Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

23 987

Uitbreiding van de Europese Unie

Nr. 155

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 24 februari 2016
De vaste commissie voor Europese Zaken en de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken hebben op 9 december 2015 overleg gevoerd met
Minister Koenders van Buitenlandse Zaken over:
– de brief van de vaste commissie voor Europese Zaken d.d.
10 november 2015 inzake EU-voorstel:
EU-uitbreidingsstrategie 2015 COM (2015) 611;
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 4 december 2015 inzake de kabinetsappreciatie van het uitbreidingspakket 2015 (Kamerstuk 23 987, nr. 154);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 31 oktober 2015 inzake de campagnebrief van de AKP voor de Turkse
verkiezingen;
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 6 november 2015 inzake de huidige ontwikkelingen in Turkije en de
inval van de Turkse politie bij een mediaconcern (Kamerstuk
32 623, nr. 156).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Azmani
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De griffier van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Van Keulen

kst-23987-155
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

1

Voorzitter: Azmani
Griffier: Van Haaster
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Azmani, Beertema,
Bisschop, Van Bommel, Maij, Verhoeven en Van ’t Wout,
en Minister Koenders van Buitenlandse Zaken.
Aanvang 14:13 uur.
De voorzitter: Aan de orde is het algemeen overleg over de uitbreiding
van de Europese Unie (EU). Ik heet de Minister en zijn staf van harte
welkom, evenals de Kamerleden, de aanwezigen op de publieke tribune
en de luisteraars thuis. Een bijzonder woord van welkom aan de ambassadeurs en de ambassademedewerkers van de kandidaat-lidstaten en de
potentiële kandidaat-lidstaten die op uitnodiging van onze commissie bij
dit overleg aanwezig zijn. Het jaarlijkse EU-uitbreidingspakket is een
prioritair dossier van de Kamer en is de afgelopen maand door de
commissie voor Europese Zaken in behandeling genomen, wat uitmondt
in dit algemeen overleg met de Minister van Buitenlandse Zaken. Ik stel
voor om in de eerste termijn vijf minuten spreektijd te hanteren. Drie
interrupties lijken mij voldoende.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Ik begrijp dat de SP niet graag naast
mij wilde zitten, dus ik ben blij dat de VVD de lege plek naast mij heeft
opgevuld. Het is een beetje een raar gezicht, zo’n lege plek. Het kordon
begint bijna fysieke vorm te krijgen.
De heer Van Bommel (SP): Ik heb een punt van orde. Ik wil de heer
Beertema tijdens dit debat kunnen aankijken en dat lukt met mijn ogen
beter van een kleine afstand dan van dichtbij. Daarom ben ik op iets
grotere afstand gaan zitten. De heer Beertema moet dit niet als iets
negatiefs uitleggen, maar als iets positiefs.
De heer Beertema (PVV): Ik bereid mij voor op een warm oogcontact met
de heer Van Bommel.
In de Europese wachtkamer zitten op dit moment naast Turkije zes landen
op de westelijke Balkan. Macedonië, Montenegro, Servië en Albanië zijn
officiële kandidaat-landen en zijn begonnen met de onderhandelingen.
Bosnië en Herzegovina en Kosovo zijn door Brussel erkend als potentiële
kandidaat-lidstaten. Voor alle duidelijkheid zeg ik nogmaals dat de PVV
geen uitbreiding van de EU wil. Dat is genoegzaam bekend. De PVV wil
sowieso uit de EU om een soevereine natiestaat te blijven, met alle
bevoegdheden die daarbij horen. De PVV is niet klaar met Nederland. Ik
verwijs daarbij naar het NExit-rapport dat voor iedereen ter inzage ligt. Ik
wil graag van het kabinet weten waarom juist deze landen, waar de
hervormingen stagneren, waar de werkloosheid de pan uitrijst, waar de
corruptie welig tiert, waar de rechtspraak bevooroordeeld is, waar
eigenlijk niemand gelooft in de politiek en waar spanningen en conflicten
sluimeren, in de Europese wachtkamer zitten of al zijn erkend als
potentiële kandidaat-lidstaat. Kan de Minister uitleggen wat het realiteitsgehalte is dat deze landen op langere termijn toetreden?
Mijn volgende vraag is belangrijker. De Minister weet dat ik keer op keer
betoog dat het goed politiek gebruik is om de belangen van de eigen
kiezer te bedienen. Wij zijn als politici niet per se idealisten die een nieuwe
wereldorde of een nieuwe Europese orde moeten scheppen om die
vervolgens op te dringen aan onze kiezers die niet zien dat hun belangen
daarmee worden gediend. Als de Minister dat enigszins kan meevoelen,
kan hij dan vandaag uitleggen wat de Nederlandse burger beter wordt van
een uitbreiding van de EU met deze landen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

2

De naderende toetreding van Turkije is een grote bedreiging voor de EU.
Iedereen met gezond verstand ziet dat de roekeloze islamist Erdogan de
EU in een wurggreep heeft. Er gaan miljarden Europese belastingeuro’s
die kant op. Straks mogen 80 miljoen Turken visumvrij de EU binnenkomen. De spaakgelopen EU-toetredingsgesprekken worden weer
opgepakt. Om toch een reactie te krijgen op een paar zaken die zijn blijven
liggen tijdens de Staat van de Unie, omdat noch de Minister noch de
Minister-President het antwoord wist of zelfs was geïnformeerd, heb ik de
volgende vragen.
Er gaat momenteel 3 miljard euro naar Turkije. De Nederlandse belastingbetaler betaalt mee aan de deal. Bovendien krijgen onze kiezers het meest
te maken met de gevolgen van de visumvrijheid. Onze kiezer wordt het
meest getroffen, omdat de deal ons verarmt, ons sociaal verzekeringsstelsel uitwoont, onze woningvoorraad opvreet en onze gemeenschappen
verziekt. Er is islamisering, criminaliteit en sociale ellende in de straat en
in de wijk. Wat krijgen we ervoor terug? Niet eens een resultaatverplichting. Mijn vraag was en blijft wie precies controleert waar die
miljarden heengaan. Een onafhankelijk rapporteur of de Turken zelf? Ik wil
graag een uitgebreider antwoord dan ik kreeg, namelijk dat het in goede
banen wordt gedirigeerd. Welke specifieke organisaties, instellingen en
rapporteurs zijn of worden er benoemd?
Onze belastingbetaler moet bijdragen aan de miljardendeal voor een land
waar de president een enorm paleis heeft gebouwd, de Ak Saray. Het
paleis is 50 keer groter dan het Witte Huis en heeft onder andere 1.000
kamers. Ik heb het er in de Staat van de Unie over gehad. De kosten zijn
niet openbaar gemaakt, maar het zou gaan om een bedrag tussen de 275
en 340 miljoen euro. Kan de Minister dat bevestigen? Wat is de appreciatie van het kabinet daarop?
In het weekend van 30 november zijn twee Turkse generaals en een
kolonel gearresteerd. Zij hielden vrachtwagens van de Turkse geheime
dienst MIT aan. De vrachtwagens waren volgeladen met wapens en reden
richting Syrië. Kan de Minister dit verontrustende bericht nader
toelichten? Ik begreep tijdens de Staat van de Unie dat de MinisterPresident er niets van had vernomen. Wat zegt het over de positie van
Erdogan als het bericht klopt? Wat is de analyse van de Minister? Ik neem
aan dat hij inmiddels de gelegenheid heeft gehad om het bericht nader te
controleren.
Bilal Erdogan, de zoon van Erdogan en eigenaar van diverse zeevaartmaatschappijen, zou naar verluidt contracten met Europese bedrijven
hebben gesloten voor het transport van door de Islamitische Staat (ISIS)
gestolen Iraakse olie naar Aziatische landen. De Turkse regering zou de
geplunderde Iraakse olie opkopen. Bilals bedrijven bezitten speciale
werven in Beiroet en Ceyhan, waar de ISIS-olie in tankers wordt geladen
en naar Azië waaronder Japan wordt gesmokkeld. Gürsel Tekin, de
vicepresident van de Turkse Republikeinse Volkspartij CHP, zei onlangs in
een interview dat Bilal dankzij de bescherming van zijn vader kan
doorgaan met het smokkelen van de olie. BMZ is een familiebedrijf. Ook
Erdogans familieleden hebben er aandelen in. De geluiden zijn dat ze
publieke gelden gebruiken en illegale leningen bij Turkse banken afsloten
om de smokkel te kunnen blijven voortzetten. Kan de Minister die
geluiden bevestigen? Een en ander moet inmiddels toch zijn doorgedrongen.
President Erdogans dochter Sumeyye zou nauw betrokken zijn bij ISIS. Ze
zou een geheim medisch kamp in Turkije leiden, waar Turkse legertrucks
dagelijks tientallen gewonde islamitische staatsstrijders brengen om te
worden opgelapt om weer naar het jihadfront in Syrië te worden
gestuurd. Kan de Minister dat bevestigen?
De heer Van ’t Wout (VVD): Voorzitter. Het voelt gek om te praten over
potentiële uitbreiding van de EU terwijl we in een tijd zitten waarin een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

3

van de spannendste vragen is of we het huidige aantal van 28 lidstaten
behouden. Het onderstreept dat het terecht is dat de Commissie heeft
gezegd dat er in deze periode in elk geval geen uitbreiding zal zijn. Dat
gold al voorafgaand aan de vele vraagstukken waar we nu voor staan,
maar geldt nu des te meer. Er wordt her en der vooruitgang geboekt,
maar het algemene beeld in de voortgangsrapportages is dat toetreding
binnen afzienbare tijd van een lidstaat niet reëel is gezien de stand van
zaken in veel landen. Dat komt enigszins overeen met de twee lijnen die
de VVD de komende tijd volgt. Enerzijds dient bij alle landen altijd stevig
en hard te worden vastgehouden aan alle geldende criteria. Anderzijds
gaat in het vraagstuk hoe de Unie zelf met haar huidige problemen
omgaat, het beginsel van de absorptiecapaciteit een veel grotere rol
spelen dan sec alleen de uitbreiding, zeker de komende jaren.
We hebben het al eerder erover gehad dat de VVD het niet goed vindt dat
het rapport te laat is verschenen. Wij hebben daarover nooit officieel een
verklaring gekregen. De Turkije-rapporteur uit het Europees Parlement die
hier op bezoek was, zei echter dat hem was medegedeeld dat het
vanwege de verkiezingen in Turkije was. Ook al zou het een andere reden
zijn, je moet niet de indruk willen wekken dat je een rapport strategisch te
laat laat verschijnen bij zo’n belangrijk moment. Ik merk daarbij op dat het
goed is dat de Commissie in het gehele rapport niet met meel in de mond
praat, zeker niet waar het over Turkije gaat. Er zijn forse aanbevelingen
voor veel landen om tot verbeteringen te komen. Zeker op Turkije is er
veel kritiek, waar men op essentiële onderdelen niet eens stilstaat maar
achteruitgaat.
In het vorige algemeen overleg over de uitbreiding is gezegd dat we
actiever gaan rapporteren over de preaccessiegelden, met name over de
samenhang tussen de wortel en de stok. Ik zie dat niet echt terug, zeker
niet in de kabinetsappreciatie. Waarom niet? Is het instrument de laatste
tijd langs die lijnen ingezet?
Voor de toetreding van landen op de Balkan is stabiliteit in de regio van
groot belang. De voortgangsrapportage is over het algemeen redelijk
positief over de diverse initiatieven die de landen nemen. Als gevolg van
de migratiestromen horen we echter weer veel geluiden over toegenomen
spanningen in de regio. Ik vind het rapport van de Commissie wat aan de
positieve kant. Ik hoor graag een duiding van de Minister daarop.
Allerlei hervormingen dienen niet alleen in wetten te belanden, maar
moeten ook worden geïmplementeerd. Er hoort echter nog een stap bij.
Een democratie bestaat niet alleen uit goede wetten, handhaving en
rechtspraak, maar moet in het DNA van mensen zitten, anders heb je op
bijna iedere inwoner een politieagent nodig. Het is lastig, maar hoe meten
we of democratie in het DNA van de mensen zit? Kunnen we daar iets
mee om te bekijken hoe de landen ervoor staan? Is het denkbaar om met
de preaccessiegelden daarop meer te sturen?
Ik weet niet of het mogelijk is, maar de VVD vindt het interessant om bij
de volgende voortgangsrapportage een beter beeld te krijgen van hoe
bevolkingen en regeringen momenteel zelf tegen het EU-lidmaatschap
aankijken. Het rapport is heel erg vanuit Europees perspectief geschreven.
In de landen zelf is er echter soms sprake van een verschil in enthousiasme bij de officials en de bevolking.
We hebben maandag en ook eerder veel gesproken over de migratieafspraken met Turkije. Het rapport is zeer kritisch, met name over de
democratie en de persvrijheid. Er ligt een motie van de PvdA en D66 bij de
Staat van de Unie om met de Instrument voor Pre-accessie (IPA)-gelden
met name op de persvrijheid te sturen. Welke mogelijkheden ziet de
Minister? Ik kan alvast verklappen dat de VVD de motie steunt om langs
die lijn te opereren.
De Commissie beoordeelt in 2016 de voortgang van de roadmap ten
aanzien van visa, terugkeer en overname. Kan de Kamer te zijner tijd de
beoordeling ontvangen met een kabinetsappreciatie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

4

Met betrekking tot Servië wordt gesproken over het potentieel openen van
hoofdstukken. Waar gaat het om? Wanneer is dit voorzien?
Hoe staat het met het streven om alle uitbreidingslanden tot veilige
landen te verklaren?
Mevrouw Maij (PvdA): Voorzitter. Er ligt momenteel een uitbreidingspakket met de kandidaat-lidstaten, potentiële kandidaat-lidstaten op de
Balkan en Turkije. Het is goed dat in deze ingewikkelde tijd wordt bekeken
hoe de banden met de landen in de buik van Europa, aan de grens van
Europa, kunnen worden verstevigd om vrede, veiligheid en stabilisatie
voor elkaar te krijgen. Het traject van lidmaatschap naar de EU kan
daarvoor een goed traject zijn. Uit de rapportages van de Commissie blijkt
dat de Commissie daar waarde aan hecht. Het kabinet heeft in zijn brief
aangegeven dat het daar ook waarde aan hecht. De Commissie is in de
rapportages echter ook buitengewoon kritisch. Een aantal stappen op
economische hervormingen is redelijk goed verlopen. Zelfs over Turkije
zegt de Commissie dat het land behoorlijk ver is qua economisch bestuur.
Op het gebied van de elementen die misschien nog wel meer van belang
zijn, zoals rechtsstaat, fundamentele rechten en democratisering, gaat het
echter niet zo goed. In de rapportages is een aantal duidelijke stappen,
benchmarks, aangegeven waar we ons de komende jaren meer op kunnen
richten, zoals de vervolgstappen, wat er niet goed gaat en wat er moet
worden hersteld. Dat is in de inhoud van de rapportages heel positief.
Ik sluit mij aan bij de vragen die zijn gesteld over de timing van de
rapportages. Het is treurig als die zomaar een maand worden uitgesteld.
In de rapportages wordt aangeven dat het om de Kopenhagencriteria
gaat, strict and fair. Daar wordt niets op beknibbeld. We moeten die
uitgangspunten blijven benadrukken. Met name op het gebied van de
laatste punten die ik zojuist noemde, de rechtsstaat en persvrijheid, geeft
de Commissie een aantal kritische punten aan die ze met de IPA-gelden
wil ondersteunen. Het kabinet geeft in een eigen brief aan dat het een
rechtsstaatprogramma op de Balkan heeft. Parallel aan het bezoek dat ik
namens de Raad van Europa aan Bosnië bracht, heb ik daar een aantal
mensen kunnen spreken. Ik heb gezien dat het programma in elk geval
landt. De volgende stap moet nog worden gezet. Papier is geduldig. Kan
het kabinet naast het rechtsstaatprogramma, dat heel erg gericht is op de
overheid en op de juridische hervormingen, op eenzelfde soort wijze aan
de slag met persvrijheid en mensenrechten en daarbij meer kijken naar de
ondersteuning van het maatschappelijk middenveld? Mijn voorgangers
gaven vanuit een geheel eigen perspectief aan dat papier geduldig is. De
stap moet echter door de bevolking en de maatschappij worden
gedragen. We moeten maatschappelijke organisaties en organisaties die
kritisch kunnen zijn op hun eigen regering en over persvrijheid en
dergelijke, proberen te ondersteunen.
We hebben lang gesproken over Turkije, ook tijdens de vorige twee
debatten over migratie en de Europese top. In de brief van het kabinet
staat dat de verkiezingen van 7 juni en 1 november goed zijn verlopen en
dat er een aantal vraagtekens bij wordt gezet. Ik wil die vraagtekens iets
meer markeren. Op de dag van de verkiezingswaarneming zelf, in elk
geval die van 7 juni waar ik zelf bij kon zijn, werd er inderdaad keurig
volgens de regels gestemd. Het gaat echter om het geheel eromheen,
namelijk of politieke partijen voldoende ruimte hebben om zichzelf te
laten horen in de campagne, of er in de media voldoende vrijheid is om
alle voor- en tegenspraak naar voren te laten komen en of maatschappelijke organisaties die ruimte hebben. Bij de verkiezing op 1 november was
dat in een groot deel van Turkije helemaal niet het geval. De waarneming
in het zuidoosten van Turkije kon zelfs helemaal niet doorgaan vanwege
veiligheids- en andere problemen. Het is belangrijk dat we die kanttekening maken. Het lijkt een omgekeerd argument, maar het is belangrijk
dat het kabinet aangeeft dat we met de hoofdstukken 23 en 24 aan de slag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

