---CONCEPT--Nota van Toelichting
I ALGEMEEN
§ 1. Inleiding
Het onderhavige besluit strekt tot wijziging van het Besluit diergeneeskundigen en
het Besluit houders van dieren. Deze wijzigingen komen voort uit het notaoverleg
over de aanhangige ontwerpbesluiten inzake de Wet dieren van 25 maart 2013
(Kamerstukken II 2012/13, 31 389, nr. 125), de beleidsbrief dierenwelzijn van 4
oktober 2013 (Kamerstukken II 2013/14, 28 286, nr. 651) en een motie
ingediend tijdens de behandeling van het voorstel van wet tot tijdelijke wijziging
van de Visserijwet 1963 (Kamerstukken II 2010/11, 32 658, nr. 14). Daarnaast
wordt uitvoering gegeven aan een aantal toezeggingen en vindt een aantal
redactionele en technische wijzigingen plaats.
§ 2. Beleidsbrief dierenwelzijn
In de beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober 2013 is aangegeven waar het
kabinet Rutte II wat dierenwelzijn betreft de focus legt voor de komende jaren.
Het kabinet vindt een respectvolle omgang met dieren belangrijk en ziet
dierenwelzijn als een integraal onderdeel van een duurzame (vee-)houderij.
Vanuit dat uitgangspunt is gekeken naar thema’s waarin door sector, overheid en
maatschappelijk veld stappen vooruit gezet kunnen worden. Hierbij wordt
voortgebouwd op de ontwikkelingen van afgelopen jaren waarbij sector, keten en
markt verbeteringen hebben doorgevoerd. Daarbij aangemoedigd, geprikkeld en
gesteund door maatschappelijke organisaties en overheid. Het verbeteren van
dierenwelzijn is een continu proces, beïnvloed door tijdsgeest en sterk verbonden
met het doel waarvoor dieren worden houden. Daarom is er in de beleidsbrief
dierenwelzijn onderscheid gemaakt tussen landbouwhuisdieren, gezelschapsdieren
en vissen.
Oplossingen voor het ongerief bij landbouwhuisdieren moeten in samenhang met
andere ontwikkelingen in de veehouderij gevonden worden. Het verder
verankeren van dierenwelzijn in een duurzame veehouderij is geen eenvoudige
opgave. Verbetering van het welzijn vraagt vaak om aanpassing van huisvesting
en management en daarbij lijkt dierenwelzijn soms op gespannen voet te staan
met andere duurzaamheidvraagstukken zoals efficiënt grondgebruik en milieu. Het
verminderen van ingrepen wordt gezien als één van de graadmeters voor de
duurzaamheid van de veehouderij. In systemen waar dieren voldoende afleiding
en ruimte hebben en hun natuurlijk gedrag kunnen uitoefenen, is er minder
noodzaak om ingrepen te verrichten. De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)
is gevraagd een afwegingskader voor ingrepen op te stellen1. Dit is gelijktijdig met
de beleidsbrief dierenwelzijn op 4 oktober 2013 aan de Tweede Kamer verzonden.
De meest voorkomende ingrepen ten aanzien waarvan de sector nog geen
stappen heeft gezet, zijn aan de hand van het rapport bekeken en met de
sectoren zijn afspraken gemaakt over het verminderen dan wel uitfaseren van
deze ingrepen.
Net als bij landbouwhuisdieren is bij vissen de sector eerstverantwoordelijke om
het welzijn zo goed mogelijk te garanderen en te verankeren in een duurzame
visserij en viskweek. De (kweek-)vissector werkt aan het verbeteren van
1

Raad voor Dierenaangelegenheden, Grip op Ingrepen (RDA 2013_01)
Pagina 1 van 23

---CONCEPT--huisvesting en transport. Een aandachtspunt is het bedwelmen en doden van
vissen.
In Nederland worden zo’n dertig miljoen gezelschapsdieren gehouden. Dit kabinet
vindt het belangrijk dat gewerkt wordt aan het verbeteren van welzijn en
gezondheid van gezelschapsdieren. Met aandacht voor juiste voeding en
verzorging, aandacht voor het voorkómen van een teveel aan dieren (volle
asielen, zwerfdieren) en aandacht voor het verminderen van welzijnsaantasting
door het fokken op extreme (uiterlijke) kenmerken.
De verantwoordelijkheid voor een goed dierenwelzijn ligt in alle gevallen primair
bij de houder van het dier. Houders pakken deze verantwoordelijkheid goed op.
Maar ook voor andere partijen, bijvoorbeeld in de keten, is een belangrijke rol
weggelegd. Zij kunnen adviseren, ondersteunen en mogelijkheden scheppen en
daarmee verbeteringen in dierenwelzijn versnellen. Dit kabinet staat voor een
gezamenlijke aanpak waarin ieder zijn of haar verantwoordelijkheid neemt. Dit
alles binnen een Europese context. Op dierenwelzijnsgebied behoort Nederland tot
de koplopers. Van belang is dat de hoge ambities van Nederland op het vlak van
dierenwelzijn ook hun weerslag krijgen in Europese regels. Dit is niet alleen
belangrijk voor eerlijke concurrentieverhoudingen binnen de EU (level playing
field) maar ook voor de verbetering van het dierenwelzijn in andere EU-lidstaten.
Naast afspraken met de sector, wordt om de bovengestelde doelen te bereiken, de
regelgeving op het gebied van dierenwelzijn op een aantal punten gewijzigd.
Daarnaast wordt met de beleidsbrief uitvoering gegeven aan een aantal moties uit
genoemd notaoverleg van 25 maart 2013. Dit leidt tot de navolgende wijzigingen
in het Besluit diergeneeskundigen.
§ 2.1.Wijzigingen in verband met de beleidsbrief dierenwelzijn
Lichamelijke ingrepen bij dieren: algemeen
In artikel 1.3, eerste lid, van de Wet dieren (hierna: de wet) is de intrinsieke
waarde van het dier expliciet erkend. Dit is een eigen, zelfstandige waarde van
het dier, die los staat van de gebruikswaarde die mensen aan dieren toekennen.
In het tweede lid van artikel 1.3 van de wet is vastgelegd dat bij het opstellen van
regelgeving ten volle rekening moet worden gehouden met de gevolgen van die
regels voor de intrinsieke waarde van het dier, onverminderd andere
gerechtvaardigde belangen.
Uitgaande van de erkenning van de intrinsieke waarde van het dier is ten aanzien
van het verrichten van lichamelijke ingrepen in de wet gekozen voor hantering
van het nee-tenzij principe. Dit heeft ertoe geleid dat het verrichten van een
ingreep bij een dier op grond van artikel 2.8 van de wet verboden is, tenzij
daarvoor een medische noodzaak bestaat of de ingreep bij algemene maatregel
van bestuur is aangewezen als toegestane ingreep.
Bij het bepalen of een ingreep wel of niet dient te worden toegestaan, moet het
belang van het dier inzichtelijk worden gemaakt en vervolgens worden afgewogen
tegen overige relevante belangen zoals volksgezondheid, economie en milieu.
Het beleid rondom ingrepen is uiteindelijk gericht op het voorkomen van fysieke
ingrepen bij het dier, die het gevolg zijn van de wijze waarop het dier wordt
gehouden.
Met het afwegingskader van de RDA kunnen op een transparante en consistente
wijze de afwegingen die ten grondslag liggen aan het besluit om een ingreep wel
of niet toe te laten zichtbaar worden gemaakt. Het instrument bestaat uit de
beantwoording van vier hoofdvragen: Wordt het welzijn en/of de integriteit van
Pagina 2 van 23

---CONCEPT--het dier door de handeling blijvend aangetast? Is de ingreep noodzakelijk
vanwege diergerichte doelstellingen? Is de ingreep noodzakelijk om bepaalde
mensgerichte doelstellingen te realiseren? Weegt de uit de ingreep resulterende
welzijns- en/of integriteitschade op tegen de schade aan mensenwelzijn (inclusief
–gezondheid), dierenwelzijn (inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie?
Naar aanleiding van de doelstellingen uit de beleidsbrief dierenwelzijn alsmede de
Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij (UDV)2, worden met behulp van het
afwegingskader van de RDA door middel van het onderhavige besluit de volgende
wijzigingen aangebracht in het Besluit diergeneeskundigen ten aanzien van het
stelsel van ingrepen.
Daarbij geldt onverkort dat de betreffende ingrepen toegestaan zijn en blijven in
geval daartoe diergeneeskundige noodzaak bestaat, zoals neergelegd in artikel
2.8, tweede lid, onderdeel a, van de wet.
Verbod op het aanbrengen van een neusring bij mannelijke fokvarkens
Bij deze ingreep wordt bij mannelijke fokvarkens het neustussenschot
geperforeerd en een gladde roestvrijstalen neusring aangebracht. De ingreep werd
in het verleden voornamelijk uitgevoerd om volwassen fokberen te kunnen
hanteren en te voorkomen dat de veiligheid van de houder in gevaar zou komen.
Deze ingreep wordt niet langer toegestaan. De ingreep tast het welzijn en de
integriteit van het dier aan en is niet noodzakelijk gebleken vanwege dier- of
mensgerichte doelstellingen. Uit gesprekken met betrokken partijen blijkt dat de
ingreep in praktijk vrijwel niet meer wordt toegepast. Net als in de biologische
houderij wordt in de reguliere houderij vrijwel geen gebruik gemaakt van
mannelijke fokvarkens om te dekken. Veelal wordt gebruik gemaakt van
kunstmatige inseminatie. De veiligheid van de houder op de fokbedrijven waar wel
beren aanwezig zijn, wordt op andere wijze, zoals het plaatsen van verplaatsbare
schotten in stallen, gewaarborgd.
Artikel 2.3, onderdeel d, van het Besluit diergeneeskundigen is derhalve
geschrapt.
Toestaan van het onthoornen van geitenlammeren op kinderboerderijen
Geitenlammeren die worden gehouden voor de melkproductie worden vaak
onthoornd. Op deze wijze kan de veiligheid van de houder worden gewaarborgd,
is huisvesting in de huidige houderijsystemen mogelijk en worden beschadigingen
aan het dier zelf en aan soortgenoten voorkomen. Bij de heroverweging van de
ingrepen waarbij de integriteit van het dier is afgewogen tegen andere belangen,
is besloten dat het onthoornen blijft toegestaan onder andere vanwege de
veiligheid van de houder. In artikel 2.5, onderdeel b, van het Besluit
diergeneeskundigen is daarom nader geregeld dat geiten bestemd voor de
melkproductie mogen worden onthoornd.
Omdat op kinderboerderijen waar veel jonge bezoekers komen ook sprake is van
een veiligheidsrisico voor mensen is in het verlengde hiervan besloten het
onthoornen van geitenlammeren op kinderboerderijen toe te staan. Onderhavige
wijziging strekt hiertoe.
Verbod op het vriesbranden van runderen
Artikel 2.6 van het Besluit diergeneeskundigen schrijft voor welke ingrepen zijn
toegestaan ter identificatie van dieren. Op grond van onderdeel d van dit artikel is
vriesbranden aangewezen als toegestane identificatie-ingreep bij onder andere
2

