8
Begroting Economische Zaken (onderdeel Landbouw en Natuur)
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2016 ( 34300-XIII
).
De voorzitter:
We gaan door met de begroting Economische Zaken,
onderdeel Landbouw en Natuur. We hebben nog drie
blokken te gaan. Het zou mooi zijn als we om 17.30 uur
klaar kunnen zijn met de reactie van de regering in eerste
termijn, want dan staan er megastemmingen gepland. Dan
kunnen we 's avonds doorgaan met deel twee van het
debat. Maar dat is wellicht een erg ambitieuze doelstelling.
Als u allen, zowel de regering als de Kamer, puntig formuleert, komen we een heel eind. Ik zou heel blij zijn als we
om 17.30 uur klaar zouden kunnen zijn.
De algemene beraadslaging wordt hervat.

Van Dam:
Voorzitter. Ik zal proberen zo min mogelijk vragen uit te
lokken; dat zal helpen. Het tweede blok van mijn beantwoording gaat over natuurlijker eten. Zoals Ban Ki-moon vorig
jaar tijdens de klimaattop in New York al zei, staat de wereld
voor twee heel grote uitdagingen: een super snel groeiende
wereldbevolking voorzien van energie en van voedsel,
zonder daarbij de natuur en het klimaat onherstelbaar te
beschadigen. In het door mensen en dieren dichtbevolkte
Nederland voelen we die druk elke dag en zijn we continu
op zoek naar steeds efficiëntere productiemethoden, die in
balans zijn met de unieke natuur die we hier hebben. Ik zei
zonet al dat de enige toekomst voor de landbouw een
duurzame landbouw is. De richting is natuurlijker. Ik kom
zo te spreken over dierenwelzijn, het wetsvoorstel dierenaantallen, de regels in Brabant, de antibiotica, de rituele
slacht, mest en fosfaat, de weideslacht en de aanlandplicht.
Ik begin met dierenwelzijn. Veehouders werken dagelijks
en met ongelooflijk veel passie — dat heb ik bij mijn eerste
werkbezoeken mogen zien — aan de veehouderij en de
verduurzaming daarvan. Dierenwelzijn is daar een integraal
onderdeel van. Op dierenwelzijnsgebied behoort Nederland
al tot de koplopers en daar mogen we trots op zijn. Ik realiseer me dat het verder verankeren van dierenwelzijn in een
duurzame veehouderij geen eenvoudige opgave is. De
ontwikkeling van nieuwe veehouderijsystemen zoals de
rondeelstal, de windstreekstal, de vrijloopstal en de nieuwe
kraamhokken voor zeugen laten zien dat met goede huisvesting en goed management veel winst te behalen valt.
Daarbij spelen ook randvoorwaarden als het kunnen vermarkten van die producten op de nationale en internationale
markt een rol. De sector, de keten en de Dierenbescherming
werken daar gezamenlijk aan, ondersteund door de overheid. Ik ben dus ook graag bereid om met alle dierenbeschermingsorganisaties die hieraan willen bijdragen, om tafel te
gaan. Belangrijk is dat de hoge ambities van Nederland op
het vlak van dierenwelzijn ook hun weerslag krijgen in

Tweede Kamer

Europese regels. Dat is niet alleen belangrijk voor eerlijke
concurrentieverhoudingen binnen de EU, maar ook voor
de verbetering van het dierenwelzijn in andere EU-lidstaten.
Met een aantal andere koplopers — Duitsland, Denemarken,
Zweden en nu ook met steun van Luxemburg, België en
Oostenrijk — wordt actief ingezet om gezamenlijk het dierenwelzijnsniveau in de hele Europese Unie te verhogen.
De voorzitter:
Ik heb het idee dat u met een soort inleiding bezig bent.
Hebt u die hiermee afgesloten?
Van Dam:
Nee, voorzitter, ik was al volop bezig met het beleid ten
aanzien van dierenwelzijn.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan staan de hoge ambities toch wel in erg schril contrast
met de werkelijkheid. De staatssecretaris heeft het over de
rondeelstal. Ik had het daar in mijn eerste termijn ook al
over. Daar zijn er nog maar vier van. Daarin verblijven
18.000 dieren terwijl er in Nederland bijna 47 miljoen kippen
zijn. Dat zijn peanuts. Het stelt niets voor. In de afgelopen
tien jaar is er niets veranderd. Er is er per jaar maar één bij
gekomen. Dan kan deze staatssecretaris toch niet zeggen
dat de kippenhouderij echt vol bezig is met verduurzaming?
Van Dam:
In een eerder deel van dit debat heb ik gezegd dat het voor
mevrouw Thieme ongetwijfeld niet altijd snel genoeg gaat.
Ik begrijp zowel haar ambitie als haar ongeduld. Je moet
je echter ook realiseren dat wij spreken over een grote
sector waarin veranderingen sowieso niet van de ene op
de andere dag kunnen plaatsvinden, maar tijd vergen. Ik
zie echter positieve ontwikkelingen. De rondeelstal is er
daar één van. Je ziet overigens ook dat consumenten steeds
bewuster kopen. In de Nederlandse supermarkten zijn al
geen losse kooieieren meer te koop. Er zijn alleen scharreleieren, vrije-uitloopeieren en biologische eieren. Je ziet ook
dat de consument steeds vaker biologische en duurzame
producten koopt. Alleen al vorig jaar is dit aandeel met 18%
gestegen. Er zijn dus positieve ontwikkelingen. Ik denk dat
wij het er beiden over eens zijn dat wij op die weg voort
moeten. Daarbij kunnen wij samen met de sector stappen
zetten. Ik heb er mij al een beetje bij neergelegd dat die
stappen voor mevrouw Thieme waarschijnlijk nooit snel
genoeg zullen zijn, maar ik hoop wel dat haar de richting
bevalt.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is jammer dat een idealist zich al zo snel neerlegt bij
het gebrek aan snelle stappen. Opvallend is ook dat de
staatssecretaris nu juist een maatregel tot dierenwelzijnsverbetering noemt die de overheid heeft genomen, namelijk
een verbod op kooieieren. Daardoor zijn alle kippenhouders
overgestapt op scharreleieren, vrije-uitloopeieren en biologische eieren. Kan de staatssecretaris ook maar één voorbeeld noemen van een verbetering van het dierenwelzijn
door zelfregulering? Ik bedoel dan echt een stap in de goede
richting, want van de rondeelstallen zijn er maar vier. Een
en ander is vooral gericht op de binnenlandse markt. 70%
is nog steeds hetzelfde en gewoon gangbaar. Kan de

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-1

staatssecretaris zeggen waar de sector nu echt zelf een stap
heeft gezet?
Van Dam:
Mevrouw Thieme heeft het in dit geval niet helemaal juist.
De gewone kooieieren zijn weliswaar verboden, maar binnen de EU zijn de verrijkte kooi en de koloniehuisvesting
nog steeds toegestaan. De eieren daarvan komen niet in
de Nederlandse supermarkt. Ze worden wel verwerkt in
producten, maar de supermarkt koopt scharreleieren, vrijeuitloopeieren, biologische eieren of rondeeleieren. Dat laat
zien dat de supermarkt bezig is met het verduurzamen van
het aanbod. Dat zei ik straks ook al over vlees. Er worden
stappen gezet om ervoor te zorgen dat het vlees dat in de
supermarkt ligt, binnen een aantal jaren niet meer van dieren komt die leven zoals zij dat nu doen, maar van dieren
die een iets beter leven hebben gehad. Er worden dus wel
degelijk stappen gezet. Ongetwijfeld gaat het voor mevrouw
Thieme niet snel genoeg. Ik respecteer haar ambitie in
dezen, maar ik zie wel degelijk dat vooruitgang wordt
geboekt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ja, er wordt op punten vooruitgang geboekt, maar volgens
mij kan de staatssecretaris niet ontkennen dat op een aantal
onderdelen sprake is van achteruitgang. Ik vind de vraag
van mevrouw Thieme wel interessant. Waar ligt het nu aan?
Dat is natuurlijk de essentie. Vindt nu in de hele agrarische
sector een natuurlijke positieve ontwikkeling plaats? Of
waren de natuurbeschermers en/of de overheid enorm
belangrijke triggers voor die natuurlijke positieve ontwikkeling? De belangrijkste ontwikkeling die zuiver uit de sector
zelf is gekomen, hebben we gezien na de afschaffing van
de melkquota, namelijk een gigantische toename van het
aantal koeien, met alle ellende die we sindsdien hebben
gehad rondom fosfaatrechten, mestverwerking en dergelijke.
Van Dam:
Het onderwerp "mest" komt verderop in dit blokje. Ik denk
dat het vaak een wisselwerking is. Soms stellen maatschappelijke organisaties misstanden aan de kaak. Ook in de
Kamer worden soms misstanden aan de kaak gesteld. Dit
leidt dan weer tot meer bewustzijn bij consumenten, die
dit vertalen in hun aankoopgedrag. Dit zet ook druk op de
markt om zich hieraan aan te passen. Dat gebeurt dan ook.
Soms grijpt de overheid ook in. Ik vertelde net dat we
optrekken met andere Europese landen en dat we een soort
kopgroep gevormd hebben. Het is namelijk nadelig als er
geen level playing field is binnen de Europese Unie. Wij
willen stappen zetten in het verbeteren van dierenwelzijn,
maar in andere landen, bijvoorbeeld die in Oost-Europa en
Zuid-Europa, speelt dit maatschappelijk minder dan hier.
Andere landen willen die stappen niet zetten. Dat leidt tot
een concurrentienadeel voor onze boeren. Om dit weg te
nemen willen we samen met die landen die ik net noemde,
optrekken om in Europees verband de dierenwelzijnsnormen op te hogen en bijvoorbeeld de ingrepen uit te faseren.
Die stappen kunnen we zetten, omdat we hierin gezamenlijk
optrekken met een aantal landen en een soort kopgroep
vormen. In dit voorbeeld komen de stappen inderdaad
vanuit de overheid.

Tweede Kamer

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik vind dat de staatssecretaris niet een te romantisch beeld
moet schetsen van de sector. Alles wat op het gebied van
dierenwelzijn, verbeteringen in de agrarische sector en
verduurzaming is gebeurd, is gebeurd onder rechtstreekse
of indirecte invloed van de overheid en van andere
belanghebbenden. Het is niet uit de sector zelf gekomen.
Van Dam:
Laat ik het andersom zeggen. Ik vind dat de heer Grashoff
— dat geldt soms ook voor andere leden van deze Kamer
— niet alleen maar een negatief beeld moet schetsen van
de sector. De passie bij boeren voor hun dieren is ongekend.
Daar zouden velen van ons een voorbeeld aan kunnen
nemen. Ik weet ook dat boeren vaak zelf stappen willen
zetten, bijvoorbeeld naar meer dierenwelzijn. Ze hebben
echter ook te maken met de marktomstandigheden waarin
ze moeten produceren. Die marktomstandigheden kunnen
we helpen veranderen. We kunnen de boeren ook helpen
met het maken van een verandering. Laten we niet alleen
maar negatief erover spreken. Bij de boeren die ik ontmoet
heb, niet alleen in de afgelopen weken maar ook daarvoor,
heb ik een enorme passie gezien, zowel voor het dier als
voor het dierenwelzijn.
De heer Graus (PVV):
Ik deel het laatste wat de staatssecretaris heeft gezegd. De
klokkenluiders uit de sector die zich bij mij gemeld hebben,
hebben gezegd dat er het een en ander moet veranderen,
maar dat er dan wel een level playing field, een gelijk
speelveld, moet komen. Daar wachten die jongens ook op
voordat ze voorop gaan lopen.
Ik hoorde de staatssecretaris een lijstje noemen van landen
waarmee Nederland gaat samenwerken op het gebied van
dierenwelzijn. Mogelijk kan de staatssecretaris ook samenwerken met Bulgarije. Bulgarije staat niet bekend om zijn
diervriendelijkheid, maar in navolging van hetgeen de PVV
wilde, is er wel een fulltimedierenpolitie. Ik ben net terug
uit Bulgarije. Er komen 60 fulltimedierenpolitieagenten en
men gaat dit aantal nog uitbouwen. Er volgen nog acht of
negen landen die een fulltimedierenpolitie krijgen. Die
hadden wij ook ooit, tijdens Rutte I, toen de PVV nog mee
mocht beslissen. Nu zijn we op dat gebied zo langzamerhand een ontwikkelingsland aan het worden. Mogelijk kan
de staatssecretaris een keer met mij meegaan, als hij toch
tochtjes gaat maken en met de ChristenUnie onder een
paraplu gaat lopen. Misschien kan hij dan ook met mij naar
Bulgarije gaan. Dan kunnen we zien hoe het echt moet.
De voorzitter:
We zullen zien of de staatssecretaris met u meewil.
Van Dam:
Ik dank iedereen voor de uitnodiging. Misschien kunnen
we met zijn allen naar Bulgarije. Volgens mij gaan we over
een paar weken al gezamenlijk naar Berlijn. Laten we
daarmee beginnen en dan zien we of het bevalt. Dat lijkt
me goed. Ik noemde de landen waarmee wij op kop lopen
in Europa en waarmee wij samenwerken: Duitsland, Denemarken en Zweden. Er komen er steeds meer bij. Ik noemde
Luxemburg, België en Oostenrijk. Wij voegen er natuurlijk

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-2

heel graag landen aan toe, omdat wij die discussie ook in
Europa willen voeren en omdat wij dierenwelzijnsnormen
in Europa willen ophogen, zowel in het belang van dierenwelzijn als in het belang van onze boeren. Als wij willen dat
die stappen zetten, moeten ze ook een level playing field
hebben binnen Europa. Een beter dierenwelzijn kan gepaard
gaan met iets hogere kosten. Als je vervolgens wordt
weggeconcurreerd door boeren elders in Europa, doet dat
uiteindelijk alle inspanningen teniet. We willen er stappen
in zetten. Ik ben ook blij dat we met een aantal landen
gezamenlijk kunnen optrekken. Dat maakt meer massa. Die
massa wordt groter en dat zal dus effect hebben. Als Bulgarije zich daarbij wil aansluiten, zou ik daar bijzonder blij
mee zijn.
De heer Graus (PVV):
Daar doelde ik natuurlijk niet op, want Bulgarije loopt ver
achter als het om dierenwelzijn gaat. Wij hadden hier een
fulltimedierenpolitie, een zeer succesvol korps. Nergens in
de wereld zijn er zo veel bijvangsten gedaan als door de
dierenpolitie: huiselijk geweld, hennepplantages, gestolen
voertuigen, wapenbezit, noem maar op. Deze zijn gedaan
bij invallen door de dierenpolitie na een melding van een
vermagerde of een mishandelde hond op een erf. Er wordt
binnengevallen en dan tref je bij die zieke idioten heel veel
parameters vernuftigheden aan. Nu krijgt Bulgarije, een
onderontwikkeld land op het gebied van dierenwelzijn, een
fulltimedierenpolitie. Hetzelfde geldt voor Singapore,
Scandinavische landen en tal van andere landen. Zij gaan
dadelijk met een fulltimedierenpolitie komen; ik ben daar
zelf mee bezig, want ik ben de grote lobbyist in heel de
wereld hiervoor. Iedereen gaat dadelijk een fulltimedierenpolitie krijgen, behalve Nederland waar het ooit is begonnen. Dat kan natuurlijk niet. Even voor de duidelijkheid:
"Animal Cops" is een televisieserie over boa's, buitengewone opsporingsambtenaren, die wij hier ook al tientallen
jaren hebben. Het is geen dierenpolitie, geen animal police.
Animal cops zijn boa's en geen dierenpolitie.
Van Dam:
Dit dreigt een beetje een herhaling van het debat van eerder
op de dag te worden. Ik ken de passie van de heer Graus
en waardeer die ook. Hij weet dat wij ervoor hebben gekozen om de taken van de dierenpolitie te integreren met het
reguliere politiewerk, maar ze wel gericht te beleggen bij
politieagenten die specifiek gespecialiseerd zijn in het
opsporen en aanpakken van dierenmishandeling. Hij kan
daarover verder debat voeren met collega's van Veiligheid
en Justitie. Hij kent de keuzen die het kabinet heeft gemaakt
en die gaan niet meer veranderen in deze periode.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme heb ik al gehoord in dit blokje, dus ik laat
de staatssecretaris weer praten. Mevrouw Thieme?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter, het is een belangrijk punt voor mij om het over
dierenwelzijn te hebben.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dart begrijp ik, maar u bent in dit interruptieblokje al aan
bod geweest en anders komen we nooit verder.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Kan ik aan het eind van dit blokje wel terugkomen?
De voorzitter:
Ja, u kunt dan helemaal losgaan.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Mooi zo.
Van Dam:
Gelukkig, voorzitter.
Wij werken niet alleen samen als het gaat om het verhogen
van dierenwelzijn door het uitfaseren van ingrepen, maar
ook door het verbeteren van de transportomstandigheden
en de transportduur, waarnaar ook mevrouw Thieme heeft
gevraagd. Samen met Duitsland en Denemarken is een
position paper over transport geschreven, die deel uitmaakt
van de Verklaring van Vught. Hierin is het verkorten van de
reistijd vermeld, het verbeteren van de condities voor dieren
tijdens het transport en het optimaliseren van de handhaafbaarheid. Dit gaat onder andere via geharmoniseerde en
centraal geregistreerde gps-systemen binnen de Europese
Unie. Nationaal ligt de focus op de beleidsregels over stahoogte, de beladingsgraad en kwaliteitssystemen van de
sector. Voor dit laatste punt zijn pilots opgestart, die binnenkort worden geëvalueerd.
De heer Graus heeft gevraagd om de mogelijkheid te faciliteren dat er een stichting komt die tot doel heeft om geld
in te zamelen om beloningen uit te loven om dierenbeulen
op te sporen. Het initiatief daarvoor — het gaat hier om
dierenbeulen en zij kunnen strafrechtelijk worden vervolgd
— laat ik aan de minister van Veiligheid en Justitie om
eventueel in overleg met private partijen naar een voorstel
voor een dergelijke stichting te kijken.
Ik kom bij de intensieve veehouderij. Het kabinet streeft een
integrale aanpak na, maar hierover gaat de heer Graus vast
geen vraag stellen.
De heer Graus (PVV):
Het gaat over een gerichte vraag die ik heb gesteld. In ieder
geval dank voor wat de staatssecretaris over de stichting
heeft gezegd. Er zijn veel mensen die geld willen geven,
ook artiesten en rijke ondernemers, maar dat moet wel
gefaciliteerd worden. Het kan niet een of andere tokkieclub
worden waar van alles misgaat en waar maar met de kas
wordt gesjoemeld. Daarom heb ik voorgesteld om de
regering daarbij te laten helpen, zodat er ook een goed
toezicht komt. Mogelijk kan de staatssecretaris vandaag
ook zijn stem laten gelden naar de minister van Veiligheid
en Justitie. Ik zie de minister niet iedere week, hij wel.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-3

Van Dam:
De voorzitter zou in dit soort situaties soms zeggen dat het
stenogram zal worden doorgeleid. Ik zal het signaal van de
heer Graus doorgeleiden naar de minister van V en J, maar
het ligt echt bij hen. Tegen de heer Graus zeg ik dat hij ook
bij de minister van Veiligheid en Justitie moet aankloppen
om hierover verder te spreken, omdat een dergelijke stichting en het doel daarvan op zijn terrein liggen.
De heer Geurts (CDA):
De staatssecretaris springt over naar een nieuw blokje. Ik
wil nog even blijven stilstaan bij dierenwelzijn. De staatssecretaris heeft vakkundig het plan van de PvdA over de
kiloknaller afgeserveerd. Mevrouw Dikkers sprak ook over
het op de benen houden van dieren in Nederland door
antibioticagebruik. Wat vindt de staatssecretaris van deze
uitspraak?
Van Dam:
Vanmorgen heb ik volgens mij al drie keer gezegd dat ik
daar op een later moment — we zijn er nu heel dichtbij —
op terug zou komen. Wellicht kan de heer Geurts dus nog
heel even geduld hebben, want twee onderwerpen verder
kom ik eraan toe.
De heer Geurts (CDA):
Voor deze keer ga ik dan mijn geduld proberen uit te oefenen.
De voorzitter:
Even voor onze dienstregeling: welk blokje is dat?
Van Dam:
We zijn nu bij de intensieve veehouderij. Daarna ga ik al in
op antibiotica.
De heer Geurts (CDA):
Bij aanlandplicht?
Van Dam:
Nee, hierna al, na de intensieve veehouderij, want het hangt
met elkaar samen, dus dat is niet geheel onlogisch.
Het kabinet streeft een integrale aanpak voor de veehouderij
na. Onderdeel daarvan is een begrenzing aan of een
beperking van de groei van de veehouderij waar dit uit het
oogpunt van volksgezondheid, milieu, natuur, kwaliteit van
de leefomgeving of maatschappelijke inpassing noodzakelijk
is. Daarbij moet rekening worden gehouden met een grote
regionaal verschillende structuur en omvang van de veehouderij. Op basis van het advies van de Gezondheidsraad
vindt het kabinet het gewenst dat er vanuit het oogpunt
van volksgezondheid beperkingen kunnen worden gesteld
aan het aantal dieren in bepaalde gebieden. Daarom heeft
het kabinet eerder een wettelijk kader aangekondigd. De
heer Van Gerven en mevrouw Thieme hebben gevraagd
hoe het hier nu mee staat. Ik wil u graag meenemen in de
ontwikkelingen op dat gebied.

