RIVM 2023

Stand van de uitvoering

Aanleiding
In de kabinetsreactie op het rapport Werk aan Uitvoering is de
toezegging gedaan om jaarlijks een Stand van de Uitvoering op
te stellen. Dit is één van de maatregelen van het Kabinet om de
dienstverlening aan de burger te verbeteren. Door verschillende
ministeries en concernorganisaties wordt hier concreet invulling
aan gegeven. Dit met als doel de aandacht voor de uitvoering
structureel te versterken en de voortgang op de verschillende
onderdelen van de uitvoering te kunnen volgen. Met deze
bijdrage brengt het RIVM voor de eerste keer een Stand van
de Uitvoering uit.

Missie en strategie RIVM
Het RIVM zet zich in voor een gezonde bevolking en
een duurzame, veilige en gezonde leefomgeving.
Die missie staat ook centraal in onze strategie
RIVM2025, waarin we voor de periode 2020-2025
onze doelen hebben bepaald. In ons werk op het
gebied van gezondheid en milieu adviseren we de
rijksoverheid, andere overheden, professionals
en burgers. We voeren preventieprogramma’s
uit; we monitoren gezondheid, ziekten en de
kwaliteit van de leefomgeving en het milieu;
we dragen bij aan het voorkomen, bestrijden en
beheersen van incidenten en crises en doen daartoe
wetenschappelijk onderzoek; en we verzamelen,
duiden en delen de beschikbare wetenschappelijke
kennis. Daarnaast heeft het RIVM een Strategisch
Programma voor eigen onderzoek, innovatie en
kennisontwikkeling. Hiermee kijken we vooruit
naar onderwerpen die in de toekomst invloed
kunnen hebben op onze volksgezondheid en
leefomgeving. Dit is een wettelijke taak en is dan
ook opgenomen in de strategische prioriteit om
als organisatie voorbereid te zijn op de vragen
van nu en morgen. Het RIVM heeft een solide
kennisbasis nodig om de onderzoeksmethoden te
versterken en te ontwikkelen, de issues van morgen

Stand van de uitvoering

te signaleren middels eigen programmering en
de samenwerking met andere kennisinstellingen
te versterken. Eigen programmering is belangrijk
om de onafhankelijke positie van het RIVM te
waarborgen. De betrouwbaarheid en geloof­
waardigheid van het RIVM als adviseur van VWS
en andere departementen is van essentieel
belang, zeker gezien het feit dat maatschappelijke
vraagstukken waarover geadviseerd wordt steeds
breder uitwerken in de samenleving. Op een aantal
gebieden dreigt de kwaliteit kritiek te worden
zonder investering in de kennisbasis. Het RIVM is
met departementen in gesprek om deze kennisbasis
de komende jaren weer op niveau te brengen.
Inmiddels is een eerste stap gezet en kunnen we
vanaf 2023 de Europese samenwerking op dit vlak
op acceptabel niveau brengen. Deze gesprekken
worden gevoerd in de driehoek eigenaar, opdracht­­
gevers en opdrachtnemer conform het resultaat­
gericht sturingsmodel waar het RIVM te maken heeft
met meerdere opdrachtgevers. Uit recent onderzoek
van het Ministerie van Financiën naar meervoudig
opdrachtgeverschap is de samenwerking van het
RIVM in de driehoek als best practise benoemd.

