Verslag van werkzaamheden Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek juli 2015 - juli 2017

Hilversum 14 november 2017

0

Inhoud
1. Advies over de veteranenzorg, toezicht op de veteranenketenzorg en onderzoek naar aandoeningen
gerelateerd aan uitzendingen ................................................................................................................................... 3
De Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek .............................................................................................. 3
Aandachtspunten uit de vorige verslagperiode juli 2013 - juli 2015 ................................................................... 3
Belangrijkste constateringen en aandachtspunten in de verslagperiode juli 2015 - juli 2017 ............................. 3
Aandachtspunten van de RZO voor de komende verslagperiode juli 2017 – juli 2019 ...................................... 4
2.

Kaders ............................................................................................................................................................. 5
Strategisch kader ................................................................................................................................................. 5
Defensie .......................................................................................................................................................... 5
Het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen ................................................................................................... 5
Veteranenbeleid in de maatschappelijke en politiek-bestuurlijke context ....................................................... 5
Instituut RZO ...................................................................................................................................................... 5
Instellingsbesluit RZO Artikel 3 Taken .......................................................................................................... 6

3.

Bevorderen van de gewenste specialisatie van de betrokken partijen in het civiel-militaire zorgsysteem...... 6

4.

Toezicht op de veteranenketenzorg ................................................................................................................. 6
Invulling toezicht door de RZO .......................................................................................................................... 6
Het toezichtinstrumentarium ............................................................................................................................... 6
Evaluatie van het LZV .................................................................................................................................... 7
Meerjaren Beleidsplan LZV en Jaarplan LZV ................................................................................................ 7
Meerjaren LZV Research Agenda ................................................................................................................... 7
Registratie en rapportages ............................................................................................................................... 7
Consumer Quality Index voor Veteranenzorg ................................................................................................. 7
Interne audit LZV ............................................................................................................................................ 8
Instrumentarium Patient Rated Experience Measurement (PREM) en Patient Rated Outcome Measurement
(PROM)........................................................................................................................................................... 8
Bezoeken aan instellingen van het LZV .......................................................................................................... 8
Steekproefonderzoek Veteraan, hoe gaat het met u? ....................................................................................... 8
Relatie met andere toezichthouders ..................................................................................................................... 9

5.

Advisering over de zorg voor veteranen ......................................................................................................... 9
RZO-adviezen ..................................................................................................................................................... 9
RZO-advies nr. 20 inzake het Convenant Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen 2015. .............................. 9
RZO Advies nr. 21 opzet en uitvoering van een onderzoek naar de zorgbehoeften van Dutchbat III
veteranen. ........................................................................................................................................................ 9
RZO-advies nr. 22 toezicht op de bijzondere politiezorg. ............................................................................... 9
RZO Advies nr. 23 (na)zorg aan veteranen en hun relaties. .......................................................................... 10
Overige onderwerpen van advies ...................................................................................................................... 10
Evaluatie van het Veteranenloket .................................................................................................................. 10
Beleidsevaluatie van het Veteranenbeleid ..................................................................................................... 10
De bekostiging van de geestelijke gezondheidszorg en consequenties voor de veteranenzorg ..................... 10

6.

Advisering over wetenschappelijk onderzoek ............................................................................................... 11
Wetenschappelijk onderzoek............................................................................................................................. 11
Wetenschapsdagen en Expertmeetings ............................................................................................................. 11
1

Expertmeeting Weerbaarheid van de militair bij mentaal belastende werkomstandigheden ........................ 11
Expertmeeting uitvoering veteranenbeleid .................................................................................................... 12
7e Wetenschapsdag Uitzendgerelateerde Stoornissen ‘Preventie van uitzendgerelateerde stoornissen’ ...... 12
Expertmeeting secundaire ziektewinst en -victimisatie................................................................................. 12
Advisering over wetenschappelijk onderzoek ................................................................................................... 12
Duurzaam Inzetbaar ...................................................................................................................................... 12
Structurele middelen voor wetenschappelijk (militaire) geestelijk gezondheidszorg onderzoek en
patiëntgebonden onderzoek ........................................................................................................................... 13
Samenwerking op het gebied van Wetenschappelijk onderzoek nationaal ................................................... 13
Samenwerking op het gebied van wetenschappelijk onderzoek internationaal ............................................. 13
Onderzoeksagenda voor Veteranenzorg en Uitzendinggerelateerde Problematiek ........................................... 13
Vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen ............................................................................................... 13
7.

Het raadswerk in de praktijk ......................................................................................................................... 14
De RZO ............................................................................................................................................................. 14
Programma-adviescommissie voor onderzoek voor het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek op het
gebied van aandoeningen gerelateerd aan uitzendingen .................................................................................... 14
Bestuurlijk overleg ............................................................................................................................................ 14
Vaste Commissie voor Defensie ................................................................................................................... 15
Veteranenombudsman en Inspecteur der Veteranen ..................................................................................... 15
Representatie, werkbezoeken en contacten met veteranen ................................................................................ 15
Adviezen ........................................................................................................................................................... 15
Financiën ........................................................................................................................................................... 15
Website ............................................................................................................................................................. 16
Samenstelling van de RZO per 31 juli 2017 ..................................................................................................... 16
Samenstelling van de PACO per 31 juli 2017 ................................................................................................... 16
Ambtelijk secretariaat ....................................................................................................................................... 16

2

1.

Advies over de veteranenzorg, toezicht op de veteranenketenzorg en onderzoek naar aandoeningen
gerelateerd aan uitzendingen

De Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek (RZO) is door de Minister van Defensie ingesteld als raad van
toezicht en advisering ten behoeve van het civiel-militaire zorgsysteem voor de hulpverlening aan veteranen en
het wetenschappelijk onderzoek naar aandoeningen gerelateerd aan uitzendingen.1 In de Veteranenwet2 van
2012 is de doelgroep van het veteranenzorgsysteem gedefinieerd en bestaat uit veteranen, dienstslachtoffers en
hun relaties.
In dit hoofdstuk wordt een algemeen beeld geschetst van de bevindingen van de RZO over de verslagperiode. In
de daaropvolgende hoofdstukken wordt nader ingegaan op de deelgebieden toezicht, advisering en
wetenschappelijk onderzoek.
De Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek
De RZO bestaat uit leden met een brede wetenschappelijke en/of maatschappelijke bestuursachtergrond. Hij
onderhoudt contacten met onder anderen Defensie, het zorgsysteem en de veteranen met hun relaties. De RZO is
daardoor in staat om het zorgsysteem voor veteranen in een breder verband te beschouwen en te adviseren over
aansluiting op de civiele-zorg, bestuurlijke- en maatschappelijke context. Gestreefd wordt aan de voorkant van
het zorgsysteem inbreng te geven in de invulling van de agenda’s van Defensie en het Landelijk Zorgsysteem
voor Veteranen (LZV)3 op het gebied van veteranenzorg en onderzoek naar uitzendgerelateerde stoornissen. De
RZO richt zich daarbij op brede vraagstukken. Om tot een genuanceerd beeld te komen maakt de RZO gebruik
van verschillende bronnen, onder meer: rapportages van Defensie en het LZV; bezoeken aan de instellingen van
het LZV; ontmoetingen met veteranen; bezoeken aan andere betrokken instanties; resultaten van onderzoeken;
en wat er objectief voor de zorg is geregeld. Dat vormt de basis voor het toezicht, het geven van advies of het
anderszins ondersteunen van de Minister van Defensie en het bestuur van het LZV in hun taak op het gebied van
veteranenzorg.
Aandachtspunten uit de vorige verslagperiode juli 2013 - juli 2015
In het vorige verslag heeft de RZO aangegeven in het kader van het toezicht extra aandacht te gaan geven aan
het kwaliteitssysteem van het LZV en de gegevens over de veteranenketenzorg.
In de advisering extra aandacht te gaan geven aan: de kwaliteit van de veteranenketenzorg; de door de veteranen
ervaren zorg; de financiering van de veteranenzorg; de zorg rond de uitzending; en de positie van het thuisfront.
Ten slotte de strategisch inzet van onderzoeksmiddelen door (inter-)nationale samenwerking in onderzoek dat
het beste bijdraagt aan de preventie, vroegtijdige signalering en behandeling van aan uitzending gerelateerde
klachten.
Belangrijkste constateringen en aandachtspunten in de verslagperiode juli 2015 - juli 2017
De verslagperiode stond voor Defensie en het LZV vooral in het teken van het implementeren van de
maatregelen die voortvloeien uit het Veteranenbesluit4. Voor Defensie daarnaast de Beleidsevaluatie van het
Veteranenbeleid waarin is onderzocht of de doelstellingen van het veteranenbeleid zijn behaald en of het beleid
doeltreffend en doelmatig is geweest. Het LZV heeft zich daarnaast ontwikkeld naar een kennisorganisatie. De
focus van het LZV is verlegd van het inrichten van het LZV naar resultaten en tevredenheid bij de veteranen, de
omgeving van het LZV en de eigen professionals.
De RZO is positief over hoe het gaat met de geestelijke gezondheidszorg voor veteranen. Defensie vat haar
zorgplicht breed op en het LZV wordt door de cliënten gewaardeerd. De klantenloyaliteit in het LZV is goed in
vergelijking met normale ziekenhuizen. Terwijl het gaat om een groep mensen die in de knel zit en die niet gauw
geneigd is om tevreden te zijn. Het ontbreken van een actuele en volledige trendrapportage veteranenketenzorg
wordt in toenemende mate gemist door het LZV en de RZO.
De afgelopen jaren is op basis van de Veteranenwet, andere regelgeving en flankerend beleid voor veteranen een
uitvoerig stelsel van (zorg)voorzieningen en compensatieregelingen gerealiseerd. In het algemeen gesproken
bestaan daarvoor goede gronden. Maar betekent ook dat veteranen in een bepaalde afhankelijkheid worden
gebracht welke niet altijd leidt naar normaal functioneren of werk. Het is van belang in de zorg, bij het
toekennen van voorzieningen en het geven van compensatie de focus te leggen op herstel en empowerment.
1