Tweede Kamer

Het huidige omgevingsrecht biedt handvatten om volksgezondheidsrisico's aan te pakken. In beginsel kunnen op de
algemene grond van bescherming van de volksgezondheid
beperkingen worden opgelegd aan veehouderijen. Voorwaarde daarvoor is dat aannemelijk wordt gemaakt dat de
volksgezondheid in het geding is en dat de beoogde
beperkingen in dat opzicht noodzakelijk zijn. Mevrouw Dikkers vroeg of ik er al kennis van heb kunnen nemen — ja,
dus — dat de provincie Noord-Brabant door toepassing van
het kader van de Crisis- en herstelwet van het ministerie
van I en M extra mogelijkheden heeft gecreëerd om maatregelen te nemen tegen veehouderijen om gezondheidsrisico's te beperken. Dat biedt een basis om in Noord-Brabant
de Maatlat Duurzame Veehouderij en de Brabantse Zorgvuldigheidsscore Veehouderij in het ruimtelijk beleid toe te
passen. Daarnaast kunnen op grond van de Crisis- en herstelwet maatwerkvoorschriften voor geur en fijnstof worden
opgesteld bij bestaande vergunningsvrije veehouderijen
zonder ontwikkelplannen in de zogenaamde urgentiegebieden Noord-Brabant. De Crisis- en herstelwet zal opgaan in
de Omgevingswet. De oplossingen die op dit moment
geboden worden aan de provincie Noord-Brabant worden
daarbij betrokken.
De voorziene nieuwe Omgevingswet bevat kapstokken voor
de toepassing van het voorzorgsbeginsel ter bescherming
van de gezondheid. Volgens het gewijzigde voorstel dat nu
voorligt in de Eerste Kamer dient bij de opstelling van een
omgevingsvisie rekening te worden gehouden met het
voorzorgsbeginsel. Ik wil bekijken op welke manier het
voorgenomen wetsvoorstel dieraantallen en volksgezondheid meerwaarde heeft boven wat nu al geregeld is in de
Omgevingswet, mede na amendering in deze Kamer. Ik wil
de Kamer daarover, en over de consequenties van het
voorgenomen wetsvoorstel, in het begin van 2016 informeren.
Ik kom nu toe aan het onderwerp antibiotica, mijnheer
Geurts. Onderdeel van de verduurzaming van de veehouderij is de aanpak van antibiotica. Daar zet ik mij samen
met de minister van VWS voor in. De heer Geurts refereerde
er al aan dat de woordvoerders daar onderling in hun eerste
termijn flink over hebben gesproken. Laat ik er het volgende
over zeggen. In de Nederlandse sector is al heel veel gerealiseerd. Er is een grote daling bereikt van 58%. Recent is
weliswaar een afvlakking van die daling te zien omdat het
laaghangend fruit is geplukt, maar dat is nog steeds een
heel grote prestatie en een heel grote stap vooruit.
Maar daarmee zijn we er nog niet. Er zijn nog stappen te
zetten om het gebruik van antibiotica verder terug te dringen. Het komend voorjaar stuur ik de Kamer samen met de
minister van VWS de plannen voor het vervolgbeleid op
dit belangrijke dossier. Gezien het belang van dit onderwerp
is het vanzelfsprekend ook een speerpunt voor mij tijdens
het aankomend voorzitterschap van de Europese Unie. Laat
ik het zo zeggen: niet alle lidstaten zijn zo voortvarend bezig
als wij. Antibioticaresistentie houdt meestal niet op bij de
grens, dus het is van groot belang dat ook andere lidstaten
er iets voortvarender mee aan de slag gaan. Daarom organiseren we bijvoorbeeld een grote conferentie in het teken
van one health. Daar zullen zowel de landbouw- als volksgezondheidsministers van de EU aanwezig zijn, omdat we
graag willen bewerkstellingen dat andere landen ons
voorbeeld volgen.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-4

Mevrouw Thieme (PvdD):
De staatssecretaris moet wel enige realiteitszin hebben.
Nederland was een van de landen die de meeste antibiotica
gebruikten in de veehouderij, dus Nederland had ook wel
echt de opdracht om daar als eerste iets aan te doen. Ik zou
heel graag willen dat de staatssecretaris een kader schetst
waarbinnen we vervolgstappen kunnen zetten om het
antibioticagebruik te verminderen. We zien nu dat de sector
overgaat tot het creëren van laboratoriumstallen. Dat zijn
SPF-stallen (Specified Pathogen Free-stallen) of high carestallen. Dat zijn superhygiënische stallen waar dieren hun
natuurlijke gedrag niet kunnen vertonen. Ze komen nooit
buiten. De boel zit potdicht. Je moet douchen als je naar
binnen gaat. Het is computergestuurd. Het is bijna hetzelfde
als een laboratorium. Ik wil graag dat het kabinet aangeeft
dat dit niet de kant is die we op willen. We hebben namelijk
ook een andere opdracht: integraal duurzame en diervriendelijke stallen. Is de staatssecretaris het met mij eens dat
laboratoriumstallen niet de weg zijn die we op moeten?
Van Dam:
In mijn inleiding heb ik al geschetst dat "natuurlijker" een
van mijn drie grote ambities is. Dieren moeten hun
natuurlijke gedrag kunnen vertonen. Dat was de ambitie
van mijn voorgangster en dat zal ook mijn ambitie zijn. Bij
natuurlijk gedrag hoort bij voorkeur niet dat een dier zijn
leven lang in een stal doorbrengt. Dat is wel de realiteit in
een belangrijk deel van de veehouderij. Ik kom straks bijvoorbeeld op de varkenshouderij. De vraag is hoe we
stappen vooruit kunnen zetten op zo'n manier dat het de
sector uiteindelijk sterker maakt.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zeker. Ik verwacht nu dat de staatssecretaris zijn mening
geeft over de ontwikkeling van steeds meer laboratoriumachtige stallen omwille van het verminderen van het antibioticagebruik. Is de staatssecretaris van mening dat dit geen
integrale aanpak is waar hij achter kan staan? Ik wil hier
heel graag een visie op horen. Dan weten de mensen in de
sector ook waar zij wel of niet in moeten investeren.
Van Dam:
Waar bedrijven in Nederland wel of niet in investeren, is
aan die bedrijven zelf. Het is aan ons om te bezien welke
zaken wij eventueel via regulering aanpakken — ik heb net
al aangegeven dat wij dat doen waar dat echt nodig is —
en in welke zaken wij ondersteuning bieden. Als de veehouderijsector voor bepaalde ontwikkelingen ondersteuning
van mij verwacht, zal die vooral gelegen zijn in een integrale
benadering, waarbij we niet alleen werken aan een lager
antibioticagebruik, maar ook aan meer dierenwelzijn, meer
duurzaamheid en meer innovatie. Zoals mevrouw Thieme
terecht zegt, hoort dat integraal bekeken te worden als je
wilt kunnen rekenen op ondersteuning. Dit principe zit nu
bijvoorbeeld ook in een aantal subsidie-instrumenten en
ondersteuningsmaatregelen. Mevrouw Dikkers was daar
gisteren wat kritisch over, maar daarin is de integraliteit
geborgd. Deze zal ook verder worden versterkt.
De heer Van Gerven (SP):
De staatssecretaris heeft vandaag gezegd dat hij meer voor
kwaliteit dan voor kwantiteit gaat in de intensieve veehou-

Tweede Kamer

derij. Nu zijn wij aangeland bij het antibioticabeleid. Hoe
verder we het antibioticagebruik terugdringen, hoe beter
het is. Iedereen is daar voorstander van. In de vleeskuikensector wordt nu nog 80% van de vleeskuikenkoppels met
antibiotica behandeld. Van de langzamer groeiende rassen
is zo'n 95%, een heel grote meerderheid, antibioticavrij. Is
de staatssecretaris bereid om met de sector een omschakeling te bewerkstellingen van het houden van snel groeiende
vleeskuikens naar het houden van robuustere, langzamer
groeiende rassen, zodat het antibioticagebruik vrijwel kan
verdwijnen uit de vleeskuikensector?
Van Dam:
We zullen dat soort ontwikkelingen ook betrekken bij de
toekomstvisie. Mijn voorgangster heeft intensief met de
sector samengewerkt — ik denk bijvoorbeeld aan de Kip
van Morgen; dat project liep helaas aan tegen beperkingen
op het gebied van de mededinging — en die route zal ik
graag voortzetten.
De heer Van Gerven (SP):
Kan de staatssecretaris een eerste appreciatie van deze
gegevens geven? Laten we het gewoon even wat abstraheren. Als een robuuster, langzamer groeiend dierenras tot
minder antibioticagebruik leidt, dan zouden we dat toch
moeten stimuleren? Dat zou volgens mij helemaal passen
in de visie van meer kwaliteit. Dat betekent ook dat er minder antibiotica wordt gebruikt.
Van Dam:
Ik zei net dat ik de inspanningen die mijn voorgangster al
op dat gebied al heeft verricht, dus ook het overschakelen
op andere rassen en het samen met de sector aan meer
dierenwelzijn en minder antibioticagebruik werken, graag
voortzet. Dat is ook het antwoord op de vraag van de heer
Van Gerven. Ik zal die richting dus ook opgaan. Ik zal met
de lijn die ik kies, niet afwijken van die van mijn voorgangster.
Ik kom te spreken over de varkenshouderij, een sector waar
op dit moment de zorgen groot zijn. De heer Van Gerven
heeft gevraagd naar een plan om oude bedrijven in de
varkenshouderij een kans te geven om te stoppen. Ik
onderschrijf dat er een omschakeling moet plaatsvinden
naar meer kwaliteit. Dat is ook aangegeven door de heer
Rosenthal, de voorzitter van de regiegroep Vitale varkenshouderij. De heer Rosenthal heeft aangegeven dat de toekomst van de varkenshouderij meer ligt in een onderscheidend product dan in het voortgaan op de bestaande weg.
Ik zei net al dat de bestaande weg heeft geleid tot grote
zorgen en problemen voor een behoorlijk aantal bedrijven
in de varkenshouderij.
Ik constateer met de heer Rosenthal dat het huidige
ondernemingsmodel zeer kwetsbaar is gebleken en ook
weinig perspectief biedt voor de toekomst. De regiegroep
Vitale varkenshouderij zal met voorstellen voor een herstructurering van de varkenshouderij komen. Hij heeft al aangekondigd dat het stimuleren van bedrijfsbeëindiging en de
verplaatsing van bedrijven daarvan een onderdeel is. Zodra
de regiegroep van de heer Rosenthal daarin volgende
stappen heeft gezet, wordt de Kamer daarover uiteraard

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-5

geïnformeerd. Ik vermoed dat wij dat dan ook hier verder
met elkaar zullen bespreken.
De voorzitter:
De heer Geurts wil nog een opmerking maken over een
vorig punt.
De heer Geurts (CDA):
Ik neem aan dat het blokje antibiotica voorbij is. Dan blijft
de vraag openstaan of de staatssecretaris wil reageren op
de presentatie van mevrouw Dikkers met betrekking tot de
kiloknallers. Ik heb nog niet gehoord wat de staatssecretaris
daarvan vindt. Ik heb hem daar eerder al vragen over
gesteld. Dat hebben anderen ook gedaan.
Van Dam:
Ik heb aangegeven dat er grote stappen zijn gezet en dat
een forse reductie van het antibioticagebruik heeft plaatsgevonden, Ik heb gezegd dat dat iets is om trots op te zijn,
dat de sector daarin echt belangrijke stappen heeft gezet,
maar dat we er daarmee nog niet zijn. We zullen moeten
doorgaan op die lijn. Ik heb graag geluisterd naar het debat
dat de leden onderling hebben gevoerd over de vraag of
het glas halfvol of halfleeg is. Ik zou zeggen: het is halfvol,
maar we moeten ook wel werken aan die andere helft. Het
past mij echter niet om scheidsrechter te zijn in onderlinge
debatten tussen Kamerleden.
De heer Geurts (CDA):
Ik vind dat iets te simpel. Het gaat mij om de uitspraak "op
de been houden door". Wij hebben rechtstreeks aan de
staatssecretaris gevraagd wat hij van zo'n uitspraak vindt.
Ik weet hoeveel pijn dit in de veehouderij doet, die zo veel
inspanningen gepleegd heeft. Ik wijs op de familiebedrijven
en gezinnen die zeven dagen in de week keihard werken
en dit over zich heen krijgen. Ik neem aan dat de staatssecretaris ook de media volgt. Ik wijs ook op de berichten
daarover die in mijn mailbox terechtkomen. Ik neem overigens aan dat de staatssecretaris die niet kan volgen. Mensen
hebben er gewoon echt vreselijk veel last van. Ik vind dat
de staatssecretaris gewoon afstand moet nemen van zo'n
uitspraak. Ik roep hem ertoe op om zo'n duidelijke uitspraak
te doen.
Van Dam:
Ik heb in alle jaren dat ik aan uw kant zat altijd geleerd, dat
het in de verhoudingen tussen Kamer en kabinet aan
Kamerleden is om een oordeel te hebben over het kabinet,
maar dat het niet aan het kabinet is om een oordeel te
hebben over Kamerleden. Ik heb het debat graag aangehoord. Ik heb gezegd wat mijn appreciatie is, dat ik de sector
ook prijs voor de prestaties die hij daarin heeft geleverd. Ik
zie tegelijkertijd dat er reden is om nog steeds ambitie te
hebben, dat we moeten voortgaan op de weg van antibioticareductie. Ik heb echter niet voor niets lovende woorden
gesproken over wat er al bereikt is.
De heer Grashoff (GroenLinks):
De staatssecretaris haalde het rapport van de regiegroep
onder leiding van de heer Rosenthal over de varkenshoude-

Tweede Kamer

rij aan. Daarin wordt een pleidooi voor een betere kwaliteit
ingezet. Tegelijkertijd wordt daarin flink afstand genomen
van de gedachtegang dat het misschien verstandig is om
te komen tot krimp van deze sector. Intussen is er sprake
van overproductie. Er wordt ook gesproken over het
ondersteunen van verouderde bedrijven die willen stoppen.
Ook de GroenLinks-fractie lijkt het verstandig om dat te
doen. Dat kost natuurlijk weer collectief geld. Is de staatssecretaris het met mij eens dat wij in die gedachtegang zouden moeten komen tot krimp van de varkenssector en krimp
van het aantal dieren, en dat het alleen in dat kader verstandig en zinvol is om bij te dragen aan bedrijfsbeëindiging?
Van Dam:
Dit is echt nadrukkelijk aan de commissie-Rosenthal. Het is
een initiatief van de sector zelf. Ik vind het een verstandig
initiatief. De sector onderkent zelf ook de problemen die nu
spelen en heeft de problemen geanalyseerd. De sector heeft
in de commissie-Rosenthal duidelijk gemaakt dat het in het
huidige model, dat voor een groot deel uitgaat van een
sterke exportafhankelijkheid, moeilijk is om te concurreren
op de markt. Dit komt zeker door de wegvallende vraag
vanuit Rusland, maar de sector heeft sowieso te maken met
een tegenvallende vraag. De commissie heeft geanalyseerd
dat dit ook te maken heeft met het beperkte onderscheidende vermogen van de sector. Dat vind ik al een heel forse
stap van de commissie. Hoe men daar vervolgens gevolg
aan geeft, is echt aan de commissie. Ik wil dat graag
afwachten.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik vraag naar de opvatting van de staatssecretaris. Mijn
vraag is of de staatssecretaris mijn gedachtegang onderschrijft dat wij moeten komen tot krimp van deze sector en
dat wij alleen in dat kader zouden kunnen werken aan een
verstandige herstructurering. Anders betekent het alleen
het opheffen van oude bedrijven, terwijl er evengoed weer
nieuwe stallen bijgebouwd worden met nieuwe aantallen
varkens.
Van Dam:
Gelet op de huidige marktsituatie is dat te eenvoudig
geredeneerd door de heer Grashoff. Het is niet primair aan
de overheid om te zeggen dat de sector moet krimpen. De
sector staat zeer onder druk. De sector heeft veel moeite
om überhaupt het hoofd boven water te houden en dat
geldt zeker voor een substantieel deel van de bedrijven in
deze sector. Daarvoor zijn naar mijn mening geen eenvoudige oplossingen. Het is dus terecht dat de commissieRosenthal de tijd neemt om met oplossingen te komen.
Zodra die er zijn, is er alle ruimte om daarover met elkaar
te debatteren. Zoals gezegd, gaat het om een initiatief van
de sector zelf. De sector zoekt dus zelf naar oplossingen
voor deze problematiek.
Ik kom dan bij de rituele slacht. Mevrouw Thieme heeft
opgeroepen tot een verbod op ritueel slachten, beter gezegd
op onbedwelmd slachten.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Nog even op het vorige punt. De staatssecretaris is in zijn
schriftelijke beantwoording ingegaan op de aangenomen

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-6

Kamermotie over het Duitse Initiative Tierwohl. Is de
staatssecretaris bereid om de uitwerking van deze motie
mee te nemen in het traject Vitale Varkenshouderij?
Van Dam:
Ja. In dat traject wordt naar alle opties gekeken, dus dat
zullen wij doen.
Ik kom dan zoals gezegd bij de rituele slacht, of beter gezegd
de onbedwelmde slacht. Mevrouw Thieme heeft opgeroepen tot een verbod. Ook mevrouw Dikkers heeft gezegd dat
zij daar voorstander van is. Eenieder die in de afgelopen
jaren het debat op dit dossier heeft gevolgd, kent mijn
persoonlijke opvatting daarover zeer goed. Mevrouw
Thieme heeft, zoals ik gisteren heb gemerkt, het verslag
van het destijds gevoerde debat bij zich, dus als men mijn
opvatting niet kent, kan men bij mevrouw Thieme ongetwijfeld een kopietje van dat verslag krijgen. Mijn opvatting
daarover is ongewijzigd. Ik heb echter ook te maken met
de realiteit, namelijk het kader dat het volledige parlement
aan het kabinet heeft meegegeven. Dat kader is destijds
bepaald in de Eerste Kamer, waar op principiële gronden
een wettelijk verbod is afgewezen. Dat definieert ook het
kader waarbinnen ik heb te opereren als lid van het kabinet.
Dat kader heeft een vervolg gekregen in het convenant
inzake ritueel slachten, waarin de afspraak is opgenomen
om het lijden van dieren te beperken. Ik wil er duidelijk over
zijn dat ik de huidige praktijk van het ritueel slachten onacceptabel vind. Daarin moet verbetering worden gebracht.
De convenantspartners moeten daarin stappen zetten. De
wetenschappelijke commissie in het kader van het convenant onbedwelmd slachten heeft zich dit jaar gebogen over
een aantal van de opgeleverde onderzoeksrapportages,
waaronder ook het rapport van het bureau van de NVWA.
Zij heeft daarover advies uitgebracht. Dat advies en de
voortgang die is gemaakt met de afspraken in het convenant
zal ik, zoals is afgesproken in het convenant, eerst bespreken
met de convenantspartners. Het is immers een advies aan
de convenantspartners, dus het is gepast om het eerst daar
te spreken en daarna krijgt de Kamer het. Mijn voorganger
had de Kamer beloofd om u voor het eind van het jaar te
informeren hoe we hiermee voortgaan. Vanwege mijn
betrokkenheid bij dit dossier gaat het ietsje meer tijd kosten,
ook vanwege de wisseling. Ik hoop dat u mij die tijd gunt.
Mijn voornemen is om de Kamer begin 2016 zo snel als
mogelijk een brief te sturen met de uitkomsten van het
overleg in het convenant, mijn beleidslijn en de consequenties, ook voor de AMvB die moet worden ingevoerd, en om
de Kamer daarbij ook te informeren over de diverse
onderzoeksrapporten en de manier waarop we daaraan
gevolg gaan geven.
Mevrouw Thieme (PvdD):
In 2012 kwam staatssecretaris Bleker met het convenantidee. Hij beloofde dat dat snel in werking zou treden en
zou worden gepubliceerd in het Staatsblad. Hij beloofde
dat in het convenant zou staan dat een dier als het 40
seconden nog bij bewustzijn zou zijn na de halssnede, nog
een genadeschot zou krijgen. Dat is ongeveer de basis van
het convenant. Wij zijn nu drieënhalf jaar verder en nog
steeds is er geen overeenstemming met de partijen, de
religieuze organisaties. Drieënhalf jaar! Ik wil graag een
appreciatie van de staatssecretaris van het feit dat er na
drieënhalf jaar nog geen echt convenant is dat in werking