2

I JK

D

RIVM
2025

D IG

al
tio t o t
na
al

n
Me

ak

TRO U W BA AR

m

ka
L o na
er
int

BE

en

Gezonde bevolking
en duurzame, veilige
en gezonde
leefomgeving

se

n

M

ONAFH
AN
K

EL

N
KU
ES

Mi
sam dde
en

n

gen
vr a n
op orge
m

Voo
rb
van erei
nu d
e

de
in ng
n vi
le

RI

V

Strategie RIVM 2025

RIVM vaker onderwerp in publiek debat
Hoewel het RIVM haar taak al meer dan honderd
jaar uitvoert, is wat we doen nu relevanter dan
ooit. Corona, PFAS en stikstof, de uitstoot van
Tata Steel, het conflict in Oekraïne, het Nationaal
Preventieakkoord; het RIVM is er om met deskundig
advies een bijdrage te leveren aan het noodzakelijke
beleid en debat om daarmee publieke waarde voor
de burger te creëren. We werken daarin ook samen
met de burger in onderzoeken zoals de uitstoot in
de regio IJmond, de luchtkwaliteit gemeente Venray
en leefomgeving voor ouderen. Het werken aan
een ‘open’ RIVM speelt daarin een belangrijke rol.
We maken onze wetenschap beschikbaar volgens
de uitgangspunten van Open Science. We maken
dit concreet door te werken aan open publicaties.
Er is contact met onder andere universiteiten
om van elkaars ‘best practises’ te leren. En er
vindt uitwisseling van lectoren en hoogleraren
plaats waardoor gebruik wordt gemaakt van
elkaars kennis.

Stand van de uitvoering

De rol van het RIVM in onder andere het bestrijden
van Corona maar ook in het stikstofdossier heeft
ervoor gezorgd dat de organisatie vaker onderwerp
is in het publieke debat. De maatschappelijke druk
en ophef heeft impact op de omstandigheden waar
RIVM-onderzoekers vaak in moeten werken. Naast
de lof voor het harde werk in crisistijd en de hoge
wetenschappelijke kwaliteit werden onze onderzoeken
en onderzoeksresultaten soms in twijfel getrokken,
wat soms gepaard ging met bedreigingen. Er was
vanuit de organisatie dan ook steeds aandacht voor
het welzijn en de onafhankelijkheid van RIVM’ers.
Dat was nodig, want de protesten bij onze campus,
de bedreigingen en het publiekelijk twijfel zaaien
over onze onderzoeken vroegen veel van hen. Om de
verspreiding van desinformatie tegen te gaan communiceerden we proactief via onze eigen website en
socialmediakanalen. Ter illustratie; in 2021 plaatsten
we ruim drieduizend berichten over COVID-19 en
gaven we vijftienduizend reacties op social media.

3

1. Begrijpelijke communicatie naar de burger
Publiekscommunicatie

Middenin de maatschappij

Als RIVM werken we aan kennisintensieve
onderwerpen die iedereen raken. Of het nu gaat om
vaccineren, smogadvies of kruidenpreparaten: we
zijn dagelijks bezig met wetenschapscommunicatie
met een brede scope. Die kennis delen we met
overheden, professionals en burgers. Voor die
laatste groep beheert het RIVM diverse kanalen,
waarbij www.rivm.nl, de social media kanalen en
het RIVM Infopunt de belangrijkste ingangen zijn.
De veelheid aan contactpunten leidt er soms toe
dat informatie niet via ieder kanaal op dezelfde
manier of op hetzelfde moment gecommuniceerd
wordt. Dat is verwarrend voor de burger. De
kanalenstrategie om als RIVM – naast actueel,
betrouwbaar en toegankelijk – ook eenduidig en
communiceren is momenteel in ontwikkeling.

Burgers ontvangen op verschillende manieren en
via diverse wegen communicatie van het RIVM.
Uitnodigingen voor bevolkingsonderzoeken naar
kanker of vaccinatieprogramma’s bijvoorbeeld,
maar ook verzoeken om deel te nemen aan
vragenlijsten, enquêtes en interviews. We willen het
gemak van de burger vergroten en optimaal inspelen
op de wensen en behoeften van de burger. Waarbij
we zorgen dat ieder contactmoment tussen burger
en RIVM optimaal verloopt. Hiervoor is het nodig
dat onze rollen en verantwoordelijkheden – en die
van andere stakeholders – kraakhelder zijn voor de
burger. Dit vraagt continue aandacht.

Onze rollen en verantwoordelijkheden moeten kraakhelder
zijn voor de burger. Dit vraagt
continue aandacht.
Oog voor context en duiding
Helder communiceren over wetenschappelijk
onderzoek kan een lastige opgave zijn. We
vinden het daarom belangrijk om niet alleen onze
informatie en adviezen te geven, maar om ook
uit te leggen hoe deze tot stand komen (bijv. door
uitleg over modellering) en wat de waarde van onze
informatie is. Het is wenselijk dat we daar in de
toekomst ook voldoende ruimte en tijd voor krijgen.
Alleen daarmee kunnen we een betrouwbare
adviseur zijn en blijven. Dat wordt in tijden van
desinformatie alleen maar belangrijker. Corona
is in dit opzicht een wake-up call én een uniek
leermoment.

