EVALUATIE BRIM 2011

EVALUATIE BRIM 2011
MINISTERIE VAN OCW

26 juli 2011
GEBBG/2011:39 - Definitief
Auteurs: Alle Elbers, Ben Verfürden, Willem de Graaf
Bijdrage: Hans Bos, Jan van Zelst

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

1

EVALUATIE BRIM 2011

Inhoud
1

Samenvatting __________________________________________________________ 2

2

Inleiding_______________________________________________________________ 3
2.1 Achtergrond en doelstelling _________________________________________________3
2.2 Vraagstelling _____________________________________________________________4
2.3 Onderzoeksopzet __________________________________________________________4
2.4 Opbouw rapport __________________________________________________________6

3

Onderzoeksvragen ______________________________________________________ 7
3.1 Inleiding _________________________________________________________________7
3.2 Hoofddoelstelling Brim ____________________________________________________7
3.3 Het begrip ‘instandhouding’ ________________________________________________9
3.4 Niet-Brimmers ___________________________________________________________10
3.5 Succesfactoren ___________________________________________________________12
3.6 Subsidiemodel ___________________________________________________________14
3.7 Brim Restauratiefonds-hypotheek ___________________________________________20
3.8 Eigenaren: hun motivatie en de verschillen tussen eigenaren ____________________21
3.9 brim-subsidie, voorwaarde?________________________________________________25
3.10 Gemeenten _____________________________________________________________26

4

Algemene conclusie en aanbevelingen____________________________________ 28
4.1 Algemene Conclusie ______________________________________________________28
4.2 Aanbevelingen ___________________________________________________________29

Literatuurlijst ____________________________________________________________ 32
Deelnemers brainstormsessies _____________________________________________ 33
Vragenlijst internet enquête ________________________________________________ 35
Deelnemers expertmeeting evaluatie Brim____________________________________ 36
Samenstelling begeleidingscommissie ______________________________________ 37
Samenvatting ervaringen met het Brim ______________________________________ 38

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

1

EVALUATIE BRIM 2011

HOOFDSTUK

1

Samenvatting

Het Brim is in principe een prima regeling, waarmee het beoogde doel kan worden bereikt.
De regeling bevordert planmatig onderhoud en geeft voor meerdere jaren continuїteit en
zekerheid. Er zal echter altijd sprake zijn van noodzakelijke vervanging of ingrijpend
herstel van onderdelen van het monument. Een regeling voor restauratiesubsidie zal dus
nodig blijven.
De effectiviteit van het Brim wordt momenteel sterk ondermijnd doordat slechts een deel
van de aanvragen kan worden gehonoreerd. Immers, bij de introductie van het Brim was
een expliciete doelstelling dat zoveel mogelijk objecten bediend zouden moeten worden. De
wijze van verdelen van de blijkbaar schaarse middelen moet anders, om te voorkomen dat
er onherstelbare schade ontstaat. De monumenteneigenaren voelen zich door het grote
aantal afwijzingen van hun aanvragen ernstig belemmerd in hun planmatige onderhoud.
Aanbevelingen korte termijn
Zorg dat zoveel mogelijk monumenten die daarvan afhankelijk zijn, ook daadwerkelijk
subsidie krijgen voor planmatig onderhoud. Daarvoor moet ruimte gevonden worden
binnen het huidige budget. Dat zou kunnen door:
•

het omlaag brengen van de maximaal subsidiabele kosten in combinatie met alleen
sobere en doelmatige instandhoudingprogramma’s;

•

eigenaren die reeds Brim-subsidie hebben ontvangen, bij hernieuwde subsidie-

•

zo nodig prioriteit te leggen bij monumenten met een maatschappelijke en/of

aanvraag voor 1 jaar uitsluiten van subsidie (periodieke onthouding);
onrendabele functie.
Op termijn zou de regeling zodanig moeten worden aangepast, dat er geen monumenten
meer tussen wal en schip vallen. Belangrijke ankerpunten voor een toekomstige
instandhoudingsregeling zijn:
•

zekerheid voor de eigenaar voor een langere termijn;

•

maatwerk; afstemming van de financiële ondersteuning op de daadwerkelijke behoefte;

•

structurele matching met subsidies van lagere overheden;

•

apart centraal regime voor onrendabele grote monumenten;

•

subsidie als een premie voor ondernemend gedrag van de eigenaar;

•

verantwoording achteraf, waar dat kan;

•

professioneel beheer (kwaliteitseisen);

•

beperking administratieve last.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

2

EVALUATIE BRIM 2011

HOOFDSTUK

2.1

2

Inleiding

ACHTERGROND EN DOELSTELLING
Er zijn voor onderhoud en restauratie van rijksmonumenten de afgelopen decennia
verschillende subsidieregelingen geweest. De tot dan toe aparte regelingen voor onderhoud
en voor restauratie zijn per 1 februari 2006 geïntegreerd in het Besluit rijkssubsidiёring
instandhouding monumenten (Brim). Dit Besluit omvat de volgende elementen:
-

subsidie voor onderhoud en partieel herstel (instandhoudingssubsidie);

-

subsidie voor restauratie ex. art. 35 (voorheen art. 43);

-

laagrentende lening voor (met name) woonhuismonumenten (Restauratiefondshypotheek).

In het regeerakkoord van het kabinet Balkenende IV werd opgenomen dat het Brim moest
worden geëvalueerd. Daarom heeft in 2008 een evaluatie van het Brim plaatsgevonden,
uitgevoerd door bureau BMC. De focus van die evaluatie lag op de efficiency van de
regeling: hoe wordt de regeling uitgevoerd en kan dat beter of efficiënter? Naar aanleiding
van deze evaluatie zijn diverse maatregelen genomen. Deze acties moesten de efficiency van
de regeling bevorderen: het Brim zou eenvoudiger en helderder worden en met minder
administratieve lasten gepaard gaan.
Omdat de meeste van die maatregelen pas sinds kort zijn doorgevoerd, kunnen deze
maatregelen in dit stadium nog niet geëvalueerd worden. De evaluatie van de genomen
maatregelen ter verbetering van de efficiency van het Brim, alsmede van een aantal
uitvoeringsaspecten, zal in een later stadium worden uitgevoerd.
Nu is de vraag aan de orde: wordt met het Brim bereikt wat ermee beoogd wordt?
Deze vraag moet gezien worden in de context van de actuele discussie over de
monumentengelden, en hoe deze het best verdeeld en besteed kunnen worden.
Het accent van deze evaluatie ligt op het onderdeel instandhoudingssubsidie en, in mindere
mate, op de Restauratiefonds-hypotheek. De inzet van restauratiesubsidie ex art. 35
(voorheen art. 43) blijft buiten beschouwing. Het moment van evaluatie (medio 2011) is
gekozen omdat dan de eigenaren van alle categorieën monumenten de kans hebben gehad
om een subsidieaanvraag in te dienen (in vakjargon: alle categorieën zijn ingestroomd).
Om het antwoord op deze vraag te verkrijgen heeft het Ministerie van OCW aan de
combinatie van bureau PRC1 en Hylkema Consultants opdracht gegeven een evaluatie van
de effectiviteit van de Brim-regeling uit te voeren.

1 PRC is per 1 juli 2011 verder gegaan onder de naam ARCADIS

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

3

EVALUATIE BRIM 2011

2.2

VRAAGSTELLING
De hoofdvraag van de evaluatie luidt:
“in hoeverre wordt de hoofddoelstelling van het Brim bereikt? Meer concreet: In hoeverre is sinds
2006, bij de instandhouding van rijksmonumenten, het aandeel van grote restauratiewerken
verminderd ten gunste van het aandeel planmatig onderhoud en in welke mate en op welke wijze heeft
het Brim hieraan bijgedragen?”
Naast beantwoording van de hoofdvraag dient het evaluatieonderzoek antwoord te geven
op de navolgende subvragen:

• Is het begrip ‘instandhouding’ een hanteerbaar begrip?
• Op welke wijze houden eigenaren van rijksmonumenten die geen gebruik maken van
het Brim hun panden in stand? Zijn deze eigenaren bekend met het Brim? Waarom
maken deze eigenaren er geen gebruik van? Zijn zij van plan dat in de toekomst wel te
doen?
• Wat betekenen de uitkomsten van dit onderzoek voor de werkingskracht (de mate van
succes) van het Brim en welke maatregelen kunnen we nemen om dat succes te
vergroten?
• Gegeven het doel van het Brim en de budgetten, wat zou een goede en efficiënte
verdeelmethode kunnen zijn van de instandhoudingsubsidies?
Naast voornoemde hoofdvraag en subvragen is de evaluatieopgave in de ‘Startnotitie
onderzoek’ door OCW verder uitgewerkt in een aantal deelvragen.
In hoofdstuk 3 van deze rapportage komen alle onderzoeksvragen aan de orde.

2.3

ONDERZOEKSOPZET
Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is gebruik gemaakt van een mix van
informatiebronnen, te weten:
1. bestaande rapporten/data (desk research);
2. brainstormsessies met belangrijke stakeholders;
3. enquête onder eigenaren;
4. expertmeeting.
Desk research
In eerste instantie is gezocht naar gegevens die als indicator kunnen gelden voor de
ontwikkelingen bij de (financiering van) instandhouding van monumenten. Hiertoe is een
aantal bestaande rapporten geraadpleegd, zoals de Evaluatie Brim (BMC, 2008), de Monitor
inzake de staat van het gebouwd erfgoed (RCE 2009, 2010) en het rapport Investeren in
Monumenten 2010 (NRF 2010). De volledige literatuurlijst is opgenomen in bijlage 1.
Brainstormsessies
Met het doel informatie te vergaren over de werking van het Brim vanuit de optiek van de
professionele monumenteneigenaren/-beheerders en hun adviseurs, zijn drie
brainstormsessies georganiseerd. Voor elk van deze sessies zijn vertegenwoordigers van
bovengenoemde partijen uitgenodigd. Daarnaast is een brainstormsessie georganiseerd met
vertegenwoordigers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en het Nationaal

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

4

EVALUATIE BRIM 2011

Restauratiefonds, die de aanvragen voor instandhoudingssubsidie resp. Restauratiefondshypotheek behandelen.
Ondanks de korte voorbereidingstijd was de bereidheid tot deelname groot. Per sessie
deden gemiddeld 10 personen mee. De lijst met deelnemers is in bijlage 2 opgenomen.
Enquête onder eigenaren
Het perspectief van de eigenaren van rijksmonumenten is essentieel in dit onderzoek. Om
een goed onderbouwd oordeel over het succes van het Brim te verkrijgen, is onderzocht of
de eigenaren de regeling kennen, of zij van de regeling gebruik maken, hoe zij de regeling
(hebben) ervaren en of er vanuit die ervaring verbetersuggesties zijn.
Als onderzoeksmethode is gekozen voor een internetenquête. Om een naar verschillende
soorten eigenaren gedifferentieerd beeld te krijgen, is een steekproef met een omvang van
3.000 uit het adresbestand van de RCE (monumentenregister) getrokken. Aan deze 3.000
eigenaren is (deels per e-mail) een brief verzonden met het verzoek om deelname en een
verwijzing naar de digitale locatie van de vragenlijst. Als incentive zijn vier te winnen
overnachtingen in een erfgoedlogies in het vooruitzicht gesteld.
In totaal hebben 463 eigenaren een volledig ingevulde vragenlijst geretourneerd. De
vragenlijst van deze internetenquête is in bijlage 3 opgenomen.
De responsverdeling naar categorie is weergegeven in onderstaande tabel.
monumentencategorie

aantal

percentage

kerkgebouwen

105

23

overige monumenten

140

30

woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie

218

47

totaal

463

100

Tabel 1: respons enquête naar monumentencategorie
Van de respondenten hebben 257 met succes een beroep gedaan op hetzij
instandhoudingssubsidie hetzij Restauratiefonds-hypotheek (de zogenaamde Brimmers),
206 hebben geen financiële ondersteuning ontvangen (de zogenaamde niet-Brimmers).
Expert meeting
Als afsluiting van het onderzoek zijn de conceptonderzoeksresultaten, en de daaruit
voorkomende aanbevelingen, voorgelegd aan een selecte groep vertegenwoordigers uit ‘het
veld’. Aan de bijeenkomst werd deelgenomen door de leden van de begeleidingscommissie,
een tiental deelnemers aan de eerder gehouden brainstormsessies en een aantal andere
deskundigen en vertegenwoordigers van o.a. IPO, VNG en Aedes. De lijst met deelnemers is
in bijlage 4 opgenomen. De door deze groep experts geleverde input is verwerkt in de
definitieve eindrapportage.
Begeleidingscommissie
Er is een begeleidingscommissie ingesteld bestaande uit vertegenwoordigers van de Directie
Cultureel Erfgoed van het Ministerie van OCW, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed,
het Nationaal Restauratiefonds, de Federatie Instandhouding Monumenten en de Federatie
Grote Monumentengemeenten. Deze commissie heeft de offertes, de tussenresultaten, de
vragenlijst voor de internetenquête en de eindrapportage beoordeeld en het

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

5

EVALUATIE BRIM 2011

onderzoeksproces begeleid. De samenstelling van de begeleidingscommissie is in bijlage 5
weergegeven.

2.4

OPBOUW RAPPORT
Na de samenvatting en de inleiding in de hoofdstukken 1 en 2, worden in hoofdstuk 3 de
onderzoeksresultaten gepresenteerd. De onderzoeksvragen worden apart besproken,
waarbij, voor zover van toepassing, telkens onderscheid wordt gemaakt tussen de resultaten
van de internetenquête en de resultaten van de brainstormsessies. Eveneens waar van
toepassing is informatie uit andere bronnen toegevoegd. Hoofdstuk 4 bestaat uit twee
onderdelen. In het eerste onderdeel worden de algemene conclusies verwoord. In het
tweede deel van hoofdstuk 4 worden de aanbevelingen gepresenteerd.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

6

EVALUATIE BRIM 2011

HOOFDSTUK

3.1

3

Onderzoeksvragen

INLEIDING
Ten behoeve van dit evaluatieonderzoek is een vijftal onderzoeksvragen geformuleerd zoals
verwoord in hoofdstuk 2.2.
In dit hoofdstuk worden deze vragen, evenals een aantal hiervan afgeleide deelvragen,
beantwoord aan de hand van de resultaten van de internetenquête, de brainstormsessies en
eventueel aanvullende informatie.

3.2

HOOFDDOELSTELLING BRIM
De (hoofd)vraag luidt: in hoeverre is de hoofddoelstelling van het Brim bereikt? Hierbij zijn
de volgende deelvragen geformuleerd:
•

In hoeverre zijn eigenaren van rijksmonumenten bekend met de Brim-regeling en de
mogelijkheden daarvan?

•

In hoeverre heeft het Brim een stimulerend effect op eigenaren van rijksmonumenten bij
de instandhouding daarvan?