Tweede Kamer

is getreden en dat er niets veranderd is in de praktijken
rondom het onverdoofd ritueel slachten.
Van Dam:
Ik heb net al gezegd wat ik vind van de huidige praktijk. Ik
vind ook de voortgang van het convenant teleurstellend. Ik
vind dus ook dat daarin meer voortgang zal moeten worden
geboekt. Er was een afspraak tussen de overheid aan de
ene kant en de convenantspartners aan de andere kant. In
de wet zit zoals mevrouw Thieme heel goed weet een uitzondering op de reguliere slachtregels voor geloofsgemeenschappen. Aan die uitzondering kunnen nadere regels
worden gesteld bij AMvB. De afspraak bij het convenant
was dat er nadere afspraken over zouden worden gemaakt
hoe die nadere regels eruit komen te zien. Die afspraken
moeten er wel komen en moeten ook worden nageleefd.
Daarvoor zal ik op korte termijn — dat lukt me niet meer dit
jaar, maar wel zo snel mogelijk begin volgend jaar — het
gesprek met de convenantspartijen weer oppakken, ook
met het doel om te komen tot afspraken hoe, binnen de
kaders zoals die er nu liggen, de afspraken in het convenant
ook kunnen worden ingezet in regels in de AMvB die ertoe
moeten leiden — want dat was de afspraak — dat het lijden
van dieren bij de onbedwelmde slacht tot een minimum
zal worden beperkt, zo ver als dat kan.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik weet dat de staatssecretaris ook heel kritisch is ten aanzien van het idee dat je eerst een dier nog 40 seconden bij
bewustzijn laat lijden terwijl de halssnede al is toegebracht.
Wat heeft het dan voor toegevoegde waarde als je dat dier
daarna pas dood gaat schieten? Ik begrijp uit zijn beantwoording dat de staatssecretaris zich gebonden voelt aan de
uitslag van wat het gehele parlement, dus inclusief de Eerste
Kamer, heeft gedaan ten aanzien van onverdoofd ritueel
slachten. Ik wil alleen aan de staatssecretaris laten weten
dat ik verder ga met mijn initiatiefwetsvoorstel om het
onverdoofd ritueel slachten te verbieden.
De heer Graus (PVV):
Voor de Handelingen moeten wij altijd alles zuiver houden.
In 2008 heb ik een motie ingediend waarin ik verzoek om
een verbod op dierkwellende rituele slachtingen. Die motie
werd niet gesteund door de Partij voor de Dieren, het CDA,
de ChristenUnie, D66. Zelfs het lid Verdonk was tegen, net
als GroenLinks en de PvdA, de partij van deze staatssecretaris, die ook tegen was. Er werd gezegd dat de Partij voor
de Dieren hierom had gevraagd. Wij vroegen hier al jaren
eerder om. Alleen halen wij de NPO er niet mee, wij hebben
daar geen vrienden, dus ik haal daar geen podium. Maar
ik wil dit toch even voor de zuiverheid gezegd hebben. Ik
heb een motie klaarliggen, waarin ik vraag — en dat heb ik
al een paar keer eerder geprobeerd — om een verbod in te
stellen op het doden van dieren die nog bij leven zijn. En
bedwelming schiet ook helemaal niet op. Een dier kan weer
bijkomen. Dat mag niet. Een dier moet dood zijn alvorens
te worden aangesneden of opengereten. Wij leven in
Nederland, dat is een diervriendelijk land en wij kunnen het
niet tolereren dat hier middeleeuwse en barbaarse dingen
gebeuren met dieren. Dat moeten we gewoon niet accepteren.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-7

En, voorzitter, ik wil hier toch gezegd hebben dat dat niets
te maken heeft met Joden, moslims, smurfen of Nederlanders: niemand mag dat doen. Niemand!
Van Dam:
Ik heb in de debatten die ik destijds zelf heb gevoerd, de
grote betrokkenheid van de heer Graus ook mogen ervaren.
Daarover kan volgens mij geen enkel misverstand bestaan.
Ik wil even kijken of ik scherp heb wat de heer Graus
bedoelt. Hij zegt dat een dier dood moet zijn voordat het
wordt geslacht. Dat kan natuurlijk niet helemaal. De huidige
bepaling is dat bij de reguliere slacht dieren buiten
bewustzijn moeten zijn, voordat ze worden aangesneden,
dus voordat slachthandelingen worden uitgevoerd. Alleen
bij de rituele slacht wordt op dat bewustzijnsverlies een
uitzondering gemaakt. Met de convenantpartners is de
intentie afgesproken dat het bewustzijnsverlies zo snel
mogelijk moet optreden. U hebt allemaal in het rapport van
het bureau van de NVWA kunnen lezen dat daarover grote
zorgen zijn en dat het bureau maatregelen op dat punt
wenselijk vindt.
Ik zei net al dat het niet alleen de Tweede Kamer is die
bepaalt. In dit geval was het zeer nadrukkelijk de Eerste
Kamer die heeft bepaald wat het kader is. Zij heeft in haar
oude samenstelling een wettelijk verbod op principiële
gronden niet goedgekeurd en aangegeven dat dit niet paste
binnen de vrijheid van godsdienst zoals die in de Grondwet
is opgenomen. Dat is het kader waarbinnen wij opereren
en binnen dat kader zal ik proberen met de convenantpartijen tot overeenstemming te komen over het zo veel
mogelijk beperken van het lijden van dieren. Het gaat om
het zo snel mogelijk verliezen van het bewustzijn. Die
afspraken moeten er komen, want er moet ook een AMvB
worden opgesteld en die moet worden ingevoerd op basis
van de wetgeving. Die AMvB, zeg ik er maar voor de duidelijkheid bij, zal er komen.
De heer Graus (PVV):
Nu moet ik de sector toch complimenten maken, want een
kippenslachterij meldde mij dat gewoon Nederlands
geslachte kippen niet altijd dood zijn als ze uit het stroombad komen. Daar heb ik toen ook actie tegen ondernomen.
Dat heeft niets — daarom zeg ik het ook — te maken met
Joden of met moslims. Helemaal niet. Het gaat mij om het
dierenleed. Dat staat voorop. Ik vind dat deze nieuwe,
kersverse staatssecretaris ervoor moet zorgen dat dieren
irreversibel bedwelmd zijn alvorens ze worden aangesneden
of opengereten. Eenvoudiger kan het niet. We leven in een
beschaafd land. Ik zeg dit met alle respect tegen alle
bevolkingsgroepen die zeggen dat een dier bij leven moet
zijn. Zij maken anders ook gebruik van verdovingen. Als er
piemeltjes besneden worden, krijgen ze ook een verdoving.
Als ze naar de tandarts gaan, krijgen ze ook een verdoving.
Dat was een paar honderd jaar geleden ook niet zo.
Van Dam:
De heer Graus haalt aan hoe pluimvee geslacht wordt en
dat daar helaas ook het een en ander misgaat. De problemen bij de reguliere slacht hebben mijn aandacht ook, net
zoals ze die van mijn voorganger hadden. Ik ben het met
de heer Graus eens: we willen het onnodig lijden van dieren

Tweede Kamer

overal wegnemen en daarom wordt ook gekeken naar
alternatieve mogelijkheden voor het stroombad. In 80%
vindt de slacht plaats na alternatieve vormen van bedwelming. De laatste 20% zou ik ook graag willen realiseren,
omdat er ook bij het beruchte stroombad nog te veel misgaat. Het komt nog te vaak voor dat kippen nog bij
bewustzijn zijn op het moment dat ze geslacht worden. Die
ambitie deel ik met de heer Graus.
Ten tweede vraagt hij dat alle dieren buiten bewustzijn
moeten zijn op het moment dat ze worden geslacht. Ik zei
al: mijn opvatting daarover is zeer bekend. Die kunt u
nalezen in het verslag van het debat destijds over de
onbedwelmde slacht, maar de Eerste Kamer heeft daarover
anders geoordeeld. De Eerste Kamer heeft geoordeeld dat
de uitzondering die in de wet staat, erin moet blijven. Dat
beperkt het kader waarbinnen ik kan handelen tot afspraken
met de convenantpartners en de AMvB die op basis van de
wet moet worden opgesteld.
De heer Van Gerven (SP):
Tijdens het debat over de rituele slacht is er ook een motie
van mijn hand aangenomen over het verbieden van de
kantelbox. Dat is ook vier jaar geleden. Die is nog steeds
niet uitgevoerd. Wil de staatssecretaris die motie uitvoeren?
Van Dam:
Het lijkt mij het beste om dat debat te vervolgen op het
moment dat de Kamer de adviezen heeft van bijvoorbeeld
de wetenschappelijke adviescommissie die de convenantspartners heeft geadviseerd. De Kamer krijgt dat advies zodra
het is besproken met de convenantspartners, omdat het
advies aan de convenantspartners is gericht. Het lijkt mij
de geëigende weg om het eerst daar met elkaar te bespreken voordat wij het naar de Kamer sturen. Op basis van dat
advies lijkt het mij goed om dit debat te vervolgen met
elkaar.
De heer Van Gerven (SP):
Dat is een rare figuur, want de Kamer heeft in meerderheid
uitgesproken daar een voorstander van te zijn. Dat kan
gewoon worden uitgevoerd. De voorgangers van deze
staatssecretaris zeiden ook dat in werking te zullen zetten.
In de praktijk komt daar tot nu toe weinig van terecht. Het
wordt gewoon niet uitgevoerd. Wij zijn nu vier jaar verder.
Als je het aan de convenantspartners overlaat, dan vermoed
ik wat de uitkomst is. Kennelijk bestaat er op een of andere
manier grote weerstand tegen het uitvoeren van die motie.
Dus nogmaals, is de staatssecretaris bereid om de wens
van de meerderheid van de Kamer ten uitvoer te brengen?
Van Dam:
Het is geen rare figuur, want de heer Van Gerven zal ook
begrijpen dat de wetenschappelijke adviescommissie hier
ook naar heeft gekeken en dat de commissie daar in haar
advies bij stilstaat. Op basis van dat advies lijkt het mij goed
om met elkaar in zijn algemeenheid te discussiëren over
de vraag hoe wij verdergaan met de rituele slacht. Nadat
ik het gesprek heb gehad met de convenantspartners zal ik
de Kamer zo snel mogelijk informeren. Dan zal ik ook aangeven hoe ik de adviezen wil vertalen in de AMvB, bij
voorkeur na overeenstemming daarover met de convenant-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-8

spartners. Dat is het moment waarop wij dit debat het beste
kunnen vervolgen. Dat zal al vrij snel zijn. Ik haal het eind
van het jaar niet, zoals mijn voorganger had beloofd, maar
ik heb beloofd dat zo spoedig mogelijk te doen in het
nieuwe jaar.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik probeer wat nuance in het debat te brengen. Er wordt
hier continu verwezen naar een oordeel van het Bureau
Risicobeoordeling & Onderzoeksprogrammering (BuRO)
van de NVWA. Dat zou gezegd hebben dat er een verbod
zou moeten komen op het ritueel slachten van dieren, maar
ik lees in de brief twee dingen. In de eerste plaats gaat het
inderdaad over een verbod op het onbedwelmd doden van
dieren, maar daarnaast wordt gesteld dat er een goed
alternatief is, namelijk het optuigen van een goede wettelijke
regeling. Ik hoor de staatssecretaris nu zeggen dat hij de
route van de AMvB kiest. De NVWA heeft in de begeleidende brief uiteindelijk ook aangegeven te kiezen voor een
goede wettelijke regeling. Ik wil de staatssecretaris graag
aanmoedigen om op dat traject door te gaan.
Van Dam:
Mevrouw Dik zegt het correct. Er is het advies van BuRO
en daarbij de beleidsreactie van de inspecteur-generaal,
die aangeeft dat er in elk geval een duidelijke regeling moet
komen, omdat de NVWA op deze manier niet goed kan
handhaven.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voor de duidelijkheid, die goede wettelijke regeling is de
tweede suggestie die door het BuRO is gedaan, maar die
niet in de samenvatting terecht is gekomen. Dat maakt de
discussie wat verwarrend. Maar het BuRO ziet twee trajecten. De directeur-generaal heeft uiteindelijk gezegd: ik kies
voor die goede wettelijke regeling.
Van Dam:
Mevrouw Dik zegt het correct. In elk geval is duidelijk dat
de conclusie van de NVWA is dat zij op dit moment te veel
mis ziet gaan en dat zij moeite heeft om te kunnen handhaven. Daarom doet zij de aanbevelingen zoals ze in het rapport staan.
De voorzitter:
Ik stel ondertussen vast dat wij halverwege het tweede
blokje zijn. Wij hebben vier blokjes. Als wij op deze snelheid
doorgaan, gaat u met z'n allen hier de zon zien opkomen.
De heer Graus (PVV):
Maar dit is wel belangrijk.
De voorzitter:
Het is een heel belangrijk onderwerp, mijnheer Graus. Dat
ben ik met u eens. Wij hebben nog een megastemming
tussendoor. Ik geef het u allen ter overweging.

Tweede Kamer

Van Dam:
Dan weet ik niet of het volgende onderwerp heel erg gaat
helpen, want ik was toe aan mest. Daarover zijn de nodige
vragen gesteld. De invoering van het stelsel van fosfaatrechten is namelijk ook iets waarover op korte termijn besluitvorming noodzakelijk is. Verschillende leden van de Kamer,
mevrouw Lodders, de heer Geurts en de heer Dijkgraaf,
hebben gevraagd naar de uitwerking van het stelsel. Laat
ik meteen zeggen dat het een uitdaging en een complexe
puzzel is. Ook in de melkveehouderij gaat het om produceren binnen randvoorwaarden, die uit het oogpunt van milieu
noodzakelijk zijn, omdat te veel mest op het land dat uitspoelt naar ons grondwater als ook ons oppervlaktewater,
effecten heeft op de natuur.
Voor de melkveehouderij liggen er economische kansen
op de internationale markt. Er is veel vraag naar kwalitatief
hoogstaande producten die onze boeren kunnen leveren.
Die kansen moeten kunnen worden benut, maar daarbij is
produceren binnen die maatschappelijke randvoorwaarden
als ook het oog hebben voor het dierenwelzijn wel ontzettend belangrijk. Vanuit die milieuzorgen heeft Europa in de
Nitraatrichtlijn een aantal kaders gesteld. Een van die kaders
is het fosfaatplafond. De Nederlandse veehouderij mag per
jaar maximaal 172,9 miljoen kilogram fosfaat produceren.
Overschrijding van dit fosfaatplafond betekent dat Nederland niet langer voldoet aan de voorwaarden voor derogatie
van de Nitraatrichtlijn. Dat is een uitzondering, die direct
op het spel staat op het moment dat we door dat plafond
heen gaan. Een verlies van de derogatie betekent dat er
minder mest mag worden gebruikt op het land; de heer
Houwers vroeg daar ook naar. Het zal de gehele veehouderij
confronteren met forse extra kosten die naar schatting meer
dan 100 miljoen euro zullen bedragen. Daarnaast moet
jaarlijks 20 tot 24 miljoen kilo fosfaat uit dierlijk mest extra
worden verwerkt en moeten melkveehouders extra kunstmest aanvoeren.
Het vervallen van de derogatie zal ook effect hebben op
andere sectoren, doordat vanwege extra rundveemest op
de markt andere mestsoorten mogelijk worden verdrongen.
Uit cijfers van het CBS bleek in mei dat door de groei van
de melkveehouderij het nationaal fosfaatplafond in 2014
op een haar na was bereikt. Die groei is doorgezet. Die
ingezette groei van het aantal koeien leidt onvermijdelijk
tot een verdere stijging van de fosfaatproductie. Ingrijpen
vanuit de overheid is en was dus onontkoombaar Dat vond
en vind de sector zelf ook.
Op 2 juli is in overeenstemming met de sectororganisaties
het stelsel van fosfaatrechten in de melkveehouderij aangekondigd. Dat is dus ook de peildatum. Alle groei na die
datum is voor risico en rekening van de melkveehouder
zelf. Voor die groei zal hij geen fosfaatrechten krijgen. Uitgangspunt bij het vormgeven van het stelsel moet zijn dat
grondgebondenheid en extensivering moeten worden
gestimuleerd. Het stelsel mag in ieder geval geen prikkel
zijn voor de intensivering van de landbouw. Op zich staan
die twee zorgen los van elkaar — fosfaat gaat namelijk over
het milieuprobleem — maar dit stelsel introduceert ook
prikkels die op andere terreinen de verkeerde kant uit kunnen duwen.
Fosfaatrechten zijn een middel om het fosfaatreductieplafond te borgen. Tegelijk blijft via een dergelijk stelsel wel
de dynamiek in de sector gericht op verdere verduurzaming

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-9

en innovatie. Ik vind het belangrijk dat er snel duidelijkheid
komt voor de melkveehouderij, maar dit is een complexe
zaak die om een zorgvuldige uitwerking vraagt. Dat kost
tijd, want er liggen een aantal lastige dilemma's op tafel.
Mocht het fosfaatproductieplafond in 2015 worden overschreden, moet er bijvoorbeeld — ik zeg er maar bij dat dat
waarschijnlijk is — voor gezorgd worden dat de fosfaatproductie gaat dalen en weer onder het plafond terechtkomt.
De wet moet daarom een instrument bevatten om fosfaatrechten af te kunnen romen. Zo'n instrument kennen we
overigens al in het stelsel van de varkens- en pluimveerechten.
In overleg met vertegenwoordigers van de sector en
maatschappelijke organisaties wil ik het fosfaatrechtenstelsel uitwerken. Het lijkt me daarom niet verstandig om vandaag al verder vooruit te lopen op de invulling van het
fosfaatrechtenstelsel. Laat ik er wel het volgende bij zeggen;
de heer Geurts vroeg daar onder anderen naar, en dat signaal komt ook met enige regelmaat vanuit de sector. We
moeten opletten dat we niet de ene regel op de andere
stapelen. Dat neem ik ook mee in de uitwerking. Dat maakt
het overigens ook weer niet eenvoudiger, maar daarmee
kan het resultaat wel beter worden. Naast het fosfaatplafond
is het van groot belang dat we streven naar een circulaire
economie waarin maximaal gebruik wordt gemaakt van de
bestaande natuurlijke grondstoffen, zoals mest. Daar ligt
natuurlijk ook een enorme kans; laten we dat ook benadrukken. De heer Graus gaf dat ook al aan: er is een enorme
kans om fosfaat te winnen uit dierlijke mest en om dat te
benutten als kunstmest. Dat is op dit moment echter niet
toegestaan als gevolg van de definities die in de Nitraatrichtlijn worden gehanteerd. Ik zou graag zien dat herwonnen
mineralen, fosfaat en stikstof in de vorm van mineralenconcentraat, in de toekomst ook als kunstmestvervangers
kunnen worden gebruikt. Dat is zelfs een duurzamere
oplossing dan de huidige kunstmest, die geproduceerd
moet worden met grondstoffen die moeten worden geïmporteerd. Ik zal mij hard maken voor een uitleg van de
Europese regels die dit mogelijk maakt. Ik zal daar dus voor
pleiten bij de Europese Commissie.
De heer Van Gerven vroeg mij gisteren of ik monovergisters
zie als een oplossing voor het mestprobleem. Mestvergisting draagt enerzijds bij aan de productie van duurzame
energie via biogas, maar anderzijds ook aan de realisatie
van klimaatdoelen via vermindering van de broeikasemissies. Ik sta positief ten opzichte van dit soort slimme technologische oplossingen die bijdragen aan de productie van
hernieuwbare energie en aan het beperken van broeikasgassen en die tegelijkertijd ook kunnen bijdragen aan het
toekomstige verdienvermogen van de agrarische sector.
Met de stimuleringsregeling voor de productie van duurzame energie wordt daarom onder meer de productie van
biogas gestimuleerd. Ik zeg daarbij dat monomestvergisting
overigens geen vorm van mestverwerking is, maar wel kan
bijdragen aan een betere businesscase voor mestverwerking
door biogas te produceren en de mest hanteerbaarder te
maken, waardoor verdere verwerking en verwaarding van
mest mogelijk is. Ook daar liggen kansen die verder moeten
worden verkend.
Is het stimuleren van de ontwikkeling van monomestvergisting niet strijdig met de ambitie om te komen tot extensivering en meer weidegang? Die vraag zat eigenlijk een beetje
achter de vragen van de heer Van Gerven. Dat stimuleren
doet daar eigenlijk niets aan af. Ook bij weidegang staan