Uitvoeringsagenda Duurzame veehouderij, www.uitvoeringsagendaduurzameveehouderij.nl

Pagina 3 van 23

---CONCEPT--runderen. Het regime zoals dat gold op basis van het Ingrepenbesluit op basis van
de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren is hiermee gecontinueerd.
Vooruitlopend op Europese ontwikkelingen ten aanzien van nieuwe
identificatiemiddelen voor runderen, was op grond van artikel 7.1 van het Besluit
diergeneeskundigen het vriesbranden nog tot 1 juni 2015 toegestaan als extra
identificatie-ingreep. Hiermee werd een tijdelijke uitzondering gemaakt op het
principe uit artikel 2.7, tweede lid, van genoemd besluit, dat maximaal twee
ingrepen ter identificatie zijn toegestaan. De verwachting was destijds dat er
tegen 2015 voldoende alternatieven beschikbaar zouden zijn (bijvoorbeeld een
oormerk in combinatie met een maagbolus), zodat het vriesbranden niet langer
een derde ingreep zou opleveren.
Bij het vriesbranden, ook wel koudmerken genoemd, wordt een cijfer bevroren op
de huid van de koe. Houders passen deze ingreep toe om de dieren makkelijker
individueel te kunnen herkennen.
Conform het advies van de RDA – die gevraagd is specifiek naar deze ingreep te
kijken – wordt het vriesbranden door middel van het onderhavige wijzigingsbesluit
verboden. De ingreep veroorzaakt kort durende pijn gevolgd door een
ontstekingsreactie van ongeveer vier dagen, waarvan de koe over het algemeen
spontaan herstelt. Er is dus weliswaar sprake van een welzijnsaantasting die
binnen het aanpassingsvermogen van het rund ligt, maar het resultaat van de
handeling is een permanente, plaatselijke verandering aan de eigenschappen van
het dier waardoor de integriteit van het dier is aangetast. De ingreep dient het
gebruiksgemak van de dierhouder, maar is niet noodzakelijk om in de doelstelling
van die houder te voorzien. Het overgrote deel, namelijk 90%, van de
melkveehouders – ook in vergelijkbare bedrijfssystemen – maakt geen gebruik
van vriesbranden als methode voor individuele dierherkenning. Deze ingreep is
niet noodzakelijk om in de behoeften van het dier te voorzien en niet noodzakelijk
om mensgerichte doelstellingen te bereiken. Op basis van deze criteria wordt de
ingreep als niet toelaatbaar gekwalificeerd. Een aanvullende afweging over de
maatschappelijke aanvaardbaarheid van deze ingreep is daarmee niet meer aan
de orde.
De ingreep wordt door middel van onderhavig wijzigingsbesluit dan ook in zijn
geheel uit het Besluit diergeneeskundigen geschrapt.
§ 3. Wijzigingen naar aanleiding van diverse moties en toezeggingen en
het notaoverleg van 25 maart 2013
Het Besluit houders van dieren en het Besluit diergeneeskundigen zijn op grond
van artikel 10.10 van de wet in het kader van de voorhangprocedure in juni 2012
aan beide Kamers aangeboden (Kamerstukken II 2011/12, 28 286, nr. 567). Naar
aanleiding van deze voorhang heeft op 25 maart 2013 een notaoverleg over deze
besluiten plaatsgevonden (verslag: Kamerstukken II 2012/13, 31 389, nr. 125).
Naar aanleiding van de uitkomsten van deze voorhangprocedure is destijds
besloten een aantal artikelen uit de voorgehangen besluiten vooralsnog te
schrappen en te heroverwegen (dit betreft onder andere de scheidingsleeftijd van
apen en konijnen en het gebruik van de elektronische halsband bij honden). Op
basis van nadere gesprekken over de betreffende onderwerpen dan wel nader
onderzoek is thans besloten deze artikelen nu alsnog in gewijzigde vorm op te
nemen in het Besluit houders van dieren. Het onderhavige wijzigingsbesluit strekt
hiertoe. Voorts is in het kader van de plenaire behandeling van de tijdelijke
wijziging van de Visserijwet 1963 een motie aangenomen van lid Ouwehand over
de verplichte bedwelming van paling (Kamerstukken II 2010/11, 32 658, nr. 14).
Ter uitvoering van deze motie wordt met dit besluit een paragraaf toegevoegd aan
hoofdstuk 5 van het Besluit houders van dieren. Ook wordt voorzien in een basis
Pagina 4 van 23

---CONCEPT--om de problematiek rondom het zogenaamde wrak en ander bedrijfseconomisch
niet rendabel vee op het primaire bedrijf aan te pakken. Hierover is diverse malen
met de Tweede Kamer gecorrespondeerd, laatstelijk bij brief van de
Staatssecretaris van Economische Zaken van 29 januari 2014 (Kamerstukken II
2013/14, 26991, nr. 394).
Tot slot wordt een wijziging aangebracht naar aanleiding van commentaren op de
voorgenomen wijziging van het Besluit houders van dieren in verband met de
overname van de welzijnsvoorschriften van het Productschap Pluimvee en Eieren.
Het betreft het voorschrijven van een schemerperiode na een periode van
donkerte in de stallen waarin konijnen worden gehouden.
In het hierna volgende wordt nader ingegaan op de betreffende wijzigingen.
De elektronische halsband voor honden
In artikel 2.1 van de wet is het verbod op dierenmishandeling opgenomen. In dit
artikel is op wetsniveau een aantal specifieke gedragingen omschreven dat in elk
geval als dierenmishandeling wordt gekwalificeerd. Het derde lid van artikel 2.1
van de wet voorziet in de mogelijkheid om bij algemene maatregel van bestuur
nog andere specifieke gedragingen te omschrijven die in ieder geval als
dierenmishandeling gelden. Op grond hiervan is in artikel 1.3 van het Besluit
houders van dieren een aantal gedragingen opgenomen. Vooralsnog is in het
Besluit houders van dieren geen verbod geregeld op het gebruik van voorwerpen
of apparatuur waarmee een pijnlijke prikkel aan het dier wordt toegediend,
waaronder bijvoorbeeld het gebruik van een elektronische halsband.
Voor deze laatste gedraging was het nog noodzakelijk nader te onderzoeken of
deze onder alle omstandigheden verboden moest worden, of dat er een
nuancering wenselijk zou zijn. Hierover is contact geweest met
dierenbeschermingsorganisaties, een vereniging van elektronische
halsbandproducenten, de politie en enkele hondengedragsdeskundigen. Hieruit is
geconcludeerd dat onder bepaalde, bijzondere omstandigheden een uitzondering
op het verbod wenselijk is.
Met de onderhavige wijziging van het Besluit houders van dieren is in de eerste
plaats het gebruik van of het vastbinden of aanlijnen van een dier met een
voorwerp met scherpe uitsteeksels waarmee pijn aan het dier kan worden
toegebracht verboden.
Dit voorschrift heeft betrekking op voorwerpen waarmee een dier pijnprikkels
kunnen worden toegebracht, bijvoorbeeld om een dier in beweging te zetten of
een dier bepaalde gedragingen aan te leren. Er is immers geen redelijk doel om
een dier aan te binden met een dergelijk voorwerp of dergelijke voorwerpen
jegens een dier te gebruiken, te meer daar er minder ingrijpende methoden
beschikbaar zijn waarmee het beoogde resultaat kan worden behaald.
Onderwerping aan een onverwacht optredende pijnprikkel belemmert het dier
onnodig in het natuurlijk gedrag. Als het voorwerp is bedoeld om de leefruimte
van het betrokken dier beperkt te houden, zijn er andere meer diervriendelijke
methoden beschikbaar, zoals een lange lijn, een veekraal of een ren. De bepaling
ziet niet op het gebruik van bijvoorbeeld prikkeldraad als omheining. Dieren die
omheind zijn, zijn immers niet aangebonden.
Voorts is met onderhavige wijziging het gebruik van apparatuur verboden
waarmee het dier door middel van stroomstoten, elektromagnetische signalen of
straling pijn kan worden toegebracht. Hierop is een uitzondering gemaakt voor
elektrische afrasteringen voor het afzetten van een perceel omdat niet in alle
gevallen andere omheiningen mogelijk zijn. Het aanlijnen van een dier zou de
bewegingsvrijheid en daarmee het welzijn van het dier eerder verminderen. Ook is
een uitzondering gemaakt voor apparatuur waarvan het gebruik is gericht op het
bewerkstelligen van een gerechtvaardigde verandering in het gedrag van het dier
Pagina 5 van 23

---CONCEPT--ter voorkoming van gevaar voor mens of dier of ter voorkoming van de aantasting
van het welzijn van het dier.
Naar aanleiding van de reacties van de hiervoor genoemde organisaties en
deskundigen op een in te stellen verbod op het gebruik van voorwerpen of
apparatuur waarmee een pijnlijke prikkel aan het dier wordt toegediend,
waaronder bijvoorbeeld het gebruik van een elektronische halsband, is de relatie
tussen de wijze waarop de halsband wordt gebruikt en het risico op
welzijnsaantasting nader bekeken. Het grootste risico op welzijnsaantasting komt
voort uit ondeskundig gebruik van de elektronische halsband, waarvan timing,
frequentie van toediening en dosering en/of onjuiste apparaat-keuze de
belangrijkste zijn. Indien de prikkel niet goed wordt getimed of een straf
onvoldoende goed wordt gedoseerd kan een situatie van onvoorspelbaarheid en
oncontroleerbaarheid voor een dier ontstaan, hetgeen ernstige stress kan
veroorzaken. Het is derhalve van belang dat degene die de elektronische halsband
gebruikt dit met voldoende deskundigheid doet.
Het voorkomen van gevaar voor mens of dier kan het gebruik van elektronische
halsbanden in bepaalde trainings- of gebruikssituaties rechtvaardigen mits
uiteraard in dat geval de deskundigheid van het gebruik is geborgd.
Bij gebruik ter voorkoming van aantasting van het welzijn van het dier kan
worden gedacht aan situaties waarin gedragsproblemen niet op een
diervriendelijker manier opgelost kunnen worden en het niet oplossen van die
problemen een dier in een slechtere situatie zou doen belanden (een hond is
bijvoorbeeld niet meer te plaatsen).
Om het risico op welzijnsaantasting te verminderen, wordt bepaald dat het
gebruik slechts is toegestaan indien de houder daarvoor over voldoende
deskundigheid beschikt. Bij ministeriële regeling zullen regels worden gesteld om
invulling te geven aan deze deskundigheid. De borging van de deskundigheid kan
geschieden door bijvoorbeeld het stellen van opleidingseisen dan wel de eis dat de
band alleen wordt gebruikt onder toezicht en op advies van een persoon die een
dergelijke cursus heeft gehad. Indien een opgeleide deskundige bijvoorbeeld een
anti-blafband adviseert gedurende een bepaalde periode dan moet deze immers
ook omgedaan kunnen worden zonder de fysieke aanwezigheid van de
deskundige, maar uiteraard wel binnen de reikwijdte van het advies van de
deskundige. Met de eis van deskundigheid wordt niet alleen een correct gebruik
van de band beoogd, ook wordt een deskundige in staat geacht te kunnen
beoordelen of er geen diervriendelijker methoden bestaan om de problemen aan
te pakken, en of een houder in staat is de instructies over het gebruik van een
band op te volgen. Concreet betekent dit als een cursus voor het gebruik of het
kunnen adviseren over het gebruik van de elektronische halsband verplicht is
gesteld, elk gebruik van een elektronische halsband door iemand die de cursus
niet heeft gevolgd dan wel gebruik dat buiten een concreet advies van een
deskundige om geschiedt, als dierenmishandeling wordt beschouwd en daarmee
verboden is.
Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat er geen sprake is van mishandeling voor
zover een dier op een toegestane wijze wordt onderworpen aan een
diergeneeskundige handeling zoals elektroconvulsietherapie of een PET-scan
(Positron Emissie Tomografie), of aan een toegestane scan voor de beveiliging van
een vracht in een vliegtuig. Mishandeling is evenmin aan de orde als een dier
wordt gedood voor de slacht, of, in geval van insecten, als deze worden gedood
bij doorstraling van voedsel.