5

moeten gaan. We moeten het gesprek met Turkije aangaan over rechtsstaat, hervorming, fundamentele rechten en democratisering. Dat kan het
beste in het kader van die hoofdstukken. Je kunt dan stappen en
afspraken maken zonder dat het heel vrijblijvend is. Ik wil dat graag
nogmaals ondersteunen. Ik hoop dat dat een volgende stap is die in de
toekomst kan worden gezet.
We hebben een aantal maal over Macedonië gesproken. Het is ontzettend
jammer dat een land dat een aantal jaar geleden al aan de benchmarks
voldeed niet met de onderhandelingen kan beginnen. In Macedonië gaat
momenteel een aantal dingen mis en zelfs achteruit. De Commissie geeft
echter aan dat er in principe nog ruimte is voor het voldoen aan de
benchmarks om met onderhandelingen te beginnen. Welke stappen
worden ondernomen om vanuit de EU de huidige blokkades van onder
meer Griekenland en Bulgarije op te heffen om de instabiliteit tegen te
gaan, om te ondersteunen daar waar het beter gaat en om de
naamkwestie eindelijk eens op te lossen?
Ik heb in vogelvlucht nog enkele opmerkingen over de andere kandidaatlidstaten of potentiële kandidaat-lidstaten. In Montenegro zijn goede
stappen gezet. Daar is duidelijk te zien dat het er op papier goed uitziet,
maar dat er wel enige ruimte voor verbetering is, met name in het kader
van de implementatie. Ik sluit me aan bij de vraag over Servië. Premier
Renzi van Italië zegt dat Albanië snel tot de EU moet toetreden. Dat mag
uiteraard op geen enkele manier afbreuk doen aan de gestelde criteria. Ik
hoop dat dat de insteek is van het gesprek dat in de Raad plaatsheeft. In
het kader van de toetreding van potentiële kandidaat-lidstaten heeft
Kosovo het stabilisatieakkoord getekend. Daarvan worden de eerste
stappen gezet. In de brief wordt gesteld dat Bosnië en Herzegovina zijn
brief al klaar heeft – ik hoor dat zojuist ook van de ambassadeur – en die
binnen nu en afzienbare tijd opstuurt om het kandidaat-lidmaatschap aan
te vragen. Hoe staat het kabinet daarin? Welke stappen heeft Bosnië
volgens het kabinet genomen of moeten nog worden genomen om daar
een positief antwoord op te geven?
De voorzitter: Waarschijnlijk vinden er om 15.00 uur stemmingen plaats
in de plenaire zaal. Als dat zo is, horen we de bel. Dan kunnen de leden
daar rekening mee houden en weten de mensen op de publieke tribune
waarom we weggaan als de bel gaat.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Wij voeren dit debat tegen de
achtergrond van de beslissing van de Europese Commissie zelf dat er de
komende jaren geen landen of nieuwe lidstaten tot de EU zullen
toetreden. Wij praten dus over de voortgang van het uitbreidingsproces,
de onderhandelingen, de kandidatuur en wat dies meer zij. Ik vind het
belangrijk om dat aan het begin van dit debat te memoreren, omdat het
de piketpalen zijn die zijn geslagen, waar de SP het overigens zeer mee
eens is. De EU moet naar zichzelf kijken. Wat is de stand van zaken in de
EU? Is het wijs om uit te breiden als je je eigen huis niet op orde hebt? Bij
mij thuis is het de gewoonte dat je dan geen gasten uitnodigt.
De voortgangsrapportages werden dit jaar drie weken te laat gepubliceerd. Het heeft er alle schijn van – ik weet niet of het volmondig is erkend
– dat dat alles te maken had met de verkiezingen in Turkije. Het rapport
over Turkije bevatte een dikke onvoldoende voor Turkije. Het beeld dat is
ontstaan, is dat men liever de verkiezingen wilde afwachten, omdat het
rapport anders invloed kon hebben op de verkiezingen. Wil de Minister
daarop reageren? Als dat namelijk zo is, zitten we met een eigenaardige
houding vanuit Europa. Het is niet in de haak om omwille van electorale
redenen rapporten op te houden. Daarmee wordt invloed uitgeoefend op
het democratische proces in Turkije. Turkije of Turkse partijen zouden dan
terecht Europa kunnen beschuldigen van allerlei zaken die niet deugen. Ik
wil hierop graag een helder antwoord van de Minister. De antwoorden zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

6

van belang vanwege de Turkije-deal inzake de vluchtelingen. Er wordt
gemarchandeerd met Turkije en dat geeft bij de SP geen goed gevoel.
De voorzitter: In reactie op de heer Van ’t Wout merk ik op dat we dit
onderwerp al eerder bij andere algemeen overleggen hebben behandeld.
De Minister heeft daarop gereageerd. Het staat de heer Van Bommel
uiteraard vrij om te herhalen.
De heer Van Bommel (SP): We hebben steeds gezegd dat we er hier op
zouden terugkomen. De mensen die het uitbreidingsproces op de voet
volgen, zitten vandaag wel en toen misschien niet aan de buis gekluisterd.
Daarmee moet toch rekening worden gehouden. Herhaling is soms de
kracht van de goede boodschap.
We moeten de landen langs de lat van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP)
leggen. Sinds vorig jaar worden de westelijke Balkanlanden langs de lat
van het SGP gelegd. Ik heb daar vorig jaar tijdens het uitbreidingsdebat
kritiek op gehad. Het is volgens de SP een duidelijk teken dat de
kandidaat-lidstaten zo worden klaargestoomd voor verdergaande
economische financiële integratie en mogelijke toekomstige deelname
aan de euro, terwijl een oplossing voor de problemen in die landen de
hoogste prioriteit verdient. Tegen die achtergrond beschouw ik de eis van
het Verenigd Koninkrijk om landen de mogelijkheid te geven om niet in
het proces met de euro te gaan. Ik acht dat van groot belang. De SP zal de
eis van het Verenigd Koninkrijk steunen. We weten dat er in nogal wat
kandidaat-lidstaten enorme economische en financiële problemen zijn.
Hoe ziet de Minister deze kwestie? Hoe ziet de Minister de balans tussen
economische en politieke hervorming in die landen? Graag hoor ik een
reactie van de Minister op de aanpak tot nu toe en hoe die uitpakt voor de
kandidaat-lidstaten zelf.
In de nieuwe systematiek van de Commissie worden landen op basis van
tien prioritaire thema’s beoordeeld en in vijf schalen ingedeeld, met meer
oog voor de state of play in de landen zelf. De Europese Commissie heeft
daarbij een meer sturende rol gekregen. De SP-fractie is sceptisch over de
aanbevelingen van de Commissie die daarmee gepaard gaan. Wat is het
oordeel van de Minister over de nieuwe strategie en de rol van de
Commissie? Acht de Minister het wenselijk dat de landenrapportages een
politieker karakter hebben gekregen? Wat betekent in dit verband
«politieker» precies? In hoeverre worden de andere Europese instellingen
en de lidstaten bij het opstellen van de aanbevelingen betrokken? Wordt
de lokale bevolking geraadpleegd? Hoe bindend zijn de aanbevelingen en
hoe worden ze geëvalueerd?
Dan onontkoombaar: het vluchtelingenvraagstuk. Het is onduidelijk welke
rol de vluchtelingenopvang precies speelt in het uitbreidingsplan. Worden
er extra eisen gesteld? Zijn er aanvullende afspraken gemaakt of te
maken? Kunnen landen extra punten scoren als zij zich ruimhartig
opstellen? De deal met Turkije veronderstelt een nieuwe houding van
Europa op dat punt.
Volgens Kati Piri, Turkije-rapporteur in het Europees Parlement, is het
Koerdische vredesproces dood. Als Turkije op dit punt geen voortgang
maakt, kan er ook geen voortgang worden gemaakt op democratisering in
Turkije, aldus de rapporteur. Deelt de Minister die mening? Is hij bereid
zich in te spannen voor een herleving van het Koerdisch vredesproces?
Wanneer is de voortgang wat hem betreft geslaagd?
De EU heeft het imago om soms weg te kijken terwijl Turkije ernstige
mensenrechtenschendingen pleegt en de persvrijheid met voeten treedt.
De voorbeelden zijn legio en variëren van het oppakken van journalisten
tot het blokkeren van de toegang tot YouTube, waarover het Europees Hof
van de Rechten van de Mens onlangs een vernietigende uitspraak deed.
Klopt dit imago volgens de Minister? Zo ja, deelt hij de mening dat die
houding zich niet verdraagt met de fundamentele rechten die de EU juist

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

7

moet beschermen, zeker wanneer het een kandidaat-lidstaat betreft? Zo
nee, waar komt dit imago volgens de Minister vandaan?
De Minister van Europese Zaken van Turkije heeft gezegd dat het
referendum in Cyprus eind maart een succes zal zijn en dat de
eenwording van het land nieuwe kansen impliceert voor de integratie van
Turkije in de EU. Deelt de Minister de mening dat de kans op een goede
afloop inzake de relatie met Cyprus nog nooit zo groot was als nu? Wat is
er van alle partijen nodig om dit politiek momentum daadwerkelijk te
consolideren? Hoe vergevorderd zijn de gesprekken op dit moment?
In oktober is tussen de EU en Kosovo het stabilisatie- en associatieakkoord gesloten, wat tot spanningen tussen Servië en Kosovo leidde.
Hiermee hing samen de overeenkomst die in augustus tussen Servië en
Kosovo werd gesloten, waarbij Serviërs in het noorden van Kosovo meer
autonomie kregen. Die deal zou onder druk van de EU zijn gesloten en
heeft in Kosovo gezorgd voor interne spanningen tussen de regering en
de oppositie. Hoe oordeelt de Minister over de gevolgen van het akkoord
en de overeenkomst? Heeft de EU terugkijkend een constructieve rol
gespeeld? Welke lessen vallen er volgens de Minister te leren?
Recentelijk is Montenegro uitgenodigd om tot de NAVO toe te treden.
Gezien de spanningen in Oost-Europa vindt de SP-fractie een
NAVO-lidmaatschap van Montenegro op dit moment onverstandig en
ontijdig. Graag een reactie van de Minister hierop met betrekking tot de
veiligheid in Montenegro als mogelijk gevolg van het NAVO-lidmaatschap.
Ik kom op Bosnië en Herzegovina. Het kabinet uit zijn zorg over het besluit
van de Servische republiek om een referendum te organiseren over het
gezag van de rechterlijke macht op staatsniveau. Een referendum zou in
strijd zijn met de afspraken in het kader van het EU-toetredingsproces en
het Dayton-akkoord. Welke feitelijke consequenties heeft het referendum?
Welke sanctiemechanismen heeft de EU eventueel tot haar beschikking?
De heer Verhoeven (D66): Voorzitter. Uitbreidingsonderhandelingen zijn
een drukmiddel om de Europese ruimte van vrede, veiligheid, democratie,
waarden en welvaart uit te breiden. De Kopenhagencriteria zijn daarbij
uiteraard de harde leidraad – dat wordt deze weken voortdurend
benadrukt – en de beste manier om onze waarden af te dwingen. We
moeten de economische voordelen van het EU-lidmaatschap gebruiken
om in de toetredende lidstaten op andere terreinen veranderingen te
bewerkstelligen. De voortgang van de toetredingsonderhandelingen moet
voorwaardelijk zijn aan harde toezeggingen om de dingen die wij
belangrijk vinden te verbeteren en te versterken. Oftewel je moet er
helemaal bij willen horen.
Ik begin met de timing van de landenrapportages, waarover alle andere
collega’s ook al spraken. De Europese Commissie heeft op 10 november,
drie weken later dan oorspronkelijk was voorzien, het jaarlijkse
EU-uitbreidingspakket gepubliceerd, bestaande uit de overkoepelende
strategie en de individuele landenrapportages. De publicatie vond
toevallig net na de Turkse verkiezingen plaats. De Europese Commissie
heeft het uitstel nooit gemotiveerd. Kan de Minister alsnog aan de
Commissie om een verklaring vragen voor deze opmerkelijke timing? De
Minister lacht, maar ik vraag het toch. De vorige keer noemde de Minister
het een procedureel puntje in het algemeen overleg. Het is zo gek niet dat
ik het in navolging van mijn collega’s vraag, want daar zijn algemeen
overleggen voor. We willen het gewoon echt weten. De gehele Kamer wil
het weten. Ik houd er nu over op. Ik wil dadelijk een antwoord. Ik vind het
een serieus punt.
Turkije is de afgelopen tijd een veelbesproken onderwerp, omdat het land
slecht presteert op een aantal cruciale onderdelen van de rapportage van
de Commissie. Er is een negatieve trend op het gebied van de rechtsstaat.
De Commissie signaleert ten aanzien van de vrijheid van meningsuiting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