Tweede Kamer

koeien een deel van de tijd op stal. Sterker nog: ook daarbij
staan ze een groot deel van het jaar op stal. Ook daarbij
wordt dus mest opgevangen in de stal. Ook met die mest
moet iets gebeuren als op het bedrijf sprake is van een
mestoverschot. Die mest moet verwerkt worden; die kan
vergist worden. Dit kan dus juist bijdragen aan het oplossen
van de problematiek.
Naast de fosfaatproblematiek staat de melkveehouderijsector ook voor een verdere verduurzamingsopgave. De sector
streeft via de duurzame zuivelketen naar verdere verduurzaming van de melkveehouderij, waaronder het behoud
van weidegang. Ik wil die ontwikkeling ook verder stimuleren. Ik heb dus ook de ambitie dat er in 2020 in ieder geval
sprake is van 80% weidende koeien. Onder regie van het
Convenant Weidegang, waarin brancheorganisaties, zuivelondernemingen, erfbetreders, retail, EZ en Onderwijs en
Wetenschap vertegenwoordigd zijn, wordt op dit moment
geïnventariseerd welke aanvullende maatregelen van partijen mogelijk zijn en kunnen worden afgesproken.
Tot slot vroeg de heer Van Gerven mij of ik de plannen van
de Dutch Dairy Board en de NMV ook in overweging neem.
Ik realiseer me dat het momenteel met de gedane investeringen en de huidige melkprijzen voor veel ondernemers
een moeilijke periode is, maar het blijft een feit dat de uitgangspositie van de Nederlandse zuivelsector in internationaal perspectief goed is. Dat is ondanks de huidige situatie
een goede basis voor de toekomst. We zullen alle plannen
die in dat kader worden gemaakt, dan ook meenemen in
onze afwegingen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik hoorde de staatssecretaris voor de lunch zeggen dat er
eigenlijk helemaal niets mis is met het gebruik van kunstmest. Dat klopt, want we onttrekken voedingsstoffen aan
de bodem en het is belangrijk dat we die toevoegen. De
belangrijkste uitdaging waar we op dit moment voor staan,
is echter het beter benutten van de grote hoeveelheid mest
in Nederland. Ik ben blij dat de staatssecretaris nu in zijn
betoog aangeeft dat met name het onttrekken van fosfaat
of mineralenconcentraat uit mest van groot belang is. De
staatssecretaris geeft aan dat hij bereid is om in Brussel
ervoor te pleiten dat die mogelijkheid er gaat komen, maar
dat horen we al acht jaar. Hoe gaat deze staatssecretaris
zich voor de sector — ik zou bijna zeggen — onsterfelijk
maken door dit het komende halfjaar echt te realiseren? Ik
weet dat ik misschien veel vraag, maar de ambitie moet
meer zijn dan dit bespreekbaar maken, want dat doen we
al acht jaar en daarmee zijn wij geen stappen vooruitgekomen. Brussel frustreert onze innovatie. Hoe gaat deze
staatssecretaris dit voor elkaar krijgen?
Van Dam:
Hoe ik het voor elkaar ga krijgen, weet ik nog niet. Maar dat
het de ambitie is om het voor elkaar te krijgen, staat als een
paal boven water.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik begrijp dat de staatssecretaris niet verder gaat en zal hem
dus niet verder uitdagen. Vanuit de VVD geef ik hem echter
wel mee dat deze stap nu echt moet worden gezet alvorens
we de sector met allerlei lastenverzwaringen opzadelen,

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-10

wat vervolgens weer zorgt voor negatieve prikkels in de
sector. Als namelijk de kosten worden verhoogd door weten regelgeving, zal er ook steeds meer van die koe, dat
varken of die kip worden gevraagd. We moeten naar een
evenwicht daarin zoeken. Op zeer korte termijn hebben we
echt een resultaat nodig. Ik wens de staatssecretaris daarbij
zeer veel succes. Ik denk dat we het debat over het overige
zullen voeren als we de eerstvolgende brief van de staatssecretaris over het hele mestdossier hebben ontvangen.
Van Dam:
Dat denk ik ook. Zoals gezegd, ben ik het met mevrouw
Lodders eens dat het goed zou zijn als we erin zouden slagen om daarin stappen te zetten. Brussel laat zich helaas
niet altijd door ons vertellen wat ze moet doen, maar op dit
punt hebben we volgens mij echt een goed verhaal. Ik hoop
dat we de Europese Commissie daarvan kunnen overtuigen.
Mevrouw Lodders zei overigens wel dat we dit moeten
doen "alvorens" we verder praten over verdergaande
stappen. Die luxe hebben we helaas niet. We zullen het
stelsel van fosfaatrechten moeten invoeren. Overschrijding
van het fosfaatplafond is zeer waarschijnlijk. De officiële
cijfers volgen natuurlijk pas in de loop van volgend jaar,
maar gelet op de ontwikkelingen in de melkveesector is het
zeer waarschijnlijk dat we dan door het plafond heen zijn
gegaan. Als we de Europese Commissie niet laten zien wat
we daaraan doen, dan is de kans op behoud van de derogatie zeer klein. Ik vind dat we dat risico niet kunnen nemen.
De gevolgen daarvan voor de melkveehouderij, maar ook
voor de rest van onze landbouwsector, zouden veel en veel
te groot zijn. We moeten dus maatregelen nemen. Ik heb
aangegeven dat we daarbij tegen een aantal vragen, een
aantal dilemma's oplopen. We zullen fosfaatrechten moeten
afromen, zoals ik al aangaf. De datum is 2 juli, maar waarschijnlijk was de totale productie op 2 juli al hoger dan het
fosfaatplafond toestaat. We moeten in het stelsel aangeven
hoe we dat gaan vormgeven. Bij een stelsel van fosfaatrechten willen we natuurlijk geen prikkels introduceren die de
ambitie om te extensiveren, om de weidegang te bevorderen, juist weer gaan tegenwerken. Dus ook daarmee zullen
we rekening moeten houden. We moeten ook rekening
houden met wat de heer Geurts zei over de alsmaar stapelende regelgeving. De ambitie is dus om te bekijken of we
dat allemaal bij elkaar kunnen brengen in één stelsel, maar
ik wil wel helder zijn, ook in de richting van mevrouw Lodders: we hebben niet de luxe om eerst nog iets anders te
doen, voordat we dit stelsel gaan invoeren. Het stelsel van
fosfaatrechten moet er komen.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Het klinkt mij als muziek in de oren als de staatssecretaris
zegt dat we naar een circulaire vorm van voedselproductie
moeten. Geweldig! Wat uit de natuur komt, moet ook weer
terug naar de natuur. Dat is mooi. Maar ik kom op mineraalconcentraat: meststoffen die uit dierlijke mest worden
gemaakt. Dat is dus veel beter dan kunstmest. Ik weet dat
er op Europees niveau pilots lopen. Hoever staat het daarmee? Kan de staatssecretaris daar iets over zeggen? En
moet dat niet worden uitgebreid, om sneller resultaat te
boeken? Dat lijkt mij in dezen namelijk zeer gewenst.

Van Dam:
Laten we afspreken dat we in de brief over het fosfaatrechtenstelsel ook meer informatie geven over die pilots. Het
gaat niet zozeer om de ontwikkeling van de technologie;
dat lijkt me te overzien. Het gaat erom dat je ervoor zorgt
dat je het vervolgens ook mag gebruiken van Brussel. Dat
is veel belangrijker. Je kunt de technologie wel ontwikkelen,
maar zolang je die niet mag gebruiken, heb je daar niet
zoveel aan. Het is evident dat met mest veel meer mogelijk
is dan nu gebeurt. Je kunt er mineralen uit winnen, die je
kunt gebruiken als kunstmest. Je kunt er biogas uit winnen.
In dat geval is het een schone energiebron. Je kunt mogelijk
uit de restanten ook weer energie winnen. Er zijn verschillende mogelijkheden om mest te verwerken en beter te
benutten. Het belangrijkste is echter dat we van de Europese
Commissie toestemming krijgen om dat te doen. Laten we
ervoor zorgen dat mevrouw Ko er Kaya de informatie die
zij vraagt ook krijgt als we over het fosfaatrechtenstelsel
moeten gaan spreken. Dat zal al snel in het komende jaar
zijn.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik zal de staatssecretaris de ruimte geven om hier in de brief
op terug te komen. Ik zal dit nu even voor me houden.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Begrijp ik goed dat de staatssecretaris inderdaad voornemens is het fosfaatrechtenstelsel zodanig in te richten dat
extensieve veehouders worden ontzien en extensivering
zo veel als mogelijk wordt bevorderd?
Van Dam:
Op die eerste vraag kan ik geen antwoord geven. Daarmee
vraagt de heer Grashoff mij om vooruit te lopen op de
inrichting. Ik heb aangegeven wat de ambitie is. Er komt
een stelsel van fosfaatrechten. Dat is ook aangekondigd in
de brief van 2 juli. Alle groei die na 2 juli heeft plaatsgevonden, laten we verder buiten beschouwing. Er stond ook
duidelijk in de brief dat die voor rekening en risico is van
de melkveehouders zelf. Als zij zijn gaan groeien na 2 juli,
moeten zij die groei inleveren op het moment dat we het
fosfaatrechtenstelsel introduceren. Vervolgens moeten we
ervoor zorgen dat we weer onder het fosfaatplafond komen.
We zullen antwoord moeten geven op de vraag hoe we dat
afromen. Een dergelijk stelsel kan als je het verkeerd inricht
verkeerde prikkels geven voor intensivering van de melkveehouderij. Dat willen we niet. Dat zal vast niet iedereen
in deze Kamer vinden, maar volgens mij wordt het ideaalbeeld van de melkveehouderij vrij breed gedeeld: grondgebonden en met koeien in de wei. Dat ideaal zou ik graag
dichterbij willen brengen. Ik wil dus geen stelsel introduceren dat prikkels de andere kant uit geeft. Daar zullen we
rekening mee houden bij de inrichting van het fosfaatrechtenstelsel. Hoe we dat precies gaan doen, kan ik op dit
moment nog niet zeggen, want dan zou ik al verder zijn dan
we nu zijn. We zijn aan het bekijken hoe we dit zo goed
mogelijk kunnen doen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Dat is fijn om te horen.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-11

De voorzitter:
Fijn dat u tevreden bent.
De heer Geurts (CDA):
In eerste termijn heb ik een vijftal onderwerpen aangedragen waarop toezeggingen zijn gedaan, maar waarbij de
uitvoering nog niet daar is. Dat ging van stalkeuring tot
verbindingverklaring. Ik haal er nu één uit, namelijk de
equivalente maatregelen voor bemesting. In de schriftelijke
beantwoording lees ik dat een en ander wordt voorbereid.
Daar ben ik dan nog wel blij mee, maar ik schrik ervan dat
dit pas naar verwachting medio 2016 wordt geëffectueerd.
Dan is het mestseizoen 2016 voor de akkerbouw gewoon
weg. Kan dit niet sneller?
Van Dam:
Als het sneller had gekund, had er een andere datum in de
schriftelijke beantwoording gestaan.
De heer Geurts (CDA):
Dat vind ik een beetje een snel antwoord. Ik zit ook met de
jongeboerenregeling. Uw voorgangster heeft ons beloofd
dat dat in 2015 zou gebeuren. Nu is er sprake van uitloop
naar het eerste kwartaal van 2016. Ik zie een bepaalde lijn
ontstaan. Al dit soort onderwerpen — ik heb er vijf genoemd
— worden weggeschoven. Heeft dit met capaciteit op het
ministerie te maken? Waar zit het probleem? Die equivalente
maatregelen zijn hartstikke belangrijk. Alle rapporten liggen
er. Waar zit het probleem?
Van Dam:
De heer Geurts noemt de jongeboerenregeling. Het is een
verantwoordelijkheid van de provincies om die open te
stellen. U kunt mij daar wel steeds op aanspreken, maar
uw partij heeft ook een aantal gedeputeerden, en die zijn
zeer welwillend om hierin op te treden. Het zijn uiteindelijk
de gedeputeerden in de provincies die verantwoordelijk
zijn voor de openstelling van die regeling. Mijn voorganger
heeft al aangegeven dat wij daarbij kunnen en willen
ondersteunen. Daarover hebben we contact. Zoals ik ook
schriftelijk heb aangegeven, verwacht ik dat we de Kamer
zeer binnenkort kunnen berichten over de openstelling van
de regeling. Ook hierin is de samenwerking met de gedeputeerden heel goed. Als de heer Geurts mij in het vervolg
weer ergens op aanspreekt, is het wel prettig als het over
iets is waarover ik ook echt ga. Anders kan hij de gedeputeerden, die hij vast kent, erop aanspreken. Nogmaals, de
samenwerking op dit punt is heel goed. Ik ga ervan uit dat
we de Kamer hier op korte termijn verder over kunnen
berichten.
De heer Geurts (CDA):
Hier zijn jonge boeren niet mee geholpen. Overigens is er
ook een probleem met de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland. Die moet allerlei dingen aanpassen om de uitwerking van dit systeem voor elkaar te krijgen. Ik vroeg
waarom het zo lang duurt met die equivalente maatregelen.
Het mestseizoen van 2016 is weg. Dan kan het dus pas in
2017 worden gebruikt.

Tweede Kamer

Van Dam:
Ik zal daar in tweede termijn nader op terugkomen. Dat lijkt
mij goed. Het is bekend dat wij daar zo snel mogelijk aan
werken. De heer Geurts zei net dat jonge boeren er niet
mee geholpen zijn, maar ik denk dat zij er zeer mee geholpen zijn dat deze regeling — laat ik erbij zeggen: eindelijk
— wordt opengesteld. Het voornemen was natuurlijk om
haar eerder open te stellen. Ik zei al dat ik hoop dat ik de
Kamer op korte termijn kan berichten dat zij wordt opgesteld. Deze regeling valt onder de verantwoordelijkheid van
de provincies; dat is nu eenmaal zo. Wij hebben onze
ondersteuning juist aangeboden om de openstelling te
versnellen. Ik denk dat jonge boeren daar heel veel aan
hebben, zo zeg ik tegen de heer Geurts.
Mevrouw Dikkers heeft vragen gesteld over de weideslacht.
Die vragen gaan eigenlijk ook over natuurlijk eten en kortere
ketens. Het is op zichzelf een mooi voorbeeld: natuurboeren
die het vlees van hun dieren verkopen. Mevrouw Dikkers
zei al dat hiermee in Duitsland goede ervaringen zijn
opgedaan. Ik zie daarin ook een kans voor Nederland. Er is
dan ook goedkeuring gegeven voor een kleinschalig pilotproject dat de innovatieve methodiek voor kleinschalige en
regionale vleesproductie met meerwaarde voor het dierenwelzijn en de vleeskwaliteit wil toetsen. Het gaat hierbij om
het kleinschalig slachten van runderen op het erf. Het
voordeel daarvan is natuurlijk dat dieren niet levend
getransporteerd hoeven te worden. In de pilot zal bekeken
worden welke voordelen op het gebied van dierenwelzijn
en vleeskwaliteit door minder stress zijn aan te tonen. Volgens de geplande opzet van de initiatiefnemer wordt de
totale keten, inclusief verwerking, distributie en retail, in
één hand gehouden. Uiteraard moet daarbij worden voldaan
aan onder andere de voedselveiligheidsnormen. Het vlees
wordt daarbij als een regionaal nicheproduct met meerwaarde voor transparantie — je weet waar het vandaan
komt — voor vleeskwaliteit en voor dierenwelzijn op de
markt afgezet. Na afloop van de pilot zal worden besloten
of het structureel toepassen van deze methode mogelijk is.
Daarbij wordt gekeken naar de behaalde resultaten en naar
de Europese ontwikkelingen.
Mevrouw Dikkers (PvdA):
Wanneer verwacht de staatssecretaris dat dit project wordt
geëvalueerd? Wij zijn benieuwd naar de termijnen.
Van Dam:
Ik meen in de loop van het komende jaar, maar ik kom daar
nog even op terug.
Mevrouw Dikkers (PvdA):
Dank u wel.
Van Dam:
Dan ga ik in op de visserij en op de aanlandplicht, die veel
vissers bezighoudt omdat deze formeel per 1 januari ingaat.
Ook in de visserijsector wordt gewerkt aan verduurzaming.
Met ingang van januari wordt de aanlandplicht ingevoerd,
maar dat gebeurt gefaseerd. Door de aanlandplicht wordt
voorkomen dat vis wordt teruggegooid in zee. Verschillende
Kamerleden, mevrouw Lodders, mevrouw Dik en de heer
Dijkgraaf, hebben hierover hun zorgen geuit. Laat ik eerst

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-12

zeggen dat er een goede reden is voor de nieuwe verplichting. Tot nu toe gooien vissers de ongewenste vangst
overboord. Dat kan oplopen tot 40% van de vangst. Het
gaat daarbij om vis die te klein is om op de markt te brengen, maar ook om soorten vis die minder opbrengen en
die de visser dus liever niet meeneemt naar het vasteland.
Ik geef een voorbeeld: bij de visserij op tong worden ook
schol en schar gevangen. Wij Nederlanders zijn daar best
een liefhebber van, maar ze brengen op de markt veel
minder op. Schol en schar worden dus teruggegooid, terwijl
die op zichzelf heel bruikbare vissen zijn.
De aanlandplicht is erop gericht om de visserij selectiever
te maken, zodat dit soort vangst van door de visser ongewenste vissen zo veel mogelijk wordt vermeden. Ik ben me
bewust van de enorme gevolgen van deze omwenteling in
het Europese beleid. Het is van groot belang dat we de
invoering praktisch uitvoerbaar maken en dat we daarvoor
rek en ruimte vinden binnen de bestaande kaders. Dat pak
ik net als mijn voorgangers samen met de sector op.
Er is al het een en ander bereikt. Zo is inmiddels een gefaseerde, stapsgewijze invoering afgesproken voor de periode
2016 tot 2018. De sector krijgt dus de tijd om zich aan te
passen. Zo hoeft schol niet al vanaf 1 januari te worden
aangeland, maar pas in 2018. Dat geeft de sector de kans
om wetenschappelijk onderzoek te doen naar de overlevingskansen van teruggegooide schol, kleine tong of schar. Indien
deze overlevingskans groot genoeg is, kan voor deze soort
in de specifieke visserij een uitzondering komen. Nederland
heeft ook een de-minimisuitzondering gekregen voor kleine
ondermaatse tong in de gerichte tongvisserij met de
boomkor, omdat het praktisch zeer lastig is om ondermaatse
tong uit te sorteren. Ook geldt er een de-minimisuitzondering voor ondermaatse kreeftjes.
Daarnaast heeft Nederland zich er succesvol voor ingezet
dat andere probleemsoorten, zoals de kabeljauw, ook zo
laat mogelijk onder de aanlandplicht worden gebracht.
Vanwege de knellende quota zouden deze soorten er anders
voor kunnen zorgen dat de gemengde visserij voortijdig
gesloten moet worden. Hiermee is de uitvoering van de
aanlandplicht voor 2016 al veel praktischer geworden dan
gevreesd werd. We houden de vinger aan de pols en blijven
continu met de sector in gesprek over zaken waar hij tegen
aanloopt.
Mevrouw Dik-Faber heeft gevraagd hoe we gaan handhaven. Europa stelt minimumvereisten aan de controle op zee
en op het land. De praktische uitvoering van de controle is
een nationale bevoegdheid. Dat geldt overigens voor het
hele gemeenschappelijke visserijbeleid en dus ook voor de
aanlandplicht. Een gelijk speelveld is daarbij van groot
belang. De NVWA overlegt daarom intensief met de andere
lidstaten in de regionale groepen over de handhaving van
de aanlandplicht. De controleagentschappen stellen een
gezamenlijk advies op voor een geharmoniseerde controle.
Als eerste belangrijke stap is overlegd over de vraag hoe
vissers aan boord hun bijvangsten moeten registreren.
Vissers geven aan dat zij met name bezorgd zijn dat zij
buitenlandse inspecteurs die aan boord komen controleren,
ter plekke er niet van kunnen overtuigen dat ze registreren
volgens de Nederlandse regels. De NVWA heeft daarom
toegezegd dat alle vissers een brief krijgen waarin in vier
talen de Nederlandse wijze van registreren, die met de