Pagina 6 van 23

---CONCEPT--Ten aanzien van de verhouding met de Europese verordening nr. 1/2005 inzake
de bescherming van dieren tijdens het vervoer3 het volgende.
Ingevolge hoofdstuk III van bijlage I bij die verordening geldt een verbod op het
gebruik van prikstokken of andere puntige voorwerpen bij het vervoeren van
dieren. Onder het vervoer van dieren wordt in het kader van deze verordening
tevens het in- en uitladen verstaan. De toevoeging van onderdeel g in artikel 1.3
van het Besluit houders van dieren kent echter een breder toepassingsbereik.
Onderdeel g ziet namelijk op het gebruik van en vastbinden of aanlijnen met elk
voorwerp waarmee door de scherpe uitsteeksels een dier pijn kan worden
toegebracht in elke situatie.
Voorts is in genoemd hoofdstuk van bijlage I bij verordening nr. 1/2005 bepaald
dat het gebruik van apparaten waarmee elektrische schokken kunnen worden
toegebracht zoveel mogelijk moet worden vermeden. Toepassing mag onder
bepaalde voorwaarden alleen bij volwassen runderen en varkens.
De verordening regelt in welke gevallen de lidstaten nationaal strengere
maatregelen met het oog op de verbetering van het dierenwelzijn bij vervoer
mogen stellen. Dit mag kort gezegd alleen indien het vervoer geheel en al binnen
de landsgrenzen plaatsvindt.
Voor zover het gebruik van apparatuur waarmee elektrische schokken kunnen
worden toegediend plaatsvindt in het kader van het vervoer van dieren, zal de
verordening dus leidend zijn voor de werkingssfeer van dit gedeelte uit onderdeel
h van artikel 1.3 van het Besluit houders van dieren.
Het gebruik van deze apparatuur in alle andere gevallen, valt onverkort onder de
werking van het toegevoegde onderdeel h van artikel 1.3 van het Besluit houders
van dieren.
Vanzelfsprekend kunnen handelingen die volledig binnen de werkingssfeer van de
verordening nr. 1/2005 vallen onder omstandigheden nog altijd worden
gekwalificeerd als dierenmishandeling. Dit kan immers het geval zijn indien er
sprake is van buitenproportioneel handelen. Dit volgt uit het algemene verbod op
dierenmishandeling als bepaald in artikel 2.1, eerste lid, van de wet.
Doden van dieren op primair bedrijf
Om het welzijn van dieren die worden gedood voor de productie van dierlijke
producten tijdens het dodingsproces te waarborgen geldt de Europese verordening
nr. 1099/2009 inzake de bescherming van dieren bij het doden.4 Het
diervriendelijk doden van landbouwhuisdieren ter verkrijging van dierlijke
producten is een taak van slachthuizen, die om grote zorgvuldigheid vraagt.
Strikte naleving van de Europese verordening nr. 1/20055 ter bescherming van
dieren tijdens het vervoer op het punt van transportwaardigheid in combinatie
met een strenge controle op de plaats van bestemming zal met zich meebrengen
dat wrakke dieren vaker op het primaire bedrijf zullen worden gedood.
Het doden van het dier op het primaire bedrijf moet gebeuren op een
verantwoorde, welzijnsvriendelijke wijze. Dat is de verantwoordelijkheid van de
veehouder. Hij draagt zorg voor het welzijn van zijn dieren, ook als ze wrak zijn of
geëuthanaseerd moeten worden vanwege bijvoorbeeld bedrijfseconomische
redenen. Bij het doden van dieren moeten de artikelen 1.12 tot en met 1.14 van
het Besluit houders van dieren worden nageleefd. Deze artikelen zien erop toe dat
3

Verordening (EG) nr. 1/2005 van de Raad van 22 december 2004 inzake de bescherming van dieren tijdens het

vervoer en daarmee samenhangende activiteiten en tot wijziging van de Richtlijnen 64/432/EEG en 93/119/EG en
van Verordening (EG) nr. 1255/97 (PbEU 2005, L 3)
4

Verordening (EG) nr. 1099/2009 van de Raad van 24 september 2009 inzake de bescherming van dieren bij het

doden (PbEU 2009, L 303)
5

Zie voetnoot 3
Pagina 7 van 23

---CONCEPT--bij het doden van een dier elke vermijdbare pijn, spanning of lijden wordt
bespaard, er een methode wordt gehanteerd die waarborgt dat de dood
onmiddellijk of na bedwelming, maar vóórdat de bewusteloosheid is geweken,
intreedt en dat degene die het dier doodt beschikt over aantoonbare kennis en
vaardigheden. Bedwelming mag alleen achterwege gelaten worden als er een
onmiddellijk gevaar voor mens of dier dreigt of het dier ondraaglijk lijdt en zo snel
mogelijk ter beëindiging van dat lijden moet worden gedood.
In het Besluit houders van dieren is op dit moment reeds een grondslag
opgenomen om bij ministeriële regeling nadere regels te kunnen stellen ten
aanzien van de voor het doden van dieren benodigde kennis en vaardigheden.
Gebleken is dat ook ten aanzien van de te hanteren methoden deze wens bestaat.
In overleg met de diverse sectoren is duidelijk geworden dat vooral voor de
kleinere diersoorten en/of jonge dieren behoefte is aan een goede, eenvoudige en
door de boer toe te passen dodingsmethode. Voor de grotere diersoorten zoals
runderen heeft de sector zelf aangegeven dat hiervoor de dierenarts zou moeten
worden ingezet. Wageningen UR (hierna ook: WUR) heeft geïnventariseerd welke
dodingsmethoden in welke gevallen toegepast kunnen worden. Voortbouwend op
deze inventarisatie is in het onderhavige besluit een grondslag gecreëerd in artikel
1.13 van het Besluit houders van dieren om bij ministeriële regeling nadere
invulling te geven aan welke methoden geschikt worden geacht voor de te
onderscheiden diersoorten en –categorieën.
Scheidingsleeftijd apen
In het Besluit houders van dieren is in artikel 1.20 de minimale leeftijd
opgenomen waarop sommige diersoorten gescheiden mogen worden van het
ouderdier. Dit vormt een uitwerking van artikel 2.2, zevende lid, van de wet,
waarin een verbod is neergelegd op het scheiden van jongen en ouderdieren
voordat die jongen een bij algemene maatregel van bestuur vastgestelde leeftijd
hebben bereikt.
Met het opstellen van het Besluit houders van dieren is door Wageningen UR,
Livestock Research in samenwerking met de Faculteit Diergeneeskunde van de
Universiteit Utrecht een quickscan6 uitgevoerd teneinde te bepalen of op basis van
nieuwe inzichten de regels voor het scheiden van dieren aanpassing behoeven.
Deze quickscan bevatte nog geen directe indicatie om de leeftijden voor apen aan
te passen. De staatssecretaris heeft in een brief over moties en toezeggingen
Besluit houders van dieren (Kamerstukken II, 2013/14, 28 286, nr. 653)
aangegeven artikel 1.20 van het Besluit houders van dieren te heroverwegen wat
betreft apen. Dit op basis van opmerkingen van Stichting AAP met betrekking tot
de leeftijden voor primaten tijdens de consultatie van het ontwerpbesluit houders
van dieren en de discussie hierover tijdens het notaoverleg van 25 maart 2013.
Wageningen UR, Livestock Research is gevraagd in aanvulling op de quickscan een
onderzoek uit te voeren naar de effecten van het scheiden van de jongen en de
moederdieren op het gedrag van de apen. De bevindingen daarvan zijn
neergelegd in het rapport ‘Separation ages for primates in new Dutch legislation7’.
Naar aanleiding van dit onderzoek is besloten om de volgende aanpassingen door
te voeren. Oorspronkelijk werd in artikel 1.20 onderscheid gemaakt tussen
individueel gehouden en in groepen gehouden primaten. Dit onderscheid is thans
afgeschaft. Zowel Stichting AAP als het hiervoor genoemde WUR-rapport geven
aan dat het individueel huisvesten van primaten tot zeer ernstige
welzijnsproblemen kan leiden en hebben daarom geadviseerd de afzonderlijke
6

“Scheiden van dieren”, ASG rapport 428, januari 2011.