8

en de vrijheid van vergadering zelfs significante achteruitgang. Strafzaken
tegen journalisten, schrijvers en sociale media zijn een serieus punt van
zorg. Het Koerdisch vredesproces ligt stil. Sterker nog, het Koerdisch
vredesproces is volgens de rapporteur mevrouw Piri zelfs dood. De
negatieve trend op het gebied van de fundamentele rechten is verontrustend. Er worden momenteel deals gesloten over het tegenhouden en
opvangen van vluchtelingen. We hebben het daar de afgelopen weken
vaker over gehad. Hoe worden de rechten van vluchtelingen in Turkije
gewaarborgd? Ik heb deze vraag letterlijk geknipt en geplakt uit de tekst
van de Staat van de Unie van afgelopen maandag. Dat heb ik met meer
vragen gedaan, omdat ik er nog geen antwoord op heb gekregen. Ik hoop
dat de Minister in de gelegenheid is om de vragen nu wel te beantwoorden, evenals de vraag hoe hard de belofte is dat er perspectief voor
deze mensen komt. Welke concrete maatregelen neemt Turkije om de
sociaaleconomische situatie van de Syriërs te verbeteren? Dat is een
duidelijk onderdeel van het pakket. Op welke manieren gaat Turkije dat
hard maken? De Kamer is namelijk op zoek naar de hardheid van de deal.
Graag hoor ik daarop een antwoord van de Minister.
Wat is de reactie van de Minister op het bericht van Amnesty International
dat Turkije al maandenlang een Syrische vluchteling in detentie zou
hebben op een Turkse luchthaven?
De Commissie hanteert een nieuwe benadering, waaronder de fundamentals first-benadering. Er ligt nadruk op zaken die in het hart van de
Kopenhagencriteria liggen. Hoe is de fundamentals first-benadering van
de Commissie in lijn te stellen met het flirten met het openen van
hoofdstukken over de rechtsstaat? Je zou bijna denken dat een rechtsstaat
geen fundamental is. Hoe ziet de Minister dat? Kan de Minister ingaan op
de openingsbenchmarks met betrekking tot de rechtsstaathoofdstukken?
Hoe zien die er precies uit? Kan de Minister garanderen dat ze onveranderd zijn met betrekking tot Turkije? Kan de Minister toelichten op welke
wijze Turkije heeft voldaan aan de openingsbenchmarks op het gebied van
democratie en de rechtsstaat? Als die informatie nu niet voorhanden is, is
een schriftelijke toelichting wat mij betreft ook prima, maar we willen het
wel graag weten.
We hebben het de afgelopen weken vaak over de EU-uitbreiding gehad.
Het probleem dat ik daarbij had, is dat de positie van het kabinet enigszins
ongrijpbaar lijkt te zijn. Men wil niet morrelen met de criteria en daarmee
is het dan klaar, maar er wordt wel een beweging richting Turkije gemaakt.
De Minister-President zei maandag dat er sprake is van nieuwe energie,
zonder versnelling van toetreding. Later in het debat bleek dat Nederland
op een ander gebied, namelijk de Passenger Name Record (PNR), in de
Europese Raad ineens had ingestemd met iets waarvan de Kamer heeft
gezegd dat dat niet kon. Wat is de Nederlandse positie in de Raad met
betrekking tot de te openen hoofdstukken voor Turkije? Ik vraag dat,
omdat we allemaal bang zijn voor dat marchanderen. Elke keer als een
dossier achter ons ligt, moeten we daar genoegen mee nemen en is er
wel degelijk gemarchandeerd. Dat wil ik graag voorkomen. Ik gebruik het
PNR-voorbeeld, omdat het een hard bewijs is van marchanderen. Er wordt
namelijk eerst gezegd dat men het niet doet en vervolgens wordt ermee
ingestemd. Kan de Minister per te openen hoofdstuk de Nederlandse
positie daarover toelichten?
Turkije is het actueelste land maar zeker niet het enige land op de agenda.
Ik heb daarom nog een aantal andere vragen. Wat is de reactie op de
Turkse deal van de andere kandidaat-lidstaten, de Balkanlanden, die ook
worden overstroomd met vluchtelingen en die ook om Europese steun
vragen? Wat is de reactie van Servië, Macedonië, Albanië en Montenegro
op het feit dat de onderhandelingen met Turkije nieuwe energie wordt
ingeblazen? De € 600.000 die Servië en Macedonië uit het Maatschappelijke transformatie (Matra)-programma krijgen voor projecten inzake

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

9

migratie, staan in schril contrast met de 3 miljard euro voor Turkije. Ik
hoor daarop graag een reactie van de Minister.
Hoe gaat het kabinet de Kamer informeren over het openen van onderhandelingshoofdstukken met al deze kandidaat-lidstaten? De Kamer blijft
graag actief geïnformeerd.
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Ik begin met wat poëzie: «Al omringt
een stalen pantsermuur de westelijke horizon, ik heb een bastion in mijn
hart vol van geloof. Je bent machtig, vrees niet. Hoe kan het tandeloze
monster dat je «beschaving» noemt zo’n groot geloof wurgen?» Ik twijfel
er niet aan of de Minister hierin het vierde couplet van het Turkse volkslied
in vertaling heeft herkend. Het is een enigszins ronkende tekst, maar dat
hoort een beetje bij volksliederen. Vandaag bespreken we, wellicht tot
teleurstelling van de bewindspersoon, de uitbreiding van die Europese
beschaving, in relatie tot het Turkse bastion. De SGP deelt de visie van de
Europese Commissie – dat gebeurt niet vaak, maar deze keer wel – dat de
EU-uitbreiding een investering is in vrede, veiligheid en stabiliteit in
Europa. Althans, dat kan het zijn. Het kan evengoed een investering zijn in
fundamentele instabiliteit en onrust. Dat is wat de SGP vreest bij de
huidige uitbreidingsagenda. De veronderstelde transformatieve werking
van eventuele toetreding tot de EU is namelijk allesbehalve vanzelfsprekend. Politieke, economische en maatschappelijke hervormingen in
de acht potentiële lidstaten waar we het vandaag over hebben, vinden
niet zonder meer plaats, omdat de EU nu eenmaal naar ze lonkt. Er is
meer voor nodig. We hebben het dan – ik moet het toch zeggen – met
name over Turkije.
Laten we om te beginnen de positieve elementen in de rapportage van de
Europese Commissie bekijken. Ik beaam met de Commissie dat er voor
2020 geen nieuwe lidstaten kunnen toetreden. De SGP waardeert de
uniformere schaalverdeling waardoor de meting en vergelijking van de
voortgang van binnenlandse hervormingen worden verbeterd. De SGP
steunt de hernieuwde focus op de grondbeginselen, zoals de rechtsstaat,
de grondrechten, de economische ontwikkeling en de democratische
instellingen. Welke invloed heeft de focus op de grondbeginselen voor het
al dan niet openen van onderhandelingen met Turkije op het gebied van
de rechtsstatelijkheid (hoofdstuk 23 en 24)?
Dan is het nu hoog tijd voor een kritischer noot. De Europese Commissie
is te eenzijdig gericht op het perspectief van toetreding tot de EU. In de
context van de Europese integratie zien we een toenemende differentiatie.
Lidstaten kiezen voor uitzonderingsregelingen en overgangsbepalingen.
Binnen het EU-uitbreidingshoofdstuk is een vergelijkbare flexibiliteit
mogelijk en nodig. Voor bepaalde landen is nauwere samenwerking
tussen de EU en een niet-EU-lidstaat afdoende, of zelfs het hoogst
haalbare. Voor sommige kandidaat-lidstaten moeten we concluderen dat
hoewel ze aan bepaalde criteria voldoen, ze niet bij de Unie passen
vanwege met name culturele verschillen.
De heer Verhoeven (D66): De heer Bisschop zei dat de EU te eenzijdig is
gericht op uitbreiding. Waar baseert hij dat op?
De heer Bisschop (SGP): De gesprekken en de rapportage over de acht
potentiële lidstaten hebben als eindstation nog steeds de toetreding tot de
EU. Waarom zou je toetreding als eindstation kiezen? Je kunt via allerlei
vormen van associatie tot samenwerking met de huidige EU of een
afgeslankte EU komen en elkaar wederzijds tot voordeel en nut zijn. De
politieke focus is vanuit het verleden tot op de dag van vandaag te zeer
eenzijdig gericht op uitbreiding van de EU. Het kan ook anders.
De heer Verhoeven (D66): Er bestaan hierover evident inhoudelijke
verschillen, maar vindt de heer Bisschop het reëel dat je tegen een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

10

kandidaat-lidstaat zegt, met een heel grote streep onder kandidaat, dat
toetreding uiteindelijk niet mogelijk is?
De heer Bisschop (SGP): De boodschap richting de kandidaat-lidstaat is
altijd al geweest dat hij aan een aantal voorwaarden moet voldoen. We
worden binnen de EU momenteel geconfronteerd met een buitengewoon
verwarrende situatie. Dat moet binnen de EU tot een grondige herbezinning leiden. Kiest de EU met de alsmaar verdere uitbreiding van de EU
voor een goede route? Of moet de EU zeggen: we streven naar een
gedifferentieerd samenspel van een aantal kernleden, een aantal leden
daaromheen en een aantal leden in de derde ring en zijn bereid tot
herstructurering van de EU? Dat is de realiteit die zich vandaag aandient
betreffende de EU-politiek.
Mevrouw Maij (PvdA): De voorzitter keek een beetje streng, maar ik wil
hier toch graag op doorgaan. Volgens de heer Bisschop kijkt de
Commissie in de rapportages heel erg naar het kandidaat-lidmaatschap.
Daar gaan de rapportages ook over, dus het zou opmerkelijk zijn als de
Commissie met andere dingen bezig zou zijn dan met het toetredingsproces, het kandidaat-lidmaatschap of het potentiële kandidaatlidmaatschap. Het kandidaat-lidmaatschap is nu eenmaal het onderwerp
van de rapportages. Het punt is echter wel valide. De heer Verhoeven
betoogde: stel dat je met een land dat een kandidaat-lidstaat is in gesprek
bent over het voldoen aan de criteria. Dat zijn er niet zomaar een paar, het
zijn er heel veel. Ze zijn ook best ingewikkeld om aan te voldoen. Als je
dan van tevoren al aangeeft dat het niet zo heel veel uitmaakt, stimuleer je
dan bij die landen niet een enorme fatigue en enigszins onbegrip? Het is
een soort bewegend doel waar ze naartoe moeten gaan. Het doel is in
eerste instantie het voldoen aan dat volledige acquis.
De heer Bisschop (SGP): Dat is een heel reële vraag. Ik heb het punt
aangesneden, omdat de omstandigheden binnen Europa en binnen de EU
zijn veranderd. Er is de laatste jaren een gigantische spanning binnen de
EU. Mijn suggestie is om ook andere opties in ogenschouw te nemen in
plaats van voort te gaan op de automatische piloot enkel richting
lidmaatschap of enkel richting toetreding. Er zijn alternatieven voor een
bepaalde relatie met de EU zonder dat het eindstation per se lidmaatschap
is.
De voorzitter: Ik schors de vergadering vanwege stemmingen in de
plenaire zaal. De Kamerleden worden geacht daar aanwezig te zijn. In de
tussentijd kan de Minister zich voorbereiden op de beantwoording.
De vergadering wordt van 14.58 uur tot 15.14 uur geschorst.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik ga door op het element fatigue bij de kandidaatlidstaten. Er ligt een aantal blokkades op het openen van hoofdstukken die
enigszins politiek gemotiveerd zijn vanuit de Europese lidstaten. De heer
Bisschop zegt dat we op een andere manier met de potentiële kandidaatlidstaten aan de slag kunnen. Dat ondermijnt onze eigen betrouwbaarheid
in de wijze waarop wij zo’n proces ingaan. Hoe ziet de heer Bisschop het
punt van betrouwbaarheid, wat de SGP toch ook zeker belangrijk vindt?
De heer Bisschop (SGP): Dank voor de vleiende woorden. Ik hoop dat de
SGP als betrouwbare partner te boek blijft staan. Ik denk dat dat het geval
kan zijn. De eerste contacten over uitbreiding van de EU met de acht
kandidaat-leden dateren al van jaren geleden. Het zijn langlopende
processen. Terecht. Er wordt terecht gekeken naar een aantal eisen
waaraan een land moet voldoen. Ondertussen is de situatie, de context
waarbinnen we de gesprekken voeren, drastisch veranderd, met name

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

11

wat betreft de positie en de samenhang van de EU zelf. Mijn pleidooi is
om dat woorden te geven en te benoemen. In het beleid moet nadrukkelijk
worden nagedacht of we per se moeten toewerken naar uitbreiding van
de EU, dus enkel de variant toetreding tot de EU. Moeten we niet serieus
naar alternatieven kijken en een aantal eindstations definiëren voor de
wijze waarop men aan de EU kan worden gelieerd? Er zijn landen die op
termijn kandidaat-lid worden of lid kunnen worden van de EU. Je kunt een
differentiatie in eindstations definiëren. Dat gebeurt momenteel ook al. Er
zijn EU-landen waarvoor uitzonderingsbepalingen gelden waardoor ze
een andere status hebben, zoals Engeland en Denemarken. Ze zijn
volledig EU-lid, maar doen niet aan alles mee. Dat geldt voor Denemarken
bijvoorbeeld heel duidelijk ten aanzien van de vluchtelingenproblematiek.
Naar onze overtuiging moet er ruimte in het EU-beleid worden
ingebouwd, zodat er differentiatie komt in de wijze waarop men participeert in of gerelateerd is aan de EU, om de vitaliteit van de EU, de vitaliteit
van het continent Europa, zo goed mogelijk te dienen.
De heer Verhoeven (D66): Differentiatie en de verschillende snelheden
zijn prima discussiepunten. We moeten dit soort vraagstukken zeker
bespreken. Binnen het kader van dit algemeen overleg wil ik de heer
Bisschop vragen naar een mogelijke consequentie van zijn uitlatingen.
Vindt de SGP dat de status van kandidaat-lidstaten moet worden
afgebroken, gezien de redenering van de heer Bisschop over hoe het
anders zou moeten? Wil de SGP stoppen met de vier kandidaat-lidstaten,
omdat het eindstation lid worden volgens hem nooit wordt gehaald?
De heer Bisschop (SGP): Ik ga niet in op de individuele posities van alle
acht landen waarover is gerapporteerd. Ik wil alle ontwikkelingen en de
positie van de landen zelf, oftewel de interne huishouding van de landen
zelf, opnieuw tegen het licht houden en bekijken vanuit het perspectief
van de opgave die de EU recentelijk nieuw op tafel heeft gekregen.
Vandaar maken we een nieuwe afweging over waar we in de doorontwikkeling van de relatie met de landen uiteindelijk naartoe gaan. Dat moet in
goed overleg met de landen worden gedaan, want de EU dient een
betrouwbare partner te zijn. Ik realiseer me dat het een moeilijke en
lastige weg is, maar het is naar mijn overtuiging wel een noodzakelijke
weg wil je de EU of Europa toekomstbestendig maken.
De heer Verhoeven (D66): Dus in tegenstelling tot de lijn: je bent
kandidaat-lidstaat, je moet aan een aantal criteria voldoen en zolang je
daar niet aan voldoet, word je geen lidstaat, zegt de SGP dat we de status
van de kandidaat-lidstaten moeten heroverwegen. We moeten tegen die
landen zeggen dat ze wat ons betreft geen kandidaat-lidstaat meer zijn,
maar een land dat misschien op een aantal punten met Europa mag
meedoen in een derde ring?
De heer Bisschop (SGP): Ja. Dat is wat mij betreft een goede samenvatting, maar dan moeten wel eerst de criteria voor een derde ring en een
tweede ring zorgvuldig zijn gedefinieerd. Dat spreekt vanzelf.
De financiële en politieke ondersteuning van potentiële lidstaten waar
vluchtelingen of migranten ongehinderd binnenstromen door falende
grensbewaking, staan voor de SGP niet ter discussie. Dat geldt ook voor
de derde-ringlanden die hulp nodig hebben. De EU kan afspreken dat die
landen daarop aanspraak kunnen maken. Toetreding tot de EU en haar
vrijheden zal echter al te gemakkelijk kunnen leiden tot meer chaos,
onvrijheid en juist onveiligheid. Wij hebben dat nooit verheeld.
Ik ga tot verdriet van de bewindspersoon toch weer over Turkije beginnen.
Ik hoop dat de inhoud troostrijk genoeg is. De toetredingsgesprekken met
Turkije zijn de SGP een doorn in het oog. De Commissie wil onder
voorwaarden volgend jaar nog acht nieuwe hoofdstukken openen, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