•

Voeren deze eigenaren sinds de invoering van het Brim (2006), ten opzichte van de
voorgaande regelingen, daadwerkelijk planmatiger onderhoud uit?

•

In hoeverre beperkt of voorkomt dit grootschalige en/of zeer kostbare
restauratiewerkzaamheden?

•

Klopt het dat alleen monumenten die in redelijke tot goede staat verkeren, meedraaien
in het Brim en dat ze door het Brim uit de restauratieachterstand blijven?

•

In welke mate en op welke wijze heeft het Brim ook daadwerkelijk aan het voorgaande
bijgedragen?

Enquêteresultaten
Van de eigenaren die (nog) geen gebruik hebben gemaakt van het Brim is ruim 50% niet
bekend met het Brim, 37% heeft er van gehoord, maar weet nauwelijks iets van de inhoud.
Deze cijfers komen overeen met het resultaat van de Brim-evaluatie in Limburg (2010), waar
52 % aangeeft het Brim niet te kennen.
Van alle respondenten (zowel Brimmers als niet-Brimmers) onderschrijft 92% de stelling dat
planmatig onderhoud bijdraagt aan het beperken van ingrijpende restauratie. Ruim 70% van
de Brimmers zegt dat het Brim daadwerkelijk heeft bijgedragen aan het voorkomen van
grootschalige ingrepen. Wel wordt een enkele keer de kanttekening geplaatst dat planmatig
onderhoud niet in alle gevallen ingrijpendere werkzaamheden voorkomt. Bij elk gebouw
zullen bepaalde onderdelen, die aan het einde van hun levensduur zijn, moeten worden
vervangen.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

7

EVALUATIE BRIM 2011

Meer dan de helft van deze respondenten is ook daadwerkelijk planmatiger gaan werken2.
Dat punt wordt ook in de open vraag naar de sterke en zwakke kanten van het Brim
meerdere malen genoemd.
De monumenten van Brim-gebruikers verkeren volgens hen voor 80% in goede of redelijke
staat. Maar dat geldt ook voor de eigenaren die geen gebruik maken van het Brim. Een
aanzienlijk deel van die eigenaren geniet wel fiscale aftrek van de onderhoudskosten,
blijkbaar sorteert dat instrument voor deze groep particuliere eigenaren een vergelijkbaar
positief effect voor het monument.
Resultaten brainstormsessies
De deelnemers aan de brainstormsessies vertegenwoordigden professionele partijen.
Uiteraard bleek iedereen prima bekend met de Brim-regeling. De filosofie van het Brim
wordt algemeen onderschreven. Het stimuleert planmatig onderhoud en geeft continuïteit
en flexibiliteit binnen de periode van zes jaren. Indien de subsidie ook daadwerkelijk
beschikbaar is, kunnen inderdaad grotere, kostbare ingrepen voorkomen worden. Dat
wordt door organisaties die reeds van het Brim gebruik konden maken in de praktijk ook al
ervaren. Iedereen is het erover eens dat planmatig regulier en groot onderhoud goed kan
worden bediend met een systeem als het Brim, maar dat echt ingrijpende
restauratiewerkzaamheden nooit helemaal voorkomen kunnen worden. Het Brim biedt qua
volume niet voldoende ruimte om te reserveren voor de onvermijdelijke incidentele zaken
als complete vernieuwing van een dak, herstel van de fundering en dergelijke. Er wordt
specifieke aandacht gevraagd voor zeer grote en onderhoudsgevoelige kerken als de Sint
Jan in Den Bosch en de Grote Kerk in Breda, waarvan de noodzakelijke investering in
regulier en groot onderhoud dusdanig hoog is dat de reguliere Brim-regeling hierin
onvoldoende soelaas kan bieden.
De professionele beheerorganisaties geven aan dat ze, vanuit de aard en doelstelling van
hun organisatie, ook vóór het Brim al aan planmatig onderhoud deden. De eigenaren die
slechts een enkel monument in bezit hebben, zijn wel planmatiger gaan denken, zo is de
indruk, bijvoorbeeld bij molens en kerken. De gemiddelde onderhoudstoestand is door het
Brim ook vooruit gegaan.
Het is niet zo dat alleen monumenten in goede of redelijke staat meedoen in het Brim. Er
worden wel degelijk ook restauratiewerkzaamheden uit gefinancierd, onder meer door de
hoge maximaal subsidiabele kosten bij kerkgebouwen, de grootschalige projecten
(subsidiabele kosten boven de EUR 0,7 mln.) en het feit dat uitgegaan wordt van
afzonderlijke bouwkundige eenheden (bijvoorbeeld bij hofjeswoningen). Daardoor wordt
voor bepaalde monumenten dusdanig veel subsidie verkregen, dat er ook
restauratiewerkzaamheden mee kunnen worden verricht.
In essentie is men over de filosofie en de uitgangspunten van de Brim-regeling eigenlijk heel
positief. De negatieve oordelen hebben te maken met de schaarste en de wijze waarop de
beschikbare middelen worden verdeeld (de loting). Let wel: dit heeft alleen betrekking op
de ervaringen in het laatste jaar, nadat de maximaal subsidiabele kosten voor kerken
werden verhoogd. In de praktijk wordt door het niet honoreren van een subsidieaanvraag in
veel gevallen een effect bereikt dat contrair is aan de doelstelling van het Brim: onderhoud

2 Kanttekening: een groot aantal respondenten (52%) heeft in het verleden Brom-subsidie ontvangen.

Deze groep was dus al gewend om planmatig onderhoud uit te voeren.
GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

8

EVALUATIE BRIM 2011

wordt uitgesteld in afwachting van een, wellicht, positieve uitslag van de loting in de
volgende ronde. Uitblijven van subsidie leidt in bepaalde gevallen tot verslechtering van de
staat van onderhoud (zeker wanneer de subsidie een aantal jaren achtereen uitblijft) of tot
onherstelbare schade, bijvoorbeeld bij historisch groen, dat uit zijn aard niet ‘in de wacht’
gezet kan worden. Uitstel leidt tot instorting en vergroeiing, dat vaak niet of nauwelijks nog
hersteld kan worden. Kwetsbaar zijn bijvoorbeeld berceaus, monumentale bomen,
monumentale lanen (vaak veel strakker in vorm dan gewone lanen), leifruit en delicate
hagen. Ook de hoge administratieve druk die de aanvraag betekent, zeker in relatie tot de
onzekerheid over de feitelijke toekenning, wordt als negatief ervaren. Deze administratieve
druk heeft ook betrekking op de uitvoerende dienst RCE.
Conclusie
De uitkomsten van zowel de brainstormsessies als van de enquête laten zien dat het Brim
als regeling (los van de beschikbare middelen) het effect heeft wat het beoogt. Het stimuleert
planmatig onderhoud en dat voorkomt tot op zekere hoogte achterstanden en dus dure
restauraties. Zowel vanuit de brainstormsessies als vanuit de enquête wordt hierbij de
kanttekening geplaatst, dat hiermee niet kan worden voorkomen dat er gedurende de
levensduur van een monument ingrijpende werkzaamheden moeten plaatsvinden omdat
bepaalde materialen, bouwdelen of constructies het einde van hun levensduur hebben
bereikt. Aan het effect van het Brim wordt afbreuk gedaan door de huidige schaarste aan
middelen, waardoor de verdeling ervan tot een loterij is verworden. Als deze situatie
voortduurt, is de kans groot dat het Brim door het uitstellen van onderhoud een averechts
effect krijgt. Het is overigens niet zo dat alleen monumenten in goede of redelijke staat
meedoen in het Brim. Er worden wel degelijk ook restauratiewerkzaamheden uit
gefinancierd.

3.3

HET BEGRIP ‘INSTANDHOUDING’
De vraag luidt: “is het begrip ‘instandhouding’ een hanteerbaar begrip?”
In artikel 34, eerste lid, van de Monumentenwet 1988 is bepaald dat onder instandhouding
wordt verstaan de onderhoudswerkzaamheden aan een beschermd monument alsmede
werkzaamheden die het normale onderhoud te boven gaan en die voor het herstel van het
monument noodzakelijk zijn. De gedachte achter het Brim is dat op termijn de monumenten
in stand gehouden kunnen worden door planmatig (regulier en groot) onderhoud. Om toch
te kunnen voorzien in de behoefte aan ondersteuning bij achterstallig onderhoud
(restauratie), is in het Brim een apart artikel (35, voorheen 43) opgenomen dat de
mogelijkheid geeft om nadere uitwerking te geven aan subsidiëring van restauratie. Feitelijk
heeft het Brim daarmee betrekking op zowel onderhoud als restauratie, met als nadrukkelijk
oogmerk dat na restauratie kan worden volstaan met planmatige instandhouding door
middel van regulier onderhoud en incidentele herstelwerkzaamheden die normaal
onderhoud te boven gaan.
Enquêteresultaten
Aan degenen die een Brim-aanvraag hebben ingediend is gevraagd wat ze onder
instandhouding verstaan. Bijna 60% definieert instandhouding als het geheel aan

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

9

EVALUATIE BRIM 2011

interventies, inclusief integrale of partiële restauratie. Dit is dus een ruimere definitie dan
hetgeen onder instandhouding wordt bedoeld in het kader van het Brim.
Resultaten brainstormsessies
De professionals die deelnamen aan de brainstormsessies zijn bekend met het begrip
instandhouding, zoals dat bedoeld is in de Brim-regeling. Maar ook volgens hen is
instandhouding eigenlijk alles wat komt kijken bij het in goede staat houden van het
monument, daar hoort de onvermijdelijke incidentele restauratie ook bij, net als het
wegwerken van achterstand in de staat van onderhoud. Discussiërend over de praktijk
spreken de professionals ook steeds over onderhoud (regulier/groot onderhoud) naast
restauratie. Vanuit het professionele veld pleit men dan ook voor de continuering van een
aparte restauratieregeling, die ziet op de onvermijdelijke incidentele ingrepen waarvoor
onvoldoende gereserveerd kan worden vanuit de Brim-subsidie. In die zin vinden
sommigen de oude situatie met het Brrm en het Brom duidelijker.
Conclusie
Het begrip instandhouding wordt door het veld ruimer geïnterpreteerd dan de regeling
bedoelt. Dit beeld sluit aan bij opmerkingen uit de brainstormsessies en ook in de enquête
dat planmatig onderhoud niet kan voorkomen dat er ook af en toe grootschalige ingrepen
nodig zijn voor de instandhouding van een monument.

3.4

NIET-BRIMMERS
De vraag luidt: “op welke wijze dragen eigenaren van rijksmonumenten, die geen gebruik
maken van het Brim, zorg voor de instandhouding van hun pand?”
Hierbij zijn de volgende deelvragen geformuleerd:
•

Waarom maken deze eigenaren geen gebruik van het Brim?

•

Zijn zij van plan dat in de toekomst wel te doen?

•

Maakten de niet-Brimmers wel gebruik van vorige regelingen?

•

Plegen zij vervolgens wel of geen onderhoud aan hun monument en in welke mate?

•

Als zij wel onderhoud plegen, waaruit wordt dat gefinancierd?

•

Is er meer of minder sprake van planmatig onderhoud, in vergelijking met welBrimmers?

Enquêteresultaten
De monumenteneigenaren die (nog) geen beroep hebben gedaan op het Brim (totaal 206
respondenten) zijn vooral te vinden in de categorie ‘woonhuizen en boerderijen’ (63%) en in
mindere mate de categorie ‘overige’ (26%). Bijna 70% van deze groep komt in aanmerking
voor fiscale aftrek.
De redenen waarom eigenaren geen gebruik maken van het Brim zijn zeer uiteenlopend.
Belangrijkste reden is de onbekendheid met het Brim.
In totaal 53% van de niet-Brimmers kent het Brim niet. De rest heeft er wel van gehoord
(18%), kent het Brim globaal (18%) of zelfs gedetailleerd (11%). De groep met gedetailleerde
kennis heeft overigens een aanvraag ingediend, die echter werd afgewezen.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

10

EVALUATIE BRIM 2011

Ook van de groep die wel van het bestaan van het Brim afweet, scoort het onvoldoende
bekend zijn met de regeling hoog (50%) als een reden om geen gebruik te maken van de
subsidie. Aspecten als complexiteit van de regeling, de inspanning die gevraagd wordt voor
het indienen van een aanvraag en/of de kosten die daaraan verbonden zijn wordt door ca. 1
op de 5 respondenten in deze groep genoemd.
Eigenaren die (nog) geen gebruik hebben gemaakt van het Brim blijken wel degelijk te
investeren in instandhouding. Bijna 90% geeft desgevraagd te kennen in de afgelopen 5 jaar
werkzaamheden te hebben uitgevoerd. In 16% van de gevallen betrof dat restauratie, in 29%
planmatig onderhoud en in bijna de helft van de gevallen incidenteel onderhoud.
Onderstaande tabel toont de investeringsvolumes die jaarlijks zijn gerealiseerd.
investeringen

aantal

percentage

€ < 10.000,00

77

47,8

€ 10.000,00 – € 25.000,00

42

26,1

€ 25.000,00 - € 100.000,00

28

17,4

> € 100.000,00

14

8,7

totaal

161

100,0

Tabel 2: jaarlijks investeringsbedrag niet-Brimmers
Eigen geld en fiscale aftrek blijken de belangrijkste financieringsbronnen, zie onderstaande
tabel.
Financieringsbronnen3

percentage

eigen geld

94%

lening

31%

fiscale aftrek

53%

giften

7%

subsidie

10%

Tabel 3: financieringsbronnen investeringen niet-Brimmers
Een deel van de niet-Brimmers blijkt in het verleden (voor 2006) een beroep te hebben
gedaan op Brrm (14%), Brom (11%) of van een laagrentende lening (20%), Overigens is dit
wel lager dan bij Brimmers: 37% Brrm, 52% Brom, 21% laagrentende lening. Het gebruik
van de oude regelingen (met een doorlooptijd tot uiterlijk 2011), maar ook het gebruik van
fiscale aftrek, kan de verklaring zijn voor het gegeven dat er klaarblijkelijk door een aantal
niet-Brimmers substantieel is geïnvesteerd.
Van de eigenaren die wel op de hoogte zijn van het Brim maar daar geen gebruik van
hebben gemaakt (107 respondenten) geeft ruim 1/3 aan in de toekomst wel gebruik te willen
maken van het Brim, 43% weet dat nog niet en 20% geeft te kennen geen beroep te zullen
gaan doen op het Brim.