Tweede Kamer

andere landen en met de Europese Commissie is afgestemd,
wordt aangegeven.
De heer Dijkgraaf heeft gevraagd of we de aanlandplicht
een halfjaar kunnen uitstellen. Dat is niet mogelijk. Het gaat
om Europese wetgeving, waaraan ook Nederland moet
voldoen. Ik vind uitstel ook niet aan de orde. Ik weet dat
vissers nog zorgen hebben over de registratie van de
ondermaatse vis. Ik snap die zorgen ook, maar ik deel niet
de mening dat de registratie niet op orde is. Er moeten
inderdaad nog ICT-systemen worden aangepast, maar in
de tussentijd werkt de NVWA met een door Europa goedgekeurd systeem waarin de bijvangsten geregistreerd
kunnen worden. De overheid kan deze gegevens gewoon
ontvangen en er kan over worden gerapporteerd aan de
Europese Unie in Brussel, zoals de regelgeving ook van
Nederland vraagt. Dat systeem werkt al en wordt voor de
pelagische sector al vanaf januari van dit jaar gebruikt.
Naast het werken aan een praktische invulling van de aanlandplicht wil ik ook verkennen hoe we ervoor kunnen zorgen dat de vis die nu aangeland moet worden, een goede
prijs kan opleveren. Dat vergt inzet vanuit de sector, maar
ook vanuit de retail en de marketing. Ik ben bereid om ook
die handschoen samen met de sector op te pakken.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Jammer. We hadden gevraagd om een halfjaar uitstel, dus
niet om afstel maar uitstel, ook voor het draagvlak in de
sector. De enige reden hiervoor is dat de administratieve
systemen voor 1 januari nog niet op orde zijn. Ik vind dat
je dan niet van de sector kunt vragen om de aanlandplicht
per 1 januari in te voeren. Dan moeten de systemen op orde
zijn. Daarom doe ik nogmaals een oproep aan de staatssecretaris. Wij pleiten niet voor afstel, maar wel voor uitstel,
zodat een en ander wordt ingevoerd als het systeem op
orde is.
Van Dam:
Ik heb aangegeven dat er wordt gewerkt met een door
Europa goedgekeurd systeem waarin de bijvangsten geregistreerd kunnen worden. De systemen zijn dus op orde.
Er worden nog ICT-systemen aangepast voor de toekomst,
maar het systeem zoals het nu functioneert, functioneert
goed. Er kan gewoon gebruik van worden gemaakt. Er is
geen reden om tot uitstel te komen. Ik heb al aangegeven
dat we een veel belangrijker uitstel hebben weten te
bewerkstelligen. Schol als bijvangst bijvoorbeeld hoeft
tussen nu en 2018 niet te worden aangeland. Dat geeft tijd
om verder onderzoek te doen naar de overlevingskansen
van schol. Als hieruit zou blijken dat de overlevingskansen
hoog genoeg zijn, kan op basis daarvan in gesprek worden
gegaan met de Europese Commissie over een uitzondering
op de bestaande regels.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Als je kijkt naar de demersale visserij, zijn die systemen niet
goed op orde. Demersale vissen zijn vissen die vlak boven
de bodem zwemmen. Vissers weten niet waar ze aan toe
zijn op dit moment. Systemen werken niet en voor dat type
visserij vragen wij om uitstel. Ik hoor de staatssecretaris en
wij gaan het via een motie proberen.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-13

Van Dam:
Het is een Europese regel. Europa bepaalt of wij eraan
moeten voldoen. Wij moeten eraan voldoen per 1 januari.
Verder heb ik aangegeven dat de systemen die nu worden
gebruikt, op orde zijn. De huidige systemen zijn goedgekeurd door Europa. Hierin kunnen de bijvangsten worden
geregistreerd. De overheid kan die gegevens ontvangen en
kan erover rapporteren aan de Europese Unie, zoals binnen
de regelgeving van Nederland wordt verlangd. Dit systeem
werkt al en wordt door de pelagische sector al gebruikt. Het
kan dus ook in de demersale sector worden gebruikt per 1
januari. Er is geen goede reden voor het uitstel, ook al klopt
het wat de heer Dijkgraaf zei, dat ICT-systemen voor de
toekomst worden aangepast. Het huidige systeem kan aan
de vanaf 1 januari gelden verplichtingen voldoen. Ik benadruk het nog maar even: dit zijn verplichtingen die minder
vergaand zijn dan werd gevreesd.
Mevrouw Lodders (VVD):
Er zit wel altijd een verschil tussen "kan worden voldaan
aan" en "daadwerkelijk werkbaar zijn". Een van de voorbeelden die ik in ieder geval heb teruggekregen, is dat de NVWA
de bak "varia" aan boord niet kent. Dit zou betekenen dat
voor alle verschillende vissen — dat zijn er meer dan op
twee handen te tellen is — een bak voorhanden moet zijn.
Dit is een voorbeeld van uitvoerbaar versus werkbaar.
Mijn vraag gaat over de controles. Ik hoor de staatssecretaris aangeven dat alle schepen een brief krijgen in vier talen
waarin vermeld staat waaraan de vissers moeten voldoen
volgens de inspectie zoals deze in Nederland is gesteld.
Waarin zitten de verschillen dat deze brief nodig is mochten
schippers een buitenlandse controle krijgen?
Van Dam:
Zoals ik al aangaf hebben wij rek en ruimte gezocht en
gekregen in overleg met de Europese Commissie. Wij
registreren op onze eigen manier. Wij hebben het net al
gehad over de systemen. Het is van belang dat ook buitenlandse inspecteurs kunnen begrijpen wat de specifieke
Nederlandse afspraken zijn en hoe de Nederlandse registratie werkt om te kunnen controleren of inderdaad aan die
regels wordt voldaan. Daarom krijgen schepen die brieven
in meerdere talen mee om aan buitenlandse inspecteurs te
kunnen uitleggen hoe ons systeem werkt.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik stel de vraag omdat Nederland Nederland niet zou zijn
als we het toch niet net even ingewikkelder maken. Ik heb
dat ook in eerste termijn aangegeven. Ik vraag de staatssecretaris om het verschil tussen de verschillende lidstaten
duidelijk te maken. Ik kan me ook voorstellen dat Nederlandse controleurs buitenlandse schepen gaan bezoeken.
Ik zou graag een overzicht willen ontvangen van de verschillen tussen een inspectie door Nederland en door andere
lidstaten in relatie tot datgene wat Europa van ons vraagt.
Dat hoeft niet nu, maar mag via een brief.
Van Dam:
Wij hebben volgende week een algemeen overleg over de
decemberraad van de Landbouw- en Visserijraad. Visserij
staat daar zeer prominent op de agenda, zoals de Kamer

Tweede Kamer

weet. Ik zal bekijken of het lukt om dat overzicht daarin al
mee te nemen. Het is wel een ambitieuze tijdsplanning,
maar wij gaan proberen of dat lukt. Daarmee ben ik gekomen aan het einde van het tweede blok.
Het derde blok gaat over beter eten. Ik heb al aangegeven
dat onze toekomst in kwaliteit ligt. We waren daar al goed
in, maar we worden steeds beter. We telen groenten met
meer smaak. Kijk naar onze innovaties op het gebied van
tomaten. Vroeger werden we daar nog weleens om bekritiseerd, nu hebben we een voorbeeldfunctie. Ons vlees
onderscheidt zich van vlees elders op de markt. Nederlandse
producten staan sterker op de internationale markt als ze
zich beter onderscheiden. Innovatie, het zoeken naar nieuwe
oplossingen, speelt hierin een belangrijke rol. Ik heb al
aangegeven dat ik in Zuid-Afrika zag hoe sterk onze positie
op dat gebied is. In dit blok kom ik te spreken over de rol
die het groen onderwijs daarin speelt, over exportkansen,
over voedselpatenten, biotechnologie, de regeldruk, de
toekomst van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en
de transparantie van de subsidies.
Meerdere woordvoerders hebben gevraagd naar het groene
onderwijs, onder wie de leden Van Gerven, Geurts en Dijkgraaf. Het kabinet hecht grote waarde aan de kracht van de
zogeheten gouden driehoek — die noemen ze elders in het
land de triple helix — namelijk de samenwerking tussen
overheid, onderwijs en bedrijfsleven. Het kabinet hecht
natuurlijk ook grote waarde aan de kwaliteit van het groene
onderwijs. In september heeft de Kamer een brief gekregen
waarin mede op basis van twee rapporten een visie werd
gegeven op het sectoronderwijs. Daarin was te lezen wat
de sterke kanten zijn van ons groene onderwijs, dat gekenmerkt is door de sterke koppeling tussen onderwijs en
onderzoek. Dit leidt tot kennisdoorstroming en tot benutting
daarvan voor de topsectoren en de samenleving. Het is
sterk praktijkgericht, met leren en werken in actuele
bedrijfssituaties. Het is ook kleinschalig, want de menselijke
maat wordt gehanteerd en we kennen een landelijk dekkend
opleidingsaanbod. Daarnaast is er sprake van een verticale
onderwijskolom, met doorlopende leerlijnen en samenwerking tussen vo, mbo, hbo en wo. Het is bovendien sterk
gericht op internationalisering en betekenisvol voor en
veelal koploper in het bevorderen van scholing en kennis
over duurzaamheid.
Kennis en innovatie zijn de drijvende krachten achter het
concurrentievermogen en succes van de Nederlandse
agrosector. Een strategische meerjarige ontwikkelagenda
voor 2015 tot 2025 is van groot belang voor de toekomstbestendige positionering van het groenonderwijsmodel binnen
het stelsel, en voor het groenkennissysteem. Vernieuwing
leidt tot structuurverbeteringen waarmee ook de taakstelling
van 33 miljoen euro vanaf 2016 kan worden ingevuld. Die
moeten we gezamenlijk vormgeven. Ik wil met het groene
onderwijs en het bedrijfsleven snel aan tafel om hiermee
voortvarend aan de slag te gaan. Dat geldt ook voor de
Wageningen Universiteit, waar met name de SP naar vroeg.
Met deze universiteit zal ik in gesprek gaan over de condities
en randvoorwaarden waarbinnen kwalitatieve en duurzame
groei kan plaatsvinden. De motie-Van Meenen c.s. verzoekt
om voorbereidingen te treffen voor de overheveling van
het groene onderwijs naar het ministerie van OCW. Laat ik
vooropstellen: wat voor keuzes we ook maken, ik vind het
vooral belangrijk dat de verworvenheden en kwaliteiten
van het groene onderwijs behouden blijven. Ik zal in overleg
met mijn collega van OCW de Kamer zo spoedig mogelijk

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-14

informeren over de wijze waarop het kabinet gevolg zal
geven aan de aangenomen motie.
Ik kom nu bij de internationale exportkansen. Internationaal
staat de Nederlandse agrosector heel goed aangeschreven.
Er liggen kansen voor onderscheidende producten. Ik sluit
me heel graag aan bij de oproep van de heer Graus om
"Made in Holland" sterker als merk te gebruiken en in te
zetten op kwaliteitslabels. Bijvoorbeeld de varkenshouderij
zegt dat we een meer onderscheidend kwaliteitslabel zouden moeten krijgen voor producten uit Nederland omdat
dit zou helpen op de internationale markt. De Nederlandse
concurrentiepositie is daarbij vooral gebaat bij open afzetmarkten. De heer Graus vroeg hoe de regering die nationale
belangen gaat profileren. Dat doen we bijvoorbeeld met
missies naar bestaande en potentiële afzetmarkten. Onze
inzet is daarbij vooral de export van kennis en innovaties
over eerlijker, natuurlijker en beter voedsel. Ik geloof dat
daar onze toekomst ligt, zoals ik al een aantal keer heb
benadrukt. De hogere kwaliteitsstandaarden zullen ons
voedsel bij de export ook onderscheiden van dat van andere
spelers op de wereldmarkt. Dat helpt om onze agrosector
verder te versterken. Het is de ambitie van het kabinet om
bij te dragen aan het uitbannen van honger en ondervoeding. Nederland is internationaal toonaangevend op het
terrein van voedselproductie. Met kennis kan Nederland
bijdragen aan grote uitdagingen, zoals het inspelen op de
klimaatverandering, zowel op het gebied van kennis en
innovatie als op het gebied van duurzaam geproduceerd
voedsel. Ik zal mij daar de komende anderhalf à twee jaar
voor de volle honderd procent voor inzetten.
Tot slot bedank ik mevrouw Thieme voor de dvd Cowspiracy, die zij mij aangeboden heeft. Ik heb die gisteravond
helaas niet meer kunnen bekijken. Mevrouw Thieme is er
niet, maar de heer Wassenberg luistert mee. De film is op
15 december geprogrammeerd in de grootste zaal van het
departement. Alle medewerkers zijn uitgenodigd om de
film te bekijken.
De voorzitter:
Komt de dvd nog in uw geschenkenregister, of hoeft dat
niet?
Van Dam:
Als hij voldoet aan de eisen die daaraan gesteld worden,
zult u hem daar zeker in terugzien.
De voorzitter:
Heel goed.
De heer Graus (PVV):
Ik wil de staatssecretaris bedanken. Je moet niet alleen zure
reacties geven, je moet ook af en toe eens een leuke reactie
geven.
De voorzitter:
Af en toe, hè?

Tweede Kamer

De heer Graus (PVV):
Ik dank de staatssecretaris voor de toezegging dat we "made
in Holland" meer gaan uitdragen. Daarbij horen ook meer
Frauen Antje. We hebben veel meer Frauen Antje nodig.
Toen ik bij de Kamerleden vroeg of zij meer of minder
Frauen Antje wilden, zei iedereen meer. Met de voorgangster van de staatssecretaris, staatssecretaris Dijksma, heb
ik het erover gehad dat er ook een Frau Antje academy moet
komen om ons land meer te vertegenwoordigen. Frau Antje
is de bekendste Nederlandse persoon in Duitsland; zij is
bekender dan Rudi Carrell, Linda de Mol en André Rieu. Ik
weet dat een hooggeplaatst ambtenaar onder de staatssecretaris, de heer Hoogeveen, die academy graag wil gaan
leiden op zijn oude dag. Die wil ik hier meteen voordragen.
Van Dam:
Dat zal hij ongetwijfeld op prijs stellen. Zonder gekheid: de
heer Graus wil dat wij ons onderscheiden in de export.
Gisteren gaf hij een aantal voorbeelden. Ik vond het dan
wel weer typisch dat hij vooral voorbeelden uit Zwitserland
gaf. Hij had het over het Zwitserse horloge. Nederland is
bijvoorbeeld wereldberoemd om zijn kaas. Ik denk dat we
ook in de toekomst moeten nagaan hoe we kunnen helpen
om kwalitatieve Nederlandse producten internationaal
onderscheidend te laten zijn door middel van branding en
marketing. We kunnen helpen om daar kwaliteitslabels voor
te ontwikkelen. Dat is natuurlijk primair aan de sector zelf,
maar we kunnen daarin altijd ondersteuning bieden. Dat
doen we graag. Ik wil wel graag benadrukken dat we een
heel modern en vooruitstrevend land zijn en dat we juist
daarin het onderscheid zoeken.
De heer Graus (PVV):
Ik heb ook Nederlandse producten genoemd. Ik heb zelfs
gezegd dat de Chinezen elkaar de kop inslaan voor ons
melkpoeder. Ik gaf het Zwitsers uurwerk als voorbeeld. De
Zwitsers zetten overal op: made in Switzerland. Overal zie
je dat Zwitserse vlaggetje op staan. Zij maken daar gebruik
van. Als je een stukje kaas koopt, zie je altijd dat vlaggetje
erop staan. Dat doen wij te weinig. Daar doelde ik op met
het Zwitserse voorbeeld, maar ik had tal van Nederlandse
voorbeelden kunnen geven. Ik had de hele avond kunnen
doorgaan. Als de voorzitter mij toestaat, kan ik zo de hele
riedel geven, maar dat zal ik niet doen. Ik wilde alleen even
toelichten waarom ik het Zwitserse uurwerk en de Duitse
automobielindustrie aanhaalde. De Zwitsers en Duitsers
zijn veel trotser op hun producten dan wij op de onze. Ik
ben blij dat de staatssecretaris hier iets aan gaat doen.
Van Dam:
Ik begrijp het heel goed. De Zwitsers hebben natuurlijk
langjarig een heel degelijk imago opgebouwd waar ze op
kunnen voortbouwen. Wij kunnen ook voortbouwen op
prestaties uit het verleden en op de kwaliteit waar wij
bekend om staan. Dat zal ik dus graag doen. Ik denk dat er
nog veel meer kansen voor de toekomst liggen. Ik dank de
heer Graus voor de voorzet die hij hierin gegeven heeft in
zijn termijn. Daar gaan we mee verder.
Ik ga in op de vragen die zijn gesteld over biotechnologie.
Dat is altijd een wat precair onderwerp, omdat het aan de
ene kant kansen biedt, maar aan de andere kant altijd leidt
tot maatschappelijke zorgen. Voorop moet staan dat, wat

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-15

er ook gebeurt, het altijd veilig moet zijn voor mens, dier
en milieu. We zien dat onder meer bij genetische modificatie
van planten. Nederland heeft een "ja, mits veilig"-beleid ten
aanzien van genetisch gemodificeerde planten vanwege
de kans die biotechnologie kan bieden voor voedselzekerheid, voedselkwaliteit en duurzaamheid. Mevrouw Lodders
noemde het programma van de universiteit van Wageningen voor duurzame resistentie tegen fytoftora, waarbij
aardappelen door middel van cisgenese resistent worden
gemaakt tegen deze aardappelziekte. Dat is een voorbeeld
van een dergelijke toepassing die valt onder het Nederlandse beleid. Zij heeft gevraagd wat mijn agenda op dit
punt is. Die zal niet heel veel anders zijn dan die van mijn
voorganger.
Over de status van nieuwe veredelingstechnieken zoals
cisgenese bestaat onduidelijkheid. De Europese Commissie
heeft aangekondigd, nog dit jaar met een juridische analyse
te komen ten aanzien van deze technieken. Ik zal mij, net
als mijn voorganger, sterk maken voor duidelijkheid in
Europa over deze technieken en voor vrijstelling van cisgenese van de regelgeving met betrekking tot genetische
modificatie.
Ik zei het al: het biedt kansen, het kan bijdragen aan vraagstukken zoals de mondiale voedselzekerheid en duurzaamheid door te zorgen voor gewassen die weerbaar zijn tegen
ziektes, tegen droogte of juist tegen hevige regenval. Daar
moeten we in het kader van klimaatverandering allemaal
rekening mee houden. Of het kan gaan om gewassen die
juist consumentenvoordelen bieden, zoals een langere
houdbaarheid van producten. We zien aan de andere kant
echter ook dat de industrie dit soort technologie vooral
heeft gekoppeld aan de verkoop van gewasbeschermingsmiddelen en aan het eigenaarschap van zaden en planten.
Dat is nu net een ontwikkeling die ik niet altijd een positieve
vind. Dat zorgt er ook voor dat er volop debat is over dat
soort ontwikkelingen. Ik vind een genuanceerd debat daarover van belang, waarbij we goed kijken naar de kansen
van deze ontwikkeling en ook de zorgen die daarover in de
samenleving zijn, serieus nemen.
Ik kom te spreken over het gemeenschappelijk landbouwbeleid. De nieuwe GLB-periode is net gestart en de eerste
wensen voor de volgende periode zijn er al weer, en dat is
ook terecht. Mevrouw Lodders deed gisteren een aftrap in
dit debat door het Europees landbouwbeleid failliet te
noemen. Dat is uiteraard een stellige uitspraak, maar ik
neem aan dat die bedoeld is om het debat aan te zwengelen.
Ik kon mij wel vinden in een aantal opmerkingen van
mevrouw Lodders. Ik kon mij bijvoorbeeld vinden in het
feit dat de sector wel erg afhankelijk is van GLB-geld. Het
gaat ook om grote bedragen. Het gaat om 40% van de EUbegroting. Daar mogen we ook iets voor terugverwachten.
Meerdere partijen in de Kamer hebben gisteren aangegeven
dat de wens en misschien wel de noodzaak bestaat om het
gemeenschappelijk landbouwbeleid te wijzigen. Ik sluit me
daar graag bij aan. Ik deel de ambitie van onder anderen
mevrouw Lodders om de transitie van inkomenssteun naar
steun voor innovatie door te zetten. Daar hoort natuurlijk
ook verduurzaming bij. Met innovatie en verduurzaming
kunnen we ook een bijdrage leveren om de meest prangende problemen in de wereld het hoofd te bieden. Ik noem
het voeden van een groeiende wereldbevolking, de klimaatverandering en ook schaarste van grondstoffen. Ik zou