12

het autoritaire Turkije past niet in de EU. De SGP was destijds kritisch over
de toetreding van Griekenland tot de Unie. In alle bescheidenheid: laat dat
standpunt een baken in zee zijn. De SGP is meer nog dan over
Griekenland bezorgd over de politieke en economische gevolgen van
Turkse toetreding. Het lijkt erop dat de Europese Commissie weinig heeft
geleerd van het verleden. Hoe gaat de Minister de grote politieke en
maatschappelijke bezwaren tegen de toetreding van Turkije een stem
geven in de relevante Europese gremia?
Ik sluit af met een treffende zin uit een recent opinieartikel in de Volkskrant. «De EU slaat met Turkije nu een weg in die geplaveid is met grote
principiële obstakels.» Daar wil ik het graag bij laten.
Minister Koenders: Voorzitter. Hartelijk dank aan de Kamerleden voor de
vragen die in de eerste termijn zijn gesteld. Dit is jaarlijks een belangrijk
debat. Om te beginnen sluit ik mij aan bij de heer Van Bommel. Het is niet
zozeer dat er rust zit in het debat. Er zijn uiteraard discussies over de
precieze voortgang. Gaan we hoofdstukken openen? Wat is de volgende
stap? Of is er geen volgende stap? In de volgende vier jaar is er in elk
geval geen uitbreiding voorzien, zoals eerder vorig jaar in de Kamer ook is
gezegd. Daarover is in de Kamer volgens mij geen verschil van mening.
Het betekent niet dat we op onze lauweren moeten rusten. Misschien
moeten we juist heel goed kijken naar wat we precies doen. Wat is de
absorptiecapaciteit van de EU? Wat is de positie van de verschillende
kandidaat-lidstaten? Hoe kijken we daartegenaan? Ik wil niet zeggen dat
het rust geeft, maar het geeft ons wel even een moment van reflectie om
op die vragen voort te borduren. Er is vandaag op zich geen principieel
punt, afgezien van het feit dat een aantal fracties, waaronder de
SGP-fractie, zojuist zegt dat er wellicht kandidaat-lidstaten zijn, die door
een Kamermeerderheid ook als zodanig zijn geaccordeerd, die een andere
status willen. Dat is iets wat het kabinet niet wil. Er zijn afspraken
gemaakt. Al deze landen hebben een helder afgesproken verklaard
toetredingsperspectief. Daar komen we niet op terug. Die afspraak staat.
Of de landen uiteindelijk toetreden, is iets heel anders. Daar praten we
vandaag over. Daarvoor hebben we, zoals de Kamer bekend is, een aantal
criteria: de Kopenhagencriteria, strikt en fair. Die criteria zijn onderdeel
van het debat van vandaag. Onderhandelingen zijn per definitie processen
met een open einde. Het proces van IJsland zit bijvoorbeeld in de ijskast,
in dit geval meer om redenen van IJsland dan om redenen van de EU.
Even voor de helderheid van het debat vandaag: het standpunt van het
kabinet is geen uitbreiding tot 2020. We voeren een helder debat over de
voortgang. De Kamer heeft een zeer groot aantal vragen gesteld. Ik hoop
ze allemaal naar tevredenheid te beantwoorden. Misschien moet ik vrij
kort antwoorden, omdat er zo veel vragen zijn.
Ik begin met de algemene problematiek. Hoe gaan de Commissie en wij
om met de nieuwe manier van rapporten bekijken ten aanzien van de
verschillende uitbreidingslanden? Wat is het voordeel? Naar mijn smaak is
de nieuwe manier politieker geworden. Niet in de zin van voor of tegen of
partijpolitiek, maar wel helderder over wat de Kamer ook een prioriteit
vindt aangaande de kandidaat-lidstaten, namelijk rechtsstaat, corruptie en
persvrijheid. De Kamer heeft dat vandaag ook verwoord. Ook elementen
met betrekking tot de economische ontwikkeling die de heer Van Bommel
noemde, zijn beter, helderder, in vrij eerlijke, duidelijke taal naar voren
gebracht voor de Kamer en de bevolking in de landen zelf.
Ik wil nog iets zeggen over twee elementen uit de algemene problematiek,
betreffende de persvrijheid en de migratie. Daarnaast wil ik de vele vragen
beantwoorden die zijn gesteld naar aanleiding van de verschillende
landensituaties.
Ik heb zojuist iets gezegd over de algemene encadrering van het uitbreidingsbeleid. Het beleid is strikt ten aanzien van de criteria. Er moet zonder
mitsen en maren worden voldaan aan alle zware en veeleisende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

13

voorwaarden. Landen hebben zelf de verantwoordelijkheid hieraan te
voldoen. Fair betekent dat de landen met advies, technische assistentie en
financiële steun terzijde worden gestaan. Wanneer een land aan de voor
een volgende stap gestelde eisen heeft voldaan, gaat de EU verder om
eventueel verdere hoofdstukken te openen of verdere besluiten te nemen.
Het is een vrij controleerbaar proces, strikt en fair met een open einde.
Deze positie is inmiddels door de jaren heen, mede door de druk die de
Kamer op het Nederlandse kabinet heeft uitgeoefend, door de Commissie
omarmd en in de Raad gemeengoed geworden. Vandaar dat de lat hoger
is komen te liggen. Structurele, duurzame hervormingen staan centraal
ten aanzien van de rechtsstaat, het economisch bestuur en het openbaar
bestuur. Dat gaat verder dan alleen de wetgeving. Het gaat niet alleen
over de kwaliteit van wetgeving, maar ook over de uitvoering. Het
toetredingstraject duurt daardoor al veel langer dan in het verleden het
geval was. Dat lijkt mij overigens terecht. Nieuwe lidstaten moeten de
Unie versterken. Onderdeel van het toetredingsperspectief is de absorptiecapaciteit van de EU zoals die nu bestaat. We kunnen nogmaals het debat
voeren over de vraag of de uitbreiding van de EU verstandig is of niet. Ik
wijs er echter op dat het Nederland geen windeieren heeft gelegd in
termen van stabiliteit en economische groei. De transactiekosten van
besluitvorming zijn in een Unie van 28 landen overigens hoger. Dat neemt
niet weg dat we het proces aangaan, zoals we hebben gezegd, met
inachtneming van alle aspecten van de Kopenhagencriteria.
Er is een nieuwe rapportagesystematiek. De Kamer heeft daar vragen over
gesteld. De Commissie laat met het uitbreidingsbeleid voor de resterende
periode van haar mandaat zien dat ze de boodschap heeft begrepen. Het
toetredingsproces is gebaseerd op conditionaliteit, vastgestelde criteria,
lessen uit het verleden en het principe van eigen verdiensten. De
Kamerleden hebben kunnen lezen dat de Commissie niet alleen naar de
voortgang in het afgelopen jaar kijkt, maar ook naar waar de landen staan
ten aanzien van de toetredingsvereisten in het algemeen. Het is daardoor
voor de Kamer veel inzichtelijker geworden. Het maakt de voortgang
inzichtelijker, transparanter en meetbaarder. De vereisten worden in de
desbetreffende landen besproken en zijn vergelijkbaarder geworden. Er
zijn acht prioritaire thema’s benoemd. Dat betekent niet dat de andere niet
worden meegenomen, maar ze zijn van belang om te laten zien waar het
land staat. Er zijn duidelijke, transparante aanbevelingen. Dat is niet alleen
nuttig voor de landen in kwestie, maar ook voor allerlei maatschappelijke
actoren in de landen om hun regeringen zo beter bij de les te kunnen
houden. De focus ligt naar tevredenheid op de kernpunten van het
toetredingsproces: de rechtsstaat, de economie en het bestuur. Dat zijn de
drie pijlers die een land op orde moet hebben, wil het zich geloofwaardig
voorbereiden op toetreding tot de EU. Dat is de kern van de stand van
zaken in de voortgangsrapportages. De voortgangsrapportages schetsen
een duidelijker beeld over de individuele landen dan vroeger. Er worden
verschillende beelden geschetst. Neem een land als Servië. Dat heeft de
hervormingsagenda daadkrachtig opgepakt. Er is een groot aantal wetten
aangenomen, er zijn actieplannen opgesteld, er is uitvoering gegeven aan
de hoofdstukken 23 en 24 inzake de rechtsstaat, die onder het Nederlands
voorzitterschap mogelijk kunnen worden geopend. Ik kom straks nog even
terug op de vraag over de benchmarks en de vraag hoe het proces
verloopt. Ik wil er in verband met de kritische noties in de Kamer op
wijzen dat de hervormingen voor Nederland van enorm belang zijn. Dat
zeg ik mede richting de PVV-fractie, die daarover een totaal andere
opvatting heeft, ook ten aanzien van de EU. Zaken als criminaliteitsbestrijding en migratie zijn essentieel en worden door dit type hervormingen
aangepakt. Dat is van direct belang voor de stabiliteit in Nederland. Ik
veronachtzaam die dingen niet. Veel mensen maken zich momenteel
zorgen over dit soort zaken. Het is in het kader van de gemaakte afspraken
van belang dat een ring van stabiliteit om Europa heen de belangen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

14

Nederland en Nederlanders versterkt. Het is heel gemakkelijk om te
zeggen dat we daar allemaal niets mee te maken hebben en dat het
allemaal rotlanden zijn. Ik heb dat onlangs nog in een aantal filmpjes
mogen zien. Dat helpt de Nederlandse burger weinig verder en doet de
ogen sluiten voor een aantal punten die vooral Nederlandse burgers
aangaan. Ik denk aan criminaliteitsbestrijding en aan een aantal punten
die te maken hebben met corruptiebestrijding. Gezien de verbindingen
met een aantal landen is het heel belangrijk dat de hervormingen
plaatsvinden.
De heer Beertema (PVV): Ik verbaas me enigszins over het element van
de criminaliteitsbestrijding. Ik moet daarbij denken aan een uitspraak van
de tweede man van de Nationale Politie. Hij zegt dat de inzet van
politiemensen bij criminaliteit op straat en zelfs bij overvallen geen
prioriteit meer heeft. De politie is namelijk ongelooflijk druk met alle
gevolgen van de multiculturele samenleving zoals we die momenteel
meemaken in de asielzoekerscentra, op straat en dergelijke, die in goede
banen moeten worden geleid. Ik heb het niet over zomaar een diender op
straat die de uitspraak deed, maar over de tweede man van de Nationale
Politie. Hij zegt dat de politie geen capaciteit heeft en dat de capaciteit
naar de gevolgen van de multiculturele samenleving gaat. Als iemand op
straat wordt overvallen en de dader herkent, dan nog kan de politie niets
doen, want ze heeft geen capaciteit. Onze kiezer ziet niet het beeld dat de
Minister van de criminaliteitsbestrijdingsvorderingen schetst. Die hoort
het andere verhaal.
Minister Koenders: Ik weet niet of uw kiezer dat zo ziet. Kennelijk weet de
heer Beertema dat heel goed. Ik zou zelf altijd een beetje oppassen om te
spreken namens alle mensen die je kent. Ik doe dat in elk geval niet.
Diezelfde politie, waar ik regelmatig mee te maken heb, wijst vooral op
het grote belang van het aanpakken van de internationale netwerken van
misdaad en criminaliteit, ook in Nederland. Financiële wanverhoudingen
of corruptie, misdaad of elementen die te maken hebben met mensenhandel kunnen alleen worden aangepakt als er daadwerkelijk hervormingen plaatsvinden in een aantal landen om Europa heen. Criminaliteitsbestrijding is in elk geval een van de elementen die een grote rol speelt.
De heer Beertema komt er echt niet met goedkoop populisme. We moeten
gezamenlijk een weg inslaan die daadwerkelijk veranderingen creëert
voor de mensen in Nederland. Dat doet het Nederlandse kabinet niet
vanwege een soort vaag verhaal over internationalisme. Het kabinet hecht
een groot belang aan een aantal problemen waar de Nederlandse burgers
direct mee te maken hebben. De heer Beertema weet net zo goed als ik
dat er vaak internationale vertakkingen zijn. Die moeten in samenspraak
met een aantal landen in onze omgeving worden aangepakt. Hervormingen in die landen zijn essentieel, zonder nog over toetreding te praten.
Gaat dat van de ene dag op de andere? Het antwoord is uiteraard nee.
Vandaar dat de Kamer met het kabinet de rapporten bespreekt over de
wijze waarop het anders, beter, met nog meer incentives en op een nog
betere manier zou kunnen.
De heer Beertema (PVV): De vorderingen in de verbeteringen in die
landen gaan te langzaam en te traag. Intussen staan de grenzen al jaren
wijd open. Die wijd open grenzen hebben ontzettend veel criminaliteit uit
Oost-Europa hierheen gebracht, ook vanuit Turkije. Ik wijs het af dat de
Minister mijn betoog wegzet als goedkoop populisme.
Minister Koenders: Als ik de heer Beertema zo hoor, wil ik wat ik zei nog
wel verder verscherpen. Het is niet alleen goedkoop populisme, het is
simpelweg onwaar. De heer Beertema weet net zo goed als ik dat het
sluiten of niet sluiten van grenzen, even afgezien van op welke wijze je dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

15

moet doen, losstaat van elementen als grensbewaking, screening en het
aanpakken van criminele netwerken. Een kind weet dat je moet samenwerken met andere landen die zich hervormen. We zijn samen een
politiestructuur en anticriminaliteit- en een anticorruptiestructuur aan het
bouwen waarin Nederland een zeer groot belang heeft. Ik heb het wel een
beetje gehad met de goedkope verhaaltjes die de heer Beertema elke dag
tegen mij ophangt, zoals afgelopen maandag en vorige week. De heer
Beertema zegt dat hij weet hoe het moet worden opgelost. Ik heb daarvan
geen enkel instrumenteel voorbeeld gezien. De heer Beertema stuurt
filmpjes die suggereren dat Turkije niet goed is en dat het allemaal slecht
is in de rest van de wereld. Die filmpjes hebben echter erg weinig
consequenties voor degenen die in Nederland willen dat de criminaliteit
en de corruptie worden aangepakt. Er zijn kansen voor economische groei
en werk in de regio om Europa heen. Dat moet eens goed naar voren
worden gebracht. Het is mij net iets te gemakkelijk om in een middag de
rest van de wereld af te schrijven en te zeggen dat het in Nederland
allemaal goed is en dat de capaciteitsproblemen bij de politie te maken
hebben met het feit dat we met andere landen met onderhandelingen
bezig zijn.
De heer Beertema (PVV): Ik constateer dat ons idee om de grenzen te
bewaken wel wordt overgenomen door Slovenië en Oostenrijk. Zelfs
Duitsland, een van de belangrijkste partners van de EU, heeft pogingen
gedaan om de grenzen te bewaken. Ik constateer dat de Minister er niets
van wil horen. Hij zegt dat een kind begrijpt dat dat allemaal niet gaat
helpen. Kennelijk zijn er andere kinderen in Europa die dat wel vinden. Het
is jammer dat de Minister van Buitenlandse Zaken de belangen van de
burgers van zijn eigen land zo slecht bedient.
Minister Koenders: Ook dat is weer volstrekt onjuist. Dat heb ik niet
gezegd. Ik heb juist gezegd hoe belangrijk de externe grensbewaking van
Europa is, hoe de Nederlandse regering bijdraagt aan de versterking
daarvan en hoe wij zelf in Nederland een aantal grenscontroles hebben
verscherpt. Daar ligt het verschil van mening helemaal niet. Het ging er
juist om of wij bereid zijn om de problemen bij de wortel aan te pakken,
om samen te werken met een aantal landen om ervoor te zorgen dat we
een aantal zaken aanpakken waarover Nederlanders zich terecht zorgen
maken. We houden inderdaad een verschil van mening, zeg ik tegen de
PVV-fractie, maar het leek mij juist om in elk geval van mij uit een
antwoord te geven op de interventie van de heer Beertema.
Bij de toetredingsonderhandelingen en bij de hoofdstukken is het glas op
een aantal punten altijd halfvol of halfleeg. Er wordt kritisch en objectief
naar gekeken, zodat we over de feiten spreken en niets hoeven te zeggen
wat niet waar is en wat niet goed is. Er is ook een aantal positieve
ontwikkelingen benoemd. Het beleid is strikt en fair. Ik wil het zo zakelijk
mogelijk houden.
Ik wil een algemene opmerking maken over de nieuwe systematiek van
het uitbreidingspakket. De landenrapporten zijn korter en politieker en
leggen meer de nadruk op wat landen nog zouden moeten doen om lid te
worden. Het is uiteraard hun eigen soevereine besluit hoe ze daarmee
willen omgaan. De Commissie hanteert vijf schalen, zowel voor de
voortgang in het afgelopen jaar als de mate waarin een land is voorbereid
op de lidmaatschapsverplichtingen. Die vijf schalen zijn: achteruitgang,
geen voortgang, enige voortgang, goede voortgang en zeer goede
voortgang. Zo kan er gemakkelijker worden afgetikt. Dat is nog niet zo
eenvoudig, maar het is wel belangrijk. Vervolgens wordt een aantal
criteria gehanteerd. Ten eerste criteria die te maken hebben met de
politiek: rechterlijke macht, strijd tegen de corruptie, strijd tegen de
georganiseerde misdaad, vrijheid van meningsuiting en hervorming van
het openbaar bestuur. Ten tweede een aantal economische criteria die te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