Stand van de uitvoering

Mijn RIVM en PGO
RIVM heeft tijdens de COVID-19 pandemie een
beveiligde ‘mijn RIVM’-omgeving ontwikkeld waar
burgers hun persoonlijke vaccinatie gegevens
(nu alleen COVID-19 vaccinaties) kunnen inzien.
VWS wil dat RIVM die gegevens en gegevens van
andere vaccinatie- en preventieprogramma’s ook
gaat ontsluiten naar de Persoonlijke Gezondheids­
omgeving. Voor ondersteunende diensten
behorend bij een product als MijnRIVM werkt het
RIVM aan kaders die afgestemd zijn op huidige en
aanstaande wetgeving binnen het landschap van
informatievoorziening die passen in de rol van
verstrekker van (zorg)gegevens.
Het vooraf bepalen van een visie (toepassing en
kaders) op het leveren van persoonsgebonden data
aan burgers voorkomt dat de implementatie ervan
vastloopt op onduidelijkheden over het wat en hoe.

4

2. Toekomstbestendige uitvoering van beleid
Het RIVM werkt aan belangrijke maatschappelijke
opgaven en heeft op een aantal terreinen een rol
in de uitvoering van beleid, zoals het geval is bij
de vaccinatieprogramma’s, de pre- en neonatale
screeningen en de bevolkingsonderzoeken naar
kanker. Het aandeel in het uitvoeren van beleid
is momenteel groeiende binnen het RIVM.
De maatschappelijke betrokkenheid bij – en het
draagvlak voor – deze programma’s is gelukkig
groot. Burgers, professionals en de politiek
verwachten kwalitatief hoogstaande, toegankelijke
én betaalbare programma’s waarvan enerzijds de
continuïteit geborgd is en anderzijds vernieuwingen
zorgvuldig én snel doorgevoerd worden. Het was
altijd al een uitdaging om aan deze verwachtingen te
voldoen. Daar komt bij dat de context waarbinnen
we ons werk doen steeds complexer wordt en
dit beperkt de wendbaarheid, flexibiliteit en de
mogelijkheden om vlot te innoveren. Denk hierbij
aan nieuwe wettelijke eisen en voorschriften op
het gebied van privacywetgeving en het ontbreken
van wettelijke grondslagen voor noodzakelijke
gegevensverwerking, de complexiteit van de
informatiehuishouding en gegevensuitwisseling,
met name in de zorg. Het is belangrijk dat
het RIVM toegang houdt of krijgt tot data die
noodzakelijk is voor het uitvoeren van de taken.
Grote vernieuwingen in goedlopende programma’s
vereisen een zorgvuldige voorbereiding,
bijvoorbeeld door middel van een uitvoeringstoets.
In de praktijk is de druk soms hoog om snelheid
te maken en kost het moeite om de tijd te krijgen
om dit zorgvuldig te doen. Het is van belang dat
de randvoorwaarden (financiën, wetgeving, etc.)
ingevuld worden om de gezamenlijke ambitie te
realiseren. Begrip vanuit de politiek, beroeps- en
belangengroepen en de burger hiervoor is belangrijk
om consequenties vooraf goed in kaart te brengen.

LFI, Covid-19 vaccinatieprogramma en
Pandemische Paraatheid
De Covidcrisis heeft nieuwe inzichten gegeven in de
aanpak van de infectieziektebestrijding. Zo heeft
het Kabinet besloten om het beleidsprogramma
pandemische paraatheid uit te werken om Nederland
beter voor te bereiden op een nieuwe pandemie.