3 op de vraag naar financieringswijze waren meerder antwoorden mogelijk

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

11

EVALUATIE BRIM 2011

3 op de vraag naar financieringswijze waren meerder antwoorden mogelijk

Bij zowel de Brimmers als de niet-Brimmers heeft ca. 85% het monument sinds tenminste
5 jaar in het bezit. De grootste mutaties in eigendom doen zich, zoals te verwachten, voor bij
de woonhuizen. Bijna een kwart is in de afgelopen 5 jaar van eigenaar verwisseld.
Resultaten brainstormsessies
Tijdens de brainstormsessies kwamen vooral de professionele beheerorganisaties en hun
adviseurs aan het woord, die uiteraard allemaal gebruik maken van het Brim. Hier is over
de eigenaren die geen gebruik maken van het Brim niet gesproken. In de bijeenkomst met
vertegenwoordigers van RCE en Nationaal Restauratiefonds kwam naar voren dat er bij
monumenteneigenaren deels nog onbekendheid is met de regeling en dat de voorlichting
over het Brim geïntensiveerd gaat worden. Er zijn ook eigenaren die geen lening willen, om
principiële redenen of omdat ze bang zijn voor administratieve rompslomp of bemoeienis
van de overheid.
Conclusie
Onbekendheid met de regeling is de belangrijkste reden waarom eigenaren geen aanvraag
voor Brim-subsidie of -financiering indienen. Ruim 1/3 van de groep die wel min of meer
bekend is met het Brim wil dat in de toekomst wel doen, een grotere groep twijfelt (43%).
Niet-Brimmers hebben vóór 2006 wel gebruik gemaakt van vorige regelingen, overigens in
veel bescheidener mate dan de Brimmers. Bijna 90% geeft te kennen de afgelopen jaren te
hebben geïnvesteerd in instandhouding.
Van de niet-Brimmers komt ca. 70% in aanmerking voor fiscale aftrek en een groot deel
(53%) maakt daar ook gebruik van. Blijkbaar doet een deel van de eigenaren geen beroep op
het Brim omdat de fiscale aftrek een voldoende prikkel vormt.

3.5

SUCCESFACTOREN
Bij deze vraag gaat het er om om de succes- (en faal)factoren van de Brim-regeling in beeld
te krijgen.
Enquêteresultaten
Uit de enquêteresultaten mag worden afgeleid dat het Brim zijn doel bereikt. Vergroting van
het succes zou kunnen worden bereikt als meer eigenaren gebruik maken van het Brim.
Immers een deel van de eigenaren is onbekend met het Brim en hier ligt de kans om het
succes te vergroten. Dat geldt met name voor eigenaren die een beroep kunnen doen op de
Restauratiefonds-hypotheek. Voor Brim-instandhoudingssubsidie ligt dat anders. Daar is op
dit moment het beschikbare budget onvoldoende om aan de huidige vraag te voldoen.
In de enquête worden veel opmerkingen gemaakt over de onzekerheid of men ook
daadwerkelijk een subsidie tegemoet kan zien. Uitstel van onderhoud is volgens menig
respondent het gevolg, wat haaks staat op de doelstelling van het Brim. Het scheppen van
zekerheid over het verkrijgen van subsidie is dus een belangrijke factor om het Brim
succesvol te maken en te houden.
In de open vraag naar sterke en zwakke punten van het Brim worden veel opmerkingen
gemaakt die verband houden met de efficiency. Dit is geen onderwerp van dit onderzoek,
maar de resultaten kunnen input vormen voor het geplande vervolgonderzoek.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

12

EVALUATIE BRIM 2011

Een samenvatting van de opmerkingen treft u aan in bijlage 6.
Resultaten brainstormsessies
De Brim-regeling heeft in de ogen van de professionals een aantal positieve effecten:


eigenaren krijgen zekerheid voor een periode van zes jaar;



dat geeft zes jaar continuïteit in onderhoud en beheer;



daardoor is het beter mogelijk planmatig onderhoud te plegen;



binnen de zes jaar is er ruimte voor flexibiliteit;



de combinatie met de regeling voor restauratie (art. 35) werkt positief.

De organisaties met een AOM-status (Aangewezen Organisatie voor Monumentenbehoud)
zijn in principe blij met de mogelijkheid om voor de monumenten die ze bezitten een
gecombineerde aanvraag te kunnen doen. Het biedt hen de mogelijkheid om binnen de
periode van zes jaar te schuiven met bedragen en met objecten en aldus de discontinuïteit
die het investeren in onderhoud in principe kent te neutraliseren en daardoor de middelen
in te kunnen zetten waar ze het meest nodig zijn.
Zoals eerder aangegeven wordt het succes van de regeling belemmerd door een aantal
factoren. Dit heeft te maken met twee zaken: de schaarste aan middelen (er is te weinig geld
om alle eigenaren/objecten te bedienen) en de complexiteit en administratieve last van de
regeling.
Schaarste
Hierover is in de brainstormsessies het nodige naar voren gebracht:


de wijze waarop nu wordt bepaald wie wel en wie geen subsidie krijgt (de ‘loterij’) doet
geen recht aan de feitelijke urgentie;



de ‘loterij’ leidt tot onzekerheid en maakt een stabiele en verantwoorde bedrijfsvoering
voor erfgoedbeheer onmogelijk;



de onzekerheid rond de toewijzing maakt de koppeling (‘matching’) met provinciale
subsidies zeer moeilijk. Bij niet verkrijgen van subsidie kunnen de door de provincie
gereserveerde middelen verloren gaan;



niet toekenning van subsidies, met name in het geval van clustergewijze aanvragen
kan, bijvoorbeeld bij molens, leiden tot problemen bij gespecialiseerde
aannemersbedrijven en ambachten (discontinuïteit);



Omdat er bij clustergewijze aanvragen de kans bestaat dat ze voor geen van de objecten
subsidie krijgen, kiezen AOM’s (Aangewezen Organisaties voor Monumentenbehoud)
soms, met tegenzin, voor meerdere individuele objectaanvragen.



uitblijven van subsidie kan leiden tot verdergaand verval met hogere
investeringsbehoefte als gevolg, of tot onherstelbare schade, bijvoorbeeld bij groene
monumenten;



het verhoogde maximaal subsidiabele-kostenbedrag voor kerken lokt een grote vraag
uit, wat de spoeling voor de rest sterk verdunt. Het beeld is dat het in sommige
gevallen leidt tot majoreren en tot verrichten van achterstallig restauratiewerk met
Brim-geld. Hoewel er een aantal grote binnenstadskerken is met een zeer grote
instandhoudingsbehoefte, kan het maximaal subsidiabele-kostenbedrag voor de kerken
wel omlaag;

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

13

EVALUATIE BRIM 2011



het feit dat voor elke afzonderlijke bouwkundige eenheid subsidie gevraagd kan
worden met bijbehorende maximaal subsidiabele kosten, werkt sterk in het voordeel
van monumenten die bestaan uit meerdere eenheden, bijvoorbeeld bij bepaalde
hofjescomplexen. Dat vermindert de kans voor andere monumenten op toekenning van
subsidie;



bij de toekenning van subsidie wordt geen rekening gehouden met de technische staat
van onderhoud en ook niet met de maatschappelijke benutting van het monument. Men
zet vraagtekens bij subsidie die wordt verstrekt voor panden waar sprake is van
(dreigende) leegstand en waarvan onduidelijk is of er in de betreffende subsidieperiode
daadwerkelijk onderhoud gepleegd wordt.

Complexiteit


Het aanvragen van Brim-subsidie wordt ook door de professionele organisaties ervaren
als complex. De voorbereiding kost veel tijd en geld ligt, zeker in relatie tot de
onzekerheid over toekenning, zwaar op de maag.



Men ervaart het als frustrerend dat, als er in de aanvraag fouten gemaakt worden of
zaken ontbreken, de aanvrager hiervan op de hoogte gebracht wordt via de
zgn.‘opvraagbrief’ en ondertussen de aanvraag onderop de stapel komt en, bij
gebouwde objecten, zeker kansloos is.



De procedure gaat teveel uit van beoordeling aan de voorkant en te weinig van
vertrouwen in de eigenaar en verantwoording achteraf. Zeker bij professionele
organisaties leidt dat tot veel onnodige administratieve druk.

Conclusie
Het Brim wordt over het algemeen positief beoordeeld. De conclusie kan dus zijn dat het
Brim werkt, maar……
De huidige schaarste aan middelen heeft een averechts effect op de als positief ervaren
punten van het Brim. Om het succes van het Brim te continueren staat voorop dat de
eigenaren weer zekerheid krijgen over het honoreren van een aanvraag (mits natuurlijk aan
de voorwaarden wordt voldaan). Is die niet te geven, dan treden negatieve effecten op die
haaks staan op de doelstelling.

3.6

SUBSIDIEMODEL
Hier gaat het om de vraag wat, gegeven de budgetten en gegeven de doelstelling van het
Brim, een handige verdeelmethode (subsidiemodel) zou kunnen zijn? Hiervan afgeleide
vragen zijn:
•

Wat voor financiële instrumentenmix zou het beste werken voor de (verschillende
categorieën) eigenaren?

•

Hoe wordt de eigen verantwoordelijkheid van de eigenaar voor zijn pand en zijn eigen

•

Hoe zou een generieke regeling eruit kunnen gaan zien (zoals BMC die voorstelt in zijn

belang bij goed onderhoud het best gestimuleerd en gefaciliteerd?
rapport)?
•

Hoe zou er getoetst moeten worden op het eindresultaat?

Resultaten brainstormsessies
De professionals staan in principe achter het huidige stelsel met de volgende instrumenten:

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

14

EVALUATIE BRIM 2011

•

fiscale aftrek voor eigenaren die daarvan gebruik kunnen maken;

•

laagrentende lening om eigenaren te stimuleren tot het investeren in instandhouding;

•

subsidie voor regulier en groot onderhoud voor eigenaren die geen gebruik kunnen
maken van de fiscale aftrek;

•

subsidie voor incidentele restauratiewerkzaamheden voor eigenaren die geen gebruik
kunnen maken van de fiscale aftrek.

De effectiviteit van deze instrumentenmix is sterk afhankelijk van de voorwaarden
(drempel, percentage, maximaal subsidiabele kosten) en de beschikbare middelen. Met
name het laatste is op dit moment een knelpunt. Er zijn tijdens de brainstormsessies diverse
suggesties gedaan om binnen het bestaande systeem de effectiviteit te vergroten, dat wil
zeggen zoveel mogelijk eigenaren/monumenten te kunnen bedienen:


zekerheid is voor planmatig onderhoud en professionele bedrijfsvoering van het
grootste belang. Als er moet worden gekozen, gaat men desnoods voor minder
subsidie, als er maar zekerheid is;



de grotere, onderhoudsintensieve kerken afzonderen en bedienen met een aparte
regeling, die integraal ziet op (her)bestemming, exploitatie, beheer en instandhouding.
Met name de (dreigende) leegstand is een groot probleem, dat vraagt om een meer
strategische aanpak;



voor de overige kerken, waarvoor de Brim-regeling in principe wel kan werken, de
maximaal subsidiabele kosten verlagen (meestal wordt € 200.000,00 genoemd als een
reёel bedrag);



alle categorieën waarvoor de fiscale aftrek kan werken, uitsluiten van subsidie
(bijvoorbeeld panden met een woon-, horeca- of kantoorfunctie). Tegelijk het maximale
leningbedrag verhogen;



de maatschappelijke benutting van monumenten zwaarder laten wegen: een voor het
publiek toegankelijk kasteel voorrang geven boven een kasteel waarin een commerciële
organisatie gehuisvest is;



subsidie richten op sobere en doelmatige instandhouding, en daar de bovengrens van
de subsidiabele kosten op afstemmen;



subsidiepercentages verlagen om meer eigenaren/monumenten te kunnen bedienen;

•

eigenaren die reeds Brim-subsidie hebben ontvangen, bij hernieuwde subsidieaanvraag voor 1 jaar uitsluiten van subsidie (periodieke onthouding).

Het zal niet verbazen dat de professionele beheerorganisaties pleiten voor meer eigen
verantwoordelijkheid bij de eigenaar. Ze ervaren een gebrek aan vertrouwen van de kant
van het Rijk. Ze zouden liever zien dat het Rijk de professionaliteit van de infrastructuur op
het gebied van beheer en instandhouding bevordert, in plaats van zoveel tijd te steken in
beoordeling en toetsing. Organisaties die laten zien dat zij prima in staat zijn om
verantwoord om te gaan met de middelen die het Rijk beschikbaar stelt, verdienen dat
vertrouwen. Hiervoor zou een kwaliteitssysteem ontwikkeld moeten worden met criteria
waaraan een eigenaar moet voldoen om het vertrouwen te krijgen. Bij grotere
beheerorganisaties, woningcorporaties, AOM’s, etc. kan dan volstaan worden met
verantwoording achteraf. Hiermee wordt bevorderd dat kleinere organisaties, die moeilijk
kunnen voldoen aan eisen ten aanzien van de professionaliteit, zich verenigen of aansluiten
bij grotere organisaties. Ook zou de ontmoeting en uitwisseling tussen deze organisaties
moeten worden bevorderd.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

15

EVALUATIE BRIM 2011

Het Rijk mag tegenover het beschikbaar stellen van subsidies en laagrentende leningen van
de eigenaar verwachten dat hij er alles aan doet om de benodigde eigen middelen te
genereren en de middelen op een professionele en verantwoorde manier inzet. Met name
van de professionele organisaties mag het Rijk ondernemingszin verlangen. In een meer
fundamentele herziening van het stelsel kan dit mogelijk een voorwaarde zijn om voor
subsidie of laagrentende financiering in aanmerking te komen.
In het verleden zijn aannames gedaan over de instroom van categorieën monumenten in het
Brim. Cijfers van RCE over de periode tot 2010 en de recente ervaringen met de instroom
van kerken laten zien dat de praktijk heel anders uitpakt. Herijking van de destijds
gehanteerde uitgangspunten is dus dringend gewenst.
Verdeelmethodiek Brim
Analyse
De belangrijkste kritiek op het Brim is de onzekerheid over het al dan niet verkrijgen van
subsidie. Door ophoging van de maximaal subsidabele kosten voor kerken tot € 700.000,00
bleek het beschikbare budget verre van toereikend om in de vraag te voorzien. Dat lag vóór
de instroom van alle kerken anders, toen was er sprake van onderuitputting. Nu wordt het
Brim aangemerkt als een loterij. Eigenaren van monumenten passen hun gedrag daarop aan.
Zo dient een aantal AOM’s plannen in voor een groot aantal individuele objecten in plaats
van één plan voor alle objecten samen, om op die wijze met meer “loten” mee te kunnen
doen. Ophoging van de bedragen voor maximaal subsidiabele kosten heeft er volgens
experts ook toe geleid dat sommige indieners zijn gaan majoreren, waarbij het, ook volgens
de RCE, maar de vraag is of de beschikbaar gestelde subsidie ook daadwerkelijk wordt
ingezet in de planningsperiode.
Uit de enquête blijkt dat eigenaren die geen gebruik maken van het Brim (veelal omdat men
niet bekend is met de regeling), wel degelijk investeren in instandhouding, deels met
gebruikmaking van fiscale aftrek (uiteraard vooral de woonhuiseigenaren). Een aantal
respondenten noemt in de vraagstelling over de sterke en zwakke punten van het Brim de
fiscale aftrek als een goed werkend instrument. Wel wordt door de eigenaren vaak de
kanttekening geplaatst dat de drempels te hoog zijn.
Op grond van deze bevinding kan de vraag worden gesteld of de huidige verdeelmethodiek
er in sommige situaties niet toe leidt dat ingrepen worden gesubsidieerd die zonder
subsidie ook wel zouden plaats vinden; situaties, waarbij de fiscale aftrekmogelijkheid al of
niet in combinatie met een laagrentende lening op zich al een voldoende prikkel is.
Een andere vraag die kan worden gesteld is of de tot een loterij verworden Brimsubsidiëring er niet toe leidt dat het doel van het Brim verder uit beeld raakt. Indieners die
geen subsidietoewijzing krijgen neigen ernaar om het jaar daarop opnieuw in te dienen en
in afwachting daarvan de investeringen in instandhouding op te schorten of te
minimaliseren. Hierdoor loopt de achterstand op en worden toekomstige ingrepen duurder.
Uit de brainstormsessies kan worden geconcludeerd dat het veld groot belang heeft bij
zekerheid over het verkrijgen van subsidie. Hoewel er ook wel opmerkingen zijn gemaakt
over de toereikendheid van de subsidie (voor grote kerken bijvoorbeeld, of voor incidentele
groot-onderhoudswerkzaamheden) staat zekerheid met stip op de eerste plaats. Daarnaast

