doelen voor een goede

marpol-verdrag en het zeehavenbeleid. De huidige

faunawet in de Nederlandse eez van toepassing is.

milieutoestand van de Noordzee in 2020 zijn vast­

bodemberoerende visserij heeft de grootste impact op

Regulering van visserijactiviteiten in Natura 2000

gesteld. Het daarvoor benodigde maatregelenpakket

het mariene ecosysteem. Nederland spant zich ervoor

gebieden vindt plaats in het kader van het Europese

moet in 2015 gereed zijn. Uitvoering van maatregelen

in dat in de planperiode van het Europese Visserij

Gemeenschappelijk Visserijbeleid. Dit zal worden

gebeurt na 2015. In relatie tot de krm wordt nader

Fonds (evf) maatregelen genomen worden voor

geïmplementeerd op grond van de Visserijwet 1963.

invulling gegeven aan het gebruik van de zee zonder

verduurzaming van de visserij (zie voorbeeld

Onderzoek moet de komende jaren uitwijzen of naast

dat dit afbreuk doet aan de goede milieutoestand.

Innovatieve visserij). Het Operationeel Programma

de ingestelde Natura 2000 gebieden nog andere

Uitgangspunten daarbij zijn de toepassing van de eco-

van het evf en het Beleidsprogramma Biodiversiteit

ecologisch waardevolle gebieden in aanmerking

systeembenadering en het voorzorgsbeginsel: kern is

noemen in dit verband de te realiseren resultaten.

komen voor specifieke bescherming, en zo ja, welke.

5.6 Noordzee

Ruimtelijke aspecten
Hierover wordt uiterlijk in 2012 besloten in het kader

Ruimtelijk kader voor het gebruik van de

kust wordt bij zandwinning rekening gehouden met

van de implementatie van de krm en Natura 2000.

Noordzee

de resultaten van het onderzoek in het kader van

Op de structuurvisiekaart staat indicatief een aantal
mogelijk ecologisch waardevolle gebieden vermeld.

Natura 2000 en krm naar de natuurwaarden in het
Zandwinning

mogelijk ecologisch waardevolle gebied de Zeeuwse

Onder winning van oppervlaktedelfstoffen in de

Banken. Rondom kabels en leidingen mag binnen

Bij de implementatie van de krm en Natura 2000

Noordzee wordt verstaan winning van suppletiezand,

minimaal 500 meter aan weerszijden geen zand

gebieden wordt rekening gehouden met de mogelijke

ondiepe (tot twee meter diep) en diepe winning van

worden gewonnen. Indien zandwinprojecten voor

effecten van de klimaatverandering op de toestand

ophoogzand en beton- en metselzand. Suppletiezand

kustsuppleties hierdoor niet of moeilijk realiseerbaar

van het mariene ecosysteem.

wordt aangewend voor kustversterking met zand-

zijn, zal verkend worden of het actief bundelen van

suppleties. Ophoogzand en beton- en metselzand

bestaande kabels en leidingen mogelijk en realiseer-

In december 2007 is door de Europese Commissie een

wordt vooral gebruikt voor de bouw en infrastructuur.

baar is.

‘Blauwboek’ uitgebracht inzake het (integrale)

Daarnaast wordt ophoogzand gebruikt voor het tegen-

Europese Maritiem Beleid en een bijbehorende

gaan van overstromingsrisico’s (bijvoorbeeld dijken

Diepe winning van beton- en metselzand is in

Actieplan. Het nieuwe eu maritiem beleid zal voort-

of hooggelegen buitendijkse industrieterreinen). Deze

beginsel toegestaan. Met het oog op mogelijk

bouwen op marien onderzoek en mariene technologie

ruimtelijke ingrepen zijn activiteiten van nationaal

toekomstig gebruik is voor de Zeeuwse kust en de

en zal de Lissabon agenda verankeren voor meer

belang, zoals onderbouwd in de Beleidsnota Noordzee.

Maasvlakte een gebied gereserveerd voor de winning

groei en meer en betere banen. Uitgangspunt is dat

Dat wil zeggen dat de (dwingende) redenen van

van beton- en metselzand. Het gebied is verkleind ten

de economische ontwikkeling niet ten koste gaat van

groot openbaar belang in een vergunningverlenings-

opzichte de Nota Ruimte, omdat het verwachte gebruik

de duurzaamheid van het milieu. Het Blauwboek

aanvraag of een vergunningverleningsbesluit dienen

thans kleiner wordt ingeschat. Daarom wordt in dit

bevat een actieplan om integraal maritiem beleid in

te worden gebaseerd op de onderbouwing, zoals deze

deel van de Noordzee voorrang gegeven (in de tijd)

de lidstaten te bevorderen. Het actieplan omvat een

in die nota is gegeven. De vraag naar zand zal de

aan windenergiegebied Borssele.

breed scala aan terreinen zoals maritiem transport,

komende jaren sterk stijgen, vooral vanwege de

energie, visserij en bescherming van het mariene

toename van kustsuppleties. Op de structuurvisie-

Landwaarts van de doorgaande nap-20 dieptelijn

milieu. Mariene ruimtelijke planning is één van de

kaart is aangegeven dat zandwinning prioriteit heeft

mag geen zandwinning plaats vinden. Uitzondering

instrumenten die de Commissie wil bevorderen om

boven andere gebruiksfuncties in de zone tussen de

daarop vormt in beginsel winning uit vaargeulen,

sectoraal maritiem gebruik te integreren.

doorgaande nap-20 meter dieptelijn en de 12-mijls-

het aanleggen van overslagputten, winning waarbij

grens. Om de mogelijke effecten van zandwinning

het verwijderen van oppervlaktedelfstoffen uit de

op het bodemleven en de visserij te beperken en

winlocatie bijdraagt aan de kustverdediging en het

de beschikbaarheid van zandwinning binnen de

in oorspronkelijke staat brengen van de zeebodem

12-mijlszone zolang mogelijk te garanderen, zet

van voormalige stortgebieden.

het rijk in op diepe zandwinning in plaats van de nu

Naast zand worden in kleinere hoeveelheden

gebruikelijke 2 meter. In het gebied voor de Zeeuwse

schelpen gewonnen. Het beleid is dat schelpen­

195

196

5.6 Noordzee

winning is toegestaan zeewaarts van de

natuurwaarden in respectievelijk de Zeeuwse Banken

capaciteit op het hoogspanningsnet beschikbaar

nap-5 dieptelijn en in hoeveelheden die in overeen-

en de Bruine Bank. Op basis daarvan worden zonodig

komt. Tegelijkertijd is dit het meest drukke deel

stemming zijn met de natuurlijke aanwas.

nadere voorwaarden en/of beperkingen gesteld aan

van de Noordzee. Op de structuurvisiekaart is een

de realisatie van windturbineparken in deze gebieden.

zoekgebied voor de Hollandse kust benoemd voor

Windenergie

In het gebied IJmuiden zal in de realisatiefase nog

het vinden van extra ruimte voor windenergie.

In het kader van het beleid van het Werkprogramma

nader afgestemd dienen te worden met de winning

De doelstelling voor de studie in het zoekgebied, is

‘Schoon en Zuinig’ gericht op een duurzame, schone

van nu nog onbekende gasreserves in de bodem.

het vinden van ruimte voor één of meerdere grotere

en zuinige energieopwekking zal het aantal wind­

Hierbij zet het kabinet in op een zo efficiënt mogelijk

windenergiegebieden met een totaaloppervlak van

turbines op zee sterk worden uitgebreid. Voor deze

ruimte­b eslag van de productielocaties, bijvoorbeeld

500 km 2 ten behoeve van 3000 mw. In de studie wordt

kabinetsperiode wordt 450 mw aan extra windenergie

door het bevorderen van het toepassen van nieuwe

deze ruimte in een brede maatschappelijke kosten-

gecommitteerd. Het kabinet streeft naar een zo

onbemande technieken. Daarnaast wordt, binnen de

effectiviteitanalyse vergeleken met de eventuele

kosteneffectief mogelijk opgesteld vermogen in 2020

mogelijkheden die wind op zee daarvoor biedt, in de

consequenties voor een vlot en veilig scheepvaart­

van circa 6000 mw en het leggen van een basis voor

aan te wijzen windgebieden meervoudig gebruik

verkeer op de Noordzee en van en naar de Nederlandse

een verdere (internationale) doorgroei na 2020.

zoveel mogelijk toegestaan.

havens, de winning van olie en gas en een veilig

Realisatie van deze doelstelling is van nationaal

vliegverkeer van en naar platforms met een helikopter-

belang. Het kabinet kiest hiertoe voor een beperkt

De resterende ruimtelijke vraagstukken ten aanzien

dek, zandwinning, visserij, defensiegebieden, het

aantal grote windenergiegebieden. Het totaal

van de thans aan te wijzen gebieden geven het

mariene ecosysteem en het vrije zicht op de horizon

oppervlak dient ruim meer te bedragen dan de voor

kabinet echter nog onvoldoende zekerheid dat voor

vanaf de kust. Op basis van deze analyse besluit het

6000 mw aan wind op zee strikt benodigde 1000 km .

wind op zee een netto gebied van minimaal 1000 km

Reden is dat in vrijwel ieder aan te wijzen gebied nog

zal resteren. Daarbij vraagt een kosteneffectieve

omvang van de aan te wijzen windenergiegebieden

vraagstukken spelen ten aanzien van afstemming met

toepassing van wind op zee – vanwege met name de

binnen dit zoekgebied, alsmede over de consequenties

ander gebruik en het mariene ecosysteem, die

waterdiepte ter plekke evenals de afstand tot de plek

van dit besluit voor andere in het geding zijnde

mogelijk de ruimte voor wind op zee zullen reduce-

waar de elektriciteitskabels aan land zullen komen –

gebruiksfuncties en of waarden.

ren. Daarnaast wil het kabinet binnen de aan te

het realiseren van een substantieel gebied voor wind

Ten noorden van de Waddeneilanden is op de

wijzen windenergiegebieden de mogelijkheid

op zee dichterbij de kust. Daarom initieert het kabinet

structuurvisiekaart een zoekgebied benoemd waar-

openhouden om ruimte te bieden aan andere

twee zoekgebieden waarin aanvullende ruimte voor

binnen een maatschappelijke afweging zal worden

innovatieve vormen van duurzame energie.

wind op zee gevonden dient te worden. Het gebied

gemaakt tussen een andere vormgeving of eventuele

voor de Hollandse kust tussen Hoek van Holland en

ver­plaatsing van het aanwezige defensiegebied en

Het kabinet wijst de volgende gebieden aan: Borssele

Texel is voor de periode tot 2020 het meest kosten­

de realisering van minimaal 1000 mw windenergie

(ca. 344 km 2) en IJmuiden (ca. 1170 km 2) (zie structuur-

effectief voor windenergie, omdat op een relatief

voor 2020 (165 km 2 netto). Het kabinet neemt in het

visiekaart). In deze gebieden zal in het licht van Natura

ondiepe plek gebouwd kan worden dichtbij aan-

definitieve Nationaal Waterplan een ontwerpbesluit

2000 en krm nader onderzoek plaatsvinden naar de

landingspunten waar in deze planperiode voldoende

op over het aanwijzen van windenergiegebieden

2

2

kabinet over de definitieve locaties en de totaal­

197

5.6 Noordzee
198

binnen de twee zoekgebieden. Dit ontwerpbesluit

van de bouw en exploitatie van windturbineparken

toegestane funderingstechnieken, over het bouw­

wordt uitgewerkt in de vorm van een aanvulling

op het mariene systeem, zo mogelijk in internationaal

seizoen, monitoring van effecten en gedrag van

op de structuurvisie van het Nationaal Waterplan,

verband. Het realiseren van 6000 mw aan wind­energie

dieren, mitigerende maatregelen en het toepassen

inclusief het doorlopen van een specifieke en

kan resulteren in een langdurige belasting van het

van de laatste inzichten. Ook mogelijke aanvullende

gedetailleerde Plan-mer voor deze zoekgebieden.

ecosysteem op meerdere plekken tegelijk. Deze

bepalingen en maatregelen voor de vergunning­

Na inspraak zal het besluit in het voorjaar van 2010

belasting kan nog verder toenemen wanneer

verlening die volgen uit de passende beoordeling van

worden vastgesteld.

ook onze buurlanden hun plannen voor de aanleg

de aangewezen gebieden op grond van de Natuur­

van windturbineparken ten uitvoer brengen. Het gaat

beschermingswet 1998 (resultaten zijn per april 2009

Op de structuurvisiekaart zijn tevens de zoekgebieden

vooral om cumulatieve effecten van langdurige

beschikbaar), dienen in dit implementatietraject te

aangegeven waarbinnen de keuze voor de aanlanding

geluidsbelasting en wellicht ook barrièrewerking

worden mee­genomen.

van de kabels naar de aangewezen windenergie­

voor zoogdieren, vislarven en mogelijk ook het

Om dit beleid te effectueren worden in 2010 de

gebieden zal plaatsvinden.

foerageer- en trekgedrag van vogels. Op dit moment

beleidsregels inzake de toepassing van de Waterwet

Het rijk zal gedurende de planperiode buiten de

is nog veel onzeker over deze mogelijke negatieve

op installaties in de exclusieve economische zone

aangewezen gebieden geen toestemming geven voor

effecten. Mede ter uitwerking van de vhr en de krm

aangepast.

het oprichten van windturbineparken op zee. Op de

zet Nederland in ospar-verband in op internationale

langere termijn na 2020 voorziet het rijk realisatie van

afstemming om het mogelijke internationale cumula-

Eilanden in zee

windenergie verder op zee; deze ontwikkelrichting is

tieve negatieve effect van windturbineparken op het

De Tweede Kamer heeft het kabinet gevraagd om

aangegeven op de structuurvisiekaart.

mariene ecosysteem zoveel mogelijk te beperken.

specifiek ten aanzien van landaanwinning en eilanden

Om de realisatie van windturbineparken te bespoedigen

Bij het uitgifteregime van de windenergiegebieden

in zee de mogelijkheden en onmogelijkheden in kaart

werkt het rijk samen met de betrokken partijen een

zal van de laatste inzichten gebruik gemaakt worden.

te brengen. Het kabinet kiest niet voor eilanden in zee

gezamenlijk implementatietraject uit. Dit traject omvat

ten behoeve van de veiligheid. Het kabinet heeft in de

onder meer de uitwerking van een nieuw regime voor

Voorts zet het rijk, als onderdeel van het implementa-

structuurvisie Randstad 2040 aangegeven eventuele

vergunninguitgifte en financiering, besluitvorming

tietraject, in op eventuele aanvullende onderzoeken

kustverbredingen of eilanden niet te willen benutten

over aanlanding (onder meer ten aanzien van een

en het ontwikkelen van uitvoeringsprotocollen.

voor wonen en werken. Ook ten behoeve van extra

‘stopcontact op zee’ in 2009) en de voorwaarden

De uitvoeringsprotocollen dienen om marktpartijen

ruimte voor landbouw acht het kabinet het ongewenst

waaronder eventueel medegebruik van bijvoorbeeld

heldere richtlijnen te verschaffen voor het zo milieu-

om actief te investeren in een eiland in zee.

recreatie, duurzame niet-bodemberoerende visserij,

vriendelijk mogelijk bouwen van de benodigde

mariene aquacultuur (in het bijzonder zgn. ‘mossel-

windturbineparken en het omgaan met de onzeker­

Het kabinet houdt de mogelijkheid open van eilanden

zaadinvanginstallaties’) en andere vormen van duur-

heden daarbij. Het doel is om de bouw niet onnodig te

voor andere kleinschaliger doeleinden. Daarbij wordt

zame energieproductie zou kunnen plaatsvinden.

vertragen en daarmee de duurzaamheidsdoelstelling

met name gedacht aan benutting voor economisch-

Mogelijkheden worden verkend voor publiek-private

voor 2020 niet in gevaar te brengen. De uitvoerings-

maatschappelijke doeleinden, zoals energieopslag en

samenwerking bij de monitoring van de effecten

protocollen omvatten onder meer bepalingen over de

-productie en experimenteerruimte voor innovatieve

5.6 Noordzee

oplossingen. Het kabinet heeft het bedrijfsleven

Kabels en buisleidingen

nieuw ankergebied vastgesteld. Dientengevolge zal

uitgenodigd met een interessant voorstel te komen

Bij de planning van de aanleg van kabels en leidingen

het aansluitende clearwaystelsel worden aangepast.

voor een eiland voor energieopslag en -productie.

wordt in overleg met de initiatiefnemer gestreefd naar

Het besluit wordt gerealiseerd via de mijnbouwregeling

Zoekgebied voor een dergelijk eiland is het gebied

bundeling en bij voorkeur naar een tracé door gebieden

en de beleidsregels inzake de toepassing van de

Borssele. Besluitvorming over de realisatie vindt

waar reeds zand is gewonnen. Ten aanzien van

Waterwet op installaties in de exclusieve economische

plaats in deze planperiode. Voorts wordt verwezen

initiatieven die een groot oppervlak innemen, kan

zone.

naar het ‘Afwegingskader vergunningplichtige

het rijk een ruimtelijke reservering voorschrijven voor

activiteiten’.

de doorgang van toekomstige kabels en leidingen.

In 2009 wordt een verkenning afgerond naar de

Het kabinet houdt vast aan het besluit dat de optie

Met het oog op efficiënt ruimtegebruik zullen veilig-

mogelijke verbreding van de Maasgeul. Het nieuwe

voor een vliegveld in zee als mogelijk alternatief voor

heidszones en onderhoudszones waar mogelijk worden

ontwerp voor de Eurogeul en de IJ-geul wordt in 2010

een verdere doorgroei van Schiphol niet aan de orde

verkleind. Indien een kabel of een leiding buiten

gerealiseerd. Een planstudie is gaande die leidt tot

is. Mogelijk kan deze optie op de (zeer) lange termijn

gebruik wordt gesteld, geldt er in beginsel een opruim-

een ontwerp voor verbreding van de Eemsgeul. In

(na 2040) opportuun worden.

plicht. Deze opruimplicht wordt in de Waterwet

overleg met Duitsland wordt ruimte gezocht voor een

Voor het beleid ten aanzien van landaanwinning

vergunning expliciet vastgelegd. Voor leidingen die

ankergebied voor lng-tankschepen nabij de haven-

wordt verwezen naar paragraaf 5.1 Kust.

onder de Mijnbouwwet vallen, geldt een vergelijkbare

aanloop van de Eemshaven. Met de beoogde aan­

regeling. Bovendien geldt in het algemeen het

passingen kan het scheepvaartverkeer voldoende

Olie- en gaswinning

afwegingskader voor vergunningplichtige activiteiten

en op een veilige manier meegroeien met de ont­

Het kabinet heeft in het Energierapport aangegeven

van het ibn 2015.

wikkelingen van de Nederlandse zeehavens.

in de periode tot 2030 het potentieel van de aanwezige

Verder zal er voor de veilige en gegarandeerde

olie- en gasvoorraden zoveel mogelijk te willen

Zeescheepvaart

toegang tot de diverse havens periodiek gebaggerd

benutten, inclusief de zogenaamde ‘kleine velden’.

Op de structuurvisiekaart zijn de verkeersscheidings-

moeten worden. Als de kwaliteit van het gebaggerde

Dit is van nationaal belang. Rondom olie- en gas­

stelsels, ankergebieden en clearways vastgelegd.

materiaal voldoende is kan dit materiaal blijvend

platforms wordt binnen een veiligheidszone van

Op deze scheepvaartroutes heeft het gebruik door

verspreid worden in het mariene systeem. Bij

500 meter geen scheepvaart toegestaan. Wanneer

koopvaardij prioriteit boven ander gebruik, zoals

onvoldoende kwaliteit dient het geborgen te worden

olie- en gasvelden leeg zijn, komen deze na 2020 in

visserij en recreatie. Dit is van nationaal belang.

in depots om verspreiding van de verontreiniging te

beeld als zoekgebied voor de doorgroei van de

Voor de precieze begrenzing van deze gebieden

voorkomen.

productie van duurzame (wind)energie en/of eventuele

wordt verwezen naar de mijnbouwregeling. Olie-

opslag van CO 2. Op de structuurvisiekaart is aan-

en gasplatforms of andere permanente individuele

Defensie

gegeven dat voor de Hollandse kust ruimte is voor

bouwwerken worden niet toegestaan binnen

Op de structuurvisiekaart zijn de oefengebieden voor

twee pilots met CO 2-opslag, in afstemming met de

500 meter van deze scheepvaartroutes.

defensie aangegeven. Deze gebieden zijn in 2004

besluitvorming in het Nationaal Waterplan over het

In juni 2008 is het verkeersscheidingsstelsel

voor een periode van tien jaar vastgelegd in het

zoekgebied voor windenergie.

‘Maas-Noord’ nabij Rotterdam gewijzigd en een

Tweede Structuurschema Militaire Oefenterreinen.

199

5.6 Noordzee
200

Dit is van nationaal belang. In deze gebieden is
medegebruik toegestaan voor zover dit is te verenigen
met de militaire oefeningen die daar plaatsvinden.
Voor de precieze begrenzing van deze gebieden wordt

Innovatie visserijtechnieken

Nieuwe technieken maken visserij
minder belastend

verwezen naar de mijnbouwregeling.
Visserij en recreatie
In beginsel hebben visserij en recreatie overal
toegang. De verduurzamingsslag die reeds binnen de
visserijsector is ingezet en wordt voorgezet, zal leiden
tot onder andere beduidend minder bodemberoering

Nederlandse vissers kiezen meer en meer voor andere visserijtechnieken dan de
traditionele bodemberoerende boomkorvisserij. De toenemende maatschappelijke
kritiek op de boomkorvisserij én het hoge brandstofgebruik door het slepen van
zware tuigen over de zeebodem, maken dat zij op een andere manier willen vissen.
Ook visserij op soorten waarvan de bestanden niet onder druk staan, zoals de visserij
op inktvis, komt van de grond.

en de toenemende mogelijkheden voor mariene
aquacultuur. Dit lijkt een samengaan van visserij­
activiteiten met andere functies steeds meer haalbaar
te maken. Het kabinet zal hiertoe nadere studies laten
uitvoeren. Tevens wordt voor verdere bepalingen
verwezen naar de alinea’s over economische ont­
wikkeling in evenwicht met het mariene systeem,

Tientallen traditionele boomkorvissers hebben hun schip inmiddels omgebouwd voor
visserijmethodes die de bodem beduidend minder beroeren. De pulskor is een
voorbeeld van een nieuwe techniek. Een soort vliegend tapijt vol elektronica stuurt
kleine stroomstootjes naar beneden. Hierdoor schrikken schol en tong op en worden
ze gevangen.

windenergie, scheepvaart, afwegingskader nieuwe
activiteiten en naar paragraaf 5.1 Kust.
Innovatieagenda
Het rijk gaat na of aanvullende acties nodig zijn om
een duurzaam gebruik in evenwicht met het mariene

Andere nieuwe en meer duurzame vistechnieken verkeren nog in de innovatiefase.
Met subsidie zijn Noordzeevissers in de zomer van 2008 vier innovatieprojecten
gestart. Zij experimenteren met vistuigen gebaseerd op de techniek van vliegtuigvleugels. Het net zweeft daarbij boven over de bodem. Een andere techniek maakt
gebruik van werveling van water om de vis op te schrikken en vervolgens te vangen.
Dit alles draagt bij aan de doelstelling dat in 2012 40% van de huidige traditionele
boomkorvisserij zal zijn omgeschakeld naar andere technieken.

ecosysteem te bevorderen. Mogelijk leidt dit tot een
innovatieagenda voor een duurzame ontwikkeling
van de Noordzee, in samenhang met bestaande
innovatieprogramma’s zoals bijvoorbeeld voor
duurzame visserij en energie.

5.6 Noordzee

Afwegingskader vergunningplichtige activiteiten

zee en de eez moet rekening worden gehouden met

Nieuwe gebruikers zijn in beginsel welkom op de

de aanwezigheid van archeologische waarden.

Noordzee. In het ibn 2015 is vanuit het integrale

• Ecologische effecten: Activiteiten op zee zijn

• Experimenteerruimte: Voor experimenten die
versterking van duurzame ontwikkeling op de
langere termijn van de Noordzee beogen, kan

beleidskader van de Nota Ruimte nader richting

mogelijk, mits er geen significante effecten zijn op

het rijk een gebied aanwijzen en indien mogelijk

gegeven aan de vergunningverlening in de vorm

het mariene ecosysteem, onder hantering van de

tijdelijk ontheffing verlenen van de bepalingen

van een integraal afwegingskader voor de gehele

ecosysteembenadering en het voorzorgbeginsel. In

uit dit afwegingskader.