Stand van de uitvoering

Dit besluit heeft grote impact op het RIVM. Het is
daarin zoeken naar een balans tussen snelheid
zonder afbreuk te doen aan het goed organiseren
van de taken. Tijdens de pandemie heeft het RIVM
tijdelijke medewerkers aangetrokken die veel
kennis en ervaring hebben opgebouwd. Om deze
waardevolle capaciteit te kunnen behouden
voor de nieuwe taken in tijden van krapte op
de arbeidsmarkt, worden daarbij structurele
verplichtingen aangegaan terwijl hier nog niet altijd
structurele middelen voor zijn vrijgemaakt. Het
RIVM neemt hier een risico om het tempo hoog
te houden en tegelijkertijd de juiste kwaliteit te
kunnen leveren.
Onderdeel van het programma pandemische
paraatheid is het besluit om een Landelijke
Functionaliteit Infectieziektebestrijding in te richten
en dit onder te brengen bij het RIVM. Dit is een
nieuwe crisisorganisatie voor de bestrijding van
grootschalige uitbraken van A-infectieziekten in
Nederland. Deze organisatie krijgt twee taken.
Ten eerste zal de LFI bij een nieuwe pandemie,
samen met de GGD’en, zorgen voor snelle opschaling
van de medisch-operationele processen, die nodig
zijn voor de bestrijding. Ten tweede voert de LFI
de centrale regie op de voorbereiding van de
infectieziektebestrijdingsketen op een pandemie.
Het RIVM werkt intensief samen met de GGD’en en
andere organisaties in de infectieziektebestrijding,
en met het ministerie van VWS. Om dit goed in
te richten werkt het RIVM de komende periode
aan een goede aansluiting tussen onderzoek en
medische advisering en taken op het vlak van regie
en uitvoering.
Daarnaast zijn de maatregelen in de bestrijding van
Covid-19 vervallen en moet het Covid-19 vaccinatie­
programma een plaats krijgen in de reguliere werkprocessen. Ook worden de preventieprogramma’s
pre- en neonatale screeningen en de bevolkings­
onderzoeken naar kanker, heringericht zodat het
‘wat’ en het ‘hoe’ goed op elkaar aansluit. Het RIVM
past zich hiermee aan op ontwikkelingen die spelen
om haar (wettelijke) taken ten behoeve van alle
Nederlanders te kunnen blijven vervullen.

5

3. Wetgeving voor een transparante overheid
De maatschappelijke en politieke druk voor het
publiek verantwoorden van het onderzoek en de
adviezen van het RIVM, neemt toe. Voorbeelden
van dossiers met politieke en publieke aandacht
zijn, naast Corona, stikstof en PFAS. Denk ook aan
belanghebbende marktpartijen of het publiek bij
onderzoek naar bijvoorbeeld medische implantaten
of schadelijke stoffen in voedingsmiddelen. Het
komt voor dat onderzoeksopzet of -data worden
opgevraagd via de Wet Open Overheid (Woo).
Maar ook de traditionele informatieverzoeken of
het ter verantwoording roepen door media, politiek
of publiek vergen een vergelijkbare inspanning van
de organisatie. Het gaat om het tijdig, accuraat en
adequaat ontsluiten van de gevraagde informatie
en de analyse daarvan voordat de informatie
wordt vrijgegeven.
Er is een trend van toenemende informatieverzoeken
en het aantal Woo verzoeken sinds 2019. Het RIVM
staat nu eenmaal middenin de belangstelling.
Het is aannemelijk dat het aantal informatie- en
Woo-verzoeken, alsmede de druk op de tijdige
uitvoering ervan, zal toenemen. Ten slotte is de
uitvoeringstermijn van behandeling van een Woo
verzoek ingekort, waardoor de uitvoering verder
onder druk komt te staan.
Alhoewel de Woo-verzoeken op het ministerie van
VWS worden afgedaan, worden alle stukken waarop
het verzoek betrekking heeft door VWS aan het
RIVM voorgelegd in een zienswijzeprocedure. Het
vergt veel van het RIVM om een goede zienswijze
ten aanzien van openbaarmaking van stukken
te geven. Het RIVM vindt het als kennisinstituut
met veel specialistische onderwerpen van belang
een eigenstandig oordeel te vellen over de
inhoud van de openbaar te maken informatie.
Naast juridische- gaat het ook om uiteenlopende
vakinhoudelijke afwegingen, die kennis vergen van
onderzoeksmethoden, van onderzoeksprocessen en
afhankelijkheden, van de inhoud van het onderwerp
en de voorgeschiedenis. Ook kunnen de specialisten
van VWS niet bij de diverse informatiedragers en
-systemen van het RIVM.