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

16

EVALUATIE BRIM 2011

is opgemerkt dat het gewenst is dat de subsidieregeling meer maatwerk mogelijk maakt. Dit
heeft zowel betrekking op de grote en investeringsintensieve monumenten, voor welke de
maximaal subsidiabele kosten als een beperking worden ervaren, als voor de kleinere
minder investeringsintensieve monumenten, waarvan de eigenaren de
investeringsprogramma’s (onnodig) tot aan de maximaal subsidiabele bedragen proberen
op te trekken (majoreren).
Korte termijn
Voor de korte termijn is het gewenst reparaties aan het stelsel uit te voeren die leiden tot:
-

meer zekerheid over honorering van een subsidieaanvraag;

-

voorkomen van subsidiëring daar waar andere prikkels ook werken;

-

minder administratieve lasten voor de RCE;

-

een vangnet voor uitzonderingssituaties (kostbare investeringen bij grote objecten).

In dit kader kan het volgende worden overwogen:
-

herijken van de maximaal subsidiabele-kostenbedragen;

-

uitsluiten van subsidiëring in het geval van eigenaren die gebruik kunnen maken van
fiscale aftrek en waarvoor deze faciliteit ook een voldoende prikkel blijkt;

-

invoeren nakomingsverplichting om te voorkomen dat plannen worden ingediend
waarvoor de kans groot is dat deze niet volledig worden gerealiseerd, waardoor ten
onrechte andere aanvragers in de wacht zijn gezet;

-

apart regime voor kanjers;

-

periodieke onthouding (tijdelijke uitsluiting van subsidie nadat eerder subsidie
toegekend is).

In het verleden is een inschatting gemaakt van de mate waarin eigenaren van verschillende
categorieën monumenten een beroep zouden doen op het Brim. Gezien de aanvankelijke
onderuitputting en de latere overvraag (weliswaar voor een gedeelte ook toe te schrijven
aan de ophoging van de maximaal subsidiabele kosten met de kerken) is het gewenst dat er
een aantal scenario’s wordt doorgerekend, rekening houdend met de ervaringen tot nu toe
en met de te verwachten groei in aanvragen door de toenemende bekendheid met het Brim.
Daarbij moet ook een aantal scenario’s worden gemaakt om inzicht te krijgen in de effecten
van een toe- of afname van aanvragen in bepaalde categorieën (gevoeligheidsanalyse).
Toekomst
Voor de langere termijn moet een stelselherziening worden overwogen, gebaseerd op de
volgende uitgangspunten:
-

voldoende prikkels voor monumenteigenaar om de eigen verantwoordelijkheid voor
instandhouding van het monument te nemen;

-

maatwerk om onder- resp. oversubsidiëring te voorkomen;

-

zekerheid dat de benodigde financiële ondersteuning ook daadwerkelijk beschikbaar
komt;

-

eenvoud;

-

uitvoerbaar met beperkte administratieve lasten.

Brim-subsidie

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

17

EVALUATIE BRIM 2011

Het onderzoek naar de effectiviteit van het Brim moet o.a. antwoord geven op de vraag of,
door gebruik te maken van het Brim, in de toekomst grootschalige restauraties worden
voorkomen. Uit de brainstormsessie komt naar voren dat dit niet bij iedereen de
verwachting is. Na verloop van tijd moeten er toch weer grotere uitgaven worden gedaan,
bijvoorbeeld voor het vervangen van een leien dakbedekking inclusief alle aansluitingen.
Regulier onderhoud voorkomt wel gevolgschade en in die zin zullen de totale
instandhoudingskosten van een gebouw lager zijn dan wanneer structureel onderhoud
achterwege blijft, maar onderhoud voorkomt niet dat op enig moment een grotere ingreep
en dus grotere investering nodig is.
Onderstaande grafiek geeft schematisch het uitgavenpatroon weer van de instandhouding
van een gebouw. Na verloop van tijd nemen de uitgaven toe omdat delen aan het einde van
hun levenscyclus zijn en moeten worden vervangen.

€

t

Er is dus sprake van een discontinu uitgavenpatroon.
Door de maximaal subsidiabele kosten op te hogen kan deze discontinuïteit (in enige mate)
worden ondervangen. Echter de kans is dan groot dat indieners gaan majoreren. Er wordt
daarom voor gepleit om naast de subsidie voor onderhoud een mogelijkheid voor subsidie
voor restauratie te houden waar een beroep op kan worden gedaan voor de grotere
uitgaven.
Maar het kan ook anders.
Voor het uitwerken van een alternatief kan onderscheid worden gemaakt tussen eigenaren
van één of een beperkt aantal monumenten en eigenaren met een groot aantal monumenten.
De discontinuïteit in uitgaven wordt het sterkst gevoeld door de eerste categorie. Voor de
andere categorie geldt dit veel minder, hier is sprake van een veel gelijkmatiger
uitgavenpatroon.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

18

EVALUATIE BRIM 2011

€

t

Over de levensduur van een gebouw moet jaarlijks gemiddeld 1% van de
vervangingswaarde worden geïnvesteerd in regulier (kort cyclisch) onderhoud en jaarlijks
gemiddeld 1% in groot (lang cyclisch) onderhoud/vervanging.
In een nieuw stelsel komen eigenaren van één of een gering aantal monumenten in
aanmerking voor een jaarlijkse subsidie voor regulier onderhoud, gebaseerd op de
gemiddelde jaarlijkse uitgave van 1% van de vervangingswaarde. Diezelfde eigenaren
komen in aanmerking voor subsidie voor (incidentele) groot onderhoud/vervanging onder
de voorwaarde dat zij jaarlijks een minimum bedrag reserveren op een account bij
bijvoorbeeld het Nationaal Restauratiefonds.
Voordeel:
-

er wordt maatwerk geleverd;

-

deze werkwijze biedt eigenaren zekerheid over het verkrijgen van financiële
ondersteuning;

-

er is een prikkel ingebouwd om eigenaren te laten reserveren voor toekomstige
investeringen.

Voor AOM’s (professionele, ‘toegelaten’) instellingen kan een andere werkwijze worden
overwogen, in aanmerking nemende dat de discontinuïteit in uitgaven veel minder is.
Zij krijgen subsidie gebaseerd op 2% van de vervangingwaarde van hun bezit. Als er op
enig moment meer geld nodig is dan beschikbaar, dan kan een laagrentende lening worden
aangetrokken bij het Nationaal Restauratiefonds.
Beschikbare middelen
In boven omschreven stelsel worden instandhoudingssubsidie en restauratiesubsidie
samengevoegd.
Onderzocht moet worden of de beschikbare budgetten voldoende zijn om in de toekomst
een loterij te voorkomen. Zo niet, dan zal binnen het stelsel gezocht moeten worden naar
een verdere optimalisering van de inzet van middelen of zullen additionele fondsen moeten
worden gevonden.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

19

EVALUATIE BRIM 2011

Enkele suggesties:
-

nagaan welke categorieën/ eigenaren voldoende bediend zouden kunnen worden met
een laagrentende lening;

-

aanscherpen criteria: bijv. striktere voorwaarden stellen t.a.v. het gebruik, exploitatie,
maatschappelijke meerwaarde, etc;

-

afspraken maken met provincies om structureel gelden te matchen;

-

verlagen van de subsidiepercentages voor grote ingrepen, deze komen minder vaak
voor en lenen zich dus meer voor ad-hoc verwerving van aanvullende fondsen door de
monumenteigenaar;

-

stimuleren dat AOM’s voldoende omvang krijgen om de discontinuïteit in
investeringen te verminderen en de professionaliteit te verhogen.

Fiscale aftrek
Eigenaren die in aanmerking komen voor fiscale aftrek kunnen dat eerst doen als de totale
investering in enig jaar meer bedraagt dan 0,75% van de WOZ waarde. Het gevolg is dat
men ingrepen uitstelt, met als neveneffect dat de totale kosten oplopen ten gevolge van
vervolgschade. Hoewel eigenaren veel gebruik maken van deze fiscale faciliteit, is er feitelijk
sprake van een verkeerde prikkel.
Stel we draaien de zaak om: iedere eigenaar mag jaarlijks 2% van de WOZ-waarde aftrekken
van zijn inkomen. Voorwaarde is dat de belastingteruggave bij het Nationaal
Restauratiefonds wordt gereserveerd voor toekomstige uitgaven voor onderhoud en herstel.
Dit geeft tevens het recht op een laagrentende lening als de besparingen onvoldoende zijn
om een uitgave te dekken. Bij verkoop van het monument gaat de opgebouwde reserve over
naar de koper (vergelijk onderhoudsfonds VVE).
Wat de consequenties zijn voor de belastinginkomsten zal moeten worden doorgerekend.
Tegenover de hogere belastingteruggave staat het vervallen van de aftrek boven 0,75% van
de WOZ-waarde (er wordt een plafond ingesteld) en een afnemend beroep op de
Restauratiefonds-hypotheek en dus een lagere renteaftrekpost.

3.7

BRIM RESTAURATIEFONDS-HYPOTHEEK
De vraag luidt: “wordt de hoofddoelstelling van de Restauratiefonds-hypotheek bereikt?”
Met andere woorden, stimuleert de Brim-Restauratiefonds-hypotheek de eigenaren tot het
(laten) uitvoeren van gedeeltelijk herstel en restauraties?
Enquêteresultaten
Van de eigenaren die een Brim-aanvraag hebben ingediend (353 respondenten) heeft 25%
een Restauratiefonds-hypotheek aangevraagd en gekregen. Er zijn, in tegenstelling tot Brimsubsidie, geen aanvragen afgewezen. Van de 55 respondenten die in aanmerking kunnen
komen voor een Restauratiefonds-hypotheek, maar geen aanvraag hebben ingediend, geeft
27% te kennen niet te willen lenen voor onderhoud en restauratie, 22% geeft als reden dat
men de regeling onvoldoende kent.4 Andere redenen die worden genoemd voor het niet
indienen van een aanvraag zijn onder meer:
-

complexiteit regeling;

-

inspanning voor aanvraag;

4 Opmerking: en blijkbaar ook geen of onvoldoende aanleiding heeft om zich in de materie te verdiepen.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

20

EVALUATIE BRIM 2011

-

al gestart met restauratie;

-

kosten indiening.

Zoals te verwachten zijn het vooral eigenaren van woonhuizen die een beroep doen op de
Restauratiefonds-hypotheek. In 10% van de gevallen is een Restauratiefonds-hypotheek
verstrekt aan eigenaren van de categorie ‘overige monumenten’.
Resultaten brainstormsessies
Deze vraag is in de brainstormsessies niet aan de orde gekomen. De professionele
beheerorganisaties maken alle gebruik van de mogelijkheid om subsidie aan te vragen en
dat sluit een Restauratiefonds-hypotheek uit. De verwachting is dat door de onzekerheid
rond het verkrijgen van subsidie, partijen meer en meer gaan kiezen voor een laagrentende
lening. Bij de deelnemers aan de brainstormsessies is dat nog niet aan de orde.
Resultaten literatuur
De ontwikkeling van het totale bedrag dat jaarlijks door het Restauratiefonds aan
laagrentende leningen wordt verstrekt, heeft een min of meer stabiel verloop. De
gemiddelde omvang van deze leningen schommelt rond de € 98.000,00. Onderstaande, op
cijfers van het Nationaal Restauratiefonds gebaseerde, tabel geeft de ontwikkeling in de
periode 2006 t/m 2010 weer.
jaar

totaal geleend bedrag

gemiddeld bedrag per lening

(* miljoen euro)

(*1.000 euro)

2006

35,4

96,6

2007

32,8

106,2

2008

38,4

96,8

2009

37,0

98,4

2010

31,5

96,9

Tabel 4: leningen bij Nationaal Restauratiefonds
Onderzoek van het Nationaal Restauratiefonds toont aan dat de eigenaren gemiddeld 3,5
maal het leningsbedrag investeren.
Conclusie
Gezien de gemiddelde omvang van de Restauratiefonds-hypotheek en de multiplier van 3,5
kan worden geconcludeerd dat dit instrument leidt tot aanzienlijke investering in
instandhouding.

3.8

EIGENAREN: HUN MOTIVATIE EN DE VERSCHILLEN TUSSEN EIGENAREN
De vraag luidt: “hoe gaan de verschillende soorten eigenaren om met de financiële
instrumenten van het Rijk? Is het mogelijk eigenaren te sturen in hun wijze van onderhoud
plegen?”
Hier van afgeleide deelvragen zijn:

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

21

EVALUATIE BRIM 2011

•

wordt de achterliggende filosofie van het Brim (te weten: onderhoud plus kleine
restauraties op een planmatige wijze, met als doel grote, dure restauraties zoveel
mogelijk te voorkomen) inderdaad door eigenaren opgepakt?

•

heeft het Brim geleid tot een attitudeverandering bij eigenaren?

•

wat is daarvan het effect op de technische staat van het monument?

•

eigenaren kunnen gebruik maken van fiscale aftrek en de Restauratiefonds-hypotheek.
In welke mate wordt er gebruik gemaakt van de combinatie fiscale aftrek en
Restauratiefonds-hypotheek?

