Engels in het
basisonderwijs:
verkenning van de
stand van zaken
Onderzoeksrapportage

Basisonderwijs
SLO • nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Engels in het
basisonderwijs
Verkenning van de stand van zaken

Juni 2011

Verantwoording

© 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede
Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever deze uitgave geheel of gedeeltelijk te
kopiëren dan wel op andere wijze te verveelvoudigen.

Auteurs: Annette Thijs, Dirk Tuin, Bas Trimbos
Foto omslag: Shutterstock images
In opdracht: Ministerie van OCW, Den Haag

Informatie
SLO
Afdeling: Onderzoek & Advies
Postbus 2041, 7500 CA Enschede
Telefoon (053) 4840 661
Internet: www.slo.nl
E-mail: o&a@slo.nl

AN: 7.6019.433

Inhoud
1.

Opzet van het onderzoek

5	  

1.1
1.2
1.3

Vraagstelling
Onderzoeksactiviteiten
Opbouw van het rapport

5	  
5	  
7	  

2.

Resultaten

9	  

2.1
2.2
2.3

Tijdsinvestering Engels in het basisonderwijs
Lespraktijk Engels in het basisonderwijs
Toerusting leerkrachten Engels in het basisonderwijs

9	  
11	  
15	  

3.

Conclusies en reflectie

19	  

Referenties

23	  

Bijlage A Overzicht Pabo's

25	  

Bijlage B Deelnemerslijst expertbijeenkomst

27	  

Bijlage C Uitkomsten survey basisscholen

29	  

Bijlage D Uitkomsten Pabo-enquête

61	  

Bijlage E Europees Referentie Kader

63	  

⏐ 3

1. Opzet van het onderzoek

1.1 Vraagstelling
Het Ministerie van OCW heeft SLO opdracht gegeven tot een brede verkenning van de stand
van zaken van Engels in het basisonderwijs. Het betreft een vervolgonderzoek op het
vakdossier Engels (SLO, 2003). Het doel van het onderzoek is om zicht te krijgen op de
intensiteit en kwaliteit van Engels in het basisonderwijs. Het onderzoek richt zich op drie vragen:
1. Hoeveel tijd wordt in het basisonderwijs aan Engels besteed?
2. Hoe ziet de lespraktijk eruit?
3. Zijn leerkrachten voldoende toegerust om Engels te kunnen geven in het basisonderwijs?
Het onderzoek is uitgevoerd door SLO in de periode januari tot juni 2011, in samenspraak met
het Platform vvto, Vedocep Levende talen (netwerk van docenten Engels op de Pabo) en het
Expertise Centrum Moderne Vreemde Talen (MVT).

1.2 Onderzoeksactiviteiten
Ter beantwoording van de vragen zijn vier onderzoeksactiviteiten uitgevoerd:
•
Survey onder basisscholen: digitale vragenlijst afgenomen aan een aselecte steekproef van
basisscholen om zicht te krijgen op de tijdsinvestering, invulling van de lespraktijk en
percepties van leerkrachten wat betreft hun toerusting.
•
Pabo-enquête: (telefonische) enquête onder docenten Engels op de Pabo om zicht te
krijgen op het scholingsaanbod Engels voor leerkrachten en daarmee op de toerusting van
leerkrachten voor het geven van Engels.
•
Expertbijeenkomst: de gegevens uit de survey en Pabo-enquête zijn ter validatie en duiding
voorgelegd aan een selecte groep experts en relevante stakeholders.
•
Bronnenstudie: inzichten uit eerder onderzoek en overzichtsstudies (o.a. PPON onderzoek,
2006) zijn benut om de onderzoeksgegevens in een breder perspectief te kunnen plaatsen.
Survey basisscholen
Het doel van de survey was om zicht te krijgen op de wijze waarop Engels in de praktijk van het
basisonderwijs wordt vormgegeven. Hiertoe is een vragenlijst ontwikkeld met vragen gericht op
de tijdsinvestering Engels, invulling van de lespraktijk en percepties van leerkrachten wat betreft
de mate van toerusting. De vragenlijst is ontwikkeld en uitgezet in samenspraak met de
Onderwijs Innovatie Groep (OIG). Om een breed beeld te krijgen van de onderwijspraktijk is
gekozen voor een aselecte steekproef. Aan 13.343 leerkrachten uit alle leerjaren in het
basisonderwijs is een uitnodiging gestuurd voor deelname aan de (online) vragenlijst. 541
leerkrachten hebben de vragenlijst volledig ingevuld. Deze respons is vergelijkbaar met de
respons van overig, door OIG uitgezet, surveyonderzoek.
De omvang van de steekproef is van voldoende grootte om met een betrouwbaarheid van 95%
uitspraken te kunnen doen. Wat betreft de representativiteit van de steekproef is gekeken naar
geslacht, leeftijd en geografie. Tabel 1 bevat een overzicht van deze kenmerken. De steekproef
is representatief naar leeftijd en geografie, maar niet wat betreft geslacht. Er is echter geen
aanleiding om te verwachten dat de oververtegenwoordiging van mannen invloed heeft op de
duiding van de gegevens.

⏐ 5

Populatie

Steekproef

Geslacht
•
Man
•
Vrouw

16%
84%

30%
70%

Leeftijd
•
< dan 35 jaar
•
35-45 jaar
•
45-55 jaar
•
55 jaar >

31%
22%
32%
14%

28%
20%
31%
22%

31%
22%
32%
15%

32%
17%
36%
15%

Geografie
•
Regio A: Noord- en Zuid-Holland
•
Regio B: Zeeland, Noord-Brabant, Limburg
•
Regio C: Utrecht, Gelderland, Overijssel,
Flevoland
•
Regio D: Groningen, Friesland, Drenthe

Naast de survey onder een aselecte steekproef bij basisscholen is de vragenlijst ook gericht
verstuurd aan scholen van het netwerk vroeg vreemdetalenonderwijs (vvto). Deze bevraging
was erop gericht om beter zicht te krijgen op de lespraktijk van scholen die vroeg beginnen met
Engels. Gezien de groei die het netwerk van deze scholen de afgelopen jaren heeft
1
doorgemaakt , leek het van belang deze invoeringsvariant goed te kunnen begrijpen en
onderzoeken. Van de 420 scholen van het vvto-netwerk die vroeg vreemdetalenonderwijs
Engels aanbieden, hebben 59 scholen de vragenlijst ingevuld. De gegevens van deze scholen
zijn apart geanalyseerd en benut ter verdieping van gevonden trends uit de aselecte steekproef.
Bij de bespreking van de gegevens worden de gegevens van de 59 vvto-scholen, waar
relevant, apart genoemd.
Enquête Pabo's
Het doel van de enquête onder Pabo´s was om het scholingsaanbod in beeld te brengen dat
leerkrachten basisonderwijs krijgen ter toerusting en voorbereiding op hun lespraktijk. De
enquête is uitgevoerd in samenwerking met het Expertise Centrum MVT. Via Paboweb
(www.paboweb.nl) zijn alle locaties en opleidingen van Pabo´s in kaart gebracht. Dit heeft
geresulteerd in een overzicht van 34 Pabo-opleidingen, zie hiervoor bijlage A. Deze Pabo´s is
telefonisch gevraagd naar een contactpersoon voor het onderzoek: een docent Engels of een
andere persoon die betrokken is bij dan wel zicht heeft op het onderwijsaanbod Engels. De lijst
die op deze manier ontstond, is vergeleken met een overzicht uit eerder onderzoek van het
Expertisecentrum MVT en waar nodig afgestemd. De contactpersonen zijn vervolgens
benaderd met het verzoek om een telefonisch interview. Op deze wijze zijn alle 34 Pabo´s
bevraagd. Bij 20 opleidingen heeft een telefonisch interview plaatsgevonden, 9 contactpersonen
hebben de vragen schriftelijk (per email) beantwoord. Vijf Pabo´s hebben niet deelgenomen aan
het onderzoek omdat de docent Engels op dat moment niet beschikbaar was.
De interviewleidraad bestond uit 12 vragen waarmee respondenten gevraagd werd naar het
aanbod Engels in de Pabo (omvang en invulling van de modules), hun visie op de
leeropbrengsten van studenten, en factoren die de kwaliteit van het Engels op de Pabo en in
het basisonderwijs beïnvloeden.

1

Van 44 basisscholen in 2004 tot 504 basisscholen, waarvan 413 scholen vvto Engels aanbieden in het

schooljaar 2010/2011 (Europees Platform, 2011).

⏐ 6

Expertbijeenkomst
De uitkomsten van de survey basisscholen en Pabo-enquête zijn in een besloten bijeenkomst
voorgelegd aan selecte groep van zo'n 20 experts en stakeholders wat betreft Engels in het
basisonderwijs. Ze zijn werkzaam op het terrein van onderzoek, beleid, lerarenopleiding,
toetsontwikkeling, schoolbestuur, en onderwijsondersteuning. Een deelnemerslijst is te vinden
in bijlage B. Het doel van de expertbijeenkomst was om de conclusies van de survey
basisscholen en Pabo-enquête te valideren en waar nodig aan te scherpen, te duiden, en waar
gewenst te voorzien van aanbevelingen. De uitkomsten van de expertbijeenkomst hebben
aanleiding gegeven tot nadere analyses van de gegevens en zijn benut bij de bespreking en
duiding van de conclusies in dit rapport.
Bronnenonderzoek
In het onderzoek is voortgebouwd op inzichten uit eerder onderzoek, waaronder het Periodiek
Peilingsonderzoek Engels uit 2006 (Heesters, Feddema, van der Schoot & Hemkers, 2008) en
een eerdere overzichtsstudie uitgevoerd door het Kohnstamm Instituut en SLO (Oostdam &
Toorenburg, 2002; Oostdam, 2010).

1.3 Opbouw van het rapport
Dit rapport bevat een samenvatting van de gegevens en conclusies van het onderzoek naar
Engels in de basisscholen en op de Pabo. De bevindingen worden per onderzoeksvraag
gepresenteerd. Het rapport wordt afgesloten met een reflectie en afsluitende conclusies. Een
volledig overzicht van de gegevens is te vinden in bijlage C, gegevens survey basisscholen, en
bijlage D, gegevens Pabo-enquête.

⏐ 7

2. Resultaten

2.1 Tijdsinvestering Engels in het basisonderwijs
De eerste onderzoeksvraag betreft de tijd die wordt besteed aan Engels in het basisonderwijs.
Om hier zicht op te krijgen is onderzocht vanaf welk leerjaar scholen Engels aanbieden
(startmoment), hoeveel tijd leerkrachten per week aan Engels besteden (lestijd) en of scholen
ook buiten het reguliere aanbod in de groep een aanbod Engels hebben (extra aanbod).
Startmoment: drie varianten
Er is een grote variatie in het moment waarop scholen starten met het aanbieden van Engels in
het basisonderwijs (Eibo). De meeste scholen (66%) starten met Engels in de bovenbouw, dat
wil zeggen in groep 7 of groep 8. Hoewel bij de invoering van Engels in 1986 geen formeel
startmoment is vastgelegd, is dit gegroeid tot de meest gangbare praktijk. Een klein aantal
scholen (17%) start met Engels in groep 5 of 6. De overige scholen, 17%, starten met Engels in
de onderbouw (groep 1-4).