Tweede Kamer

daarom de komende tijd willen bekijken of niet meer geld
kan worden ingezet op innovatie, waardoor boeren ook
meer ruimte krijgen om te investeren om hun bedrijven
toekomstbestendiger te maken.
Ik zal in elk geval, als ik het komende halfjaar voorzitter ben
van de Europese Landbouwraad, een start maken met de
discussie over de toekomst van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid. Ik wil dat onderwerp agenderen op de
informele Landbouwraad van mei. Daar zullen we ook stilstaan bij de wenselijkheid van een eventuele midterm
review van het lopende gemeenschappelijk landbouwbeleid.
We komen hier dus nog met elkaar over te spreken in het
kader van het voorzitterschap en op basis van de evaluatie
van de vergroening in 2017. Ik verheug mij op dat debat,
omdat ik, net als een meerderheid van de Kamer, zie dat er
mogelijkheden zijn voor verbetering.
Ik wil ook inzetten op een verdere vergroening van het GLB.
Het is een grote stap geweest om een flink deel van de
inkomenssteun te koppelen aan maatschappelijke waarde,
maar we moeten nog wel kijken naar de effectiviteit van
die maatregel. De inzet van Nederland bij die vergroening
was om het in te vullen met ambitie, een goede balans
tussen economie en ecologie en geen greenwashing van
de middelen.
Rapporten van het Europees Milieubureau, waar ook de
heer Grashoff naar verwezen heeft, zijn kritisch over het
effect van de vergroeningsmaatregel. Ook ik zie mogelijkheden tot verbetering. Daarom heb ik vorige maand een
project gehonoreerd dat de sector uitdaagt om met ideeën
te komen die de ecologische effectiviteit van de vergroening
kunnen versterken, zowel voor de huidige GLB-periode als
daarna. Ik zeg erbij dat ik ook gehouden ben aan het eerder
genomen Kamerbesluit — de motie van mevrouw Dik-Faber
— die het mogelijk maakt om ecologische aandachtsgebieden in te vullen met vanggewassen. Ik zie dat het grootste
deel van de ondernemers daarvoor gekozen heeft, waarschijnlijk omdat het inzaaien van vanggewassen ook voor
de vergoeding al werd gedaan.
In Nederland wordt de vergroening gemonitord. Met het
oog op de evaluatie in 2017 zal daarover aan de Kamer
worden gerapporteerd in de loop van 2016. Hoe het in de
praktijk uitpakt moet nog blijken, maar de verwachtingen
zijn niet heel optimistisch. De mogelijkheden die Nederland
biedt voor het invullen van de ecologische aandachtsgebieden, kunnen jaarlijks worden aangepast. Mocht blijken dat
de huidige invulling te weinig oplevert, dan moeten we
daar dus ook op ingrijpen.
Tot slot een opmerking over de vereenvoudiging van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid. Die moet ervoor zorgen dat het geld ook echt terechtkomt op de plekken waarvoor het bedoeld is. Er zijn al stappen gezet, zoals rond
landschapselementen — het was de wens van de Kamer
om deze gemakkelijker mogelijk te maken — maar wij zijn
er nog niet. Vereenvoudiging van het geheel is ook een
speerpunt tijdens het voorzitterschap gedurende het
komende halfjaar. Wij moeten toe werken naar een
moderner GLB, maar ook een eenvoudiger GLB. Daarvoor
zal ik aandacht vragen tijdens de informele Raad. Ik hoop
dat dit een aanzet zal zijn, ook binnen Europa, voor verdere
discussie over het gemeenschappelijk landbouwbeleid.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-16

De heer Van Gerven (SP):
Ik kom nog even terug op het punt van de gentechgewassen. De staatssecretaris haalde aan dat via gentech een
aardappel is ontwikkeld die resistent is tegen phytophthora.
Weet hij dat er ook een niet-gentechvariant is die dezelfde
eigenschap kan produceren? Wij hebben gentech dus echt
niet nodig. Kan de staatssecretaris eens reflecteren op het
standpunt van Rijk Zwaan — top of the bill in Nederland op
het vlak van veredeling van gewassen — die zegt dat wij
ggo helemaal niet nodig hebben om te komen tot een goede
veredeling en een optimale productie?
Van Dam:
De vraag is niet altijd of het nodig is. Ik heb juist gesproken
over cisgenese, waarmee je eigenschappen kunt helpen
ontwikkelen die je ook op een natuurlijke wijze zou kunnen
realiseren. Dat het dus niet nodig is, is evident, want dat is
inherent aan cisgenese. Het gaat erom of het is toegestaan.
Het is toegestaan; wij hebben in Nederland een "ja, mits
veilig"-beleid. Dit valt daaronder.
De heer Van Gerven (SP):
Ik trek het wat breder. Ik weet natuurlijk dat cisgenese is
toegestaan, maar het gaat erom welke kant wij moeten
opgaan. Moeten wij doorgaan met waar wij traditioneel
bijzonder goed in zijn geweest, namelijk de natuurlijke
veredeling? Of moeten wij de kant op van gentech, dus
meer de buitenlandse of de Amerikaanse variant? Wij zijn
nu bezig met een eerste debat met de staatssecretaris, ook
een wat principieel debat. Kan hij nog eens reflecteren op
het idee van een van onze topondernemers, die zegt dat
wij gentech eigenlijk niet nodig hebben voor de vooruitgang, de voedselproductie en het zo goed mogelijk voeden
van de wereld? Wij kunnen heel goed vooruit met wat wij
hebben, maar wij moeten wel iets doen aan het kwekersrecht. Zou de staatsecretaris daar nog enige woorden aan
willen wijden?
Van Dam:
Ik zei net al dat terecht is opgemerkt dat wij cisgenese niet
nodig hebben, omdat daarin wordt uitgegaan van de
natuurlijke eigenschappen die bij een plant aanwezig zijn
en die via gentechnologie sneller kunnen worden ingebracht
in het gewas. Dit zou men echter ook kunnen bereiken via
veredelingstechnieken. De zorg van de heer Van Gerven,
als ik hem goed beluister, heeft ook te maken met de discussie over het kwekersrecht versus het octrooirecht. Ik ben
er geen voorstander van dat je natuurlijke eigenschappen
van planten zou kunnen patenteren. Volgens mij wordt dat
ook vrij breed in de Kamer gedeeld. Tijdens mijn voorzitterschap in het komende halfjaar zal het dan ook mijn inzet
zijn om de discussie in Europees verband te blijven voeren
en om meer steun te krijgen voor ons standpunt. Dergelijke
voorbeelden van gentechnologie bieden kansen, maar
maken gebruik van iets wat wij ook langs natuurlijke weg
kunnen bereiken.
Het debat is ingewikkelder als het gaat om transgenese.
Daarover zijn de zorgen dan ook veel groter.

Tweede Kamer

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik wil even terug naar het gemeenschappelijk landbouwbeleid, en dan niet alleen op Nederlands niveau, maar ook op
Europees niveau. Duurzaamheid en innovatie zijn de twee
sleutelbegrippen die ook de staatssecretaris gebruikt. Ik wil
dat dit niet alleen op Nederlands niveau gebeurt, maar ook
op Europees niveau en in relatie tot de subsidie die wij
vanuit Europa krijgen. Daar zou dit direct aan gelinkt moeten
worden. Ik begrijp dat dit in het gemeenschappelijk Europees landbouwbeleid nog niet voldoende gebeurt. Mijn
tweede vraag: is er transparantie? U komt daar zo op. Ik zal
daar geduldig op wachten, maar dan mijn eerste vraag.
Van Dam:
Transparantie is mijn volgende onderwerp. Ik heb dit even
uit elkaar gehouden, hoewel het in elkaars verlengde ligt.
De eerste vraag is, als ik die zo mag samenvatten, of de
Europese subsidies nu wel voldoende gericht zijn op innovatie. Nee, en dat heeft natuurlijk ook alles te maken met
waar het beleid vandaan komt. Het Europees gemeenschappelijk landbouwbeleid was er oorspronkelijk natuurlijk
vooral bedoeld om de productie te bevorderen en boeren
daarbij inkomenszekerheid te geven. Al jarenlang voeren
wij de discussie of we dat niet wat meer kunnen verschuiven
naar verduurzaming, vergroening en bevordering van
innovatie. Daarin is natuurlijk een stap gezet met het nieuwe
gemeenschappelijk landbouwbeleid. Dat blijkt bijvoorbeeld
uit het punt dat de inkomenssteun voortaan niet meer
gerelateerd is aan de productie maar aan het aantal hectares
dat je hebt. Dat is een voordeel voor extensieve bedrijven
en een nadeel voor intensieve bedrijven. Verder is er de
verplichting van vergroening, die onderdeel is van het
basispakket, maar ook het plattelandsontwikkelingsprogramma POP3, met zowel vergroening als innovatie als
doelstelling. Europa geeft in dat kader ook ruimte om budgetten daarop meer gericht in te zetten. Wij maken deels
gebruik van die mogelijkheid. Dat zou meer kunnen op basis
van de Europese regels, minder mag je niet meer. Het lijkt
mij goed dat we in de loop van komend jaar ook bijvoorbeeld in het kader van de informele Landbouwraad deze
discussie verder met elkaar te voeren, omdat het ook mijn
ambitie is om op die Landbouwraad die discussie te agenderen, zeker ook in de richting die u maar ook mevrouw
Lodders heeft aangegeven.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Heel goed dat die discussie geagendeerd wordt, maar ik
zou dat ook als voorwaarde in het Europese gemeenschappelijke landbouwbeleid willen zien, want dan kun je ook
pas de doelen controleren. Dat kunnen we vooralsnog niet.
Van Dam:
"Als voorwaarde" zie ik dan als een inhoudelijke ambitie,
gelet op de opvattingen van D66 over hoe Europa zich moet
ontwikkelen. Ik heb nooit gezien dat wij dan in de positie
zouden zijn om voorwaarden te stellen. Dat zou mij een
luxepositie lijken. Ik neem aan dat u bedoelt dat wij inhoudelijk die kant uit moeten. Nu is vergroening natuurlijk al
voor een deel een voorwaarde. Ik heb net al gezegd dat er
discussie mogelijk is over de vraag in hoeverre daarmee
ook daadwerkelijk de doelen worden bereikt die beoogd
werden.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-17

Mevrouw Lodders (VVD):
U kent vast de term wel "de krenten uit de pap halen", net
de lekkerste dingetjes eruit pakken. Dat gevoel bekruipt me
een klein beetje bij de reactie van de staatssecretaris; ik
hoop dat ik dat verkeerd zie. Waarom de krenten uit de pap?
Ik heb aangegeven, met name om de discussie te openen,
dat het gemeenschappelijk landbouwbeleid failliet is. Ik
deel van harte wat mevrouw Ko er Kaya heeft gezegd. Ik
heb dat ook aangegeven in mijn eerste termijn. De Franse
boeren zijn in de jaren tachtig blijven steken en worden
daarvoor gecompenseerd. Tegelijkertijd heb ik het voorbeeld genoemd van de Nederlandse boeren: een boer die
5% van zijn land niet mag gebruiken voor de teelt van zijn
gewassen. De staatssecretaris kan als een van de krenten
uit de pap zien dat we meer moeten inzetten op innovatie.
Dat delen we, maar het kan niet zo zijn dat boeren minder
inkomensondersteuning krijgen als dat soort bizarre voorbeelden niet wordt geschrapt uit de regelgeving. Dat heb
ik gemist in het betoog van de staatssecretaris. Ik zou daar
graag wat meer duidelijkheid, visie, richting op krijgen.
Van Dam:
Mevrouw Lodders suggereert dat dat regelgeving is. Dat is
niet zo. Het is een voorwaarde om voor subsidie in aanmerking te komen. Je krijgt geld, belastinggeld dus, vanuit de
EU en in ruil voor dat belastinggeld zegt de EU: "Dan verwachten we ook dat u meewerkt aan het realiseren van een
aantal maatschappelijke doelen. Een van die maatschappelijke doelen is vergroening. Als u daaraan meewerkt, kunt
u dat realiseren door minstens 5% van uw grond ook
daarvoor in te zetten." Dat hoeft niet; dat is geen verplichting. Als men geen subsidie wil, hoeft men er ook niet aan
te voldoen, maar dan moet je geen subsidie aanvragen.
Het is een voorwaarde voor subsidie. Het is ook logisch dat
als je subsidie krijgt, daar een aantal maatschappelijke eisen
aan wordt gesteld. Die maatschappelijke verwachtingen
ten aanzien van verduurzaming en vergroening staan wat
mij betreft als een paal boven water. Ik denk dat we ook
harder vooruitgaan aan de kant van het stimuleren van
innovatie, wat zowel in het belang is van de individuele
boer als voor ons als land en zeker voor de Europese Unie
als geheel, als we daarin slagen gaan maken. Ik zie dat daar
ook nog de mogelijkheid is om het GLB verder te versterken.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dan wordt mijn zorg toch een beetje werkelijkheid: het kan
niet zo zijn dat je vanuit Brussel de beperking krijgt dat je
5% van je land niet meer mag gebruiken. Ik vind het heel
normaal dat daar een compensatie tegenover staat. Wat
de VVD betreft, gaan we dat budget fors naar beneden bijstellen. We willen niet dat dit soort ridicule eisen worden
gesteld aan boeren. Laten we wat overblijft nadat we het
budget fors hebben bijgesteld, ook daadwerkelijk inzetten
voor innovatie. De Franse boeren — en dat geldt ook voor
de Spaanse en Italiaanse boeren — hebben genoeg heuveltjes waar helemaal niets gebeurt ter bevordering van biodiversiteit of duurzaamheid. Die worden dan ingebracht als
de 5% akkergronden die men inzet voor de verduurzaming,
met 0,0 resultaat, terwijl wij hier hoogproductieve landbouwgrond gaan onttrekken aan de productie van gewassen.
Daar wil ik vanaf, daar wil de VVD vanaf.

Van Dam:
Dat was me op zich helder, maar ik dacht: ik neem in elk
geval een deel van het betoog van mevrouw Lodders over.
De doelen die met het gemeenschappelijk landbouwbeleid
worden nagestreefd, zijn voor een deel al verschoven van
alleen maar inkomenssteun naar maatschappelijke doelen,
naar vergroening en verduurzaming. Het bevorderen van
innovatie is ook een van de mogelijkheden, zij het dat die
nog maar beperkt wordt benut.
Mevrouw Lodders bekritiseert terecht dat het voor de boeren in sommige andere landen een stuk makkelijker is om
te voldoen aan de vergroeningsvoorwaarden voor die
subsidie, omdat daar van nature elementen in het landschap
aanwezig zijn die eigenlijk niet benut kunnen worden en
die dan meegeteld kunnen worden bij de inzet voor vergroening. Voor Nederlandse boeren is het soms moeilijker om
te voldoen aan de voorwaarden.
Mevrouw Lodders presenteert het alsof je je aan de regels
moet houden en daarvoor gecompenseerd wordt. Het is
andersom. Je krijgt geld van de EU en daarvoor in ruil zegt
de EU dat je moet voldoen aan een aantal voorwaarden ten
aanzien van vergroening. Je kunt ook subsidie krijgen voor
verduurzaming en voor innovatie. Ik wil de richting verder
bevorderen die is ingezet, nu de richting van het GLB wijzigt
naar meer inzet voor maatschappelijke doelen en meer inzet
voor innovatie. Wij komen daarover ergens in het voorjaar
met elkaar te spreken.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ben het van harte met de staatssecretaris eens dat de
platte inkomenssteun haar langste tijd gehad heeft en dat
we daar vanaf moeten, dat we toe moeten naar een vergoeding voor een zekere prestatie, een prestatie die een maatschappelijke meerwaarde heeft. Dat is immers de enige
legitimatie om er maatschappelijk geld voor uit te geven.
Tot zover. Nu is dat voor een klein stukje gerealiseerd via
de vergroeningscomponent in de eerste pijler. Daarvan is
op Europees niveau vastgesteld dat het vrijwel volledig
ineffectief is. Er wordt nog niet een-op-een een conclusie
over Nederland getrokken, maar het lijkt ook niet helemaal
alsof we hierin de witte raaf zijn. Kan de staatssecretaris
mij uitleggen of het vergroeningsdeel van de eerste pijler
nu in Nederland wel effectief wordt toegepast? Verwacht
hij dat het daadwerkelijk gaat bijdragen aan herstel van de
biodiversiteit?
Van Dam:
Ik zei net al dat er in Nederland een motie is aangenomen
van mevrouw Dik-Faber dat de vergroening kon worden
ingezet door het zaaien van vanggewassen en dat dit
eigenlijk zaken waren die ook al plaatsvonden voor invoering van het nieuwe GLB. Het GLB heeft dus niet per se tot
een verandering geleid, terwijl het natuurlijk wel de intentie
was van het nieuwe Europese beleid om een verbetering
te realiseren. Uiteraard is daarover discussie mogelijk. Laten
we die discussie met elkaar aangaan op het moment dat
we over de evaluatie spreken, waarin we kijken of we
bereiken wat we wilden bereiken.
Wat ik verder zei, betrof ook de discussie over een volgende
GLB-periode. De eerste discussie die we daarover zullen
hebben, is in het voorjaar, ter voorbereiding op de informele

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-18

Raad. Dan bespreken we niet allen hoe we verder kunnen
met verduurzaming en vergroening, maar wat mij betreft
ook over het verder versterken van innovatie in de sector.
Het zou goed zijn dat wij het geld ook benutten om boeren
die hun bedrijfsvoering willen versterken, die voorop willen
lopen met innovatie, te ondersteunen. Daar worden nu ook
al middelen voor ingezet. Dat kan vervolgens weer discussie
opleveren over de vraag of iedereen daar tevreden over is.
Ik denk hierbij aan mestverwerking of mestvergisting. Er
zijn natuurlijk ook andere vormen van innovatie die
Nederlandse boeren kunnen helpen om de stap richting de
toekomst te maken en hun bedrijfsvoering te versterken.
Daar wil ik met nadruk ook naar kijken.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Dat lijkt mij prima voor de nieuwe GLB-periode, maar dat
is nu niet mijn focus. Ik zou het jammer vinden om een
complete GLB-periode door onze vingers te laten glippen.
Ziet de staatssecretaris mogelijkheden om met de flexibiliteit die er wel degelijk is in de eerste pijler van het vergroeningsdeel, de middelen effectiever in te zetten ten behoeve
van vergroening, lees biodiversiteit? Zo ja, hoe snel kunnen
wij dat voor elkaar krijgen?
Van Dam:
In Europa of in Nederland?
De heer Grashoff (GroenLinks):
In Nederland.
Van Dam:
Mevrouw Lodders heeft duidelijk gezegd dat sommige
landen veel minder inspanningen hoeven te leveren. Er
komt nog een evaluatie waarna wij hierover verder komen
te spreken. Dan is het aan de Kamer om het debat te voeren.
In het verleden heeft zij ook debatten gevoerd over de wijze
waarop dit moet worden ingevuld.
Mevrouw Ko er Kaya heeft gevraagd of de transparantie
van de subsidies vergroot kan worden. Ik kan haar zeggen
dat ik dat ook belangrijk vind. Nederland vervult al langere
tijd een voortrekkersrol in de discussie over de openbaarmaking van landbouwsubsidies. Wij zijn reeds in 2005
begonnen met het publiceren van de landbouwsubsidies
die worden betaald uit de Europese landbouwfondsen. Wij
doen dit op grond van de Wet openbaarheid bestuur. Sinds
2007 zijn alle lidstaten verplicht om de begunstigden van
landbouwsubsidies openbaar te maken. Volgens de huidige
regels worden daarbij naam-, adres- en woonplaatsgegeven
gepubliceerd, alsmede de ontvangen bedragen en de
regelingen op grond waarvan de subsidie is uitgekeerd.
Daarmee is de nodige transparantie al gewaarborgd.
Tegelijkertijd dient ook de regelgeving rond de bescherming
van persoonsgegevens te worden gerespecteerd. De overheid kan niet zo maar alles publiceren. Het is kabinetsbeleid
om subsidiegegevens zo veel mogelijk openbaar te maken,
tenzij privacywetgeving zich daartegen verzet. Momenteel
kan iedereen digitaal kosteloos inzicht krijgen in de verstrekte Europese landbouw- en visserijsubsidies. Wat ik
ook wil bezien, is of ik de controlegegevens over de besteding van RVO en NVWA, dan wel de Europese Commissie