Instellingsbesluit 22 oktober 2015 Nr. BS/2015019104. Staatscourant Nr. 39561 van 12 november 2015; Artikel 1 Instelling
http://wetten.overheid.nl/BWBR0031401/2014-06-28
3
http://www.lzv-groep.nl/
4
http://wetten.overheid.nl/BWBR0035237/2015-01-01
2

3

Betrek de veteraan bij het opstellen van het zorgplan en voorkom dat de veteraan in conflict komt met Defensie
en juridisering. Stel de mens centraal in de procedures en geef oprechte aandacht, manage de verwachtingen en
biedt realistische keuzes.
Het veteranenzorgsysteem is kwetsbaar. De ruimte die zorginstellingen en hun behandelaars hebben om buiten
vaste kaders activiteiten te ontplooien wordt steeds kleiner door toenemende druk op de financiering van de zorg.
Defensie is geen zorgdepartement. Het hebben van een zorgplicht betekent dan ook niet dat Defensie zelf alle
zorg moet geven. Wel dat Defensie zich inspant dat in de zorg wordt voorzien en de andere betrokken
departementen hun verantwoordelijkheid voor de zorg nemen. Hetzelfde geldt voor de zorgverzekeraars en
gemeenten. De zorg dient duurzaam en betaalbaar te worden gemaakt, en de verwachtingen daarop afgestemd.
Daarvoor is het nodig inzicht te krijgen in het totale systeem van zorg, de relatie met de bijzondere zorg en
daarbij de verantwoordelijkheden van de verschillende spelers. Daar zal de komende tijd Defensie in dienen te
investeren. Vertrekpunt in de zorg dient te zijn dat de post-actieve veteraan in de eerste plaats een gewone burger
is. Die primair gebruik maakt van het civiele zorgstelsel en voorzieningen, en de veteranenzorg daar aanvullend
op is.
Het is van belang dat de mentale belastbaarheid van de militair continu wordt gemonitord en Defensie daar
onderzoeksinstrumenten voor ontwikkelt om te voorkomen dat problemen zich ontwikkelen bij de militair of
post-actieve veteraan. Over de gehele linie ontvangt een beperkt aantal veteranen professionele zorg. Een
bepaalde groep veteranen is gebaat bij preventieve maatregelen en monitoring. Het thuisfront speelt een
belangrijke rol bij het voorkomen van het ontstaan van een zorgbehoefte of bij het in gang zetten van een vraag
om zorg. Maar het thuisfront verdient ook zelf steun en zorg.
Op het gebied van wetenschappelijk onderzoek is er winst te halen uit (inter-)nationale samenwerking op het
gebied van onderzoek naar uitzendgerelateerde stoornissen. De eerste stappen daartoe zijn door de RZO en
Defensie gezet.
Aandachtspunten van de RZO voor de komende verslagperiode juli 2017 – juli 2019
Bovenstaande is vertaald naar aandachtspunten voor de komende verslagperiode.
Op het gebied van toezicht:
In het bijzonder volgt de RZO de invulling van de vier strategische hoofddoelstellingen in het Meerjaren
Beleidsplan LZV 2015-2018. Daarnaast: de duurzame financiering van het LZV; het programma prompte zorg,
met name vorderingen op het gebied human resource instead of financial resource (HRIFR) constructie;
transitiezorg; het kwaliteitssysteem van het LZV en het beschikbaar krijgen van trendgegevens over de
veteranenketenzorg die nu niet gegeneerd kunnen worden uit het Registratiesysteem LZV; het convenant LZV;
en de samenstelling van het LZV.
Op het gebied van advisering:
De aandacht voor het heden dient verlegd te worden naar de toekomst. Wat zijn de maatschappelijke
ontwikkelingen en hoe kan daarop worden geanticipeerd. Nemen alle instanties hun verantwoordelijkheid en
werken ze voldoende samen. De zorg voor veteranen is goed georganiseerd maar continu moet de vraag worden
gesteld of deze ook voldoende effectief is.
De RZO zal daarbij aandacht geven aan de uitwerking door Defensie en het LZV van de RZO-adviezen en van
de aanbevelingen van de Beleidsevaluatie van het Veteranenbeleid. Met name de onderwerpen: reikwijdte van de
zorgplicht van Defensie voor veteranen èn relaties; financiering van de veteranenzorg en de rol van andere
departementen en verzekeraars; de rol van de gemeenten in de zorg en verstrekking van voorzieningen voor
veteranen; de transitie van militair naar burger; het belang van wonen/werken/recreëren/activeren voor
veteranen; de eigen verantwoordelijkheid van de veteraan voor zijn zorg; de verschillende posities van de partner
van de veteraan; de veteranenzorg in relatie tot zorg voor andere risicoberoepen; en secundaire ziektewinst / victimisatie in de veteranenzorg.
Op het gebied van onderzoek:
De RZO gaat zich verder richten op de verbreding naar (inter)nationaal onderzoek, benutting van (inter)nationale
fondsen en strategische inzet van onderzoeksmiddelen. Daarnaast Defensie adviseren over het opzetten van een
onderzoeksprogramma met kansrijke onderzoekslijnen en prioriteiten in de preventie, vroegtijdige signalering en
behandeling van aan uitzending gerelateerde stoornissen. De uitkomsten van de Beleidsevaluatie
Veteranenbeleid maken daar deel van uit.
In het vervolg wordt gekozen voor een nieuwe opzet van de eigen wetenschapsdag, waarin Defensie wordt
ondersteund met de invulling van het onderzoeksprogramma. De wetenschapsdag wordt dan georganiseerd rond
concrete thema’s van het onderzoeksprogramma. Daarnaast wordt gekeken naar het formeren van een
netwerkachtige constructie van onderzoekers of onderzoeksinstellingen. Mede op verzoek van Defensie wordt de
wetenschapsdag daarvoor uitgebouwd tot een Kenniskring Veteranenonderzoek.

4

2.

Kaders

Strategisch kader
Defensie
De verplichting voor de militair om onder vaak zware omstandigheden opgedragen taken uit te voeren, verdient
speciale (na)zorg, ondersteuning en begeleiding. Wanneer een veteraan gezondheidsproblemen heeft die zijn
gerelateerd aan een uitzendervaring, dient uitstekende en blijvende zorg gegarandeerd te zijn. Deze bijzondere
zorgplicht van Defensie is in de Veteranenwet en het Veteranenbesluit beschreven. De zorgplicht is verder
vastgelegd in een stelsel van regelingen, faciliteiten en aanspraken op het gebied van materiële en immateriële
zorg. In de verslagperiode zijn de verschillende elementen door Defensie en het LZV uitgewerkt en ingevoerd.
De komende periode is het beleid van Defensie erop gericht alle regelingen en procedures in de immateriële en
materiele zorg nog beter op elkaar te laten aansluiten en de governance beter in te richten. Het doel is dat de
zorgketen voor veteranen als geheel nog beter functioneert.
Het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen
Het LZV is een volwaardig professioneel veteranenzorgsysteem van samenwerkende civiele en militaire partijen
voor het bieden van de meest geëigende zorg aan veteranen en hun relaties. De stuurgroep LZV is
verantwoordelijk voor de samenwerking op bestuurlijk en strategisch niveau en schept randvoorwaarden voor de
uitvoering van veteranenzorg bij de aangesloten instellingen. Het Ketenmanagementteam LZV is
verantwoordelijk voor vertaling van het strategisch beleid naar passende (keten)zorg en de uitvoering hiervan. In
de verslagperiode is het Programma Bureau van het LZV als Bijzondere Organisatie Eenheid (BOE) binnen de
Divisie Personeel & Organisatie Defensie (DPOD) ondergebracht.
Het LZV sluit onder andere aan op de innovatieve ontwikkelingen in de geestelijke gezondheidszorg. Waarin de
behandeling, de kwaliteit van leven, het herstelgericht werken, de positieve gezondheid en eigen regie van de
cliënt (op het eigen zorgproces) centraal staan. Het LZV is betrokken bij het programma ‘Duurzame
Inzetbaarheid’ dat binnen Defensie wordt uitgevoerd. Het LZV speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van
de ‘Zorgstandaard Trauma en stressor gerelateerde stoornissen 5’, die in opdracht en onder auspiciën van het
Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) Kwaliteitsinstituut wordt ontwikkeld. Aan deze zorgstandaard wordt door
het LZV context specifieke kennis toegevoegd die van belang is voor zorgverlening aan veteranen en hun
relaties. De verwachting is dat deze zorgstandaard in het najaar van 2017 gereed is.
Veteranenbeleid in de maatschappelijke en politiek-bestuurlijke context
Op initiatief van de voorzitter RZO heeft in juli 2017 een overleg plaatsgevonden met als doel een systematische
analyse van de maatschappelijke en politiek-bestuurlijke context te maken met de invloed daarvan op het
veteranenbeleid en de bijzondere zorg voor hoog risico beroepen. Aan het overleg hebben deelgenomen de
Nationale Ombudsman mr. R.F.B. van Zutphen, bestuurder en politicus mr. G.J. de Graaf, Politiechef Rotterdam
Rijnmond & Zuid-Holland Zuid drs. F. Paauw, Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht luitenant-generaal H. van
Griensven, Directeur Integraal Beleid Defensie commandeur R.P. Tas, voorzitter Veteranen Platform
brigadegeneraal b.d. H.J. Scheffer en leden van de RZO.
De aandacht voor het heden dient te worden verlegd naar de toekomst. Wat zijn de maatschappelijke
ontwikkelingen, wat komt er op ons af en hoe kan daarop worden geanticipeerd. Nemen alle instanties hun
verantwoordelijkheid en werken ze voldoende samen. De zorg voor veteranen is goed georganiseerd maar
continu moet de vraag worden gesteld of deze ook voldoende effectief is.
Instituut RZO
De RZO is ingesteld op 5 juli 20076. De RZO is opgenomen in het ‘Veteranenbesluit Artikel 17. Taken Raad van
Toezicht en Advisering’, dat in werking is getreden op 28 juni 2014. Op basis van het Veteranenbesluit zijn de
taken en bevoegdheden van de RZO opnieuw vastgelegd in het ‘Besluit tot instelling van de Raad voor civielmilitaire Zorg en Onderzoek (Instellingsbesluit RZO)’ van 22 oktober 20157. Dit besluit is in werking getreden
op 1 januari 2016.