7

M.B.M.Bracke, H. Hopster, Separation ages for primates in new Dutch legislation (WUR rapport 728, april 2013)

Pagina 8 van 23

---CONCEPT--leeftijd bij individuele huisvesting uit het op de toenmalige Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren gebaseerde Besluit scheiden van dieren niet langer te
continueren. Een dergelijke systematiek wekt namelijk de suggestie dat
individuele huisvesting als een normale vorm van huisvesting van primaten zou
kunnen worden gezien in plaats van een vorm die alleen zou moeten worden
toegepast bij hoge uitzondering (bijvoorbeeld ingeval van een besmettelijke
ziekte).
Ten aanzien van primaten werd voorts aangetekend dat de speenmethode, de
manier van scheiden en de sociale structuur voor en na het scheidingsmoment,
van cruciaal belang zijn voor een goede ontwikkeling van de jonge dieren en het
minimaliseren van negatieve gevolgen van het scheiden bij zowel moeder als
nakomeling(en). Naar aanleiding van het vorengenoemde rapport van de WUR zijn
voor de primaten leeftijden vastgesteld die voor een deel overeenkomen met de
oorspronkelijke leeftijd waarop de dieren gescheiden mochten worden, mits zij in
de groep worden gehouden (de Beermakaken, de Java-apen en de Rhesus-apen).
Voor Doeroecoeli’s, Marmosets en Doodshoofdapen zijn de leeftijden vastgesteld
op de leeftijd waarop deze diersoorten in het Besluit scheiden van dieren mochten
worden gescheiden om solitair te worden gehouden. De leeftijd van Chimpansees
is ten algemene opgehoogd tot een leeftijd van 4,5 jaar. De leeftijden zijn met
deze aanpassingen gebaseerd op de huidige inschatting van deskundigen, die bij
scheiding na de genoemde leeftijden geen langdurig aanhoudende welzijns- of
gezondheidsproblemen hebben kunnen constateren in de praktijk en evenmin het
optreden van deze problemen aannemelijk achten op basis van hun expertise.
De in het gewijzigde artikel 1.20 van het Besluit houders van dieren genoemde
leeftijden gelden niet voor primaten, indien deze dieren als zodanig vallen onder
het bereik van richtlijn 2010/63/EU8. Voor deze apen die worden gehouden als
proefdier blijven ingevolge artikel 2 van genoemde richtlijn de op 9 november
2010 bestaande scheidingsleeftijden uit het Besluit scheiden van dieren gelden.
Deze leeftijden zijn thans neergelegd in het nieuwe vierde lid van artikel 1.20.
Scheidingsleeftijd konijnen
In artikel 1.20 van het Besluit houders van dieren is een leeftijd opgenomen
waarop konijnen van hun moeder mogen worden gescheiden. Daarbij wordt
onderscheid gemaakt tussen konijnen bestemd voor productie van dierlijke
producten en konijnen die bestemd zijn om te worden gehouden als gezelschapsof hobbydier. In het hierna volgende wordt de laatste categorie konijnen verder
buiten beschouwing gelaten.
Voor konijnen gehouden voor de productie van dierlijke producten is een
scheidingsleeftijd bepaald van vier weken, mits de konijnen daarna nog in ieder
geval tot de leeftijd van zes weken op het geboortebedrijf verblijven.
In de praktijk worden de dieren gespeend, dat wil zeggen gescheiden van de
moeder, tussen de 28 en 35 dagen en blijven de dieren op het bedrijf tot aan de
leeftijd van 11 á 12 weken, waarna ze geslacht worden.
Recent is gebleken dat er een kleine categorie bedrijven is waarbij de voor
productie gefokte konijnen worden gespeend op de leeftijd van 30 tot 35 dagen,
waarna zij vervoerd worden naar een ander bedrijf waar ze vervolgens afgemest
worden tot aan het moment waarop zij worden geslacht. De omstandigheden
(voeding, huisvesting, klimaat en professionaliteit van de houder) op het
afmestbedrijf zijn zo veel mogelijk gelijk aan die van het bedrijf waar ze
oorspronkelijk gefokt zijn. Door het hanteren van een dergelijke scheidingsleeftijd
voldoen deze bedrijven echter niet aan artikel 1.20 van het Besluit houders van
8

Richtlijn 2010/63/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 september 2010 betreffende de

bescherming van dieren die voor wetenschappelijke doeleinden worden gebruikt (PbEU 2010, L 276)
Pagina 9 van 23

---CONCEPT--dieren. Om te kunnen besluiten of een derde categorie scheidingsleeftijd voor
konijnen mogelijk zou zijn, te stellen op vijf weken, is aan Wageningen UR om
advies gevraagd of dit verantwoord is, bezien vanuit het welzijn van moeder en
jongen en de uitgangspunten zoals geformuleerd in de nota van toelichting bij
artikel 1.20 van het Besluit houders van dieren. De WUR geeft in haar expertadvies aan dat vijf weken een redelijke leeftijd is voor deze jongen om het
transport en het verplaatsen en de hiermee gepaard gaande stress goed te
doorstaan, mits het transport onder goede omstandigheden plaatsvindt.
De effecten van het hanteren van een scheidingsleeftijd van vijf weken en
daaropvolgend transport naar een afmestbedrijf zijn afgewogen tegen de gevolgen
van de tot dan toe in artikel 1.20 gehanteerde uitgangspunten voor het scheiden
van konijnen. In deze afweging is gekeken naar de economische gevolgen voor
het bedrijf en het welzijn van het moederdier, indien de dieren tot zes weken bij
de moeder moeten blijven en de effecten van het transport op de jonge konijnen
bij vervoer op vijf weken.
De conclusie van die afweging is dat het gerechtvaardigd is om een derde
categorie toe te voegen aan de scheidingsleeftijden voor konijnen, waarvoor een
scheidingsleeftijd van vijf weken geldt.
Schemerperiode stallen konijnen
Door middel van de wijziging van het Besluit houders van dieren in het kader van
de overname van de productschapsregels, is voor konijnen uit de Verordening
welzijnsnormen konijnen (PPE) 2006 een aantal voorschriften overgenomen over
de verlichting in stallen, opgenomen in artikel 2.76q van genoemd besluit. De
houder moet een dag- en nachtritme hanteren om de natuurlijke omstandigheden
zo veel mogelijk na te bootsen. Dit dag- en nachtritme houdt in dat het minimaal
acht uur licht en acht uur donker moet zijn. In beide gevallen moet dit ten minste
vier uur aaneengesloten het geval zijn. Tussen de licht- en donkerperiode wordt
voor voedsters en fokrammen een schemerperiode van minimaal een uur
gehanteerd. In de nota van toelichting bij het wijzigingsbesluit ter overname van
de productschapsregels is naar aanleiding van de ontvangen commentaren reeds
aangegeven dat er ook gekeken zou worden naar de wenselijkheid van een
schemerperiode van minimaal een uur tussen de donker- en lichtperiode. Uit een
advies van Wageningen UR blijkt dat dit vanuit welzijnsoogpunt wenselijk is. De
konijnensector en Dierenbescherming zijn geconsulteerd over dit advies. Beide
zijn ook voorstander van het invoeren van een schemerperiode in de overgang
van donker naar licht. Dat heeft ertoe geleid dat in het onderhavige besluit ook in
een schemerperiode is voorzien tussen de donker- en lichtperiode.
Verplichte bedwelming paling
Ter uitvoering van de motie Ouwehand (Kamerstukken II 2010/11, 32 658, nr.
14) waarin de regering wordt verzocht om een verbod in te voeren op het doden
van paling middels een zoutbad en regelgeving te ontwikkelen voor bedwelming
voorafgaand aan de slacht, wordt door middel van het onderhavige besluit in
hoofdstuk 5 van het Besluit houders van dieren geregeld dat paling (aal) moet
worden bedwelmd voordat deze mag worden gedood ter verkrijging van dierlijke
producten. Bij ministeriële regeling zullen regels worden gesteld ten aanzien van
de methoden waarmee de aal wordt bedwelmd. In de regeling worden eisen
vastgelegd waaraan een apparaat voor (elektrische) bedwelming van paling moet
voldoen. De regeling is van toepassing op het doden van aal met het oog op de
productie van dierlijke producten, tenzij dit doden plaatsvindt door de eigenaar
voor particulier huishoudelijk verbruik. Onder deze laatste categorie vallen niet de
kleine ambachtelijke palingrokerijen die voor particuliere feesten paling roken. Zij
doden het dier immers met het oog op het verkrijgen van een dierlijk product.
Pagina 10 van 23

---CONCEPT--Paling wordt van oudsher gedood door de vis in onverdoofde staat in een zoutbad
of in ijswater met zout te plaatsen. Deze dodingsmethode heeft tot gevolg dat de
slijmlaag op de huid van de paling verwijderd wordt. Dit is nodig, omdat paling
anders te glibberig is om te hanteren en verder te verwerken en omdat de
slijmlaag kwaliteitsproblemen bij het uiteindelijke product veroorzaakt na afloop
van het rookproces. De genoemde dodingsmethode heeft niet een snelle dood van
de paling tot gevolg. Na onderzoek9 is nu een welzijnsvriendelijke
bedwelmingsmethode beschikbaar, gebaseerd op elektriciteit. Hiermee kunnen
palingen binnen één seconde bedwelmd worden voorafgaand aan het doden. Dit
laatste vindt na bedwelming onveranderd plaats door middel van de hiervoor
omschreven dodingsmethode. Doordat de palingen nu echter zijn bedwelmd,
merken zij niets meer van het mengsel van ijswater en zout waarin zij minimaal
vijftien minuten verblijven.
Ten aanzien van de verhouding tussen de eerder genoemde Europese verordening
nr. 1099/200910 en de verplichting om paling te bedwelmen wordt het volgende
opgemerkt. Genoemde verordening bevat regels die strekken tot de bescherming
van dieren onder andere wanneer zij worden gedood met het oog op het
verkrijgen van dierlijke producten. Vanwege de verschillen die in fysiologisch
opzicht bestaan tussen vissen en landdieren en vanwege het feit dat op dit
moment het onderzoek naar bedwelming en pijnbeleving van vissen nog veel
minder ver gevorderd is, is in artikel 1, eerste lid, van de verordening bepaald dat
uitsluitend artikel 3, eerste lid, van de verordening van toepassing is op vissen. In
dat lid is bepaald dat de bedrijfsexploitant die het dier doodt er op moet toezien
dat dieren elke vermijdbare vorm van pijn, spanning en lijden wordt bespaard.
Voor het overige zijn louter nationaalrechtelijke bepalingen op het doden van deze
dieren van toepassing.
In artikel 27 van deze verordening is opgenomen dat de Europese Commissie
uiterlijk in december 2014 met een verslag komt over de mogelijkheid om
voorschriften in te voeren die zien op de bescherming van vissen bij het doden, zo
nodig voorzien van voorstellen tot aanpassing van de verordening. Tot op heden is
bedoeld verslag niet afgekomen. Zolang deze voorschriften nog niet zijn
vastgesteld, mogen de lidstaten hun nationale bepalingen in stand houden.
§ 4. Technische en overige wijzigingen
Door middel van het onderhavige besluit worden in het Besluit houders van dieren
enkele meer technische en redactionele aanpassingen doorgevoerd.
Spleetbreedte roostervloeren vleesvarkens
De norm die geldt voor de maximale spleetbreedte in roostervloeren voor
vleesvarkens wordt in overeenstemming gebracht met de thans door de Europese
Commissie gegeven uitleg aan de toepasselijke bepaling van richtlijn nr.
2008/120/EG.11 In de brief van 3 juli 2014 (Kamerstukken II 2013/14, 28286, nr.
750) is onderhavige wijziging aangekondigd.
Testbedrijven legkippen

9

Vis, J.W. van de; Burggraaf, D.; Reimert, H.; Lambooij, E. (2013) Operationaliseren van elektrisch bedwelmen

van Europese kweekpaling Yerseke : IMARES, (Rapport / IMARES C089/13), 23 pp
10

Zie voetnoot 3.