Tweede Kamer

ook openbaar kan maken. Ik zal u daar voor de zomer over
informeren.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik dacht even dat het bleef bij hetzelfde riedeltje als voorheen, maar ik begrijp dat er nu toch een stap gezet wordt.
Kunnen ook de doelen die met die subsidies behaald moeten worden, opgenomen worden? Als dat het geval is, wacht
ik wel op die brief.
Van Dam:
Dat nemen wij uiteraard mee. Mevrouw Ko er Kaya zegt
dat er een stap is gezet. Ik zal bezien of het mogelijk is om
de controlegegevens openbaar te maken. Daar zal ik u voor
de zomer over informeren. Wij doen dit natuurlijk niet als
wij niet de intentie hebben om het ook te doen als het kan.
Dit even voor alle duidelijkheid.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Dat klinkt weer zo minimaal, terwijl ik zo blij was.
Van Dam:
Ik wil voorkomen dat u te grote verwachtingen krijgt. Wij
gaan kijken of het kan. De intentie is om het te doen als het
kan. Ik zal u daar voor de zomer over informeren.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik was nog niet klaar met mijn interruptie, maar ik kom hier
in tweede termijn op terug.
Van Dam:
Er zijn de nodige zorgen geuit over de regeldruk. Het kabinet
stimuleert een gezond ondernemingsklimaat in de land- en
tuinbouw, ook door het verminderen van de regeldruk en
door in de Europese context te streven naar een level
playing field. Mevrouw Lodders en de heer Geurts hebben
mij gevraagd hoe ik tegen de lastenverzwaring voor de
sectoren aankijk en welke stappen ik ga zetten om de
afspraken uit het regeerakkoord voor de agrosector na te
komen. Ik begin met te zeggen dat het kabinet sterk hecht
aan het verminderen van de regeldruk bij burgers en
bedrijven. Daarvoor is een bedrag van 2,5 miljard euro uitgetrokken. Het kabinet rapporteert daar tweemaal per jaar
aan de Tweede Kamer over. Onderdeel van de voortgangsrapportage is een bijlage met een overzicht van maatregelen
die effect hebben op de regeldruk. In de voorjaarsrapportage van 2015 is voor 2,37 miljard aan concrete maatregelen
in beeld gebracht. Van de ingevulde reductie is 1,35 miljard
daadwerkelijk gerealiseerd tot 1 april 2015: 777 miljoen voor
bedrijven en 572 miljoen voor burgers en professionals.
Momenteel vindt een actualisatie van deze cijfers plaats. In
de najaarsrapportage zal hier nader op worden ingegaan.
Deze wordt nog voor het kerstreces naar de Kamer
gestuurd.
Ten algemene stimuleert het kabinet een gezond ondernemingsklimaat in de land- en tuinbouw door het verminderen
van regeldruk en door in de Europese context te streven
naar een level playing field. In de agrosector wordt, in
samenwerking met de sector, gewerkt aan een maatwerkaan-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-19

pak om de regeldruk te verminderen op punten die men
zelf als belemmerend ervaart. Deze aanpak dient mede ter
uitvoering van de motie van mevrouw Lodders over regels
wieden. Mijn voorganger heeft de Kamer in het voorjaar
middels een brief geïnformeerd over de inhoud van en de
stappen die worden gezet binnen de agromaatwerkaanpak.
Momenteel zijn we samen met het bedrijfsleven bezig met
de uitvoering ten aanzien van de knelpunten die zijn geïnventariseerd. De eerste daarvan zijn opgelost, zoals die
inzake het scheuren van grasland op zand en het inzaaien
van tagetes, wat eerder in het seizoen mag, zodat lelieteelt
kan plaatsvinden. Begin 2016 wordt samen met het
bedrijfsleven verkend of een nieuwe inventarisatieronde
gewenst is.
Ik wil in dit verband opmerken dat onze ondernemers ook
baat hebben bij regels, bijvoorbeeld bij de voorwaarden
die worden gesteld aan de export van agrarische producten
op veterinair en fytosanitair gebied. Dat is van groot belang
voor onze positie in de wereld als tweede exporteur. Dat
geeft ons soms ook krediet in het buitenland. Ook vloeit
regeldruk voort uit de wens van het bedrijfsleven zelf om
af te wijken van Europese regelgeving en meer maatwerk
voor de Nederlandse situatie mogelijk te maken. Ik noem
als voorbeeld de derogatie van het mestbeleid, waarbij we
meer mest mogen aanwenden dan volgens de Europese
richtlijn is voorgeschreven. Dit is ook het geval bij de identificatie en registratie van klaveren, waarbij de meldtermijn
korter is dan Europees wordt voorgeschreven.
Mevrouw Lodders (VVD):
De staatssecretaris geeft een bespiegeling over de cijfers
naar aanleiding van de ambitie in het regeerakkoord, de
2,5 miljard. Kan hij aangeven hoeveel van de 1,35 miljard
die gerealiseerd is ten gunste van de landbouwsector is
gekomen?
Van Dam:
Nee, dat kan ik zo niet. Ik wist dat ik vandaag overhoord
zou gaan worden.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik had de vraag gisteren al gesteld. Ik zal de staatssecretaris
helpen. Volgens mij is de conclusie als wij eind dit jaar
gerapporteerd of geïnformeerd worden door de minister
dat de landbouwsector of de gehele LNV-tak het slechtst
gepresteerd heeft. We zijn er dus nog lang niet. Mijn vraag
aan de staatssecretaris is om bij de actualisatie die wij krijgen direct een bespiegeling mee te sturen en daar de
regeldruk vanuit Europa specifiek in aan te geven.
Van Dam:
Direct kan ik niet beloven. Als mevrouw Lodders vraagt of
ik dat in de loop van 2016 zou willen doen, een bespiegeling
op wat er is gehaald en wat er nog in de pijplijn zit, kan ik
dat toezeggen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het eerste kwartaal van 2016 lijkt me een prima deal.

Tweede Kamer

Van Dam:
Laten we dat gaan doen c.q. proberen. Het wordt nog druk
in dat eerste kwartaal van 2016.
Dan kom ik bij het natuurbeleid, het vierde blok: een groener
Nederland.
De voorzitter:
Moment, staatssecretaris. Mevrouw Dik, wat kan ik voor u
betekenen?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter, mijn excuses. Ik heb even helemaal tot het eind
van het blok gewacht, omdat ik verzuimd heb om bij het
groene onderwijs nog te vragen naar de aoc's. Ik heb goed
geluisterd naar de wijze waarop de motie wordt uitgevoerd.
Die komt inderdaad nog terug naar de Kamer. Dat wacht ik
met belangstelling af. Ik hoor ook graag wat de staatssecretaris vindt van de bezuiniging op de aoc's zoals die in het
regeerakkoord is opgenomen. Het lijkt te gaan om innovatiegeld, maar dit raakt de basisbekostiging. Het levert echt
tot meer dan €1.000 verschil op met de bekostiging van het
reguliere mbo. Mijn fractie vindt dat eigenlijk niet uit te
leggen. Ik ben heel benieuwd hoe de staatssecretaris daarnaar kijkt.
Van Dam:
Mijn voorganger heeft de Kamer in september een brief
gestuurd waarin is ingegaan op de verschillende onderzoeken die zijn gedaan naar het bekostigingsniveau. Daarvan
was — dat heeft de Kamer kunnen zien — de conclusie dat
het bekostigingsniveau van het groene onderwijs vergelijkbaar is met dat van het reguliere mbo, na deze taakstelling.
In die brief is ook aangegeven dat wij willen komen tot een
meerjarige ontwikkelagenda voor het groene onderwijs. Ik
heb net al gezegd dat ik voor die ontwikkelagenda graag
zo snel mogelijk aan tafel wil met het groene onderwijs en
het bedrijfsleven om te bekijken hoe wij die kunnen invullen.
Ik acht het mogelijk om binnen die invulling te komen tot
de besparingen zoals die zijn opgenomen in het regeerakkoord en dus ook in de meerjarenbegroting. Dat is het
financieel kader waarvan wij uitgaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het klinkt natuurlijk mooi dat er aan een ontwikkelagenda
wordt gewerkt. In de Kamer is bovendien een motie aangenomen waarmee zij het groene onderwijs onder OCW wil
brengen. Dat zijn allemaal kansrijke perspectieven. De korting gaat echter volgend jaar al in. De staatssecretaris zegt
nu wel dat dat geen verschil oplevert, maar ik heb in mijn
mailbox een aantal berekeningen liggen. Daarin worden
bijvoorbeeld de opleidingen bij de aoc's vergeleken met
een opleiding tot stratenmaker. Dat levert een verschil van
€1.500 per opleidingsplek. Een vergelijking tussen een
opleiding bij een aoc en een opleiding tot assistent-dierenarts levert een verschil van €1.700 op. Dat zijn dus substantiële verschillen. Ik kan het gewoon niet uitleggen dat volgend jaar de aoc's, dus ons groene onderwijs waar we
hartstikke trots op zijn, met die forse korting op pad worden
gestuurd. Er zijn dus wel mooie perspectieven en er is
beweging …

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-20

De voorzitter:
Het is helder, mevrouw Dik.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
… maar volgend jaar gaat die korting al in. Dat moet worden
opgelost.
Van Dam:
Nee, die korting moet worden ingevuld. Die korting staat
al een aantal jaren in de begroting en volgend jaar gaat zij
inderdaad in. Natuurlijk, er zijn altijd bekostigingsverschillen
tussen verschillende typen opleidingen. Die zijn er altijd en
dat geldt voor het hele onderwijsveld. In de brief van september heeft mevrouw Dik echter de conclusie kunnen lezen
dat de aoc's gemiddeld op hetzelfde bekostigingsniveau
per leerling zitten als gebruikelijk is in het mbo. Dat is het
uitgangspunt. We zullen gezamenlijk, met het groene
onderwijs en het bedrijfsleven, bekijken hoe we in het kader
van de ontwikkelagenda ook deze taakstelling kunnen
invullen. Dat staat volgens mij los van de motie die
mevrouw Dik-Faber samen met de heer Van Meenen en
mevrouw Lucas heeft ingediend. Ik kom op die motie terug,
samen met de minister van Onderwijs.
Als het de ambitie van de Kamer zou zijn om het groene
onderwijs op enig moment over te hevelen, dan moeten
we bekijken hoe we het behoud van de pluspunten van het
huidige groene onderwijs dan in elk geval kunnen waarborgen. Institutionele discussies worden namelijk wel vaker
gevoerd. Volgens mij moeten we echter focussen op de
vraag wat juist dat groene onderwijs zo'n sterke positie
heeft gegeven. En wat heeft ook de Nederlandse agrosector,
die met dat groene onderwijs samenwerkt, zo'n sterke
positie gegeven? Waarom werkt die kruisbestuiving zo
goed? We zullen in ieder geval moeten bekijken hoe we
kunnen waarborgen dat die positie zo sterk blijft, hoe je het
institutioneel ook oplost. Ik wijs daarbij bijvoorbeeld ook
op de kleinschaligheid van de aoc's. Hoe kunnen we die
waarborgen? Daarover ga ik ook in gesprek met mijn collega, de minister van Onderwijs. Aan de hand van die
gesprekken komen we bij de Kamer terug om duidelijk te
maken hoe we verder gevolg gaan geven aan de motie die
is ingediend. Dat staat echter los van de taakstelling, die
volgend jaar moet worden ingevuld.
De voorzitter:
We gaan naar het vierde blokje, mijnheer de staatssecretaris. Het is nu 16.40 uur. Ik stuur nog steeds op een afronding
van de eerste termijn om 17.30 uur. De stemmingen die
voor dan gepland staan, gaan ongeveer twee uur duren.
Het zou mij veel waard zijn als we de eerste termijn hebben
kunnen afronden voordat we gaan stemmen. Ik hoop dus
dat we het aan beide zijden kort en puntig kunnen houden.
Van Dam:
Dat zou moeten kunnen lukken, schat ik zo in.
Met het natuurbeleid zijn in de afgelopen jaren letterlijk
meters gemaakt. Mijn voorganger heeft in de afgelopen
drie jaar meer dan 100 natuurgebieden aangewezen. Ik ga
met dat aanwijzen door. Daarmee komt de basis op orde.
Die basis moet voldoende stevig zijn om met de samenle-

Tweede Kamer

ving te kunnen bouwen aan natuur die ertoe doet. Het moet
ook natuur zijn die we kunnen beleven, bijvoorbeeld in de
nationale parken, maar ook daarbuiten. Het moet natuur
zijn die we kunnen benutten en als gevolg daarvan willen
beschermen.
In de natuurvisie is geconstateerd dat het natuurbeleid dat
jarenlang is gevoerd, onvoldoende effectief is gebleken om
de biodiversiteitsdoelen te halen. De heer Wassenberg heeft
mij gevraagd welke verantwoordelijkheid ik hierbij op me
neem. Ik wil de aanpak voortzetten waarvoor is gekozen in
de natuurvisie. Enerzijds werk ik aan een hecht fundament
van onder meer een Nationaal Natuurnetwerk en een
effectieve natuurwetgeving. Over de realisatie van zo'n
Nationaal Natuurnetwerk zijn met de provincies afspraken
gemaakt in het Natuurpact. Over de voortgang daarvan ga
ik regelmatig met de provincies in gesprek. De samenwerking met de provincies verloopt goed. Een sterkere regie
acht ik daarom niet nodig. Sterker nog, die zou volgens mij
ook door de provincies als onwenselijk worden ervaren.
Anderzijds bouw ik, meer dan voorheen, mee aan een verbetering van de biodiversiteit, door onder andere het stimuleren van groen ondernemerschap en natuur in combinatie
met bijvoorbeeld gezondheid, waterbeleid en energiebeleid.
De crux van de nieuwe aanpak is dat de verantwoordelijkheid voor een betere natuur een gedeelde verantwoordelijkheid moet zijn.
Gisteren liep de heer Van Gerven meerdere malen naar de
microfoon om op te merken dat de oppervlakte van natuur
in Nederland afneemt. Uit de eerste voortgangsrapportage
van de provincies over de uitvoering van het natuurpact,
die ik onlangs van het IPO heb ontvangen, blijkt een duidelijke toename van verworven en ingericht natuurnetwerk
in de periode van 2011 tot en met 2014. In deze periode is
ongeveer 11.500 hectare verworven en 25.294 hectare
ingericht. Er is derhalve sprake van een toename van het
Natuurnetwerk Nederland. Daarmee ligt de uitvoering goed
op schema om in 2027 ten minste 80.000 hectare extra
natuur te realiseren. Waar de heer Van Gerven naar zou
kunnen verwijzen, is de zevende voortgangsrapportage van
het groot project EHS over 2014, die lijkt te wijzen op een
afname van de verworven oppervlakte natuurnetwerk. Er
is echter sprake van verschillende definities. Met provincies
zal ik overleg voeren om te komen tot een eenduidige systematiek. Die kunnen we opnemen in een overzichtskaart
— ik meen dat de heer Grashoff hiernaar vroeg — waarmee
de Kamer in een oogopslag duidelijkheid krijgt waaraan
gewerkt wordt. Voor de zomer kom ik met een brief aan de
Kamer waarin een en ander duidelijk zal worden.
In 2016 gaan we van start met een nieuw stelsel voor
agrarisch natuurbeheer. Centraal daarin staat een focus op
kansrijke gebieden en uitvoering door collectieven van
agrariërs. Het wordt effectiever en moet ook effectiever.
We doen dat door samenwerking tussen boeren, door meer
ruimte voor lokale expertise bij de invulling van het beheer
en door een concentratie van middelen waar ze effect kunnen hebben. Het wordt ook efficiënter: we gaan terug in
het aantal subsidierelaties van 14.000 naar 40. Er is in de
afgelopen jaren heel veel werk verzet door collectieven,
provincies en uitvoeringsorganisaties om het nieuwe stelsel
mogelijk te maken. We hebben de Europese Commissie
weten te interesseren voor deze aanpakken. De Commissie
heeft haar eigen regelgeving ervoor aangepast. Vooral door

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-21

de boeren in de collectieven is een grote omslag gemaakt.
Zelfstandige ondernemers zijn gaan denken en samenwerken vanuit het gemeenschappelijke belang. Meer en meer
worden maatschappelijke organisaties betrokken bij de
plannen die collectieven maken. De collectieven hebben
daarin een grote prestatie geleverd, maar het stelsel is voor
iedereen nieuw: voor boeren, voor collectieven en voor
overheden. Iedereen moet ermee leren werken en leren
hoe we het beste uit het stelsel halen.
Ik ben het eens met de heer Grashoff, die aangaf dat middelen effectief ingezet moeten worden en die vroeg of er
een ex-ante-evaluatie kan komen. Gebiedsaanvragen worden om de effectiviteit te borgen getoetst aan de doelen in
de provinciale natuurbeheerplannen. Op basis van de subsidiebeschikking stellen de collectieven hun beheerplannen
op, waarin de concrete beheermaatregelen door individuele
boeren worden vastgelegd. Alterra heeft begin 2015 geanalyseerd in hoeverre de provinciale ontwerpnatuurbeheerplannen bijdragen aan de effectiviteit van het nieuwe stelsel.
Als vervolg hierop wordt in overleg met provincies, Stichting Collectief Agrarisch Natuurbeheer en maatschappelijke
organisaties ingezet op een doelgerichte ex-ante-evaluatie
naar de te verwachten effecten van de ingediende beheerplannen. Met die conclusies en de ervaringen gaan we het
stelsel en de effectiviteit daarvan steeds verder verbeteren.
We noemen dat "lerend beheren". Wanneer we collectieve
problemen tegenkomen, kunnen ze erop rekenen dat ze bij
provincies en Rijk een luisterend oor en een helpende hand
vinden.
De heer Wassenberg vroeg mij waarom ik bezuinig op
natuur, maar wel meer geld uitgeef aan natuursubsidies
aan boeren. We bezuinigen niet op natuur. Er is deze periode juist extra geïnvesteerd in natuur. Een belangrijk doel
van het natuurbeleid is om onze prachtige landschappen,
onze unieke natuur en onze kwetsbare dieren te beschermen. Een deel van de soorten waarvoor Nederland een
internationale verplichting heeft, komt vooral voor buiten
Natura 2000 en het Natuurnetwerk Nederland en is afhankelijk van agrarisch gebied. Denk aan de weidevogels,
waarover ik zo nog apart kom te spreken, en de akkervogels.
Om de goede leefomstandigheden voor die soorten te creëren, is beheer door boeren nodig. Voor het uitvoeren van
dat beheer ontvangen zij natuursubsidies.
Voorzitter. Ik kom zo te spreken over de weidevogels, maar
gelet op de ingenomen posities hier tegenover mij, is het
misschien niet verstandig om meteen daartoe over te gaan.
De heer Van Gerven (SP):
Ik heb gevraagd of de staatssecretaris het regeerakkoord
onderschrijft, waarin wordt verwoord door de ministerpresident dat we de ecologische hoofdstructuur volledig
gaan realiseren. Staat de staatssecretaris daar nog steeds
achter? Hij zegt dat ik met cijfers ben gekomen waaruit blijkt
dat de hoeveelheid natuur afneemt en dat hij zelf cijfers
heeft waaruit blijkt dat die toeneemt. Ik wil niet in een welles-nietesspelletje vervallen. Er moet wel helderheid over
komen, omdat ook Natuurmonumenten de noodklok luidt
op dit punt. Bovendien wordt in de zevende voortgangsrapportage een daling aangegeven. Ik zou graag willen weten
hoe het zit en of de staatssecretaris de ecologische hoofdstructuur met 728.500 hectare wil realiseren.