16

maken hebben met de mogelijkheid om te functioneren in een interne
markt en een Europese economie, zoals concurrentievermogen. Daar
zitten overigens altijd overgangstermijnen aan, zeg ik tegen de heer Van
Bommel. Ten derde de toenadering tot de EU-standaarden, die te maken
heeft met dingen die het kabinet belangrijk vindt als je verdergaat met de
onderhandelingen, zoals statistiek en financiële controle. Het kabinet
verwelkomt de toegenomen helderheid en transparantie en de nadruk op
die punten.
De heer Verhoeven heeft mij een aantal vragen gesteld over de nieuwe
rapportagesystematiek. Ik vind de nieuwe rapportagesystematiek positief.
De Commissie durft iets meer stelling te nemen. Dat betekent niet dat we
dat allemaal hoeven te aanvaarden. Laat daar geen misverstand over
bestaan. Het is niet de Commissie die regeert, maar een samenstel van
instellingen. Nederland is altijd betrokken bij eventuele verdere stappen
die worden genomen. Er is een aantal punten genoemd die specifiek van
belang werden geacht, bijvoorbeeld de persvrijheid. Daarvoor zitten een
aantal bilaterale programma’s in het Matra. Mevrouw Maij had daar een
vraag over. Ondersteuning van de persvrijheid in de kandidaat-lidstaten is
staand beleid. Dat doen we via het Matra-programma. Daarvan zijn
genoeg voorbeelden, zoals de Wet op vrijheid van informatie in een aantal
landen, zoals Servië en Montenegro, of de Freedom Online Coalition
(FOC), waarbij het vooral gaat over elementen die met vrijheid van
internet te maken hebben. Wij zetten dat programma voort. Ik heb daar
eerder tijdens de begrotingsbehandeling over gesproken. Ik deel de
zorgen over de persvrijheid in veel kandidaat-lidstaten. We moeten
richting de uitbreidingslanden duidelijk zijn dat persvrijheid een essentiële, fundamentele waarde van de Unie is. Ik vind het terecht dat de lat op
dit punt hoog ligt. Binnenkort krijgen we de conclusies van de Raad. We
moeten daar nog politiek over beslissen. De boodschap aan niet alle maar
aan veel kandidaat-landen moet zijn dat de persvrijheid een essentieel
element is. Het kan niet zo zijn dat financiële of financieel-politieke
beïnvloeding van de pers dominant wordt, waardoor de vrijheid van
meningsuiting via de pers niet de kwaliteit heeft die een kandidaatlidstaat, of een lidstaat in de toekomst zou moeten hebben. Er speelt
echter een aantal dingen, zoals de traditie van de landen. Daar wil ik even
aandacht voor vragen. Het is heel gemakkelijk om een lijstje erbij te
houden. Dat is uiteraard essentieel voor strictness en fairness. Er moet
echter ook worden gekeken naar het belang van de veranderingen in de
economische structuur van de vaak eenpartijregimes, waarvoor een prijs
is betaald. De pers heeft te maken met gebrek aan capaciteit en ervaring
en soms met gebrek aan een goede financiële structuur.
Mevrouw Maij (PvdA): Dank aan de Minister voor het opnieuw
benadrukken van het maatschappelijk transitieprogramma van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken om de persvrijheid te helpen ondersteunen. Hoe kan de structuur bij de maatschappelijke organisaties niet
alleen aan de gouvernementele kant maar vooral aan de andere kant beter
worden ondersteund? Die organisaties moeten ook worden ondersteund.
Hoe kunnen we in lijn met de motie van afgelopen maandag ervoor
zorgen dat in het IPA-programma maatschappelijke organisaties worden
ondersteund die kritisch naar overheden kijken, nog los van de journalistenclubs? Het papier is hierbij geduldig, maar het moet in de praktijk
gebeuren.
Minister Koenders: Mevrouw Maij heeft volstrekt gelijk. Het is bij de
ondersteuning, zowel bilateraal als via de fondsen van de EU, belangrijk
dat niet de regeringsprogramma’s worden ondersteund maar de
niet-gouvernementele organisaties, de organisaties voor de vrijheid van
de pers en de watchdogs richting de media. Mevrouw Maij had daarbij
een vraag over het preaccessie-instrument. Ik wil daarover een algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

17

opmerking maken en een specifieke over de pers. De IPA-fondsen zijn
belangrijk bij de voorbereidingen op het gebied van rechtsstaat, media en
anticorruptie. Er is een prestatie-element ingebracht. Daarnaast wordt
gemonitord en gecontroleerd of het geld goed wordt uitgegeven en of aan
de bedoelde effecten wordt voldaan. Ook wordt, zoals bij andere
programma’s, het principe van «more for more, less for less» gehanteerd.
Bij goede prestaties kan extra geld worden geleverd, maar bij ernstig
onderpresteren kan worden besloten te korten. Je zou kunnen zeggen dat
de resultaten op rechtsstaatgebied extra zwaar moeten wegen en dat de
IPA-steun afhankelijk is van de voortgang op de belangrijke punten inzake
rechtsstaat en persvrijheid. Deze strijd is momenteel in gang en is nog
niet gestreden. Die discussie is hier eerder aan de orde geweest. De
Kamer kent onze positie over Turkije. Ik ben volgens mij de Minister die
het vaakst de Turkse ambassadeur op bezoek heeft gehad. De gesprekken
gingen ook over het element persvrijheid. We wilden destijds een korting
op het geld, juist vanwege het gebrek aan IPA-gelden in het algemeen. We
probeerden een meerderheid te vinden. Er moet nog naar twee elementen
worden gekeken, naast het element persvrijheid. Er is op zich een lichte
reductie van de totale IPA-omvang voor alle kandidaat-lidstaten. Er wordt
meer naar performance gekeken. Als je op de zojuist genoemde punten
beter presteert, krijg je meer geld en anders minder. De primaire
doelstelling wordt de voorbereiding op de hoofdstukken 23 en 24, inzake
versterking van de rechtsstaat. Dat is de lijn van het Nederlandse kabinet,
een lijn die meer steun krijgt. Die lijn zet ik volgende week en de weken
daarop opnieuw voort. Dat heeft al geleid tot een aantal consequenties. Er
werd iets gevraagd over de IPA-gelden en Turkije. Het is misschien goed
om te weten dat Turkije het land is dat per capita verreweg het minste
IPA-toetredingsgelden krijgt. Er is hier en daar gekort voor de periode
2014–2020. De belangrijkste overweging om niet verder te reduceren, is
omdat het al zo laag zit, verreweg het laagste van alle kandidaattoetreders. Er is, op verzoek van Nederland, juist een toename van 20%
van de middelen voor rechtsstaat en mensenrechten. Dat gaat uiteraard
ten koste van wat anders, zoals de economie en de infrastructuur. Je moet
keuzes maken en de zaak prioriteren, mede in het licht van de wensen van
de Kamer.
Mevrouw Maij (PvdA): Nog even kort over het «more for more, less for
less»-principe bij de IPA-middelen. Het voorstel van de PvdA was om als
er minder financiële steun aan de overheid wordt gegeven omdat het
minder goed gaat, er meer steun aan maatschappelijke organisaties zou
kunnen worden geboden, met name met betrekking tot de rechtsstaat.
Minister Koenders: Deels kan dat en is dat ook al zo. Deels zie ik het als
een oproep van mevrouw Maij om dat verder te versterken.
Nog even over het algemene punt van de IPA en migratie. Er werd
gevraagd of die € 600.000 alleen voor de Balkan is. Turkije en de
westelijke Balkan worden bij migratiegerelateerde zaken ondersteund,
met name op het belangrijke punt van grensbeheer, zeg ik tegen de heer
Beertema van de PVV-fractie die daar zojuist de nadruk op legde. De
fondsen moeten op migratiegerelateerde zaken worden ingezet, zodat de
effectiviteit wordt vergroot. Er zijn daarvoor bedragen ingeboekt voor
Turkije, maar ook voor de landen in de westelijke Balkan zoals Servië,
Macedonië, Bosnië, Montenegro, Albanië en Kosovo, zeg ik tegen de heer
Verhoeven. De migratiestroom die door de Balkan gaat, laat een enorme
problematiek zien. De problematiek van Griekenland schuift langzaam op
naar de Balkan. Het is essentieel dat samenwerking met de regio goed
wordt vormgegeven, zodat we gezamenlijk tot een effectievere politiek
kunnen komen inzake gezamenlijk grensbeheer, selectie, screening en
herplaatsing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

18

Ik ga verder met een aantal punten die te maken hebben met de verschillende landensituaties die de Kamer aan de orde heeft gesteld.
De heer Verhoeven (D66): Ik had nog een vraag gesteld over de
benchmarks. Die leek mij te horen in het vorige blokje.
Minister Koenders: Kunt u dat toelichten?
De heer Verhoeven (D66): Ik had gevraagd of de Minister kan ingaan op
de openingsbenchmark.
Minister Koenders: Dat gaat over Turkije. Daar kom ik nog op terug.
De heer Van ’t Wout (VVD): De Minister zegt dat hij nu overgaat op de
specifieke landensituaties. Ik had nog enkele algemene vragen gesteld
over de stabiliteit in de Balkan, maar wellicht zit de beantwoording
daarvan bij de specifieke landensituaties. Daarnaast had ik gevraagd hoe
we verder kunnen kijken naar en misschien zelfs sturen op wat ik maar
noem «de democratie in het DNA», behalve dat er alleen iets op papier
staat? Tevens had ik nog een vraag over de veiligelandenlijst, maar dat zit
wellicht ook bij de specifieke landensituaties.
Minister Koenders: Misschien is het goed om daarover een paar
algemene opmerkingen te maken. De situatie in de westelijke Balkan is
voor de EU van cruciaal belang, nog los van het toetredingsperspectief.
Dat heeft te maken met de ingewikkelde geschiedenis van de regio en de
hervormingen die plaatsvinden. Daar werken enorm veel mensen zeer
actief aan, zoals maatschappelijke bewegingen, burgers en politieke
partijen. Dat moeten we niet onderschatten. Het transformatieproces gaat,
zowel in de regio’s als in Nederland, niet van de ene op de andere dag.
Nederland houdt van beleid en checklijstjes. Dat passen we toe en dat
vind ik ook terecht. Het gaat immers over een mogelijk lidmaatschap op
termijn. Dan moet je strikt en fair zijn. Iedereen zal erkennen dat een
transformatieproces in de regio moet plaatsvinden. De EU en de gelden
waar we het over hebben, zijn enkel katalyserend. Dat heeft iets te maken
met dat DNA. Als ik in de regio reis, wat u ongetwijfeld ook met uw
collega’s van de verschillende parlementen doet, zie ik een enorme drive
om de hervormingen verder te zetten. Tegelijkertijd doet zich een aantal
tegenstellingen voor die te maken hebben met de manier waarop de
transformatie plaatsvindt. Vandaar dat de rol van de EU als katalysator zo
belangrijk is. Ik noem een voorbeeld. Je verandert een centraal geleide
economie, of althans een redelijk centraal geleide economie, in de richting
van een markteconomie. Doe je dat op een manier die niet juist is, dan
krijg je direct oligarchische structuren, die vervolgens hun invloed kunnen
hebben in corruptie en media. Dat is een van de lessen die uit de
afgelopen periode moet worden getrokken. Dat betekent niet dat er geen
democratie in het DNA van de mensen zou zijn. Een van de kernelementen is juist het perspectief op lidmaatschap. Het perspectief is niet een
reden om te veranderen, maar is wel van belang. Men moet het uit
zichzelf doen. De heer Bisschop suggereert dat het kandidaatlidmaatschapsperspectief nu ineens eenzijdig vanuit Europa wordt
opgegeven en dat de mensen die dat DNA aan het versterken zijn, zeggen
dat Europa ineens iets anders doet. Ze erkennen dat ze alleen aan iets
voldoen als dat strikt en fair is, maar als dat perspectief ineens wordt
weggezet, hebben ze een probleem. Een heleboel landen zitten in die
tussenfase. Ze voelen dat in Europa, zoals vanmiddag hier ook blijkt, niet
het grote enthousiasme heerst om morgen de EU eens met een X aantal
landen uit te breiden. De landen zijn bezig met fundamentele hervormingen. Sommige dingen gaan goed, andere iets minder. De landen
hebben net zo goed als Nederland en Europa te kampen met de grote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

19

risico’s van migratie en terrorisme. We moeten daarom op alle mogelijke
manieren, binnen de marges en uiteraard op basis van de verantwoordelijkheden van de landen zelf, dat proces zinnig ondersteunen. Waar dat
niet zinnig is, moeten we ermee ophouden. Waar het wel zinnig is,
moeten we het ondersteunen. De manier waarop we ernaar kijken, zeg ik
tegen de heer Van ’t Wout, is niet alleen als overheid tot overheid.
Vandaar ook de Nederlandse en de bilaterale inzet in de multilaterale
programma’s. We kijken niet alleen naar een lijstje wetgeving, maar ook
naar het DNA en de hervormingen. Je kunt van alles verzinnen, van een
procureur-generaal tot een benoemer X of Y, maar in the end gaat het
erom dat het probleem wordt aangepakt. De zorgen daarover deel ik met
de Kamer en worden zonder enige schroom aan de desbetreffende landen
meegedeeld. Het is duidelijk dat daar wat aan moet gebeuren. Het is ook
belangrijk dat de rest van de wereld dat vindt. Het betekent echter niet dat
er op de een of andere manier geen DNA zou zijn. Deze landen behoren
tot ons continent. Ze hebben veel met ons gemeen, maar zitten om allerlei
ons bekende redenen in een andere geschiedkundige, historische
ontwikkeling.
De heer Van ’t Wout (VVD): Ik heb niet beweerd dat er geen DNA zou
zijn. Er zijn wel verschillen te zien. Ik ben veel in de regio geweest. Er zijn
veel groepen die onze kant op willen, maar er zijn ook mensen waarbij dat
niet is geïnternaliseerd. Daar moeten we goed naar kijken, want er zitten
zelfs op dit moment al landen in de Unie waarvan je je kunt afvragen of de
democratische geest daar nog hoog in het vaandel staat.
Minister Koenders: Ik begrijp uw punt. We zijn het er volgens mij over
eens om het langs die lijn te versterken. De heer Van ’t Wout had een
vraag over de veilige landen. Ook Nederland heeft al enige tijd te maken
met een verhoogde instroom vanuit de westelijke Balkanlanden. Het is
duidelijk dat uit deze landen afkomstige asielzoekers in principe niet in
aanmerking komen voor bescherming. Het kabinet wil asielaanvragen van
deze personen daarom versneld kunnen afdoen. De Europese wetgeving
maakt dat mogelijk. Binnen de EU wordt gewerkt aan een lijst van veilige
landen van herkomst. Ik weet niet precies wanneer die klaar is. Dat moet
ik nagaan. Nederland heeft zelf al een lijst opgesteld. Die wordt in de Raad
Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ-Raad) besproken. De Kamer is
daarvan op de hoogte. Het Commissievoorstel betreft alle landen voor de
westelijke Balkan en Turkije. Nederland wil dat dat zo snel mogelijk zo
wordt beslist. Het is alleszins redelijk dat mensen uit een kandidaatlidstaat niet tegelijkertijd asiel kunnen aanvragen in Europa.
Ik ga kort in op een aantal landensituaties. Ik begin met een land waarin
zich in de afgelopen periode veel positieve ontwikkelingen hebben
voorgedaan. Albanië was in 1989 een van de meest naar binnen gekeerde
landen, met een zeer grote dictatuur. Albanië heeft in de afgelopen jaren
belangrijke stappen gezet om de EU-gerelateerde hervormingen uit te
voeren. Het land speelt in regionaal opzicht een positieve rol en probeert
de problemen tussen de landen in de regio te helpen dempen. Het land
heeft tevens een voortrekkersrol gespeeld. Ik heb onlangs met de Minister
van Buitenlandse Zaken van Albanië gesproken over de toenadering van
de zes westelijke Balkanlanden. Er zijn uiteraard historische verschillen
van mening. Het is belangrijk dat er samen wordt opgetrokken. Er zijn
uiteraard dingen die niet goed gaan, bijvoorbeeld de wetgeving, maar
zeker ook in de implementatie. Dat is altijd zo wanneer je van papieren
tijger naar realiteit gaat. Het openen van de toetredingsonderhandelingen
is daarom niet direct in zicht. De uitspraken van premier Renzi zijn voor
rekening van premier Renzi. Er zijn in de diverse Europese landen soms
verschillende posities ten aanzien van de periodes, maar ik wil wel zeggen
wat er positief is gegaan, ook in Albanië, dat we binnenkort hopen te
bezoeken. Het toetredingsproces kent zijn eigen dynamiek. De bal ligt dus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