11

Richtlijn 2008/120/EG van de Raad van 18 december 2008 tot vaststelling van minimumnormen ter

bescherming van varkens (Pb EU 2009, L 47)
Pagina 11 van 23

---CONCEPT--Het College van Beroep voor het bedrijfsleven heeft in zijn uitspraak van 15 juli
201412 geoordeeld dat kippen die worden gehouden voor het testen ten behoeve
van de fokkerij, dienen te worden aangemerkt als legkippen waarop de regels
voor het houden van legkippen van toepassing zijn. Tot dan toe is verondersteld
dat dit niet het geval was en dus werden de huisvestingsregels voor legkippen niet
op stallen met deze kippen toegepast.
Onverkorte toepassing van de bestaande huisvestingsregels voor legkippen op
deze bedrijven zou betekenen dat het testen van de kippen niet langer kan
gebeuren, althans niet op een effectieve wijze. Dat zou schadelijk zijn voor de
legkippensector en voor het dierenwelzijn, gegeven het streven socialere rassen
met minder pikgedrag te fokken. In verband hiermee was en is er reden voor deze
legkippen aangepaste huisvestingsregels in te voeren. Dit besluit voorziet daarin,
waarbij de aanpassing is beperkt tot wat noodzakelijk is voor het effectief testen
van legkippen, rekening houdend met de hiervoor bedoelde rechterlijke uitspraak.
Voor het testen van legkippen voor een fokbedrijf moeten de kippen in een kooi
worden gehouden met een groepsgrootte van vijf tot acht dieren vanwege het feit
dat een “familie” van legkippen van eenzelfde leeftijd uit ten hoogste 50 tot 60
legkippen bestaat, terwijl voor het verkrijgen van betrouwbare testgegevens acht
à twaalf "herhalingen" nodig zijn, in die zin dat even zoveel groepen legkippen
worden getest. Een andere reden voor de groepsgrootte van vijf tot acht dieren is
dat anders geen goede waarneming van de interacties tussen kippen mogelijk is.
Verder is van belang dat de legkippen worden getest onder
praktijkomstandigheden. Anders hebben de testgegevens onvoldoende
voorspellende waarde en zijn ze niet bruikbaar voor de fokwaardeschattingen.
Toepassing van de reguliere huisvestingsnormen op testbedrijven betekent dat de
legkippen ten minste in koloniehuisvesting moeten worden gehouden.
Koloniehuisvesting is echter geënt op een groepsgrootte van minimaal circa 30
dieren. Bij gebruik van deze relatief grote kooien voor het testen van groepen van
slechts vijf tot acht dieren is geen sprake van praktijkomstandigheden zodat de
testresultaten niet bruikbaar zijn.
Tenslotte is van belang dat de onderzoeksomstandigheden in de loop der tijd zo
min mogelijk worden gewijzigd omdat anders testresultaten van voor en na de
wijziging niet meer goed vergelijkbaar zijn. Die vergelijkbaarheid is wezenlijk voor
het onderzoek op fokwaarden. De continuïteit van de onderzoeksomstandigheden
zou worden verstoord bij een overgang op koloniehuisvesting, niet alleen vanwege
de oppervlakte per kooi maar ook vanwege de hoogte van de kooi. Uit onderzoek
is gebleken dat kippen bij een kooihoogte van 60 cm ander gedrag vertonen
(meer kannibalisme) dan bij een kooihoogte van 45 cm, het uitgangspunt voor de
huidige kooien.
In verband hiermee voorziet dit besluit voor testbedrijven in een aanpassing van
de oppervlakte- en hoogtenormen voor koloniehuisvesting. Testbedrijven kunnen
op grond hiervan voor het testen van legkippen kooien gebruiken met een hoogte
van 45 cm. Verder vervalt de norm voor de oppervlakte van de kooi (25.000 cm2).
Ten derde zijn de normen voor de oppervlakte van het nest en van de
scharrelvoorziening (2.700 cm2) aangepast. Voor de grootte van het nest en de
scharrelvoorziening wordt volstaan met een norm van 90 cm2 per legkip (dit in
overeenstemming met het bestaande vereiste voor het geval meer dan 30
legkippen worden gehouden).
Voor het overige blijven de huisvestingsregels onverkort gelden voor
testbedrijven, zoals de vereisten betreffende de oppervlakte per legkip (800 of
900 cm2), de zitstokken, de voerbak en de drinkgoot. Gelet hierop is het welzijn
van legkippen in testbedrijven afdoende gewaarborgd.
12

ECLI:NL:CBB:2014:287
Pagina 12 van 23

---CONCEPT--Voor de goede orde zij vermeld dat dit onderdeel van het besluit geen gevolgen
heeft voor de implementatie van de Legkippenrichtlijn.13 Deze richtlijn verplicht
om legkippen ten minste in een verrijkte kooi te huisvesten. Voor de verrijkte kooi
is de minimale hoogte 45 cm en de minimale oppervlakte bedraagt 2.000 cm2 en
per legkip 750 cm2 (artikel 2.72, eerste lid, onderdeel a, Besluit houders van
dieren). Dit staat niet in de weg aan de hiervoor vermelde hoogtenorm en
oppervlaktenormen voor testbedrijven, die er onder meer toe leiden dat bij een
minimale groep van vijf dieren de bruikbare oppervlakte van de kooi ten minste
4.000 cm2 moet zijn.
In het inwerkingtredingsbesluit zal worden vastgelegd dat voor de aangepaste
normen voor testbedrijven een invoeringstermijn van twee jaar geldt opdat de
testbedrijven voldoende tijd hebben om de benodigde aanpassingen te realiseren.
De aangepaste normen hebben een looptijd van vijftien jaar dus, rekening
houdend met de invoeringstermijn, tot 2034. Er is gekozen voor een tijdelijke
voorziening omdat het wenselijk is dat fokbedrijven alternatieve testmethoden
ontwikkelen waarbij zich niet langer het knelpunt ten aanzien van de reguliere
huisvestingsnormen voordoet. De looptijd komt overeen met de gebruikelijke
afschrijvingsperiode voor investeringen en geeft het fokbedrijf tijd om alternatieve
testmethoden te ontwikkelen.
Lijst van voor productie te houden dieren
Er is van de gelegenheid gebruik gemaakt om een aantal redactionele
verbeteringen door te voeren in de lijst waarin op grond van artikel 2.3 van de
wet is bepaald welke dieren met het oog op de productie mogen worden
gehouden. Het betreft de wijzigingen van, volgens de meest recente
nomenclatuur, incorrect gespelde wetenschappelijke namen van insecten en het
plaatsen van de visfamilie Seriola spp. (Nederlandse naam: geelstaarten) op de
lijst van voor productiedieren te houden dieren.
Onder de toenmalige Gezondheids- en welzijnswet voor dieren was deze visfamilie
reeds aangewezen door middel van een wijziging van de op genoemde wet
gebaseerde Vrijstellingsregeling dierenwelzijn. Aanvankelijk was slechts één
ondersoort van deze familie aangewezen om te mogen worden gehouden als
productiedier, te weten de Yellowtail Kingfish. Nadien bleek echter dat er bij de
sector behoefte bestond om de hele visfamilie aan te wijzen als geschikt om te
worden gehouden als productiedier. Op basis van onderzoek door
Onderzoeksinstituut IMARES14 is gebleken dat aanwijzing van de hele visfamilie
mogelijk is. IMARES hanteert het ‘Protocol Toelaten Nieuwe Aquatische Soorten
voor Productiedoeleinden’ waarin is opgenomen dat een visfamilie op de lijst
geplaatst kan worden op basis van onderzoek naar één soort uit die familie, indien
er geen substantiële verschillen bestaan tussen de soorten behorende tot die
visfamilie. IMARES heeft de soort S. lalandi onderzocht, en literatuuronderzoek
gedaan naar andere Seriola soorten die in aanmerking komen voor kweek, zoals
S. lalandi, S. dumerili, S. quinqueradiata en S. rivoliana.
De aanwijzing van deze visfamilie wordt door middel van de wijziging van bijlage
II van het Besluit houders van dieren gecontinueerd onder de Wet dieren.
13

Richtlijn 1999/74/EG van de Raad van 19 juli 1999 tot vaststelling van minimumnormen voor de bescherming

van legkippen (PbEG 1999, L 203)).
14

IMARES, Fork naar Farm deelrapport: experimentele kweek van Yellow kingfish (Seriola lalandi) en de

implementatie hiervan, rapportnummer C 111/11; IMARES, Yellowtail Kingfish Toetsing van een familie voor
plaatsing op de lijst voor productie te houden dieren; De houderij van Yellowtail Kingfish (Seriola lalandi)
Audit rapport t.b.v. lijst te houden diersoorten September 2011 Dr. Karin van de Braak Sustainable Aquaculture
Solutions

Pagina 13 van 23

---CONCEPT--Verbeteringen en verwijzingen
De artikelen 3.7, tweede lid, en 6.5, eerste lid, bevatten, een zelfde, onjuiste
verwijzing. Deze wordt met onderhavig besluit gecorrigeerd. In Bijlage I, waarin
de scheidingsleeftijden voor papegaaiachtigen zijn gegeven, is een tweetal soorten
vermeld waarvan is vastgesteld dat de beide soorten zijn uitgestorven. De
betreffende vermeldingen worden met het besluit weggenomen.
§ 5. Notificatie
Een ontwerp van dit besluit is genotificeerd op basis van richtlijn nr. 98/34/EG15.
Tevens zal notificatie plaatsvinden in het kader van richtlijn nr. 2006/123/EG16.
§ 6. Uitvoering en handhaving
Met het toezicht op de naleving van het bij of krachtens het Besluit
diergeneeskundigen en het Besluit houders van dieren bepaalde zijn belast
degenen die op grond van artikel 8.1 van de wet daartoe zijn aangewezen. Dit zal
eveneens gelden voor de wijzigingen die door het onderhavige besluit zijn
aangebracht in genoemde besluiten.
Overtreding van de bepalingen kan op verschillende manieren worden bestraft.
Een aantal regels is strafbaar gesteld op grond van artikel 8.11 van de wet. Voor
de overtreding van een aantal andere voorschriften is voorzien in sanctionering
via de Wet op de economische delicten. Los daarvan is voor diverse bepalingen
voorzien in de mogelijkheid tot het opleggen van een bestuurlijke boete. Tot slot
kan op grond van artikel 8.5 van de wet besloten worden tot het opleggen van
een last onder bestuursdwang dan wel een last onder dwangsom bij
geconstateerde (dreiging van) overtredingen.
Voor meer gedetailleerde informatie over het stelsel van handhaving van het
Besluit diergeneeskundigen en het Besluit houders van dieren wordt verwezen
naar paragraaf 3 van de Nota van Toelichting op het Besluit diergeneeskundigen17,
respectievelijk paragraaf 5 van de Nota van Toelichting op het Besluit houders van
dieren18.
§ 7. Regeldruk
Met dit besluit neemt de regeldruk toe met € 117.500 per jaar gedurende tien
jaar.
Zoals aangegeven in de paragrafen 2 en 3 komen de wijzigingen voornamelijk
voort uit het notaoverleg over de aanhangige ontwerpbesluiten inzake de Wet
dieren van 25 maart 2013 en de beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober 2013.
De verwezenlijking van de beleidsvoornemens is grotendeels voorzien door middel
van die instrumenten die voorrang geven aan de samenleving, die ruimte laten
voor maatschappelijke betrokkenheid en die de betrokken groepen in de
samenleving de ruimte bieden om zich te organiseren en om eigen initiatieven te
ontwikkelen en uit te voeren. Concreet gaat het daarbij om onder meer
15