Noordzee. Dit afwegingskader geldt voor alle

het geval van significante effecten dient te worden

vergunningplichtige activiteiten, ook voor verlenging

aangetoond waarom die activiteit op de Noordzee

Er zal één loket zijn waar per project samen met

en uitbreiding van bestaande activiteiten. Naar

dient plaats te vinden. Ten aanzien van compensatie

de initiatiefnemer bekeken zal worden of ruimte

aanleiding van de herziening van het Noordzeebeleid

geldt een inspanningsverplichting. Het toepassen

geboden kan worden binnen de kaders van het

in dit Nationaal Waterplan worden aan de actualisatie

van het afwegingskader in mogelijk ecologisch

Noordzeebeleid.

van het afwegingskader in het ibn in 2010 de

waardevolle gebieden die tot 2012 onderzocht

volgende uitgangspunten meegegeven:

worden op specifieke bescherming in het kader van

De analyse, beleidskeuze, realisatie en ruimtelijke

• Efficiënt ruimtegebruik en belevingswaarde: Doel is

Natura 2000 en de kmr, verdient extra aandacht.

doorwerking zijn verder onderbouwd en uitgewerkt

handhaving van het open en dynamische karakter

Daarnaast geldt het afwegingskader ter bescherming

in de separate beleidsnota Noordzee.

van de Noordzee en een onderling doelmatige en

van Natura 2000 gebieden, zoals verankerd in

veilige afstemming van het gebruik. Zoveel mogelijk

artikel 19 van de Natuurbeschermingswet 1998.

streeft de initiatiefnemer naar meervoudig ruimte-

Op grond van deze wet geldt ten aanzien van

gebruik. In de gebieden die zijn aangemerkt voor

compensatie een resultaatsverplichting. In het

activiteiten van nationaal belang (zie structuurvi-

geval van ruimtelijke ingrepen voor activiteiten van

siekaart), mogen andere activiteiten dit gebruik niet

nationaal belang behoeven bij de aanvraag en

belemmeren. Zichtbare permanente werken

verlening van vergunningen de (dwingende)

(daaronder worden bouwwerken verstaan die zes

redenen van groot openbaar belang niet te worden

maanden of langer op hun plaats staan) binnen de

onderbouwd. Concreet gaat het om de opsporing en

12 (zee)mijlszone die het vrije zicht op de horizon

winning van aardolie en aardgas, 6000 mw

beperken, worden niet toegestaan. Activiteiten van

opgesteld vermogen in windturbineparken en de

nationaal belang kunnen wel worden toegestaan

winning van oppervlaktedelfstoffen (zandwinning).

in de 12-mijlszone, wanneer er geen redelijke

Mogelijk wordt het afwegingskader nog aangevuld

alternatieve locaties zijn en er geen significante

in het licht van de implementatie van de krm, zoals

effecten optreden op de bescherming van de kust.

bijvoorbeeld rekening houden met cumulatieve

Schade aan de vrije horizon dient dan zo beperkt

effecten van andere activiteiten op zee, ook in

mogelijk te zijn. Bij bodemingrepen in de territoriale

internationaal verband.

201

5.6 Noordzee
202

Wat

Wie

Wanneer

Actualisatie Integraal Beheerplan Noordzee 2015

VenW, LNV, EZ, VROM

2010

Verkenning borging van afweging ruimtelijke claims,
onder andere optie Rijksbestemmingsplan

VenW, VROM, LNV, EZ

2011

Implementatie KRM

VenW, LNV, EZ, VROM

2015

Inzet op duurzame visserij in Europees verband van EVF en GVB

LNV

2013

Aanwijzen Doggersbank, Klaverbank, het Friese Front,
Westerscheldemonding/Vlakte van de Raan en delen van de
Kustzee ten noorden van Bergen als Natura 2000 gebied

LNV

2010

Natuurbeschermingswet 1998, Flora- en Faunawet,
in Nederlandse EEZ van toepassing verklaren

LNV

2010

Beheerplan Natura 2000-gebieden op zee

VenW, LNV

2013

Onderzoek bescherming van ecologisch waardevolle gebieden
in kader van Natura 2000 en KRM

LNV en VenW

2012

Besluitvorming over meer beschermde gebieden op zee
Natura 2000 en KRM

LNV (N2000), V&W (KRM), EZ, VROM

2012

Vaststellen strategie en locaties winning suppletiezand

VenW

2010

Besluit over aanwijzen windenergiegebieden binnen de
zoekgebieden voor Hollandse kust en boven de Waddeneilanden

VenW, EZ, VROM, LNV, Defensie

2010

Aanpassing beleidsregels Waterwet t.b.v. aanwijzing
windturbineparken

VenW, EZ, LNV, VROM

2010

Implementatietraject windenergie op de Noordzee

EZ, VenW, VROM, LNV, maatschappelijke partijen

2010

Onderzoek samengaan duurzame visserijtechnieken en
windturbineparken

LNV, VenW, EZ, VROM

2010

Besluit over eiland voor energieopslag en winning

EZ, VenW, LNV, VROM, maatschappelijke partijen

Voor 2015

Twee pilots voor CO2-opslag

EZ, VenW, LNV, VROM

Uiterlijk 2015

Aanpassing Maasgeul, Eurogeul, IJ-geul en Eemsgeul
Besluitvorming eventueel ankergebied t.b.v. Eemshaven

VenW

2010

5.7 Noord-Nederland en Waddenzee

Gebiedsbeschrijving

Analyse

Noord-Nederland omvat de provincies Groningen,

De Waddenzee is het grootste aaneengesloten natuur-

Het huidige watersysteem in Noord-Nederland is

Fryslân en Drenthe. Vanaf het Drents Plateau stromen

gebied van West-Europa en het grootste getijdengebied

sterk bepaald door de fysieke opbouw en menselijke

beken die uitmonden in de boezemsystemen, die op

ter wereld. Ondanks allerlei veranderingen is het

activiteiten. Door de aanleg van dijken en de inpolde-

hun beurt rechtstreeks afwateren op de Waddenzee

waddengebied een samenhangend geheel gebleven

ring van de lage klei- en veengronden is vrije afvoer

en Eems-Dollard of indirect via Lauwersmeer en

met een heel eigen karakter. Unieke landschappelijke

van de beken niet meer overal mogelijk en zijn de

IJsselmeer. Het Lauwersmeer vervult hierbij een

kwaliteiten zijn vooral de enorme weidsheid en

geleidelijke zoet-zoutovergangen langs de kust

bijzondere rol voor de opvang van overtollig water

openheid en de natuurlijke dynamiek van eb en

verdwenen. In de veenkoloniale gebieden is het veen

uit Friesland, het westen van Groningen en het

vloed. Daarnaast komen op de Waddeneilanden

afgegraven en zijn beken rechtgetrokken waarmee de

noordwesten van Drenthe. Het Lauwersmeer zelf

cultuurhistorisch waardevolle dorpen voor. De

afvoer vanuit de hogere gronden is versneld.

watert via vrije afvoer af op de Waddenzee.

Waddenzee zelf vertegenwoordigt een archeologische

In het kleigebied langs de Wadden en de Eems tonen

waarde in de vorm van de aanwezigheid van een

Bodemdaling

– naast de oorspronkelijke slingerende slenken –

groot aantal (historische) scheepsresten.

Als gevolg van delfstoffenwinning en veenoxidatie

sporen van waterbeheersing de menselijke invloed op

In de pkb Derde Nota Waddenzee (sinds februari 2007

treedt forse bodemdaling op, zowel in Groningen als

het landschap in de vorm van terpen, wierden,

van kracht) wordt onder het waddengebied verstaan

in Fryslân. Bodemdaling vraagt om ingrijpende

dijken, sluizen, vaarten en gemalen. Meer land­

de Waddenzee, de waddeneilanden, de zeegaten

aanpassingen aan de (water)infrastructuur en houten

inwaarts zijn de grote wateroppervlakten van de

tussen de eilanden, de Noordzeekustzone tot 3 zeemijl

funderingen.

(Friese) meren en de vaartensystemen van de veen-

uit de kust alsmede het grondgebied van de aan de

koloniale nederzettingen belangrijke dragers van

Waddenzee grenzende gemeenten op het vaste land.

Waterveiligheid

de cultuurhistorische identiteit van het landschap

De veiligheid langs de Waddenzee is zowel op

en de bebouwing.

de korte als op de lange termijn een punt van zorg.

Noord-Nederland is relatief dun bevolkt. Vanwege de

Voor de korte termijn is er onvoldoende duidelijkheid

nog aanwezige ruimte en de gunstige bodemgesteld-

over hoe de golven op de Waddenzee en in de Eems-

heid is de landbouw een belangrijke grondgebruiker.

Dollard zich gedragen. Voor de lange termijn is er

Noord-Nederland is door de gaswinning van groot

onzekerheid over de het al dan niet verdrinken van

economisch belang voor Nederland. Watertechnologie

de Waddenzee. Deze onzekerheid maakt dat ook het

en energievoorziening (Eemshaven) zijn belangrijke

toekomstig gedrag van de golven op de Waddenzee

speerpunten voor de toekomstige economische

onzeker is.

ontwikkeling.

Grote delen van de Waddeneilanden inclusief
bebouwing worden beschouwd als buitendijkse
gebieden, waarvoor het rijk een beleidslijn heeft
ontwikkeld.

203

204

5.7
Noord-Nederland en Waddenzee

Watertekort en zoetwateraanvoer

Waterkennis

de bereikbaarheid van havens en de eilanden,

Zoetwateraanvoer is van groot belang voor de

Noord-Nederland biedt ruimte voor experimenten en

de economische ontwikkeling en bescherming van

watersystemen van Noord-Nederland (peilhandhaving

nieuwe concepten op het gebied van waterkennis.

de in de bodem aanwezige archeologische waarden

en veiligheid kaden) en voor sectoren zoals de land-

Noord-Nederland bevindt zich in een bijzondere

en in het gebied aanwezige cultuurhistorische

bouw en de industrie. In perioden van droogte is

positie omdat er op het gebied van energie (speer-

waarden. In het onderzoeksprogramma ‘Kennis voor

Noord-Nederland volledig afhankelijk van aanvoer

punt voor Groningen), watertechnologie (Fryslân) en

Klimaat’ is de Waddenzee als één van de hotspots

vanuit het IJsselmeer en zijn er geen andere bronnen

sensortechnologie (Drenthe) een intensieve samen-

aangewezen.

van zoet oppervlaktewater beschikbaar.

werking bestaat tussen overheden, bedrijfsleven,
onderwijs, onderzoeksinstellingen en belangen-

Verzilting

organisaties.

Verzilting treedt op in de kleigronden in Noord-Fryslân
en Noord-Groningen onder invloed van zeespiegel­

Waddenzee

stijging en peilverlagingen om de bodemdaling te

De hoofddoelstelling van het rijksbeleid is gericht

compenseren. Ingeval van een forse toename van de

op duurzame bescherming en ontwikkeling van de

verzilting is doorspoeling in Fryslân niet langer de

Waddenzee als natuurgebied en op behoud van het

enige remedie. In sommige situaties is doorspoeling

open landschap. Het rijk heeft in aansluiting op de

nu al niet meer mogelijk.

Nota Ruimte het beleid voor de Waddenzee uitgewerkt
in de pkb Derde Nota Waddenzee. Daarnaast zet het

Wateroverlast

rijk zich in voor grensoverschrijdende bescherming van

De meeste watersystemen in Noord-Nederland hebben

de Waddenzee, inclusief het Eems-Dollardgebied.

zo nu en dan te kampen met korte perioden van

De Nederlandse Waddenzee maakt immers deel uit

wateroverlast, maar deze leiden niet tot grote schade

van een internationaal uniek natuurgebied dat loopt

afgezien van de gevolgen van zogenaamde cluster-

van Den Helder tot aan de Deense kust.

buien. Momenteel worden maatregelen getroffen om

In het Waddengebied is het samengaan van een

wateroverlast te voorkomen tot het niveau van de

potentieel werelderfgoed met veiligheid en leefbaar-

regionaal vastgestelde normen. Ook worden maatre-

heid de opgave. Naast natuur en veiligheid dient

gelen getroffen om wateroverlast vanuit de boezem te

ook naar landschap, visserij, recreatie, wonen en

voorkomen.

ruimtelijke kwaliteit van de gehele kustzone te
worden gekeken. Deze belangen kunnen strijdig zijn.
Binnen de hoofddoelstellingen uit de pkb Derde Nota
Waddenzee zijn afspraken gemaakt op het gebied van
bescherming tegen overstromingen vanuit zee,

205

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7

Streefbeeld

206

De veiligheid voor Noord-Nederland is geborgd, dankzij versterkingen van
de primaire keringen langs het vasteland van Fryslân en Groningen. Ook op
de eilanden kan veilig gewoond en gerecreëerd worden dankzij de zand­
suppleties aan de noordzijde van de eilanden en de dijkversterkingen en
kunstwerken aan de Waddenzeezijde. Wateroverlastsituaties komen in
Noord-Nederland veel minder vaak voor dan zou mogen op grond van de
geldende normen regionale wateroverlast. Het gemaal bij Lauwersoog
vervult niet alleen een belangrijke functie voor de afwatering van Fryslân en
grote delen van Groningen en Drenthe, maar ook voor de natuurwaarden van
het nationaal park Lauwersmeer. De waterhuishouding in Noord-Nederland
is ingericht op de gevolgen van bodemdaling door delfstoffenwinning.
Dankzij innovatieve manieren van zoetwatervoorziening en gedeeltelijke
overgang naar landbouw die meer zout kan verdragen, is de landbouw in
Noord-Fryslân en Groningen nog steeds de belangrijkste bedrijfstak. Door
aanvoer van water uit het IJsselmeer treden in Noord-Nederland in perioden
van droogte geen grote problemen op voor de watersystemen (peilhandhaving
en veiligheid kaden) en voor sectoren zoals de landbouw, de industrie en de
recreatiesector. In gebieden waar geen wateraanvoer mogelijk is zijn
maatregelen getroffen om voldoende water vast te houden. De veenweidegebieden worden duurzaam gebruikt voor landbouw, natuur en wonen tegen
acceptabele waterbeheerkosten. Noord-Nederland heeft zich ontwikkeld tot
een bijzonder experimenteergebied voor watertechnologie, energie en
sensortechnologie.

De Waddenzee is behouden door voldoende aanvoer van zand en slib uit de
Noordzee.
De Waddenzee is primair een natuurgebied van internationale betekenis en
een uniek open landschap. De natuurlijke dynamiek van de fysische processen
in de Waddenzee, op de waddeneilanden en in de Noordzeekustzone wordt
zo min mogelijk beperkt, zodat zich nieuwe platen, geulen en jonge duin- en
kustgebieden ontwikkelen. De rust, weidsheid, open horizon en natuurlijkheid,
inclusief duisternis, zijn gewaarborgd en worden hoog gewaardeerd.
De waterkwaliteit is zodanig dat flora en fauna zich optimaal kunnen
ontwikkelen. De flora en fauna zijn rijk, gevarieerd en in even grote
hoeveelheden aanwezig als voor de periode van eutrofiëring. Het areaal
van meer natuurlijke kwelders is vergroot.
De in de bodem aanwezige archeologische waarden als scheepswrakken en
in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden worden beschermd en
behouden.
Verder blijft de Waddenzee zo veel als mogelijk gevrijwaard van bedreigingen.
De gevolgen van (mogelijke) bedreigingen voor de natuurwaarden in de
Waddenzee worden geminimaliseerd.
De Waddenzeehavens hebben zich duurzaam ontwikkeld op een wijze die
recht doet aan hun specifieke ligging en mogelijkheden. De bereikbaarheid
van de havens in en grenzend aan de Waddenzee is gewaarborgd. In de
Waddenzee vindt een afgewogen duurzame visserij en aquacultuur plaats.

5.7

Noord-Nederland en Waddenzee

207

Noord-Nederland en Waddenzee
5.7

Beleidskeuze

Realisatie

208

Voor waterveiligheid geldt dat het Hoogwater­

In aanvulling op wateraanvoer vanuit het IJsselmeer

Waterveiligheid

beschermingsprogramma wordt uitgevoerd, rekening

voor watervoorziening en bestrijding van verzilting,

De meeste aandacht gaat uit naar het voorkomen van

houdend met het huidige landgebruik en functies

worden de mogelijkheden onderzocht om water vast

overstromingen vanuit Waddenzee of IJsselmeer door

en de waarden van natuur, landschap en cultuur­

te houden door hogere peilen en aanpassingen van

het in stand houden van dijken, duinen en kunst-

historie in de kustzone en met het behoud van open

het landgebruik aan meer zout in oppervlakte- en

werken. Voor de toetsronde die start in 2011, levert het

verbindingen voor de noordelijke zeehavens. Dit kan

grondwatersystemen. Dit laatste is wellicht mogelijk

rijk een adequaat model op voor golfgedrag op

betekenen dat gekozen wordt voor bredere kustzones

met innovatieve technieken als nieuwe irrigatie- en

de Waddenzee en in de Eems-Dollard. Het rijk zal het

in plaats van alleen dijkverhoging als mogelijke

beregeningstechnieken en nieuwe vormen van land-

in gang gezette meetprogramma naar golfgedrag

uitwerking van de voorstellen van de Deltacommissie.

bouw, met andere teelten en meer zouttolerante

op de Waddenzee en Eems-Dollard continueren.

Een aantal voormalige zeedijken die achter de

landbouw. Voor verziltingsbestrijding blijft Noord-

Voor de waterveiligheid op de eilanden zal het rijk

primaire keringen liggen, krijgt opnieuw een water-

Nederland behoefte hebben aan IJsselmeerwater.

zich buigen over de vraag of met het huidig beleid

kerende functie. In geval van doorbraak van een

voldaan wordt aan het nieuwe waterveiligheids-

primaire waterkering reduceren deze dijken de

De pkb Derde Nota Waddenzee geeft voor de plan-

gevolgen van de doorbraak. Voor een aantal overige

periode voldoende maatregelen om de Waddenzee

voormalige zeedijken is nader onderzoek naar de

vitaal te houden. Met het Beheer- en Ontwikkelings-

Watertekort, zoetwateraanvoer, verzilting en

reductiecapaciteit gewenst.

plan Waddenzee wordt een eigentijdse én gezamen-

bodemdaling

De dijkversterkingen die in de toekomst nodig zijn

lijke uitwerking gegeven aan het ontwikkelings-

In de periode 2010-2015 zal het rijk samen met de

om bij een versnelde zeespiegelstijging een gelijk of

perspectief uit de pkb Derde Nota Waddenzee.

noordelijke provincies en de waterbeheerders als

zelfs een hoger veiligheidsniveau te verkrijgen dan

Het plan biedt kansen

onderdeel van de verkenning zoetwatervoorziening

momenteel binnen de dijkringen, moeten passen

voor nieuwe ruimtelijke en sociaal-economische

speciaal aandacht schenken aan de benodigde

binnen de gereserveerde ruimtelijke strook zee- en

ontwikkelingen in het Waddengebied.

aanvoer van water uit het IJsselmeer die nodig is voor

landwaarts van de bestaande primaire waterkering.

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen bij

verziltingbestrijding en peilhandhaving in de veen-

Er wordt nagegaan wat de door de Deltacommissie

aan het meegroeien van het Waddengebied. In de

gebieden om extra bodemdaling door veenoxidatie te

aangehouden versnelde zeespiegelstijging en peil-

planperiode zullen de ontwikkelingen worden

voorkomen en verzwakken van kaden tegen te gaan.

stijging in het IJsselmeer betekenen voor deze

gemonitord. Dit wordt mede bezien in internationale

In deze planperiode wordt bodemdaling door veen-

reserveringen.

context.

oxidatie aangepakt door het vaststellen van het gewenst

beleid.

grond- en oppervlaktewaterregime. Het doel is duurWateroverlast wordt aangepakt volgens de afspraken

zaam gebruik voor landbouw, natuur en wonen tegen

in het nbw en bodemdaling door veenoxidatie wordt

acceptabele waterbeheerkosten. Voor de droogte­

tegengegaan via het ggor. Het betreft onder andere

gevoelige veenkoloniale gebieden in Groningen en

natuurlijke inrichtingsmaatregelen.

Drenthe wordt nagegaan of de afhankelijkheid van
IJsselmeerwater verminderd kan worden.

5.7
Noord-Nederland en Waddenzee

Wateroverlast
Om wateroverlast tegen te gaan worden maatregelen
uitgevoerd als extra berging in de boezem, aanleg
van retentiepolders, extra berging in de deelsystemen,

Eelder- en Peizermaden

Natuurlijke klimaatbuffer

groene inrichtingsmaatregelen en aanvullende
gemaalcapaciteit zowel in de deelsystemen als in de
boezems. ‘Eelder- en Peizermaden’ is als voorbeeld
opgenomen.
Lauwersmeer
Het belang van het Lauwersmeer voor de afwaterende
boezems en daarmee voor het voorkomen van

Het project ‘Klimaatbuffer Eelder- en Peizermaden’ is een van de vijf pilots in het
kader van het concept ‘natuurlijke klimaatbuffers’. Doel van het project is een
kwaliteitsimpuls te geven aan het landinrichtingsproject Herinrichting Peize.
Combinatie van natuur en waterberging moet het natuurlijk beeksysteem van het
Eelderdiep herstellen. Het project is een samenwerking tussen de provincie Drenthe,
waterschap Noorderzijlvest, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, de landbouw en
de gemeenten

wateroverlast is groot. Tegelijk moet een optimale
afstemming plaatsvinden op de natuurontwikkeling
in het Lauwersmeergebied en rekening worden
gehouden met de verschillende functies zoals
bewoning, recreatie, landbouw, beroepsvaart,
beroepsvisserij en de aanwezigheid van een militair
oefenterrein (De Marnewaard). Dit alles lijkt mogelijk
en haalbaar door middel van een nieuw te bouwen

Natuurlijke Klimaatbuffers zijn ruimtelijke oplossingen voor de gevolgen van
klimaatverandering. Zij reactiveren natuurlijke processen en bieden ruimte aan
andere sectoren. Qua schaal en functie kunnen zij meegroeien met de klimaatverandering. Natuurlijke klimaatbuffers passen daarmee prima binnen de Nationale
Adaptatiestrategie om mee te bewegen met natuurlijke processen. Het concept is
ontwikkeld door vijf natuurorganisaties (Natuurmonumenten, Vogelbescherming,
Staatsbosbeheer, ARK Natuurontwikkeling en Waddenvereniging).

gemaal op Lauwersoog, waarmee zowel Fryslân als
het westen van Groningen en het noordwesten van
Drenthe verzekerd zijn van een onbelemmerde
waterafvoer. Het nieuwe gemaal geeft de mogelijkheid meer dynamiek toe te passen in het waterbeheer
in het Lauwersmeer dan nu het geval is waardoor
voor natuurontwikkeling gewenste waterstandvariaties kunnen ontstaan. Gestreefd wordt naar de
toepassing van ‘blue energy’ bij de bouw van het
gemaal.