•

stimuleert de Restauratiefonds-hypotheek (al dan niet in combinatie met de fiscale

•

in hoeverre is het subsidie-instrument geschikt om eigenaren te sturen in de wijze

aftrek) op eenzelfde manier de planmatige instandhouding?
waarop hij onderhoud of restauraties pleegt?
Enquêteresultaten
Ruim 70% van de ontvangers van Brim-subsidie is van mening dat het Brim heeft
bijgedragen aan het voorkomen van grootschalige restauratiewerkzaamheden.
Iets meer dan de helft geeft aan sinds de uitvoering van het Brim daadwerkelijk planmatiger
onderhoud uit te voeren. Hierbij past de aantekening dat een deel van de
subsidieontvangers ook al in het verleden planmatig onderhoud uitvoerde. Voor meer dan
de helft van de kerken bijvoorbeeld is in het verleden een Brom-subsidie verkregen.
Van de respondenten die geen gebruik hebben gemaakt van het Brim komt 70% in
aanmerking voor fiscale aftrek. Van die groep heeft 53% ook daadwerkelijk gebruik
gemaakt van fiscale aftrek om onderhoud aan hun monument te financieren.
Van de ontvangers van een Restauratiefonds-hypotheek geeft slechts 4% aan geen gebruik
te maken van fiscale aftrek. Van de subsidieontvangers blijkt 30% ook gebruik te (kunnen)
maken van fiscale aftrek.
Er blijkt geen relatie te zijn tussen het wel of niet gebruik maken van het Brim en de periode
dat men eigenaar is. Van de respondenten die een beroep hebben gedaan op het Brim is 75%
al meer dan 10 jaar eigenaar. Bij de niet-Brimmers ligt dit percentage op 71%.
Resultaten brainstormsessies
De organisaties die de deelnemers aan de brainstormsessies vertegenwoordigden, zijn sterk
afhankelijk van subsidie voor instandhouding van hun monumenten. Een deel van deze
organisaties is opgericht om monumenten in stand te houden door ze te exploiteren en
beheren. De inkomsten zijn niet voldoende om de instandhouding volledig te kunnen
financieren. De organisaties geven aan dat zij ook voor introductie van de Brim-regeling al
zoveel mogelijk planmatig onderhoud pleegden. Het Brim maakt dat wel beter mogelijk,
met name door:
– de continuïteit gedurende zes jaar,
– de flexibiliteit binnen deze periode en
– de mogelijkheid om voor de voorraad een gecombineerde aanvraag te kunnen
indienen, wat helpt om de discontinuïteit in de uitgaven te verminderen.
In die zin helpt het Brim om achterstanden in te lopen. Dat de subsidie onzeker is en
daadwerkelijk aanvragen worden afgewezen, doet volgens de organisaties sterk afbreuk aan
de effectiviteit van de regeling.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

22

EVALUATIE BRIM 2011

De professionele organisaties herkennen dat bij kleinere beheerorganisaties de mogelijkheid
van meerjarige subsidie wel al heeft geleid tot een beter zicht op de
instandhoudingsbehoefte over een langere periode en een sterker besef dat hier planmatig
op gestuurd moet worden.
De eigenaren van groene monumenten (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, eigenaren
van landgoederen en buitenplaatsen) vragen aandacht voor het feit dat het uitblijven van
subsidie de cultuurhistorische waarden direct bedreigt. Groenonderhoud kan niet ‘in de
wacht’ gezet worden. Groene monumenten zijn niet ‘in één keer’gemaakt, maar worden
juist gevormd door constant beheer in de tijd. Het gewenste eindresultaat ontstaat vaak pas
na vele jaren. In feite zijn het de tijd en de natuur die bouwen. Zodra het beheer losgelaten
wordt, ontstaat het gevaar van instorten en dusdanig vergroeien dat het niet meer hersteld
of gerestaureerd kan worden en weer helemaal opnieuw begonnen moet worden. Het kan
tientallen jaren duren om weer terug te komen op het punt waar het gebrekkige beheer
intrad. Voorbeelden van kwetsbare elementen zijn berceaus, monumentale bomen,
monumentale lanen (vaak veel strakker in vorm dan gewone lanen), leifruit en delicate
hagen.
De grote institutionele groenbeheerders hadden voorheen zekerheid over de
beheerbudgetten die ze jaarlijks kregen. Voor de buitenplaatsen was er de zekerheid van
bijdragen uit de gecombineerde regeling van LNV en OCW. Die zekerheid is er niet meer.
De groene monumenten doen, net als de andere monumenten, mee in de generieke
procedure. De toevoeging aan het Brim-budget vanwege de intrede van groene
monumenten is niet veel minder of meer dan voorheen beschikbaar was, maar ook in deze
categorie worden veel aanvragen niet gehonoreerd. De groenbeherende organisaties die
deelnamen aan de brainstormsessies pleiten daarom voor een afzonderlijk groenbudget
naar analogie van het budget voor instandhouding van archeologische monumenten.
Resultaten literatuur
Uit onderzoek van PwC (2009) naar het gebruik van de fiscale regeling monumentenzorg
blijkt dat jaarlijks ca. 1 op de 5 monumenteneigenaren, die daarvoor in aanmerking komen,
ook daadwerkelijk van de regeling gebruik maakt. De regeling is volgens PwC bij het
overgrote deel van de doelgroep bekend. De helft van de monumenteneigenaren zou geen
of minder onderhoud uitvoeren als zij geen gebruik konden maken van de regeling.
Conclusie
De monumenteneigenaren onderschrijven de filosofie van het Brim en handelen er ook naar.
Zowel uit de enquête als de brainstormsessies kan worden geconcludeerd, dat men meer
planmatig te werk gaat en dat er dus sprake is van een attitudeverandering.
Over de effecten op de technische staat valt weinig te zeggen, dat zou gemeten moeten
worden.
Er wordt ruim gebruik gemaakt van de fiscale faciliteit, zeker door de eigenaren die ook een
Restauratiefonds-hypotheek ontvangen.
De Restauratiefonds-hypotheek leidt tot substantiële investeringen in instandhouding maar
is vanuit zijn aard (langlopende lening) geen instrument om planmatig onderhoud te
stimuleren.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

23

EVALUATIE BRIM 2011

Er gaat een sterk sturend effect uit van subsidieregelingen. Dat kan negatief zijn (men wacht
met iets te doen totdat men subsidie ontvangt) of positief (uitlokken eigenaren tot
planmatige instandhouding). De positieve effecten vormen (nog) de boventoon, maar dit
dreigt om te slaan in een negatief effect vanwege de huidige onzekerheid (opschorten
investeringen en weer oplopen van de kwaliteitsachterstand).

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

24

EVALUATIE BRIM 2011

3.9

BRIM-SUBSIDIE, VOORWAARDE?
De vraag luidt: “in hoeverre is het uitvoeren van planmatig onderhoud afhankelijk van de
toekenning van Brim-subsidie?
Enquêteresultaten
Onderstaande tabel geeft de technische staat weer volgens opgave van de respondenten, dat
wil zeggen in de beleving van de eigenaren. Er is onderscheid gemaakt tussen Brimmers en
niet-Brimmers.
technische

Brim

staat

ja

nee

goed

47

52

redelijk

33

28

matig

15

13

slecht

4

4

onbekend

1

2

100

100

Tabel 5: technische staat monument volgens eigenaren
Kerkgenootschappen schatten de technische staat van hun monument lager in dan de
overige eigenaren. Slechts 67% wordt door hen als goed of redelijk aangemerkt. Dit strookt
niet met de resultaten van ander onderzoek. Uit zowel het onderzoek van PRC (2006) als uit
de Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 (RCE) komt een aanmerkelijker
positiever beeld van de technische staat van de kerken.
technische
staat

eigenaar
particulier

kerkgenootschap

overig

goed

56

35

47

redelijk

31

32

31

matig

10

27

15

slecht

2

6

6

onbekend

2

0

2

100

100

100

Tabel 6: technische staat naar eigendomscategorie
Resultaten brainstormsessies
Binnen het professionele veld bestaat het beeld dat de gemiddelde onderhoudstoestand,
bijvoorbeeld bij molens en kerken, erop vooruitgegaan is doordat eigenaren planmatiger
zijn gaan denken en werken. Tegelijk maakt men zich zorgen om situaties waarbij men het
zonder subsidie moet doen omdat de aanvraag wordt afgewezen. Zonder de
instandhoudingssubsidie ontbreekt het aan voldoende middelen om het noodzakelijke
onderhoud te plegen.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

25

EVALUATIE BRIM 2011

Resultaten literatuur
De in dit onderzoek verzamelde opinie van eigenaren over de technische staat van hun
monument kan worden afgezet tegen het resultaat van eerder uitgevoerde onderzoeken.
In 2008 en in 2009 is, op basis van gegevens van de Monumentenwacht, onderzoek gedaan
naar de bouwkundige conditie van rijksmonumenten. De resultaten hiervan zijn
gepubliceerd in de “Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2009 resp. 2010”.
Opgemerkt kan worden dat er, tussen beide peiljaren, geen significante verschillen in de
conditie van de monumenten zijn waargenomen. Jammer genoeg kon m.b.t. de
bouwkundige conditie geen onderscheid worden gemaakt tussen “Brimmers “ en “NietBrimmers”. Dit komt naar verwachting in de Monitor 2011 aan de orde.
Voorts is in het kader van een Brim-evaluatie in de provincie Limburg (2010) eveneens
aan eigenaren gevraagd de technische staat te beschrijven. Uit onderstaande tabel
kan worden opgemaakt dat eigenaren kennelijk eerder geneigd zijn de conditie van
hun monument als goed te beoordelen dan de inspecteurs van de Monumentenwacht
dat doen.
technische

Monitor

Monitor

Limburg

staat

2009

2010

2010

Goed

33

32

53

Redelijk

48

49

32

Matig

15

15

9

Slecht

4

5

6

100

100

100

Tabel 7: technische staat volgens Erfgoedmonitor en Brim evaluatie provincie Limburg
Conclusie
Op grond van het eigen oordeel van de monumenteneigenaren over de technische kwaliteit
zou moeten worden geconstateerd dat er weinig verschil is tussen de Brimmers en nietBrimmers. Hierbij moet worden opgemerkt dat de niet-Brimmers ook aangeven de
afgelopen 5 jaar daadwerkelijk te hebben geïnvesteerd in instandhouding.
De conclusie dat het zonder instandhoudingssubsidie dus ook wel goed komt met het
monumentenbestand zou echter te kort door de bocht zijn.
De niet-Brimmers blijken in meerderheid gebruik te maken van de fiscale
aftrekmogelijkheid. De Brimmers bestaan voornamelijk uit eigenaren die investeringen niet
fiscaal kunnen compenseren en zonder subsidie de investering in noodzakelijk onderhoud
niet kunnen opbrengen.

3.10

GEMEENTEN
De vraag luidt: “in welke mate en op welke wijze maken gemeenten gebruik van de
mogelijkheid van een instandhoudingssubsidie? Wat is de rol van de gemeenten (als
eigenaar en/of beheerder van Rijksmonumenten)? “
Enquêteresultaten
Slechts 2% van de respondenten behoort tot de eigenaarscategorie lagere overheid. Dit is
een te gering aantal om harde conclusies te verbinden aan de resultaten. Wel valt op dat
90% van deze groep aangeeft geen beroep te hebben gedaan op het Brim.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

26

EVALUATIE BRIM 2011

Resultaten brainstormsessies
De vertegenwoordigers van gemeenten die aan de brainstormsessies hebben deelgenomen,
bevestigen het beeld dat gemeenten relatief weinig gebruik maken van de mogelijkheid van
instandhoudingssubsidie. Gemeenten kunnen 30% subsidie krijgen5. De verklaring is dat de
te verkrijgen subsidie onvoldoende opweegt tegen het werk en geld dat moet worden
geïnvesteerd in de voorbereiding van de aanvraag, zeker nu toekenning ook nog onzeker is.
De RCE en het Nationaal Restauratiefonds herkennen dit vanuit hun contacten met
gemeenten. Overigens is het beeld ook dat bij gemeenten vaak niet de kennis en capaciteit
aanwezig is, om een aanvraag conform de daaraan gestelde eisen goed voor te bereiden, te
meer omdat de monumenten die nog in bezit van gemeenten zijn, veelal grote en
instandhoudings-gevoelige objecten en complexen betreffen. Doordat gemeenten hiervoor
externe bureaus moeten inschakelen, hangt er een extra prijskaartje aan.
In de bijeenkomsten kwam naar voren dat in de kring van gemeenten met monumentaal
bezit wordt onderzocht of een AOM-status mogelijk zou zijn voor gemeenten c.q. onder
welke voorwaarden men voor de gemeentelijke voorraad monumenten voor de voor de
AOM’s geldende subsidiepercentages in aanmerking zou kunnen komen.
Conclusie
Het onderzoek bevestigt het beeld dat gemeenten relatief weinig gebruik maken van
instandhoudingssubsidie. De verklaring is dat, in relatie tot het bescheidener
subsidiepercentage van 30% en de huidige onzekerheid, verhoudingsgewijs teveel tijd en
geld in de aanvraag gestopt moet worden. Doordat in veel gemeenten (waar de
monumenten veelal in beheer zijn bij vastgoedafdelingen) te weinig capaciteit en specifieke
kennis voor handen is, moet uitgeweken worden naar externe bureaus, wat de
voorinvestering extra hoog maakt.