In de praktijk zijn dus drie invoeringsvarianten zichtbaar:
• Regulier Eibo: aanbod Engels in groep 7 en 8;
• Vervroegd Eibo: scholen die Engels aanbieden vanaf groep 5;
• Vvto: scholen die vroeg vreemdetalenonderwijs (vvto) Engels aanbieden en starten in groep
1.
De meeste scholen bieden Engels aan in de bovenbouw. Echter, waar in 1996 slechts 8% van
de scholen ervoor koos om al in groep 6 met Engels te beginnen (Bodde-Alderlieste, 2002), lijkt
het aantal scholen met een vroege start aanzienlijk toegenomen. Hoewel er in dit
vragenlijstonderzoek sprake zou kunnen zijn van een oververtegenwoordiging van
enthousiaste, actievere scholen, wordt deze toename ook weerspiegeld in de groei van het
landelijk netwerk van vvto-scholen. Dit netwerk, gecoördineerd door het Europees Platform, is
gegroeid van 44 scholen in 2004 tot 413 scholen die vvto Engels aanbieden in het schooljaar
2010/2011. Gezien de belangstelling van scholen is de verwachting van het Europees Platform
dat dit netwerk de komende jaren verder zal groeien.

⏐ 9

Van de scholen die in dit onderzoek aangeven dat zij vvto Engels aanbieden (17%, n=96)
behoort de meerderheid (90%, n=86) niet tot het vvto-netwerk. Ook buiten het vvto-netwerk zijn
er dus scholen die vroeg met Engels beginnen. Deze scholen kiezen voor vroeg
vreemdetalenonderwijs vanwege het belang van Engels in een internationale samenleving en
om in te kunnen spelen op de taalgevoelige leeftijd van leerlingen. Bij de geconsulteerde
experts bestaat de indruk dat profilering ook meespeelt bij de keuze van scholen om vvto aan te
bieden.
Lestijd Engels
Naast verschil in het startmoment, is er ook een grote variatie in de gemiddelde lestijd die
leerkrachten per week aan Engels besteden.

De meeste leerkrachten besteden 45 tot 60 minuten of 30 tot 45 minuten per week aan Engels.
Deze gemiddelde praktijk lijkt in vergelijking met voorgaande jaren stabiel gebleven (Heesters et
al, 2008; Oostdam & Van Toorenburg, 2002). Van de scholen die Engels vanaf de middenbouw
aanbieden is het gemiddelde aanbod eveneens 30 tot 60 minuten. Bij scholen die vvto Engels
aanbieden is de omvang van het aanbod zeer divers: variërend van 15 minuten (vooral in de
onderbouw) tot 45 minuten of meer (met name in de midden- en bovenbouw).
Een klein aantal scholen (9%) besteedt wekelijks gemiddeld meer dan één uur aan Engels. Dit
zijn vooral scholen die Engels vanaf de onderbouw aanbieden (vvto-scholen). Overigens
kunnen scholen die met vvto willen starten subsidie aanvragen bij het Europees Platform. Eén
de voorwaarden om voor die subsidie in aanmerking te komen is dat ten minste één uur in de
week Engels wordt gegeven. Het kan zijn dat de vvto-scholen uit de vragenlijst die buiten de
vvto-subsidie vallen (nog) niet structureel aan deze voorwaarde voldoen en daarmee vvto
minder duurzaam vormgeven.
Leerkrachten is ook gevraagd of ze buiten de Engelse les ook aandacht besteden aan Engels.
Op ruim de helft van de scholen gebeurt dit niet. Waar Engels wel gebruikt wordt op andere
momenten gaat het vooral om het gebruik van Engels bij kringactiviteiten (vvto-scholen) en
vakoverstijgende projecten. Uit het onderzoek wordt echter niet duidelijk hoe structureel en
omvangrijk deze aandacht voor Engels in andere vakken is, en of het dan uitsluitend om het
gebruik van (enkele) Engelse woorden gaat. Volgens de geraadpleegde deskundigen gaat het
waarschijnlijk om een beperkte, en niet per se duurzame, omvang. Dit zogeheten geïntegreerd
vreemdetalenonderwijs (Content Language Integrated Learning, CLIL) zal, zeker ook gezien de
beperkte tijd die aan Engels wordt besteed, op de meeste scholen niet of nauwelijks
plaatsvinden.

⏐ 10

Extra aanbod
Het aanbod Engels beperkt zich tot reguliere lesactiviteiten in de klas. Slechts een zeer klein
aantal scholen biedt daarnaast Engels aan als onderdeel van plusklassen voor hoogbegaafde
leerlingen (5%) of bij naschoolse activiteiten (2%). Op enkele scholen maakt Engels deel uit van
een buitenschoolse culturele activiteit of internationaliseringsproject.

2.2 Lespraktijk Engels in het basisonderwijs
De tweede onderzoeksvraag richt zich op de lespraktijk Engels in het basisonderwijs.
Onderzocht is welke leerkracht zorg draagt voor de lessen Engels en welke voertaal deze
hanteert, welke lesactiviteiten plaatsvinden, hoe daarbinnen differentiatie wordt aangebracht,
welk materiaal wordt gebruikt, en hoe leerresultaten worden getoetst en overgedragen aan het
voortgezet onderwijs. Ook is leerkrachten gevraagd naar hun visie op de kwaliteit van Engels en
de leeropbrengsten voor hun leerlingen.
De leerkracht en de voertaal
Groepsleerkrachten zijn primair verantwoordelijk voor de lessen Engels. Op een ruime
meerderheid van de scholen (86%) wordt Engels verzorgd door de groepsleerkracht. Op een
klein aantal scholen (14%) werkt de groepsleerkracht samen met een in Engels
gespecialiseerde vakleerkracht of (near) native speaker; dit zijn vooral scholen die vvto Engels
aanbieden. Op slechts enkele scholen (1%) is een gespecialiseerde leerkracht of (near) native
speaker verantwoordelijk voor de lessen Engels.
Ook in scholen van het vvto-netwerk, zo blijkt uit dit onderzoek en uit gegevens van het
Europees Platform (2011) wordt Engels vooral gegeven door de groepsleerkracht.
In de lessen Engels gebruiken leerkrachten een combinatie van Engels en Nederlands als
voertaal. Ruim de helft (56%) van de leerkrachten gebruikt overwegend Nederlands: in minder
dan de helft van de lestijd wordt Engels gesproken. 44% Van de leerkrachten gebruikt
overwegend Engels: Engels wordt in meer dan de helft van de lestijd als voertaal gebruikt. Dit
geldt vooral scholen die vvto Engels of vervroegd Engels aanbieden.
Scholen in het vvto-netwerk worden aangemoedigd Engels zoveel als mogelijk als voertaal te
hanteren, zowel door leerkrachten als door leerlingen. Het belang van het gebruik van doeltaal
als voertaal in de les wordt onderschreven in literatuur over taalverwerving (zie Westhoff, 2008).
Eerste uitkomsten van het Early Language Learning in Europe (ELLIE)-onderzoek
(www.ellieresearch.eu) naar vroeg vreemdetalenonderwijs in verschillende Europese landen
laat zien, dat het gebruik van Engels als voertaal bijdraagt aan de kwaliteit van de lessen.
Lesactiviteiten: accent op spreken, luisteren en woordenschatontwikkeling
Figuur 3 laat zien aan welk type doelen en vaardigheden leerkrachten de meeste aandacht
besteden in de lessen Engels.

⏐ 11

Activiteiten gericht op het ontwikkelen van spreekvaardigheid, luistervaardigheid en
woordenschat komen het meest aan bod in de lessen Engels. Daarnaast besteden scholen met
regulier of vervroegd Eibo ook aandacht aan lezen. Dit is in lijn met de kerndoelen waar het
vooral gaat om mondelinge taalvaardigheid en het lezen van eenvoudige teksten. Vvto-scholen
richten zich voornamelijk op de drie genoemde vaardigheden/doelen van spreken, luisteren en
woordenschat. Aan informatievaardigheden, die wel benoemd worden in de kerndoelen, en
grammatica wordt door scholen weinig aandacht besteed.
Ook eerdere peilingsonderzoeken (Edelenbos, van der Schoot & Verstralen, 2000; Heesters et
al, 2008) laten zien dat mondelinge taalvaardigheid (spreken, luisteren) en woordenschat de
meeste aandacht krijgen in de lespraktijk, en dat schriftelijke taalvaardigheid minder aan bod
komt. Wat de schriftelijke taalvaardigheid betreft valt op dat leerkrachten in dit onderzoek meer
aandacht besteden aan lezen dan in eerder onderzoek het geval was.
Gebruik van methodes en overige leermiddelen
Methodes spelen een belangrijke rol in de lespraktijk. Bijna alle (93%) leerkrachten maken
gebruik van een methode. Dit blijkt ook uit eerder onderzoek (Heesters et al, 2008; Oostdam,
2010). De methode is voor veel leerkrachten bepalend voor invulling en vormgeving van
lesactiviteiten en toetsing. De meeste leerkrachten zijn tevreden over het aanbod van de
methode: men vindt de lesactiviteiten voldoende aansprekend en van geschikt niveau voor de
leerlingen. Leerkrachten zijn minder tevreden over de mate waarin methodes mogelijkheden
bieden voor differentiatie. Daarom maken leerkrachten (52%) vaak gebruik van aanvullende
materialen. Het gaat dan vooral om (materiaal van) Internet, Engelstalige literatuur en –
leesboeken, en zelf ontwikkelde materialen.
Ook bij vvto-scholen worden methodes, vaak Engelstalige methodes, door een ruime
meerderheid van de leerkrachten (79%) aangevuld met materialen van Internet, Engelstalige
literatuur en – leesboeken, zelf ontwikkelde materialen, en Engelse activiteiten- of
ideeënboeken.
Differentiatie
Daar waar leerkrachten differentiatie aanbrengen in de uitvoering van lesactiviteiten, gebeurt
dat enerzijds met het oog op verrijking (38%) en anderzijds (in 22% van de gevallen) om beter
aan te kunnen sluiten bij verschillen in leerstijl. Er is weinig aandacht voor remediërende
materialen en activiteiten en voor materialen voor dyslectische leerlingen. Verder differentieert
37% van de leerkrachten niet. Dit zijn overwegend leerkrachten van scholen met regulier Eibo.

⏐ 12

Ook al bieden niet alle leerkrachten differentiatie aan, toch ervaart de helft van de leerkrachten
de grote niveauverschillen tussen leerlingen als een probleem bij het geven van het vak.
Toetsing
Een meerderheid van de leerkrachten (83%) toetst de vorderingen van leerlingen bij Engels. Dit
gebeurt veelal door middel van methodegerelateerde toetsen (49%) en eigen toetsen (22%).
18% van de leerkrachten toetst niet. Hierbij gaat het vooral om leerkrachten die Engels geven in
de onderbouw, en waar Engels meer spelenderwijs wordt aangeboden. De geraadpleegde
experts plaatsen vraagtekens bij deze uitkomsten, zowel bij het grote percentage leerkrachten
dat zegt te toetsen als bij de eigen toetsen die zouden worden afgenomen. In hun ogen vindt er
minder toetsing plaats in de praktijk.