5

http://www.kwaliteitsontwikkelingggz.nl/project/zorgstandaard-trauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/
Het Besluit van de Staatssecretaris van Defensie tot instelling van de Raad van toezicht en advisering ten behoeve van het civiel-militaire
zorgsysteem voor de hulpverlening aan veteranen en het wetenschappelijk onderzoek naar aandoeningen gerelateerd aan uitzendingen van 5
juli 2007, nr. P2002012915
7
Instellingsbesluit 22 oktober 2015 Nr. BS/2015019104. Staatscourant Nr. 39561 van 12 november 2015, http://rzoveteranen.nl/wpcontent/uploads/2015/11/Instellingsbeschikking-RZO-stcrt-2015-39561.pdf
6

5

Instellingsbesluit RZO Artikel 3 Taken
1. De Raad heeft de volgende taken:
a. Het bevorderen van de samenwerking tussen alle in het civiel-militaire zorgsysteem betrokken partijen.
b. Het bevorderen van de gewenste specialisatie van de betrokken partijen in het civiel-militaire zorgsysteem,
opdat het gehele zorgsysteem alle benodigde expertise bevat en de partijen goed ten opzichte van elkaar
functioneren.
c. Het houden van toezicht op het functioneren van het civiel-militaire zorgsysteem voor de hulpverlening aan
veteranen.
d. Het naar aanleiding van bevindingen voortkomend uit de toezichthoudende taak geven van advies aan de
Minister en aan de betrokken partijen.
e. Het monitoren van recente ontwikkelingen met relevantie voor het civiel-militaire zorgsysteem voor de
hulpverlening aan veteranen.
f. Het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek op het gebied van aandoeningen gerelateerd aan
uitzendingen.
De expertise en maatschappelijke betrokkenheid van de RZO is groot en de verwachtingen over het toezicht en
de adviezen van de RZO zijn hoog. De RZO waakt er voor uitsluitend te adviseren over hele specifieke
onderwerpen en componenten van de zorg, zonder de context uit het oog te verliezen. Daarnaast vindt de RZO
het van belang hoe Defensie de toezichtsrol en adviesrol van de RZO ziet en houdt daar rekening mee. De RZO
adviseert de Minister gevraagd en ongevraagd.
3.

Bevorderen van de gewenste specialisatie van de betrokken partijen in het civiel-militaire zorgsysteem

Het bevorderen van de gewenste specialisatie gebeurt met adviezen over specifieke onderwerpen zoals de
zorgbehoeften van vrouwelijke veteranen en de behandeling van Onverklaarde Lichamelijke Klachten (OLK) bij
veteranen. Op het gebied van onderzoek streeft de RZO naar de aansluiting van het onderzoek aan de
behandelpraktijk; een betere afstemming en samenwerking tussen behandelaren; problemen op levensgebieden
een vast onderdeel wordt van de behandeling; en het betrekken van de relaties van de veteraan bij de
behandeling. Met de wetenschapsdagen van de RZO worden onderzoeken op elkaar afgestemd, wordt
samenwerking gestimuleerd en worden mogelijkheden verkend om onderzoeksdata optimaal te benutten.
Daarnaast wordt de gewenste specialisatie bevorderd door discussies met besturen en behandelaren tijdens de
bezoeken aan de instellingen van het LZV.
4.

Toezicht op de veteranenketenzorg

Invulling toezicht door de RZO
De RZO houdt toezicht op het ketenzorgsysteem van het LZV met inbegrip van de samenstellende delen voor
zover het functioneren van de samenstellende delen relevant is voor het functioneren van de keten. Het toezicht
richt zich ook op die aspecten die maken dat zorgbehoevenden uit de keten vallen omdat de geboden zorg niet
voldoet aan hun verwachtingen. Het toezicht is zoveel mogelijk preventief. Structurele zaken op het gebied van
financiën of capaciteit, waar de RZO geen oplossing voor kan geven, worden gesignaleerd en vervolgens wordt
hier aandacht voor gevraagd vanuit de bijzondere relatie van de RZO met Defensie en van Defensie met het
zorgsysteem. Het toezicht op de kwaliteit van de behandelingen zelf is geborgd in allerlei (kwaliteits)systemen
en door andere toezichthouders.
Met het uitkomen van het nieuwe Instellingsbesluit wordt het ‘Afsprakenkader Rol, Bevoegdheden en Werkwijze
RZO’ van april 2014 vervangen door een toelichting waarin de reikwijdte van het toezicht van de RZO eenduidig
is vastgelegd. Met name: het toezicht op het Veteranenloket dat deel uitmaakt van het Veteraneninstituut (Vi);
het toezicht van de RZO op de samenwerkingsrelaties die door het LZV met andere partijen wordt aangegaan; de
toezichtfunctie van de RZO in de bestuurlijke zin via de Minister van Defensie en de Ministerraad; en de RZO
zijn zorgen rechtstreeks bij een bevoegde autoriteit buiten Defensie kenbaar kan maken en Defensie daarbij
betrekt.
Het toezichtinstrumentarium
De plannen, kwartaalrapportages en het dashboard in-, door- en uitstroom van het LZV voorzien de RZO van
kerngegevens over de hoofdlijnen van de veteranenzorg. Deze wordt gecombineerd met een toelichting van de
voorzitter LZV in de raadsvergadering met een interpretatie van de data en wat er mee wordt gedaan. Een strikte
toetsing aan kwantitatieve normering wordt door de RZO niet gedaan maar blijft een onderdeel van de keten en
de ketenzorg.
Naast de plannen en rapportages van het LZV vormen werkbezoeken aan instellingen en ontmoetingen met
veteranen een belangrijk onderdeel van het toezicht en de advisering. De combinatie van deze informatiebronnen

6

werkt drieledig: het voorziet de RZO van informatie; het heeft een positieve invloed op de relaties; en draagt bij
aan de verwachtingen van de instellingen en veteranen.
Evaluatie van het LZV
Op grond van de uitkomsten van de Evaluatie LZV 2013 heeft de RZO onder andere geadviseerd om meer
aandacht te geven aan het verbeteren van de toegankelijkheid van de LZV-zorg, de afstemming en
samenwerking tussen behandelaren te verbeteren en problemen op levensgebieden een vast onderdeel te maken
van de behandeling.
Na de afronding van de inrichting van het LZV heeft de RZO in 2016 in het reguliere toezichtprogramma de
evaluatie in de volle breedte afgerond. Het betrof met name het Kwaliteitshandboek/-managementsysteem; het
registratie(systeem) LZV; de bestuurlijke inbedding; en de manier waarop het wetenschappelijk onderzoek dat
uitgevoerd wordt in de veteranenpopulatie ten goede komt aan de verbetering van de zorg voor veteranen.
Tevens is gekeken naar het effect van de geïmplementeerde aanbevelingen uit de Evaluatie LZV 2013. De
aanbevelingen die nog niet zijn afgerond zijn door het LZV verwerkt in het Meerjaren Beleidsplan LZV 20152018 en de jaarplannen van het LZV. Door Defensie zijn deze meegenomen in de Beleidsevaluatie
Veteranenbeleid. In de Beleidsevaluatie Veteranenbeleid is gekeken naar het LZV en de meerwaarde die het
oplevert, maar niet de samenstelling. Dit is een punt van aandacht bij de volgende evaluatie van het LZV.
Meerjaren Beleidsplan LZV en Jaarplan LZV
De RZO wordt betrokken bij het opstellen van het Meerjarenplan Beleidsplan LZV en Jaarplan LZV. De
voorzitter LZV wordt de gelegenheid gegeven om vooraf met enkele Raadsleden van gedachten te wisselen over
het concept van (meerjaren)plannen. Voordat het Meerjaren Beleidsplan LZV en het Jaarplan LZV worden
vastgesteld in de Jaarvergadering LZV wordt de RZO formeel in kennis gesteld van het concept.
In het bijzonder volgt de RZO de invulling van de vier strategische hoofddoelstellingen in het Meerjaren
Beleidsplan LZV 2015-2018: Deze hoofddoelstellingen zijn:
- kwaliteit aantoonbaar maken; we laten zien wat we doen en hoe we dat doen;
- cultuur van samenwerken ontwikkelen; we zijn een hechte dynamische keten;
- positionering; een keten die zo staat dat hij kan leveren wat gevraagd wordt;
- programma verbreden – steeds vóór en zoveel mogelijk mét en dóór de veteraan.
Meerjaren LZV Research Agenda
Het LZV heeft een meerjarenplan voor onderzoek en een onderzoeksagenda. Onderzoek maakt een integraal
onderdeel uit van de ketensamenwerking. De LZV Onderzoeksagenda is een integraal onderdeel van de
Onderzoeksagenda voor Veteranenzorg en Uitzendinggerelateerde Problematiek van Defensie
(Onderzoeksagenda Veteranenzorg), zodat onderzoeksvoorstellen getoetst, geapprecieerd en gefinancierd
kunnen worden.
Registratie en rapportages
Zowel de instellingen van het LZV, externe stakeholders als de RZO hebben behoefte aan kwalitatieve
informatie over de doelmatigheid van de LZV-keten. Het Registratiesysteem LZV stelt de RZO in staat zijn
toezichthoudende en adviserende rol uit te voeren. De effectiviteit van het complete Management Informatie
Systeem (MIS) van het LZV wordt op gezette tijden geëvalueerd en is onderdeel van het reguliere
toezichtprogramma van de RZO. In de raadsvergadering informeert de voorzitter LZV de RZO over het
afgelopen kwartaal. Hij ondersteunt zijn appreciatie met een dashboard en een procesrapportage. Het dashboard
geeft een beeld van wat er in het zorgsysteem zit en waar op programmaniveau op wordt gestuurd. Uit tabellen is
af te leiden waar de spanning in het systeem zit. Lange termijn trendrapportages zijn noodzakelijk om inzicht te
krijgen op het effect van ingrijpen op de doorlooptijd/behandelduur. De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) heeft
besloten dat het LZV gegevens uit het landelijke Diagnose-behandelcombinatie-Informatiesysteem (DIS) daar
niet voor mag gebruiken. Het ontbreken van een actuele en volledige trendrapportage wordt in toenemende mate
gemist. De RZO vraagt daar aandacht voor.
Consumer Quality Index voor Veteranenzorg
Het door de RZO ontwikkelde meetinstrument Consumer Quality Index voor Veteranenzorg (CQIv) is een op
maat gemaakte Consumer Quality Index8 en meet de manier waarop het LZV als keten functioneert; de