20

niet bij Italië, maar bij Albanië, Servië en Montenegro om zo snel mogelijk
aan alle voorwaarden te voldoen. Ik zie dat niet gebeuren in de heel
directe toekomst en de Commissie volgens mij ook niet.
Het kabinet herkent het beeld dat de Commissie schetst van Montenegro.
Montenegro is een relatief klein land dat hard aan de hervormingsagenda
werkt. Het is het verst in de voorbereiding op de lidmaatschapsverplichtingen. Er is veel voortgang op het terrein van wetgeving en beleid. Het
punt van de implementatie blijft precies hetzelfde. De leden hebben dat in
de rapportage veel gedetailleerder kunnen lezen dan dat ik nu kan
behandelen. Het is uiteraard ook onderdeel van de onderhandelingen en
de betrekkingen die wij en de EU met Montenegro hebben.
De vragen inzake het NAVO-lidmaatschap heb ik in een eerder overleg
over de NAVO beantwoord. Ik heb daaraan niets toe te voegen.
Ik kan me goed vinden in de analyse van de Commissie over Servië. Daar
zijn belangrijke stappen gezet op het gebied van wetgeving, nieuw beleid,
de normalisatie met Kosovo en de aanname van de actieplannen voor de
rechtsstaat, hoofdstukken 23 en 24. Je ziet hoe belangrijk het is als die
hoofdstukken zijn geopend. Er vinden enorme discussies plaats in het
land. Er worden met de EU allerlei maatschappelijke zaken geëngageerd
om verder te komen, zonder iets af te doen aan de criteria en zonder dat
er sprake is van een soort verzachting van omstandigheden. Juist met de
hoofdstukken kan voortgang worden geboekt, uiteraard afhankelijk van
wat er gebeurt. Op 14 december worden eindelijk de eerste twee
hoofdstukken geopend, bijna twee jaar na start van de toetredingsonderhandelingen, namelijk hoofdstuk 35 over normalisering van betrekkingen
met Kosovo en hoofdstuk 32 over financiële controle. Servië moet
voorrang geven aan de rechtsstaathoofdstukken. Ik ben blij om te zien dat
het dat doet. Er wordt tot op het hoogste niveau vaart achter gezet. We
zullen zien of de hoofdstukken onder Nederlands voorzitterschap kunnen
worden geopend. Ik wijs hier op een voorbeeld van de heer Verhoeven. Ik
kom nog terug op het voorbeeld van Turkije. Er zijn benchmarks voor de
opening van hoofdstukken. Dat spreekt voor zich. Dat wordt niet zomaar
gedaan.
Het is goed dat er op 25 augustus een akkoord is gesloten tussen Servië
en Kosovo. Er zaten heel gevoelige punten in. Iedereen die de geschiedenis kent en de oorlogen die in de afgelopen periode zijn gevoerd,
realiseert zich dat dat van enorm positief belang is. Ik vind dat een goede
ontwikkeling, waaronder de status van de Servische gemeenschap in
noord-Kosovo. Er was veel moed voor nodig om het akkoord te sluiten.
Het akkoord is vervolgens controversieel. Laat daar geen misverstand
over bestaan. Overeenkomsten leiden niet altijd tot gejuich van de
groepen die er het extreemst in zitten. Normalisatie van de betrekkingen is
de enige weg voorwaarts. Mede vanwege de relatie met Europa en de
manier waarop wij daarmee omgaan, wordt zoiets mogelijk. Daarmee
wordt een probleem gedempt en de kansen op stabiliteit voor de regio
worden vergroot en dus ook voor ons.
De heer Van Bommel (SP): De Minister gebruikt opnieuw het woord
«normalisatie» dat altijd in dit debat terugkeert. Wanneer is er in dit
conflict naar de opvatting van het kabinet sprake van normalisatie?
Minister Koenders: Normalisatie houdt in dat je met elkaar praat, met
elkaar overeenkomsten aangaat, met elkaar economische betrekkingen
aangaat en ervoor zorgt dat je oog hebt voor de gevoeligheden die te
maken hebben met de minderheden en de etnische problematiek die daar
zo veel jaren de geschiedenis hebben bepaald. Dan kun je spreken van
een normalisatieproces. Dat is volgens mij het belangrijkste.
De heer Van Bommel (SP): Dat proces is vanzelfsprekend belangrijk en
alle stappen in de goede richting moeten worden toegejuicht. Daarover

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

21

bestaat geen misverstand. Maar voordat we in het toetredingsproces
zeggen dat er vervolgstappen kunnen worden gezet ... Het mag duidelijk
zijn dat een toetredingsproces een einddoel heeft, namelijk toetreding.
Heeft het Nederlandse kabinet normalisatie als einddoel gedefinieerd
voordat toetreding een feit kan worden?
Minister Koenders: Nee. Dat is niet apart door het Nederlandse kabinet
gedefinieerd. Wij doen die onderhandelingen niet. Nederland zal op een
gegeven moment wel een besluit moeten nemen, als de hoofdstukken
over de rechtsstaat worden besproken en er eventuele vervolgstappen
worden genomen. Nogmaals, ik zie dat niet direct gebeuren. Het element
van de voorwaarde van vreedzame betrekkingen met de buurlanden
wordt door de Europese Commissie gewogen en vervolgens door het
Nederlandse kabinet. Op basis van zo’n advies wordt een politiek oordeel
uitgesproken.
De heer Van Bommel (SP): Ik heb de indruk dat wordt vermeden om
bepaalde termen te gebruiken. Vreedzame betrekkingen kan ook
vreedzame co-existentie inhouden, zoals Oost- en West-Duitsland dat lang
hebben gehad. Dat zal niet worden bedoeld, omdat verkeer en andere
zaken belangrijk zijn. We zien dat nu al in de processen die gaande zijn.
Geldt het principe van «more for more» hier ook? Moet uiteindelijk zijn
overgegaan tot een volledige normalisatie, met erkenning en alles erop en
eraan, voordat we politieke besluiten nemen in de sfeer van toetreding tot
de EU?
Minister Koenders: Ik wil daarop op dit moment niet vooruitlopen. De
Kamer wordt op de hoogte gehouden op het moment dat het aan de orde
is. De erkenningsvraag is een heel gevoelige kwestie, zoals de heer Van
Bommel weet. Het zou mooi zijn als het daarop uitloopt, maar ik wil daar
nu niet op vooruitlopen. Daar zijn we nog lang niet. Het is duidelijk dat
een EU-lidmaatschap onaanvaardbaar is als er geen goede vreedzame
betrekkingen met de buren zijn. Het is iets te vroegtijdig om nu een
eindconclusie te trekken over de weging daarvan.
Bosnië en Herzegovina heeft een enorm ingewikkelde geschiedenis
meegemaakt sinds het Verdrag van Dayton. Een aantal dingen baart mij
zorgen, in het bijzonder het referendum in de Republika Srpska. Ik ben blij
met de aandacht die de Commissie aan deze zaak geeft in Brussel en
Sarajevo. De relaties tussen Servië en Bosnië en Herzegovina zijn
positiever aan het worden. Ik doe niets af aan het kernprobleem. We
weten wat de resultanten zijn geweest van de noodzaak om tot een
Dayton Agreement te komen. Er is een prijs voor betaald in termen van de
verhoudingen tussen de verschillende bevolkingsgroepen en de manier
waarop dat staatkundig is ingevuld. Dat is altijd controversieel geweest.
Als je bekijkt wat daar nu gebeurt, kun je zeggen dat er na jaren van
feitelijke stilstand een andere ... Ik zou dat willen zien als iets positiefs van
wat we aan het doen zijn. Het Europese perspectief komt weer in een
ander daglicht te staan, op basis van strikte en faire discussies. Dat
momentum moet behouden blijven. Aan deze voorzichtige positieve
wending ligt het EU-initiatief van afgelopen jaar ten grondslag. We
hebben eerder besproken of we vanuit de EU een beetje dynamiek aan
zo’n proces kunnen geven. Daarvoor is eerder vorig jaar een aantal
behulpzame voorstellen gepresenteerd. Mij werd gevraagd of Bosnië klaar
is om zijn lidmaatschapsaanvraag in te dienen. Of het dat doet, is
uiteraard aan Bosnië. Daar gaan wij niet over. Het perspectief is alle
EU-lidstaten gegeven. Het recht om een aanvraag te doen, hebben ze al
op basis van het verdrag. Ik heb niet de indruk dat er op dit moment
voldoende voortgang is geboekt om te kunnen spreken van een haalbare

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

22

kaart. Maar goed, het staat elke regering vrij om een aanvraag in te
dienen. Vervolgens wordt daarnaar gekeken. Ik betwijfel of Bosnië er klaar
voor is.
We hebben de afgelopen weken al heel vaak en uitgebreid van gedachten
gewisseld over Turkije, namelijk in de context van de migratietop, Syrië en
de spanningen met Rusland. We praten vandaag vooral over het
voortgangsrapport van de Commissie, dat terecht een gemengd beeld
schetst. Turkije is op een aantal punten van het economische beleid en op
delen van het acquis vergevorderd, maar de ontwikkelingen ten aanzien
van de rechtsstaat en de fundamentele rechten blijven ronduit zorgelijk.
Dat heeft de Kamer vanmiddag terecht duidelijk opnieuw geconstateerd.
In de context van vandaag noem ik in het bijzonder de vrijheid van
meningsuiting; media- en internetvrijheid en vrijheid van vergadering en
onafhankelijke rechtspraak. Ik noem dat niet voor niets. Ik wil erop wijzen
hoe precies dit proces gebeurt. In tegenstelling tot wat soms wordt
gezegd, is de rapportage vrij helder over het punt van de vrijheid van
meningsuiting. Er wordt gesproken over «serious» en over «significant
backsliding». Ik benadruk dat we die zorgen delen. Ik heb in de bilaterale
betrekkingen herhaaldelijk op de bekende manier geïntervenieerd op een
aantal punten die ik zojuist noemde, namelijk op het terrein van de
IPA-fondsen en de manier waarop wij als Nederland in Europa in de
discussie staan.
Ik heb geen nieuw antwoord op de vraag die mij al drie keer is gesteld
waarom het pakket vier weken te laat is. Ik kan niet namens de Commissie
spreken. Ik ga daar niet over. Ik heb gezegd dat ik het opmerkelijk vind.
Dat blijf ik vinden. Er waren ongetwijfeld redenen voor het uitstel, maar of
de verkiezingen in Turkije hierin een rol speelden, weet ik niet. Het is aan
de Commissie om daar iets over te zeggen. Ik hecht veel waarde aan het
uitbreidingspakket en ik acht het een belangrijk instrument, maar ik weet
niet of het rapport op de een of andere manier de verkiezingen in Turkije
zou hebben beïnvloed. Eerlijk gezegd, denk ik niet dat de Commissie
zichzelf zo veel macht toedicht. Dat is wat ik daarover zou willen zeggen.
De heer Verhoeven (D66): Dat de Minister geen nieuw antwoord geeft ten
opzichte van drie weken geleden, is nog tot daaraan toe. Maar het verzoek
van de D66-fractie was of Nederland de Commissie alsnog om een
verklaring vraagt. Ik wil van de Minister horen of dat kan. De Minister doet
elke keer net alsof het heel raar is dat wij hierover vragen stellen. Wat kan
de Minister doen om meer duidelijkheid te scheppen?
Minister Koenders: Wij hebben de institutionele verhoudingen te
respecteren. Het is niet aan mij om daarover iets te zeggen. De heer
Verhoeven heeft het nu drie keer gevraagd. Ik geef hem hetzelfde
antwoord, namelijk dat ik het niet weet. De Commissie gaat daarover. Het
Europees Parlement controleert de Commissie. Zo werkt de democratie.
De heer Verhoeven zou de collega’s in het Europees Parlement kunnen
bellen om het verder uit te zoeken. Ik heb er geen eigenstandige mening
over. Ik heb het opmerkelijk genoemd. Dat ben ik met de heer Verhoeven
eens. Mijn indruk is niet dat het rapport direct de verkiezingen daar heeft
beïnvloed. Ik weet niet precies wat de redengeving is. Het kan ook nog
met pakketten van andere landen te maken hebben. Het is geen onwil van
mijn kant, maar zo zijn de verhoudingen. Ik heb de heer Verhoeven een
suggestie meegegeven.
De heer Verhoeven (D66): Dat zie ik dan maar als een vriendelijk
bedoelde les in diplomatieke verhoudingen, waar ik zeer voor opensta. Ik
ben echter benieuwd naar wat de Minister wel kan doen. Is zijn antwoord
dat hij helemaal niets kan doen? De Kamer kan hoog of laag springen en
er wat van vinden, maar de Minister kan er niets aan doen? Daar moet de
Kamer het mee doen? Dat is dan de conclusie. Ik vind het geen prettige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

23

conclusie en een beetje vreemd, maar misschien komt dat omdat ik het
niet snap.
Minister Koenders: Ik vind dat we het helder moeten hebben. Dat heeft
niets met diplomatie te maken of met het feit dat ik iets wil toedekken of
iets dergelijks. Ik ga er gewoon niet over. Er is een Commissie en we
hebben institutionele verhoudingen. De Commissie heeft dit zo
voorgelegd en functioneert zoals zij functioneert. Ik kan wel op de stoel
van iemand anders gaan zitten, maar dat wil ik niet. Ik ga niettemin het
Turkije-rapport kritisch bekijken. De Kamer weet dat ik dat doe. Het
Nederlandse kabinet heeft de dag voor de verkiezingen de Turkse
ambassadeur nog hier op het matje geroepen over deze kwestie. Daarover
mag in elk geval geen misverstand bestaan.
Ik wil nog iets zeggen over Cyprus en Turkije. Daar is een aantal positieve
ontwikkelingen te melden sinds het aantreden van de nieuwe TurksCypriotische gemeenschapsleider Mustafa Akinci. Er is op Cyprus in april
voor het eerst sinds lange tijd een aanzienlijk optimisme ontstaan over
mogelijke hereniging van het eiland, omdat Akinci ziet dat er een akkoord
moet komen met de Griekse Cyprioten. Ook Turkije heeft aangegeven het
proces te steunen. Ik vind dat positief van de Turkse regering. Een andere
grote doorbraak is de oprichting van een comité inzake de betekenis van
de hereniging voor de relatie met de EU. De onderhandelingen zijn lastig,
zoals dat altijd gaat als ze serieus worden, want dan gaat het om
belangrijke details. Als ik me niet vergis, heeft het in het geval van Cyprus
te maken met het punt van bezittingen. Dat is al een heel oud probleem.
Er zijn enorm veel bezittingen van eigenaar veranderd, waar enorme
hoeveelheden geld mee zijn gemoeid. Dat is een onderdeel van het
probleem. Ik ben echter positief en hoopvol gestemd. Ik blijf ook realistisch. Je kunt het niet precies inschatten. We hebben goede contacten met
de speciaal vertegenwoordiger Espen Eide en de VN-speciaal vertegenwoordiger mevrouw Buttenheim. De ontwikkelingen hebben er in jaren
niet zo goed uitgezien. Dat zou op zich positief kunnen zijn voor de relaties
met Cyprus. Ik weet niet precies wat het betekent voor het Ankaraprotocol, of dat wordt uitgevoerd. Dat is weer van belang bij het andere
punt dat aan de orde is gesteld over de opening van hoofdstukken. Ik zal
daar iets over zeggen en ook over het punt van de benchmarks.
Wij hebben op zich geen blokkades voor het openen van hoofdstukken.
Dat is al sinds een tijd zo. Daar is de Kamer altijd over ingelicht. We
nemen ook geen unilaterale blokkades van andere over. Er zijn blokkades
die de Raad als geheel heeft opgelegd in verband met het Ankaraprotocol. De Commissie stelt voor een hoofdstuk te openen als zij de weten regelgeving van een land op dat terrein voldoende op orde acht om
onderhandelingen over de volledige overname van het acquis te
beginnen. Die conclusie wordt altijd getrokken op basis van een uitgebreide analyse. De rapportages die de Kamer heeft gekregen, zijn daarbij
belangrijk. Hoofdstuk 17 bijvoorbeeld gaat over het economisch en
monetair beleid. In een aantal debatten is daarover ook met de MinisterPresident gesproken. De Commissie was van mening dat Turkije het
EU-acquis op dat terrein in voldoende mate had overgenomen. Alle 28
lidstaten waren het daarmee eens. Dat is de reden waarom hoofdstuk 17
wordt geopend. Hiermee is onverkort vastgehouden aan onze benadering,
namelijk strikt en fair. Er wordt naar de voorwaarden gekeken.
We zijn het onderling eens over de zorgelijke situatie ten aanzien van de
rechtsstaat. Zowel de Minister-President als ik heb daarom maandag
gezegd – ik kan dat nog wel een keer herhalen – dat mochten de
gesprekken met Turkije ertoe leiden dat er naast hoofdstuk 17 ook andere
hoofdstukken worden geopend, wij graag zouden zien dat dat de
rechtsstaathoofdstukken 23 en 24 zijn. Die hoofdstukken liggen op dit
moment nog niet op tafel. Er is daarop nog altijd een unilaterale blokkade
van Cyprus. Er zijn nog geen openingsbenchmarks vastgesteld, laat staan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