Het accent van de toetsen ligt vooral op woordenschat (69%) en luistervaardigheid (57%).
Daarnaast toetsen leerkrachten, vooral van scholen met regulier of vervroegd Eibo,
leesvaardigheid (48%). Voor scholen die vvto Engels aanbieden geldt dat zij bij toetsing naast
woordenschat en luistervaardigheid het meest aandacht besteden aan spreekvaardigheid
(45%). Twee punten vallen op:
• schrijfvaardigheid wordt regelmatig getoetst, maar krijgt minder accent in de lesactiviteiten
(zie figuur 2)
• spreekvaardigheid krijgt veel aandacht in lesactiviteiten, maar wordt in mindere mate
getoetst. Bij vvto-scholen ligt dit anders, daar wordt spreekvaardigheid verhoudingsgewijs
vaker getoetst.
Overdracht PO/VO
Zoals geconstateerd in eerder onderzoek (zie Oostdam, 2010) blijkt ook uit dit onderzoek dat de
overdracht van leerlinggegevens van het primair onderwijs naar het voortgezet onderwijs een
punt van zorg is. Op 59% van de scholen vindt overdracht van leerlinggegevens voor Engels
niet plaats. 18% van de leerkrachten weet niet of dit op zijn/haar school gebeurt.

⏐ 13

Scholen die wel aandacht besteden aan de overdracht aan het voortgezet onderwijs doen dit
door mondelinge afstemming of als onderdeel van een overdrachtsdossier. Dit geldt vooral voor
scholen die vvto Engels aanbieden.
Visie van leerkrachten op leeropbrengsten leerlingen
In dit onderzoek zijn geen leeropbrengsten gemeten. Wel is gevraagd naar de tevredenheid van
leerkrachten over de prestaties van hun leerlingen bij Engels. De meeste leerkrachten zijn
tevreden wat betreft luistervaardigheid (75%) en woordenschat (66%). Daarnaast zijn veel
leerkrachten, vooral van vvto-scholen, overwegend tevreden over de spreekvaardigheid (56%)
en zijn leerkrachten, vooral van scholen met vervroegd of regulier Eibo, grotendeels (53%)
tevreden over de leesvaardigheid van hun leerlingen. Leerkrachten zijn het minst tevreden over
prestaties van leerlingen als het om opzoekvaardigheden en grammatica gaat. Dit kan verklaard
worden uit het feit dat leerkrachten in lesactiviteiten hier ook nauwelijks aandacht aan besteden.
Het peilingsonderzoek 2006 laat zien dat gemiddeld genomen de meeste leerlingen het
minimumniveau - het niveau waarop onderwerpen gerelateerd aan de kerndoelen minstens
beheerst zouden moeten worden - wat betreft woordenschat, lezen en luisteren halen. Het
voldoende niveau - het niveau waarbij volgens experts gesproken kan worden van voldoende
vaardigheid voor leerlingen aan het eind van het basisonderwijs - wordt echter in mindere mate
gehaald. Waar experts verwachten dat 70-75% van de leerlingen dit niveau haalt, haalt 50%
van de leerlingen dit wat betreft woordenschat en lezen, en 66% wat betreft luisteren.
Visie van leerkrachten op de kwaliteit van Eibo
Leerkrachten beoordelen de kwaliteit van Engels in het basisonderwijs met een gemiddeld
rapportcijfer van 6,8. Leerkrachten van scholen die in de onderbouw starten met Engels zijn
positiever over de kwaliteit van het onderwijs dan scholen die laat beginnen: vvto-scholen
beoordelen de kwaliteit met een 7,1 en scholen met regulier Eibo geven een 6,6. Een eerder
startmoment lijkt samen te gaan met een positievere beoordeling van de kwaliteit.
Leerkrachten zien echter wel de noodzaak voor verbetering. Als kwaliteit bevorderende factoren
noemen ze vooral meer tijd voor Engels in het lesprogramma, de beschikbaarheid van meer

⏐ 14

geschikt lesmaterialen, een betere samenwerking en afstemming met het voortgezet onderwijs,
en een beter scholingsaanbod voor Engels op de Pabo. Verder uiten vooral vvto-scholen de
behoefte aan meer native speakers en pleiten scholen met vervroegd Eibo voor beter zicht op
na te streven doelen.

2.3 Toerusting leerkrachten Engels in het basisonderwijs
De derde onderzoeksvraag betreft de mate waarin leerkrachten toegerust zijn om Engels te
kunnen geven in het basisonderwijs. Onderzocht is wat de attitude is van leerkrachten ten
opzichte van het vak Engels, in welke mate zij zich toegerust voelen wat betreft hun eigen
beheersing van het Engels en vakdidactiek, welke scholing en nascholing zij hebben gevolgd
en hoe dit volgens hen heeft bijgedragen aan hun toerusting.
Attitude van leerkrachten ten aanzien van Engels
Leerkrachten hebben een positieve attitude ten aanzien van Engels. Een overgrote
meerderheid (92%) vindt het vak Engels in het basisonderwijs belangrijk en leuk om te geven.
Leerkrachten zijn ook positief over de attitude van leerlingen wat Engels betreft: 89% is van
mening dat Engels hun leerlingen aanspreekt.
Leerkrachten zijn, weliswaar in iets mindere mate, ook positief over vvto. 75% vindt dat vvto
Engels aansprekend is of kan zijn voor leerlingen, en dat het leuk is of zou kunnen zijn om vvto
Engels te geven. Een kanttekening hierbij is dat de meeste van de respondenten geen ervaring
hebben met vvto, en dat het hierbij vooral gaat om een inschatting. De meeste leerkrachten zijn
echter niet van mening dat alle scholen Engels in de onderbouw of middenbouw zouden
moeten aanbieden; slechts 41% reageert positief op deze stelling.
Eigen beheersing Engels van leerkrachten
Leerkrachten is in de survey gevraagd een eigen inschatting te geven van zijn of haar niveau
van beheersing van het Engels in termen van het Europees Referentie Kader (zie bijlage E):
29% van de leerkrachten denkt Engels op B2 niveau te beheersen, 49% schaalt zichzelf in op
B1 niveau, 22% haalt volgens eigen inschatting dit niveau niet. Er zijn geen grote verschillen
gevonden tussen leerkrachten van vvto-scholen en scholen die vervroegd of regulier Eibo
aanbieden. Volgens experts is minimaal B1 nodig om Engels te doceren en zou B2 wenselijk
zijn. Wat wenselijk geacht wordt contrasteert enigszins met het verhoudingsgewijs geringe
vertrouwen dat uit de Pabo-enquête spreekt wat betreft de vraag of aankomende leerkrachten
voldoende toegerust zullen zijn om Engels als instructietaal en voertaal in de les te gebruiken
(zie: Aanbod Engels op de Pabo hieronder). Hoewel er misschien grosso modo vanuit mag
worden gegaan dat studenten die instromen vanuit het havo Engels taalvaardig zijn op B1
niveau, geldt dit volgens veel van de bevraagde Pabo-docenten doorgaans niet voor instroom
vanuit het mbo. En in het algemeen is voor de meeste studenten het aanbod op de Pabo te
beperkt om hun vaardigheid op B2 te brengen.
Leerkrachten ervaren hun eigen beheersing van het Engels niet als een beperking bij het geven
van Engels: 82% is van mening dat zijn eigen vaardigheid voldoende is om Engels als
instructietaal, en 69% om Engels als voertaal te kunnen gebruiken.
Vakdidactische toerusting
Over hun vakdidactische toerusting zijn leerkrachten minder positief. 76% vindt dat zij
onvoldoende op de hoogte zijn van vakdidactische ontwikkelingen. Dit kan wellicht verklaard
worden uit de geringe deelname aan nascholingsactiviteiten (zie figuur 8). Wel vindt 63% van
de leerkrachten dat hun vakdidactische bagage voldoende is om leerlingen de juiste feedback
te geven. Ruim de helft (53%) is van oordeel dat hun vakdidactische kennis toereikend is om
geschikte leermiddelen te selecteren. Deze uitkomsten staan enigszins in contrast met de

⏐ 15

bevindingen van de Pabo-enquête. Daaruit blijkt dat de Pabo-docenten over het algemeen
genomen de leeropbrengsten van studenten wat betreft vakdidactiek redelijk toereikend vinden.
Studenten zouden voldoende handvatten meekrijgen om Engels in de praktijk vorm te geven.
Hierbij moet wel aangetekend worden dat de helft van de respondenten tegelijkertijd aangeeft
minder tevreden te zijn over de mate waarin studenten vermoedelijk in staat zijn de geleerde
modellen toe te passen in de praktijk. Zij wijten dit aan de beperkte ruimte in het Pabocurriculum om begeleide praktijkopdrachten te organiseren. Ze verwachten dat studenten te
weinig bagage meekrijgen om hun lessen creatief vorm te geven.
Scholing vanuit de Pabo
Figuur 7 laat zien dat 59% van de leerkrachten geen Engels heeft gehad op de Pabo. Het
gebrek aan scholing in dit vak blijkt ook uit eerder onderzoek (cf. Oostdam, 2010). Echter, daar
waar het peilingsonderzoek in 2006 een voorzichtige verbetering constateerde ten opzichte van
het eerdere peilingsonderzoek in 2002, van 1/3 naar ongeveer de helft, lijkt deze verbetering in
dit onderzoek niet te worden voortgezet. Het beeld dat de meerderheid van de respondenten
zegt geen scholing in Engels op de Pabo te hebben gehad, verdient wel enige nuancering. De
eerste lichting die in de Pabo werd voorbereid om Engels te geven, verliet de opleiding zo'n 25
jaar geleden. Dat betekent dat respondenten van circa 48 jaar en ouder hoogstwaarschijnlijk
niet op het geven van EIBO zijn voorbereid. In dit onderzoek behoort 53% van de respondenten
tot deze doelgroep.