Het doel van de Herinrichting Peize is de landbouwstructuur te verbeteren in
combinatie met het versneld aanleggen van natuurgebieden en het verkleinen van de
kans op ernstige wateroverlast. De Eelder- en Peizermaden zijn onderdeel van een
open weidelandschap in Noord-Drenthe van in totaal 3500 ha. De polders zijn
recreatief van groot belang voor de omliggende woonkernen. In het noordelijke deel
van het gebied zal de natuur straks meer zijn gang kunnen gaan, waardoor moerasvegetaties weer tot ontwikkeling komen en het water vrij spel krijgt. Zo ontstaat een
robuust natuurgebied dat minder kwetsbaar is voor de effecten van klimaatverandering, maar tevens een belangrijke waterbergende functie vervult en daarmee
bescherming biedt tegen wateroverlast in de regio.
Meer informatie: www.herinrichtingpeize.nl

209

Wie

Wanneer

Model voor golfslag Waddenzee en Eems Dollard

VenW

2010

Onderzoek naar alternatieven zandsuppletie waddenzeekant
waddeneilanden

VenW met provincie Fryslân en wetterskip Fryslân

2009-2015

Onderzoek veiligheid Waddeneilanden

VenW en provincie Fryslân

2009-2015

Uitwerken gezamenlijke strategie terugdringen veenoxidatie
(nadat met GGOR opties in beeld zijn gebracht)

Provincies Noord-Nederland

2009-2015

PKB-partners

2009-2015

5.7

Uitvoering Beheer- en Ontwikkelingsplan Waddenzee en Eems
Dollard conform PKB Derde Nota Waddenzee
Onderzoek naar effecten klimaatverandering binnen het
onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat

VROM en VenW

2009-2015

210

Noord-Nederland en Waddenzee

Wat

Ruimtelijke aspecten
Waddenzee
Het kabinet streeft naar een duurzame bescherming
en ontwikkeling van de Waddenzee (inclusief Eems
en Dollard) als natuurgebied en open landschap.
Binnen deze doelstelling is een duurzame ontwikkeling
van economische en recreatieve activiteiten toe-

• De Waddenzee als klimaat- en veiligheidsbuffer,
de invloed op en relatie met kust- en natuurbeheer;
• Veranderingen in het voedselweb en ecosysteem
van de Waddenzee;
• De invloed van een veranderend klimaat op de

Voor de Waddenzee geldt voor de planperiode het
beleid zoals dat is vastgelegd in de pkb Derde Nota
Waddenzee. Als uitwerking van de pkb Derde Nota
Waddenzee stelt het rijk samen met provincies,
gemeenten en waterschappen een Beheer- en

economische activiteiten in het gebied zoals

Ontwikkelingsplan op. In het kader van verzilting

gestaan, onder voorwaarde dat er geen significante

recreatie (toerisme) en visserij/aquacultuur.

zal gezocht worden naar mogelijk­heden om het

effecten op natuurwaarden optreden. Als uitwerking

Speciale aandacht zal er zijn voor het effect van

landgebruik aan te passen aan meer zout in

van de pkb Derde Nota Waddenzee stelt het rijk

zandsuppleties.

oppervlakte- en grondwatersystemen.

samen met provincies, gemeenten en waterschappen
een Beheer- en Ontwikkelingsplan op. Samen met

Zandsuppleties maken een dynamisch kustbeheer

Duitsland werken het rijk aan een managementplan

mogelijk en zorgen voor een natuurlijke duingroei.

voor het Eems-Dollardgebied. Het doel is om

Hierdoor kan flexibeler worden omgegaan met de

gezamen­l ijk op te trekken in de bescherming en

positie en vorm van de (eerste) duinen en wordt een

de economische ontwikkeling van dit gebied.

goede mogelijkheid geboden voor vergroting van de

De pkb Derde Nota Waddenzee geeft voor de plan-

landschappelijke kwaliteit, terwijl de veiligheid en de

periode 2009-2015 de maatregelen om de Waddenzee

toegankelijkheid voor recreatie gewaarborgd blijven.

vitaal te houden. Het afgesproken beleid wordt

Aan de Waddenzeekant van de Waddeneilanden zijn

voortgezet.

zandsuppleties niet effectief. Daarvoor worden

In het kader van het onderzoeksprogramma Kennis

andere oplossingen gezocht.

voor Klimaat zal onderzoek worden uitgevoerd en
operationeel toepasbare kennis worden gegenereerd
met betrekking tot het Waddenecosysteem. Daarbij
ligt het accent op:

5.7

Noord-Nederland en Waddenzee

211

212

5.8 Hoog Nederland

Gebiedsbeschrijving

Analyse

Hoog Nederland omvat grofweg de zandgronden van

De belangrijkste wateropgaven voor hoog Nederland

Grondwater

Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-

zijn watertekort, grondwater, wateroverlast en

Bescherming van het grondwatersysteem is zowel

Brabant en Limburg. Hoog Nederland is grotendeels

waterkwaliteit. Zoals afgesproken in het nbw-actueel,

een kwantitatieve opgave (grondwatervoorraad voor

vrij afwaterend, dat wil zeggen dat het water onder

worden de wateropgaven zoveel mogelijk geïntegreerd

duurzaam, hoogwaardig (drink)watergebruik) als

vrij verval naar de rivieren en de zee stroomt.

opgepakt. Via een gebiedsgerichte aanpak, zoals het

een kwalitatieve (bescherming van grondwater- en

Het gebied bevat enkele scheepvaartkanalen die

gebiedsproces voor de Reconstructie Zandgronden,

bodemkwaliteit). Provincies hebben de afgelopen

door het rijk worden beheerd en daarnaast vooral

wordt de uitvoering van de wateropgave gecombineerd

jaren een stand-still ingesteld ten aanzien van

regionale wateren in beheer bij de waterschappen.

met andere ruimtelijke opgaven in het gebied

grondwateronttrekkingen. Via het Gewenst Grond- en

Kenmerkend voor dit deelgebied is de directe

(landbouw, landschap, natuur, recreatie).

Oppervlaktewater Regime worden maatregelen
opgesteld en afgewogen om problemen met te lage

samenhang tussen het grond- en oppervlaktewatersysteem en de van nature meanderende beken met

Watertekort

of te hoge (grond)waterstanden aan te pakken.

aangrenzende beekdalgronden die incidenteel in

Hoog Nederland is van nature het droge deel van

Klimaatverandering heeft naar verwachting nauwe-

tijden van extreem natte perioden op natuurlijke

ons land. Een aanzienlijk deel van de kleine wateren

lijks effect op de grondwatervoorraad als zodanig.

wijze kunnen overstromen.

valt gedurende het zomerseizoen droog. In het gebied

Wel wordt een toename verwacht van de (ondiepe)

komen zowel incidentele watertekorten voor in

grondwateronttrekkingen door de landbouw in

de landbouw als structurele (grond)watertekorten

verband met de toenemend neerslagtekort tijdens

in en om natuurgebieden (verdroging). Dit is voor

het groeiseizoen. In combinatie met een grotere kans

een belangrijk deel het gevolg van de grootschalige

op warmere en drogere zomers leidt dit mogelijk tot

verbeteringen van de ontwatering en afwatering in

een verlaging van de (grond)waterstanden en een

de jaren ’60 en ’70. Het is slechts in beperkte mate

toename van de verdroging van natuurgebieden.

mogelijk water aan te voeren vanuit het hoofdwater-

Voor de grondwaterkwaliteit is speciale aandacht

systeem. De hoge gronden zijn dus vooral aangewezen

nodig voor de aanpak van de nitraatproblematiek

op het vasthouden van gebiedseigen water, hoewel

in gebieden waar de doorlatende bovenlaag geen

dit niet in de totale behoefte kan voorzien. De opslag-

bescherming biedt voor de diepere grondwater­

capaciteit van water in de bodem is namelijk beperkt,

winningen.

omdat het water door de grote infiltratiesnelheid van
zandgronden snel uitzakt naar de ondergrond.

Wateroverlast

Wanneer in droge perioden de grondwaterstanden

Vooral de lage beekdalgronden en de overgangszone

of beekafvoeren beneden een kritisch niveau komen,

van hoge naar lage gronden zijn kwetsbaar voor

is het mogelijk om de onttrekking vanuit grond- en

wateroverlast. In de hellende gebieden in Zuid-

oppervlaktewater via een beregeningsverbod tijdelijk

Limburg kan bij hevige regenval wateroverlast

aan banden te leggen.

optreden, die door de hoge stroomsnelheid vaak

213

5.8 Hoog Nederland
214

Streefbeeld
gepaard gaat met bodemerosie. Naast deze opgave die
vooral betrekking heeft op het landelijk gebied is er
in hoog Nederland tevens sprake van een stedelijke
water­opgave, maar de problematiek is vaak minder
groot dan in laag Nederland. De stedelijke water­
opgave betreft met name bebouwing in kwetsbare
gebieden, zoals beekdalen. Specifieke problemen
kunnen zich voordoen door het samenvallen van
piekafvoeren, waardoor de afvoer naar het hoofd­
watersysteem wordt gestremd (bijvoorbeeld in
Meppel en ’s-Hertogenbosch).
Waterkwaliteit/ecologie
Hoog Nederland is van nature rijk aan bronnen en
beken die een grote en voor Nederland unieke biodiversiteit herbergen. Door intensief ruimtegebruik
en waterverontreiniging is deze biodiversiteit sterk
achteruit gegaan en plaatselijk geheel verdwenen.
Het beleid is met de Kaderrichtlijn Water gericht op
het verbeteren van de inrichting en het beheer voor
het ecologisch functioneren van de beken en beek­
dalen en het verbeteren van de fysisch-chemische
waterkwaliteit door de aanpak van (in)directe
lozingen en diffuse verontreinigingen.
Grensoverschrijdend waterbeheer
Specifiek aandachtspunt voor hoog Nederland is het
grensoverschrijdend waterbeheer. De problemen met
wateroverlast en waterkwaliteit worden voor een deel
ook veroorzaakt door de belasting vanuit de buur­
landen. De problematiek wordt dan ook in stroom­
gebiedverband aangepakt.

In hoog Nederland functioneert het watersysteem op een ecologisch gezonde en
duurzame wijze. Centraal staat een aanpak die gericht is op het herstel en
reactiveren van natuurlijke processen. Problemen op het gebied van watertekort
en wateroverlast zijn aangepakt en tot een beheersbaar niveau teruggebracht.
Daartoe zijn beken heringericht en watergangen verbreed en verondiept. De
archeologische sporen van de vestigingsgeschiedenis zijn daarbij gerespecteerd.
Ook wordt meer water in het grondwatersysteem gebufferd, onder meer door
het vergroten van de sponswerking (het vasthoudend vermogen in de bodem)
en het tegengaan van versnelde afvoer en drainage. Bij het herstel van de
sponswerking wordt zoveel mogelijk een combinatie gemaakt met beek(dal)herstel en verdrogingsbestrijding. De biodiversiteit in hoog Nederland is duurzaam beschermd, vooral in de Natura 2000 gebieden, maar ook daarbuiten.
Daartoe kennen de bronnen en bovenlopen van beken een excellente water­
kwaliteit en is voldoende ruimte beschikbaar voor natuurlijke processen. Het
landgebruik is op de watersystemen afgestemd door een verdergaand transitieproces dat voortborduurt op de ingezette processen van de Reconstructie
Zandgronden. Het grondwater wordt bestemd voor hoogwaardige functies,
zoals menselijke consumptie. Met een verantwoorde koude-warmteopslag in
de ondergrond wordt een bijdrage geleverd aan een duurzaam energiebeleid.

5.8

Hoog Nederland

215

5.8 Hoog Nederland

Beleidskeuze

216

De afspraken in het nbw-actueel om de (grond)
watersystemen in 2015 op orde te brengen en de
daarvoor benodigde maatregelen voor wateroverlast,
watertekorten, waterkwaliteit en ecologie worden
gecombineerd uitgevoerd. Uitgangspunten hierbij zijn
het zoveel mogelijk herstellen van het beekdalsysteem
(inclusief overstromingsgebieden en de sponswerking
van brongebieden), het handhaven van het stand-still­
beginsel ten aanzien van grondwateronttrekkingen,

Apeldoorn

Beekherstel in stedelijk gebied

het gebruik maken van groene inrichtingsmaatregelen
en het afstemmen van ruimtelijke functies op de
draagkracht van het (grond)watersysteem.
Het rijk betrekt bij de verkenning naar de nieuwe
zoetwaterstrategie ook de watervoorziening en

In de bestaande stad hebben waterschap en gemeente samen met private partners
veertien beken hersteld met een totale lengte van 40 km. Door het beeksysteem
weer tot leven te wekken, worden wateropvang en -buffering verbeterd. Dit
voorkomt wateroverlast. Tegelijkertijd zorgt het voor herstel van natuurwaarden,
door voltooien van ecologische verbindingszones en verbeteren van de waterkwaliteit. Enkele bijzondere soorten, zoals de vis de beekprik, zijn alweer terug te vinden
in het water. De natuur verbetert de recreatie- en groenvoorzieningen in de stad.
Daarnaast is het beekherstel aangegrepen voor terugbrengen van de cultuurhistorische betekenis van de beken en sprengen in Apeldoorn.
Een voorbeeld is het bovengronds halen van de Grift. De Grift is oorspronkelijk door
monniken gegraven om de lager gelegen gronden droger te maken voor landbouw en
veeteelt. Rond de 14de eeuw zijn er meerdere sprengen gegraven om de opkomende
papierindustrie van voldoende water te voorzien met watermolens. Toen de waterloop halverwege de 20ste eeuw voor steeds meer overlast ging zorgen heeft men de
loop ondergronds gebracht. Bij het herstel van de Grift is de oude waterloop weer
bovengronds gehaald. De inpassing van de Grift in de binnenstad biedt nieuwe
mogelijkheden voor terrassen. Het is de eerste plek in Apeldoorn waar je echt aan
het water kunt eten.

watertekorten in hoog Nederland.

5.8
Hoog Nederland

Realisatie
Uitvoeren huidige beleid

Om de wateropgaven te realiseren werkt het rijk nauw

In het kader van de nieuwe watervoorziening voor

Conform de afspraken in NBW-actueel en de stroom-

samen met de regio’s om op stroomgebiedniveau

Nederland onderzoekt het rijk in nauwe samenwer-

gebiedbeheerplannen zetten provincies, waterschap-

afspraken te maken met de buurlanden. Ook wordt

king met de regio’s:

pen en gemeenten zich in om de wateropgaven in

gekeken hoe knelpunten kunnen worden opgelost als

• De haalbaarheid van het herstel van de sponswer-

hoog Nederland aan te pakken en de (grond)watersys-

gevolg van de interactie tussen het hoofd- en regio-

king van water in hoge gronden om watertekorten

temen wat betreft waterkwantiteit (overlast én tekort)

naal watersysteem (bijvoorbeeld het samenvallen van

te voorkomen en wateroverlast te beperken;

en waterkwaliteit (lozingen/stoffen én inrichting/

piekafvoeren in Overijssel, Noord-Brabant en

beheer) op orde te brengen.

Limburg).

Maatregelen bestaan onder andere uit het herstel van

• Nut, noodzaak en haalbaarheid voor hergebruik
van gezuiverd afvalwater;
• De haalbaarheid van het herstel van bestaande

beekdalsystemen (inclusief acceptatie van natuurlijke

Watertekorten

zoetwatervoorzieningen ten behoeve van land- en

overstromingen in de laagste delen van het beekdal),

Het rijk onderzoekt in nauwe samenwerking met de

tuinbouw.

het vasthouden van water in het haarvatensysteem,

regio de mogelijkheden voor het tegengaan van

de aanleg van nevengeulen en het tegengaan van

watertekorten. Hierbij kan worden gedacht aan het

erosie in hellende gebieden in combinatie met

vergroten van de grondwatervoorraden en het

bodemverbetering (zie voorbeeld ‘Apeldoorn’). Door

gebruik en herstel van de bestaande natte infrastruc-

watergangen te verbreden en te verondiepen en de

tuur. Andere potentiële maatregelen zijn het benutten

sponswerking van de watersystemen te herstellen,

van effluentwater van rioolwaterzuiveringsinstallaties,

wordt water langer vastgehouden. Hierdoor worden

het opzetten van de (grond)waterpeilen met name in

de afvoerpieken verlaagd, treedt er minder snel

het voorjaar, het toepassen van slimme drainage-

wateroverlast op en nemen watertekorten af.

methoden, het afkoppelen en infiltreren van regen-

Deze maatregelen dragen bij aan de verdrogingsbe-

water in bebouwde gebieden en het beperken van

strijding van de top-gebieden (verdroogde natuurge-

grondwateronttrekkingen in verdrogingsgevoelige

bieden). Ze worden uitgevoerd in samenhang met

gebieden. In paragraaf 4.3 watertekort en zoetwater-

maatregelen voor de Kaderrichtlijn Water, de Natura

voorziening wordt nader ingegaan op de strategieën

2000 gebieden en de realisatie van de Ecologische

om de zoetwatervoorziening ook na 2015 op orde te

Hoofdstructuur.

houden. Daarnaast hebben de provincies top-gebieden
aangewezen, gebieden die in het kader van het
verdrogingsbeleid met voorrang worden aangepakt.
De inzet van mensen en middelen op het gebied
van verdrogingsbestrijding wordt tot 2015 op de
top-gebieden geconcentreerd.

217

5.8 Hoog Nederland

Ruimtelijke aspecten

218

Om het waterbergend vermogen van beekdalen te
vergroten is het noodzakelijk dat provincies en
gemeenten tijdig ruimte reserveren in structuurvisies
en bestemmingsplannen. Provincies en waterbeheerders zorgen ervoor dat functies en grondwateronttrekkingen zijn afgestemd op het draagvlak van het
watersysteem.

Wat

Wie

Wanneer

(Grond)watersystemen op orde brengen volgens afspraken
NBW-actueel

Provincies, waterschappen, gemeenten

2009-2015

Herstel van natuurlijke processen met name van de beekdalen
en de sponswerking van brongebieden

Provincies, waterschappen en terreinbeheerders

2009-2015

Onderzoek samenvallen piekafvoeren hoofdsysteem en regionaal
systeem

VenW en waterschappen

2010-2012

Onderzoek zoetwatervoorziening, specifiek voor hoog Nederland
(in het kader van de landelijke verkenning zoetwatervoorziening):
• Onderzoek en pilotprojecten naar haalbaarheid van herstel
van sponswerking
• Herstel en gebruik van bestaande waterinfrastructuur
voor land- en tuinbouw

VenW en LNV i.s.m. provincies, waterschappen, LTO en
terreinbeheerders

2009-2015

5.9 Stedelijk gebied

Gebiedsbeschrijving

Analyse

In de geschiedenis van de Nederlandse steden vormt

waar het watersysteem gevoed wordt door regenwater

Toenemende welvaart, economische en demografische

water een van oudsher aanwezig kenmerk. Het ontstaan

dat afzonderlijk van vuil water wordt ingezameld is.

ontwikkelingen leiden tot een verdergaande
verstedelijking in en rondom bestaand stedelijk

van de meeste steden is niet los te denken van een
waterloop als transportroute, die de levensader voor

De grote variatie in de wijze waarop met water in het

gebied. Hierdoor neemt de geïnvesteerde waarde in

de stad vormde. Daarnaast dienden waterlopen als

stedelijk gebied wordt omgegaan leidt ook tot

het stedelijk gebied toe en daarmee ook de potentiële

onderdeel in een waterhuishouding, als drinkwater-

verschillen in de mate waarin het omgaan met water

schade bij overstroming. Als gevolg van klimaat­

voorziening, als riool, als militair verdedigingsmiddel

in de stad bestand is tegen de te verwachten gevolgen

verandering zal (bij een gelijkblijvende inrichting

(vestinggracht), en als middel ter verfraaiing van de

van klimaatverandering. Stedelijk gebied met een

van het stedelijk gebied) de kans op wateroverlast

stad.

hoge bebouwingsdichtheid, weinig (groene) open

en droogteschade toenemen, de leefbaarheid van

De overgrote meerderheid van de Nederlanders woont

ruimte en een riolerings- en watersysteem dat er op

het stedelijk gebied afnemen door te veel of te weinig

in het stedelijk gebied, waar het oorspronkelijke

gericht is de neerslag zo snel mogelijk af te voeren, is

water, hogere temperaturen en een slechte water­

natuurlijke systeem vaak vergaand gewijzigd is.

kwetsbaar voor met name wateroverlast, droogte en

kwaliteit. De behoefte aan recreatie in en nabij het

De beleidsmatige inzichten over de inrichting van

waterkwaliteitsproblemen. Als gevolg van klimaat-

stedelijk gebied zal daarentegen toenemen.

stedelijk gebied (inclusief de plaats van water daarin)

verandering zal die kwetsbaarheid nog verder

en de wijze waarop met afvalwater en regenwater

toenemen.

Wateroverlast
Wateroverlast in het stedelijk gebied kan ontstaan

wordt omgegaan, zijn in de loop der jaren vaak
gewijzigd. Water in de stad moest op veel plaatsen

De verstedelijkingsopgave bestaat uit herstructurering

door hoge grondwaterstanden, overstromend opper-

wijken voor andere functies en werd in buizen onder

van bestaande woonwijken, functieverandering en

vlaktewater (inundatie), overbelasting van het riool

de grond aan het oog onttrokken. In de laatste

ontwikkeling van nieuwe uitleglocaties. In nieuw

of een combinatie van deze drie. Het stedelijk gebied

decennia van de vorige eeuw kwam daar echter

stedelijk gebied wordt vaak voor een hoge bebouwings­

in de kustprovincies zal vanwege klimaatverandering

verandering in, en werd het water weer zichtbaar.

dichtheid gekozen. Bij nieuwbouw kan het stedelijk

in de zomer en het najaar met grotere neerslag­

Water wordt gebruikt om aangename stedelijke

watersysteem echter meteen op een duurzame

hoeveelheden rekening moeten houden dan de rest

(woon)milieus te creëren, bijvoorbeeld door over-

klimaatrobuuste wijze worden ingericht.

van Nederland. In Noord- en West-Nederland treedt

kluisde beken, gedempte grachten en dichtgegooide

Te herstructureren stedelijk gebied biedt een kans om

zetting en inklinking op, met hogere beheer- en

havenkommen weer open te maken.

het bestaande kwetsbare riolerings- en watersysteem

onderhoudskosten voor het watersysteem en het

Als gevolg van de wijzigende inzichten en voorkeuren

om te bouwen tot een meer klimaatrobuust systeem.

rioleringssysteem tot gevolg. In diverse bebouwde

bestaan er wat omgaan met water betreft grote

Hierbij kunnen tevens de aantrekkelijkheid en

gebieden treedt grondwateroverlast op. Sinds 2008

verschillen tussen stedelijke gebieden. Van gebieden

gebruikswaarde van het water voor burger en

geldt nieuwe wetgeving die gemeenten stimuleert en

met weinig (groene) ruimte, nauwelijks open water en

bedrijven worden vergroot.

faciliteert bij de aanpak van problemen met regen­

een zo snel mogelijke afvoer van vuil water gemengd

water en grondwater. In het NBW-actueel zijn

met regenwater naar de rioolwaterzuivering, tot

afspraken gemaakt over de aanpak van deze

gebieden waar veel ruimte aan water is gegeven en

stedelijke wateropgaven.

219

Stedelijk gebied
5.9

Streefbeeld
Watertekort, waterkwaliteit, groen en recreatie

220

Door hogere watertemperaturen neemt de kans toe op
zuurstofloosheid, vissterfte, blauwalgenplagen en gezondheidsproblemen door ziekteverwekkers. De waterkwaliteit
kan tevens verslechteren door het overlopen van gemengde
rioolstelsels tijdens piekbuien. Hierdoor neemt de aantrekkelijkheid en gebruikswaarde van het oppervlaktewater voor de
burger af. Dergelijke ontwikkelingen staan haaks op de
doelen van de Kaderrichtlijn Water. Ook leidt klimaatverandering tot een grotere kans op water­tekort in stedelijk gebied.
Een tekort aan water kan eveneens gevolgen hebben voor de
waterkwaliteit in stedelijk gebied en voor stedelijk groen.
In recente Europese studies naar het zogenaamde hittestress­
effect (onder andere in Londen, Berlijn, Stuttgart, Kassel en
Manchester) is onomstotelijk aangetoond dat de groenblauwe
aders in de stad de omvang van het hittestresseffect sterk
beperken, met name in de omgeving van grote parken en
wateroppervlakten. Parken van een dergelijke omvang
worden ook in Nederland ontwikkeld. Park Lingezegen in
de Stadsregio Arnhem Nijmegen, de Diemerscheg in de regio
Amsterdam en Midden-IJsselmonde in Rotterdam zijn daar
voorbeelden van.
Door de toegenomen verstedelijking en ruimtedruk is in de
vorige eeuw veel stedelijk oppervlaktewater en stedelijk
groen verdwenen. Dit heeft geleid tot stedelijke gebieden met
weinig groenfuncties en beperkte recreatiemogelijkheden.
De behoefte aan recreatie in en nabij het stedelijk gebied is
daarentegen groot en groeit alleen maar. Groene en blauwe
functies als aaneengesloten netwerk toegepast, kunnen een
grote rol spelen in deze recreatiebehoefte.