24

dat Turkije daaraan al zou hebben voldaan. Dat is wel van belang als je
met Turkije ergens over spreekt, juist vanwege de dingen die we zojuist
hebben besproken. Daar zijn we het in elk geval over eens, los van of de
Kamer vindt dat Turkije ooit lid moet worden of niet en of we wel hard
genoeg zijn of niet. De rechtsstaat is het kernpunt waar iedereen zorgen
over heeft. Het vaststellen van de openingsbenchmarks is volgens mij de
beste manier om de problemen ten aanzien van de rechtsstaat gestructureerd aan te pakken.
Ik kom op een aantal andere punten die betrekking hebben op Turkije,
zoals de positie van de vluchtelingen in Turkije. Met alle respect, ook hier
val ik een beetje in herhaling bij het debat van afgelopen maandag. In de
roadmap visumliberalisatie staat dat Turkije zijn vluchtelingenwetgeving
in overeenstemming moet brengen met het Vluchtelingenverdrag. We
hebben daarover afgelopen maandag gesproken. Nederland houdt
daaraan vast. Er zijn volgens mij ook nog moties in die richting ingediend.
Dit is uiteraard iets wat voor Nederland van belang is. Een van de
voorwaarden van de roadmap visumliberalisatie is dat Turkije zijn
vluchtelingenwetgeving in overeenstemming brengt met het Vluchtelingenverdrag. Dat betekent ook dat de nu nog geldende geografische
beperking op het Vluchtelingenverdrag zal moeten vervallen. Het gaat
overigens over kortetermijnvisa. Dat heb ik al eerder gezegd. Dat zeg ik
ook tegen een aantal mensen die hierover minder enthousiast zijn. Het
gaat om visa die nu al in overgrote meerderheid worden goedgekeurd om
de economische belangen van Nederland en Turkije en het werk dat
daarmee te maken heeft, zowel in Nederland als in Turkije, op een goede
wijze te laten verlopen.
Mevrouw Maij heeft vragen gesteld over de verkiezingen. Ik deel wat zij
daarover heeft gezegd. De verkiezingen zijn op zich vrij goed verlopen
volgens bepaalde criteria die bij de verkiezingswaarnemingen plaatsvinden. Er zijn echter zorgen over de toegang tot de media voor de
oppositie, over regels betreffende de campagnefinanciering en over de
onconstitutionele rol van de president tijdens de campagne. Dat zijn
opmerkingen die zijn gemaakt door een waarnemersmissie, ik meen
waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in
Europa (OVSE). De opmerkingen zijn van belang gezien de punten over de
rechtsstaat die zojuist aan de orde zijn gebracht.
Er is maandag uitgebreid gesproken over het EU-Turkije-actieplan. Ik
verwijs daarbij naar mijn Kamerbrief van 25 november over de Turkey
refugee facility. Die faciliteit is in oprichting. Het gaat over specifieke
ondersteuning van vluchtelingen, niet alleen wat betreft hun manier van
leven, maar ook wat betreft andere belangrijke aspecten, zoals onderwijs
et cetera. Uiteraard wordt een en ander goed gecontroleerd en worden er
geen blanco cheques gegeven. Dat is maandag ook aan de orde gesteld.
Men is bezig om de faciliteit vorm te geven, om ervoor te zorgen dat aan
de voorwaarden wordt voldaan.
De vraag over de IPA-gelden heb ik volgens mij behandeld. De IPA-gelden
gelden ook voor de Balkan. Er zijn IPA-gelden die ver uitgaan boven wat
Nederland bilateraal doet.
Het antwoord op de vraag over de relatie tussen de steun en de wapenleveranties vanuit Turkije komt eigenlijk precies overeen met de beantwoording van het kabinet op de Kamervragen deze week.
De heer Beertema had een vraag gesteld over het monitoren van Turkije
of het aan zijn verplichting voldoet om de instroom drastisch te beperken.
Dat is uiteraard essentieel. Een deal kan niet werken als je de instroom
niet vermindert. Het is geen blanco cheque. Vertegenwoordigers van de
verschillende instellingen zetten een monitoringsysteem op. Nederland
krijgt er straks tijdens het voorzitterschap ook mee te maken. Het is
essentieel dat de Commissie de vereiste data aanlevert. Frontex, het
Europees Agentschap voor het beheer van de operationele samenwerking
aan de buitengrenzen, is erbij betrokken om ervoor te zorgen dat we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

25

weten of we boter bij de vis krijgen. Alle lidstaten moeten hun informatie
delen, zodat te zien is of de instroom daalt. Ik verwacht daarover volgende
week een concreter voorstel.
De heer Van ’t Wout (VVD): Er stond nog een vraag open die hier
enigszins mee samenhangt. De middelen om de vluchtelingenstroom in te
dammen, zitten ook in de roadmap visumliberalisatie en terugkeer en
overname. De Commissie gaat in het voorjaar de temperatuur opnemen
en bekijken hoe het met de implementatie zit. Is dat een stuk dat met een
kabinetsappreciatie naar de Kamer kan worden gestuurd? Dat is voor de
Kamer de manier om te bekijken of er aan de andere kant van de deal aan
de voorwaarden wordt voldaan.
Minister Koenders: De heer Van ’t Wout stelt een belangrijk punt aan de
orde. De Minister-President heeft daar betere beeldspraak bij dan ik, over
energie enzovoort, maar het belangrijkste is dat wij ons houden aan de
benchmarks en de condities die daarvoor nodig zijn. De Kamer wordt
uiteraard ingelicht over de kabinetsappreciatie van de voorstellen.
Op de vraag over de PNR heb ik geen nieuwe beantwoording sinds
afgelopen maandag. Er is vorige week een akkoord bereikt tussen de
onderhandelaars van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie.
Ik neem aan dat de leden daarvan op de hoogte zijn gesteld via hun
contacten met het Europees Parlement. Het akkoord gaat nu naar de
Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse Zaken in het
Europees Parlement, het zogenaamde LIBE-comité, en vervolgens naar de
plenaire vergadering in het Europees Parlement. De intravluchten zitten in
het akkoord, maar op vrijwillige basis. Dat heeft geleid tot een goede
balans tussen veiligheid en privacy, gegeven de zorgen die daarover in de
Kamer bestaan. De Kamer krijgt een appreciatie van de Minister die
daarvoor verantwoordelijk is, de Minister van Veiligheid en Justitie (V en
J). Daarmee ben ik gekomen aan het einde van de beantwoording van de
vragen in eerste termijn.
De heer Verhoeven (D66): Klopt het dat ik nog geen brief heb gezien van
de Minister van V en J?
Minister Koenders: Dat weet ik niet. Ik heb hem in elk geval niet gezien,
dus misschien is hij nog niet gestuurd.
De heer Verhoeven (D66): Zo bedoelde ik het inderdaad. Ik dank de
Minister voor zijn antwoord. Ik had naar aanleiding van een bericht van
Amnesty International nog een vraag gesteld over de vluchteling in
detentie.
De heer Beertema (PVV): Begrijp ik het goed dat er een nieuwe brief
komt waarin wordt ingegaan op de geruchten over de oliesmokkel en de
bewapening, of moet ik ergens anders kijken?
Minister Koenders: Nee. Ik heb er op dit moment verder geen eigenstandige opmerking meer over te maken. Ik heb eerder in de Kamerbeantwoording aan de orde gesteld welke indicaties wij hebben en wat wij
eigenstandig weten en niet weten. Het staat er vrij duidelijk in. Ik heb er
geen additionele informatie over.
De heer Beertema (PVV): Kan de Minister in een paar woorden uitleggen
wat hij weet en wat hij niet weet?
Minister Koenders: Met alle respect, maar dat komt heel precies. Ik heb
het nu niet bij de hand, maar we hebben die vragen echt beantwoord. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

26

is in twee debatten aan de orde geweest. Ik verwijs de heer Beertema
graag naar de Kamerbeantwoording.
Ik heb nog een vraag te beantwoorden. Turkije heeft na de EU-Turkije-top
begin deze week een aantal vluchtelingen tegengehouden die op weg
waren naar Griekenland. Die zijn naar een detentiecentrum overgebracht
en worden teruggestuurd naar de provincie in Turkije waar ze geregistreerd staan. Het ging om een gecoördineerde operatie met 250 opsporingsambtenaren op verschillende plaatsen, waarbij ook drie mensensmokkelaars zijn opgepakt. De vluchtelingen worden naar de regio
teruggebracht waar ze vandaan kwamen. Daar wordt op dezelfde manier
opvang gecreëerd, zoals eerder het geval was. Dat lijkt mij eerlijk gezegd
een goede zaak.
De voorzitter: De spreektijd in tweede termijn bedraagt twee minuten per
fractie.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Ik vind de beantwoording teleurstellend. Ik wil om een nieuwe uitgebreide brief van de Minister verzoeken
over de door mij aan de orde gestelde zaken. De beantwoording zoals die
is geweest, is voor de PVV niet voldoende. Er zijn zoveel geruchten.
Mochten de geruchten waar zijn, dan zijn de implicaties niet te overzien.
De heer Van ’t Wout (VVD): Voorzitter. Dank aan de Minister voor de
beantwoording. Als ik zo naar mijn lijstje kijk, zijn alle vragen die ik heb
gesteld, afgekruist. Het blijft zo – dat is een beetje het gekke aan dit debat
– dat uitbreiding voorlopig zeker niet aan de orde is. Even reflecterend
over het debatje dat met de SGP ontstond: ik ben het ermee eens dat er
op dit moment eerder uitdagingen in de EU zelf zitten. Ten eerste de
uitdaging om het aantal van 28 landen te behouden. Ten tweede de
uitdaging betreffende de hervormingen die in de Unie nodig zijn.
Afhankelijk van hoe dat afloopt, is de vraag van het absorptievermogen
van de Unie bij uitbreiding, aan het eind van het proces, nog steeds
relevant, ook als men aan de criteria voldoet. Voor de VVD geldt dat het
gehele toetredingsproces een proces is dat nog altijd eindigt met een
eigenstandig besluit.
Mevrouw Maij (PvdA): Voorzitter. Dank aan de Minister voor de uitgebreide beantwoording op de diverse vragen, van mijn zijde soms wat
herhaalde vragen, over onderwerpen die voor ons van belang zijn. Ik wil
kort aandacht vragen voor en wellicht een reflectie van de Minister krijgen
op wat er aan de andere kant plaatsheeft, namelijk een soort van fatigue.
Het perspectief komt er de komende vijf jaar in elk geval niet. Volgens
sommigen aan deze zijde van de tafel had het er überhaupt niet moeten
zijn en aan het eind waarschijnlijk ook niet. Hoe kunnen we dan toch de
energie erin houden voor de noodzakelijke veranderingen? Hoe kunnen
we bij een land als bijvoorbeeld Macedonië de energie erin houden? Op
dat land ligt een politieke stop van enkele lidstaten. Het land heeft wel een
aantal stappen genomen die door het politieke geschil echter niet verder
een onderhandelingsvorm krijgen. De stappen vooruit worden soms
mondjesmaat gezet. In een land als Bosnië wordt een enkele stap vooruit
gezet. De Minister zegt waarschijnlijk terecht dat het kandidaatlidmaatschap nog wel wat vroeg komt. Het is echter wel goed om het
perspectief te behouden om te voorkomen dat aan de andere kant de
fatigue toetreedt. De Minister heeft in zijn debatje met de heer Beertema
uitgebreid betoogd dat Nederland er zelf ook belang bij heeft dat daar een
aantal hervormingen plaatsheeft. De hervormingen zijn niet alleen van
belang voor de veiligheid en het perspectief daar, maar ook voor
Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

27

De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Op het risico af dat de Minister in
een kramp schiet, wil ik toch wijzen op het verschil in verhouding tussen
de Nederlandse Tweede Kamer en het kabinet en het Europees Parlement
en de Europese Commissie. Wanneer de Kamer iets ziet wat haar
wenkbrauwen doet fronsen met betrekking tot het verschijnen van zo’n
rapport over Turkije, vind ik dat de Kamer dat bij het Nederlandse kabinet
moet kunnen neerleggen. De Minister moet daarover op verzoek van de
Kamer op een of andere wijze bij de Europese Commissie aan de deur
kunnen kloppen. De zorgen lijken Kamerbreed te worden gedeeld door de
oppositie en coalitie. In elk geval plaatst een ruime meerderheid er
vraagtekens bij of het proces wel helemaal zuiver is gegaan. We hebben
het over de kern van de zaak, over de democratie in Europa, waarvan
velen in de Kamer zeggen dat zij nog kan worden verbeterd. De Minister
hoort dat in elk geval elke week van mij. Er moet een vinger aan de pols
worden gehouden. Ik zou van de Minister van Buitenlandse Zaken op zijn
minst een geïnteresseerdere houding verwachten. Ik nodig de Minister uit
daarop te reageren.
Ik wil het heel kort hebben over het algemene punt van de economische
en financiële integratie. Heeft de Minister nu afstand genomen, want dat
heb ik hem niet duidelijk horen doen, van mijn interpretatie dat de
kandidaat-lidstaten op die wijze worden klaargestoomd om tot de
eurozone toe te treden? Dat is iets wat gezien de huidige stand van zaken
in de eurozone misschien helemaal niet meer wordt gewenst. Er zijn
vraagtekens geplaatst door de kandidaat-lidstaten. Kan de Minister daarop
reageren?
Ik heb een heel klein puntje over Dayton en Bosnië. Naar mijn opvatting is
het referendum in strijd met de afspraken inzake het toetredingsproces.
Wat is de feitelijke consequentie van het referendum in Bosnië? Welke
consequenties moeten we daaraan verbinden vanuit Europa? Zijn er
sanctiemechanismen? We hebben het over een land dat geen lid is.
Ik sluit af met een puntje over de vluchtelingen in verband met de
Turkije-deal, wat dat dan ook precies mag zijn, want ik weet het inmiddels
niet meer. Er zitten landen in het toetredingsproces die bij het vluchtelingenvraagstuk een belangrijke rol spelen, kunnen spelen, soms willen
spelen en soms niet willen spelen. Op welke wijze wordt die rol vanuit de
EU, vanuit de Europese Commissie zo u wilt, betrokken bij het
toetredingsvraagstuk?
De heer Verhoeven (D66): Voorzitter. Dank aan de Minister voor de
beantwoording. Ik vond het niet teleurstellend. Ik vond het wisselend. Het
antwoord op een aantal herhaaldelijk gestelde vragen was inderdaad op
sommige punten wel wat onder de maat. Ik sluit me aan bij wat de heer
Van Bommel zei. De Minister gaat in op de institutionele of relationele
verhoudingen tussen de verschillende instituten in Europa. Dat is terecht,
maar ik zou het op zijn plaats vinden als de Minister een geste naar de
Kamer maakt en laat zien dat het hem iets meer interesseert in plaats van
dat hij zegt dat hij er niet over gaat.
Er is een neiging om heel kritisch te zijn op alles. Dat is terecht, want er
zijn zorgen omdat een heleboel landen niet de goede kant opgaan. Ik vond
het goed dat de Minister in dit debat bij alle vijf de landen een aantal
vooruitgangslichtpuntjes heeft genoemd. Alle kritiek is op zijn plaats en
we zijn er natuurlijk nog lang niet. Dat is allemaal waar, maar om nu te
zeggen dat er helemaal niets is bereikt, dat is ook weer niet waar. Dat ben
ik met de Minister eens. Het blijft een proces met harde criteria als grens,
maar er moet ook worden genoemd dat sommige onderdelen van de
toetredingscriteria de goede kant opgaan.
De Minister ging niet in op mijn vraag over de Syrische vluchteling. Ik heb
berichten van Amnesty International ontvangen dat een Syrische
vluchteling al negen maanden vastzit op een vliegveld. Ik wil daarop
graag nog een reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