5 Het percentage van 30% is bij het ontwerp van het Brim bepaald. Omdat onderhoudsubsidie van Rijk

aan gemeenten niet mogelijk was, maar restauratiesubsidie wel, is voor de instandhoudingsubsidie een
gewogen percentage gekozen dat tussen de gangbare onderhoud- c.q. restauratiesubsidie in zit.
GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

27

EVALUATIE BRIM 2011

HOOFDSTUK

4

Algemene conclusie en
aanbevelingen
4.1

ALGEMENE CONCLUSIE
Uit het onderzoek komt naar voren dat de monumenteneigenaren over de hele linie de
grondgedachte van de Brim-regeling onderschrijven. Voor het uitgangspunt dat investeren
in planmatig onderhoud achterstallig onderhoud vermindert en veel kostbaar
restauratiewerk voorkomt, is veel draagvlak. Tegelijk is men van mening dat restauratie in
de toekomst nooit helemaal voorkomen kan worden. Er zal altijd aanleiding blijven om
ingrijpende restauratiewerkzaamheden uit te voeren omdat de levensduur van
gebouwdelen, constructies en materialen grenzen kent.
Het huidige systeem met een mix van instrumenten wordt hoog gewaardeerd. Fiscale aftrek
met de mogelijkheid van laagrentende leningen bedient een grote groep eigenaren. Voor de
situaties waarin fiscale aftrek van instandhouding van monumenten niet aan de orde is, of
onvoldoende soelaas biedt, is en blijft subsidie een onmisbaar instrument. Planmatig
onderhoud moet centraal staan, maar de mogelijkheid van incidentele restauratiesubsidie
kan niet gemist worden.
De filosofie van het Brim wordt dus gedragen, en waar instandhoudingssubsidie verleend
wordt, blijkt het ook te werken. In de praktijk is, volgens de professionals, de gemiddelde
onderhoudstoestand door de werking van het Brim ook vooruit gegaan. Als sterke punten
van de regeling komen vooral naar voren de stimulerende werking op planmatig
onderhoud, de vermindering van de discontinuïteit in de investeringen en de zekerheid
voor een periode van zes jaar. Dat is in het bijzonder van belang voor professionele
beheerorganisaties, omdat het helpt bij continuïteit in de bedrijfsvoering. Voor de zgn.
AOM’s geeft de mogelijkheid voor een gecombineerde aanvraag voor (een deel van) hun
bezit ruimte voor flexibiliteit en het verminderen van pieken en dalen.
De hoogte van subsidiepercentages lijkt over het algemeen wel afdoende, maar er is een
categorie grote en zeer onderhoudsintensieve gebouwen, zoals een aantal grote
binnenstadskerken, kastelen en vestingswerken, waarbij dat bij lange na niet het geval is.
Ondanks deze positieve waardering voor de regeling op zich, wordt de effectiviteit in de
praktijk ernstig belemmerd door een aantal omstandigheden. De belangrijkste daarvan is
het feit dat, na de eerste jaren van ondervraag, vanaf 2010 een sterke overvraag is ontstaan
naar subsidie. Dat leidde in 2011 tot de situatie dat van de 2.329 aanvragen slechts 477
gehonoreerd konden worden, ongeveer een vijfde dus. De selectie gebeurt zonder nadere
inhoudelijke of beleidsmatige criteria, er wordt gesproken over de ‘loterij’. De aanvraag zelf

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

28

EVALUATIE BRIM 2011

wordt ervaren als arbeidsintensief en dus duur. In combinatie met de grote kans op
afwijzing wordt dat bij velen als frustrerend ervaren.
De vraag of er werkelijk te weinig geld is voor instandhouding van monumenten is moeilijk
te beantwoorden. In 2005 en 2006 zijn prognoses opgesteld door RdMz, NRF en PRC,
waaruit bleek dat het thans beschikbare bedrag voldoende zou moeten zijn om de panden,
die in redelijke tot goede staat verkeren, te bedienen. Hierbij is echter een aantal aannames
gehanteerd, waar thans vraagtekens bij gezet kunnen worden. Uit gegevens van de RCE
blijkt dat de participatiegraad beduidend hoger ligt dan destijds gedacht, in ieder geval bij
molens en kerken. Met andere woorden: het succes van de regeling is groter dan vermoed
werd. Ook zijn later de maximaal subsidiabele kosten verhoogd (voor kerken zelfs (tijdelijk)
naar € 700.000,00). Bovendien blijkt dat ook monumenten die niet in redelijke of goede staat
verkeren, meedoen, en dat betekent dat er ook restauratiewerkzaamheden gesubsidieerd
worden vanuit de reguliere instandhoudingsregeling. Hoe dan ook, op dit moment is er
sprake van schaarste en dat zal de komende jaren zeker nog het geval zijn. Voor de
Restauratiefonds-hypotheek geldt dat niet.
Naast de kritiek op de ‘loterij’ kwamen in het onderzoek ook veel negatieve reacties naar
voren op de hoeveelheid werk die een subsidie-aanvraag met zich meebrengt en op het feit
dat er zoveel toetsing ‘aan de voorkant’ plaatsvindt. De professionele organisaties zijn van
mening dat ze meer vertrouwen verdienen van het Rijk en dat volstaan kan worden met een
lichte controle vooraf in combinatie met verantwoording achteraf. De arbeidsintensieve
toetsing en afhandeling van de aanvragen leidt, in relatie tot het grote aandeel afwijzingen,
ook bij de RCE tot frustratie. Dit is aanleiding om te onderzoeken of er heldere criteria
kunnen worden vastgesteld aan de hand waarvan aan de voorkant een selectie kan
plaatsvinden. In het beoogde spoor 2-onderzoek zal dit nader belicht moeten worden.
Het Brim is in principe een prima regeling, waarmee het beoogde doel kan worden bereikt.
De effectiviteit wordt momenteel sterk ondermijnd doordat slechts een deel van de
aanvragen kan worden gehonoreerd. Immers, bij de introductie van het Brim was een
expliciete doelstelling dat zoveel mogelijk objecten bediend zouden moeten worden.
Op de korte termijn moet de wijze van verdelen van de blijkbaar schaarse middelen anders,
om te voorkomen dat er onherstelbare schade ontstaat. De monumenteneigenaren worden
ernstig belemmerd in hun planmatige onderhoud. Op termijn zal de regeling dusdanig
moeten worden aangepast, zodat er geen monumenten tussen wal en schip vallen, en
zekerheid kan worden geboden op de langere termijn. Er wordt een grote mate van werk- en
administratieve druk ervaren bij het aanvragen van Brim-subsidie. De professionele
beheerorganisaties vinden dat het Rijk meer vertrouwen moet hebben in de wijze waarop de
middelen besteed worden en zou moeten volstaan met verantwoording achteraf.

4.2

AANBEVELINGEN
De aanbevelingen die wij verbinden aan de resultaten van dit onderzoek hebben deels
betrekking op mogelijkheden om binnen de contouren van de huidige Brim-regeling tot
verbetering van de effectiviteit te komen. Voor een ander deel wijzen ze op mogelijkheden
om op termijn tot een meer fundamentele herziening van het subsidiestelsel te komen. Deze
GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

29

EVALUATIE BRIM 2011

laatste aanbevelingen hebben het karakter van ankerpunten en kunnen input zijn voor de
herziening van de regeling die is voorzien voor 2013.
Aanbevelingen korte termijn
Ten aanzien van de effectiviteit van de Brim-regeling bevelen wij het volgende aan:
•

houd het huidige stelsel aan met de bestaande mix van instrumenten: fiscale aftrek,

•

zorg dat zoveel mogelijk monumenten die daarvan afhankelijk zijn, ook daadwerkelijk

laagrentende lening, instandhoudingssubsidie en restauratiesubsidie;
subsidie krijgen voor planmatig onderhoud. In dat kader zou kunnen worden
overwogen om meer monumenten, die in principe ook bediend kunnen worden met
fiscale faciliteiten en laagrentende leningen, uit te sluiten van subsidie en om het
instrument laagrentende lening nog aantrekkelijker te maken door het maximale
leenbedrag te verhogen;
•

onderzoek mogelijkheden om het aanvragen van subsidie te vereenvoudigen (het
voorgenomen spoor-2-onderzoek biedt daartoe mogelijkheden).

Suggesties om ruimte te vinden binnen het huidige budget, zodat zoveel mogelijk
monumenten bediend kunnen worden, zijn:
•

omlaag brengen van de maximaal subsidiabele kosten in combinatie met alleen sobere
en doelmatige instandhoudingprogramma’s:

•

eigenaren die reeds Brim-subsidie hebben ontvangen, bij hernieuwde subsidieaanvraag voor 1 jaar uitsluiten van subsidie (periodieke onthouding);

•

zo nodig prioriteit leggen bij monumenten met een maatschappelijke c.q. onrendabele
functie;

•

zo nodig, wanneer het niet anders kan, naar beneden bijstellen van
subsidiepercentages (liever wat minder geld, als maar zeker is dat het komt).

Aanbevelingen langere termijn
Wij bevelen aan om bij een fundamentele herziening van de regeling in ieder geval de
volgende ankerpunten te hanteren:
•

de regeling moet zekerheid bieden op een langere termijn;

•

er is meer maatwerk gewenst, zodat de financiële ondersteuning per categorie

•

gestreefd moet worden naar matching van de rijkssubsidie met subsidie van provincie

monument en per type eigenaar is afgestemd op de daadwerkelijke behoefte;
en/of gemeente en eventuele andere aanvullende mogelijkheden, bijvoorbeeld fondsen;
•

voor zeer onderhoudsintensieve, bijzonder kostbare, onrendabele grote monumenten
is een apart centraal regime nodig;

•

voor wat betreft kerken met (dreigende) leegstand moet daarbij niet alleen gekeken
worden naar instandhouding, maar ook naar (her)bestemming en exploitatie;

•

de regeling moet maximaal inzetten op de eigen verantwoordelijkheid van de
eigenaren. De subsidie moet werken als een premie voor ondernemend gedrag van de
eigenaar;

•

de regeling gaat uit van vertrouwen in eigenaren die kunnen aantonen dat de besteding
van de beschikbare middelen in goede handen is. Waar dat kan, wordt volstaan met
verantwoording achteraf;

•

de effectiviteit van de regeling is gebaat bij professionele beheersituaties. Dat kan
worden bevorderd door:

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

30

EVALUATIE BRIM 2011

-

het stellen van kwaliteitseisen door het Rijk;

-

te stimuleren dat meer monumenten in beheer komen bij professionele organisaties

-

te stimuleren dat de kennis en deskundigheid van professionele beheerorganisaties

(AOM’s);
meer ten dienste worden gesteld van kleinere stichtingen en verenigingen, waarbij
het lokale draagvlak in stand blijft;
-

te stimuleren dat gemeenten met monumentenbezit (blijven) investeren in de
vereiste capaciteit en specifieke deskundigheid.

•

De regeling moet zo eenvoudig mogelijk zijn, zodat de administratieve last zo beperkt
mogelijk wordt gehouden;

•

De effectiviteit van de regeling is sterk gebaat bij de bekendheid ervan en de kennis
erover. De loketfunctie van de gemeenten is daarvoor van essentieel belang.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

31

EVALUATIE BRIM 2011

Literatuurlijst
BIJLAGE 1
Evaluatierapport: Brim in de Provincie Limburg (Universiteit van Maastricht, juni 2010)
Gemeenten MoMo-proof (AEF, 2010)
Evaluatie Brim (BMC, 2008)
Investeren in Monumenten 2007 (NRF)
Investeren in Monumenten 2010 (NRF)
Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2009 (RCE, 2009),
Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 (RCE, 2011)
Onderzoek onder monumenteigenaren in het kader van het project Modernisering
Monumentenzorg (Intomart GfK, nov. 2008)

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

32

EVALUATIE BRIM 2011

Deelnemers brainstormsessies
BIJLAGE 2
Deelnemers brainstormsessies erfgoedveld 19, 25 en 26 mei
Voorzitter

Ben Verfürden, Hylkema Consultants

Onderzoeksteam

Alle Elbers/Willem de Graaff, PRC (thans ARCADIS),
Jan van Zelst/Katheleine Koornstra, Hylkema
Consultants

Pieter Baars

Nationaal Restauratiefonds

Maichel Bessems

SATIJNplus Architecten

Jur Bekooy

Stichting Oude Groninger Kerken

Arno Boon

BOEi

Jaap Broekhuizen

CIO-K

Michiel van der Burght

Stadsherstel Amsterdam

Chris Dieke

Gemeente Delft

Afke Draijer

Monumentenwacht Friesland/Drenthe/Overijssel/Flevoland

Peter Duijkers

Gemeente Den Bosch

Leo Endedijk

Vereniging De Hollandsche Molen

Afke Fennema

Stichting PHB

Luuk Hageman

Van Alckmaer voor Wonen/Aedes-netwerk corporaties

Harm Haitsma

Steunpunt Monumentenzorg Friesland

Barend Hogendorp

Monumentenwacht Noord-Holland/Bouwadvies
Noord-Holland

Jouke Jongsma

Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen Friesland

Hero Klinker

Provincie Overijssel

Herman Sangers

Provincie Zuid-Holland

Marcel van Santen

Stichting Oude Groninger Kerken

John Smits

Staatsbosbeheer

Elian van Swieten

SLS Wonen

René Theunissen

Provincie Limburg

Menno Tillema

Stichting Gelderse Kastelen/Stichting Gelders

An van Veen

Staatsbosbeheer

Arne Vellinga

Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen Friesland

Piet Verhoeven

Landelijk Hofjesberaad

Paul Vesters

Utrechts Landschap/Utrechtse Molens/Kasteel

Landschap

Loenersloot

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

33

EVALUATIE BRIM 2011

Deelnemers brainstormsessie RCE/Nationaal Restauratiefonds 31 mei 2011
Voorzitter
Onderzoeksteam

Ben Verfürden, Hylkema Consultants
Alle Elbers, PRC (thans ARCADIS), Jan van Zelst,
Hylkema Consultants

Pieter Baars

Nationaal Restauratiefonds

Kamal Addouti

RCE

Guido Boogers

RCE

Remco Janssen

RCE

Remco Laverman

RCE

Antoinette Lecoultre

RCE

Gert-Jan Luijendijk

RCE

Gerard Troost

RCE

Harmanna Visser

RCE

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

34

EVALUATIE BRIM 2011

Vragenlijst internet enquête
BIJLAGE 3

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

35

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 1 of 27

Terug naar web-versie

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie)
U kunt de gewenste vragen selecteren en naar Word kopiëren.

“Evaluatie BRIM”

1

PERSOONLIJKE SITUATIE
Het rijksmonumentennummer van mijn monument is:

Open vraag
(klein)

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 2 of 27

nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

2

Multi-level vraag

Onder welke categorie valt uw
monument?

Minimaal aantal vinkjes: 1
woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie
woonhuizen
boerderijen zonder agrarische functie
kerkgebouwen
kastelen en landhuizen
molens en gemalen
overige monumenten
openbare gebouwen
verdedigingswerken
kerkelijke onderdelen/objecten [>> 4. PERSOONLIJKE SITUA...]
delen van gebouwen/woonhuizen [>> 4. PERSOONLIJKE SITUA...]
liefdadige instellingen/hofjes
boerderijen met agrarische functie
weg- en waterwerken [>> 4. PERSOONLIJKE SITUA...]
horeca instellingen
losse objecten [>> 4. PERSOONLIJKE SITUA...]
anders, namelijk Vp

nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

3

Heeft uw monument op dit moment
een woonfunctie?

Vraag
(single response)

ja, alleen woonfunctie
ja, samen met een andere functie
nee

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 3 of 27

nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

4

Ik ben een:

Vraag
(single response)

particulier
aangewezen organisatie voor monumentenbehoud (AOM)
bedrijf, onderneming
stichting, niet zijnde een AOM
kerkgenootschap
corporatie
gemeente, provincie, waterschap
anders, namelijk Vp

nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

5

Hoe lang bent u reeds eigenaar van
dit rijksmonument?

Vraag
(single response)

korter dan 2 jaar
2 tot 5 jaar
6 tot 10 jaar
langer dan 10 jaar
nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

6

Hebt u als eigenaar recht op fiscale
aftrek
voor het uitvoeren van onderhoud
aan uw monument?

Vraag
(single response)

ja
nee

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 4 of 27

nieuwe pagina
PERSOONLIJKE SITUATIE

7

In welke technische staat verkeert uw
monument?

Vraag
(single response)

goed

met normaal onderhoud bij te houden
redelijk

beperkt aantal onderdelen vereisen groot onderhoud, zoals kozijnen, vensters, serres, goten, grote vlakken
voegwerk
matig

gedeeltelijke restauratie is noodzakelijk, zoals balklagen, vloeren, kap, dakbedekking
slecht

totale restauratie is noodzakelijk
onbekend
nieuwe pagina

8

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

Tussenpagina

Het Brim richt zich op instandhouding
van beschermde rijksmonumenten.
Door middel van financiële
ondersteuning stimuleert het Rijk
monumenteigenaren
tot het uitvoeren van planmatig en
goed onderhoud van hun monument.