8

De CQ-index is een gestandaardiseerde systematiek voor het meten van ervaringen van patiënten en consumenten met de zorg. De
systematiek bestaat uit een familie van vragenlijsten met bijbehorende richtlijnen voor dataverzameling, data-analyse en het rapporteren van

7

toegankelijkheid en kwaliteit van overdracht tussen de schakels van de keten; en de mate waarin de veteranen de
unieke benadering van het LZV ook daadwerkelijk ervaren. In 2015 heeft het LZV de CQIv van de RZO in
beheer gekregen en de meting gedaan met een geaccrediteerd onderzoeksbureau 9. De bevindingen komen in
hoge mate overeen met de vorige meting. De informatieoverdracht is positiever gewaardeerd. De gerapporteerde
Net Promoter Score, een manier om de klantenloyaliteit van een organisatie te meten, is uitstekend in
vergelijking met normale ziekenhuizen. Terwijl het gaat om een groep mensen die in de knel zit en die niet gauw
geneigd is om tevreden te zijn. Wel mist de RZO nog een goede karakterisering van de onderzoekspopulatie en
de responsgroep waaruit duidelijk wordt of deze responsgroep een goede afspiegeling is van de veteranen die in
zorg zijn bij het LZV. Dat was in bij de vorige metingen ook een probleem. Een nieuwe opzet van de CQIv 2017
wordt door het LZV bezien en aan de RZO voorgelegd.
Interne audit LZV
In de eerste maanden van 2016 is een interne audit uitgevoerd met ondersteuning door Det Norske Veritas en
Germanischer Lloyd (DNV GL). De audit is een onderdeel van het kwaliteitssysteem van het LZV waarbij met
regelmaat ‘collegiaal’ het functioneren van elkaar binnen het LZV wordt gepeild. Een belangrijke constatering is
dat met de oprichting van het Programma Bureau LZV het nu tijd is om nog meer gezamenlijk te werken binnen
de kaders die nu zijn neergezet. Het LZV ontwikkelt zich naar een kennisorganisatie, waarbij het programma
bureau LZV zich van een voortrekkende en richtinggevende naar een servicegerichte/faciliterende organisatie
ontwikkelt en meer dienstverlenend wordt in het leveren van goede zorg.
Instrumentarium Patient Rated Experience Measurement (PREM) en Patient Rated Outcome Measurement
(PROM)
Het LZV ontwikkelt instrumentarium waarmee de effectiviteit van de behandeling zoals beleefd door de cliënt
en de tevredenheid van de cliënt worden gescoord. De samenwerking tussen cliënt en professional om met de
uitkomsten van de PREM en PROM te werken, versterkt de resultaten van de behandeling. Uitkomsten van de
PREM zijn aanvullend op de CQIv en PREM / PROM-uitkomsten. En zijn input bij het sturen op kwalitatieve
parameters.
Bezoeken aan instellingen van het LZV
De RZO bezoekt periodiek de instellingen van het LZV. De aandacht van de RZO gaat daarbij uit naar: het
effect van de spreiding van de voorzieningen; de toegevoegde waarde voor de zorginstellingen om
gespecialiseerde behandelcapaciteit aan te bieden; hun positie en samenwerking binnen de LZV-ketenzorg; hoe
de financiering van deze bijzondere zorg aan veteranen is geregeld; en om een beeld te krijgen van de regionale
verschillen in zorgaanbod en cultuur. En niet op de laatste plaats om de ervaringen en zorgpunten van de
instellingen zelf te vernemen met de veteranenketenzorg en het behandelonderzoek. In de verslagperiode zijn
bezocht: Reinier van Arkel Den Bosch in augustus 2015; Militaire Geestelijke GezondheidsZorg (MGGZ) in
december 2015; VICTAS centrum voor verslavingszorg Utrecht in april 2016; Stichting Centrum’45 Oegstgeest
in juni 2016; Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Defensie in juli 2016; Sinaï Centrum Amstelveen
in september 2016; DienstenCentrum Juridische Dienstverlening in oktober 2016; Militair Revalidatie Centrum
en de poli voor OLK in juli 2017.
Daarnaast is in september 2016 gesproken met de voorzitter LZV, de Manager Ketenregie en de toen nieuw
aangetreden bestuurders van Centrum’45, Sinaï Centrum, MGGZ, Vi en de Basis. Leidende onderwerpen waren:
(on)eindigheid van de veteranenzorg; financierbaarheid van de gevraagde kwaliteit van de zorg; re-integratie op
de arbeidsmarkt; wat maakt de veteraan zo uniek dat hij een voorkeursbehandeling krijgt in de zorg;
samenwerking in het LZV en de winst maar ook de belasting die dat met zich meebrengt.
Verder was de RZO vertegenwoordigd in door het LZV georganiseerde symposia en jaarvergaderingen.
Steekproefonderzoek Veteraan, hoe gaat het met u?
Met de CQIv wordt alleen gekeken naar de veteraan die met een zorgbehoefte in behandeling is bij het LZV. De
veteraan kan ook kiezen voor de reguliere zorg. Om een beeld te krijgen van de zorgbehoefte van veteranen die
geen gebruik maken van de door het LZV geboden zorg, heeft de RZO in 2014 een aanvullend onderzoek laten
uitvoeren onder veteranen die geregistreerd zijn in het Veteranen Registratie Systeem10, het steekproefonderzoek
‘Veteraan, hoe gaat het met u? Een onderzoek naar het welbevinden van de Nederlandse veteraan’11. Nagegaan
de resultaten. De vragenlijsten geven inzicht in twee zaken: wat patiënten belangrijk vinden én wat hun ervaringen zijn met de zorg. CQIresultaten kunnen worden gebruikt voor het evalueren en verbeteren van de kwaliteit van zorg.
9
http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2017/05/Eindrapport-CQIv-2015.pdf
10
In het Veteranen Registratie Systeem (VRS) van het Ministerie van Defensie zijn alle in Nederland wonende veteranen opgenomen en
zorgt er voor dat veteranen altijd kunnen worden benaderd voor bijvoorbeeld voorlichting of onderzoek.
11
https://www.veteraneninstituut.nl/publicaties/7360/

8

is hoeveel er in zorg zijn; waar zij zich met aan de uitzending gerelateerde stoornissen melden; en wat hun
mening is over deze zorg. Op deze manier is informatie verzameld over de kwaliteit van zorg in bredere zin en
een eerste aanzet gemaakt tot het in kaart brengen van risicofactoren en zorgbehoeften in een grote groep
veteranen. De resultaten van het onderzoek zijn in september 2015 bij Defensie aangeboden.
Uit het onderzoek blijkt dat het in algemene zin goed gaat met het welbevinden van de veteranen. Over de gehele
linie ontvangt een beperkt aantal veteranen professionele zorg. Een groep veteranen met een middelhoog
risicoprofiel en een matige kwaliteit van leven met een behoefte aan zorg maar die zij ontbeert, is gebaat bij
preventieve maatregelen en monitoring. Defensie is geadviseerd deze groep veteranen extra te monitoren. Het
thuisfront speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van het ontstaan van een zorgbehoefte of bij het in gang
zetten van een vraag om zorg. Maar het thuisfront verdient ook zelf steun en zorg. De RZO heeft geadviseerd om
na te gaan of het huidige zorgsysteem adequaat inspeelt op de behoeften van het thuisfront, de ondersteuning van
het thuisfront en betrokkenheid bij de behandeling van de veteraan. Tenslotte heeft de RZO geadviseerd dit
onderzoek tweejaarlijks te herhalen, afwisselend met de CQIv meting.
Relatie met andere toezichthouders
De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) houdt toezicht op de kwaliteit van zorg welke wordt verleend door
de individuele zorginstellingen van het LZV. De Inspectie Militaire Gezondheidszorg (IMG) is de interne
toezichthouder van Defensie voor de militaire gezondheidszorg. Toezicht van de RZO op de zorg verleend door
individuele instellingen binnen het LZV stemt de RZO af met de IGZ of IMG. Afspraken daarover zijn
vastgelegd in een Afstemmingovereenkomst RZO-IGZ-IMG12. Eenmaal per jaar vindt op ambtelijk niveau een
afstemmingsoverleg plaats. In augustus 2016 heeft dit overleg plaatsgevonden.
5.