De leerkrachten die wel scholing in Engels op de Pabo hebben gehad (41%, n=200) zijn niet
tevreden over de mate waarin deze scholing heeft bijgedragen aan hun toerusting voor het
geven van Engels. Drie kwart van deze leerkrachten vindt dat de Pabo slechts een kleine
bijdrage heeft geleverd aan hun mondelinge taalvaardigheid, schriftelijke taalvaardigheid en
inzicht in vroeg vreemdetalenonderwijs. Ruim de helft heeft een kleine bijdrage aan
vakdidactische kennis en vaardigheden ervaren.
Aanbod Engels op de Pabo
Pabo's zijn sinds 1984 verplicht om studenten voor te bereiden op het geven van Engels in het
basisonderwijs, en hebben een eigen verantwoordelijkheid daar invulling aan te geven. Pabo's
geven op gevarieerde wijze invulling aan Engels als onderdeel van de opleiding: als apart vak
of als onderdeel van een bredere module. Het aanbod wordt op de meeste Pabo's verzorgd
door een vaste docent Engels, op sommige Pabo's wordt het aanbod meer ad-hoc ingevuld met
tijdelijke docenten. De omvang van het aanbod Engels varieert van in totaal 1 European

⏐ 16

Credit (EC)2 verplicht tot 5 EC, met een gemiddeld aanbod van circa 2 EC verspreid
over leerjaar 1 en 2. Daarbij verschilt het aantal contacturen waaruit een module
bestaat sterk, en daarmee ook het aantal zelfstudie-uren. Niet altijd is duidelijk hoe en
waaraan die worden besteed. Een module is verplicht, maar er is doorgaans geen
aanwezigheidsplicht.
Vakdidactiek is een vast onderdeel van de modules. De didaktiek is primair gericht op Eibo in
de bovenbouw. Op sommige Pabo's is daarnaast in toenemende mate ook expliciet aandacht
voor Vvto. Op drie Pabo's kan men Engels als minor kiezen; vijf hebben een dergelijke
mogelijkheid (voor vvto) in voorbereiding. Wordt het in de minor aangeboden, dan veelal als
onderdeel van een bredere minor, zoals taalbeleid, meertaligheid, internationalisering, of bij de
specialisatie Oudere kind.
Er is meer aandacht voor vakdidactiek dan voor taalverwerving en eigen taalvaardigheid. Waar
de docent deficiënties in de taalvaardigheid van een student veronderstelt, moeten die door de
student zelf worden weggewerkt. Eisen aan het niveau van taalvaardigheid (in termen van het
ERK bijvoorbeeld) zijn niet geformuleerd. Drie respondenten zijn vol vertrouwen dat hun
studenten voldoende zijn toegerust om Engels als instructietaal en voertaal in de les te
gebruiken, zeven hebben hun twijfels, de rest (19) acht hen daartoe niet in staat.
Uitzonderingen daargelaten, is volgens Pabo-docenten voor de meeste studenten het aanbod
op de Pabo te beperkt om hun vaardigheid op voldoende niveau te brengen. Dit heeft
ondermeer te maken met het overvolle Pabo-curriculum.
Engels wordt verzorgd door eerste- of tweedegraders maar ook door docenten die wat
cursussen Engels gevolgd hebben en het naast hun eigenlijke niet-talenvak geven. De modules
worden soms volledig in het Nederlands gegeven, soms in het Engels (maar dit lijkt een
uitzondering), nogal eens in een combinatie van Nederlands (vakdidactische vaardigheden) en
Engels (oefenen o.a. met taalspelletjes en English classroom phrases).

2

Een studiepunt of European Credit (EC) staat voor 28 uur studie-inspanning.

⏐ 17

Gebruik van nascholing

Leerkrachten maken weinig gebruik van nascholing: slechts 20% van de leerkrachten heeft de
afgelopen 10 jaar nascholingsactiviteiten gevolgd. De geringe deelname aan
nascholingsactiviteiten betreft vooral leerkrachten op scholen met regulier of vervroegd Eibo.
Van de leerkrachten in scholen met vvto heeft ruim de helft in de afgelopen 10 jaar één of meer
keren nascholing gevolgd. Ook scholen uit het vvto-netwerk nemen vaak deel aan nascholing.
Het is voor deze scholen geen eis om nascholing te volgen, maar zij worden wel op de hoogte
gehouden van het nascholingsaanbod. Verder werkt het Platform vvto in samenwerking met het
Europees Platform aan de ontwikkeling van een Standaard vvto, waarin docentencompetenties
aan bod komen.
De leerkrachten die nascholing hebben gevolgd (20%, n=99) zijn hierover redelijk positief. Drie
kwart is van mening dat de nascholingsactiviteiten een gemiddeld tot grote bijdrage hebben
geleverd aan hun vakdidactische kennis en vaardigheden, aan hun mondelinge taalvaardigheid
en inzicht in vroeg vreemdetalenonderwijs.

⏐ 18

3. Conclusies en reflectie

Het doel van het onderzoek was om de stand van zaken van Engels in het basisonderwijs in
kaart te brengen. Onderzocht is hoeveel tijd aan Engels wordt besteed, hoe de lespraktijk wordt
ingevuld, en in welke mate leerkrachten zijn toegerust voor het geven van Engels.
Tijdsbesteding
Het onderzoek laat zien dat er een grote variatie is in de tijdbesteding Engels. Scholen hanteren
verschillende startmomenten en besteden er een verschillende hoeveelheid tijd aan. In de
meerderheid van de scholen beperkt het aanbod Engels zich tot ongeveer 45 minuten per week
in de bovenbouw. Gezien de omvang van het aanbod zoals vastgelegd in de kerndoelen vinden
scholen het voldoende om in de bovenbouw te starten. Daarnaast is er een groeiende groep
scholen die eerder start met Engels, en met een verschillende wekelijkse lestijd die varieert van
15 minuten tot één uur per week. Deze variatie is gegroeide praktijk en heeft ermee te maken
dat er geen formeel startmoment is vastgelegd. Nederland wijkt daarmee af van andere landen
in Europa, waar wel een formeel startmoment is vastgelegd en leerlingen eerder, vanaf 6 of 7
jaar, starten en gemiddeld genomen twee maal zo veel tijd aan het leren van een tweede taal
besteden (ELLIE, 2009; Engel, Trimbos, Drew & Groot-Wilken, 2007; Onderwijsraad, 2008).
Lespraktijk
Engels wordt in de lespraktijk primair verzorgd door groepsleerkrachten, zo blijkt uit dit
onderzoek. De aanwezigheid en rol van vakleerkrachten is beperkt, ook in vvto-scholen die zich
hebben aangemeld bij het vvto-netwerk. Methodes zijn voor leerkrachten bepalend bij de
invulling van de lespraktijk. De meest gebruikte methodes zijn recent van datum, en bevatten,
volgens leerkrachten, voor leerlingen aansprekende activiteiten. In de lesactiviteiten ligt het
accent vooral - conform de kerndoelen - op communicatief handelen, met aandacht voor
luisteren, spreken en woordenschatontwikkeling. Bij het uitvoeren van de lesactiviteiten
gebruiken leerkrachten een combinatie van Engels en Nederlands als voertaal.
Een punt van zorg betreft differentiatie. Methodes bieden volgens leerkrachten hiervoor
onvoldoende mogelijkheden. De helft van de leerkrachten maakt gebruik van aanvullende
materialen (internet, Engelstalige literatuur, eigen materiaal) om meer recht te kunnen doen aan
verschillen tussen leerlingen. Het aanbrengen van differentiatie is echter geen gangbare
praktijk. Als gedifferentieerd wordt dan gaat het vooral om verrijkingsactiviteiten; er is weinig
aandacht voor remediëring. De noodzaak van differentiatie wordt door leerkrachten
onderstreept: niveauverschillen tussen leerlingen blijken een knelpunt bij het geven van het vak
(cf. Oostdam, 2010, Heesters et al., 2008). De vraag is of leerkrachten voldoende zicht hebben
op de capaciteiten van leerlingen. Toetsing vindt vooral plaats aan de hand van de methode,
waarmee het accent meer ligt op evaluatie van de beheersing van het aanbod dan op
individuele taalvorderingen van leerlingen. Dit maakt het lastig om een voor leerlingen
doorlopend aanbod te creëren. Dit wordt verder bemoeilijkt door de geringe overdracht: een
ruime meerderheid van scholen draagt leerlinggegevens voor Engels niet specifiek over aan het
voortgezet onderwijs. Een goede overdracht naar het voortgezet onderwijs wordt belangrijker
naarmate de variatie aan tijdsbesteding Engels en daarmee te verwachten uitstroomniveaus
van leerlingen toeneemt.

⏐ 19

Deze algemene schets van de lespraktijk verdient wel enige nuancering. Waar leerkrachten in
scholen met regulier Eibo vooral methode-gestuurd werken, deels aangevuld met aanvullende
materialen, is er op scholen met vvto Engels meer aandacht voor het creëren van een rijke
leeromgeving door gebruik van meerdere soorten materialen en didactische activiteiten. Engels
wordt meer gebruikt als voertaal in de les, en wordt, vooral in de onderbouw, meer
spelenderwijs aangeboden, bijvoorbeeld als onderdeel van kringactiviteiten. De opvattingen
over didactiek, leerlijnen en leeropbrengsten van het vroeg vreemdetalenonderwijs worden
momenteel door het Platform vvto Nederland vastgelegd in een kwaliteitsraamwerk (Europees
Platform, 2011). Het streven is om te komen tot een standaard die scholen inspireert en
inhoudelijk ondersteunt bij het invullen van een vroeg aanbod Engels.
Toerusting leerkrachten
Het vak Engels wordt door leerkrachten positief gewaardeerd: de meerderheid vindt het leuk en
belangrijk om Engels te geven. Deze positieve attitude wordt weerspiegeld in de groeiende
groep scholen die vroeg start met het aanbieden van Engels. Leerkrachten zijn echter minder
positief over hun toerusting. Meer dan de helft van hen heeft geen scholing in Engels in hun
vooropleiding gehad. De leerkrachten die wel scholing hebben gehad, zijn slechts gematigd
positief over dit aanbod, vooral wat betreft hun vakdidactische toerusting. Daarnaast betwijfelen
docenten Engels van de Pabo's de toerusting van uitstromende studenten wat betreft hun
Engelse taalvaardigheid. Dit heeft te maken met het geringe aanbod van het Engels op de
Pabo´s. Dit onderzoek laat zien dat dat aanbod varieert van zeer weinig (eenmalig enkele
bijeenkomsten) tot uitgebreid (meerdere modules verdeeld over verschillende leerjaren).
Gemiddeld genomen is het aanbod van geringe omvang. Op enkele Pabo´s wordt momenteel
geen Engels aangeboden. Hoewel er een langzaam groeiend aanbod minors voor vvto is, biedt
niet iedere Pabo het met het oog op de invoering van EIBO sinds 1984 verplichte Engels aan.
Een duidelijk na te streven eindniveau zou volgens Pabo-docenten Engels kunnen bijdragen
aan het verbeteren van het scholingsaanbod.
Ondanks zorgen van leerkrachten over hun (vakdidactische) toerusting is het gebruik van
nascholingsactiviteiten beperkt. De meerderheid heeft de afgelopen 10 jaar geen nascholing
gevolgd. Een uitzondering hierop vormen vvto-scholen.
Ten slotte: enkele overwegingen voor kwaliteitsbevordering
Wat kan op basis van dit onderzoek worden gezegd over de stand van zaken van Engels in het
basisonderwijs? In het oog springt vooral de grote variatie in het onderwijsaanbod. Enerzijds is
er een kleine, maar groeiende, groep scholen die veel aandacht besteden aan Engels met een
vroege start en een versterkt aanbod. Anderzijds beperkt de meerderheid van de scholen zich
tot een klein aanbod Engels in de bovenbouw. Deze variatie hangt samen met de grote mate
van inhoudelijke autonomie van scholen en de globale kaders waarbinnen zij Engels in het
basisonderwijs vorm kunnen gegeven. Ten eerste zijn de kerndoelen, vanuit het idee van
vrijheid van onderwijs en inrichting, bewust globaal geformuleerd om een eigen invulling van
scholen mogelijk te maken. De kerndoelen zijn echter zo globaal dat ze scholen weinig richting
en houvast bieden bij de vormgeving van het onderwijsaanbod, zoals recentelijk ook
geconstateerd in het Actieplan Beter presteren: opbrengstgericht en ambitieus. Ten tweede is
er geen formeel advies over onderwijstijd en startmoment. Hoewel ook voor andere vakken in
het basisonderwijs geen formeel startmoment en onderwijstijdsadvies geldt, is de grote variatie
in de tijd die scholen besteden aan Engels een punt om nader te beschouwen, zeker gezien het
gegeven het feit dat Engels een verplicht kernvak is in het voortgezet onderwijs. Ten derde
geven de kerndoelen weinig concrete indicaties voor het na te streven beheersingsniveau
Engels aan het eind van het basisonderwijs. Een meer concrete uitwerking hiervan is
bevorderlijk voor een meer opbrengstgerichte aanpak van Engels in het basisonderwijs en zou
de overgang naar het voortgezet onderwijs kunnen versoepelen.