In stedelijk gebied is het veilig wonen en werken, de kans op overstromingen is
bijzonder klein. Bij grootschalige nieuwbouw en bij vitale functies in risicovolle
gebieden zijn inrichtingsmaatregelen getroffen om schade, slachtoffers of
maatschappelijke ontwrichting zo veel mogelijk te voorkomen. Wateroverlast
komt nu eenmaal af en toe voor, maar is teruggebracht tot een maatschappelijk
geaccepteerd niveau. Grondwateroverlast komt vrijwel nergens meer voor.
Burgers zijn zich bewust van hun verantwoordelijkheden en van de gevolgen van
eigen handelen op het watersysteem. Ze nemen hun eigen verantwoordelijkheid
voor het (tijdelijk) bergen van regenwater dat op hun perceel valt. De bebouwde
omgeving is in hoge mate zelfvoorzienend, waar mogelijk worden zomerse
tekorten aangevuld met in de winter gevulde zoetwaterbuffels.
Water, cultuurhistorie en groen leveren een duidelijke bijdrage aan de kwaliteit
van de leefomgeving en bepaalt mede de culturele identiteit van de stad.
Bewoners hebben toegang tot voldoende en aantrekkelijk oppervlaktewater
waarop veilig gerecreëerd kan worden. Stadswater brengt verkoeling tijdens
warme zomers.
Het zelfreinigend vermogen van zowel het watersysteem als het bodem- en
grondwatersysteem is groot. Het gezuiverde effluent van rioolwaterzuiveringen
wordt veelal benut als een continue waterbron met waardevolle gebruiksfuncties
in plaats van het zonder bestemming te lozen.
Er zijn innovatieve oplossingen gevonden voor deze wateropgaven in stedelijk
gebied. Gemeenten en waterschappen werken hierbij nauw samen met onder
meer projectontwikkelaars, woningbouwcorporaties, bouwers, banken en
burgers.

5.9

Stedelijk gebied

221

Stedelijk gebied
5.9

Beleidskeuze

222

Water was bovendien altijd een belangrijke cultuur-

Het beleid zoals verwoord in nbw-actueel wordt

De combinatie van water en groen biedt volop kansen

drager. Maar deze is in veel stedelijke gebieden

onverkort voortgezet. De urgente knelpunten in

om het stedelijk watersysteem robuuster en klimaat-

verdwenen.

stedelijk gebied worden uiterlijk in 2015 aangepakt,

bestendiger te maken. Goede verbindingen tussen

In het stedelijk gebied zijn dus aanpassingen nood-

de overige uiterlijk in 2027.

het stedelijk watersysteem en het ommeland dragen

zakelijk in het watersysteem en de waterketen.

bij aan een goede kwaliteit van water en landschap.

Belangrijke kans ligt in de periodieke herstructurering

Verstedelijkingsopgaven voor wonen, werken,

van bestaand stedelijk gebied. Wanneer bij de aanpak

mobiliteit, recreëren, landschap en natuur, water

Water biedt kansen voor verbetering van de leef-

van de wateropgave wordt aangesloten bij de dynamiek

en milieu worden integraal aangepakt. Bij locatie­

omgeving in bestaand (groot)stedelijke gebied. Een

van de stad, worden win-win situaties gecreëerd en

ontwikkeling in de stad (verdichting en functie­

internationale verkenning wordt in de planperiode

kan de wateropgave tegen de laagste maatschappelijke

veranderinglocaties) wordt gestreefd naar een per

uitgevoerd om de best practices te inventariseren die

kosten worden gerealiseerd. Samenwerking tussen

saldo toename van groen en water om het stedelijk

elders in de wereld worden toegepast. Nederlandse

de betrokken partijen (zoals gemeente, waterschap,

gebied aantrekkelijk en leefbaar te maken en te

steden worden hierbij betrokken. Kennisnetwerken

woningbouwcorporatie, projectontwikkelaars en

houden. In dit kader wordt door het rijk het water­

op het gebied van stedelijk water worden verstevigd.

bewoners) is hierbij de centrale succesfactor.

wonen aangemoedigd. Waterwonen kan een
bijdrage leveren aan een klimaatbestendige
inrichting van Nederland omdat deze woonvorm
gecombineerd kan worden met het creëren van
ruimte voor water.
Bij de invulling van de stedelijke wateropgave wordt
rekening gehouden met verdergaande verstedelijking
en klimaatverandering. Bij de aanpak van de
stedelijke wateropgave wordt zo veel mogelijk
aangesloten bij de dynamiek van de stad en wordt
de uitvoering van maatregelen gecombineerd met
herstructurering van bestaand bebouwd gebied en
de realisatie van groen in en om de stad. Groen in de
stad, in de openbare ruimte maar ook in tuinen van
individuele burgers, kan een belangrijke rol spelen in
het voorkomen van wateroverlast. Water op straat
wordt deels geaccepteerd mits dit niet tot onaanvaardbare schade of overlast leidt.

5.9

Realisatie

Stedelijk gebied

Wateroverlast

223

Gemeenten pakken uiterlijk in 2015 in samenwerking
met waterschappen in een gebiedsproces urgente
knelpunten van stedelijke wateroverlast aan,
inclusief de riolerings- en waterkwaliteitsopgave
(Kaderrichtlijn Water). De overige knelpunten worden
uiterlijk in 2027 opgelost.
Conform de uitgangspunten van de nieuwe wetgeving
die begin 2008 in werking is getreden, formuleren
gemeenten uiterlijk in 2012 beleid voor de invulling
van hun nieuwe wettelijke zorgplichten voor de
inzameling van overtollig regenwater en grondwater
in het wettelijk verplichte (verbrede) gemeentelijk
rioleringsplan. Verder maken gemeenten en waterschappen conform de nieuwe bepaling in de Waterwet
afspraken over de afstemming van wederzijdse taken.

Waterplan Rotterdam

Werken aan water voor een
aantrekkelijke stad

Gemeenten en waterschappen kunnen er ook voor
kiezen deze afspraken te maken in de vorm van een
stedelijk waterplan.
Door de beperkt beschikbare ruimte en de soms
hoge kosten van gangbare maatregelen zullen ook
innovatieve maatregelen moeten worden verkend.
Te denken valt aan meervoudig ruimtegebruik.
Oplossingen die daarbij passen zijn bijvoorbeeld
groene daken, meer groen in de stad, sportvelden die
tijdelijk onder water kunnen staan en parkeergarages
die tijdelijk water kunnen bergen. De aanpak van de
gemeente Rotterdam voor de stedelijke inrichting kan
hierbij goed als voorbeeld dienen.

In het waterplan, opgesteld door de gemeente Rotterdam, het Hoogheemraadschap
van Schieland en de Krimpenerwaard, het Hoogheemraadschap van Delfland en
Waterschap Hollandse Delta staan diverse oplossingsrichtingen beschreven om op
een nieuwe manier met het stedelijk watermanagement om te gaan.
Aangezien het in dichtstedelijk gebied fysiek en economisch gezien moeilijk is om
open water aan te leggen, is gewerkt aan innovatieve oplossingen. Het toepassen
van bijvoorbeeld waterpleinen en groene daken levert de komende jaren een bijdrage
aan het opvangen en bergen van hemelwater in Rotterdam.
Ook door voorzieningen te combineren met de bouw van ondergrondse parkeer­
garages wordt de waterbergingsproblematiek aangepakt. Hierdoor kunnen de kosten
relatief laag blijven en treden er geen extra ruimtelijke effecten op. Momenteel zijn
in Rotterdam twee ondergrondse waterbergingen in voorbereiding en zullen er meer
volgen.
Meer informatie: www.waterplan.rotterdam.nl

224

5.9
Stedelijk gebied

Van belang is een goede afstemming tussen de
(grond)wateropgave en het gebruik van de (ondergrondse) ruimte. Het rijk ontwikkelt in nauwe samenwerking met provincies, waterschappen, gemeenten,
de stuurgroep Deltatechnologie en de stuurgroep
Watertechnologie in 2009 een innovatieprogramma.
Dit programma faciliteert de realisatie van een duurzaam, robuust, mooi en gezond stedelijk watersysteem
door de ontwikkeling en verspreiding van (nieuwe)
kennis, technieken, samenwerkings­verbanden en
financiële en institutionele arrangementen.
Waterketen en waterkwaliteit
In 2007 is een Bestuursakkoord Waterketen afgesloten
tussen het rijk, het Interprovinciaal Overleg, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de vewin
en de Unie van Waterschappen. Het bestuursakkoord
beoogt de doelmatigheid, duurzaamheid en transparantie in de waterketen (het geheel van drinkwater­
bereiding, riolering en afvalwaterzuivering) te
vergroten door middel van een bottom-up aanpak.
Het bestuursakkoord heeft een looptijd tot en met
2011. Gemeenten voeren een benchmark rioleringszorg uit. De resultaten daarvan zijn uiterlijk in 2010
voor alle gemeenten beschikbaar. Het rijk ontwikkelt
in samenspraak met de andere partijen eind 2008 een
langetermijnvisie op de waterketen en een daaraan
gekoppelde innovatieagenda. In 2011 wordt aan de
hand van de resultaten bezien welk vervolg moet
komen op het bestuursakkoord.

225

Wie

Wanneer

Ontwikkelen beleid voor regenwater en grondwater

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2012

Aanpak van urgente knelpunten wateroverlast en waterkwaliteit

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2015

Aanpak overige knelpunten wateroverlast en waterkwaliteit

Gemeenten i.s.m. waterschappen

2027

Opnemen water in ISV en onderzoeken mogelijkheden ook groen
op te nemen

VenW, VROM, LNV

2010

Adoptie waterwoonwijk

VROM en VenW

2009 – 2015

5.9

Helpdesk voor kennisverspreiding over waterwonen

VROM

2010

International
e verkenning best-practices in bestaand
(groot)stedelijk gebied

VenW, IHE en andere partijen

2009-2015

226

Ontwikkeling innovatieprogramma duurzaam stedelijk
watersysteem

VenW i.s.m. overheden en kennisinstituten

2010

Stedelijk gebied

Wat

Ruimtelijke aspecten
Stedelijke vernieuwing

Best practices

Bij de bundeling van verstedelijking (locatiebesluiten)

Daar waar bestuurlijke afspraken worden gemaakt

Het rijk voert samen met het ihe en andere kennisnet-

moet zo goed mogelijk aangesloten worden op het

over de wateropgave in bestaand en nieuw stedelijk

werken een internationale verkenning uit naar best

watersysteem (grond- en oppervlaktewater). Bij de

gebied zal dit gebeuren in het kader van de bestuur-

practices van waterbeheer in de bestaande (groot)

aanpak van de stedelijke wateropgave wordt aange-

lijke afspraken stedelijke vernieuwing en verstedelij-

stedelijke omgeving. Centraal hierbij staat het

sloten bij de dynamiek van de stad en wordt de

king in 2009.

oplossen van waterproblemen en het benutten van

uitvoering van maatregelen gecombineerd met

Het rijk neemt water op in het Investeringsbudget

kansen voor vergroting van de leefbaarheid in

herstructurering van bestaand bebouwd gebied en

Stedelijke Vernieuwing (isv) voor de periode 2010–2014

bestaand stedelijk gebied. Nederlandse steden en

de realisatie van groen in en om de stad. Ruimte voor

en onderzoekt de mogelijkheden om ook groen in

waterbeheerders worden hier actief bij betrokken.

water in stedelijk gebied wordt gerealiseerd tegen

het isv op te nemen. Het rijk beoogt met nieuwe

Op basis van de duurzaamheidsbrief van het kabinet

de laagste mogelijke maatschappelijke kosten door

verstedelijkingsafspraken de fysieke kwaliteit van

van 2008 adopteert het rijk de ontwikkeling van

in het stedelijk gebied zoveel mogelijk aan te haken

de leefomgeving in de stad te verbeteren.

een waterwoonwijk, participeert in dit proces en

bij herstructureringsprojecten.

Afspraken over de verstedelijkingsopgave worden

communiceert na realisatie van deze wijk actief over

in 2009 gemaakt voor de periode 2010-2019 met

de inhoudelijke en procesmatige leermomenten.

stedelijke regio’s.

Dit wordt in kennistafels en ontwerpateliers met

Er wordt een helpdesk voor kennisverspreiding

andere gemeenten gedeeld, gecombineerd met

over waterwonen opgezet.

goede voorbeelden zoals Weidevenne in Purmerend,
Wateringseveld in Den Haag, Leidsche Rijn in Utrecht
en Schuytgraaf in Arnhem.

6		Nederland werkt wereldwijd met water
Analyse
Water wordt wereldwijd en in het Nederlandse

bij uitstek in het teken staat van aanpassen en

regering en watersector afspreken om zich gezamenlijk

internationale beleid een steeds belangrijker thema.

meebewegen. Maar het vergt nog veel inspanning om

in te zetten voor het bereiken van doel 7.

De waterkringloop staat wereldwijd zwaar onder druk

dit besef ook door te laten dringen in de wereldwijde

van demografische ontwikkelingen, verstedelijking,

klimaatonderhandelingen.

voedselschaarste, uitputting van natuurlijke hulpbronnen en bodemdaling. Deze druk spitst zich toe in de

Millenniumdoelen

dichtbevolkte, vruchtbare deltagebieden. Hier leeft meer

In 2000 hebben 189 regeringsleiders binnen de

dan de helft van de wereldbevolking in meer dan 80%

Verenigde Naties zich gebonden aan de acht

van de stedelijke agglomeraties. Ecosystemen staan

Millennium Development Goals. Het zevende doel

hier extra onder druk. Klimaatadaptatie en het

richt zich onder meer op bescherming van water,

bereiken van de millenniumdoelstellingen vormen

milieu en natuur en het in 2015 halveren van het

grote grensoverschrijdende en politieke opgaven.

percentage van de wereldbevolking zonder duurzame
toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voor­

Klimaatverandering

zieningen. Alle doelen hebben een sterke onderlinge

De kwaliteit en beschikbaarheid van zoet water, de

samenhang: zo levert investering in sanitatie recht-

bescherming tegen teveel water en de toegang tot

streeks profijt op voor tenminste vijf andere doelen.

schoon drinkwater en adequate sanitaire voorzieningen

Uit de analyse van de voortgang in 2007 blijkt dat er

krijgen door klimaatverandering, juist in deze dicht-

grote geografische en sociale verschillen zijn bij het

Het kabinet heeft eerder al water en milieu tot prioritaire thema’s
van het Nederlandse ontwikkelings­beleid benoemd. Het kabinet
wil ervoor zorgen dat:
• in 2015 50 miljoen mensen voorzien zijn van veilig
drinkwater en sanitaire voorzieningen,
• in 2015 10 miljoen mensen in ontwikkelingslanden van
duurzame energiediensten zijn voorzien,
• ontwikkelingslanden worden ondersteund bij het in kaart
brengen van de gevolgen van klimaat­v erandering en bij het
opvangen van de risico’s die deze veranderingen met zich
meebrengen,
• er internationale afspraken over milieubescherming komen
en dat er beter internationaal wordt samengewerkt.

bevolkte deltagebieden, extra prioriteit. Klimaatver-

bereiken van de Millenniumdoelen. De Kabinets­

Nederland deltaland in de wereld

andering brengt immers extra onzeker­heden met zich

agenda 2015 van Buitenlandse Zaken gaf aan dat

Nederland staat wereldwijd goed bekend als het gaat

mee door de toename van extreme omstandigheden

extra inspanning nodig is om de gestelde Millennium

om waterbeheer. En goed waterbeheer creëert waarde.

zoals droogte en overstromingen en intensiveert

Development Goals vóór 2015 te halen. Met project

De kracht van Nederland ligt in de wijze waarop wij

concurrerende claims tussen bijvoorbeeld voedsel-

2015 doet de Nederlandse regering er alles aan om de

ons door de eeuwen heen pragmatisch hebben leren

productie, (bio)brandstoffen en natuur. Inmiddels

achterstanden in te lopen. In het kader van deze extra

aanpassen aan het leven in onze dichtbevolkte delta.

wordt internationaal breed onderkend dat naast het

inspanning kwamen Nederlandse bewindslieden met

Dit heeft ons veel kennis en kunde opgeleverd, op

tegengaan van klimaatverandering, ook het mee-

maatschappelijke organisaties, bedrijven, instanties

zowel technisch vlak als waar het gaat om de

bewegen om gevolgen te beperken (adaptatie) van

en instellingen, vakbonden, kerken en individuele

koppeling daarvan aan doelstellingen voor ruimte-

groot belang is voor duurzame ontwikkeling. Maar

burgers op 30 juni 2007 bijeen voor de ondertekening

lijke ordening, milieu- en natuurbescherming en

aan beantwoording van de hoe-vraag komt men nog

van de Akkoorden van Schokland. Zij willen zich

mobiliteit. Voor de institutionele, financiële en

weinig toe. Het besef begint weliswaar te dagen dat

concreet en actief inzetten om de Millennium

bewustwordingskant van het waterbeheer is in

goed en geïntegreerd waterbeheer, dat ook kansen

Development Goals in 2015 daadwerkelijk te halen.

toenemende mate interesse vanuit het buitenland.

oplevert voor het omgaan met klimaat­verandering,

Een onderdeel daarvan is het wash-akkoord, waarin

In de combinatie tussen technisch kunnen en ons

227

Nederland werkt wereldwijd met water
6

Beleidskeuze

228

poldermodel hebben wij een belangrijke niche

‘Partners voor Water’, waarvan de tweede fase eind

Vanuit deze analyse en uitgaande van de duurzaam-

gevonden. Vanuit deze kennis en expertise werken

2009 afloopt. De tweeledige doelstelling is het

heidsdoelstelling van het beleidsprogramma, kiest

wij vanouds samen met andere landen om hen in hun

bundelen van krachten om de internationale positie

het kabinet voor de volgende hoofdlijnen van de

wateropgaven te ondersteunen en om te leren van de

van de Nederlandse watersector te verbeteren en zo

mondiale waterinzet:

ervaringen van die landen. Zo heeft Nederland veel te

een bijdrage te leveren aan oplossingen voor de

1 Nadruk leggen op klimaatadaptatie, bijdragen aan

bieden als het gaat om preventie van overstromingen,

wereldwaterproblematiek. Een recente evaluatie wijst

verbetering van de waterkwaliteit en de organisatie

uit dat deze complexe opgave voortvarend is opgepakt

van het waterbeheer (‘governance’). We kunnen leren

en dat de wijze waarop dit gebeurt door betrokkenen

2 Een gedifferentieerde inzet plegen op de landen

van bijvoorbeeld de aanpak van het beperken van

wordt gewaardeerd. Het stimuleren van de innovatie-

waarmee wij samenwerken, al naar gelang zij:

de gevolgen van overstromingen. Dat schept verplich-

kracht in de sector wordt gezien als verbindend

-

behoren tot de minst ontwikkelde landen,

tingen: een verantwoordelijkheid om onze kennis en

element in het programma.

-

in een overgangsstadium verkeren tussen hulp

de millenniumdoelen en het creëren en benutten
van economische kansen.

expertise mede ten dienste te stellen van de minder

		

draagkrachtige waterlanden. Maar ook economische

-

kansen voor onze watersector. Zo valt er voor ons
land zowel te halen als te brengen.

		
-

en markt,
fragiel zijn dan wel deel uitmaken van een
conflictgebied,
zelf relevante hoogwaardige kennis in huis

Met de erkende kennis en kracht van de Nederlandse

		

publieke en private spelers in de watersector, is ons

3 Het aangaan van langjarige samenwerkingsrelaties

hebben.

land tevens bij uitstek geschikt als centrum en

(het streven is tien à twintig jaar) met een beperkt

vestigingsplaats voor kennisinstellingen, bedrijfsleven

aantal deltagebieden. In deze gebieden wordt

en bij het waterbeheer betrokken non-gouvernementele

samengewerkt met belanghebbenden en overheden,

organisaties. Het kabinet wil de positie van ons land

vindt hoogwaardige kennisuitwisseling plaats, en

als vestigingplaats voor internationale bedrijven

worden kansen gepakt. Gezamenlijk wordt gezocht

en instellingen in de watersector versterken en

naar effectieve adaptatiestrategieën in het licht van

uitbouwen.

klimaatverandering en worden specifieke kennis

Behulpzaam bij dit alles is de succesvolle structurele

en ervaring uitgewisseld en innovaties gerealiseerd

samenwerking binnen de watersector zoals vorm­

om duurzame ontwikkelingsdoelen (waaronder de

gegeven door het Netherlands Water Partnership,
dat overheden, publieke en private bedrijven, kennis-

Millennium Development Goals) te bereiken.
4 Een internationaal marketing programma ontwikke-

instituten en non-gouvernementele organisaties

len, gericht op de exportpositie van de Nederlandse

bijeenbrengt. Van de zijde van de rijksoverheid wordt

watersector en het hooghouden van de wereldwijde

de buitenlandse waterinzet gesteund door het nu

reputatie van Nederland op het gebied van delta- en

bijna tien jaarlopende interdepartementale programma

watertechnologie.

6
Nederland werkt wereldwijd met water

Realisatie
Klimaatadaptatie en millenniumdoelen

de Nederlandse watersector, waarvan de kennis en

versterken met overheden, private partijen,

Het kabinet zet in op mondiale kennisuitwisseling en

kunde voor deze landen van waarde kunnen zijn.

kennisinstituten en non-gouvernementele

ondersteuning op het gebied van duurzaam water­

Via het wash-akkoord wordt synergie binnen de

organisaties in Nederland, met name binnen het

beheer en sanitatie. Het accent hierbij zal liggen op

Nederlandse watersector bevorderd om de bijdrage

programma Partners voor Water.

maatregelen gericht op het tegengaan van de effecten

aan het bereiken van de mdg voor water en sanitatie

van klimaatverandering gecombineerd met het zoveel

te vergroten, door initiatieven aan te jagen, door

mogelijk halen van millenniumdoelstellingen. Hierbij

informatie uit te wisselen en door samenwerking te

wordt samengewerkt tussen overheden, bedrijfsleven

stimuleren.

en niet-gouvermentele organisaties.

Met de zogenoemde transitielanden, die zich sterk

5 Een structurele samenwerking voortzetten en

ontwikkelen, wordt de ontwikkelingsrelatie geleideSamenwerking met andere landen

lijk afgebouwd. Maar tegelijk worden deze landen

Er worden samenwerkingsrelaties aangegaan of

ondersteund bij het versterken van het waterbeheer

bestendigd, waarbij sprake is van een gedifferenti-

en het waterbestuur.

eerde inzet. Hierbij staat integraal, gebiedsgericht

In fragiele landen en conflictgebieden werkt het

maatwerk voorop om goed waterbeheer en water­

kabinet aan veiligheid en ontwikkeling. Met name in

bestuur te realiseren met een goede balans tussen

het Midden-Oosten is water een cruciale en ook in

gebruiksfuncties en ecologie. Synergie wordt

hoge mate een politieke en veiligheidsfactor.

nagestreefd met natuur­b ehoud, voedselvoorziening,

Duurzaam waterbeheer kan hier een belangrijke

economie, milieu, educatie en ruimtelijke ontwikke-

trigger zijn voor samenwerking tussen de landen in

ling. De vn-kaderverdragen met hun stroomgebied­

de regio.

benadering dienen als inspiratie. De eu-Kaderrichtlijn

Om op watergebied bij de wereldtop te blijven horen,

Water, waarin deze benadering is verankerd, kan

en ter positionering van de Nederlandse watersector,

helpen samenhang te creëren tussen de Nederlandse

legt Nederland verbindingen met andere hoogwaar-

samenwerking met landen buiten de eu en de

dige kennislanden op het gebied van waterbeheer.

samenwerking van andere eu-lidstaten met deze

Hierbij gaat het in het bijzonder om de Verenigde

landen.

Staten, China, Japan en de Europese partners.