28

Onderdeel van de deal met Turkije is het sociaaleconomische perspectief
van de Syrische vluchtelingen in Turkije. De Minister heeft iets gezegd
over faciliteiten en onderwijs, maar welke concrete punten laat Turkije zien
om de sociaaleconomische situatie van Syrische vluchtelingen te
verbeteren?
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Om te beginnen dank aan de Minister
voor de duidelijke beantwoording en de duidelijke positiekeuze, al deel ik
die niet in alle opzichten. Toen ik de Minister de beantwoording hoorde
leveren, moest ik denken aan een gesprek dat ik eens in een verslag las.
Dat gespreksverslag luidde als volgt. Er liep iemand in de supermarkt en
die hoorde de ene schappenvuller tegen de andere zeggen: «We hebben
bij wiskunde integreren gekregen. Dat is moeilijk joh.» «Oh», zegt de
ander, «integreren? Dat is niet zo moeilijk. Differentiëren, dat is pas
moeilijk.» Een integratieproces is lastig. Wil je van de EU een zeker
samenhangend geheel maken of houden, dan moet je bepaalde integratieve momenten en elementen versterken. Maar daar kom je er niet meer
mee, naar mijn overtuiging. Ik heb de dingen op mij laten inwerken en
heb de zaak nuchter proberen te analyseren: je moet gaan differentiëren
binnen de EU. Die opdracht is onontkoombaar en heeft bovendien al zijn
basis met de relaties in de tweede of derde ring. Ik vind het jammer dat ik
de Minister naar mijn smaak te afhoudend hoor opereren. Ik wil erop
aandringen om in Europees verband niet alleen de verschillende tempo’s
maar ook de verschillende eindstations te benoemen. Dat dient het
continent Europa, het vasteland, het werelddeel Europa. Het overstijgt het
belang van de EU. Het zou best kunnen dat het een veel langere weg is,
maar ik geloof niet in het oorspronkelijke einddoel van allemaal binnen de
EU. Ik zou het zeer op prijs stellen als er op dit punt nog wat positieve
reflectie komt.
Minister Koenders: Voorzitter. Ik ben zelf een bètaleerling. Destijds
moesten wij zowel kunnen integreren als differentiëren, dus dat probeer ik
zo veel mogelijk vast te houden. We hebben herhaaldelijk, ook afgelopen
maandag, gesproken over de spanningen die bestaan over de ontwikkelingen van het Europese integratieproces an sich. Daar is geen misverstand over. We hebben een gebrek aan convergentie op een aantal
punten. Er zijn verschillen van mening. Die zijn naar mijn overtuiging niet
onoplosbaar, maar ze zijn er wel. We hebben ook uitgebreid besproken
dat er spanningen zijn in de tijd dat Nederland het voorzitterschap
overneemt. Onze energie is erop gericht om ervoor te zorgen dat we met
deze 28 landen op een zinnige manier omgaan met de grote problemen
van onze burgers, zoals veiligheid, economie en migratie.
Wat ik ook aan de orde wilde brengen maar waar ik hier niet lang op kan
ingaan, is het advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken dat
ingaat op het punt van de heer Bisschop. Wij zullen een adviesbeoordeling geven over de vraag wanneer er in de EU sprake is van cherry
picking, of kersen plukken. Als het je toevallig leuk uitkomt, doe je mee.
Als het op betalen of solidariteit aankomt, ben je er niet bij. Het is een
reële vraag met betrekking tot de gedifferentieerde ontwikkelingen die we
deels al kennen bij een aantal dossiers, zoals onder andere Schengen en
de Europese Monetaire Unie.
Over de eindstations heb ik het volgende te zeggen. Er is geen enkele
noodzaak om te zeggen dat er een soort ideologie is die bepaalt dat
iedereen in de EU komt. Dat is helemaal niet het geval. Er zijn politieke
keuzes gemaakt. Die hebben een open einde. Die keuzes hebben te maken
met de belangen van onszelf, met geheel politieke ontwikkelingen en met
economische ontwikkelingen. Daardoor zijn we een bepaalde richting
opgegaan. Men kan zeggen dat dit volstrekt verkeerd is gezien. Dat kan.
Als iemand dat vindt, is dat absoluut een legitiem standpunt. Ik ben er nog
niet van overtuigd dat dat juist is. Ik heb gewezen op een aantal dingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

29

die voor Nederland zeer belangrijk zijn en die wel eens ondergesneeuwd
raken, namelijk het belang van het toetredingsperspectief voor landen en
de hervormingen die daar plaatsvinden. Het is vervolgens een vrij
zakelijke afweging die te maken heeft met het Europees gedachtengoed
en met samenwerking, maar ook met de wereld waarin wij momenteel
leven. Je kunt daar verschillend tegenaan kijken. Daarnaast speelt de mate
van verdieping van de Europese integratie et cetera een rol. Ik ben blij dat
een heleboel landen of partijen die normaal sceptisch zijn ten opzichte van
de Europese integratie, vinden dat het een stapje verder moet gaan,
omdat de uitbreiding kennelijk een risico schept. Er zit een zekere mate
van contradictie in de posities die ik vanmiddag daarover hoorde, maar
daar is niets op tegen. We leven in een wereld die snel verandert. Het
Nederlandse kabinet heeft de positie die het vandaag heeft ingenomen en
doet dat op een vrij zakelijke manier, die transparant is. De gegevens zijn
onder andere via de Commissie naar voren zijn gebracht.
Ik wil de Kamer heel graag overal mee helpen, maar soms moet je dingen
afwijzen, zoals het opnieuw opstellen van een brief over Turkije. Er is
gezegd dat er geruchten zijn en dat het kabinet die moet uitzoeken. Zo zit
het niet in elkaar. Het kabinet is er niet om eindeloos geruchten uit te
zoeken. Als er berichten zijn, kunt u daarnaar vragen. We geven daar
antwoord op. Zo heb ik de Kamervragen op een aantal punten over Turkije
beantwoord. Ik wil het hier nog wel eens politiek zeggen als men dat
belangrijk vindt. Het is essentieel dat Turkije alles doet om ervoor te
zorgen dat de grens met ISIS wordt afgesneden. Daar zijn we het volgens
mij over eens. Dat is de kern. Daarop wordt druk uitgeoefend bij Turkije. Ik
vind het belangrijk om dat nogmaals te zeggen. Het punt wordt herhaaldelijk in onze gesprekken met de Turkse regering aan de orde gesteld.
Turkije is er overigens zelf mee bezig. Ik wijs op Incirlik, waar de luchtmacht opstijgt om doelen van ISIS aan te vallen, even los van hoe de
Kamer daarin staat. Sinds de aanslagen in Suruç zijn er meer activiteiten
van de Turkse regering. Dat is essentieel.
Ik ben het eens met de manier waarop de VVD-fractie het punt van de
absorptiecapaciteit naar voren heeft gebracht. Het altijd een eigenstandige
afweging van de EU, op basis van alle elementen die ze bij elkaar heeft.
Er is een belangrijke vraag gesteld die niet zo gemakkelijk te beantwoorden is over de reflectie ten aanzien van of er een zekere
vermoeidheid is. Ik denk dat het waar is dat er sprake is van een
vermoeidheid. Sommige landen werken heel hard aan de toetreding. Het
is echt een gigantisch proces. Het wordt wel eens onderschat door de
mensen die gemakkelijk met een lijstje komen. Als je ziet wat het
maatschappelijk betekent in veel landen, daar neem ik mijn petje voor af.
Bij het toetredingsproces wordt gekeken naar de plussen en minnen. Laat
daar geen misverstand over bestaan. Als blijkt dat een paar landen ineens
zeggen dat ze niet meer willen terwijl we van alles doen, kan dat
inderdaad aanleiding geven tot een zekere mate van vermoeidheid. Dat
begrijp ik wel. Daarom is het Nederlandse kabinet die opinie niet
toegedaan. Er zijn bepaalde arrangementen. Daar staan wij achter. We
gaan daar op een eerlijke manier mee om. Dat is de manier waarop
vervolgens die fatigue kan worden tegengegaan. Dat kan overigens wel
eens worden misbruikt. Ik ben er niet van onder de indruk dat mensen
zeggen dat het aan de EU ligt dat ze nog niet aan de voorwaarden hebben
voldaan. Het is het ownership van de landen. Die hebben dat zelf in de
hand. Het wordt gauw een blame game aan twee kanten. De dynamiek is
belangrijk genoeg als we kijken naar het belang van de regio voor Europa
en de bescherming van de Europese normen en waarden. Dat is essentieel.
Ik kom op het punt van het referendum van de Republika Srpska. Er
bestaat een sanctiemechanisme ten aanzien van Bosnië en Herzegovina.
Ik vind daarvoor nu geen enkele aanleiding om dat in te zetten. Om u in te
lichten: het sanctiemechanisme kan worden ingezet voor bepaalde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

30

personen die de integriteit van Bosnië en Herzegovina bedreigen. Dat is
een feitelijke constatering.
De heer Van Bommel (SP): Dat is mij uiteraard bekend. Mijn vraag was
gerelateerd aan het referendum. Zijn er politieke instrumenten om daarbij
iets te betekenen, om druk uit te oefenen?
Minister Koenders: Dat is dit instrument.
De heer Van Bommel (SP): Maar tegelijkertijd zegt de Minister dat het
niet wordt ingezet.
Minister Koenders: Nee, dat zeg ik niet. Ik zeg: er is nu nog geen
aanleiding om het in te zetten. We weten nog niet of het doorgaat, wat de
vraagstelling is, of het inderdaad de integriteit ...
De heer Van Bommel (SP): Helder. Wij blijven dit volgen.
Minister Koenders: Zeker. Dat is terecht, want de integriteit van Bosnië en
Herzegovina is een belangrijk punt dat al heel lang speelt, sinds de
Dayton-akkoorden.
Er zijn vragen gesteld over wat Turkije doet om vluchtelingen te helpen.
Enorm veel. Daar kunnen we van onder de indruk zijn. De vluchtelingen
hebben recht op toegang tot diensten zoals scholing en gezondheidszorg.
In het actieplan is men gecommitteerd tot participatie in de economie.
Daar zijn nu nog beperkingen op. We gaan uitwerken wat dat precies in de
praktijk inhoudt, want dat is wel essentieel. Daar heeft de heer Verhoeven
zeer gelijk in. Wat Turkije momenteel heeft gedaan, is zeer positief voor
een groot aantal vluchtelingen. Het is zaak of dat kan beklijven. Zijn er
economische activiteiten? Er is terecht een aantal opmerkingen over
gemaakt die het Nederlandse kabinet ondersteunt en in de uitwerking
verder aan de orde zal stellen.
Ten aanzien van een aantal andere vragen heb ik niet meer toe te voegen
dan wat ik in eerste termijn heb gezegd, behalve misschien over het punt
van het perspectief waar de heer Van Bommel mij naar vroeg. Als je lid
wordt van de EU, heb je geen opt-out ten aanzien van de Europese
Monetaire Unie. Hoofdstuk 17 gaat over de voorbereiding daarop. Er is
geen opt-out voor een kandidaat-lid, nog even los van het moment
waarop dat zou kunnen en de vraag of dat zinnig is of niet.
Mevrouw Maij (PvdA): Misschien heb ik het antwoord gemist, maar ik
had een vraag gesteld over Macedonië en de landen die een blokkade
hebben op het openen van hoofdstukken, in het kader van die
vermoeidheid, die fatigue. Macedonië voldeed een aantal jaar geleden wel
degelijk aan de benchmark en kachelt nu achteruit. Er liggen bij een aantal
lidstaten nog steeds blokkades op. Hoe kom je dan vooruit, zonder te
zeggen dat in Macedonië zelf een aantal stappen moet worden gezet? Ik
ben het met de Minister eens dat veranderingen interne veranderingen
moeten zijn.
De heer Verhoeven (D66): Er staat nog een vraag van mij open over de
Syrische vluchteling die volgens berichten van Amnesty International al
negen maanden op een Turks vliegveld vastzit.
Minister Koenders: Ik zal daarnaar kijken en de Kamer daarover inlichten
zodra er meer informatie over bekend is. Ik moet dat nagaan.
Mevrouw Maij maakte een punt over Macedonië. Die vermoeidheid heeft
zeker te maken met de naamkwestie. Het is onbegrijpelijk dat de
naamkwestie niet is opgelost. Dat hebben we uiteraard besproken met de
Grieken, Bulgaren en Macedoniërs. Zoals Nederland op sommige dingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

31

een veto kan hebben – wat we graag willen – gebeurt dat in dit geval dus
ook ten aanzien van de naamkwestie. Ik heb wel de indruk dat de huidige
Griekse regering welwillend is om daarvoor een oplossing te vinden. Pas
als dat zo is, kan er over een oplossing worden gesproken. Ik geloof dat
ambassadeur Nimetz dat behandelt. Ik ben ooit in 1995 een tijd in het
voormalige Joegoslavië, in Bosnië, geweest. Ook toen was Nimetz aan het
bewind om iets te zoeken voor de naamkwestie, dus dat is wel tragisch.
Dat daar een vermoeidheid uit komt, ben ik zeer met mevrouw Maij eens.
Het Nederlandse kabinet kan daar niet veel aan doen. We stellen het
natuurlijk wel aan de orde. Het probleem in Macedonië is van een andere
orde. Zoals de Kamer weet, probeert een aantal leden van het Europees
Parlement en ook de Europese Commissaris een soort deal te krijgen
tussen de verschillende partijen naar aanleiding van het afschuwelijke
afluisterschandaal in Macedonië. Dat heeft in aanloop naar de nieuwe
verkiezingen momenteel de eerste aandacht, maar voor de rest ben ik het
zeer eens met de analyse van mevrouw Maij.
De voorzitter: Ik heb de volgende twee toezeggingen genoteerd.
– De Minister zegt toe dat de Kamer de implementatievoorstellen
ontvangt van de roadmap visumliberalisatie Turkije, met een kabinetsappreciatie, nadat de voorstellen zijn gepresenteerd.
– De Minister zegt toe schriftelijk terug te komen op het bericht van
Amnesty International dat een Syrische vluchteling al negen maanden
in detentie zit op een Turks vliegveld.
Ik rond het algemeen overleg af, onder dankzegging aan de Minister, de
staf, de Kamerleden, de mensen op de publieke tribune en in het bijzonder
de ambassadeurs en de medewerkers van de ambassade voor hun
aanwezigheid vandaag bij dit algemeen overleg.
Sluiting 16.50 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 23 987, nr. 155

32