⏐ 20

De ontstane variatie in het onderwijsaanbod, en daarmee ook in uitstroomniveaus van
leerlingen, zou kunnen leiden tot behoefte aan nadere reflectie. Welke leeropbrengsten kan,
mag en moet je van leerlingen verwachten om hen een voldoende basis mee te geven voor het
voortgezet onderwijs? Hoewel leeropbrengsten in dit onderzoek niet zijn gemeten, wordt wel
duidelijk dat de overdracht van leerlinggegevens naar het voortgezet onderwijs zeer beperkt
plaatsvindt. Een efficiënte doorloop naar het voortgezet onderwijs wordt hierdoor bemoeilijkt,
met als gevolg dat de extra bagage die scholen met een vroege start met Engels hun leerlingen
meegeven vaak niet wordt benut in het voortgezet onderwijs. Om het rendement van het
onderwijs Engels in het basisonderwijs te verhogen zijn twee aanbevelingen op zijn plaats. Ten
eerste is er behoefte aan een meer transparant en uitgewerkt inhoudelijk kader met
nastrevenswaardige doelen en inhouden. Bij het uitwerken van een dergelijke leerlijn zijn de
volgende aandachtspunten het overwegen waard:
•
Het ERK biedt een bruikbaar raamwerk voor het expliciteren van leeropbrengsten. Het valt
aan te bevelen dit raamwerk te gebruiken voor formuleren van een nastrevenswaardig
eindniveau voor Engels in het basisonderwijs, in het perspectief van een doorgaande lijn
naar het voortgezet onderwijs waar Engels één van de kernvakken is.
•
Verder onderzoek naar de verschillende leeropbrengsten op scholen die vroeg starten of
vervroegd starten is wenselijk. Het valt te overwegen in het volgende peilingsonderzoek
Engels de variatie in onderwijsaanbod en startmoment in relatie tot de leeropbrengsten
nader te onderzoeken. Onderzocht moet worden wat een haalbaar minimumniveau en
wenselijke streefrichting is voor elk van de varianten, regulier Eibo, vervroegd Eibo en vvto.
De ervaringen van het Platform vvto bij het ontwikkelen van de standaard voor vroeg
vreemdetalenonderwijs zouden hierbij benut kunnen worden.
Verder is meer inzicht in kenmerken van een efficiënte en effectieve aanpak van (vroeg)
vreemdetalenonderwijs wenselijk, en hoe dit interacteert met moedertaalontwikkeling. Het
lopende Foreign Languages in Primary School Project (FLiPP-onderzoek (www.flipp-project.nl)
en het Europese ELLIE-onderzoek (www.ellieresearch.eu) bieden wat dit betreft interessante
inzichten.
Om de kwaliteit van Engels in het basisonderwijs te versterken is daarnaast meer aandacht
voor de professionalisering van leerkrachten van belang. Wat dit betreft valt het aan te bevelen
om:
•
het aanbod voor Engels op de Pabo’s verder te versterken middels invoering van de in
ontwikkeling zijnde Kennisbasis Engels. Om het uitstroomniveau te versterken valt voorts te
overwegen om een gemeenschappelijk eindniveau voor Pabo-studenten vast te leggen in
termen van het ERK.
•
het gebruik van nascholing verder te stimuleren, niet alleen wat betreft vakdidactische
toerusting maar ook ter verbetering van de Engelse taalvaardigheid van leerkrachten.
Daarnaast valt het aan te bevelen om mogelijkheden te verkennen om nascholing Engels
ook op andere manieren aan te bieden, bijvoorbeeld ook als onderdeel van
nascholingsactiviteiten gericht op taalbeleid of internationalisering op te nemen, zoals dat
ook gebeurt in minors op de Pabo die momenteel veel belangstelling genieten.

⏐ 21

Referenties

Bodde-Alderlieste, M. (2005). A case for primary English. Levende Talen Tijdschrift, 1, 5-7.
Edelenbos, P., van der Schoot, F., & Verstralen, H. (2000). Balans van het Engels aan het
einde van de basisschool 2. Uitkomsten van de tweede peiling in 1996. Arnhem: Citogroep.
ELLIE (2009). Early language learning in Europe project. Progress report. London: London
Metropolitan University.
Engel, G.,Trimbos, B., Drew, I. & Groot-Wilken, B. (2007). English in primary education in The
Netherlands, North-Rhine Westphalia (NRW) and Norway.Brussels: Cidree.
Europees Platform (2011). Overzicht scholen in het vvto-netwerk, schooljaar 2010/2011.
Haarlem: Europees Platform.
Europees Platform (2011). Standaard vroeg vreemdetalenonderwijs Engels. Platform vvto
Nederland. Haarlem: Europees Platform.
Heesters, K., Feddema, M., van der Schoot, F., & Hemkers, B. (2008). Balans van het Engels
aan het einde van de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 2006. Arnhem: Cito.
Onderwijsraad (2008). Vreemde talen in het basisonderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Oostdam, R. Are we satisfied? Engels na ruim twintig jaar in het basisonderwijs. Levende Talen
Tijdschrift, 11(4), 3-13.
Oostdam, R., & Van Toorenburg, H. (2002). 'Leuk is not enough': Het vraagstuk van de
positionering van Engels in het basisonderwijs en de aansluiting met het voortgezet onderwijs.
Levende Talen Tijdschrijft, 3(4), 3-18.
SLO (2003). Vakdossier Engels basisschool. Enschede: SLO.
Westhoff, G. (2008). Een "schijf van vijf" voor het vreemdetalenonderwijs (revisited). Deventer.
Websites
www.vedocep.nl
De website van de Vedocep, het netwerk van docenten Engels aan de Pabo.
www.erk.nl
Website van SLO met informatie over het Europees Referentie Kader.
www.project-flipp.com
Website met informatie over het Foreign Languages in Primary School Project
www.ellieresearch.eu
Website met informatie over het Early Language Learning in Europe (ELLIE)-onderzoek

⏐ 23

Bijlage A Overzicht Pabo's

1.

Avans Hogeschool, afd. pabo, Breda

2.

Christelijke Hogeschool Ede, afd. pabo, Ede

3.

Christelijke Hogeschool Windesheim, afd. pabo, Zwolle

4.

Driestar Educatief, reformatorische Pabo, Gouda

5.

Fontys Hogechool, afd. pabo, Eindhoven incl. Venlo en Veghel

6.

Fontys Hogeschool, afd. pabo Limburg, Sittard

7.

Fontys Hogeschool, afd. pabo, 's-Hertogenbosch

8.

Fontys Hogeschool, afd. pabo, Tilburg

9.

Gereformeerde Hogeschool Zwolle, afd. pabo, Zwolle

10. Haagse Hogeschool, afd. pabo, Den Haag
11. Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN), afd. pabo, Arnhem
12. Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN), pabo Groenewoud, Nijmegen
13. Hanze Hogeschool Groningen, afd. pabo, Groningen
14. Hogeschool de Kempel, afd. pabo, Helmond
15. Hogeschool Edith Stein, Hengelo (Ov)
16. Hogeschool Inholland, afd. pabo Alkmaar en Haarlem
17. Hogeschool Inholland, afd. pabo, Den Haag
18. Hogeschool Inholland, afd. pabo Dordrecht en Rotterdam
19. Hogeschool Inholland, afd. pabo, Hoofddorp
20. Hogeschool IPABO, Amsterdam / Alkmaar
21. Hogeschool Leiden - Pabo Thomas More, Leiden
22. Hogeschool Rotterdam, academische pabo, Rotterdam

⏐ 25

23. Hogeschool Utrecht - Instituut Theo Thijssen, Utrecht
24. Hogeschool van Amsterdam, afd. Pabo, Amsterdam
25. Hogeschool Zeeland, afd. pabo, Vlissingen
26. Hogeschool Zuyd, afd. Pabo, Heerlen
27. Iselinge Hogeschool, afd. pabo, Doetinchem
28. Katholieke Pabo, Zwolle
29. 29 Marnix Academie, Protestants Christelijke Hogeschool, afd. pabo, Utrecht
30. NHL Hogeschool, afd. Pabo, Leeuwarden
31. Pabo Vrije Hogeschool Helicon, Utrecht
32. Saxion Hogescholen, afd. pabo, Deventer
33. Stenden Hogeschool, Openbare pabo, Emmen
34. Stenden Hogeschool, Christelijke pabo, Groningen

⏐ 26

Bijlage B Deelnemerslijst
expertbijeenkomst

SLO expertmeeting Engels in het basisonderwijs
Utrecht, 28 april 2011
1.

Mw. Marianne Bodde, Marnix Academie, afdeling Pabo

2.

Mw. Alessandra Corda, Expertisecentrum Moderne Vreemde Talen, ICLON

3.

Dhr. Arjan van Eeten, Landelijk Platform Nascholing Primair Onderwijs

4.

Dhr. Bertil Geurts, CITO, toetsdeskundige Engels / PPON

5.

Dhr. Rick de Graaff, voorzitter Platform VVTO/Universiteit Utrecht/IVLOS

6.

Dhr. Ton de Kraay, Pabo Hogeschool Rotterdam

7.

Dhr. Stephan Meershoek, Europees Platform

8.

Dhr. Ron Oostdam, Kohnstamm Instituut

9.