Advisering over de zorg voor veteranen

RZO-adviezen
Sinds zijn oprichting heeft de RZO drieëntwintig adviezen uitgebracht13 waarvan vier in de verslagperiode.
RZO-advies nr. 20 inzake het Convenant Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen 2015 14.
In het Convenant LZV 2012 is afgesproken het convenant jaarlijks stilzwijgend te verlengen. Sindsdien is de
veteranenketenzorg geëvalueerd, is de meting CQIv uitgevoerd, zijn de Veteranenwet en Veteranenbesluit
operationeel geworden, is het Veteranenloket opgericht, is het LZV bestuurlijk herpositioneerd en is de
inrichtingsfase van het LZV afgerond. Reden voor het LZV om het Convenant LZV 2012 in 2015 te herzien. Het
Convenant LZV 2015 is een verbijzondering op grond van de genoemde ontwikkelingen en de aanbevelingen
van de RZO gedaan in de evaluatie van het LZV 2013. De RZO heeft toen met name geadviseerd over
technische aspecten van het Convenant LZV 2015. In het Convenant LZV 2015 zijn de gevolgen van de
genoemde ontwikkelingen goed verwerkt.
RZO Advies nr. 21 opzet en uitvoering van een onderzoek naar de zorgbehoeften van Dutchbat III veteranen 15.
Op verzoek van Defensie heeft de RZO geadviseerd over de uitvoering van een onderzoek naar de behoefte aan
zorg bij Dutchbat III veteranen en hoe de Dutchbat III veteranen om gaan met die behoefte. Het advies is tot
stand gekomen in afstemming met Defensie en vertegenwoordigers van Dutchbat III. Voor de acceptatie van de
uitkomsten van het onderzoek worden hoge eisen gesteld aan de samenstelling van de begeleidingscommissie en
het instituut dat het onderzoek uitvoert. Het is van groot belang dat beiden door de betrokken partijen maar ook
door de politiek en maatschappij als zeer deskundig en onafhankelijk worden gezien. Aanvullend op het advies
heeft de RZO heeft Defensie ondersteund bij het opstellen van het programma van eisen en heeft suggesties
gedaan over de samenstelling van een begeleidingscommissie die het totale onderzoek overziet. De
voorbereiding van het onderzoek naar de zorgbehoeften van Dutchbat III veteranen vindt momenteel plaats. Het
onderzoek volgt de procedure van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg.
RZO-advies nr. 22 toezicht op de bijzondere politiezorg16.
Op verzoek van de Minister van Veiligheid en Justitie heeft de RZO hem, op basis van de ervaringen met het
veteranenketenzorgsysteem, geadviseerd over mogelijke vormen van toezicht op de geestelijke gezondheidszorg
bij de Politie. Daarbij is rekening gehouden met reeds bestaande vormen van toezicht binnen het politiebestel.
12

http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2017/05/Afstemmingsovereenkomst-RZO-IGZ-IMG.pdf
http://rzoveteranen.nl/de-raad-voor-civiel-militaire-zorg-en-onderzoek/
http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2015/10/RZO-advies-nr.-20-Convenant-LZV-2015-def.pdf
15
http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2016/12/RZO-Advies-nr.-21-Onderzoek-Dutchbat-III-1.pdf
16
http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2017/02/RZO-Advies-nr.-22-toezicht-op-de-bijzondere-politiezorg.pdf
13
14

9

RZO Advies nr. 23 (na)zorg aan veteranen en hun relaties17.
Dit advies is tot stand gekomen in afstemming met Defensie en richt zich met name op de (na)zorg in de periode
in werkelijke dienst. Onderscheid dient te worden gemaakt in instrumenten gericht op het vaststellen van de
zorgbehoefte en instrumenten gericht op het genereren van managementinformatie over de bedrijfsvoering en het
beleid. Het vigerende instrumentarium is gericht op het in kaart brengen van de zorgbehoefte van veteranen en
hun relaties, en behoeft aanpassing. Met name de huidige methodiek van de nazorgvragenlijst is ongeschikt om
vroegtijdig uitzendgerelateerde stoornissen te signaleren en managementinformatie te verkrijgen. Daarnaast
benadrukt het advies het belang van een continue monitoring van de mentale belastbaarheid van de militair,
zowel voorafgaand aan, direct na afloop van een uitzending èn in de periode in werkelijke dienst. Hiervoor dient
Defensie periodiek te meten en wellicht nieuwe onderzoeksinstrumenten te ontwikkelen (bijvoorbeeld
zelfscreeningsinstrumenten).
Overige onderwerpen van advies
Naast bovenstaande adviezen heeft de RZO zich ook een mening gevormd over verschillende
veteranenonderwerpen en Defensie en het LZV daarover geïnformeerd. De meest belangrijke zijn:
Evaluatie van het Veteranenloket
De RZO is van mening dat de Evaluatie Veteranenloket zorgvuldig is uitgevoerd en onderschrijft de
aanbevelingen. De RZO heeft in zijn reactie op het evaluatierapport aangegeven dat in het onderzoek de
bestuurlijke processen niet zijn geëvalueerd. Deze bestuurlijke processen zijn echter van groot belang vanwege
de consequenties ervan voor de wijze waarop de kwaliteit is geborgd en het toezicht is geregeld. De RZO heeft
daarom geadviseerd het hele proces van aanmelding tot en met het bieden van materiele en immateriële zorg
nader in kaart te brengen, met de rollen en verantwoordelijkheden van de betrokken partijen, zodat de
governance goed wordt beschreven. Ten aanzien van de toezichthoudende rol van de RZO heeft de RZO
aangegeven dat zijn toezicht ook betrekking heeft op de taken en werkzaamheden van het Veteranenloket. Dit
betreft dan de processen met betrekking tot het ontvangen van zorgvragen en het doorgeleiden van immateriële
zorgvragen. Dit is door Defensie overgenomen.
Beleidsevaluatie van het Veteranenbeleid
Defensie heeft 2 jaar na de inwerkingtreding van de Veteranenwet in 2016 een beleidsevaluatie van het
veteranenbeleid uitgevoerd. De beleidsevaluatie heeft geresulteerd in een eindrapport18 met aanbevelingen voor
nader onderzoek en een actieplan. De RZO heeft een reactie gegeven op het eindrapport. De RZO mist een
evaluatie van de kaders van het beleid zelf. Het gaat dan om een oordeel over de uitvoerbaarheid en
financierbaarheid van het beleid conform de Veteranenwet en Veteranenbesluit, en de maatschappelijke en
politiek-bestuurlijke context. Naast het anders inrichten van de governance van de uitvoering gaat het ook om het
stroomlijnen van de regelgeving en financiering. De uitvoering van de beleidsevaluatie heeft ertoe geleid dat
veel initiatieven in de wacht zijn gezet tot het uitkomen van het eindrapport. Nu komt het aan op het voortvarend
oppakken van de uitvoering.
In de veteranenzorg komen een paar ethische dilemma’s telkens terug en heeft de RZO tijdens de evaluatie
Defensie op gewezen. Met name: de eigen verantwoordelijkheid van de veteraan versus de zorgplicht van
Defensie; post-actieve veteranen zijn in de eerste plaats burgers en de rol van de gemeenten in de zorg voor de
veteranen dient te worden versterkt; onderdeel van normalisering is kijken naar de zorg voor andere hoog risico
beroepen; de zorg dient duurzaam en betaalbaar te worden gemaakt, en de verwachtingen daarop afgestemd;
Defensie heeft voorzieningen die het herstel kunnen belemmeren; en de noodzaak van wederkerigheid in het
zorgsysteem.
De bekostiging van de geestelijke gezondheidszorg en consequenties voor de veteranenzorg
Vast onderwerp in de raadsvergaderingen waren de bekostiging van de geestelijke gezondheidszorg en
consequenties voor de veteranenzorg. Kern van de veteranenzorg is een duurzame regeling die garandeert dat de
instellingen van het LZV hun aandeel (beschikbaarheid en productie) in het veteranenzorgsysteem kunnen
leveren. Voor het adresseren van de zorgproblematiek dient een fundamentele discussie te worden gevoerd.
Defensie zal een duidelijke keuze moeten maken in de positie van de veteraan in de zorg tussen ‘als veteraan
tenzij’ of ‘als burger tenzij’. Daarvoor dient een integraal beeld te worden geschept van waar de
verantwoordelijkheden liggen, welke middelen beschikbaar zijn en welke oplossingsrichtingen worden
voorgestaan. Welke zorg wordt de post-actieve veteraan aangeboden vanuit de systemen als burger en wat is
17
18

http://rzoveteranen.nl/wp-content/uploads/2017/05/RZO-Advies-nr.-23-nazorg.pdf
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/01/03/rapport-evaluatie-veteranenbeleid-2011-2016