Richtlijn 98/34/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 juni 1998 betreffende een

informatieprocedure op het gebied van normen en technische voorschriften en regels betreffende de diensten van
de informatiemaatschappij (PbEG 1998, L 204))
16

Richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op

de interne markt (PbEU 2006, L 376)
17

Stb. 2014, 162, blz. 34

18

Stb. 2014, 210, blz. 88-89
Pagina 14 van 23

---CONCEPT--intentieverklaringen, ketenafspraken, het ontwikkelen van gidsen voor goede
praktijken en het verhogen van kennis en kunde bij houders van dieren.
Regelgeving is uitsluitend voorzien in die gevallen waarin dat voor de
verwezenlijking van het beleid noodzakelijk is. In deze context heeft de afweging
plaatsgevonden of regelgeving noodzakelijk is en of, indien noodzakelijk, gekozen
is voor de minst belastende regeldrukvariant. In een aantal gevallen zijn de regels
vereenvoudigd, zoals bij de scheidingsleeftijd van apen.
Dit besluit leidt tot een beperkte toename van de regeldruk voor palingbedrijven.
Met het onderhavige besluit wordt in hoofdstuk 5 van het Besluit houders van
dieren geregeld dat paling (aal) moet worden bedwelmd voordat deze mag
worden gedood ter verkrijging van dierlijke producten. Na wetenschappelijk
onderzoek en in overleg met betrokkenen is een apparaat ontwikkeld waarmee
paling op een zo diervriendelijk als mogelijke wijze kan worden bedwelmd. Dit
apparaat bestaat reeds voor het verwerken van relatief grote (500-1000 kg/dag)
hoeveelheden. Ook is er een apparaat gereedgekomen voor kleine tot middelgrote
(10-15 kg/batch) hoeveelheden paling en er zal naar verwachting afhankelijk van
wensen en behoeften van kleinere verwerkers, ook voor deze categorie een
apparaat worden ontwikkeld. Om een indicatie van de nalevingskosten te geven
wordt er van uitgegaan dat voor hoeveelheden van 500-1000 kg/dag een
apparaat € 75.000 kost. Voor kleine tot middelgrote hoeveelheden kost het
apparaat € 8.500. Indien een apparaat in collectief verband wordt aangeschaft
vallen de kosten voor de deelnemende bedrijven uiteraard lager uit. De aanschaf
van een apparaat in collectief verband kan leiden tot extra reistijd maar dat leidt
ook per deelnemend bedrijf tot minder aanschafkosten en wordt niet gezien als
nalevingslast. Aangenomen wordt dat in Nederland 10 grote en 50 apparaten voor
kleine tot middelgrote hoeveelheden nodig zullen zijn. Dit leidt tot een
investeringsvolume van ten hoogste € 1.175.000. Om een inschatting van het
regeldrukeffect te maken wordt gesteld dat de apparaten tien jaar meegaan,
hetgeen leidt tot een jaarlijkse totale regeldruk van € 117.500 voor in totaal 60
bedrijven.
Overige bedrijfseffecten
In onderhavig besluit wordt een aantal wijzigingen aangebracht die buiten de
definitie van regeldruk vallen, maar wel een bedrijfseffect hebben. Daarbij gaat
het om het verbod op de neusring bij mannelijke varkens, het toestaan van het
onthoornen van geitenlammeren op kinderboerderijen en de wijziging van de
scheidingsleeftijd van apen en bedrijfsmatig gehouden konijnen. Zoals in de
paragrafen 2 en 3 beschreven komen deze wijzigingen voort uit de afweging
tussen de belangen van het dier en overige relevante belangen zoals
volksgezondheid, economie en milieu.
De huidige praktijk op deze thema’s is al in overeenstemming met het
onderhavige besluit, en derhalve is er geen sprake van negatieve bedrijfseffecten.
Het verbod op vriesbranden van runderen als ingreep leidt tot kosten voor die
ondernemers die nog niet zijn overgeschakeld op een alternatieve individuele
koeherkenning ten behoeve van het diermanagement. Het gaat hier om ongeveer
10% van de houders. Niet alle houders vinden dit echter een geschikt alternatief
en in samenspraak met de sector zal gekeken worden naar welke andere
alternatieven mogelijk zijn en welk nader onderzoek daarvoor nodig is. Het is
derhalve niet mogelijk op dit moment al een inschatting te geven van de
bedrijfseffecten.
In het onderhavige besluit is een grondslag gecreëerd in artikel 1.13 van het
Besluit houders van dieren om bij ministeriële regeling nader invulling te geven
aan de dodingsmethoden die geschikt worden geacht voor toepassing op het
primaire bedrijf voor de te onderscheiden diersoorten en –categorieën.
Pagina 15 van 23

---CONCEPT--Ten aanzien van de verplichting om ook een schemerperiode te hanteren bij de
overgang van donker naar licht in stallen waarin konijnen worden gehouden, heeft
de sector aangegeven dat dit geen extra kosten met zich mee zal brengen.
De bepalingen die zijn opgenomen met betrekking tot de testbedrijven voor
legkippen, voorzien in een zodanige aanpassing van de hoogte- en
oppervlaktenormen voor koloniehuisvesting dat te testen legkippen in kleine
groepen kunnen worden gehouden en dat het onderzoek zonder wezenlijke
wijziging van de omstandigheden kan worden voortgezet. Voor de beoordeling van
deze aanpassing op bedrijfseffecten is uitgangspunt dat de houders van
testbedrijven op grond van de in paragraaf 4 bedoelde rechterlijke uitspraak reeds
moeten voldoen aan de reguliere huisvestingsnormen voor legkippen. Dit
onderdeel van het besluit heeft in verband hiermee geen negatieve gevolgen voor
de testbedrijven.
§ 8. Ontvangen commentaren
Op het concept van onderhavig besluit hebben belanghebbenden hun visie kunnen
geven via de algemene consultatiewebsite van de rijksoverheid:
www.internetconsultatie.nl.
Hieronder wordt op de hoofdpunten van de uitgebrachte reacties ingegaan, voor
zover deze niet elders in deze nota van toelichting aan de orde komen. Zo heeft
bijvoorbeeld de reactie van de Dierenbescherming geleid tot verduidelijking van
de toelichting bij de plaatsing van de visfamilie Seriola op de lijst van voor
productie te houden dieren en de toelichting bij de verplichte bedwelming van
paling. Reacties die betrekking hebben op de nadere uitwerking van de in het
besluit opgenomen bepalingen zullen betrokken worden bij de opstelling van de bij
dit conceptbesluit behorende ministeriële regeling (Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Diergeneeskunde, Dierenbescherming).
Dierenbescherming en LTO Nederland geven aan zich ten algemene te kunnen
scharen achter het merendeel van de voorgestelde wijzigingen omdat deze een
wenselijke verbetering van het niveau van dierenwelzijn met zich meebrengen.
Verboden gedragingen
Volgens de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD)
zou aan de opgesomde verboden gedragingen de volgende gedraging moeten
worden toegevoegd: poging tot verdrinking van dieren. Zoals is toegelicht in
paragraaf 4.1 van de toelichting bij het Besluit houders van dieren, is met het
artikel 1.3 van het Besluit houders van dieren geen limitatieve opsomming
gegeven van gedragingen die bij artikel 2.1 van de wet zijn verboden. Bij
handelingen die niet zijn genoemd in dat artikel kan sprake zijn van «zonder
redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel
toelaatbaar is, bij een dier veroorzaken van pijn of letsel dan wel benadelen van
de gezondheid of het welzijn van het dier» en deze handelingen vallen evenzeer
onder het in artikel 2.1 van de wet opgenomen verbod op dierenmishandeling.
Elektrische apparatuur: koetrainer, elektronische halsband en olifantenhaak
Het gebruik van apparatuur waarmee het dier door middel van stroomstoten,
elektromagnetische signalen of straling pijn kan worden toegebracht wordt met
voorliggend besluit expliciet aangemerkt als dierenmishandeling en is alleen
toegestaan indien het is gericht op het teweegbrengen van een gerechtvaardigde
verandering in het gedrag van het dier of ter voorkoming van gevaar voor mens of
dier.
LTO heeft bezwaar tegen de uitleg dat een koetrainer onder de hiervoor bedoelde
apparatuur valt en geeft aan dat het gebruik van een koetrainer bij huisvesting
Pagina 16 van 23

---CONCEPT--van koeien in een grupstal bijdraagt aan het welzijn en de gezondheid van de koe.
Met behulp van een lichte stroomschok wordt het dier geleerd om bij
defeceren/urineren naar achteren te stappen waardoor de koe haar standplaats
droog en schoon houdt en zij geen huidirritaties en klauwproblemen ontwikkelt.
Ook kan hierdoor de standplaats extra lang zijn. Indien er geen koetrainer
gebruikt kan worden zal de veehouder zoeken naar alternatieven om de
standplaatsen schoon te houden zoals het korter, strakker aanbinden van de
dieren.
Het gebruik van de elektrische koetrainer is weliswaar niet expliciet opgenomen in
artikel 1.3 van het Besluit houders van dieren, maar in de brief van 3 juli 2014
(Kamerstukken II 2013/14, 28 286 nr. 750) is aangegeven dat een elektrische
koetrainer daarop niet is gericht en derhalve geconcludeerd kan worden dat het
gebruik van een dergelijke installatie niet gerechtvaardigd is. Het gebruik van dit
middel wordt disproportioneel geacht.
Elektronische halsband
De Sophia Vereeniging heeft opnieuw gepleit voor een totaalverbod. Zoals
hiervoor omschreven wordt het gebruik van de elektronische halsband in sommige
gevallen proportioneel geacht omdat kan worden voorkomen dat een dier
bijvoorbeeld afgestaan zou moeten worden of andere, dieronvriendelijker,
methoden moeten worden gebruikt. Aan dit verzoek wordt derhalve geen gevolg
gegeven. Zowel de Electronic Collar Manufacturers Association (ECMA) als de
brancheorganisatie Dibevo hebben aangegeven dat de passage over excessief
blaffen en het verbod op de anti-blafband nuancering behoeft omdat volgens deze
partijen niet kan worden gesteld dat excessief blaffen nooit een gevaar betekent
voor mens of dier. Ook de politie heeft aangegeven de anti-blafband nog in
bepaalde gevallen nodig te hebben. Derhalve is besloten dat, alhoewel de antiblafband een voorspelbare en controleerbare prikkel oplevert, het gebruik
eveneens wordt gekoppeld aan de eis dat het gebruik geschiedt door, of op basis
van een advies van een deskundige. Dit om te voorkomen dat symptomen worden
bestreden zonder aandacht voor de onderliggende problemen. Dibevo heeft ook
gewezen op het level playing field en aangegeven dat een goede bijsluiter
eveneens waarborg biedt voor zorgvuldig gebruik. Met betrekking tot het level
playing field wordt opgemerkt dat afwijkende regels in verschillende lidstaten in
die zin geen probleem vormen omdat de banden nog steeds mogen worden
verkocht in Nederland. Voorts is op basis van de beschikbare stukken en
overleggen geconcludeerd dat deskundigheid zo belangrijk is dat een bijsluiter
onvoldoende waarborg biedt en derhalve een nadere invulling hiervan
gerechtvaardigd wordt geacht.
De Hondenbescherming heeft benadrukt voorstander te zijn van een volledig
verbod, maar in het kader van het huidige voorstel de invulling van deskundigheid
cruciaal te achten. Ook heeft de Hondenbescherming nadere studies onder de
aandacht gebracht over het risico bij het gebruik van de elektronische halsband.
De deskundigheid zal in het kader van de regeling worden uitgewerkt. De
suggesties van de Hondenbescherming zullen hierin worden meegenomen. Op
basis van de nadere informatie van de Hondenbescherming is niet geconcludeerd
tot aanpassing van het voorstel. Wel is geoordeeld dat zij het belang onderstrepen
van een verbod op het gebruik door ondeskundige gebruikers.
Een gedragsdeskundige heeft aangegeven dat het voor het bewerkstelligen van
een gedragsverandering soms nodig is dat de eigenaar de behandeling thuis
voortzet. Voor zover het gebruik geschiedt onder de verantwoordelijkheid van de
deskundige, gedurende de periode overeengekomen met de deskundige, en de
deskundige inschat dat de eigenaar in staat is om dit binnen de reikwijdte van het