Mw. Sieuwke Reitsma, RU Groningen, Flipp Onderzoek

10. Dhr. Rikus Renting, Stichting PCOU
11. Mw. Louise Taylor, bestuurslid Vedocep Levende Talen
12. Dhr. Toon van der Ven, voorzitter Vereniging Van Leraren in Levende Talen
13. Dhr. Mark Weekenborg, PO Raad
14. Dhr. Jo Willenborg, De Haagse Scholen
15. 15

Dhr. Gerard Westhoff, Leren & Onderwijzen

16. Mw. Annette Thijs, SLO, Afdeling Onderzoek en Advies
17. Dhr. Dirk Tuin, SLO, Afdeling VO-Tweede fase
18. Dhr. Bas Trimbos, SLO, Afdeling VO-Onderbouw
19. Mw. Evelien Krikhaar, Expertisecentrum Nederlands (schriftelijke inbreng)
20. Dhr. Karel Philipsen, directeur Early Bird (schriftelijke inbreng)

⏐ 27

Bijlage C Uitkomsten survey
basisscholen
1. Resultaten
In deze bijlage worden per vraag de resultaten gepresenteerd. Eerst worden de algemene
3
resultaten gepresenteerd. Daarna wordt de data steeds uitgesplitst in de vier verschillenden
doelgroepen, te weten:
a. Scholen die Engels aanbieden in groep 7 en 8 (in de tabellen genoemd 'regulier Eibo')
b. Scholen die Engels aanbieden in groep 5 en 6 (in de tabellen genoemd 'vervroegd Eibo')
c. Scholen die Engels aanbieden eerder dan groep 5 (in de tabellen genoemd 'vvto')
d. Officiële vvto-scholen die apart zijn benaderd vanuit een databestand van SLO (deze zijn
alleen apart geanalyseerd en niet meegenomen in de algemene figuren; in de tabellen
genoemd ‘vvto-netwerk’).
Na de opsplitsing naar verschillende doelgroep zijn bij sommige vragen een extra analyse
toegevoegd. Per vraag is de n (het totaal aantal respondenten op de vraag) toegevoegd.
Onderbouw, middenbouw, bovenbouw
De opsplitsing van de data in regulier Eibo, vervroegd Eibo en vvto heeft als gevolg dat de n
per doelgroep lager ligt dan het totaal. Worden deze variante als doelgroep op zich genomen
dan neemt door de lagere n de betrouwbaarheid van de data af.
Persoonskenmerken
In onderstaande tabellen worden de eerste zes vragen uit de vragenlijst overgeslagen
aangezien die betrekking hebben op persoonskenmerken. De data uit deze vragen is alleen
gebruikt voor het vaststellen van de representativiteit (zie 1.1 Opzet van het onderzoek).
Onderstaande tabellenrapport start vanaf deel I van de vragenlijst ‘Tijdsinvestering Engels in
het basisonderwijs’ en loopt daarna de verschillende onderdelen door.
Schaalverdeling
Vragen waarbij gebruik is gemaakt van een schaal is de gemiddelde score per groep berekend
afgezet tegen een schaal van 0 tot 100. Voor de verschillende schalen geldt:
•
Helemaal mee oneens = 0 tot 100 = helemaal mee eens
•
Zeer kleine bijdrage = 0 tot 100 = zeer grote bijdrage

	  

3

	  

De algemene resultaten zijn gebaseerd op de data uit de aselecte steekproef. De resultaten van de

verkenning van het vvto-netwerk zijn hier dus niet in meegenomen.

⏐ 29

Deel I: Tijdsinvestering Engels in het basisonderwijs

⏐ 30

Antwoordopties

Vvto

Minder dan 15 minuten

7,50%

0,00%

1,20%

Vvto-netwerk
3,39%

15 tot 30 minuten

23,70%

15,50%

10,30%

23,72%

30 tot 45 minuten

24,70%

35,70%

37,50%

27,12%

45 minuten tot één uur

24,70%

41,70%

43,40%

16,95%

Eén tot twee uur
Meer dan twee uur

15,10%
4,30%

7,10%
0,00%

7,30%
0,30%

20,34%

93

84

341

n

⏐ 31

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

8,48%
59

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Ja, bij kringactiviteiten

45,20%

13,10%

9,40%

65,52%

Ja, bij creatieve vakken

16,10%

6,00%

9,10%

22,41%

Ja, bij gymnastiek

5,40%

0,00%

1,50%

8,62%

Ja, bij wereldoriëntatie

15,10%

19,00%

15,00%

3,45%

Ja, bij overige vakken

38,70%

22,60%

16,70%

22,41%

Ja, bij vakoverstijgende projecten
Nee, ik bied alleen Engels aan tijdens de
Engelse les

24,70%

20,20%

17,90%

20,69%

25,80%

51,20%

59,50%

93

84

341

25,86%
58

n

⏐ 32

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Ja, bij naschoolse activiteiten
Ja, middels een plusklas voor
hoogbegaafde kinderen
Nee, niet buiten de reguliere
lesactiviteiten

4,30%

4,80%

0,60%

1,69%

10,80%

9,50%

3,80%

3,39%

77,40%

81,00%

92,10%

77,97%

Ja, namelijk ...

16,10%

4,80%

4,40%

93

84

341

18,64%
59

n

⏐ 33

Vvto-bestand
Antwoordopties
Uitsluitend de groepsleerkracht
Vooral groepsleerkracht, soms een in
Engels gespecialiseerde leraar of (near)
native speaker
Groepsleerkracht samen met een in
Engels gespecialiseerde leraar of (near)
native speaker
Vooral een in Engels gespecialiseerde
leraar of (near) native speaker, soms
groepsleerkacht
Uitsluitend een in Engels gespecialiseerde
leraar of (near) native speaker
Geen leraar, maar een ouder of een LIO
n

⏐ 34

Vvto
58,10%

Vervroegd Eibo
81,00%

Regulier Eibo
94,70%

32,20%

16,10%

6,00%

3,80%

8,42%

17,20%

10,70%

0,30%

32,30%

5,40%

0,00%

0,60%

20,32%

2,20%
1,10%
93

2,40%
0,00%
84

0,60%
0,00%
338

6,76%
0,00%
59

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Minder dan 10%

16,10%

10,70%

12,40%

Vvto-netwerk
10,17%

10 tot 25%

8,60%

17,90%

20,10%

10,17%

25 tot 50%

14,00%

21,40%

29,00%

11,86%

50 tot 75%

24,70%

35,70%

28,10%

57,63%

Meer dan 75%

36,60%

14,30%

10,40%

10,17%

93

84

338

59

n

⏐ 35

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Kerndoelen Engels in het basisonderwijs

38,70%

42,90%

46,70%

27,12%

Doelen die centraal staan in de methode

43,00%

83,30%

75,40%

52,54%

Door mijn school bepaalde doelen
Doelen ontleend aan het Europees
Referentie Kader

26,90%

10,70%

3,30%

30,51%

10,80%

1,20%

0,90%

5,09%

Doelen ontleend aan richtlijnen voor vvto

14,00%

0,00%

0,30%

22,03%

Anders, namelijk...

9,70%

8,30%
84

3,30%
338

16,95%
59

n

⏐ 36

93

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Hello World (new edition)

5,40%

13,10%

22,80%

3,39%

Real English (derde editie)

4,30%

8,30%

22,50%

3,39%

The team

0,00%

4,80%

11,50%

0,00%

Take it easy

10,80%

36,90%

6,80%

1,70%

Backpack

8,60%

0,00%

0,00%

10,17%

Er wordt geen methode gebruikt

26,90%

3,60%

1,80%

11,86%

Overige methodes, namelijk...

44,10%

33,30%
84

34,60%
338

69,49%
59

n

⏐ 37

93

Antwoordopties
De methode is geschikt voor het niveau van
mijn leerlingen
De lesactiviteiten in de methode zijn
aansprekend voor leerlingen
De methode biedt voldoende mogelijkheden
voor differentiatie

Vvto

n

⏐ 38

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

76

78

73

85

75

78

67

84

65
68

65
81

55
332

73
52

Antwoordopties
Ja, ik gebruik andere leermiddelen

79,40%

Vvto

46,90%

48,20%

Vvto-netwerk
94,23%

Nee, ik gebruik uitsluitend de methode

20,60%

53,10%

51,80%

5,77%

n

⏐ 39

68

Vervroegd Eibo

81

Regulier Eibo

332

52

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Zelf ontwikkelde materialen

64,60%

29,30%

35,50%

Vvto-netwerk
67,80%

Internet

72,20%

56,10%

72,30%

74,58%

TV, radio

21,50%

19,50%

25,90%

15,25%

Krant, tijdschrift

13,90%

19,50%

16,30%

11,86%

Engelstalige literatuur en leesboeken

68,40%

53,70%

42,80%

74,58%

Educatieve software

40,50%

14,60%

24,10%

37,29%

Engelse activiteiten- of ideeënboeken

49,40%

29,30%

25,90%

64,41%

Andere materialen, namelijk …

24,10%

29,30%

24,10%

35,59%

79

41

166

59

n

⏐ 40

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Om in te spelen op de actualiteit

31,60%

19,50%

35,50%

27,17%

Om differentiatiemogelijkheden te creëren

48,10%

61,00%

45,20%

54,24%

Om tot meer diepgang te komen

29,10%

36,60%

44,60%

32,20%

Voor meer variatie in werkvormen

75,90%

78,00%

72,30%

84,75%

Combinatie met andere vakinhouden

26,60%

14,60%

10,80%

22,03%

Behoefte vanuit internationalisering

16,50%

9,80%

3,60%

11,86%

Anders, namelijk...

20,30%

7,30%

14,50%

16,95%

79

41

167

59

n

⏐ 41

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Lezen

21,50%

44,60%

46,40%

8,48%

Schrijven

11,80%

22,90%

27,40%

3,39%

Spreken

94,60%

84,30%

90,50%

100,00%

Luisteren

87,10%

78,30%

79,20%

93,22%

Woordenschat

78,50%

62,70%

50,60%

91,53%

Grammatica

1,10%

2,40%

4,20%

0,00%

Opzoeken van informatie

0,00%

3,60%

1,20%

0,00%

Anders, namelijk...

5,40%

1,20%

0,60%

3,39%

93

83

336

59

n

⏐ 42

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Remediërende materialen en activiteiten

15,10%

27,70%

14,00%

8,48%

Verrijkende materialen en activiteiten
Materialen en activiteiten voor
dyslectische leerlingen

60,20%

48,20%

39,00%

59,32%

7,50%

7,20%

3,00%

1,70%

Aansluiten bij verschillen in leerstijlen

30,10%

24,10%

18,50%

38,98%

Ik bied geen differentiatie aan

24,70%

25,30%

44,60%

18,64%

Anders, namelijk...

7,50%

4,80%

4,20%

8,48%

93

83

336

59

n

⏐ 43

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

34,80%

63,90%

71,40%

27,12%

Me2!, toets van Cito

3,40%

3,60%

3,60%

1,70%

Anglia examens

11,20%

1,20%

0,00%

13,56%

Eigen toetsen

20,20%

24,10%

30,70%

16,95%

Ik toets niet

43,80%

14,50%

11,60%

45,76%

Anders, namelijk...

11,20%

63,90%

4,90%

18,64%

89

83

329

59

Methodegerelateerde toetsen

n

⏐ 44

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Leesvaardigheid

24,72%

60,24%

49,24%

13,56%

Luistervaardigheid

65,17%

51,81%

58,66%

16,95%

Spreekvaardigheid

58,43%

43,37%

42,25%

69,49%

Schrijfvaardigheid

20,23%

45,78%

49,54%

66,10%

Woordenschat

61,80%

73,49%

67,48%

6,78%

Grammatica

6,74%

12,05%

13,07%

71,19%

Opzoekvaardigheid

0,00%

2,41%

2,13%

10,17%

Anders, namelijk...

25,84%

3,61%

4,26%

1,70%

89

83

329

59

n

⏐ 45

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Als onderdeel van het rapport
Als onderdeel van het Europees
taalportfolio

56,20%

77,10%

88,10%

68,97%

1,10%

4,80%

0,00%

0,00%

Als onderdeel van een leerlingportfolio
Prestaties worden niet formeel
gerapporteerd

7,90%

7,20%

1,20%

6,90%

28,10%

18,10%

11,20%

18,97%

Anders, namelijk...