10

aanvullend nodig vanuit Defensie? Is het streven de zorg voor post-actieve veteranen te normaliseren als zijnde
gewone burgers die onderdeel uitmaken van de samenleving met alle beschikbare voorzieningen? Of moeten
veteranen als een specifieke groep worden gedefinieerd met een specifieke zorgvraag? Wat zijn vervolgens de
consequenties voor de (inrichting van de) zorg en de financiering?
In de specialistische geestelijke gezondheidszorg gaat het om een kleine groep veteranen. Het zijn de
beschikbaarheid van de zorg en de tarieven van de in veteranenzorg gespecialiseerde behandelaars die de kosten
hoger maken dan voor niet-veteranen. Inschatting van de totale meerkosten is m€ 1 per jaar. De RZO heeft
Defensie voor de korte termijn geadviseerd op het niveau van minister/secretaris-generaal met de
zorgverzekeraars in gesprek te gaan en de VGZ te vragen of die belangstelling heeft voor een
verzekeringsconstructie voor veteranen.
Defensie en het LZV werken momenteel aan een actieplan om structuur te brengen in de verschillende acties die
nu lopen en stappen voorwaarts te zetten. Mogelijk dat een aanvullend onderzoek samen met VWS moet worden
gedaan om de omvang van de problematiek duidelijk te krijgen. Vervolgens kan een bestuursakkoord met VWS
en andere partners rondom de zorg inzake de medische behandeling van veteranen worden gesloten.
6.

Advisering over wetenschappelijk onderzoek

De RZO adviseert Defensie ten aanzien van (de richting van) het wetenschappelijk onderzoek op het gebied van
aandoeningen gerelateerd aan uitzendingen en draagt zorg voor en bewaakt de noodzakelijke convergentie tussen
de onderzoeken. In dit kader heeft de RZO in overleg met Defensie een Programma-adviescommissie voor
onderzoek (PACO) ingesteld. De PACO adviseert de RZO ten aanzien van (de richting van) het
wetenschappelijk onderzoek en recente ontwikkelingen betreffende onderzoek op het gebied van aan uitzending
gerelateerde stoornissen.
Wetenschappelijk onderzoek
In de RZO is expertise en maatschappelijke achtergrond vertegenwoordigd om vanuit de grote thema’s richting
te geven aan het onderzoek naar preventie, vroegtijdige signalering en behandeling van uitzendgerelateerde
stoornissen. De RZO pakt de thematiek van onderzoek naar veteranen en veteranenzorg meer omvattend aan dan
alleen naar uitzending gerelateerde geestelijke gezondheidszorg-aandoeningen.
De PACO bestaat uit onderzoekers met een diverse wetenschappelijke achtergrond en beoordeelt voor de RZO
de vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen voor de Onderzoeksagenda Veteranenzorg. De PACO krijgt
jaarlijks tijdens de wetenschapsdag van de onderzoekers op dat gebied een update van de stand van zaken van
het onderzoek.
De veteranenzorg in Nederland staat op een zeer hoog peil maar Defensie dreigt achter te lopen bij andere landen
als het gaat om geconsolideerd, omvattend en geïntegreerd onderzoek op dit punt. Het beschikbare budget voor
alleen onderzoek naar uitzendgerelateerde stoornissen is beperkt. Het geeft slechts ruimte voor praktijkgericht
ondersteunend onderzoek en beleidsmatig ondersteunend onderzoek gericht op het verbeteren van de
veteranenzorg. Om doorbraken in het onderzoek te bereiken, zijn meer middelen en multidisciplinaire
samenwerking nodig.
In de verslagperiode heeft de RZO zich strategisch gericht op onderzoek en inzet van onderzoeksmiddelen door
het bevorderen van nationale en internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en de financiering
daarvan.
Wetenschapsdagen en Expertmeetings19
Het onderzoeksterrein van aan uitzending gerelateerde stoornissen is complex. De RZO zet zich in om
multidisciplinaire samenwerking tussen onderzoekers op dit gebied te bevorderen. Op aanwijzing van de RZO
organiseert de PACO jaarlijks een ‘Wetenschapsdag Uitzendgerelateerde Stoornissen’ met onderzoekers op dat
gebied. Uit de wetenschapsdagen blijkt dat er veel nieuwe ontwikkelingen zijn in het onderzoek naar aan
uitzending gerelateerde stoornissen en de mogelijkheden om tot een multidisciplinaire aanpak van het onderzoek
te komen.
Naar behoefte en op aangeven van de RZO organiseert de PACO expertmeetings met bestuurders,
beleidsbepalers en onderzoekers betreffende een bepaald onderwerp.
Expertmeeting Weerbaarheid van de militair bij mentaal belastende werkomstandigheden
De expertmeeting van februari 2016 had als thema de ‘Weerbaarheid van de militair bij mentaal belastende
werkomstandigheden: Wat leert het wetenschappelijk onderzoek ons en hoe ziet weerbaarheid er uit in 2025?’.
19

http://rzoveteranen.nl/onderzoek/

11

Doel was het bieden van een overzicht van de factoren waarvan uit de wetenschappelijke literatuur bekend is dat
zij de weerbaarheid versterken en vervolgens na te gaan of deze kennis al wordt ingezet in de praktijk en in
hoeverre dit succesvol is. Daarnaast het uitwisselen van kennis over weerbaarheid tussen Defensie en andere
sectoren zoals de Nationale Politie en de Brandweer: wat kan men van elkaar leren op het gebied van preventie
en weerbaarheid. Tijdens de expertmeeting is door de onderzoekers de behoefte uitgesproken aan een
vervolgmeeting in kleiner verband om het onderwerp ‘weerbaarheid’ verder uit te diepen en tot concrete stappen
te komen in het onderzoek daarnaar. Dit heeft een vervolg gekregen tijdens de 7e Wetenschapsdag met het
onderwerp ‘(veer)kracht’.
Expertmeeting uitvoering veteranenbeleid
Met uitvoerders van het veteranenbeleid is in mei 2016 een expertmeeting georganiseerd over de belemmeringen
in de uitvoering van het veteranenbeleid en mogelijke verbeterpunten.
Bij een aantal veteranen bestaat het beeld dat zij niet krijgen waar zij recht op hebben terwijl de behandelaars er
alles aan doen dat de veteraan wel te bieden. Op basis van al dan niet objectief juiste verhalen die veteranen over
elkaar horen, ervaren veteranen ongelijkheid in de toewijzing van voorzieningen. Veteranen hebben hier veel last
van en het is belangrijk in het zorgproces de veteraan niet verder te traumatiseren. Door de deelnemers aan de
expertmeeting wordt aandacht gevraagd voor: het centraal stellen van de veteraan; de rol van de commandanten
in het proces; het proactief aanbieden van zorg op meerdere momenten; het vroeg starten met de behandeling; en
het ontmoedigen van simulanten door goede toetsing.
7e Wetenschapsdag Uitzendgerelateerde Stoornissen ‘Preventie van uitzendgerelateerde stoornissen’
De Wetenschapsdag van februari 2017 stond vervolgens in het teken van preventie van uitzendgerelateerde
stoornissen. Begonnen werd met een discussie over het lopend onderzoek van de deelnemers en hun
toekomstplannen. Gevolgd door een lezing over ‘Preventie van trauma-gerelateerde psychische problemen;
pillen of praten?’ en een lezing over ‘Visieverschuiving: van klacht naar (veer)kracht’. De lezingen zijn verder
uitgediept in twee interactieve workshops.
Expertmeeting secundaire ziektewinst20 en -victimisatie21
In mei 2017 is een expertmeeting georganiseerd over secundaire ziektewinst en -victimisatie, de betekenis van
dit begrip en het systeemaspect van de bekrachtiging voor de veteranenzorg. Doel was te inventariseren in
hoeverre secundaire ziektewinst en -victimisatie voor de veteranenzorg van belang zijn en vervolgens vanuit alle
invalshoeken te kijken naar wat Defensie en de RZO er aan kunnen doen.
Als specialisten waren betrokken prof. dr. mr. A.J. Akkermans, hoogleraar privaatrecht Faculteit der
Rechtsgeleerdheid Vrije Universiteit Amsterdam en mevr. dr. N.A. Elbers, Nederlands Studiecentrum
Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR).
Ondanks alle goede bedoelingen van het zorgsysteem van Defensie lijden veteranen die in het zorgsysteem zitten
onder procedures waardoor herstel minder snel verloopt dan verwacht. Belangrijk aspect in de belemmeringen
van het herstel is de beleving van rechtvaardigheid. Op basis van onderzoek en ervaringen met
verkeersslachtoffers en slachtoffers van medische fouten, is Defensie een aantal aandachtspunten aangereikt ter
verbetering van de regelgeving en de procedures. De belangrijkste zijn: verleg de focus van het systeem van
compensatie naar ondersteunen van herstel; communiceer met het slachtoffer en doe dat proactief; en voorkom
dat er een conflict met het slachtoffer ontstaat.
Advisering over wetenschappelijk onderzoek
Duurzaam Inzetbaar
Een belangrijk ontwikkeldomein op het gebied van het personeelsbeleid van Defensie is ‘Duurzaam Inzetbaar’.
De gezondheidszorg ontwikkelt zich van cure naar care, naar preventie en naar aandacht voor levensstijl. Het is
van belang om vanaf het begin na te denken over hoe de gezondheid van de militair zo lang mogelijk in goede
staat te houden, mede om daarmee problemen als post-actieve veteraan te voorkomen. Om te bereiken dat het
onderzoek leidt tot daadwerkelijke en meetbare verbetering van het veteranenbeleid en de zorg voor veteranen, is
het nodig de onderzoeksdoelen op de middellange termijn SMART te formuleren. De RZO is bezig een advies
op te stellen over kansrijke onderzoekslijnen en prioriteiten in dit onderzoek, en (inter) nationale samenwerking
op het gebied van uitzendgerelateerde stoornissen. De PACO bereidt dit in overleg met Defensie voor.
20

Bij secundaire ziektewinst belemmeren materiele voorzieningen het herstel, vergelijk de armoedeval. Secundaire ziektewinst heeft een
negatieve connotatie alsof veteranen bewust hun herstel belemmeren voor financieel gewin.
21
Van secundaire victimisatie is sprake wanneer een slachtoffer een tweede maal slachtoffer wordt door negatieve sociale reacties,
(onwillige) functionarissen en instanties die hen niet willen of kunnen helpen, en slopende langdurige, bureaucratische, en dure rechterlijke
procedures.