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 5 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

9

Het Brim is per 1 januari 2006 in
werking getreden.
Voor deze tijd waren er aparte
regelingen van kracht
voor de financiële ondersteuning van
de restauratie en onderhoud van
rijksmonumenten.

Tabelvraag
(single response)

Hebt u vóór 1 januari 2006 gebruik
gemaakt van één of meer van de
volgende regelingen?
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 5.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Hoe lang bent u reeds eigenaar van dit rijksmonument?)
Antwoord WEL gegeven: langer dan 10 jaar.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

OF
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 5.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Hoe lang bent u reeds eigenaar van dit rijksmonument?)
Antwoord WEL gegeven: 6 tot 10 jaar.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag
ja

nee

onbekend

Brrm (Besluit
rijkssubsidiering restauratie
monumenten)
Brom (Besluit
rijkssubsidiering onderhoud
monumenten)
Laagrentende lening

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 6 of 27

nieuwe pagina

10

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Was u voordat u de uitnodiging voor
dit onderzoek ontving op de hoogte
van het Besluit rijkssubsidiering
instandhouding monumenten (Brim)?

Vraag
(single response)

ja, in detail
ja, ik weet globaal wat het Brim inhoud
ja, ik heb er van gehoord, maar weet nauwelijks wat de inhoud is
nee [>> 13. GEBRUIK EN BEKENDH...]
nieuwe pagina

11

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Heeft u reeds een Brim-aanvraag
ingediend?

Vinkvraag
(multi response)

(meerdere antwoorden mogelijk)
Minimaal aantal vinkjes: 1
ja, ik ontvang een subsidie voor meerjarig onderhoud [>> 20. GEBRUIK EN BEKENDH...]
ja, ik ontvang/ontving een Restauratiefonds-hypotheek [>> 20. GEBRUIK EN BEKENDH...]
ja, mijn aanvraag voor een subsidie voor meerjarig onderhoud is nog in procedure [>> 20. GEBRUIK EN
BEKENDH...] Ex
ja, mijn aanvraag voor een Restauratiefonds-hypotheek is nog in procedure [>> 20. GEBRUIK EN
BEKENDH...] Ex
ja, maar mijn aanvraag voor een subsidie voor meerjarig onderhoud is afgewezen [>> 21. GEBRUIK EN
BEKENDH...] Ex
ja, maar mijn aanvraag voor een Restauratiefonds-hypotheek is afgewezen [>> 21. GEBRUIK EN
BEKENDH...] Ex
nee Ex

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 7 of 27

nieuwe pagina

12

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Ontvangt/ontving u een subsidie voor
het wegwerken van
restauratieachterstanden?

Vraag
(single response)

ja [>> 25. GEBRUIK EN BEKENDH...]
nee [>> 25. GEBRUIK EN BEKENDH...]
nieuwe pagina

13

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U heeft aangegeven geen gebruik te
maken van het Brim.
Heeft u in de afgelopen 5 jaar
geïnvesteerd in de instandhouding
van uw rijksmonument?

Vraag
(single response)

nee
ja [>> 15. GEBRUIK EN BEKENDH...]
nieuwe pagina

14

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Wat is de reden van het niet
investeren in instandhouding de
afgelopen 5 jaar?

Vraag
(single response)

Monument is in perfecte staat [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
Monument wordt binnenkort gerestaureerd [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
Monument is in de verkoop, wordt afgestoten [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
Anders, namelijk [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...] Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 8 of 27

nieuwe pagina

15

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Voor welk bedrag heeft u in de
afgelopen 5 jaar geïnvesteerd in
instandhouding?

Vraag
(single response)

minder dan 10.000 euro per jaar
10.000-25.000 euro per jaar
25.000-100.000 euro per jaar
meer dan 100.000 euro per jaar
nieuwe pagina

16

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Hoe zou u de wijze waarop u
onderhoud pleegt aan uw monument
omschrijven?

Vraag
(single response)

Planmatig onderhoud,
ik maak gebruik van een meerjaren onderhoudsplanning
Incidenteel onderhoud,
ik reageer op gebreken/onvolkomenheden die zich aandienen
Restauratie,
mijnmonument wordt of is net ingrijpend gerestaureerd
Anders, namelijk Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 9 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

17
ja

Tabelvraag
(single response)

Op welke wijze wordt het onderhoud
aan uw monument gefinancierd?
nee
onbekend

eigen geld
lening
fiscale aftrek
giften
subsidie
anders
nieuwe pagina

18
Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven dat het
onderhoud van uw monument wordt
gefinancierd met een subsidie.
Om welke subsidie gaat dit?

Open vraag
(klein)

Vraag 17.5
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Op welke wijze wordt het onderhoud aan uw monument gefinancierd?)
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 10 of 27

nieuwe pagina

19

Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven dat het
onderhoud van uw monument deels
of geheel wordt gefinancierd
met een andere financiering dan
eigen geld, lening, fiscale aftrek,
giften of subsidie.
Om welke andere financiering gaat
het?

Open vraag
(klein)

Vraag 17.6
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Op welke wijze wordt het onderhoud aan uw monument gefinancierd?)
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 39. ERVARINGEN MET BRI...

Vp
[>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
nieuwe pagina

20

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Ontvangt/ontving u een subsidie voor
het wegwerken van
restauratieachterstanden?

Vraag
(single response)

ja [>> 24. GEBRUIK EN BEKENDH...]
nee [>> 24. GEBRUIK EN BEKENDH...]

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 11 of 27

nieuwe pagina

21

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Ontvangt/ontving u een subsidie voor
het wegwerken van
restauratieachterstanden?

Vraag
(single response)

ja
nee
nieuwe pagina

22
Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven geen Brim
subsidie te hebben ontvangen omdat
uw aanvraag is afgewezen. Heeft dit
gevolgen gehad voor de door u
uitgevoerde werkzaamheden?

Vraag
(single response)

Vraag 11.0
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Heeft u reeds een Brim-aanvraag ingediend?)
Antwoord WEL gegeven: ja, maar mijn aanvraag voor een subsidie voor
meerjarig onderhoud is afgewezen.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Ja, ik heb daardoor geen (planmatig) onderhoud kunnen laten uitvoeren
Ja, ik heb daardoor slechts een deel van het benodigde onderhoud kunnen laten uitvoeren
Nee, ik heb desondanks planmatig onderhoud uitgevoerd
Nee, ik heb desondanks planmatig onderhoud uitgevoerd, maar minder dan gepland

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 12 of 27

nieuwe pagina

23

Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven geen
Restauratiefonds-hypotheek te
hebben ontvangen omdat uw
aanvraag is afgewezen. Heeft dit
gevolgen gehad voor het door u
uitgevoerde werkzaamheden?

Vraag
(single response)

Vraag 11.0
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Heeft u reeds een Brim-aanvraag ingediend?)
Antwoord WEL gegeven: ja, maar mijn aanvraag voor een Restauratiefondshypotheek is afgewezen.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Ja, ik heb daardoor geen werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Ja, ik heb daardoor slechts een deel van de benodigde werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Nee, ik heb desondanks werkzaamheden uitgevoerd
nieuwe pagina

24

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Het Brim richt zich op instandhouding
van beschermde rijksmonumenten.
Wat verstaat u onder het begrip
‘instandhouding’?

Vraag
(single response)

De reguliere onderhoud- en incidentele werkzaamheden die het normale onderhoud te boven gaan en die
voor herstel van het monument noodzakelijk zijn (partieel herstel) [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
Het geheel aan interventies in het gebouw die de instandhouding ervan beogen met inbegrip van het
reguliere (klein) onderhoud, groot onderhoud en integrale restauratie [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...]
Anders, namelijk.: [>> 39. ERVARINGEN MET BRI...] Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 13 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

25

Kunt u aangeven waarom u geen
gebruik maakt van de meerjaren
instandhoudingssubsidie van het
Brim?

Vinkvraag
(multi response)

(meerdere antwoorden mogelijk)
Minimaal aantal vinkjes: 1
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 2.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Onder welke categorie valt uw monument?)
Antwoord NIET gegeven: woonhuizen.
Indien niet voldaan spring naar: 27. GEBRUIK EN BEKENDH...

Onbekendheid met de regeling en mogelijkheden
Complexiteit van het Brim: Ik vind de regeling onduidelijk, de inhoud van het Brim is te ingewikkeld
Te plegen inzet voor indienen aanvraag Brim: Door de administratieve lasten: het indienen van een aanvraag
vind ik te tijdrovend
Kosten indienen aanvraag: Financieel risico, het is onzeker of mijn aanvraag toegekend wordt, terwijl ik wel
vooraf kosten maak
Te verwachten opbrengsten bij indienen aanvraag: Subsidiebedrag is te laag, de maximale subsidiabele
kosten zijn te laag voor mijn monument
Ik maak nog gebruik van een 10-jarenonderhoudsplan (Brom)
Ik maak gebruik van een andere regeling, namelijk Vp
Ik zie de noodzaak er niet van in, mijn monument verkeert in uitstekende staat van onderhoud)
Anders, namelijk Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 14 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

26

Kunt u aangeven waarom u, als
eigenaar van een rijksmonument met
een woonfunctie, geen gebruik maakt
van de Restauratiefonds-hypotheek?

Vinkvraag
(multi response)

(meerdere antwoorden mogelijk)
Minimaal aantal vinkjes: 1
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 3.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Heeft uw monument op dit moment een woonfunctie?)
Antwoord WEL gegeven: ja, alleen woonfunctie.
Indien niet voldaan spring naar: 28. GEBRUIK EN BEKENDH...

OF
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 3.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Heeft uw monument op dit moment een woonfunctie?)
Antwoord WEL gegeven: ja, samen met een andere functie.
Indien niet voldaan spring naar: 28. GEBRUIK EN BEKENDH...

Ik zie de noodzaak er niet van in, mijn monument verkeert in uitstekende staat van onderhoud) [>> 28.
GEBRUIK EN BEKENDH...]
Ik was al met de restauratie gestart (en dan kon ik geen Restauratiefonds-hypotheek meer aanvragen) [>>
28. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Mijn leningsaanvraag werd afgewezen omdat de kredietbeoordeling negatief was [>> 28. GEBRUIK EN
BEKENDH...]
Onbekendheid met de Restauratiefonds-hypotheek/laagrentende lening en mogelijkheden hiervan [>> 28.
GEBRUIK EN BEKENDH...]
Complexiteit: Ik vind de regeling onduidelijk, de Restauratiefonds-hypotheek is te ingewikkeld [>> 28.
GEBRUIK EN BEKENDH...]
Te plegen inzet voor indienen aanvraag Restauratiefonds-hypotheek: Door de administratieve lasten: het
indienen van een aanvraag vind ik te tijdrovend [>> 28. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Kosten indienen aanvraag: Financieel risico, het is onzeker of mijn aanvraag toegekend wordt, terwijl ik wel
vooraf kosten maak [>> 28. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Te verwachten opbrengsten bij indienen aanvraag: Te verwachten leningsbedrag komt niet boven drempel
(het minimale leningsbedrag) of is laag in relatie tot inspanning [>> 28. GEBRUIK EN BEKENDH...]

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 15 of 27

Ik wil geen geld lenen en betaal onderhoud en restauratie met eigen geld [>> 28. GEBRUIK EN
BEKENDH...]
Ik maak gebruik van een andere regeling, namelijk [>> 28. GEBRUIK EN BEKENDH...] Vp
Anders, namelijk [>> 28. GEBRUIK EN BEKENDH...] Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 16 of 27

nieuwe pagina

27

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Kunt u aangeven waarom u, als
eigenaar van een rijksmonument met
een woonfunctie, geen gebruik maakt
van de Restauratiefonds-hypotheek?

Vinkvraag
(multi response)

(meerdere antwoorden mogelijk)
Minimaal aantal vinkjes: 1
Ik zie de noodzaak er niet van in, mijn monument verkeert in uitstekende staat van onderhoud)
Ik was al met de restauratie gestart (en dan kon ik geen Restauratiefonds-hypotheek meer aanvragen)
Mijn leningsaanvraag werd afgewezen omdat de kredietbeoordeling negatief was
Onbekendheid met de Restauratiefonds-hypotheek/laagrentende lening en mogelijkheden hiervan
Complexiteit: Ik vind de regeling onduidelijk, de Restauratiefonds-hypotheek is te ingewikkeld
Te plegen inzet voor indienen aanvraag Restauratiefonds-hypotheek: Door de administratieve lasten: het
indienen van een aanvraag vind ik te tijdrovend
Kosten indienen aanvraag: Financieel risico, het is onzeker of mijn aanvraag toegekend wordt, terwijl ik wel
vooraf kosten maak
Te verwachten opbrengsten bij indienen aanvraag: Te verwachten leningsbedrag komt niet boven drempel
(het minimale leningsbedrag) of is laag in relatie tot inspanning
Ik wil geen geld lenen en betaal onderhoud en restauratie met eigen geld
Ik maak gebruik van een andere regeling, namelijk Vp
Anders, namelijk Vp

nieuwe pagina

28

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U heeft aangegeven geen gebruik te
maken van het Brim.
Heeft u in de afgelopen 5 jaar
geïnvesteerd in de instandhouding
van uw rijksmonument?

Vraag
(single response)

nee
ja [>> 30. GEBRUIK EN BEKENDH...]

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 17 of 27

nieuwe pagina

29

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Wat is de reden van het niet
investeren in instandhouding de
afgelopen 5 jaar?

Vraag
(single response)

Monument is in perfecte staat [>> 35. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Monument wordt binnenkort gerestaureerd [>> 35. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Monument is in de verkoop, wordt afgestoten [>> 35. GEBRUIK EN BEKENDH...]
Anders, namelijk [>> 35. GEBRUIK EN BEKENDH...] Vp

nieuwe pagina

30

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Voor welk bedrag heeft u in de
afgelopen 5 jaar geïnvesteerd in
instandhouding?

Vraag
(single response)

minder dan 10.000 euro per jaar
10.000-25.000 euro per jaar
25.000-100.000 euro per jaar
meer dan 100.000 euro per jaar

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 18 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

31

Hoe zou u de wijze waarop u
onderhoud pleegt aan uw monument
omschrijven?

Vraag
(single response)

Planmatig onderhoud,
ik maak gebruik van een meerjaren onderhoudsplanning
Incidenteel onderhoud,
ik reageer op gebreken/onvolkomenheden die zich aandienen
Restauratie,
mijn monument wordt of is net ingrijpend gerestaureerd
Anders, namelijk Vp

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

32
ja

Tabelvraag
(single response)

Op welke wijze wordt het onderhoud
aan uw monument gefinancierd?
nee
onbekend

eigen geld
lening
fiscale aftrek
giften
subsidie
anders

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 19 of 27

nieuwe pagina

33
Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven dat het
onderhoud van uw monument wordt
gefinancierd met een subsidie.
Om welke subsidie gaat dit?