In de minst ontwikkelde landen waar overheids­
structuren voldoende perspectief bieden voor samen-

Keuze deltagebieden

werking, legt het kabinet de nadruk op versneld

In de keuze van specifieke deltagebieden heeft het

bereiken van de Millennium Development Goals met

kabinet vooral gezocht naar landen in delta’s met

de daarvoor beschikbare oda-middelen. Meer dan in

gelijksoortige opgaven als Nederland. Daarbij is een

het verleden wordt hierbij samenwerking gezocht met

balans gezocht tussen landen in ontwikkeling en

229

Nederland werkt wereldwijd met water
6
230

landen in transitie naast een redelijke geografische
spreiding. Verder hebben meegespeeld de bestaande
banden, relaties die Nederland onderhoudt, de mate
waarin deze landen behoefte hebben aan Nederlandse
producten, diensten en expertise en gecommitteerd
zijn aan een gezamenlijk programma. Hieronder

Jakarta

Pilot Dredging

worden de landen en delta’s kort geschetst. In 2009
wordt een definitieve keuze gemaakt door het
kabinet.
Indonesië

Jakarta heeft bijna jaarlijks te maken met grote overstromingen. Een van de
oorzaken is het slechte onderhoud van de kanalen. Doordat omwonenden afval in de
kanalen dumpen neemt de afvoercapaciteit sterk af. Daarbij vervuilt het water.

Indonesië krijgt net als Nederland steeds meer te
maken met overstromingen en droogtes als gevolg
van klimaatverandering. Voor laaggelegen gebieden
vormt het stijgen van de zeespiegel een specifieke

Op verzoek van de nationale en de lokale overheden is een Nederlands consortium in
augustus 2008 , gestart met de pilot ‘Dredging’, gefinancierd door het programma
Partners voor Water en de Nederlandse Ambassade te Jakarta. Twee kanalen van
respectievelijk 1,5-2 m en 10 m breed, worden machinaal uitgebaggerd. Daarnaast
worden in nauwe samenwerking met de bevolking kleine afwateringsgoten handmatig gebaggerd. Bij dit project worden nieuwe vormen van kleinschalige baggertechnieken geïntroduceerd. De stakeholders worden actief bij dit project betrokken en
gewezen op hun verantwoordelijkheid .

uitdaging, waarbij bodemdaling (ingezet door
overmatige onttrekking van grondwater) dit effect
versterkt. Daarnaast is de verwachting dat grote delen
van het land een tekort aan (schoon) water zullen
hebben. Dit wordt vooral veroorzaakt door droogte,
milieuvervuiling en het niet duurzame gebruik van
natuurlijke hulpbronnen. Deze problematiek speelt in
nog grotere mate in de grote steden zoals Jakarta (zie
voorbeeld ‘Jakarta’).

Beoogd resultaat is een langetermijnstructuur voor het beheer en onderhoud van de
kanalen, waarbij de lokale autoriteiten en de inwoners een belangrijke rol vervullen.
De gemeente Rotterdam brengt haar kennis en ervaring met beheer en onderhoud
van waterwegen in dit project in.

Vietnam en de Mekong
Vietnam en Nederland hebben een lange relatie.
Partnerships en een Memorandum of Understanding
kenmerken de huidige samenwerking en creëren een

Halverwege 2009 start een driejarig, grootschalig baggerprogramma in Jakarta,
gefinancierd door de Wereldbank. De kennis en ervaring die worden opgedaan met
de pilot ‘Dredging’ worden gebruikt voor verdere maatregelen in het gebied.

basis voor een succesvolle continuering. Er zijn
parallellen tussen Nederland en de Mekongdelta in
Vietnam op het gebied van de wateropgaven, onder

6
Nederland werkt wereldwijd met water

andere benedenstroomse ligging, waterbeheer in een

eerste democratische verkiezingen is er een verschui-

Structurele samenwerking met Nederlandse

druk bevolkte kustgebied, noodzakelijke regionale

ving ontstaan naar een meer gestructureerde

partners

afstemming, klimaatadaptatie in het licht van over-

ontwikkelingssamenwerking met op watergebied de

Het kabinet wil nog intensiever dan voorheen

stromingen. Daardoor ontstaat een win-winsituatie

focus op water en sanitatie. De reden hiervoor is dat

Nederlandse partners betrekken bij het mondiale

voor zowel Nederland als Vietnam, indien gezamenlijk

Mozambique één van de armste landen ter wereld is,

waterbeleid. Verschillende overheden, bedrijven,

gezocht wordt naar duurzame oplossingen voor de

waardoor de focus in de opgaven op armoedebestrijding

kennisinstituten en non-gouvernementele organisa-

typische uitdagingen waar beide dichtbevolkte

ligt. Bovendien komt de internationale afstemming in

ties zijn actief in het buitenland op het gebied van

deltagebieden zich voor zien geplaatst.

het kader van waterbeheer voor het Incomati-stroom-

water. Deze weten elkaar ook steeds beter te vinden,

gebied overeen met de Nederlandse stroomgebied­

mede dankzij de inspanningen van het Netherlands

Bangladesh en de Ganges/Brahmaputra

benadering en de benodigde internationale afstemming

Water Partnership. De Nederlandse positie in het

Bangladesh is één van de armste landen ter wereld.

daarbinnen. De bestaande samenwerking tussen de

wereldwijde netwerk van organisaties die zich richten

Nederland is sinds 1970 actief in Bangladesh, het land

waterschappen en het Zuid-Afrikaanse deel van het

op de wateropgaven is ook door het nieuwgevormde

waar twee van de grootste rivieren van Zuid-Azië

stroomgebied in het kader van gedecentraliseerd

Technologisch Topinstituut Watertechnologie,

(Ganges en Brahmaputra) bij elkaar komen. Ondanks

integraal waterbeheer kan hierbij behulpzaam zijn.

Deltares en het internationale opleidingsinstituut

dat de Bengaalse overheid een uitgebreid sanitatie-

unesco-ihe de laatste jaren sterker geworden. En met

programma heeft uitgevoerd, is er nog veel werk

Nijldelta

behulp van het programma Partners voor Water lukt

te verzetten om met name het armere deel van

Nederland en Egypte werken al jaren nauw samen op

het steeds beter om innovatieve demonstratieprojecten

de bevolking toegang te geven tot schoon drinkwater

het gebied van waterbeheer. De belangrijkste opgave

aan te laten haken bij programma’s van internationale

en sanitatie. Dit heeft onder andere te maken met

voor Egypte is het groeiende verschil tussen de vraag

organisaties zoals de Europese Unie en verschillende

armoede, jaarlijkse overstromingen en gebrek aan

naar en aanbod van water. De beschikbare waterhoe-

ontwikkelingsbanken en daarbij ook een impuls te

materiaal en mensen om hier verandering in te

veelheid blijft constant. Maar de grote bevolkings-

geven aan de Nederlandse watersector. Juist in de

brengen. Ten gevolge van bevolkingsdruk en de

groei, en daarmee samenhangende industriële groei

samenwerking met bovengenoemde deltagebieden zal

jaarlijkse overstromingen hebben grote groepen

en uitbreiding van de landbouw, zorgt voor een

actief worden gezocht naar Nederlandse (kennis)

mensen geen vaste woonplaats, wat aansluiting op

toename van de vraag naar water. Per capita wordt

partners.

drinkwater- en sanitatievoorzieningen verder

de beschikbare waterhoeveelheid hierdoor kleiner.

Uitgaande van de niche die ons land heeft op het

bemoeilijkt.

Dit is met name in de Nijldelta een opgave, omdat veel

kruisvlak van techniek en poldermodel wil het

mensen zich in de delta (willen) vestigen vanwege

kabinet een speciale plek toekennen aan de decentrale

Mozambique en de Incomati

de vruchtbaarheid van het land. Toenemende

overheidsexpertise en –kennis, en aan de maatschap-

Tijdens de burgeroorlog in de jaren tachtig en

concurrentie tussen watergebruikers is het gevolg.

pelijke organisaties. Zo wil het kabinet per delta­

negentig in Mozambique is een substantieel deel van

gebied Nederlandse ‘bestuurlijke trekkers’ benoemen

de bilaterale hulp ontstaan als onderdeel van nood-

om de samenwerking vorm te geven. Het gaat dan

hulp uit Nederland. Sinds het vredesakkoord en de

vooral om bestuurders in regio’s waar de opgave voor

231

kaart 26

Deltagebieden

Deltagebieden

6

Nederland werkt wereldwijd met water

Kaart 26

232

Nederlandse delta

Nijldelta

Ganges-Brahmaputradelta

Mekongdelta
delta van Jakarta

Incomatidelta

6

Wie

Wanneer

Keuze delta’s en start langjarige samenwerking

VenW, BuZa, VROM, EZ, LNV

2009-2010

Aanwijzing van Nederlandse bestuurlijke trekkers

Rijk samen met provincies, gemeenten en waterschappen

2010

Opstarten Partners voor Water 3

VenW, BuZa, VROM, EZ, LNV

2009

Ontwikkeling internationaal marketingprogramma ‘Nederland
innovatief Deltaland’

VenW, EZ, LNV i.s.m. Netherlands Water Partnership

2012

klimaatadaptatie vergelijkbaar is met een specifieke

Versterking van Partners voor Water

de fora wordt ingegeven door hun gezag op de voor

delta, en waar kennisuitwisseling voor beide partners

Het kabinet verlengt het programma Partners voor

Nederland relevante thema’s, door de invloed die

bij kan dragen aan duurzame ontwikkeling. Zo kunnen

Water met zes jaar tot 2015. Aan de hand van een

Nederland binnen het forum kan uitoefenen en de

in de delta’s bruggen worden geslagen naar de regionale

evaluatie in 2014 kan slagvaardig over continuering

resultaten die daarmee kunnen worden bereikt, en

en lokale overheden. Voorts kan, door inschakeling

worden beslist. De doelstelling ‘het bundelen van

door het belang dat het forum anderszins voor

van maatschappelijke organisaties met goede lokale

krachten om de internationale positie van de Neder-

Nederland heeft (bijvoorbeeld als vestigingsplaats

contacten in de betrokken landen, een grotere bewust-

landse watersector te verbeteren, en zo een bijdrage

voor een instituut als unesco/ihe). Naast inbreng in

wording bij en betrokkenheid van de lokale gemeen-

te leveren aan oplossingen voor de wereldwater­

de unsgab (de vn-adviescommissie over water en

schappen bereikt worden. Door de parallelle inzet

problematiek’ blijft gehandhaafd. De thema’s binnen

sanitatie onder voorzitterschap van de Prins van

van centraal, decentraal en niet-gouvernementeel

Partners voor Water zijn water voor voedsel en natuur,

Oranje) wordt de nadruk gelegd op het zoetwater­

kan de uitvoerbaarheid van de gezamenlijke

water en klimaat, mdg’s op het gebied van water en

programma van de unesco, de waterverdragen van

programma’s aanmerkelijk worden verbeterd.

sanitatie, grondwaterbeheer en het ondersteunen van

de unece, de wmo, en de csd. Ook wordt ingezet op

landen bij het opstellen van nationale plannen op het

een belangrijke bijdrage aan het adaptatiedebat in

Structurele samenwerking in eu-verband

gebied van integraal waterbeheer.

unfccc. Nederland blijft zich daarnaast inzetten voor

Nederland wil zich ook in Europees verband profileren.

Het nieuwe programma zal de bestaande focus op

een zinvolle bijdrage aan de driejaarlijkse Wereld­

Aan de organisatie van watervraagstukken draagt

bilaterale contacten met landen behouden en zal

waterfora en het Ramsarverdrag (wetlandconventie).

ons land binnen en buiten de Europese Unie actief bij.

speciale aandacht besteden aan deltagebieden.

Nederland zal hierbij proactief afstemming zoeken

Ons land is bijvoorbeeld via het Netherlands Water

Daarnaast gaat het door met het stimuleren van

binnen de Europese Unie.

Partnership een actieve speler binnen het European

innovatieve, kleinschalige initiatieven uit de (brede)

Water Partnership. De Kaderrichtlijn Water is met

watersector, binnen de landen en thema’s die onder

Internationaal marketing programma

actieve steun van Nederland tot stand gekomen en

het huidige Partners voor Water programma zijn

In de Watervisie is aangekondigd dat het rijk een

kan bij internationale activiteiten op institutioneel en

geïdentificeerd, en met het steunen van generieke

internationaal marketingprogramma zal ontwikkelen

bestuurlijk niveau een belangrijke rol spelen bij de

samenwerkingsprogramma’s met de watersector.

in samenwerking met het Nederlandse bedrijfsleven.

relaties van de Unie met derde landen, bijvoorbeeld

Bij de uitvoering zal nog sterker dan tot nu maximale

Werktitel van het programma is ‘Nederland innovatief

binnen de Euro-Mediterreane samenwerking op

synergie nagestreefd worden tussen de bestaande

Deltaland’. Inpassing van internationale economische

watergebied. De eu-lidstaten en Europese nabuur-

mondiale (inter)departementale programma’s,

instrumenten als het 2g@there programma wordt in

schaplanden vormen verder voor de Nederlandse

inclusief de ambassadegelden, met de geselecteerde

dit kader bezien. De Maatschappelijke Innovatie

water- en deltatechnologische sectoren een belang-

delta’s als ‘show-case’.

Agenda Water (miaw) wordt betrokken bij het

rijk afzetgebied, waar substantiële financiering

versterken van de internationale positie van de

beschikbaar is via onder meer eu-Cohesiefondsen,

Inzet op internationale fora

watersector. In de planperiode wordt de uit­werking

het eu-Nabuurschapinstrument, en de Europese

In de multilaterale beleidsarena kiest het kabinet

van het programma ter hand genomen.

Investeringsbank.

voor een selectieve maar actieve inzet. De keuze van

Nederland werkt wereldwijd met water

Wat

233

234

7		Financiering van het waterbeleid

Inleiding

van het opstellen van de Deltawet en het Delta­

stijging. In het licht hiervan wordt geëxperimenteerd.

programma. Het kabinet zorgt in dit kader voor een

De pilot zandmotor Delflandse kust is hiervan een

Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten

solide financiële basis voor de maatregelen die

goed voorbeeld. Dit betreft het aanbrengen van een

investeren momenteel jaarlijks zo’n 5 miljard euro

worden opgenomen in het Deltaprogramma.

grote overmaat aan zand voor de kust. Het project is

(2007) om Nederland te beschermen tegen over­

momenteel in planstudie. Vanuit de rijksbegroting

stromingen, om wateroverlast en droogte te voor­

heeft VenW voor de uitvoering van de pilot 10 miljoen

komen, om de waterkwaliteit verbeteren, om stedelijk

Financiële aspecten per thema

toegezegd, onder de voorwaarde dat andere partijen
ook bijdragen.

afvalwater te transporteren en zuiveren, en om de
vaarwegen op orde te houden. Hierbij geldt dat

Waterveiligheid

ongeveer een kwart van alle kosten wordt gefinancierd

De Waterwet schrijft voor dat elke zes jaar wordt

De resultaten van de volgende toetsing van de primaire

door het rijk. De overige kosten (ca. 3,5 miljard euro)

beoordeeld of de dijken, duinen en de kust nog hoog

waterkeringen worden in 2011 bekend. Bij de laatste

worden gedekt door het heffen van lokale belastingen

en sterk genoeg zijn. De laatste toetsing is in 2006

toetsing was bij ongeveer 30% van de waterkeringen

door waterschappen, gemeenten en, in mindere mate,

afgerond. Toen bleek dat veel waterkeringen niet op

onbekend of deze aan de waterveiligheidsnormen

provincies.

orde waren. In het Coalitieakkoord 2007 heeft dit

voldoen. Een deel van deze keringen zal naar ver-

kabinet besloten de benodigde extra middelen te

wachting worden afgekeurd. Er zullen dan nieuwe

Afgelopen jaren hebben de investeringen een stevige

reserveren. Voor het Hoogwaterbeschermings­

versterkingsmaatregelen nodig zijn.

impuls gekregen door intensivering van de program-

programma is nu in de periode 2008 - 2020 2,7 miljard

ma’s voor waterveiligheid (Hoogwaterbeschermings-

euro beschikbaar. Alle maatregelen uit het Hoogwater-

Als gevolg van de klimaatverandering, nieuwe normen,

programma inclusief Zwakke Schakels Kust, Ruimte

beschermingsprogramma zijn daardoor financieel

economische ontwikkeling en bodemdaling zal de

voor de Rivier, Maaswerken), Waterbeheer 21e eeuw

gedekt.

komende jaren aanzienlijk geïnvesteerd moeten worden
in de waterkeringen om Nederland te kunnen blijven

en de Kaderrichtlijn Water. De bedragen die vanuit
het rijk voor de planperiode beschikbaar zijn gesteld,

Daarnaast is in de periode 2008 tot en met 2020 voor

beschermen tegen overstromingen. In het advies van

zijn toereikend voor de uitvoering van de opgestelde

het project Ruimte voor de Rivier 2,1 miljard euro

de Deltacommissie is dit nog eens bevestigd.

programma’s en voorgenomen maatregelen waarvoor

beschikbaar en bedraagt het budget in deze periode

het rijk verantwoordelijk is.

voor de uitvoering van de Maaswerken 400 miljoen

De precieze omvang van de benodigde investeringen

euro. Voor steenbekledingen in Zeeland is in de

wordt in het kader van het Deltaprogramma nader

Het rijk heeft mede op basis van het advies van de

periode vanaf 2008 755 miljoen euro in de begroting

in kaart gebracht. De Deltacommissie beschrijft in

Deltacommissie de ambitie uitgesproken om komende

opgenomen.

haar advies ‘Samen werken met water’ dat met de
uitvoering van het Deltaprogramma een bedrag van

decennia te investeren in bescherming tegen overstromingen en in de zoetwatervoorziening. Deze

Een nadere verkenning wordt gedaan naar tempo

1,2 à 1,6 miljard euro per jaar is gemoeid tot 2050.

uitgaven zijn niet opgenomen in dit ontwerp Nationaal

en hoeveelheid van zandsuppleties om het kust­

Een groot deel van dit bedrag is bestemd voor de

Waterplan en worden in 2009 uitgewerkt in het kader

fundament te laten meegroeien met de zeespiegel­

bescherming tegen overstromingen.

235

Periode

Gemiddeld

2010 - 2050

2050 - 2100

21010 - 2100

Deltaprogramma

1,2 tot 1,6

0,9 tot 1,5

1,0 tot 1,5

Deltaprogramma, met extra ruimte aan de kust voor andere functies

1,3 tot 1,9

1,2 tot 1,8

1,2 tot 1,8

Bron: rapport Deltacommissie 2008

7

Financiering van het waterbeleid

Indicatie extra investeringskosten per jaar [miljard euro]

236

De Adviescommissie Financiering Primaire Water­

voor 2100 waarin de kust en estuaria zijn voorbereid

Water, waarvoor het rijk 115 miljoen euro aan

keringen geeft in haar rapport ‘Tussensprint naar

op een zeespiegelstijging van 60 cm en de maatgevende

synergiegelden beschikbaar heeft gesteld (looptijd

2015’ (december 2006) aan dat een bedrag in deze

afvoer van de Rijn en de Maas toeneemt tot respectie-

begrotingsjaar 2009-2011). Het rijk kan hiermee een

ordegrootte nodig wordt geacht. De Adviescommissie

velijk 18.000 m3/s en 4.600 m3/s. In de periode

bijdrage leveren aan regionale initiatieven voor

concludeert dat tot 2025 jaarlijks voor 900 miljoen

2015-2100 is bij dit scenario een (aanvullend) bedrag

maximaal 30% van de kosten.

euro aan investeringen nodig is om de primaire

van gemiddeld circa 200 miljoen euro per jaar nodig.

waterkeringen blijvend te laten voldoen aan de

In totaal leiden normaanpassing en aanpassing aan

Watertekort en zoetwatervoorziening

wettelijke veiligheidsnormen en daarna 500 tot

de klimaatverandering volgens deze kkba tot uit-

Tot 2015 blijven de bestaande beleids- en beheer­

800 miljoen euro.

gaven van circa 450 miljoen euro per jaar in de periode

afspraken over watertekorten en droogte, de water-

2024-2034 en ruim 250 miljoen euro per jaar in de

voorziening en verziltingsbestrijding in Nederland

periode daarna.

gehandhaafd. Waterbeheerders geven uitvoering aan

In het kader van het project ‘Waterveiligheid 21

e

de afspraken uit het nbw-actueel.

eeuw’ is met behulp van een kentallen kosten-batenanalyse (kkba) een eerste schatting gemaakt van de

De wijze waarop een solide financiële basis wordt

In de planperiode neemt het rijk een besluit over

uitgaven die nodig zijn voor het invoeren van een

geregeld, wordt in de Deltawet vastgelegd. Hierbij

een klimaatbestendige zoetwatervoorziening en over

nieuwe norm. Als uitgangspunt is gekozen dat de

zal het kabinet rekening houden met de hiervoor

de verziltingsbestrijding inclusief eventuele infra-

nieuwe norm tot economisch optimale veiligheids­

geschetste inschattingen, alsmede met de aanbeve-

structurele maatregelen die hiervoor nodig zijn.

niveaus leidt. Uit de kkba blijkt dat normaanpassing

lingen uit de geplande evaluatie van het Hoogwater-

Bij het opstellen van de Deltawet zullen maatregelen

gefaseerd kan plaatsvinden. Voor normaanpassing

beschermingsprogramma, waarin onder meer de

voor zoetwatervoorziening, inclusief de financiering

van de eerste dijkringen is in de periode 2024-2034

efficiency van het huidige stelsel zal worden bezien.

ervan, een plaats krijgen.

2,5 miljard euro; daarna is 50 miljoen euro per jaar

Wateroverlast

Waterkwaliteit

nodig om de veiligheid van overige dijkringen op

Voor de bestrijding van het optreden van waterover-

Tot en met 2015 wordt uitvoering gegeven aan de

een economisch efficiënt niveau te brengen. Voor

last vormt het nbw-actueel tot 2015 de basis. De

maatregelenpakketten zoals samengevat opgenomen

de periode 2024- 2050 komt het totale bedrag uit op

komende jaren ligt de nadruk op het uitvoeren van

in de eerste generatie stroomgebiedbeheerplannen en

3 tot 3,5 miljard euro. Ook deze uitgaven zijn met

maatregelen in dit verband. De kosten van het treffen

worden voorbereidingen getroffen voor het opstellen

forse onzekerheidsmarges omgeven.

van maatregelen om wateroverlast te beperken komen

van de tweede generatie stroomgebiedbeheerplannen.

ten laste van de gemeenten (verbrede rioolheffing) en

De totale uitgaven van reeds voorgenomen aanvullend

de waterschappen (watersysteemheffing).

beleid en van extra maatregelen op grond van de

een extra impulsbedrag vereist van ordegrootte

De kkba geeft aan dat, in aanvulling op de uitgaven

Kaderrichtlijn Water zijn tot 2027 ingeschat op circa

voor normaanpassing, mogelijk investeringen nodig
zijn om de veiligheid op orde te houden bij klimaat-

De benodigde maatregelen voor het op orde krijgen

4,2 miljard euro, waarvan 2,3 miljard euro voor de

veranderingen. Om een indruk van deze investeringen

van het watersysteem worden zoveel mogelijk

eerste planperiode 2010-2015. De totale uitgaven

te krijgen is in de kkba uitgegaan van het scenario

gekoppeld aan de uitvoering van de Kaderrichtlijn

hebben voor ruim tweederde deel betrekking op

7
Financiering van het waterbeleid

Financiële aspecten overige activiteiten
waterbeleid

maatregelen die reeds worden genomen als onderdeel

Herstel- en Inrichtingprojecten (bijvoorbeeld

van het rijksbeleid, met name met betrekking tot

peilbesluit Veerse Meer), Haringvliet de Kier en

WB21 en Natura 2000 die daarmee een belangrijke

vispassages Borgharen.

positieve bijdrage leveren aan het realiseren van de

Daarnaast is in het Coalitieprogramma 340 miljoen euro

Deltacommissie

doelen van de krw. Het totale maatregelenpakket is

(prijspeil 2008) gereserveerd voor een financiële

De Tweede Kamer heeft bij de Algemene Politieke

daarmee tot stand gebracht op basis van een integrale

impuls aan de maatregelen voor de Kaderrichtlijn

Beschouwingen 2009 een motie aangenomen waarin

aanpak waarbij meerdere doelen van het waterbeheer

Water in de rijkswateren.

wordt verzocht middelen te reserveren voor het

worden gediend. Teneinde de mogelijkheden van

uitwerken en voorbereiden van de voorstellen van de

synergie tussen verschillende beleidsterreinen zo

Voor de extra investering in de versterking van de

optimaal mogelijk te benutten, heeft het rijk voor de

natuurkwaliteit in vooral het Markermeer-IJmeer

periode tot 2012 een stimuleringsregeling synergie

heeft het rijk 25 miljoen euro beschikbaar gesteld

Kennis en Innovatie

ontwikkeld. Hiervoor is 115 miljoen euro beschikbaar

voor de uitvoering van het proefproject ‘Natuurlijk(er)

De kennis- en innovatieagenda van dit Nationaal

(zie ook bij Wateroverlast). Deze middelen worden

Markermeer-IJmeer’.