12

Structurele middelen voor wetenschappelijk (militaire) geestelijk gezondheidszorg onderzoek en
patiëntgebonden onderzoek
Defensie stelt structurele financiële middelen beschikbaar voor wetenschappelijk (militaire) geestelijk
gezondheidszorg onderzoek en patiëntgebonden onderzoek ten behoeve van het LZV. Voor de
wetenschappelijke onderzoeksgroep van de MGGZ is structureel €500.000 per jaar begroot ten behoeve van
onderzoek naar de neurobiologische achtergronden van stress en trauma. Ten behoeve van onderzoek ter
verbetering van de kwaliteit van veteranenketenzorg in het LZV is dat eveneens €500.000 per jaar.
Samenwerking met andere, externe partijen is daarbij belangrijk omdat de problematiek complex is en niet alle
benodigde expertise binnen het LZV aanwezig is. Het budget ten behoeve van het onderzoek ter verbetering van
de veteranenketenzorg is in de verslagperiode slechts beperkt benut. Het operationeel worden van de
Onderzoeksagenda Veteranenzorg heeft ten aanzien van de uitputting van budget voor behandelonderzoek LZV
nog niet het gewenste resultaat.
Samenwerking op het gebied van Wetenschappelijk onderzoek nationaal
De Veteranenwet geeft een aanwijzing voor wetenschappelijk onderzoek 22. De Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), als nationaal coördinerende instantie, heeft daar nu geen enkele
betrokkenheid bij. De NWO zelf heeft geen inhoudelijke thema’s maar de Nederlandse organisatie voor
gezondheidsonderzoek en zorginnovatie (ZonMw) daarentegen wel. De voorzitter PACO beziet in overleg met
de directeur van ZonMw hoe in een nationaal programma een accent kan worden gelegd bij geüniformeerde
beroepen met een eigen budget en hoe dit in de landelijke agenda onderzoek van ZonMw een plaats kan worden
gegeven. ZonMw ziet kansen om een onderzoeksprogramma op te zetten voor de zorg voor veteranen. Er zijn tal
van lopende programma’s waarbij aansluiting gevonden kan worden met behoud van de identiteit van Defensie.
Ook zijn er mogelijkheden met programma’s van de NWO. ZonMw heeft aangegeven dat de kansen vergroot
kunnen worden door meerdere doelgroepen met risico op psychotrauma bij het onderzoeksprogramma te
betrekken, zoals: politie, brandweer, ambulancepersoneel, vluchtelingen, crisisteams, etc. De RZO heeft
Defensie geadviseerd het initiatief te nemen voor een vervolgoverleg met ZonMw en daarbij ook de Nederlandse
Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO) te betrekken.
Samenwerking op het gebied van wetenschappelijk onderzoek internationaal
Defensie met steun van de PACO onderzoekt de mogelijkheden tot betere internationale samenwerking op het
gebied van wetenschappelijk onderzoek. Gekeken wordt naar bruikbare elementen uit het ‘Canadese model’.
Voorzitter RZO heeft een bezoek gebracht aan Veterans Affairs Canada en Canadian Institute for Military and
Veteran Health Research in maart 2016. Een delegatie van Defensie heeft deelgenomen aan de 7th Annual
Military and Veteran Health Research Forum in Vancouver in november 2016 en daar de internationale
contacten verder uitgewerkt. Naast de grote verschillen in de omstandigheden zijn er in de
veteranenproblematiek veel punten van overeenkomst tussen Nederland en Canada; onder meer de problematiek
van het kunnen onderkennen van stoornissen en het verschil tussen oude en jonge veteranen. Het is van belang
om de juiste elementen uit het Canadese model over te nemen en in te passen in de Nederlandse werkwijze.
Onderzoeksagenda voor Veteranenzorg en Uitzendinggerelateerde Problematiek 23
De Onderzoeksagenda Veteranenzorg heeft betrekking op onderzoek dat relateert aan preventie, behandeling en
(na-)zorg van aan uitzending gerelateerde geestelijke gezondheidszorgaspecten bij veteranen. In 2014 en 2015 is
de RZO betrokken geweest bij het beschrijven door Defensie van het onderzoeksperspectief en de inrichting van
de Onderzoeksagenda Veteranenzorg. Defensie heeft daarmee een instrument voor kwaliteitsborging en
prioritering van wetenschappelijk onderzoek. Met de Onderzoeksagenda Veteranenzorg kan de RZO beter
adviseren over onderzoek en de convergentie daarvan beter bewaken.
Vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen
Op verzoek van Defensie beoordeelt de RZO vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen. De PACO kijkt voor
de RZO naar de wetenschappelijke kwaliteit en of met het onderzoek de bredere doelstellingen van Defensie
gediend worden. Defensie heeft in juni 2015 de eerste vooraanmeldingen en onderzoekvoorstellen volgens de
procedure van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg aangeboden voor advies van de RZO. In de verslagperiode
is geadviseerd over 6 onderzoeksvoorstellen, alle afkomstig van instellingen van het LZV, meestal in
samenwerking met een universiteit. Over 2 van de 6 onderzoeksvoorstellen is positief geadviseerd.
Daarnaast zijn twee vooraanmeldingen beoordeeld. Eén van een externe partij en één van een combinatie van
22
23

Veteranenwet artikel 10. Wetenschappelijk onderzoek
https://www.defensie.nl/onderwerpen/veteranen/inhoud/onderzoeksagenda-veteranenzorg

13

een Defensiepartij en een universiteit. Tot slot is ook de meerjaren LZV Research Agenda 2016-2020
beoordeeld. De thema's van alle onderzoeksvoorstellen en vooraanmeldingen pasten bij de doelstellingen van de
Onderzoeksagenda.
In de Onderzoeksagenda Veteranenzorg ontbreekt nog het wetenschappelijk en toegepast onderzoek dat het
onderzoeksthema van de Veteranenwet raakt van de Nederlandse Defensie Academie, de afdeling Trends
Onderzoek en Statistiek van de DPOD, en van het Kennis- en Onderzoekscentrum van het Vi. Verder ontbreekt
nog de aansluiting van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg op de Nationale onderzoeksagenda.
Het komt regelmatig voor dat de te volgen procedures niet voor alle partijen duidelijk zijn en de kwaliteit van de
ingediende vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen niet voldoen aan de door de RZO gehanteerde
wetenschappelijke criteria. Defensie is geadviseerd de rollen en verantwoordelijkheden van alle bij het proces
van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg betrokken partijen met hen door te nemen teneinde onderzoeken tot
stand te brengen die voldoen aan de onderzoeksbehoefte van Defensie en de wetenschappelijke kwaliteit.
Defensie heeft het advies overgenomen en wordt in de tweede helft van 2017 ingevuld.
7.