18,00%

2,40%

2,10%

18,97%

89

83

329

58

n

⏐ 46

Antwoordopties
Het overdrachtsdossier heeft een onderdeel
Engels
Het leerlingportfolio heeft een onderdeel
Engels

Vvto

Door middel van het Europees taalportfolio
Mondelinge afstemming met VO-scholen
Mijn school maakt deel uit van een
samenwerkings-verband (po/vo) voor
vreemdetalenonderwijs/Engels
Leerlinggevens Engels worden niet specifiek
overdragen
Weet ik niet
Anders, namelijk...

Regulier Eibo

14,60%

7,20%

8,90%

3,40%

3,60%

0,00%

1,10%
22,50%

2,40%
14,50%

0,00%
10,10%

2,20%

2,40%

0,30%

25,80%
40,40%
4,50%
89

54,20%
24,10%
2,40%
83

70,00%
11,00%
4,00%
327

Vvto-netwerk
13,79%
1,72%
0,00%
17,24%

1,72%

n

⏐ 47

Vervroegd Eibo

27,59%
39,66%
58

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Engels in het basisonderwijs is belangrijk

93

91

86

93

Ik vind het leuk om Engels te geven

90

89

87

93

Ik geef Engels alleen omdat het verplicht is

36

37

42

34

86

85

84

91

89

82

323

58

Engels spreekt leerlingen aan
n

⏐ 48

Antwoordopties
vvto Engels leerlingen aanspreekt
alle scholen Engels in de onderbouw of
middenbouw van het basisonderwijs
moeten geven
het geven van vvto Engels verrijkend is
voor de professionele ontwikkeling van
leerkrachten
het leuk is om vvto Engels te geven
n

⏐ 49

Vvto
86

Vervroegd Eibo
80

Regulier Eibo
77

Vvto-netwerk
91

80

66

58

80

81

73

69

82

87
89

81
82

77
323

93
58

Antwoordopties
Ik kan vertrouwde dagelijkse uitdrukkingen en
basiszinnen gericht op de bevrediging van
concrete behoeften begrijpen en gebruiken
Ik kan communiceren in simpele en
alledaagse taken die een eenvoudige en
directe uitwisseling over vertrouwde en
alledaagse kwesties vereisen
Ik kan de belangrijkste punten begrijpen uit
duidelijke standaardteksten over vertrouwde
zaken die regelmatig voorkomen op het werk,
op school en in de vrije tijd; ik kan mij redden
in de meeste situaties die kunnen optreden
tijdens het reizen in Engelstalige gebieden
Ik kan de hoofdgedachte van een
ingewikkelde tekst begrijpen, zowel over
concrete als over abstracte onderwerpen, en
met inbegrip van technische besprekingen in
het eigen vakgebied; ik kan zo vloeiend en
spontaan reageren dat een normale
uitwisseling met moedertaalsprekers mogelijk
is
n

⏐ 50

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

6,70%

8,50%

5,00%

1,72%

18,00%

14,60%

15,30%

13,79%

46,10%

51,20%

49,20%

55,18%

29,20%
89

25,60%
82

30,50%
321

29,31%
58

Antwoordopties
mijn eigen beheersing van het Engels
voldoende is om Engels als
instructietaal te gebruiken in de les
mijn eigen beheersing van het Engels
voldoende is om Engels als voertaal
te gebruiken in de les
ik voldoende op de hoogte ben van
ontwikkelingen in vakdidactiek Engels
mijn vakdidactische kennis van
Engels voldoende is om geschikte
leermiddelen te selecteren en
effectief in te zetten
mijn vakdidactische kennis van
Engels voldoende is om leerlingen de
juiste feedback te geven zodat zij zich
kunnen verbeteren

Vvto

Vervroegd
Eibo

Regulier
Eibo

Vvtonetwerk

79

81

81

84

74

76

76

80

63

55

55

70

71

69

66

78

71

74

71

80

n

89

80

320

58

⏐ 51

Antwoordopties

Vvto Vervroegd Eibo

Verplichte module

41,60%

Regulier Eibo

37,50%

38,80%

Vvto-netwerk
18,96%

Keuzemodule (minor)

5,60%

7,50%

5,30%

3,45%

Geen scholing in Engels op de Pabo

58,40%

61,30%

58,40%

77,59%

89

80

320

58

n

Antwoordopties

Jonger dan 45

Ouder dan 45

Verplichte module

57,68%

13,12%

Keuzemodule (minor)

6,74%

3,55%

31,84%

71,99%

267

282

Geen scholing in Engels op de Pabo
n

⏐ 52

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Mondelinge taalvaardigheid

35

37

38

37

Schriftelijke taalvaardigheid

35

35

38

37

Vakdidactische kennis en vaardigheden

48

49

50

38

39
37

41
31

37
133

29
58

Inzicht in vroeg vreemdetalenonderwijs
n

⏐ 53

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Nooit

48,30%

81,30%

87,80%

25,86%

Eén maal

18,00%

16,30%

8,10%

20,69%

Enkele malen

21,30%

1,30%

2,80%

29,31%

Vele malen

12,40%

1,30%

1,30%

24,14%

89

80

320

58

n

⏐ 54

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Mondelinge taalvaardigheid

70

66

55

64

Schriftelijke taalvaardigheid

57

57

54

56

Vakdidactische kennis en vaardigheden

75

61

61

71

Inzicht in vroeg vreemdetalenonderwijs

73

59

51

72

46

14

39

42

n

⏐ 55

Antwoordopties

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

Leesvaardigheid

66

71

70

69

Luistervaardigheid

78

78

74

86

Spreekvaardigheid

74

66

69

82

Schrijfvaardigheid

60

59

60

66

Woordenschat

77

75

71

83

Grammatica

59

54

53

66

Opzoekvaardigheid

63

63

64

64

88

78

318

57

n

⏐ 56

Antwoordopties
heb ik te weinig tijd in het
lesprogramma
is er onvoldoende geschikt
lesmateriaal
zijn er te grote niveauverschillen
tussen leerlingen
is er te weinig zicht op na te streven
doelen
zijn leerlingen te weinig gemotiveerd
voor het vak
is mijn eigen taalvaardigheid in
Engels te gering
sluiten de toetsen niet aan bij het
niveau van leerlingen
zijn collega’s te weinig gemotiveerd
voor het vak
in het basisonderwijs is te weinig
waardering van collega's in het
voortgezet onderwijs
n

⏐ 57

Vvto

Vervroegd
Eibo

Regulier
Eibo

Vvtonetwerk

58

63

65

56

56

52

60

46

61

67

69

55

57

60

66

55

37

38

41

33

43

46

42

40

55

53

56

50

51

50

57

46

61

55

61

55

88

78

318

57

Antwoordopties
Meer tijd in het lesprogramma van de
bovenbouw
Meer tijd voor Engels in de
onderbouw/middenbouw
Meer geschikte lesmaterialen
Beter zicht op de na te streven
doelen
Meer mogelijkheid tot nascholing
Beter scholingsaanbod voor Engels
op de Pabo
Betere samenwerking en afstemming
met het voortgezet onderwijs
Meer (near) native speakers in het
onderwijs
Engels in het basisonderwijs behoeft
geen verbetering
n

⏐ 58

Vvto

Vervroegd Eibo

Regulier Eibo

Vvto-netwerk

25,00%

36,40%

35,20%

33,33%

51,10%
46,60%

42,90%
42,90%

33,00%
57,50%

57,89%
31,58%

27,30%
29,50%

44,20%
27,30%

32,70%
26,40%

33,33%
28,07%

45,50%

37,70%

32,40%

36,84%

29,50%

35,10%

45,90%

28,07%

42,00%

27,30%

26,10%

47,37%

3,40%
88

6,50%
77

10,70%
318

3,51
57

Het algemene eindcijfer dat wordt gegeven aan Engels in het basisonderwijs is een 6,77.
Cijfer
Vvto (n=88)

7,1

Vervroegd Eibo (n=79)

7,0

Regulier Eibo (n=319)

6,6

Vvto-netwerk (n=57)

7,5

⏐ 59

Bijlage D Uitkomsten Pabo-enquête

Samenvatting van de resultaten van de telefonische enquête onder 34 Pabo's, afgenomen in de
periode 23 maart tot 5 april 2011.
Aanbod
•
Het aanbod is zeer divers. Het varieert van in totaal 1 EC verplicht (= 28 uur) tot 5 EC.
Gemiddeld circa 2 EC verspreid over leerjaar 1 en 2.
•
Het aanbod wordt verzorgd door eerste- of tweedegraders maar ook door docenten die wat
cursussen Engels gevolgd hebben en het naast hun eigenlijke niet-talenvak geven.
•
Het aantal contacturen waaruit een moduul bestaat verschilt sterk, en daarmee ook het
aantal zelfstudie-uren. Niet altijd is duidelijk is hoe en waaraan die worden besteed.
•
Een module is verplicht maar er is doorgaans geen aanwezigheidsplicht.
•
Vrij algemeen wordt verwacht, dat met de invoering van de kennisbasis de positie van
Engels aan de pabo zal verbeteren. Hier en daar lijkt de komst van de kennisbasis al een
voorafschaduwend effect te hebben.
•
Deeltijdstudenten krijgen een beperkt aanbod Engels, slechts enkele bijeenkomsten.
•
Op sommige Pabo's is er een aanbod Engels in de minors, op andere is dit niet het geval.
•
Wordt het in de minor aangeboden, dan veelal als onderdeel van een bredere minor, zoals
taalbeleid, meertaligheid, internationalisering, of bij de specialisatie Oudere kind
•
Drie pabo's kennen een minor VVTO. Vijf vragen er een aan of zijn met de ontwikkeling
ervan bezig.
•
Vakdidaktiek is een vast onderdeel van het aanbod (4-fasen model, materiaalgebruik,
lessenserie ontwerpen en vaak ook uitvoeren). Primair wordt gekeken naar Eibo in de
bovenbouw. Op sommige Pabo's is daarnaast ook expliciet aandacht voor Vvto. Er is meer
aandacht voor vakdidaktiek dan voor taalverwerving en eigen taalvaardigheid.
•
Waar taalvaardigheid aan de orde is en de docent deficiënties veronderstelt (er wordt
doorgaans niet getoetst), moeten die door de student zelf worden weggewerkt.
•
Met (gewenste) niveaus in termen van bijvoorbeeld het ERK wordt (nog) niet gewerkt.
•
De modules worden soms volledig in het Nederlands gegeven, soms in het Engels (maar
dit lijkt een uitzondering), nogal eens in een combinatie van Nederlands (vakdidactische
vaardigheden) en Engels (oefenen o.a. met taalspelletjes en English classroom phrases).
Leeropbrengsten
Eigen taalvaardigheid:
•

•

Drie pabo's zijn vol vertrouwen dat hun studenten voldoende zijn toegerust om Engels als
instructietaal en voertaal in de les te gebruiken, zeven hebben hun twijfels, de rest acht hen
daartoe niet in staat.
Uitzonderingen daargelaten, is voor de meeste studenten het aanbod op de Pabo te
beperkt om hun vaardigheid op voldoende niveau (B2) te brengen.