Waterplan zal voor kennisvragers en -aanbieders

ingezet via het Investeringsbudget Landelijk Gebied

Deltacommissie (TK 2008-2009, 31700, nr. 10).

leidend zijn voor de te ontwikkelen kennis op

(ilg). Dit gebundelde budget geeft op regionaal

De kosten voor het oplossen van de blauwalgen­

watergebied in de planperiode. Dat zal meestal

niveau de mogelijkheid om rijks- en regionale

problemen in het Volkerak-Zoommeer middels de

gebeuren via reeds bestaande kleinere en grotere

doelstellingen in het landelijk gebied optimaal te

zoute variant zijn geraamd op maximaal 250 miljoen

kennis- en innovatieprogramma’s. Het betreft vaak

koppelen.

euro (mirt-projectenboek 2009). Dit is inclusief

interdepartementale samenwerkingsvormen, met een

compenserende maatregelen voor de zoetwatervoor-

dito financiering. Zo wordt het strategisch onderzoeks-

Bij de voorbereiding van de tweede generatie van

ziening ter plaatse, maar exclusief compenserende

programma van Deltares gefinancierd met bijdragen

stroomgebiedbeheerplannen zullen kosteneffectieve

maatregelen in het Benedenrivierengebied. In de

van diverse ministeries. Daarnaast wordt specifiek

maatregelen worden bepaald voor (hardnekkige)

verdere uit­werking hiervan maakt het kabinet

onderzoek voor waterbeleid en -beheer gefinancierd

problemen die nog niet goed kunnen worden aan­

afspraken over de financiering.

uit reguliere budgetten van het rijk en decentrale

gepakt. In dit verband is het innovatieprogramma

overheden. Ook worden bijdragen geleverd vanuit

Kaderichtlijn Water opgezet. Dit programma loopt tot

In de planperiode van het waterplan worden maatre-

ices-kis, fes-gelden en de enveloppe innovatie, kennis

2012. Hiervoor is 75 miljoen euro beschikbaar.

gelen uitgewerkt die worden getroffen in het kader

en onderzoek uit pijler 2 van het Coalitie­a kkoord.

van de implementatie van de Kaderrichtlijn Mariene
In totaal staat in de periode 2007 – 2020 ruim

Strategie. De uitvoering van de maatregelen start na

Het programma ‘Leven met Water’ eindigt in 2009.

700 miljoen euro gereserveerd voor het verbeter­

2015.

In 2009 zal het kabinet een besluit nemen over een

programma kwaliteit Rijkswateren. Projecten die

eventueel vervolg van Leven met Water in samenhang

hieronder vallen zijn sanering waterbodems,

met de voortzetting van andere ices-kis-programma’s.

237

Financiering van het waterbeleid
7
238

In de afgelopen jaren was voor Leven met Water

De uitgaven van het rijk worden gedekt uit de

Wateroverlast en watertekort

22 miljoen euro beschikbaar.

algemene middelen. Gemeenten en waterschappen

Aan de waterschappen is gevraagd een inschatting te

maken ter dekking van de kosten gebruik van

maken van de financiële opgave voor bestijding van

Het kabinet wil ook het programma Partners voor

heffingen. De waterschappen kennen de zuiverings-

wateroverlast vanuit het regionale oppervlaktewater.

Water, dat eindigt in 2009, voortzetten. Nederland

heffing en de watersysteemheffing en de gemeenten

De inschatting van de totale kosten kwam uit op

wil meerjarige samenwerkingsovereenkomsten met

een rioolheffing.

ongeveer 2,5 miljard tot en met 2015. Hier kan wel

geselecteerde delta’s aangaan. De realisatie van

sprake zijn van overlap met gemeentelijke maat­

projecten binnen deze samenwerking loopt via het

Sinds 2000 groeien de totale lokale lasten jaarlijks

programma Partners voor Water. Het kabinet heeft

met ongeveer 4%, waarbij de rioolrechten met

het voornemen het programma te verlengen met zes

ongeveer 7% per jaar stijgen. De stijging van de water-

Waterkwaliteit

jaar tot 2015 en budget beschikbaar te stellen uit de

systeemheffing en zuiveringsheffing is 2-3% per jaar.

De regionale kosten voor de waterkwaliteitsmaatregelen

hgis non-oda middelen. Toekenning van financiering

Als gevolg van de toename van het totaal aantal

worden verwerkt in de zuiveringsheffing en de water-

is onderdeel van de de hgis-besluitvorming in het

huishoudens in Nederland (jaarlijks 1% meer

systeemheffing. Tot 2027 stijgen de zuiveringslasten

voorjaar van 2009

huishoudens) is de kostenstijging per huishouden

voor burgers en bedrijven als gevolg hiervan nauwelijks

lager.

afgezien van andere en autonome ontwikkelingen.

Lasten voor burgers en bedrijven

regelen in verband met de riolering.

De watersysteemheffing zal wel stijgen, ongeveer 10%
Toekomstige ontwikkeling

totaal tot 2027, voornamelijk vanwege autonome

De lasten zullen de komende jaren stijgen. De precieze

ontwikkelingen en uitvoering van reeds vastgesteld

Huidige lasten

ontwikkeling van de lokale lasten is moeilijk te

beleid. Aanvullende maatregelen die specifiek voor

In 2007 bedroegen de totale kosten voor het waterbeheer

voorspellen. Wel is een aantal ontwikkelingen dat

de krw worden getroffen, zijn voor een beperkt deel

ruim 5 miljard euro. Hiervan komt ruim een kwart ten

hierop invloed heeft te beschrijven.

verantwoordelijk voor de stijging van de watersysteemheffing.

laste van de rijksbegroting, de overige 3,5 miljard wordt
betaald door provincies, gemeenten en waterschappen.

Veiligheid

De gemeentelijke kosten betreffen voornamelijk

Door de uitbreiding van het areaal aan waterkeringen

Rioleringszorg

rioleringskosten (inzameling van stedelijk afvalwater

in beheer bij waterschappen, met name door maat­

In de decembernota 2005 zijn de gemeentelijke

en afstromend regenwater). De uitgaven van water-

regelen in het kader van het Hoogwaterbeschermings-

rioleringskosten geraamd geraamd op 1.8 miljard euro

schappen hebben betrekking op waterbeheer en

programma, zal in 2015 jaarlijks 9 miljoen euro extra

in 2015. De stijging is met name het gevolg van een piek

zuivering van stedelijk afvalwater.

aan beheer en onderhoud worden besteed.

in de vervanging van rioolsystemen uit naoorlogse

Opgemerkt wordt dat regionale verschillen groot zijn:

wijken en daarnaast in mindere mate het gevolg van

In 1998, het eerste jaar van de Vierde Nota Water­

bij een aantal waterschappen zijn geen uitbreidingen

gemeentelijke investeringen voor een klimaatrobuuster

huishouding, bedroegen de totale kosten ongeveer

voorzien, bij andere zullen de kosten voor beheer en

stedelijk water- en rioleringssysteem. De aanleg van

3,2 miljard euro.

onderhoud aanzienlijk meer stijgen.

riolering is in het verleden veelal uit de grond-

7
Financiering van het waterbeleid

exploitatie bekostigd, waar de vervanging uiteraard

Overzicht

wel uit de rioolheffing bekostigd moet worden. Ook

In tabelvorm leveren de bovenstaande geschetste

werd in het verleden een deel van de gemeentelijke

mogelijke ontwikkelingen het volgende beeld op van

kosten voor wateropgaven betaald uit gemeentelijke

de jaarlijkse kosten:

239

algemene middelen die in de overzichten niet
toegeschreven werden aan water. In de afgelopen
jaren is de kostendekkingsgraad van het rioolrecht
echter sterk toegenomen.

(bedragen x 1.000.000 euro)
1998

2007

2015

Rijk (VenW) 1

900

1405

1516

Provincies 2

96

165

197

Gemeenten 3

560

1100

1800

Waterschappen

1660

2453

2661

Totalen

3216

5123

6174

Bron: Water in Beeld, 1999, 2008

1 Exclusief de in het coalitieakkoord gereserveerde, maar nog niet toegekende middelen ad. 800 miljoen euro totaal 2008-2015.
2 In 2007 was de bijdrage vanuit provincies 3%. Kosten in 1998 zijn onbekend. Hier is het percentage fictief op 3% gezet.
3 Op de onzekerheden in de raming van de rioleringskosten is ingegaan in de brief van de staatssecretaris van VROM aan de
Tweede Kamer (TK 2005–2006, 28 966 en 30 300 B, nr. 6).

Afkortingen

240

AMvB

Algemene Maatregel van Bestuur

ISV

Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing

ARC

Actieprogramma Ruimte en Cultuur

IVM

Integrale Verkenning Maas

ARK

Nationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat

KIM

Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

AVP

Agenda Vitaal Platteland

KKBA

Kentallen Kosten-batenanalyse

BRTN

Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland

KNMI

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

Bro

Besluit ruimtelijke ordening

Koninklijke VNP

De Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en

BSIK

Besluit Subsidies Investeringen Kennisinfrastructuur

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

CRA

College van Rijksadviseurs

KRW

Kaderrichtlijn Water

CSD

Commission on Sustainable Development

LCO

Landelijke Coördinatie Commissie Overstromingsdreiging

DURP

Digitale Uitwisseling in Ruimtelijke Processen

LEI

Landbouw Economisch Instituut

EEZ

Exclusieve Economische Zone

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

LOP’s

Landschapsontwikkelingsplannen

EMAB

Experimenten Met Aangepast Bouwen

MARPOL

International Convention for the Prevention of Pollution

EVF

Europees Visserijfonds

EZ

Ministerie van Economische Zaken

MDG’s

Millennium Development Goals

FES

Fonds Economische Structuurversterking

MIAW

Maatschappelijke Innovatie Agenda Water

FLIWAS

Flood Information and Warning System

MIRT

Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport

FNLI

Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie

MJP2

Meerjarenprogramma Vitaal Platteland

GGOR

Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime

MPA

Marine Protected Area

GVB

Gemeenschappelijk Visserij Beleid

NBW

Nationaal Bestuursakkoord Water

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

NBW-partners

Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten

Hiswa

Nederlandse Vereniging voor Handel en Industrie op het

NGO

Niet-gouvernementele organisatie

Gebied van Scheepsbouw en Watersport

NIOO

Nederlands Instituut voor Ecologie

(Brancheorganisatie voor watersportbedrijven)

NIOZ

Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek

HWBP

Hoogwaterbeschermingsprogramma

NOI

Nederland Ondernemend Innovatieland

IBN 2015

Integraal Beheerplan Noordzee 2015

NURG

Nadere Uitwerking voor het RivierenGebied

ICES-KIS

Interdepartementale Commissie Economische Structuur-

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

versterking, werkgroep kennisinfrastructuur

ODA

Official Development Assistance (officiële

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

IMARES

Institute for Marine Resources & Ecosystem Studies

IMO

International Maritime Organization

Kartonfabrieken

From Ships

ontwikkelingshulp)
ONRI

Brancheorganisatie van Nederlandse advies- en
ingenieursbureaus

OS

Ontwikkelingssamenwerking

OSPAR

Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het
noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan

OV-SAAL

Openbaar Vervoer Schiphol - Amsterdam - Almere - Lelystad

PKB

Planologische Kernbeslissing

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

REACH

Registration, Evaluation and Authorization of Chemicals

RIONED

Kenniscentrum voor riolering en water in de stad

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

STOWA

Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer

TMIJ

Toekomstperspectief Markermeer-IJmeer

TMO

Taskforce Management Overstromingen

TNO

Nederlandse Organisatie voor Toegepast
Natuurwetenschappelijk Onderzoek

UNCLOS

United Nations International Law of the Sea

UNECE

United Nations Economic Commission for Europe

UNESCO-IHE

Institute for Water Education

UNFCCC

United Nations Framework Convention on Climat Change

UNSGAB

De Adviesraad voor water en sanitatie van de
Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties

VBKO

Vereniging van waterbouwers in Bagger-, Kust- en
Oeverwerken

VenW

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

VNCI

Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie

VNG

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

VNK

Veiligheid Nederland in Kaart

VROM

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer

WASH-akkoord

Akkoord voor Water, Sanitaire voorzieningen en Hygiëne

WB21

Commissie Waterbeheer 21e eeuw

WMO

World Meteorological Organization

Wro

Wet ruimtelijke ordening

241

Kaarten

242

1 Het eerste Nationaal Waterplan
16
kaart 1
2.1 Nederland als delta in het noordwesten van Europa
20
kaart 2
2.2 De wateropgave
26
kaart 3
2.3 Visie op de toekomst
30
kaart 4
3.4 Kennis & innovatie
54
kaart 5
4.1 Waterveiligheid
64
kaart 6
4.1 Waterveiligheid
65
kaart 7
4.1 Waterveiligheid
72
kaart 8
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
82
kaart 9
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
84
kaart 10
4.2 Watertekort en zoetwatervoorziening
85
kaart 11
4.3 Wateroverlast
94
kaart 12
4.4 Waterkwaliteit 106
kaart 13
4.5 Gebruik van water 114
kaart 14
4.5 Gebruik van water 118
kaart 15
5.1 Kust 134
kaart 16
5.2 Rivieren 145
kaart 17
5.2 Rivieren 146
kaart 18
				
5.2 Rivieren 147
kaart 19
				
5.3 IJsselmeergebied 158
kaart 20
5.4 Zuidwestelijke delta 170
kaart 21
5.5 Randstad 178
kaart 22
5.5 Randstad 179
kaart 23
5.6 Noordzee 192
kaart 24
5.6 Noordzee 193
kaart 25
6 Nederland werkt wereldwijd met water 232
kaart 26

Indeling in gebieden
Nederland als delta in het noordwesten van Europa
Belangrijkste wateropgaven
Streefbeeld
Waterkennis & innovatie, instellingen & programma’s
Dijkringen
Landelijke overstromingsrisicokaart
Lopende uitvoeringsprojecten waterveiligheid
Zoetwaterverdeling over het hoofdwatersysteem bij een Rijnaanvoer van 1200 m3/s
Het wordt warmer en droger
Het wordt zouter
Het wordt natter
Monitoring oppervlakte- en grondwaterlichamen
Functietoekenning rijkswateren
Basisrecreatietoervaartnet
Kustfundament structuurvisiekaart
Ruimtelijke reserveringen Rijntakken en Maas voor de lange termijn (na 2015) structuurvisiekaart
Waterstandsopgave buitendijks voor de lange termijn voor de Rijntakken, Benedenrivierengebied en de Maas
structuurvisiekaart
Kritieke trajecten buitendijks voor de Rijntakken en de Maas (beperkt beschikbare ruimte buitendijks voor
waterafvoer) structuurvisiekaart
IJsselmeergebied structuurvisiekaart
Zuidwestelijke delta, verkenningen, planstudies en uitvoering
Bodemdaling veenweidegebieden en ligging grote droogmakerijen
Gecombineerde wateropgave Randstad
Noordzee huidig ruimtegebruik
Noordzee beleidskeuzes structuurvisiekaart
Deltagebieden

243

Bijlagen
244

Bijlage 1
Aanbevelingen Deltacommissie en passages hierover in
het Nationaal Waterplan
In deze bijlage worden letterlijk de 12 aanbevelingen van de Deltacommissie geciteerd. Na elke aanbeveling
volgt de letterlijke tekst uit dit Nationaal Waterplan die betrekking heeft op de betreffende aanbeveling. Deze tekst
is een nadere uitwerking van de kabinetsreactie op het advies van de Deltacommissie van september 2008.

Aanbeveling 1: Veiligheidsniveau

omvang van de beschermingszones indien nodig

op een andere bestuurslaag of de samenleving als

De huidige veiligheidsniveaus van alle dijkringen

herijkt worden. Hierbij zullen ook de nieuwe klimaat-

geheel worden afgewenteld, maar gedragen worden

moeten met een factor 10 verbeterd worden. Hiertoe

scenario’s uit 2012 betrokken worden.

door degenen die ervan profiteren.

vastgesteld. Daar waar meer veiligheid gewenst is,

Het kabinet gaat nieuwe concepten voor waterveilig-

Hoofdstuk 3.2 Ruimtelijke aspecten

is het concept van de Deltadijk veelbelovend (deze

heid verkennen. Deltadijken kunnen worden ingezet

Het rijk zal in 2010 een verkenning uitvoeren naar de

dijken zijn of zo hoog, of zo breed of zo sterk dat de

om aan strengere normen te kunnen voldoen. De

wijze waarop kosten-baten- en risicoanalyses moeten

kans op een plotselinge en oncontroleerbare over­

invulling van het concept van Deltadijken vereist

worden uitgevoerd bij nieuwbouwactiviteiten op

stroming vrijwel nihil is). Gelet op specifieke of

lokaal maatwerk. Brede waterkeringen bieden

fysisch ongunstige locaties. Daarbij zal ook gekeken

plaatselijke omstandigheden is maatwerk hierbij

mogelijkheden voor toepassing in specifieke situaties,

worden hoe het profijtbeginsel kan worden mee­

het devies. Maatregelen voor de verhoging van het

vooral in stedelijke gebieden, in combinatie met

genomen. De verkenning zal afgestemd worden met

veiligheidsniveau moeten voor 2050 zijn gerealiseerd.

andere functies. Het rijk neemt het initiatief een

het afwegingskader voor locatiekeuze, de inrichting

De veiligheidsniveaus moeten met regelmaat geactua-

verkennend onderzoek te starten naar de kansen

van grootschalige projecten, gebiedsontwikkelingen

liseerd worden (na 2050).

en beperkingen van de Deltadijk inclusief ruimtelijke

en investeringsprogramma’s die binnen het Nationale

moeten de normen zo snel mogelijk (2013) worden

en financiële consequenties. Dit verkennend onder-

Adaptatieprogramma Ruimte en Klimaat (ark) wordt

Hoofdstuk 4.1 Waterveiligheid

zoek zal in 2010 gereed zijn en zal inzichtelijk moeten

ontwikkeld.

In 2011 wordt de nieuwe norm voor de overstromings-

maken waar in Nederland het concept van Deltadijken

kans per dijkringgebied gedefinieerd (principebesluit).

kansrijk is. Bij het verkennend onderzoek wordt

In de periode tot 2010 worden hiervoor een volwaar-

gedacht aan een generiek spoor en een aantal

Aanbeveling 3: Buitendijkse gebieden

dige kosten-batenanalyse uitgevoerd en wordt er een

specifieke case studies met aandacht voor verschil-

Nieuwe ontwikkelingen in buitendijkse gebieden

intensief onderzoekstraject gezet op het slachtoffer-

lende typen omgeving (zoals stedelijk, landelijk etc).

mogen de afvoercapaciteit van de rivier en toe­

potentieel bij overstromingen en de mogelijkheden

De inzichten uit de verkenning zullen gecombineerd

komstige peilopzet van meren niet belemmeren.

die er zijn om dit te vertalen in het normenstelsel.

worden met de te nemen maatregelen na de derde en

Bewoners/gebruikers zijn zelf verantwoordelijk

Tegelijkertijd worden de gevolgen in beeld gebracht

volgende toetsingsrondes.

voor het treffen van gevolgbeperkende maatregelen.

van de door de Deltacommissie voorgestelde verho-

De overheid heeft een faciliterende rol op het gebied

ging met een factor 10 van de veiligheidsnormen van

van voorlichten, informeren en waarschuwen.

alle dijkringen in de periode tot 2050. Deltadijken

Aanbeveling 2: Nieuwbouwplannen

kunnen worden ingezet om aan strengere normen te

De keuze van wel of geen nieuwbouw op fysisch

Hoofdstuk 4.1 Waterveiligheid

kunnen voldoen. Ook zal na het definiëren van de

ongunstige locaties moet gebaseerd zijn op een

Bij nieuwe ontwikkelingen in buitendijkse gebieden

nieuwe normering in beeld worden gebracht of dit

kosten-batenanalyse. Hierin moeten huidige en

mogen de afvoer- en bergingscapaciteit van rivieren,

ruimtelijke consequenties heeft voor versterking van

toekomstige kosten voor alle partijen zijn berekend.

meren en kust en toekomstige peilopzet van meren

primaire waterkeringen en rivierverruiming en zal de

De kosten als gevolg van lokale besluiten moeten niet

niet worden belemmerd. Het uitgangspunt dat

245

246

bewoners en gebruikers zelf verantwoordelijk zijn

Hoofdstukken 5.1 Kust en 5.6 Noordzee

functies in de zone tussen de doorgaande

voor het treffen van gevolgenbeperkende maatregelen

Het kabinet kiest voor het laten meegroeien van de

nap-20 meter dieptelijn en de 12-mijlsgrens.

en het risico voor de schade door water zelf dragen,

hoogte van het kustfundament met de zeespiegel­

Het rijk doet in 2009-2010 een nadere verkenning naar

blijft gehandhaafd. Het kabinet is van mening dat de

stijging door toevoegen van zand. Daarbij wordt

tempo en hoeveelheid van benodigde zandsuppletie.

rijksoverheid een faciliterende rol heeft op het gebied

zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke

Daarbij wordt aandacht gegeven aan verwachte

van voorlichten, informeren en waarschuwen.

verspreiding en verplaatsing van zand langs de kust.

ontwikkeling van de zeespiegelstijging, zandhonger

De beoordeling van de feitelijke veiligheidssituatie,

Omdat zandsuppletie een zeer flexibele maatregel is,

van de estuaria en beschikbaarheid en winbaarheid

het communiceren hierover, evenals het afwegen van

kiest het kabinet vooralsnog voor het volgen van de

van materiaal.

nut en noodzaak van aanvullende beschermende

zeespiegelstijging en niet voor het ‘vooruitwerken’ op

maatregelen is een taak van de regionale en lokale

basis van een plausibele bovengrens voor 2100.

overheden. In de praktijk blijkt de verdeling van

Het rijk doet in de planperiode een nadere verkenning

Aanbeveling 5: Waddengebied

taken tot verschillen in aanpak te leiden en levert in

naar de haalbaarheid van een dergelijke uitbreiding

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen

een aantal situaties knelpunten op. Het rijk zal

van de kust, waarin alle voor- en nadelen worden

bij aan het meegroeien van het Waddengebied.

daarom met de decentrale overheden bezien of

afgewogen.

Het voortbestaan van de Waddenzee zoals wij die

herijking van het nationale beleid nodig is.

nu kennen, is echter niet vanzelfsprekend. De
Suppletiezand wordt aangewend voor kustversterking

ontwikkelingen moeten in internationale context

met zandsuppleties. Ophoogzand en beton- en

worden geobserveerd en geanalyseerd.

Aanbeveling 4: Noordzeekust

metselzand wordt vooral gebruikt voor de bouw en

De bescherming van de eilandpolders en de kust van

Bouwen met de natuur. Voor de kust van Zeeland,

infrastructuur. Daarnaast wordt ophoogzand gebruikt

Noord-Nederland moet gewaarborgd blijven.

Holland en de Waddeneilanden wordt de kustveilig-

voor het tegengaan van overstromingsrisico’s

heid op orde gehouden door het suppleren van zand,

(bijvoorbeeld dijken of hooggelegen buitendijkse

Hoofdstuk 5.7 Noord-Nederland en Waddenzee

eventueel met verlegging van de stroomgeulen.

industrieterreinen). Deze ruimtelijke ingrepen zijn

De zandsuppleties langs de Noordzeekust dragen bij

De suppleties moeten zodanig worden uitgevoerd

activiteiten van nationaal belang, zoals onderbouwd

aan het meegroeien van het Waddengebied. In de

dat de kust de komende eeuw kan aangroeien.

in de Beleidsnota Noordzee. Dat wil zeggen dat de

planperiode zullen de ontwikkelingen worden

Dit levert grote maatschappelijke meerwaarde op.