Pagina 17 van 23

---CONCEPT--artikel toe te passen, valt een dergelijk gebruik binnen de reikwijdte van de
uitzondering op het verbod.
ECMA heeft voorts nog gepleit voor een maximale intensiteit van de banden.
Omdat banden waarmee door een elektrische stroomstoot pijn kan worden
toegebracht, zijn aangewezen als categorie II wapens in de Wet wapens en
munitie is hiervoor niet gekozen. Er is immers reeds sprake van een beperking
van mogelijk bezit van deze banden met een te zware intensiteit. Enkele partijen
merkten op dat het bestaande onderzoek vooral is uitgevoerd bij banden met een
zwaardere intensiteit. Alhoewel dit zo is wordt ingeschat dat ondeskundig gebruik
nog steeds kan leiden tot ernstige problemen. De prikkelsterkte van de banden is
variabel, zij kan worden ingesteld en de intensiteit hangt ook af van diverse
omstandigheden zoals het fysiek van de hond of de mate van beharing.
Enkele partijen gaven aan een nadrukkelijker uitleg te willen over welke situaties
nog wel toelaatbaar zijn en welke niet. Met betrekking tot de gerechtvaardigde
verandering in gedrag borgt juist de deskundigheid een goede afweging. De
situaties zijn immers niet uitputtend te beschrijven. Voor de politiehonden is meer
duiding gegeven in de toelichting.
Ook heeft de politie gevraagd naar eventuele overgangstermijnen voor het
aanpassen van de trainingsmethoden voor politiehonden. Een overgangstermijn
wordt niet nodig geacht. Inzet van de banden bij de training van politiehonden
waarvan door een deskundige wordt ingeschat dat niet zonder gevaar voor mens
of dier kan worden overgestapt op een andere trainingsmethode, blijft op grond
van deze regels immers mogelijk.
Tot slot werd ook opgemerkt dat elk trainingsmiddel verkeerd kan worden ingezet,
en dat het niet de elektronische band maar het gebruik van de elektronische band
het welzijn kan schaden. Dit klopt. De opsomming in artikel 1.3 van het Besluit
houders van dieren is dan ook geen limitatieve opsomming. Het betreft een aantal
voorbeelden van gedragingen die in ieder geval als dierenmishandeling kunnen
worden aangemerkt. Het feit dat het voor de elektronische halsband nader is
uitgewerkt welk gebruik proportioneel wordt geacht neemt niet weg dat ook
andere trainingsmiddelen verkeerd kunnen worden ingezet en zo het welzijn en de
gezondheid van een dier onnodig kunnen benadelen. Ook hier kan tegen worden
opgetreden.
Olifantenhaak
Wilde Dieren de Tent Uit heeft in 2011 ruim 11.000 burgerbrieven overhandigd
aan de toenmalige staatssecretaris voor een verbod op de olifantenhaak en is
verheugd te vernemen dat dit nu via de toevoeging van onderdeel g) aan artikel
1.3, wordt geregeld en sluit zich aan bij de zienswijze dat er geen redelijk doel is
om een dergelijk voorwerp jegens dieren te gebruiken.
Huisvesting en schemerperiode stallen konijnen
De Dierenbescherming is positief over het instellen van een schemerperiode van
donker naar licht. Zij vindt echter dat er in de konijnenhouderij meer zaken niet
goed op orde zijn en bepleit derhalve aanvullende regelgeving voor de huisvesting
van konijnen. Zoals ook aangegeven in de reactie op motie Van Dekken
(Kamerstukken II, 2013/14, 28 286, nr. 742) zal groepshuisvesting (of
parksysteem) voor moederkonijnen en voor vleeskonijnen in nationale wetgeving
worden opgenomen zodra uit onderzoek is gebleken dat een goed niveau van de
gezondheid van jonge konijnen mogelijk is in dit systeem.
Verbod op ingrepen
Ruim 100 melkveehouders, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) en

Pagina 18 van 23

---CONCEPT--LTO geven aan bezwaren te hebben tegen het voorgenomen besluit om
koudmerken te verbieden. Deze partijen geven aan dat koudmerken een
essentiële bijdrage levert aan de goede identificatie van het individuele dier en dat
praktische elektronische of welzijnsvriendelijke alternatieven voor koudmerken
vooralsnog ontbreken. Gegeven argumenten voor het behouden van koudmerken
als toegestane ingreep zijn:
i) identificatie op afstand (weide) en aan de achterzijde (zij-aan-zij melkstal)
faciliteert individuele zorg (zoals bijvoorbeeld tochtdetectie, temperaturen,
toediening van diergeneesmiddelen) en bevordert de (voedsel-)veiligheid;
ii) voorkomen van fouten met betrekking tot separatie van niet voor menselijke
consumptie geschikte melk (biest, antibiotica);
iii) oormerken zijn slecht leesbaar, en
iiii) faciliteren dat taken, uitgevoerd door verschillende zorgverleners, uitgevoerd
worden bij het juiste dier.
Diverse melkveehouders en NMV geven aan dat de feitelijke ingreep kortdurend is
en dat uit onderzoek blijkt dat de ingreep niet stressvol is en, voorts, dat de koe
helemaal geen last heeft van het uiteindelijke effect, althans minder last heeft van
een koudmerk dan van een halsband. De grond van de bezwaren ligt dus
enerzijds in de noodzaak – om diverse redenen- van een goede koeherkenning en
het ontbreken van praktische elektronische of welzijnsvriendelijker alternatieven
hiervoor en anderzijds in het betwisten van het ongerief die de handeling met zich
meebrengt. NMV vindt het argument van integriteit misplaatst en geeft aan dat
domesticatie van het dier doorlopend interfereert met de integriteit van het dier.
LTO is van mening dat gelet op de beperkte risico’s van koudmerken voor het
welzijn en de integriteit van de betrokken runderen, de ingreep goed past in de
eigen verantwoordelijkheid van de melkveehouder.
De afweging zoals deze ten grondslag ligt aan het conceptbesluit en is beschreven
in de toelichting in paragraaf 2.1, wordt niet geheel onderschreven door deze
partijen.
Zoals hiervoor aangegeven in paragraaf 2.1 maakt 90% van de melkveehouders –
ook in vergelijkbare bedrijfssystemen- geen gebruik van vriesbranden als
methode voor individuele dierherkenning. Deze melkveehouders maken gebruik
van alternatieven zoals een halsband, vaak in combinatie met elektronische
koeherkenning. Deze alternatieven zijn ook bruikbaar. Gelet op de
beschikbaarheid van deze alternatieven, treft het merendeel van de in het kader
van de consultatie genoemde argumenten voor behoud van koudmerken geen
doel. Zoals toegezegd in de beleidsbief dierenwelzijn is onderzoek gedaan naar
andere alternatieven19.
Er zijn systemen op de markt en in ontwikkeling die het op afstand zoeken en
identificeren van dieren in de stal ondersteunen. Deze systemen kunnen in de stal
dezelfde functionaliteiten bieden als het koudmerken en bieden daarnaast een
aantal additionele functies die kunnen bijdragen aan de verbetering van het
diermanagement. De initiële kosten per dier zijn echter hoog, al kunnen de
systemen een zodanige bijdrage aan het koemanagement leveren dat de
onderzoekers niet uitsluiten dat de meerkosten geheel of gedeeltelijk kunnen
worden terugverdiend. Deze systemen kunnen echter niet of zeer beperkt worden
toegepast als alternatief voor het herkennen van koeien in de weide.
Toegestane ingrepenDe aanpassing van artikel 2.5 ten aanzien van het toestaan
van het onthoornen van geitenlammeren op kinderboerderijen omwille van de
veiligheid van jonge bezoekers vindt de Dierenbescherming uit het oogpunt van
een voorbeeldfunctie educatief onwenselijk. Tevens is de Dierenbescherming van
19

Alternatieven voor koudmerken, Hans Hopster en Pieter Hogewerf, Wageningen-UR, 2014
Pagina 19 van 23