Stand van de uitvoering

Informed consent
Ouders en jongeren moeten adequaat geïnformeerd
zijn voordat zij toestemming geven voor een
behandeling zoals vaccinaties. Dit is vastgelegd
in de Wet op de geneeskundige behandelings­
overeenkomsten waar is opgenomen dat de
hulpverlener de plicht heeft om informatie te
verstrekken. Deze op informatie gebaseerde
toestemming wordt ‘informed consent’ genoemd.
Bij het geven van informatie over het Rijksvaccinatie
Programma (RVP) wordt ook aandacht besteed aan
de gegevensuitwisseling tussen de Jeugdgezond­
heidszorg (JGZ) en het RIVM onder andere voor
de centrale registratie van de vaccinatiegegevens.
De invoering van het informed consent draagt bij
aan goede informatieverstrekking en past binnen
het zijn van een transparante overheid maar leidt
ook tot complexiteit:
• Er is een hogere administratieve werklast voor het
RIVM en de JGZ. Voor het RIVM betekent dit dat
we continu met de JGZ in gesprek zijn om ervoor
te zorgen dat er aandacht voor het correct
registreren van de informed consent blijft.
Wanneer namelijk vergeten wordt om dit te
registreren is er automatisch geen consent.
Dit leidt vervolgens tot onjuiste brieven aan
burgers en het niet meer kunnen opstellen van
vaccinatiebewijzen.
• Geen consent betekent dat de vaccinatiegegevens
anoniem bij het RIVM binnen komen, waardoor
het RIVM geen totaal overzicht meer heeft van de
vaccinatiestatus van een kind.
• Minder gegevens betekent dat het lastiger is de
vaccinatiegraad te bepalen.
• Doordat het RIVM niet meer van alle kinderen in
beeld heeft wat de vaccinatiestatus is, worden er
niet terechte oproepen en rappels naar ouders en
kinderen gestuurd. Dit levert verwarring en
irritatie op bij ouders.
• Een onvolledige vaccinatiestatus van een kind in
het systeem van het RIVM heeft tot gevolg dat de
inhoudelijke advisering per kind bemoeilijkt wordt.
• Een onvolledige vaccinatiestatus levert ook
onvolledige vaccinatiebewijzen op. Ook dit leidt
tot onbegrip bij de burger.

6

Uit de dagelijkse contacten die het RIVM heeft
met burgers en uitvoerende organisaties zoals
de Jeugdgezondheidszorg blijkt dat het voor de
burger niet altijd duidelijk is dat het RIVM en de
Jeugdgezondheidszorg twee aparte identiteiten zijn.
Bij vragen is het voor de burger nu soms onduidelijk
waar zij terecht kunnen. Betere samenwerking
tussen jeugdgezondheidszorg en het RIVM wie de
vragen beantwoordt kan dit probleem oplossen.
Wanneer de informed consent plaatsvindt op
basis van een ‘opt out’ kan er een automatische
uitwisseling van gegevens tussen de JGZ en het
RIVM plaatsvinden. Dit is een methode in principe
toestemming geven maar de mogelijkheid hebben
hier vanaf te zien. Bovenstaande problemen worden
dan geminimaliseerd.

4. Afsluitend
De afgelopen jaren is het RIVM meer en meer in
de schijnwerpers komen te staan. Dit heeft veel
van de organisatie gevraagd, en dat doet het nog
steeds. Ondanks alles is het gelukt om te doen wat
er van ons gevraagd werd en de maatschappelijke
rol te vervullen in grote vraagstukken. Dit naast het
belangrijke reguliere werk wat gedaan wordt. Het
vraagt voortdurende inspanning om dit te doen
vanuit onze kernwaarden: deskundig, betrouwbaar
en onafhankelijk. Zo willen we een leven lang een
positief verschil maken voor alle Nederlanders.

Daarnaast kan het RIVM nog stappen zetten in het
redeneren vanuit de burger bij het opstellen van
onze correspondentie. Het RIVM is goed in het
uitnodigen, het registreren als hier toestemming
voor is, en het geven van antwoorden op vragen
van de burger over hun vaccinatiestatus. Deze
meerwaarde mag niet overschaduwd worden door
onduidelijkheden in het proces waardoor er een
negatief beeld ontstaat bij de burger.

Ondanks alles is het gelukt
om te doen wat er van
ons gevraagd werd en de
maatschappelijke rol te
vervullen in grote vraagstukken.

Stand van de uitvoering

7

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
mei 2023

014849

De zorg voor morgen
begint vandaag