(dwingende) redenen van groot openbaar belang in

gemonitord. Dit wordt mede bezien in internationale

Op korte termijn moeten zandwinlocaties gereserveerd

een vergunningverleningsaanvraag of een vergunning-

context.

worden. Ook moet onderzocht worden hoe deze grote

verleningsbesluit dienen te worden gebaseerd op de

Voor de waterveiligheid op de eilanden zal het rijk

volumes ecologisch, economisch en energetisch zo

onderbouwing, zoals deze in die nota is gegeven.

zich buigen over de vraag of met het huidig beleid

efficiënt mogelijk kunnen worden gesuppleerd.

De vraag naar zand zal de komende jaren sterk stijgen,

voldaan wordt aan het nieuwe waterveiligheids­

Blijven suppleren - afhankelijk van de zeespiegel­

vooral vanwege de toename van kustsuppleties.

beleid.

stijging met meer of minder zand (na 2050).

Op de structuurvisiekaart is aangegeven dat zandwinning prioriteit heeft boven andere gebruiks-

Aanbeveling 6: Zuidwestelijke Delta:

Veiligheid moet op peil worden gehouden door

van de grote rivieren te kunnen verwerken (Ruimte

Oosterschelde

dijkversterking.

voor de Rivier). In de pkb Ruimte voor de Rivier is een

De Oosterscheldekering voldoet aan de eisen. Het

maatregel berging Volkerak-Zoommeer opgenomen.

nadeel van de kering is de beperking van de getijden-

Hoofdstuk 5.4 Zuidwestelijke Delta

Het uitvoeringsbesluit voor deze maatregel wordt

werking en het verlies van intergetijdengebieden.

Om de Westerschelde als Natura 2000-gebied in een

begin 2012 genomen, zodat de maatregel in 2015 is

Met zandsuppleties van buiten (bijvoorbeeld uit de

gunstige staat van instandhouding te brengen en zo

uitgevoerd, zoals vastgelegd in de pkb.

Voordelta) wordt dit bestreden.

bij te dragen aan het behoud van het unieke Schelde-

De levensduur van de Oosterscheldekering wordt

estuarium, wordt een pakket van natuurherstelmaat-

Om de blauwalgenproblematiek in het Volkerak-

verlengd. Dit is mogelijk tot het niveau van een

regelen uitgevoerd. Dit pakket is een onderdeel van

Zoommeer op te lossen kiest het kabinet ervoor om

zeespiegelstijging van ongeveer 1 m (op zijn vroegst

de Ontwikkelingsschets 2010 Schelde-estuarium, dat

uiterlijk in 2015 op het meer zout water uit de

rond 2075). Als de Oosterscheldekering niet meer

in een verdrag tussen Nederland en Vlaanderen is

Oosterschelde toe te laten.

voldoet, wordt naar een oplossing voor de veiligheid

vastgelegd. Naast aandacht voor de natuur is er ook

Het kabinet neemt in 2009 een besluit over het zout

gezocht waarbij de getijdendynamiek in de Ooster-

aandacht voor de bescherming tegen overstroming en

maken van het Volkerak-Zoommeer. In dit besluit zal

schelde grotendeels wordt teruggebracht (na 2050).

de toegankelijkheid van het Schelde-estuarium.

worden opgenomen dat het zoute water pas wordt
toegelaten als er alternatieven zijn gevonden voor de

Hoofdstuk 5.4 Zuidwestelijke Delta

huidige zoetwaterbeschikbaarheid ten behoeve van

In 2013 wordt een verkenning afgerond naar

Aanbeveling 8: Zuidwestelijke Delta: Krammer-

de landbouw, de drinkwatervoorziening en de

oplossingen voor de zandhonger in de Oosterschelde.

Volkerak Zoommeer

industrie en de uitvoering daarvan is geregeld.

In de verkenning worden onder andere veldproeven

Het Krammer-Volkerak Zoommeer samen met de

Voor het zoeken naar alternatieven wordt gebruik

gedaan om te kijken of zandsuppleties en innovatieve

Grevelingen en eventueel de Oosterschelde inrichten

gemaakt van de resultaten van lopende regionale

erosiebestrijdende maatregelen de zandhonger kunnen

voor de tijdelijke berging van het overtollig rivier­

zoetwaterdiscussies per deelgebied.

tegengaan. Bij de proeven wordt zoveel mogelijk

water van Rijn en Maas. Een zoet-zoutgradiënt (een

gebruik gemaakt van natuurlijke materialen en wordt

natuurlijke overgang tussen zoet en zout water) voor

gekeken naar combinaties met schelpdierkweek

dit gebied is een goede oplossing voor het water­

Aanbeveling 9: Rivierengebied

Na 2050 wordt bekeken hoe omgegaan wordt met de

kwaliteitsprobleem en kan nieuwe ecologische kansen

De programma’s Ruimte voor de Rivier en Maaswerken

Oosterscheldekering.

bieden. In dat geval moet er een alternatieve zoet­

moeten snel worden uitgevoerd. Daar waar dit

watervoorziening komen.

kosteneffectief is, moeten nu al maatregelen worden
genomen voor afvoeren van 18.000 m3/s voor de Rijn

Aanbeveling 7: Zuidwestelijke Delta:

Hoofdstuk 5.4 Zuidwestelijke Delta

en 4.600 m3/s voor de Maas. In dit licht is het

Westerschelde

Via het Noordelijk Deltabekken en via het Volkerak-

noodzakelijk overleg te voeren met de buurlanden in

Deze moet open blijven om het waardevolle estuarium

Zoommeer moet er voldoende afvoer- en bergings­

het kader van de eu-richtlijn Overstromingsrisico’s

en de vaarroute naar Antwerpen te behouden.

capaciteit aanwezig zijn om de toename van de afvoer

zodat maatregelen op elkaar kunnen worden afgestemd.

247

248

Ook moet ruimte worden gereserveerd en zonodig

De uitvoering van de internationale Actieprogramma’s

van verzilting kunnen worden voorkomen. Het rijk zal,

gronden worden aangekocht zodat het riviersysteem

Hoogwater Rijn en Hoogwater Maas worden met kracht

in navolging van het advies van de Deltacommissie,

in staat is de 18.000 m /s Rijnwater en 4.600 m /s

voortgezet. Toekomstige afspraken zullen gemaakt

samen met andere overheden op korte termijn onder-

Maaswater veilig te kunnen afvoeren.

worden in het licht van de overstromingsrisico

zoek doen naar een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond,

Voltooiing van maatregelen zodat de Rijn 18.000 m3/s

richtlijn. Hierbij wordt ook expliciet naar de gevolgen

waarbij voor- en nadelen zorgvuldig in beeld worden

en de Maas 4.600 m3/s kunnen verwerken (na 2050).

van klimaat­verandering gekeken op het gebied van

gebracht. Deze keringen kunnen zowel open als dicht

afvoer, waterkwaliteit, ecologie en watertemperatuur.

staan en zullen het Rijnmondgebied bij hoog water

3

3

Hoofdstuk 5.2 Rivieren

kunnen afsluiten en de zouttong in de Nieuwe

De PKB Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken

Na 2050 dienen de maatregelen te worden voltooid,

Waterweg terugdringen. Zo kan het Rijnmond-gebied

worden voortvarend uitgevoerd, zodat in 2015 de Rijn

zodat de Rijntakken 18.000 m3/s en de Maas 4.600 m3/s

veiligheid worden geboden en tegelijk een aantrekke-

een piekafvoer van 16.000 m /s kan verwerken en de

kunnen verwerken.

lijk stadsfront en natuurontwikkeling worden

3

Maas een afvoer van 3800 m3/s. De ruimtelijke

gerealiseerd. In het onderzoek dient ook aandacht

reserveringen in de bestaande plannen voor deze

besteed te worden aan de mogelijkheden van beheer

hogere afvoeren blijven behouden. Waar dit nu reeds

Aanbeveling 10: Rijnmond

mogelijk en kosteneffectief is, kunnen maatregelen

Een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond biedt goede vooruit-

genomen worden voor afvoeren van 18.000 m3/s voor

zichten voor de combinatie van de functies veiligheid,

de Rijntakken en 4600 m3/s voor de Maas. Dit kan

zoetwatervoorziening, stedelijke ontwikkeling en

Aanbeveling 11: IJsselmeergebied

bijvoorbeeld door een koppeling te leggen tussen de

natuur. De extreme afvoeren van de Rijn en Maas

Het peil van het IJsselmeer wordt met maximaal 1,5 m

wateropgave en ruimtelijke ontwikkelingen (bijvoor-

moeten dan via de Zuidwestelijke delta worden

verhoogd. Daarmee kan tot na 2100 onder vrij verval

beeld IJsselsprong Zutphen). De benodigde buiten-

afgevoerd. Het water voor West-Nederland moet via

worden gespuid op de Waddenzee. Het peil van het

dijkse en (eventuele) binnendijkse gronden dienen

het IJsselmeer worden aangevoerd. De infrastructuur

Markermeer wordt niet verhoogd. Het IJsselmeer

ruimtelijk te worden gereserveerd en gronden worden

hiervoor moet worden aangepast. Er moet ruimte

behoudt zijn strategische functie als zoetwater­

zonodig aangekocht om te kunnen anticiperen op de

komen voor lokale berging in diepe droogmakerijen.

reservoir voor Noord-Nederland, Noord-Holland

veiligheidsopgave voor na 2015.

Nader onderzoek naar de ‘afsluitbaar open’ Rijnmond

en, vanwege de dieper indringende zouttong in de

moet op korte termijn starten.

Nieuwe Waterweg, voor West-Nederland.

en onderhoud van een dergelijke variant.

Uitvoer van de maatregelen om de peilstijging te

Een permanent voorkeursrecht is mogelijk zinvol,
zodat de water­b eheerder de grond kan verwerven op

Hoofdstuk 5.2 Rivieren

realiseren, kan geleidelijk gebeuren. Gestreefd moet

het moment dat de eigenaar bereid is deze te verkopen.

Uit oogpunt van toekomstbestendigheid voor

worden naar een zo groot mogelijke zoetwater­

Het rijk zal in het kader van het verwerven van

Rijnmond en de Drechtsteden vindt het kabinet het

voorraad rond 2050. Onderzocht moet worden welke

gronden (binnendijks en buitendijks) ten behoeve

van belang dat in dit gebied de veiligheid tegen over-

maatregelen nodig zijn om de inrichting van de

van meer ruimte voor water in 2010 verkennen in

stromen vanuit de rivieren en de zee ook op de lange

benedenloop van de IJssel en het Zwarte Water

hoeverre een permanent voorkeursrecht zinvol is.

kan worden gewaarborgd en de negatieve gevolgen

aan te passen aan een verhoging van het

IJsselmeerpeil met 1,5 m.

strategische zoetwatervoorraad van het IJsselmeer

-

als rijk financiële middelen ter beschikking te

Afhankelijk van de gefaseerde aanpak zijn nog

op langere termijn.

		

stellen, en regels op te stellen voor onttrekking

maatregelen nodig om tot een peilstijging van 1,5 m

Het kabinet zal onderzoeken welke gevolgen de

		

van financiële middelen uit het fonds.

te komen (na 2050).

mogelijke peilstijging op het IJsselmeer zullen

3 Een Deltawet moet de politiek-bestuurlijke

hebben voor de veiligheid in de IJsseldelta. Het

organisatie en de zekerstelling van financiën

Hoofdstuk 5.3 IJsselmeergebied en 5.2 Rivieren

onderzoek zal de noodzakelijke maatregelen om

verankeren binnen het huidige staatsbestel en

Het kabinet kiest ervoor de strategische zoetwater-

de veiligheid op peil te houden vaststellen.

de huidige wet- en regelgeving. Hierin moet in

functie van het IJsselmeergebied te versterken.

ieder geval worden opgenomen het Deltafonds

Op korte termijn wordt hiervoor, door een beperkte

en de voeding ervan; taken en bevoegdheden van

aanpassing in het peilbeheer, de ruimte benut die op

Aanbeveling 12: Politiek-bestuurlijk, juridisch en

de Deltaregisseur; de bepaling dat een Delta­

dit moment al in het systeem aanwezig is. Op langere

financieel

programma zal worden opgesteld; regelingen voor

termijn wordt hiervoor de extra waterschijf gebruikt

1 De politiek-bestuurlijke organisatie voor onze

strategische grondverwerving, schadevergoeding

die door peilverhoging in het IJsselmeer ontstaat.

waterveiligheid dient te worden versterkt door:

voor nadelen en onttrekking geldelijke voordelen

Het kabinet kiest als vertrekpunt om de huidige

-

te voorzien in een verbindende nationale regie

die ontstaan door realisatie van maatregelen uit het
Deltaprogramma.

manier van waterafvoer naar de Waddenzee, onder

		

en regionale verantwoordelijkheid voor de

vrij verval via spuisluizen, zo lang mogelijk in stand

		

uitvoering (ministeriële stuurgroep met de

te houden. Daarmee volgt het kabinet het advies

		

minster-president als voorzitter, VenW-bewinds-

Hoofdstuk 3.1 Samen aan de slag

van de Deltacommissie op. Dit betekent dat het peil

		

persoon politiek verantwoordelijk, de Delta-

Het rijk stelt een Deltawet op, waarin de juridische

in het IJsselmeer op termijn gaat stijgen.

		

regisseur voor samenhang en voortgang,

grondslag voor het Deltaprogramma, de taken en

Het kabinet kiest ervoor om zowel het Markermeer als

		

regionale bestuurders voor invulling en

bevoegdheden van de Deltaregisseur en de voor­

de Veluwerandmeren los te koppelen van het

		

realisatie van de (afzonderlijke) regionale

waarden voor een solide financiële basis worden

IJsselmeer. Dat betekent, dat er in het Markermeer-

		

opgaven);

vastgelegd.

IJmeer en de Veluwerandmeren een peilregime wordt

-

in de Tweede Kamer een permanente Thema-

gevoerd dat (beter) tegemoet komt aan wat nodig is

		

voor een ecologisch duurzame ontwikkeling en in

2 De financiële middelen dienen zeker te worden

het Markermeer-IJmeer mogelijkheden biedt voor
beperkte buitendijkse bebouwing. De Houtribdijk
wordt voorzien van een gemaal.
Het kabinet kiest voor een versterking van de

commissie in te stellen.

gesteld door:
		
-

een Deltafonds op te richten onder beheer van
de minister van Financiën;
het Deltafonds te voeden met een combinatie

Afsluitdijk gecombineerd met een multifunctionele

		

van lenen, en storting van (een gedeelte van de)

inrichting die past bij de bestaande kernkwaliteiten

		

aardgasbaten;

van het IJsselmeergebied en rekening houdt met de

249

Bijlage 2
Nationale Kennis- en Innovatieagenda Water

250

Deze bijlage bevat een zo volledig mogelijk overzicht

1 Klimaatbestendig Nederland

van de kennisvragen en de innovatieopgaven voor

A klimaatbestendige inrichting hoofdwatersysteem

het waterbeheer, die door private en publieke partijen

B nadere uitwerking duurzame ontwikkeling kust en zee

zijn ingebracht. Voor de totstandkoming ervan zijn de

C nadere uitwerking duurzaam riviersysteem en Zuidwestelijke Delta

volgende bronnen gebruikt:

D duurzaam omgaan met watertekort en zoetwatervoorziening

• De strategische kennisbehoefte Water, zoals die

E duurzame oplossingen voor verziltingsproblemen

door het Kennisplatform Water is vastgesteld op
basis van de op 22 mei 2008 gehouden kennisarena

2 Nieuwe kijk op waterveiligheid en rampenbeheersing

Leven met Water. Een breed samengestelde groep

F nieuwe mogelijkheden voor preventie

van kennisvragers en -aanbieders (overheden,

G nieuwe normeringssystematiek

kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties)

H beleving van risico’s waterveiligheid

heeft hieraan bijgedragen.
• Het advies van de Deltacommissie en de kabinets­

3 Waterkwantiteit

reactie daarop. De kennisagenda uit het advies van

I

waterbestendig en innovatief bouwen in stedelijke gebieden

de Deltacommissie is opgenomen.

J

water en ruimtelijke ontwikkelingen

• De Maatschappelijke Innovatieagenda Water, zoals
vastgesteld door het kabinet in juli 2008.

4 Waterkwaliteit
K klimaatrobuuste KRW-maatregelen

De Nationale Kennis- en Innovatieagenda Water

L verbeteren waterkwaliteit

2009-2015 is opgebouwd uit de volgende thema’s:

M duurzaam marien (eco)systeem
5 Kennisbehoefte specifieke gebieden
N kennisbehoefte specifieke gebieden
6 Generieke thema’s
O innovatief waterbeheer
P combineren van wateropgave met energie, recreatie, binnenvaart en natuur
Q internationale uitwisseling van waterkennis
R besluitvorming ruimtelijke processen
S een aantrekkelijk vestigingsklimaat
T onderwijs en educatie
U communicatie en participeren
V toegankelijkheid en toepasbaarheid van (monitoring)informatie.

1 Klimaatbestendig Nederland

Onderwerp

A

Toelichting

De kabinetsreactie op de adviezen van de Deltacommissie geeft aan dat de
inrichting van het hoofdwater­s ysteem in Nederland op vrijwel alle onderdelen
aanpassingen nodig zijn om de effecten van klimaat­v erandering op te kunnen
vangen.

Kennisbehoefte

1

2

Klimaatbestendige inrichting hoofdwatersysteem

Monitoring van klimaatafhankelijke variabelen in het hoofdwatersysteem
Optimalisatie beslisstrategie adaptatiemaatregelen incl. methode voor
het vaststellen van no-regret maatregelen

Onderwerp

B

Nadere uitwerking duurzame ontwikkeling kust en zee

Toelichting

Het kabinet vindt het dringend noodzakelijk om de onzekerheden over de
kustverdediging zo goed mogelijk te doorgronden. De Deltacommissie heeft
een gezaghebbend en fundamenteel advies uitgebracht aan het kabinet, over
een toekomstvaste kustverdediging. Dat is een cruciale bouwsteen om
Nederland klimaatbestendig te maken.

Kennisbehoefte

1

Nieuwe kansen en nieuw afwegingskader voor integrale en duurzame
kustontwikkeling

2

Onderzoek mogelijkheden voor natuurlijke landaanwinning

3

Kennis voor voorspellen van fysische, ecologische, economische,
re-cre-atieve, sociale en veiligheidseffecten van grootschalige
zandsuppleties

3

Onderzoek varianten van een ‘afsluitbaar open’ Rijnmond (inclusief de
zoetwatervoorziening voor het Rijnmondgebied)

4

Onderzoek noodzakelijke/gewenste peilverhoging IJsselmeer en de
daarvoor benodigde maatregelen

4

Verkenning naar tempo en hoeveelheid van benodigde zandsuppletie
(2010)

Onderzoek bestrijding zandhonger Oosterschelde, onder andere door
grootschalige en geleidelijke zandsuppleties

5

Innovatie in de zandsuppletiemethode

5

6

Bouwen met de natuur: optimaal gebruikmaken van natuurlijke
processen bij het klimaatbestendig maken van Nederland

6

Verkenning haalbaarheid zeewaartse uitbreiding kust verder dan voor
veiligheid noodzakelijk zou zijn

7

Actualisatie klimaatscenario’s per 2012 (KNMI)

7

Mogelijkheden toekomstvast maken harde zeeweringen

8

Onderzoek naar effecten klimaatverandering op Waddenzee en
intergetijdegebieden (Kennis voor Klimaat)

8

Onderzoek risicobewust en innovatief bouwen aan de kust

9

Onderzoek naar de effecten van klimaat verandering op de scheepvaart

251

Onderwerp

C

Nadere uitwerking duurzaam riviersysteem en zuidwestelijke delta

Onderwerp

D Duurzaam omgaan met watertekort en zoetwatervoorziening

Toelichting

De programma’s Maaswerken en Ruimte voor de Rivier maken de rivieren nu
al zoveel mogelijk klimaatbestendig. Samen met provincies, waterschappen
en gemeenten werkt het Rijk er hard aan om tot en met 2015 alle geplande
projecten uit te voeren. Daarnaast wordt vooruit gekeken of extra maatregelen nodig zijn en naar mogelijkheden om adviezen van de Deltacommissie
binnen de huidige programma’s uit te werken.

Toelichting

Kennisbehoefte

1

Ontwerpen voor klimaatbestendige inrichting riviersystemen

2

Varianten inrichting hoofdwatersysteem om gebruiksfuncties veilig te
stellen; kosten en baten

3

Veerkrachtige inrichting van het gehele stroomgebied

4

Verantwoorde benuttingmogelijkheden van rivieren voor een klimaatbestendige inrichting

Droogte kan problemen veroorzaken voor de binnenvaart (geringe vaardiepte), energievoorziening en industrie (te weinig koelwater). Om in droge
perioden de schade voor landbouw, natuur en drinkwaterwinning te
beperken, zijn maatregelen nodig. De update in 2008 van de droogtestudie
uit 2005 toont aan dat grootschalige maatregelen om de tekorten aan te
pakken niet rendabel zijn. De verdringingsreeks regelt de besluitvorming over
de verdeling van zoet water in periode van droogte.
De beschikbaarheid van zoet water is een eerste levensbehoefte. Op dit
moment is de voorziening daarvan geen probleem. Op termijn kan door het
toenemen van de extremen in het klimaat, in periodes van droogte, een
probleem ontstaan. Oplossingen voor het beschikbaar hebben van voldoende
water kunnen gezocht worden in het verminderen van de waterbehoefte of
de opslag van zoet water in periodes van overvloed. Kennis is nodig zowel
aan de klimaatkant, de technologische kant als ook aan de gebruikerskant,
om tijdig geschikte maatregelen te kunnen ontwikkelen.

Kennisbehoefte

1

Voorbereiding klimaatbestendige strategie zoetwatervoorziening
(zelfvoorzienendheid regio’s, IJsselmeer, riviersysteem, buitenland)

2

Varianten inrichting hoofdwatersysteem om zoetwatervoorziening
veilig te stellen; kosten en baten.

3

Onderzoek mogelijkheden en consequenties aanvoer zoetwater vanuit
IJsselmeer t.b.v. zoetwatervoorziening West-Nederland

4

Verkenning zoetwatervoorziening specifiek voor hoog Nederland
(waterbuffering regionaal, inzet gezuiverd afvalwater, herstel
transportverbindingen land- en tuinbouwwater)

5

Inzicht in de mogelijkheden om via een duurzame inrichting waterproblemen aan te pakken en kennis van hoe een duurzame inrichting eruit
ziet

6

Inzicht in de veerkracht van functies als landbouw, landschap en natuur
in relatie tot het huidige watersysteem

7

Inzicht in de mogelijkheden om via beheer verdrogingproblemen aan
te pakken

8

Zelfvoorzienendheid van regionale watersystemen

252

5

6

7

Verfijning van kennis over de retentiewerking in het gehele watersysteem
Mogelijkheden binnen huidige programma’s voor adaptatie aan hogere
rivierafvoeren (18.000 m 3/s in Rijn, 4.600 m 3/s in Maas)
Inrichting Krammer Volkerak-Zoommeer en de Grevelingen voor de
tijdelijke opvang van piekafvoeren van het rivierwater voor de situatie
waarin hoge rivierafvoeren samenvallen met gesloten stormvloedkering
in de Rijnmond

9

Onderzoek naar mogelijke alternatieven voor de huidige verdringingsreeks bij extreem lage afvoeren en instrumenten voor (her)allocatie
van water

10

Inzicht in ruimtelijke mogelijkheden om de inlaatbehoefte van
gebiedsvreemd water voor peilhandhaving ten behoeve van natuur
te verminderen

11

Alternatieve winninglocaties en aanvoerroutes voor landbouw-,
industrie- en drinkwater uit oppervlaktewater

12

Innovaties in waterbeheer en watergebruik voor industrie en landbouw

13

Innovatieve methoden om oppervlaktewater te ontzilten

Onderwerp

E Duurzame oplossingen voor verzilting

Toelichting

Verzilting van oppervlaktewater en grondwater is in Nederland onlosmakelijk
verbonden met de eeuwige strijd tegen het zoute water. Zout water dringt
het land in door (zee)overstromingen, zoutindringing in zeearmen en rivieren,
en kwel van zout grondwater. Maatregelen tegen droogte, zoals de inlaat van
zoetwater en het beheer van sluizen, kunnen bijdragen aan het tegengaan
van de verdere verzilting van het oppervlakte- en grondwater in laaggelegen
Nederland.