⏐ 61

Vakdidactiek:
•
Pabo's zijn van mening dat de leeropbrengsten wat betreft vakdidactiek redelijk toereikend
zijn. Studenten krijgen voldoende handvatten mee om Engels in de praktijk vorm te geven.
Dit geldt met name voor Engels in de bovenbouw. Studenten zijn voldoende op de hoogte
van vakdidactische ontwikkelingen, modellen.
De helft van de Pabo's is minder tevreden over de mate waarin studenten in staat zijn de
geleerde modellen toe te passen in de praktijk. Hieraan is beperkte tijd en begeleiding in de
opleiding debet. De docenten verwachten dat studenten te weinig bagage meekrijgen om
creatief vorm te geven aan de praktijk.

⏐ 62

Bijlage E Europees Referentie Kader

⏐ 63

Begrijpen

Spreken

Schrijven

Luisteren

Lezen

Productie

Interactie

Ik kan moeiteloos gesproken
taal begrijpen, in welke vorm
dan ook, hetzij in direct
contact, hetzij via radio of tv,
zelfs wanneer in een snel
moedertaaltempo gesproken
wordt als ik tenminste enige
tijd heb om vertrouwd te raken
met het accent.

Ik kan moeiteloos vrijwel alle
vormen van de geschreven
taal lezen, inclusief abstracte,
structureel of linguïstisch
complexe teksten, zoals
handleidingen, specialistische
artikelen en literaire werken.

Ik kan een duidelijke,
goedlopende beschrijving of
redenering presenteren in een
stijl die past bij de context en
in een doeltreffende logische
structuur, zodat de toehoorder
in staat is de belangrijke
punten op te merken en te
onthouden.

Ik kan zonder moeite deelnemen aan welk gesprek of
discussie dan ook en ben zeer
vertrouwd met idiomatische
uitdrukkingen en spreektaal. Ik kan mezelf vloeiend
uitdrukken en de fijnere
betekenisnuances precies
weergeven. Als ik een probleem
tegenkom, kan ik mezelf
hernemen en mijn betoog zo
herstructureren dat andere
mensen het nauwelijks
merken.

Ik kan een duidelijke en
vloeiend lopende tekst in een
gepaste stijl schrijven. Ik kan
complexe brieven, verslagen of
artikelen schrijven waarin ik
een zaak weergeef in een doeltreffende, logische structuur,
zodat de lezer de belangrijke
punten kan opmerken en
onthouden. Ik kan samenvattingen van en kritieken op
professionele of literaire
werken schrijven.

Ik kan een langer betoog
begrijpen, zelfs wanneer dit
niet duidelijk gestructureerd
is en wanneer relaties slechts
impliciet zijn en niet expliciet
worden aangegeven.
Ik kan zonder al te veel
inspanning tv-programma’s
en films begrijpen.

Ik kan lange en complexe
feitelijke en literaire teksten
begrijpen, en het gebruik van
verschillende stijlen waarderen. Ik kan gespecialiseerde
artikelen en lange technische
instructies begrijpen, zelfs
wanneer deze geen betrekking
hebben op mijn terrein.

Ik kan duidelijke, gedetailleerde beschrijvingen geven
over complexe onderwerpen en
daarbij sub-thema’s integreren,
specifieke standpunten ontwikkelen en het geheel afronden
met een passende conclusie.

Ik kan mezelf vloeiend en
spontaan uitdrukken zonder
merkbaar naar uitdrukkingen
te hoeven zoeken. Ik kan de
taal flexibel en effectief
gebruiken voor sociale en
professionele doeleinden. Ik
kan ideeën en meningen met
precisie formuleren en mijn
bijdrage vaardig aan die van
andere sprekers relateren.

Ik kan me in duidelijke, goed
gestructureerde tekst uitdrukken en daarbij redelijk uitgebreid standpunten uiteenzetten. Ik kan in een brief, een
opstel of een verslag schrijven
over complexe onderwerpen
en daarbij de voor mij belangrijke punten benadrukken. Ik
kan schrijven in een stijl die is
aangepast aan de lezer die ik in
gedachten heb.

Ik kan een langer betoog
en lezingen begrijpen en
zelfs complexe redeneringen
volgen, wanneer het onderwerp redelijk vertrouwd is.
Ik kan de meeste nieuws- en
actualiteitenprogramma’s op
de tv begrijpen. Ik kan het
grootste deel van films in
standaarddialect begrijpen.

Ik kan artikelen en verslagen
lezen die betrekking hebben
op eigentijdse problemen,
waarbij de schrijvers een
bepaalde houding of standpunt
innemen. Ik kan eigentijds
literair proza begrijpen.

Ik kan duidelijke, gedetailleerde beschrijvingen presenteren over een breed scala van
onderwerpen die betrekking
hebben op mijn interessegebied. Ik kan een standpunt
over een actueel onderwerp
verklaren en de voordelen en
nadelen van diverse opties
uiteenzetten.

Ik kan zodanig deelnemen
aan een vloeiend en spontaan
gesprek, dat normale uitwisseling met moedertaalsprekers
redelijk mogelijk is. Ik kan
binnen een vertrouwde
context actief deelnemen aan
een discussie en hierin mijn
standpunten uitleggen en
ondersteunen.

Ik kan een duidelijke, gedetailleerde tekst schrijven over een
breed scala van onderwerpen
die betrekking hebben op mijn
interesses. Ik kan een opstel of
verslag schrijven, informatie
doorgeven of redenen aanvoeren ter ondersteuning vóór of
tégen een specifiek standpunt.
Ik kan brieven schrijven
waarin ik het persoonlijk
belang van gebeurtenissen en
ervaringen aangeef.

Ik kan de hoofdpunten
begrijpen wanneer in duidelijk
uitgesproken standaarddialect
wordt gesproken over
vertrouwde zaken die ik regelmatig tegenkom op mijn werk,
school, vrije tijd enz. Ik kan de
hoofdpunten van veel radioof tv-programma’s over actuele
zaken of over onderwerpen van
persoonlijk of beroepsmatig
belang begrijpen, wanneer er
betrekkelijk langzaam en
duidelijk gesproken wordt.

Ik kan teksten begrijpen die
hoofdzakelijk bestaan uit
hoogfrequente, alledaagse of
aan mijn werk gerelateerde
taal. Ik kan de beschrijving
van gebeurtenissen, gevoelens
en wensen in persoonlijke
brieven begrijpen.

Ik kan uitingen op een simpele
manier aan elkaar verbinden,
zodat ik ervaringen en
gebeurtenissen, mijn dromen,
verwachtingen en ambities kan
beschrijven. Ik kan in het kort
redenen en verklaringen geven
voor mijn meningen en
plannen. Ik kan een verhaal
vertellen, of de plot van een
boek of film weergeven en
mijn reacties beschrijven.

Ik kan de meeste situaties aan die
zich kunnen voordoen tijdens een
reis in een gebied waar de betreffende taal wordt gesproken. Ik
kan onvoorbereid deelnemen aan
een gesprek over onderwerpen
die vertrouwd zijn, of mijn persoonlijke belangstelling hebben
of die betrekking hebben op het
dagelijks leven (bijvoorbeeld
familie, hobby’s, werk, reizen en
actuele gebeurtenissen).

Ik kan eenvoudige samenhangende tekst schrijven over
onderwerpen die vertrouwd of
van persoonlijk belang zijn.
Ik kan persoonlijke brieven
schrijven waarin ik mijn
ervaringen en indrukken
beschrijf.

Ik kan zinnen en de meest
frequente woorden begrijpen
die betrekking hebben op
gebieden die van direct
persoonlijk belang zijn
(bijvoorbeeld basisinformatie
over mezelf en mijn familie,
winkelen, plaatselijke omgeving, werk). Ik kan de
belangrijkste punten in korte,
duidelijke eenvoudige boodschappen en aankondigingen
volgen.

Ik kan zeer korte eenvoudige
teksten lezen. Ik kan specifieke
voorspelbare informatie vinden
in eenvoudige, alledaagse
teksten zoals advertenties,
folders, menu’s en dienstregelingen en ik kan korte,
eenvoudige, persoonlijke
brieven begrijpen.

Ik kan een reeks uitdrukkingen en zinnen gebruiken
om in eenvoudige bewoordingen mijn familie en andere
mensen, leefomstandigheden,
mijn opleiding en mijn huidige
of meest recente baan te
beschrijven.

Ik kan communiceren over
eenvoudige en alledaagse
taken die een eenvoudige en
directe uitwisseling van
informatie over vertrouwde
onderwerpen en activiteiten
betreffen. Ik kan zeer korte
sociale gesprekken aan,
alhoewel ik gewoonlijk niet
voldoende begrijp om het
gesprek zelfstandig gaande
te houden.

Ik kan korte, eenvoudige
notities en boodschappen
opschrijven. Ik kan een zeer
eenvoudige persoonlijke brief
schrijven, bijvoorbeeld om
iemand voor iets te bedanken.

Ik kan vertrouwde woorden
en basiszinnen begrijpen die
mezelf, mijn familie en directe
concrete omgeving betreffen,
wanneer de mensen langzaam
en duidelijk spreken.

Ik kan vertrouwde namen,
woorden en zeer eenvoudige
zinnen begrijpen, bijvoorbeeld
in mededelingen, op posters
en in catalogi.

Ik kan eenvoudige uitdrukkingen en zinnen gebruiken
om mijn woonomgeving en
de mensen die ik ken, te
beschrijven.

Ik kan deelnemen aan een
eenvoudig gesprek, wanneer
de gesprekspartner bereid is
om zaken in een langzamer
spreektempo te herhalen of
opnieuw te formuleren en mij
helpt bij het formuleren van
wat ik probeer te zeggen.
Ik kan eenvoudige vragen
stellen en beantwoorden die
een directe behoefte of zeer
vertrouwde onderwerpen
betreffen.

Ik kan een korte, eenvoudige
ansichtkaart schrijven,
bijvoorbeeld voor het zenden
van vakantiegroeten. Ik kan
op formulieren persoonlijke
details invullen, bijvoorbeeld
mijn naam, nationaliteit en
adres noteren op een hotelinschrijvingsformulier.

Common European Framework of Reference, © CoE 2001.

SLO is het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling.
Al 35 jaar geven wij inhoud aan leren en innovatie in de
driehoek beleid, wetenschap en onderwijspraktijk. De kern
van onze expertise betreft het ontwikkelen van doelen en
inhouden van leren, voor vele niveaus, van landelijk beleid tot
het klaslokaal.
We doen dat in interactie met vele uiteenlopende partners uit
kringen van beleid, schoolbesturen en -leiders, leraren,
onderzoekers en vertegenwoordigers van maatschappelijke
organisaties (ouders, bedrijfsleven, e.d.).
Zo zijn wij in staat leerplankaders te ontwerpen, die van
voorbeelden te voorzien en te beproeven in de schoolpraktijk.
Met onze producten en adviezen ondersteunen we zowel
beleidsmakers als scholen en leraren bij het maken van
inhoudelijke leerplankeuzes en het uitwerken daarvan in
aansprekend en succesvol onderwijs.

SLO
Piet Heinstraat 12
7511 JE Enschede
Postbus 2041
7500 CA Enschede
T 053 484 08 40
F 053 430 76 92
E info@slo.nl
www.slo.nl