Open vraag
(klein)

Vraag 32.5
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Op welke wijze wordt het onderhoud aan uw monument gefinancierd?)
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 20 of 27

nieuwe pagina

34

Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven dat het
onderhoud van uw monument deels
of geheel wordt gefinancierd met een
andere financiering dan eigen geld,
lening, fiscale aftrek, giften of
subsidie.
Om welke andere financiering gaat
het?

Open vraag
(klein)

Vraag 32.6
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Op welke wijze wordt het onderhoud aan uw monument gefinancierd?)
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Vp

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 21 of 27

nieuwe pagina

35

Vraagvoorwaarde
actief

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven dat u (nog) geen
beroep hebt gedaan op een Brim
subsidie.
Heeft dit gevolgen gehad voor het
door u uitgevoerde planmatige
onderhoud?

Vraag
(single response)

Vraag 2.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Onder welke categorie valt uw monument?)
Antwoord NIET gegeven: woonhuizen.
Indien niet voldaan spring naar: 37. GEBRUIK EN BEKENDH...

Ja, ik heb daardoor geen (planmatig) onderhoud kunnen laten uitvoeren
Ja, ik heb daardoor slechts een deel van het benodigde onderhoud kunnen laten uitvoeren
Nee, ik heb desondanks planmatig onderhoud uitgevoerd
Nee, ik heb desondanks planmatig onderhoud uitgevoerd, maar minder dan gepland

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 22 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

36

U hebt aangegeven geen
Restauratiefonds-hypotheek te
hebben aangevraagd. Heeft dit
gevolgen gehad voor de door u
uitgevoerde werkzaamheden?

Vraagvoorwaarde
actief

Vraag
(single response)

Vraag 3.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Heeft uw monument op dit moment een woonfunctie?)
Antwoord WEL gegeven: ja, alleen woonfunctie.
Indien niet voldaan spring naar: 38. GEBRUIK EN BEKENDH...

OF
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 3.0
(PERSOONLIJKE SITUATIE
Heeft uw monument op dit moment een woonfunctie?)
Antwoord WEL gegeven: ja, samen met een andere functie.
Indien niet voldaan spring naar: 38. GEBRUIK EN BEKENDH...

Ja, ik heb daardoor geen werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Ja, ik heb daardoor slechts een deel van de benodigde werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Nee, ik heb desondanks werkzaamheden uitgevoerd
nieuwe pagina

37

GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
U hebt aangegeven geen
Restauratiefonds-hypotheek te
hebben aangevraagd.
Heeft dit gevolgen gehad voor de
door u uitgevoerde werkzaamheden?

Vraag
(single response)

Ja, ik heb daardoor geen werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Ja, ik heb daardoor slechts een deel van de benodigde werkzaamheden kunnen laten uitvoeren
Nee, ik heb desondanks werkzaamheden uitgevoerd

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 23 of 27

nieuwe pagina
GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM

38

Bent u van plan in de toekomst wel
gebruik te maken van subsidie of een
laagrentende lening?

Vraag
(single response)

ja, want Vp
nee, want Vp
weet niet
nieuwe pagina
ERVARINGEN MET BRIM

39
Vraagvoorwaarde
actief

Het Brim heeft mij gestimuleerd bij
de instandhouding van mijn
rijksmonument.

Vraag
(single response)

Vraag 11.0
(GEBRUIK EN BEKENDHEID BRIM
Heeft u reeds een Brim-aanvraag ingediend?)
Antwoord WEL gegeven: ja, ik ontvang een subsidie voor meerjarig onderhoud.
Indien niet voldaan spring naar: 42. ERVARINGEN MET BRI...

helemaal mee eens
mee eens
neutraal
oneens
helemaal mee oneens

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 24 of 27

nieuwe pagina

40

ERVARINGEN MET BRIM
Het Brim heeft bijgedragen aan het
voorkomen van grootschalige en/of
zeer kostbare
restauratiewerkzaamheden.

Vraag
(single response)

helemaal mee eens
mee eens
neutraal
oneens
helemaal mee oneens
nieuwe pagina

41

ERVARINGEN MET BRIM
Ik ben sinds de invoering van het
Brim (2006) daadwerkelijk
planmatiger onderhoud gaan
uitvoeren, ten opzichte van
voorgaande regelingen.

Vraag
(single response)

helemaal mee eens
mee eens
neutraal
oneens
helemaal mee oneens

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 25 of 27

nieuwe pagina

42

ERVARINGEN MET BRIM
Planmatig onderhoud draagt bij aan
het beperken van ingrijpend
herstel/restauratie

Vraag
(single response)

helemaal mee eens
mee eens
neutraal
oneens
helemaal mee oneens
nieuwe pagina

43

ERVARINGEN MET BRIM
Tot slot van deze vragenlijst geven
wij u de gelegenheid om aan te
geven wat naar uw mening de sterke
kanten van de Brim-regeling zijn en
welk punten van de regeling voor
verbetering vatbaar zijn.

Open vraag
(groot)

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 26 of 27

nieuwe pagina

44

AFRONDING
Beste monumenteneigenaar, Wij
danken u hartelijk voor het invullen
van de enquête. Wij willen
benadrukken dat uw gegevens
anoniem worden verwerkt en
uitsluitend worden gebruikt voor dit
onderzoek. Over een aantal weken
willen we graag met een aantal
monumenteneigenaren nader
discussiëren over de Brim-regeling.
Mogen wij u benaderen om aan deze
discussie deel te nemen?

Vraag
(single response)

ja
nee
nieuwe pagina

45

AFRONDING
Wilt u meedingen naar één van de 14
overnachtingen in een Erfgoed
Logies?

Vraag
(single response)

ja
nee

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

Overzicht vragenlijst (Word-vriendelijke versie) - MWM2 onderzoeksapplicatie

Page 27 of 27

nieuwe pagina
AFRONDING

46

Omdat wij u mogen benaderen voor
een nadere discussie en/of omdat u
mee wilt dingen naar een
overnachting in een Erfgoed Logies,
vragen wij u vriendelijk uw mailadres
hier in te vullen zodat wij t.z.t.
contact met u op kunnen nemen.

Vraagvoorwaarde
actief

Open vraag
(klein)

Vraag 44.0
(AFRONDING
Beste monumenteneigenaar, Wij danken u hartelijk voor het invullen van de enquête.
Wij willen benadrukken dat uw gegevens anoniem worden verwerkt en uitsluitend
worden gebruikt voor dit onderzoek. Over een aantal weken willen we graag met een
aantal monumenteneigenaren nader discussiëren over de Brim-regeling. Mogen wij u
benaderen om aan deze discussie deel te nemen? )
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

OF
Vraagvoorwaarde
actief

Vraag 45.0
(AFRONDING
Wilt u meedingen naar één van de 14 overnachtingen in een Erfgoed Logies?)
Antwoord WEL gegeven: ja.
Indien niet voldaan spring naar: 0. Volgende vraag

Vp
© 2010 MWM2 | contact

https://survey.mwm2.nl/beheer/ondoverzicht_word.asp?ond_uniek={89550F60-1C1D-48B2-831E-8C66C3B648B7}

15-6-2011

EVALUATIE BRIM 2011

Deelnemers expertmeeting evaluatie Brim
BIJLAGE 4
Voorzitter
Onderzoeksteam

Saskia de Geus, Ministerie van OCW
Ben Verfürden, Hylkema Consultants
Alle Elbers, ARCADIS

Pieter Baars

Nationaal Restauratiefonds

Michiel van der Burght

Stadsherstel Amsterdam

Liesbeth Cremers

Stichting Particuliere Historische Buitenplaatsen

Leo Endedijk

Vereniging De Hollandsche Molen

Henk Greven

Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen Groningen

Lisa Johnson

SLS Wonen Leiden/Aedes-netwerk corporaties met
monumenten

Jouke Jongsma

Stichting Behoud kerkelijke Gebouwen Friesland

Hero Klinker

Provincie Overijssel

Gerard Koster

VNG

Gerda Kroeze

Federatie Grote Monumentengemeenten-

Gert-Jan Luijendijk

RCE

Jeanine Perryck

Stichting Gelderse Kastelen/Stichting Gelders

Nel Viersen

Vereniging Bewoond Bewaard

/Gemeente Deventer

Landschap
Fred Vos

Monumentenwacht Nederland

Karin Westerink

Federatie Grote Monumentegemeenten/Gemeente Amsterdam

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

36

EVALUATIE BRIM 2011

Samenstelling begeleidingscommissie
BIJLAGE 5
Het onderzoek Brim-evaluatie is namens de Directie Cultureel Erfgoed van het Ministerie
van OCW begeleid door een commissie, bestaande uit Gerda Kroeze (gemeente Deventer),
Pieter Baars (NRF), Peter Breukink (Groninger kerken), Remco Laverman (OCW/RCE), GertJan Luijendijk (OCW/RCE), Monique Krauwer (OCW/DCE), Saskia de Geus (OCW/DCE) en
Gaby Gopie (OCW/DCE).

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

37

EVALUATIE BRIM 2011

Samenvatting ervaringen met het Brim
BIJLAGE 6
Tot slot is middels een open vraag bij de internet enquête gevraagd naar de ervaringen van
de “Brimmers”. In totaal zijn 180 bruikbare opinies geanalyseerd. 20 % van de eigenaren
toonde zich uitgesproken positief over het Brim. Van de overige 80 % was iets minder dan
helft (38 %) op zich positief over het Brim, maar plaatste daar wel kritische kanttekeningen
bij. De overige 42 % hadden minder goede ervaringen met het Brim. Op een enkeling na,
toonde geen van de respondenten zich uitgesproken negatief over het Brim. Hieronder zijn
de commentaren van de respondenten, verdeeld over drie groepen, samengevat.
Groep I “Mijn ervaring met het Brim is uitgesproken positief”
De respondenten uit deze groep zijn met name zeer goed te spreken over:
• de soepele (financiële) afhandeling via het NRF.
Veel genoemde sterke punten zijn:
•

het meerjarig onderhoudsplan stimuleert een goede planning van het onderhoud en
noodzaakt er van te voren goed over na te denken. Anders gezegd is er nu een goed
beeld van het benodigde onderhoud resp. kosten in de komende zes jaren;

•

de zekerheid van 6 jaar instandhoudingssubsidie;

•

de snelle financiële ondersteuning (als de procedure eenmaal doorlopen is).

Verder werd positief geoordeeld over het feit dat:
•

het invullen van de formulieren veel eenvoudiger is geworden;

•

declaraties via internet kunnen worden ingediend;

•

zonder Brim ons erfgoed in verval zou raken (met name genoemd door
kerkgenootschappen).

Minder vaak genoemde positieve punten:
•

sterk punt is dat de regeling ook is toegespitst op boerderijen MET een agrarische
functie;

•

het feit dat ook delen van de binnenkant van de kerk worden meegenomen;

•

het feit dat STABU niet meer verplicht is.

Groep II “Mijn ervaring met het Brim is positief. Ik heb daar echter wel kanttekeningen
bij”
Uit het door deze groep geleverde commentaar bleek met name heimwee naar de Brom, een
negatief oordeel over de trage besluitvorming en behoefte aan communicatie. Meest
genoemd zijn:
•

de Brom-regeling werkte beter;

•

trage besluitvorming, wachttijd bij beoordeling van een aanvraag leidt tot hogere
kosten herstelwerkzaamheden;

•

graag betere communicatie over de (on)mogelijkheden van het Brim.

Veel genoemd zijn:
•

liever subsidie dan laagrentende lening;

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

38

EVALUATIE BRIM 2011

•

bij het opstellen van een PIP worden er te veel werkzaamheden doorgestreept,
waardoor er geen aannemer te vinden is die het voor het bedrag wil uitvoeren. De
opzet van een PIP zou eenvoudiger kunnen;

•

de verplichte STABU systematiek is een zwak punt;

•

de maximale bijdrage vanuit het Brim is ontoereikend. Het verlaten van het plafond
zou een verbetering zijn;

•

het systeem dwingt eigenaren om de maximale subsidie aan te vragen (majoreren).
Achteraf kan blijken dat niet alle subsidie daadwerkelijk is verstrekt.

Overige (kritische) kanttekeningen van deze groep zijn:
•

toelichting bij de Brim toekenning is niet duidelijk en soms onrealistisch;

•

Brim is prima, je bent alleen wel twee keer zo veel geld kwijt omdat je aan allerlei
onzinnige eisen moet voldoen;

•

wijze van toedeling is voor verbetering vatbaar;

•

de RCE richt zich te veel op bouwkundige zaken en niet op wooncomfort;

•

ook restauratie-gerelateerde kosten zouden gecompenseerd moeten worden;

•

de expertise bij de belastingdienst laat te wensen over;

•

het Brim is een goede regeling indien er eerst ruimte wordt gereserveerd voor het
totaal op peil brengen van het achterstallig onderhoud;

•

het is wellicht verstandiger de hele systematiek te fiscaliseren met een reële drempel
voor alle kosten (grijs en groen) tezamen. De eigen verantwoordelijkheid voor de
eigenaar komt dan weer maximaal tot zijn recht;

•

een goede regeling, maar de aanvragen overtreffen vele malen het beschikbare budget.

Groep III “Mijn ervaring met het Brim is niet erg positief”
De door deze groep verwoordde twee zwakste punten van het Brim zijn, niet geheel
verassend:
•

het indienen van een aanvraag is te complex en te duur, terwijl de uitkomst onzeker is;

•

het Brim is een loterij/tombola. Er zou gesubsidieerd moeten worden naar
prioriteit/urgentie.

Verdere veel genoemde zwakke punten:
•

Brim is een keurslijf dat flexibiliteit in de weg staat. Er is bijvoorbeeld geen oplossing
voor onvoorziene ingrijpende restauraties;

•

indien aanvragen (meerdere malen) worden afgewezen, en dat is de praktijk, stokt het
onderhoud en loopt het stuwmeer met grootschalige restauraties weer vol;

•

de fiscale drempel is (veel) te hoog. Dit stuurt onderhoud naar clustering in plaats van
jaarlijks planmatig onderhoud.

Overige minder genoemde punten uit deze groep:
•

voorstel: eerst loten en dan pas een dure aanvraag opstellen;

•

fiscale aftrek alleen interessant voor personen die veel belasting betalen wat eigenlijk
onrechtvaardig is;

•

voor een buitenplaats is de nieuwe regeling niet makkelijker geworden;

•

bij lage rentestanden is de restauratiehypotheek in maandlasten net zo duur als een
gewone hypotheek;

•

voorstel om rijksmonumenten vrij te stellen van WOZ-aanslag.

GEBBG/2011:39 - Definitief

ARCADIS

39