Kennisbehoefte

1

Mogelijkheden om verzilting als kans te gebruiken (meebewegen)

2

Stimuleren nieuwe, duurzame zoutwatereconomie ZW-Delta

3

Onderzoek aanpassingen Krammer-Volkerak-Zoommeer incl. reële
beprijzing water

4

Beeld van de consequenties van verzilting voor het (potentieel) gebruik
van de ruimte in de toekomst en manieren om daarop te anticiperen

5

Adaptatiestrategieën op verzilting

6

Manieren voor bedrijven/industrie om bijdragen te leveren aan de
oplossingen voor verzilting

7

Inzicht in oorzaken van verzilting en in mogelijkheden om deze oorzaken
weg te nemen

8

Onderzoek loskoppelen polders in het tegengaan van verzilting

9

Alternatieve, herbruikbare bronnen voor zoetwateraanvoer

10

Beeld van de consequenties van verzilting voor het bereiken van de
gestelde natuurdoelen

253

2 Nieuwe kijk op waterveiligheid en rampenbeheersing

Onderwerp

F Nieuwe mogelijkheden voor preventie

Onderwerp

G Nieuwe normeringsystematiek

Toelichting

Er leven meer mensen achter dijken en duinen en de waarde van ons bezit is
aanzienlijk toegenomen. Daarnaast veranderen de omstandigheden door
klimaatverandering en bodemdaling en is de kennis over waterkeringen en
het gedrag van golven sterk verbeterd. Het kabinet gaat daarom het beleid
voor de waterveiligheid actualiseren. De hoofdlijn daarbij zal zijn, dat het
kabinet kiest voor een meerlaagsveiligheid. De kern van het beleid is en blijft
het voorkómen van overstromingen (preventie). De resultaten van de
kennisprojecten zullen meer inzicht geven in de actuele toestand van de
waterkeringen en zullen snel ingrijpen mogelijk maken als er tekortkomingen
zijn.

Toelichting

De normen van de Wet op de waterkering dateren nog uit de jaren zestig van
de vorige eeuw. Sinds die tijd is er veel veranderd. De Deltacommissie heeft
duidelijke adviezen gegeven over aanpassingen in de normeringsystematiek.
Daarnaast zal ook het overstromingsrisico meer en beter meegewogen
worden bij ruimtelijke planning en ontwikkelingen. Bovendien zal meer
aandacht gegeven worden aan het beperken van de gevolgen van een
overstroming. Deze lijnen zullen in samenhang met elkaar vorm te krijgen.

Kennisbehoefte

1

Betekenis van de overgang van een normering-systematiek gebaseerd
op overschrijdingskansen naar één gebaseerd op basis van overstromingskansen en dijkringen

Uitwerking concept ‘Deltadijken’ en mogelijkheden functiecombinaties
met waterkering

2

Vaststellen maatschappelijk aanvaardbaar risico op grote groepen
slachtoffers

Onderzoek naar technieken en materialen van belang om de sterkte en
de stabiliteit van waterkeringen te verbeteren

3

Ontwerpen en doorrekenen van varianten voor nieuwe normeringssystematiek

4

Inzicht in de effecten van een nieuwe normeringsystematiek op
RO-vraagstukken

5

Kennis van de gevolgen van de nieuwe normeringsystematiek voor de
beleid- en beheerscyclus van ons veiligheidsbeleid

254

Kennisbehoefte

1

2

3

Invulling van het concept ‘robuust ontwerpen’.

4

Methodiek voor compartimenteringdijken en voorlandkeringen

5

Interactie tussen dijkringen onderling en met het regionaal watersysteem bij overstromingen (systeemwerking)

6

Inrichting afstemmen op extreme gebeurtenissen

7

Gezamenlijke kennisprojecten waterveiligheid Rijk en waterschappen

8

Flood Control 2015 (MIAW)

3 Waterkwantiteit

Onderwerp

H Beleving van risico’s waterveiligheid

Onderwerp

I

Toelichting

De kennis over de beleving van risico’s op het gebied van waterveiligheid
staat nog in de kinderschoenen. In het kader van het Bsik-programma Leven
met Water is hieraan wel aandacht besteed, maar er liggen nog veel vragen te
wachten. Ook nationale en regionale calamiteitenoefeningen geven nog veel
stof tot nadenken en tonen aan dat verdere opbouw van kennis nodig is. De
evaluatie van de grote calamiteiten oefening (2008) georganiseerd door de
Taskforce Management Overstromingen (TMO) kan goed richting geven aan
de kennisagenda op dit gebied.

Toelichting

Water is in een land als Nederland bijna overal. Het is van groot belang de
aanwezigheid van water en de bijbehorende natuurlijke processen als
vertrekpunt voor ons denken over de inrichting van ons land te zien. Water
moet daarom meer bepalend zijn dan voorheen bij besluitvorming over grote
opgaven op het terrein van verstedelijking, bedrijvigheid en industrie.

Kennisbehoefte

1

Kennis in samenhang brengen ten behoeve van de ontwikkeling van
streefbeelden voor de duurzame stad (vanuit de context van de
bestaande stad én vanuit de context van de nieuwe stad)

Communicatie en belevingsaspecten voor het omgaan met overstromingsrisico’s

2

Nieuwe methoden voor waterberging en waterafvoer in bebouwd gebied

2

Ontwikkeling van serious gaming om risicobewustzijn te vergroten

3

Instrumenten om de dynamica van water op straat te modelleren

3

Handelingsscenario’s voor eventuele watercalamiteiten

4

Risicoanalyse van stedelijke ontwikkeling in buitendijkse gebieden

5

Wereldwijde verkenning best practices in bestaand stedelijk gebied
(2015)

6

Ontwikkeling innovatieprogramma klimaatadaptief bouwen in stedelijke
omgeving (2010, MIAW)

Kennisbehoefte

1

Waterbestendig en innovatief bouwen in stedelijke gebieden

255

4 Waterkwaliteit

Onderwerp

J Water en ruimtelijke ontwikkelingen

Onderwerp

K Klimaatrobuuste KRW-maatregelen

Toelichting

De ruimte die water door klimaatverandering nodig heeft – zodat Nederland
ook in de toekomst veilig en droog blijft – moet tijdig worden gereserveerd of
zodanig worden bestemd of ingericht dat het later alsnog voor het watersysteem beschikbaar kan komen. Het kabinet verkent daarom zowel de
bestaande mogelijkheden van ‘ruimtelijk reserveren’ als de kansrijke
alternatieven om gebieden vrij te spelen voor maatregelen die in de toekomst
nodig zijn.

Toelichting

De huidige maatregelen die genomen worden in het kader van de Kaderrichtlijn Water houden nog vrijwel geen rekening met de klimaatverandering.
Daarom zou in de komende periode meer aandacht moeten uitgaan naar die
maatregelen die ook op langere termijn oplossingen bieden. Hiermee worden
de investeringen in het watersysteem klimaatrobuuster.

Kennisbehoefte

1

Gevolgen temperatuurverandering op de waterkwaliteit en doorwerking
op exoten en gezondheidsrisico’s

2

Inzicht in effecten van klimaatmaatregelen (adaptatie en mitigatie) op
de waterkwaliteit

3

Methoden om watersystemen veerkrachtiger te laten zijn met het oog
op de waterkwaliteit en de ecologie

4

Kennis om inrichting- en beheermaatregelen mogelijk te maken die
zelfreinigend vermogen van oppervlakte-watersystemen versterken

256

Kennisbehoefte

1

Klimaatscenario’s op regionale schaal

2

Inzicht in benodigde ruimtelijke reserveringen voor extra waterberging
en de juridische consequenties

3

Inzicht in nieuwe gebruiksmogelijkheden in nieuwe waterbergingsgebieden

4

Inzicht in nut en noodzaak van ruimtelijke reserveringen (in tijd en
ruimte) voor verschillende soorten watersystemen

5

Mogelijkheden voor groen-blauwe diensten

6

Inzicht in mogelijkheden om tijdelijke functies toe te laten

7

Methoden voor een werkbare Kosten-Baten Analyse

8

Gedragen integrale afwegingsmethodiek ruimtelijke en infra-structurele
maatregelen als functie van tijd en ruimte

9

Beperken van gevolgen van overstromingen door aanpassingen in
ruimtelijke inrichting

10

Onderzoek experimenteerregeling voor buitendijkse gebieden (2010)

Onderwerp

L Verbeteren waterkwaliteit

Onderwerp

M Duurzaam marien (eco)systeem

Toelichting

De Europese doelen voor waterkwaliteit en biodiversiteit vergen forse
investeringen. Het is van belang om te zoeken naar synergie met maatregelen
die genomen worden om andere doelen te bereiken. Daarnaast is een impuls
voor innovatie hard nodig, vooral om de hardnekkige problemen met de
waterkwaliteit op te lossen: het terugdringen van verontreinigingen uit
diffuse bronnen (zoals meststoffen uit de landbouw en rioolwaterzuiveringsinstallaties, en giftige stoffen uit huishoudens en industrie) en betere
waterzuiveringtechnologie.

Toelichting

De Kaderrichtlijn Mariene Strategie zal in de komende planperiode worden
uitgewerkt. Om de gewenste bescherming van het ecosysteem te kunnen
koppelen met een duurzaam gebruik van de zee is er kennis nodig over het
ecosysteem en de externe invloeden daarop.

Kennisbehoefte

1

Concept voor een duurzame inrichting van de Noordzee met een
afwegingskader voor ontwikkelings-mogelijkheden zoals zandwinning,
energieopwekking, duurzame visserij, olie- en gaswinning, scheepvaart
en recreatie

2

Systematiek voor het bepalen en beoordelen van effecten van maritieme
(economische) activiteiten voor het mariene ecosysteem

3

Innovatieve methoden voor een duurzame mariene productie

Kennisbehoefte

1

Nader onderzoek t.b.v. KRW-maatregelen met onduidelijke effectiviteit
(o.a. op ecologie en biodiversiteit)

2

Instrumentarium om prioriteiten te stellen t.a.v. maatregelen

3

Indicator voor het bereiken van kwaliteitsdoelen (totaalbeeld)

4

Beeld van de financiële, ecologische, sociale en fysische gevolgen van
het stellen van doelen voor nutriënten en andere stoffen op watersysteemniveau in plaats van op perceelniveau

5

Beeld van effecten van inrichtingsmaatregelen op waterkwaliteit

6

Inzicht in effecten van maatregelen gericht op de scheepvaart

7

Win-win situaties voor scheepvaartsector en watersysteem

8

Kleinschalige mogelijkheden reductie fosfaatuitspoeling: bufferstroken
en helofytenfilters

9

Onderzoek vóórkomen nieuwe stoffen met ecotoxicologische en/of
humane risico’s

10

Kennisprogramma Blauwalgen

11

Innovatieprogramma water en tuinbouw (MIAW)

12

Innovatieprogramma KRW

257

5 Kennisbehoefte specifieke gebieden

258

6 Generieke thema’s

Onderwerp

N Kennisbehoefte specifieke gebieden

Onderwerp

O Innovatief waterbeheer

Toelichting

De kennisbehoefte bij dit onderwerp komt voort uit regionale ontwikkelingen
in specifieke gebieden. Het gaat hierbij meestal om lange termijn ontwikkelingen waarvoor nog geen beleid is vastgesteld. Er is soms daarom een
duidelijke samenhang met de vraagstukken die voortkomen uit de Delta­
commissie.

Toelichting

De Europese doelen voor waterkwaliteit en biodiversiteit vergen forse
investeringen. Het is van belang om te zoeken naar synergie met maatregelen
die genomen worden om andere doelen te bereiken. De innovatieve inrichting
van watersystemen kan een belangrijke bijdrage leveren aan de duurzame
oplossing van de waterproblemen. Daarnaast zullen wellicht ook bestaande
routines in het waterbeheer bijgesteld moeten worden.

Kennisbehoefte

1

Kennisbehoefte

1

Effectieve economische en duurzame instrumenten voor het realiseren
van de doelen in het waterbeheer

Verkenning juridische mogelijkheden Natuurbeschermingswet voor
gecombineerde opgave ‘ecologische schaalsprong’ en buitendijkse
stedelijke ontwikkeling IJsselmeergebied

2

Verkennen synergie veiligheid-ecologie voor Markermeerdijken en
Houtribdijk (Hoogwaterbeschermingsprogramma)

2

Strategie voor het Beheer en Onderhoudprogramma van Rijkswaterstaat
en de waterschappen met het oog op duurzaamheid

3

Mogelijkheden accommoderen toenemende zoetwatervraag binnen
huidige systeemgrenzen IJsselmeer (2012, RWS)

3

Concepten voor waterbeheer op basis van ‘cradle to cradle’

4
4

Ecologische gevolgen van peilverandering IJsselmeer (2012)

Inzicht in de mogelijkheden van gebruikers om bij te dragen aan
wateropgaven

5

Kennisagenda IJsselmeergebied

5

Mogelijkheden om met behulp van beheer Nederland klimaatbestendiger
te maken

6

Onderzoek naar gevolgen peilstijging voor IJsseldelta
6

Verfijnde methode voor MKBA met meer oog voor water

7

Onderzoek relatie piekafvoeren hoofdsysteem en regionaal systeem
(m.n. situaties Meppel en Den Bosch)

7

Stimuleren PPS, innovatief aanbesteden en beter inzetten markt

8

Completeren van de innovatieketen (MIAW)

9

Inzicht in maatschappelijke barrières voor het inzetten van innovatieve
technieken in de waterketen en manieren om deze barrières te
beslechten

10

Verminderen generieke belemmeringen voor innovatie (MIAW)

11

Onderzoek kosteneffectieve maatregelen om grondwaterkwaliteit te
verbeteren

12

Onderzoek zuiveringsmoerassen voor nutriëntenreductie, waterberging,
productie biobrandstoffen en realiseren natuurwaarden

13

Onderzoek naar innovatieve maatregelen om bodemdaling in veenweide
gebieden en diepe droogmakerijen tegen te gaan

8

Onderzoek naar meekoppelmogelijkheden Natura 2000, stadsontwikkeling, etc. in het rivierengebied

9

Onderzoek stoppen erosie Dordtse Kil, Spui en Oude Maas

10

Verkenning verkeers- en vervoersprognoses binnenvaart en recreatievaart t.b.v. bepalen capaciteit vaarwegen en sluizen Rijn-Scheldecorridor
(2009)

11

Grensoverschrijdende verkenning van de maritieme toegankelijkheid van
de kanaalzone Gent-Terneuzen

Onderwerp

P Combineren van wateropgave met energie, recreatie, binnenvaart en natuur

Onderwerp

Q Internationale uitwisseling van waterkennis

Toelichting

Water is van oudsher een dragend element van onze economie. Het waterbeheer bedient sectoren als recreatie, binnenvaart en energieproductie. De
economische functies van water kunnen concurreren met andere doelstellingen
van het waterbeheer en met elkaar. Daar komt bij dat de verschillende
economische functies in balans moeten zijn met het streven naar bescherming
en verbetering van de ecologische kwaliteit van watersystemen. Door deze
vorm van schaarste worden we gedwongen om voor de toekomst de mogelijkheden naar functiecombinaties te verkennen en de kansen die zich voordoen te
verzilveren. De investeringen die we doen om ons te beschermen tegen
overstromingen en wateroverlast en ten behoeve van schoon water, kunnen als
vliegwiel dienen voor andere opgaven of initiatieven zoals de versterking van de
kwaliteit van het landschap.

Toelichting

De waterproblematiek is een mondiaal vraagstuk met veel verschillende
facetten. Klimaatverandering zal in deltagebieden grote gevolgen hebben.
Het kabinet onderschrijft de mening van de VN dat toegang tot veilig water
en sanitaire voorzieningen een voorwaarde is om ook andere ontwikkelingsdoelen te bereiken. Nederland heeft daarin, als laaggelegen welvarend
deltaland, een bijzondere verantwoordelijkheid en wil een substantiële
bijdrage leveren aan het bereiken van de zogenaamde Millenium Development
Goals.

Kennisbehoefte

Kennisbehoefte

1

Best practices voor het exporteren van waterkennis

2

Een gefocust internationaal kennisnetwerk

1

Experimenten met duurzame energie gekoppeld aan de mogelijkheden die
water biedt

3

Inzicht in belemmeringen om vraag buitenland en aanbod Nederland bij
elkaar te krijgen (financieel, cultuur en samenwerking)

2

Nieuwe arrangementen voor het combineren van functies (inhoud en
proces)

4

Inrichten van een etalage met toepassingen van waterkennis en
innovatieve inrichting Nederland en adopteren icoon buitenland.

3

Concepten voor een duurzame aanleg, beheer en onderhoud van het
watersysteem en de waterketen

5

Benutten van in het buitenland aanwezige kennis

4

Interactie tussen landgebruik en waterbeheer

6

Versterken van de internationale concurrentiepositie van de watersector
(MIAW)

5

Optimale mix van ecosysteemdiensten

6

Gevolgen van toenemend gebruik van grondwater voor koude- en warmte
opslag

7

Verkenning haalbaarheid watersportbijdrage (2010)

8

Onderzoek mogelijkheden energiewinning bij projecten Afsluitdijk en
Brouwersdam

9

Onderzoek mogelijkheid van bestuurlijke en planmatige integratie van
N2000 en KRW proces

259

Onderwerp

R Besluitvorming in ruimtelijke processen

Onderwerp

S Een aantrekkelijk vestigingsklimaat

Toelichting

De besluitvormende processen rondom gebiedsontwikkeling worden steeds
belangrijker voor de uitvoering van het waterbeheer. Tegelijkertijd neemt de
complexiteit van de gebiedsprocessen toe door schaarser wordende ruimte
en toenemende eisen van ‘rood’ en ‘groen’. Daarnaast is het besluitvormingsproces ook complexer geworden door de multi-actor en multi-level
governance benadering van de problemen. Hoe versterken we de snelheid
en kwaliteit van de besluitvormende processen?

Toelichting

Het kabinet wil dat Nederland aantrekkelijk blijft als vestigingsplaats voor
bedrijven. De basisvoorwaarde is dat een klimaatbestendig Nederland ook in
de toekomst de best beschermde delta ter wereld blijft. Het belang daarvan is
groot: maar liefst 70 procent van ons bruto nationaal product wordt onder
zeespiegelniveau verdiend.

Kennisbehoefte

1

Belang van water als vestigingsplaatsfactor voor bedrijven (veiligheid,
bereikbaarheid, productieruimte, werknemers en kennisinstituten)

2

Aantrekkelijkheid Nederland vergroten voor watergerelateerde
bedrijvigheid

3

Wat is meerwaarde (kwalitatief en kwantitatief) van water in de directe
omgeving voor bewoners (hogere waarde woningen, woongenot etc.)

4

Mogelijkheden om met behulp van water de leefkwaliteit van Nederland
te verhogen

260

Kennisbehoefte

1

Doorrekenmethoden voor ontwerpen van gebiedsontwikkeling

2

Methoden om gebiedsprocessen te verbeteren en te versnellen
(ontwerpend onderzoek, inbreng buitenlandse kennis, stellen van
randvoorwaarden aan proces)

3

Verkenning afwegingskader klimaatbestendige ruimtelijke inrichting

4

Onderzoek uitwerking kostenveroorzakingsbeginsel diepe droogmakerijen

5

Onderzoeken van governance vormen voor het overbruggen van de kloof
tussen betrokkenen die de kosten dragen (lasten) en soms anderen die
de opbrengsten incasseren (baten)

6

Onderzoek van het governancevraagstuk hoe omgegaan kan worden
met de verschillen in ruimte- en tijdsschalen waarin verschillende
actoren opereren

Onderwerp

T Onderwijs en educatie

Onderwerp

U Communicatie en participatie

Toelichting

Een klimaatbestendig Nederland is per definitie een zaak van de jeugd; de
volwassenen van morgen. Onderwijs speelt daarom een belangrijke rol bij het
vergroten van het waterbewustzijn. Het kabinet stimuleert dat het onderwijs op
alle niveaus meer aandacht aan water kan geven en wil daarom het aanbod van
onderwijsmateriaal over water toegankelijker maken. Via bestaande of nieuwe
netwerken stimuleert het kabinet dat leerlingen, docenten, bedrijven en
overheden elkaar ontmoeten en ideeën over water uitwisselen. Het kabinet
inventariseert alle watergerelateerde educatie- en onderwijsactiviteiten en
maakt op basis daarvan een actieprogramma voor ontbrekende thema’s.

Toelichting

Alle Nederlanders leven met water. Hun persoonlijke toekomst en het
voortbestaan van ons land is er mee verbonden. Het kabinet wil werken aan
de kennis en het waterbewustzijn van alle Nederlanders. Iedereen – en met
name jongeren – moet de voor- en nadelen kennen van het wonen en werken
in een delta onder de zeespiegel. Als wij daar allemaal rekening mee houden
in onze beslissingen, wordt ‘leven met water’ minder een risico en meer een
kans die uitzicht biedt op een duurzaam en leefbaar Nederland.

Kennisbehoefte

Kennisbehoefte

1

Onderzoek effectieve communicatie die aansluit bij de beleving van de
burger, inclusief communicatie over onzekerheden (timing/continu,
welke info, gebiedsgericht?)

1

Bepalende factoren voor imago watersector

2

Vergroten aantrekkelijkheid van de watersector voor personeel en
studenten

2

Economische en maatschappelijke effecten (positief en negatief) bij
effectieve communicatie

3

Mogelijkheden voor vergroten waterbewustzijn

3

Manieren om publiek te informeren en burgers te betrekken

4

Mogelijkheid overbrengen passie voor watersector

5

Effecten van campagnes en events (rampen) op het waterbewustzijn

6

Human capital Roadmap (MIAW)

7

Opleiding en training aansluiten op behoefte (MIAW)

261

262

Onderwerp

V Toegankelijkheid en toepasbaarheid van (monitorings)informatie

Toelichting

Een aanzienlijk aantal van de aangeleverde kennisvragen heeft betrekking op
de toegankelijkheid en toepasbaarheid van monitoringsinformatie. Deze zijn
hier apart weergegeven. Het is wenselijk om op stroomgebiedniveau en
landelijk jaarlijks een totaal overzicht te krijgen van alle wateractiviteiten.

Kennisbehoefte

1

Opzetten optimaal monitoringssysteem en informatiesysteem voor
het hergebruik projectgegevens ( bestuurlijk-juridische belemmeringen
voor gebruik informatie, kosten-baten, actieve toegankelijkheid van
monitoringsinformatie, effecten en mogelijkheden van nieuwe
meettechnieken (sensornetwerken en vrijwilligersmonitoring))

2

Onderzoek nut en noodzaak van informatievoorziening van watergebruikfuncties

3

Verkenning van de beïnvloedingsmogelijkheden van de harde
monitoringsverplichtingen van de EU

4

Verkenning PPS-constructies bij monitoring exploitatie
windturbineparken op zee

263

Colofon
Deze publicatie is een uitgave van de Rijksoverheid.
Meer informatie over het Nationaal Waterplan is te vinden op
www.nationaalwaterplan.nl en op www.nederlandleeftmetwater.nl
Hier kunt u ook een pdf-versie downloaden.
Tekstredactie

Jos Stumpe

Vormgeving

CO3, Toon van Lieshout

Fotografie		
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			
			

Marieke van der Velden/Hazazah (omslag, 12, 34, 50, 62, 86, 98, 105,
112, 128, 138, 152, 173, 182, 196, 204, 212, 224, 234)
FotoInzicht,Henri Cormont (41, 96, 102, 116, 225)
Tineke Dijkstra (14)
Wiep Wierda (211)
Hartman Seatrade (188)
Beeldbank Verkeer en Waterstaat (68)
Canoncommissie (52, 53)
J. van der Meer (67)
Hollandse Waterlinie / C. Will (125)
DOW Benelux (90)
IMARES Wageningen (200)
Het beeldmateriaal bij de voorbeelden is verkregen met medewerking van de
betrokken instanties en bedrijven

Illustraties		
			
			
			

Bureau Stroming (131, 142, 156, 169, 181, 190, 207, 215, 221)
Christa Jesse (93)
Wetsus (57)
Pharmafilter / Grontmij (109)

Cartografie
			

Mijs Cartografie en Vormgeving
H+N+S Landschapsarchitecten (kaartnummer 3, 4, 10, 11, 12, 23)

Drukwerk		

Kwak & van Daalen & Ronday, Zaandam

22 december 2008