Het raadswerk in de praktijk

De RZO
De RZO bestaat uit een voorzitter en maximaal acht leden met een brede wetenschappelijke en/of
maatschappelijke bestuursachtergrond. De voorzitter en de leden vervullen hun functie maximaal twee termijnen
van vier jaren24. De RZO komt in beginsel na elk kwartaal bijeen op ‘De Zwaluwenberg’ te Hilversum of anders
op een locatie die een relatie heeft met de veteranenzorg. De RZO is een raad die met mensen spreekt en geen
beleidsvoorbereidend orgaan die over mensen spreekt of zonder hun inbreng besluiten neemt. De voorzitter LZV
en, namens de Minister van Defensie, de Hoofd Directeur Personeel (HDP) nemen deel aan de vergaderingen,
wetenschapsdagen en expertmeetings van de RZO. Daarmee is de aansluiting in de driehoek RZO – LZV –
Defensie zeker gesteld, wordt effectief en efficiënt samengewerkt, en is het wederzijds vertrouwen groot. Tevens
kunnen het LZV en Defensie de Raadsleden raadplegen op hun specialisme. Elke twee jaar doet de RZO verslag
van zijn werkzaamheden aan de Minister. Deze rapportage is openbaar.
In de verslagperiode is de RZO acht keer bij elkaar gekomen voor een reguliere raadsvergadering, waarvan een
keer op het Ministerie van Defensie en een keer op het Militair Revalidatie Centrum. Voor complexe thema’s
zijn aparte bijeenkomsten of expertmeetings georganiseerd op de Zwaluwenberg of bij de Stichting de Basis. Op
uitnodiging van de RZO is in de raadsvergadering of daarbuiten overlegd met verschillende autoriteiten, onder
meer met: mr. R.F.B. van Zutphen, Nationale Ombudsman tevens Veteranenombudsman; Hoofdcommissaris
drs. F. Paauw, politiechef van Rotterdam Rijnmond & Zuid-Holland Zuid; mr. G. Aldershof, directeur bij VNONCW; drs. H.J. Smid, directeur van ZonMw; drs. W.J.P. Geerts, secretaris-generaal van Defensie; luitenantgeneraal H. van Griensven, Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht tevens Inspecteur der Veteranen en Inspecteur
der Reservisten.
Programma-adviescommissie voor onderzoek voor het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek op het
gebied van aandoeningen gerelateerd aan uitzendingen
Instellingsbesluit RZO artikel 4 Advies derde lid: De Raad stelt in het kader van artikel 3, eerste lid onderdeel f.
in overleg met het Ministerie van Defensie een programma-adviescommissie voor onderzoek in.
De PACO is initieel door de RZO ingesteld op 6 maart 2008. Op basis van zijn Instellingsbesluit van 1 januari
2016 heeft de RZO een nieuw Instellingsbesluit PACO25 opgesteld en is per 1 april 2016 van kracht geworden.
De PACO bestaat uit een voorzitter en maximaal vijf onderzoekers met een diverse wetenschappelijke
achtergrond. De PACO adviseert de RZO ten aanzien van (de richting van) het wetenschappelijk onderzoek en
recente ontwikkelingen betreffende onderzoek op het gebied van aan uitzending gerelateerde stoornissen. De
PACO organiseert de wetenschapsdagen en expertmeetings, en beoordeelt voor de RZO de door Defensie
aangeboden vooraanmeldingen en onderzoeksvoorstellen Onderzoeksagenda Veteranenzorg. De PACO staat op
afstand van de RZO maar maakt wel onderdeel uit van de RZO. De voorzitter PACO neemt twee keer per jaar
deel aan een raadsvergadering en verder indien de agenda van de RZO dat vereist. De voorzitter en de leden
vervullen hun functie maximaal twee termijnen van vier jaren. In de verslagperiode is de PACO vijf keer bij
elkaar gekomen.
Bestuurlijk overleg
In beginsel heeft de voorzitter RZO eenmaal per jaar formeel overleg met de Minister van Defensie. Naar
aanleiding van het vorige Verslag van Werkzaamheden is de Minister in november 2015 geïnformeerd over de
24
25

Dit is afwijkend van de in de Instellingsbeschikking genoemde termijnen van 5 jaren
Instellingsbesluit Programma-adviescommissie voor Onderzoek van 1 maart 2016, http://rzoveteranen.nl/paco/

14

lopende zaken. De Minister is daarbij dieper ingegaan op de beeldvorming van de veteraan, zorgmijders,
wachttijden en overbruggingszorg, nazorgvragenlijsten, en het rapport van het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu over zelfdoding onder militairen die op missie zijn geweest.
De voorzitter RZO heeft in beginsel tweemaal per jaar Bestuurlijk Overleg met de HDP. Het overleg heeft
plaatsgevonden in november 2015, september 2016 en maart 2017.
Vaste Commissie voor Defensie
De Vaste Commissie voor Defensie van de Tweede Kamer heeft de voorzitter RZO uitgenodigd het Verslag van
Werkzaamheden 2013-2015 in maart 2016 toe te lichten. Op verzoek van de Vaste Commissie voor Defensie
heeft de voorzitter RZO deelgenomen aan de Rondetafelconferentie over het eindrapport over de
Beleidsevaluatie van het Veteranenbeleid in februari 2017. En de Ambtelijke secretaris aan de
Rondetafelconferentie over de Veteranennota 2016-2017 in juni 2017.
Veteranenombudsman en Inspecteur der Veteranen
In de rapportageperioden is meerdere malen overleg gevoerd met de Veteranenombudsman en de Inspecteur der
Veteranen om signalen, inzichten en analyses met elkaar te delen.
Representatie, werkbezoeken en contacten met veteranen
De RZO vindt het van belang in contact te zijn met de veteranen om uit eerste hand geïnformeerd te worden over
de problemen die leven en het effect van de veteranenzorg. De voorzitter RZO en de Raadsleden leggen
werkbezoeken af en zijn aanwezig bij voor veteranen belangrijke bijeenkomsten en evenementen. Onder meer de
Nationale Herdenking op 4 mei, de herdenking van de capitulaties op 5 mei in Wageningen, de herdenking bij
het Nationaal Indië-monument te Roermond, de Nederlandse Veteranendag en grote reünies.
Naast het bezoeken van evenementen gaat de RZO in besloten kring in gesprek met groepen veteranen en/of
relaties om van hun zelf te vernemen wat er speelt. De RZO beseft dat de georganiseerde ontmoetingen met
veteranen een selecte groep betreft (vaak slachtoffers) die een vertekend beeld kunnen geven over de kwaliteit
van de zorg in het grotere geheel. In de verslagperiode hebben ontmoetingen plaats gevonden met 26:
- zorg mijdende / passende zorgzoekende veteranen en hun relaties in juli 2015;
- veteranen en dienstslachtoffers en hun relaties in een bezwaar-/of beklagprocedure in september 2015;
- (beschadigde) veteranen werkzaam bij de Politie in september 2015;
- tweede generatie slachtoffers van oorlogsgetroffenen in oktober 2015;
- veteranen en hun relaties in de nazorg van een uitzending in december 2015;
- veteranen en relaties met OLK in januari 2016;
- veteranen in ‘veteraan specifiek beschermd wonen’ in De Compound in Assen samen met vertegenwoordigers
van VWS en de gemeente Assen in oktober 2016;
- Dutchbat III veteranen in mei 2016;
- voorzitter stichting Onbekende Helden in oktober 2016;
- tweede generatie oorlogsgetroffenen tijdens de ‘InLuwte familiedag’ in november 2016;
- oprichter en vertegenwoordigers van Stichting Dutch Military Veterans in maart 2017;
- tweede generatie oorlogsgetroffenen in maart 2017 en daarbij heeft de voorzitter RZO het eerste exemplaar van
het boek ‘Zijn trauma in mijn genen’ in ontvangst genomen.
Adviezen
Defensie is geïnformeerd over de uitkomsten van de wetenschapsdagen, expertmeetings, geïnitieerde
onderzoeken en ontmoetingen. Daarnaast zijn, zoals eerder gesteld, in deze verslagperiode vier adviezen
uitgebracht. ‘RZO-advies nr. 20 inzake het Convenant Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen 2015’ in augustus
2015. ‘RZO Advies nr. 21 opzet en uitvoering van een onderzoek naar de zorgbehoeften van Dutchbat III
veteranen’ in december 2016. ‘RZO Advies nr. 23 (na)zorg aan veteranen en hun relaties’ in april 2017.
Verder het ‘RZO Advies nr. 22 over het toezicht op de bijzondere politiezorg’ in februari 2017 op verzoek van de
Minister van V&J.
Financiën
De leden van de RZO en van de PACO vallen onder de Aanwijzing SG A/975 d.d. 5 april 2012 inzake
‘Vergoedingen voor leden van ingestelde commissies of adviescolleges Ministerie van Defensie’ en de ‘Wet
vergoeding adviescolleges en commissies’.27
Het budget voor de ondersteuning van de RZO is ondergebracht bij het Vi.
26
27

http://rzoveteranen.nl/ontmoetingen-met-veteranen/
Instellingsbesluit RZO Artikel 7

15

Website
Sinds oktober 2015 heeft de RZO een eigen website 28 met algemene informatie over de RZO, verslagen van de
activiteiten van de RZO en de producten van de RZO.
Samenstelling van de RZO per 31 juli 201729
- Prof. dr. U. Rosenthal, voorzitter
- Prof. dr. A.T.F. Beekman
- Luitenant-generaal der mariniers b.d. A.G. van Ede
- Drs. A.P.J. Höppener
- Prof. dr. M.H.H. Kramer
- Prof. mr. J. Legemaate
- Mw. dr. S.H. Lo Fo Wong
- Mw. drs. C.M. van Reenen
- Mw. drs. M.M. van ’t Veld.
Wijziging van de samenstelling in de verslagperiode:
Mw. dr. L.E. Frank is per 6 oktober 2016 afgetreden.
Mw. drs. C.M. van Reenen is per 7 oktober 2016 aangetreden.
Samenstelling van de PACO per 31 juli 201730
- Prof. dr. W.J.M.J. Cuijpers, voorzitter
- Mw. drs. M. Blocks
- Kolonel b.d. drs. F. Matser
- Drs. P.T. van Splunteren, wetenschappelijk secretaris
- Mw. dr. K. Thomaes.
Wijzing van de samenstelling in de verslagperiode:
- Mw. drs. M. Blocks is per 30 september 2015 aangetreden.
- Mw. dr. K. Thomaes is per 30 september 2015 aangetreden.
- Kolonel b.d. drs. F. Matser is per 1 juli 2017 aangetreden.
- Op 6 juli 2017 heeft drs. P.T. van Splunteren de functie van wetenschappelijk secretaris overgenomen van Mw.
dr. L.E. Frank die op 31 juli 2017 als lid van de PACO is afgetreden.
Ambtelijk secretariaat
Kolonel b.d. M. van der Giessen MBA.

28

http://rzoveteranen.nl/
http://rzoveteranen.nl/raadsleden/
30
http://rzoveteranen.nl/paco/
29

16