---CONCEPT--mening dat er een diervriendelijk alternatief voorhanden is in de vorm van beter
toezicht door medewerkers op de kinderboerderij. Het staat kinderboerderijen vrij
om het standpunt van de Dierenbescherming te volgen en de dieren niet te
onthoornen en dan op een andere manier de veiligheid van bezoekers te
waarborgen.
Testbedrijven legkippen
Een ontwerp van de voorgenomen wijzigingsregeling is voorgelegd aan de meest
betrokken partijen, te weten LTO, de Nederlandse Vakbond voor Pluimveehouders
en fokbedrijf Hendrix Genetics/ISA. Hoofdlijn in de gegeven reacties was dat het
een goede zaak is dat er voor de testbedrijven een aparte wettelijke voorziening
komt, maar dat de voorgenomen regeling onvoldoende rekening houdt met de
bestaande situatie bij de testbedrijven. In het bijzonder werd er op gewezen dat
de bestaande kooien een lagere hoogte hebben dan voorgeschreven voor
koloniekooien.
De in de consultatie gegeven reacties zijn reden geweest om ook voor de
kooihoogte een voorziening te treffen in de vorm van een aangepaste
hoogtenorm. Voor het overige wordt dus vastgehouden aan het uitgangspunt dat
ook testbedrijven moeten voldoen aan de gangbare huisvestingsnormen voor
koloniehuisvesting, gelet op het daarmee gemoeide belang van dierenwelzijn.
Alleen op het punt van de groepsgrootte en de kooihoogte zijn er redenen om
daarvan af te wijken.
II ARTIKELEN
Artikel I (wijzigingen Besluit diergeneeskundigen)
Onderdeel A
De aanwijzing van het aanbrengen van de roestvrij stalen neusring bij mannelijke
fokvarkens als toegestane ingreep, vervalt met ingang van de dag van
inwerkingtreding van onderhavig wijzigingsbesluit.
Onderdeel B
De reikwijdte van artikel 2.5, onderdeel b, van het Besluit diergeneeskundigen
waarbij het onthoornen van bepaalde dieren wordt aangewezen als toegestane
ingreep wordt met de inwerkingtreding van onderhavig besluit uitgebreid met
geitenlammeren op kinderboerderijen. De regels voor geitenlammeren die niet zijn
bestemd voor de melkproductie blijven voor het overige ongewijzigd, waardoor
het onthoornen van deze dieren verboden blijft.
Onderdeel C
Door het laten vervallen van de vermelding van het woord runderen in de bepaling
die het vriesbranden als toegestane ingreep aanwijst bij de daarin genoemde
diersoorten, zal met de inwerkingtreding van dit besluit het vriesbranden bij
runderen niet meer zijn toegestaan als ingreep.
Artikel II (wijzigingen Besluit houders van dieren)
Onderdeel A
Door middel van deze wijziging wordt onder andere het gebruik van een
elektronische halsband in artikel 1.3 van het Besluit houders van dieren
gekwalificeerd als dierenmishandeling, behoudens in gevallen waarin het gebruik
is gericht op het bewerkstelligen van een gerechtvaardigde gedragsverandering bij
het dier ter voorkoming van gevaar voor mens of dier of van aantasting van het
Pagina 20 van 23

---CONCEPT--welzijn van het dier en de houder daarvoor over voldoende deskundigheid
beschikt. Om de deskundigheid, alsmede de wijze waarop de aanwezigheid
daarvan kan worden aangetoond nader in te kunnen vullen, kunnen op basis van
artikel 2.1, vierde lid, van de wet, bij ministeriële regeling regels worden gesteld.
Onderdeel B
Door middel van deze wijziging van artikel 1.13 van het Besluit houders van
dieren kan een methode die geschikt is om het dier op het primaire bedrijf te
doden nader worden ingevuld. Op deze manier kan worden geborgd dat er voor
de houder van het dier een adequate, goed te gebruiken, methode beschikbaar is,
waarmee het dier zonder vermijdbare pijn of vermijdbaar lijden op het bedrijf zelf
kan worden gedood. In combinatie met de reeds bestaande grondslag in artikel
1.14 van het Besluit houders van dieren om de benodigde kennis en kunde vereist
voor het op humane wijze kunnen doden van een dier nader te kunnen invullen
kan optimaal worden gegarandeerd dat de beschikbare methoden ook op de juiste
wijze worden toegepast.
Onderdeel D
Met de inwerkingtreding van onderhavig besluit is het niet langer toegestaan om
een neusring aan te brengen bij mannelijke fokvarkens. In artikel 2.12 van het
Besluit houders van dieren was deze ingreep aangewezen als ingreep die ook door
de houder zelf mocht worden verricht. Als gevolg van het verbod op de ingreep als
zodanig, moet ook die mogelijkheid voor de houder worden geschrapt.
Onderdeel E
Deze wijziging vloeit voort uit een gewijzigde uitleg door de Europese Commissie
van de zogenaamde Varkensrichtlijn (richtlijn 2008/120/EG)20. In artikel 3,
tweede lid, onderdeel b, van deze richtlijn is bepaald dat bij betonnen
roostervloeren de maximale spleetbreedte voor gebruiksvarkens ten hoogste 18
mm bedraagt. Deze norm is sinds 1 januari 2013 ook van toepassing op
bestaande stallen. De norm voor de maximale spleetbreedte dient ertoe dat
varkens geen verwondingen aan hun poten oplopen als gevolg van de constructie
van de roostervloer.
De Europese Commissie hanteerde in eerste instantie een uitleg van de richtlijn
die onder omstandigheden ruimte bood voor toepassing van een maximum van 20
mm voor betonroostervloeren voor vleesvarkens. Die uitleg hing ermee samen dat
in de Nederlandse regelgeving wordt vereist dat de vloer voor varkens slechts ten
dele uit betonrooster mag bestaan en overigens dicht moet zijn. Bijgevolg bevatte
artikel 2.21, onderdeel d, van het Besluit houders van dieren voor de
spleetbreedte van (betonnen en andere) roostervloeren voor vleesvarkens een
norm van 20 mm. Recent heeft de Europese Commissie te kennen gegeven dat
het maximum van 18 mm ook in de Nederlandse situatie moet worden toegepast
voor betonnen roostervloeren voor gebruiksvarkens, ofwel vleesvarkens. Met de
onderhavige wijziging van artikel 2.21, onderdeel d, wordt die norm opgenomen
in het Besluit houders van dieren. Voor niet-betonnen roostervloeren voor
vleesvarkens blijft de norm van 20 mm gelden.
In de praktijk zal deze wijziging geen extra lasten voor houders van vleesvarkens
meebrengen. Voor zover houders van dieren in hun stallen betonroostervloeren
hebben liggen met een spleetbreedte van 20 mm, voorziet overgangsrecht (art.
II, onderdeel K) erin dat zij niet zijn gehouden deze vloeren onmiddellijk te
verbouwen of te vervangen.
20

Richtlijn 2008/120/EG van de Raad van 18 december 2008 tot vaststelling van minimumnormen ter

bescherming van varkens (Pb EU 2009, L 47)
Pagina 21 van 23

---CONCEPT--Onderdeel F
Met dit onderdeel van het besluit worden twee nieuwe leden toegevoegd aan
artikel 2.71 van het Besluit houders van dieren.
In de aanhef van het (nieuwe) zesde lid en in het (nieuwe) zevende lid wordt het
bereik van de aangepaste huisvestingsnormen voor legkippen van testbedrijven
bepaald, terwijl die aangepaste normen zelf in de onderdelen a, b, c en d van het
zesde lid worden gegeven.
De aangepaste normen gelden ingevolge de aanhef van het zesde lid slechts tot
2034 en zij hebben alleen betrekking op testbedrijven, dat wil zeggen bedrijven
die legkippen houden voor het testen ten behoeve van de fokkerij, voor zover
hierbij gebruik wordt gemaakt van koloniehuisvesting en de groepsgrootte per
kooi ten minste vijf en ten hoogste acht dieren is. Bij de fokkerij worden door een
bedrijf broedeieren geproduceerd die bestemd zijn voor de productie van
fokpluimvee. De eis voor testbedrijven inzake de groepsgrootte sluit aan bij de
feitelijke situatie waarin testbedrijven een dergelijke groepsgrootte hanteren.
Zoals toegelicht in het algemeen deel van de toelichting is dit noodzakelijk om zo
voldoende testgegevens te verkrijgen. Het voorgaande betekent dat testbedrijven
die naast het houden van legkippen voor het testen ook legkippen (alleen) voor de
eierproductie houden, alleen zijn vrijgesteld van de reguliere huisvestingsnormen
voor zover het de te testen kippen betreft. In de praktijk worden voor het testen
van legkippen en het reguliere houden van legkippen verschillende stallen
gebruikt.
In het zevende lid is nader omschreven wat het testen van legkippen inhoudt. Ten
eerste moet het gaan om legkippen die deel uitmaken van een fokprogramma.
Het gaat derhalve om nakomelingen van kruisingen van zuivere rassen. Bij een
vermeerderingsbedrijf worden legkippen gehouden die nakomeling zijn van
kruisingen van raszuivere dieren afkomstig van een fokbedrijf. Bij een regulier
legkippenbedrijf waar legkippen (louter) voor de productie van eieren worden
gehouden, zijn de legkippen nakomelingen van gekruiste rassen afkomstig van
een vermeerderingsbedrijf. Ten tweede is het testen zelf omschreven. De
metingen worden dagelijks per kooi gedaan door het testbedrijf zelf en betreffen
ten eerste het aantal gelegde eieren en het aantal sterfgevallen. Frequent maar
niet dagelijks doet het fokbedrijf waarnemingen om gegevens over het sociaal
gedrag van de dieren in een kooi te verkrijgen. Ten derde is bepaald dat de
testgegevens voor het fokbedrijf beschikbaar moeten zijn. Overigens geldt voor de
waarnemingen dat het fokbedrijf deze zelf doet en dus terstond beschikt over de
desbetreffende gegevens.
In het zesde lid zijn in de onderdelen a, b, c en d de aangepaste hoogte- en
oppervlaktenormen opgenomen voor respectievelijk de kooihoogte, de bruikbare
oppervlakte van de kooi per legkip, de oppervlakte van het nest per legkip en de
oppervlakte van de met strooisel bedekte ruimte per legkip. De hoogtenorm van
45 cm geldt zowel voor de zijde van de kooi waar zich de voerbak bevindt
(bedoeld in het eerste lid, onder a, van artikel 2.71 van het Besluit houders van
dieren) als voor de z.g. bruikbare oppervlakte van de kooi (bedoeld in het eerste
lid, onder b van artikel 2.71). De bruikbare oppervlakte van de kooi per legkip
wordt berekend zoals aangegeven in artikel 2.66 van het Besluit houders van
dieren voor de koloniehuisvesting, dus met uitzondering van de nestoppervlakte.
Zoals vermeld in het algemeen deel van de toelichting gelden de andere
huisvestingsnormen van artikel 2.71 en van paragraaf 6.2 van het Besluit houders
van dieren onverkort.
Onderdeel I

Pagina 22 van 23

---CONCEPT--Hoofdstuk 5 van het Besluit houders van dieren gaat over het doden van dieren
ter verkrijging van dierlijke producten. De verplichte bedwelming van paling
voorafgaand aan de slacht heeft daarom hier een plaats gekregen. In de tekst van
de nieuwe paragraaf 5.3 van dit hoofdstuk wordt in plaats van paling gesproken
over “aal”. Dit heeft als reden dat de paling onder die naam is opgenomen in de
lijst van voor productie te houden dieren.
Onderdeel K
Dit onderdeel bevat overgangsrecht voor de wijziging van de norm voor de
spleetbreedte voor betonroostervloeren voor vleesvarkens, opgenomen in
onderdeel E. Dit overgangsrecht geldt voor houders van dieren die ten tijde van
de inwerkingtreding van dit besluit in hun stallen betonroostervloeren hebben
liggen met een spleetbreedte van 20 mm. Dergelijke roostervloeren waren
toegestaan onder de voorheen geldende regelgeving c.q. de uitleg van de
Europese Commissie dat een spleetbreedte van 20 mm in combinatie met deels
dichte vloeren is toegestaan onder de richtlijn. De betreffende houders van dieren
konden niet voorzien dat de Europese Commissie haar uitleg zou herzien. In
verband hiermee geldt het gewijzigde maximum niet voor hen zo lang de
betreffende roostervloeren niet worden verbouwd of vervangen.

De Staatssecretaris van Economische Zaken,

Pagina 23 van 23