Tweede Kamer

Van Dam:
Dat zijn verschillende vragen in één keer. De heer Van
Gerven vraagt of ik het regeerakkoord onderschrijf. Uiteraard. Hij vraagt naar de ecologische hoofdstructuur en naar
wat wij nu doen. Dat weet de heer Van Gerven: dat is het
realiseren van het Natuurnetwerk Nederland. Ik heb gezegd
dat wij voor de zomer duidelijkheid bieden over de cijfers
en dat wij met de provincies in overleg zullen treden over
eenduidige definities, waardoor het beter vergelijkbaar
wordt. Uit de cijfers blijkt dat de hoeveelheid natuur toeneemt, terwijl je uit de rapportage die ik aanhaalde, zou
kunnen afleiden dat die afneemt. Dat heeft waarschijnlijk
te maken met een verschil in definities. Wij gaan daarover
om de tafel en komen er voor de zomer op terug.
De heer Van Gerven (SP):
Dan neem ik aan dat het volledige plan dat in 2012 is verwoord, of dat nu "ecologische hoofdstructuur" heet of
"Natuurnetwerk Nederland", wat de staatssecretaris betreft
gerealiseerd gaat worden met behulp van de provincies.
Van Dam:
Het Natuurnetwerk Nederland is iets waaraan de provincies
en ik gecommitteerd zijn.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik heb een paar vragen over het vorige blokje. Dat komt
door de snelheid waarmee de staatssecretaris door de
onderwerpen marcheert.
De voorzitter:
Ik probeer hem de hele tijd af te remmen, maar hij is niet
te houden.
Van Dam:
Ik wordt daartoe zeer aangemoedigd door de voorzitter.
De heer Wassenberg (PvdD):
We hebben gisteren ook gesproken over de biodiversiteit.
Er is een aantal rapporten verschenen waaruit blijkt dat het
slecht gaat en dat Nederland met uitwerken achterloopt op
allerlei Europese regels. Het aanwijzen van Natura 2000gebieden is traag gegaan. Wat ook traag is gegaan en nog
steeds traag gaat, is het verbinden van natuurgebieden,
iets wat erg belangrijk is. Aan een aantal natuurgebieden
die als losse postzegels verspreid door het land liggen, heb
je niet veel. Die moeten verbonden worden, want anders
sterven plant- en diersoorten uit. De verbinding is echt
cruciaal. Daar staat of valt het natuurbeleid mee. Ik heb ook
gevraagd om een sterke regierol van de staatssecretaris.
Dat heeft onder meer te maken met het feit dat de natuurgebieden vaak in andere provincies liggen. Daar moet de
rijksoverheid op sturen. De Programmatische Aanpak Stikstof is op 1 juli 2015 ingegaan. In juni heeft Noord-Brabant
een aantal regels voorbereid om in bepaalde gevallen veeindustrieën strenge regels op te leggen. Dat is in het diepste
geheim gebeurd om te voorkomen dat er allerlei aanvragen
zouden komen. Dat is ook voorkomen.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-22

De voorzitter:
Gaat u richting een vraag?
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja, nu ga ik richting mijn vraag. Uiteindelijk heeft NoordBrabant strenge regels gesteld. De ruimte die ontstond, is
meteen opgevuld door Limburgse bedrijven die in hetzelfde
grensgebied lagen en die de ontwikkelruimte hebben
opgevuld. Wat er gewonnen is in Noord-Brabant is meteen
tenietgedaan in Limburg. Is daar niet een strengere coördinatie en regie van de rijksoverheid nodig?
Van Dam:
Dat was een lange vraag, waar meerdere vragen in zaten.
Ik hoop dat ik erin slaag om die allemaal recht te doen. De
heer Wassenberg vindt dat de aanwijzing van natuurgebieden traag gaat. Ik ben van mening dat wij er zeer voortvarend mee bezig zijn. Ik zal de lijn van mijn voorganger
voortzetten. Er moeten zeker nog natuurgebieden worden
aangewezen, maar er zijn al grote stappen gezet.
Voorts zegt de heer Wassenberg dat je niets hebt aan losse
natuurgebieden. Zo zou ik dat niet willen zeggen. Die zijn
goed voor de natuur en mensen beleven daar veel plezier
in. Hij zegt terecht dat het goed is als ze verbonden worden.
Dat is de ambitie van het Natuurnetwerk Nederland. Wij
proberen dat samen met de provincies te realiseren. Ik heb
al gezegd dat wij daar allemaal zeer aan gecommitteerd
zijn.
De heer Wassenberg vraagt om een sterke regierol. Dat is
niet hoe wij het georganiseerd hebben. Provincies en Rijk
werken samen. Die samenwerking ging onder mijn voorganger voortreffelijk en ik ben zeker van plan om die zo
voort te zetten, juist omdat wij elkaar nodig hebben om de
ambities te realiseren waarover de heer Wassenberg
spreekt.
Verder verwees hij naar het PAS. In het PAS wordt rekening
gehouden met dit soort ontwikkelingen. Als er op de ene
plek ruimte ontstaat, kan die op een andere plek worden
ingevuld. Dat is het achterliggende idee. Het is aan provincies onderling om daarover afspraken te maken, als men
vindt dat de activiteiten van de een te veel effect hebben
op de activiteiten van de ander.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja, maar het PAS is toch ook bedoeld om stikstof terug te
dringen? Als de ene provincie zegt stikstof te willen terugdringen, terwijl de andere provincie ruimte denkt te hebben
om extra stikstof toe te voegen, dan gaat het gebied er per
saldo absoluut niet op vooruit. Daar was het PAS toch voor
bedoeld?
Van Dam:
Het PAS is bedoeld om twee dingen naast elkaar te realiseren, namelijk bescherming van de natuur en het voorkomen
van overbemesting door de neerslag van stikstof, maar ook
om ruimte te creëren voor economische ontwikkeling. Ik
noem als voorbeeld dat er een ontwikkeling gaande is dat
auto's steeds schoner worden en steeds minder stikstofoxide uitstoten. Dat kan ruimte creëren voor andere econo-

Tweede Kamer

mische activiteiten. Het PAS is ook bedoeld om te voorkomen dat ons land op slot gaat, omdat we alleen met de blik
van de natuurbescherming kijken. De bedoeling is juist om
natuur en economische activiteiten beide mogelijk te maken,
zodat het beschermen van natuur hand in hand kan gaan
met ruimte creëren voor economische activiteit. Dat is de
doelstelling van het PAS.
De heer Grashoff (GroenLinks):
De staatssecretaris heeft keurig antwoord gegeven over
het agrarisch natuurbeheer en de toetsing bij de provincies.
Ik kan mij voorstellen hoe zo'n antwoord tot stand komt.
Dat zal in strikt formele zin ongetwijfeld juist zijn. En toch
bereiken mij serieuze signalen dat er provincies zijn — maar
dat geldt niet voor alle provincies — die er de kantjes vanaf
lopen. Dat is vrij simpel, want die collectieven zijn nieuw.
Als er maar een leuk plannetje ligt van die collectieven, dan
zeggen we heel snel ja en dan geven we gauw een vergunning af. Dan is er de toetsing aan het provinciaal natuurplan,
maar dat is een document dat op hoofdlijnen is geschreven,
en niet een heel fijnmazig plan. Als het erop aankomt wat
je nu precies doet aan agrarisch natuurbeheer, kun je dat
niet of nauwelijks serieus afwegen, dus dat is al heel gauw
goed.
Volgens mij hebben we een parallel belang. De staatssecretaris zal er geen plezier van hebben als binnen een jaar de
kritiek op het brandnieuwe agrarisch natuurbeleid hetzelfde
is als op het vorige. Het is geen sinecure om het effectief
te krijgen. Ik heb geen pasklare oplossing, maar ik vraag
de staatssecretaris om even mee te denken over de vraag
op wat voor manier je hier nu grip op krijgt. Ik vrees dat we
over een jaar zullen constateren dat het effect te klein is.
Van Dam:
De heer Grashoff vroeg in dit kader ook om een ex-anteevaluatie. Ik heb al gezegd dat dit de inzet is en dat daaraan
gewerkt wordt. Ik denk dat het te vroeg is voor kritiek, want
we gaan nu over naar een nieuw stelsel. De bedoeling is
dat die ex-ante-evaluatie deel gaat uitmaken van de
beoordeling van plannen. Dat zou de zorg van de heer
Grashoff op voorhand een beetje kunnen wegnemen. Laten
we wel wezen, het nieuwe stelsel gaat vanaf 1 januari in.
Het is misschien wat voorbarig om kritiek te hebben op een
stelsel dat nog moet ingaan. Laten we eerst eens kijken of
dat goed gaat werken. Ik heb daar vertrouwen in.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ben niet te vroeg, maar ik constateer iets wat nu gaande
is. Die planvorming vindt nu plaats. Het stelsel gaat in per
1 januari, maar er zijn provincies die nu al vergunningen
hebben verleend. De staatssecretaris zegt dat een ex-anteevaluatie onderdeel gaat uitmaken van het proces, maar
dan is het eerste jaar dus verloren. We gaan vanaf maart
een nieuw groeiseizoen. Dan wordt het relevant, maar dat
hebben we dan gemist. Ik vind het een enorme gemiste
kans dat die toets niet al deel uitmaakt van de procedure.
Ik vraag om erop toe te zien dat die heel tijdig voor het
volgend jaar in de procedures wordt ingevoegd.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-23

Van Dam:
Dat snap ik, maar volgens mij zijn de Provinciale Staten ook
de plek om dit soort debatten te voeren. Als de heer Grashoff de ambities van sommige provincies te mager vindt,
dan zijn er vast partijgenoten in Provinciale Staten die
daarover kunnen discussiëren. Het is niet aan mij om de
hele tijd elke afzonderlijke provincie op de huid te zitten.
Dat is niet de manier waarop wij met elkaar samenwerken.
Wij werken met elkaar samen in het vertrouwen dat wij de
ambities met elkaar delen.
De heer Leenders (PvdA):
Daar wil ik toch nog een vervolgvraag over stellen. Gisteren
heb ik met name een vraag gesteld over de mogelijkheden
van provincies om tussentijds bij te sturen. In de schriftelijke
antwoorden lees ik: "Jaarlijks bespreken provincie en collectief de voortgang in de uitvoering. Op grond hiervan is
bijstelling van het beheer mogelijk, binnen de kaders van
de afgegeven subsidiebeschikking". Ik stel mij voor dat in
de subsidiebeschikking in ieder geval de mogelijkheid is
vervat dat Provinciale Staten — of Gedeputeerde Staten,
want zij zijn de uitvoerders — kunnen bijsturen indien de
effectiviteit niet is wat die zou moeten zijn.
Van Dam:
Dat lijkt mij van wel, maar ik snap niet helemaal waar de
heer Leenders naar vraagt.
De heer Leenders (PvdA):
Misschien kan de staatssecretaris in het gesprek dat hij met
de provincies daarover voert, eens bekijken of de subsidiebeschikking voldoende ruimte biedt om een zodanige bijsturingsmogelijkheden op te nemen. In de antwoorden
staat immers "binnen de kaders van de afgegeven subsidiebeschikking". De subsidiebeschikking is dus heel erg
belangrijk bij het geven van sturingsmogelijkheden aan de
provincies.
Van Dam:
Vanzelfsprekend. Als je een subsidiebeschikking hebt
afgegeven en je wilt tussentijds bijsturen, dan moet je dat
op voorhand al hebben aangegeven, anders heb je daar
geen juridische basis voor. Als de heer Leenders mij vraagt
of ik dit onder de aandacht wil brengen van de provincie,
dan zeg ik dat ik dat natuurlijk altijd kan doen. Ik vermoed
dat de provincies ook luisteren naar dit debat. Ze zullen
daarop geattendeerd zijn. Wij kunnen dat altijd nog een
keer doen, zo zeg ik tegen de heer Leenders.
De weidevogels zijn een onlosmakelijk onderdeel van ons
prachtige weidelandschap. Niet voor niets stond ik daar al
in mijn inleiding bij stil. Zo denkt niet alleen Marsman terug
aan Nederland toen hij een tijd in het buitenland zat, maar
zo denken velen aan Nederland: de groene weidelandschappen, het water daartussen en de koeien in de wei. De weidevogels horen daar ook bij. Hun aantallen nemen echter
al jaren fors af. Die afname is zelfs zo fors dat wij ons zorgen
moeten maken. Samen met boeren, natuurorganisaties,
provincies en andere belanghebbende partijen wil ik daarom
alles op alles zetten om een ombuiging van die trend te
realiseren. Daarom moet voor de zomer van 2016 een breed
gedragen plan van aanpak gereed zijn waarin de volgende

Tweede Kamer

stappen terugkomen. 1. De effectiviteit van het huidige
beheer moet worden vergroot. Ik vraag daarom aan Alterra
om op korte termijn in kaart te brengen wat je zou moeten
doen voor een gezonde populatieomvang van weidevogels
en welke ambitie daarbij haalbaar is. 2. Wij moeten inzetten
op boeren van morgen. Dat stelt ook eisen aan de inrichting
van de bedrijfsvoering. Er dient meer aandacht te zijn voor
landbouw en natuur in de curricula van groene opleidingen.
Samen met de provincie Friesland financier ik het inrichten
van een lectoraat over weidevogels door de Hogeschool
Van Hall Larenstein. Wij moeten naar systeeminnovatie
zoeken. Het is nodig om boeren die aan weidevogelbeheer
willen doen, handelingsperspectieven te geven, opdat het
aantrekkelijk wordt om weidevogelbeheer te integreren in
de bedrijfsvoering.
De heer Grashoff heeft gevraagd hoe ik het weidevogelbeheer denk te kunnen financieren uit de 30 miljoen die
Nederland van Brussel heeft gekregen in het kader van de
situatie in de melkveehouderij. Deze 30 miljoen zet Nederland in volgens de drie sporen verduurzaming melkveehouderij, vitalisering van de varkenshouderij en mestverwerking. De gesprekken over de concrete invulling van deze
sporen met de sector en de Europese Commissie zijn nog
gaande. Het is mijn inzet om ook weidevogelbeheer
onderdeel uit te laten maken van het pakket. De vraag van
de heer Grashoff of de Europese Commissie de inzet van
deze middelen voor weidevogelbeheer zal goedkeuren, kan
ik zonder meer beantwoorden met ja. De Commissie heeft
dit inmiddels bevestigd. Productie die zich mede richt op
maatschappelijk draagvlak, zoals het weidevogelbeheer,
versterkt de markt voor een dergelijk product. Het weidevogelbeheer past daarmee binnen het door de Europese
Commissie vastgestelde kader.
Ik ben nu aangekomen bij de fitnesscheck van de Vogel- en
Habitatrichtlijn.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik liep maar snel naar de interruptiemicrofoon, want ik
dacht: het gaat me geen tweede keer gebeuren dat ik te laat
ben.
Ik wilde nog even verdergaan over de weidevogels, ook
omdat die alles te maken hebben met het blokje over het
agrarisch natuurbeheer. De staatssecretaris zegt dat er een
plan komt en dat we gaan bekijken wat we moeten doen.
Maar volgens mij moeten we beginnen met vaststellen
waarom het zo slecht gaat met de weidevogel. Uit alle
rapporten, ook het recente rapport Living Planet van het
Wereld Natuur Fonds , blijkt dat wij hier een zeer intensief
maaibeleid hebben met drie keer per jaar. Verder hebben
wij een monocultuur van grasland, waar weinig bloemen
en kruiden zijn en daarom ook geen insecten en ook geen
voedsel voor de weidevogels. Wij hebben hier een hoog
gifgebruik. Wij hebben een intensieve veehouderij. Die
wordt ook door het Wereld Natuur Fonds aangehaald,
waarbij het WNF zegt dat alles hier onder stikstof wordt
bedolven, waardoor de soortenrijkdom afneemt en daardoor
het aantal weidevogels. Ik hoor graag een reactie van de
staatssecretaris op de vraag of wij die weidevogels wel
kunnen beschermen als wij het hele landbouwbeleid niet
rigoureus veranderen.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-24

Van Dam:
Het valt me in dit debat op dat het antwoord van de Partij
voor de Dieren altijd is dat de hele landbouwsector totaal
anders moet worden georganiseerd. Dat is niet altijd een
even kansrijk perspectief. Je moet bekijken of je de
bescherming van weidevogels kunt integreren in de
bedrijfsvoering van agrarische bedrijven. In mijn brief heb
ik aangegeven dat dat niet makkelijk zal zijn en dat er geen
eenvoudige antwoorden zijn voor het beschermen van de
weidevogels. Om die reden hanteer ik in het plan van aanpak die verschillende sporen en wil ik deze graag budgettair
ondersteunen, ook gebruikmakend van middelen die uit de
EU komen. Daarmee hebben we echter niet het ei van
Columbus gevonden. Ik vraag Alterra dus niet voor niets
om in beeld te brengen hoe een gezonde populatieomvang
van weidevogels er in Nederland uit zou kunnen zien. Ik
denk niet dat we terug zullen kunnen naar de aantallen die
we ooit hadden, maar ik wil wel dat de omvang van die
populatie gezond is. Ik vind wel dat we het tij moeten keren,
sowieso vanwege de intrinsieke natuurwaarde van weidevogels, maar ook omdat ze bij Nederland horen. Ik vind
daarom dat we hierin ambitieus moeten zijn. De heer Van
Wassenberg heeft gelijk dat die ambities moeilijk zijn te
realiseren, maar als hij zegt dat een compleet ander landbouwsysteem de enige manier is waarop dat kan, lijkt mij
dat niet realistisch.
De heer Wassenberg (PvdD):
Dit is een beetje een jij-bak, want niet alleen de Partij voor
de Dieren roept dit. Alle deskundigen zeggen dat er te
intensief wordt gemaaid, dat er te veel gif wordt gebruikt,
dat er te veel monoculturen zijn en dat de boel hier wordt
verstikt door stikstof. Die vier punten veranderen, noem ik
een rigoureuze aanpak. Het is erg flauw om te zeggen dat
alleen de Partij voor de Dieren dat wil veranderen. Nee, dit
zijn de adviezen van deskundigen. Die zeggen dat we dat
zullen moeten doen als we die weidevogels en de natuur
willen helpen. Dat geldt trouwens ook voor het agrarisch
natuurbeheer. Dat kan prima zijn, maar zolang we op zo'n
intensieve manier onze gronden gebruiken, heeft dat agrarisch natuurbeheer heel weinig zin.
Van Dam:
Ja, maar ik wijs erop dat er ook deskundigen zijn die in dit
opzicht wijzen op de roofdierenpopulatie, die in de afgelopen jaren is vergroot en invloed heeft op de stand van de
weidevogels. Er is dus meer bij te betrekken dan de invloed
van de landbouw. Om die reden vragen wij Alterra om in
beeld te brengen wat een gezonde populatie is en wat voor
maatregelen daarvoor nodig zouden zijn, en mogelijk; daar
moet je namelijk wel naar kijken. Natuurlijk betekent dit ook
iets voor de manier waarop boeren met hun land omgaan.
Boeren hebben in onze samenleving nu eenmaal de bijzondere positie dat zij niet alleen een bedrijf runnen, maar ook
ons landschap beheren, waar we allemaal van genieten.
We hebben de discussie hierover al gehad. Voor die rol
financieren we hen ook, voor een deel uit Europese middelen. Er zijn mogelijkheden om de financiering op dit punt
te versterken, ook omdat dit voor boeren veranderingen in
de bedrijfsvoering meebrengt: op een ander moment
maaien, anders maaien, misschien een deel van het land
tijdelijk laten gebruiken ten behoeve van de weidevogelstand. Al dit soort opties moet in beeld gebracht worden
en vertaald worden naar de bestaande praktijk, maar ook

Tweede Kamer

— dat zeg ik niet voor niets — naar de boeren van morgen,
de jongeren die een opleiding volgen. Dit moet dus verankerd worden in het groenonderwijs. We willen namelijk
weidevogels niet alleen de komende paar jaar beschermen,
maar we willen ze voor de toekomst voor ons land behouden.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Hoewel het best een complex vraagstuk is, moeten we het
ook niet ingewikkelder maken dan nodig is. Er zijn uitstekende voorbeelden waarin weidevogelbeheer is geïntegreerd in bestaande agrarische bedrijfsvoering. De Vogelbescherming werkt met ongeveer 100 weidevogelboeren
samen. Die doen het gelukkig uitstekend op dit vlak. Het is
echter ook een kwestie van middelen. Het is goed dat de
staatssecretaris ambitie heeft. Het is goed dat hij Alterra
een en ander nog nader laat concretiseren. Deskundigen
van de Vogelbescherming zeggen echter ook dat je wel een
kerngebied van ongeveer 70.000 hectare moet hebben voor
de weidevogels. Daar kunnen overigens ook koeien staan.
Dit betekent wel dat wij boeren ten minste zullen moeten
vergoeden voor het verlies aan maaiopbrengst. Dat zal er
namelijk mee gepaard gaan. Bij de boeren is geen rek om
dit uit eigen portemonnee te betalen. Dat vraagt in
behoorlijke mate om middelen. Is de staatssecretaris bereid
en in staat om heel slim en effectief te sturen op met name
de GLB-middelen, om er zo voor te zorgen dat er de
komende jaren voldoende geld in het laatje komt voor het
weidevogelbeheer?
Van Dam:
Dan is het natuurlijk altijd de vraag wat voldoende is. De
inzet is om hiervoor substantieel Europees geld te benutten,
juist ook omdat de betreffende boerenbedrijven hierdoor
worden versterkt. De boeren moeten altijd rekening houden
met de omgeving, met de natuur, met de wensen van de
samenleving voor het landschap. Dat weten ze zelf het
beste. Dit geeft ook de kans om boeren daarbij te helpen
en om voor een deel hun kosten hiervoor te vergoeden. Ik
wil die kans dus niet onbenut laten. Het is mijn bedoeling
om een deel van de middelen hiervoor in te zetten. We
zullen hierover spreken met de sector. Het is altijd de vraag
hoeveel je nodig hebt als je het goed wilt doen. Dat laten
we via het onderzoek in beeld brengen. We werken niet
voor niets bijvoorbeeld samen met de provincie Friesland
in de financiering van het lectoraat. Ook dit is een inspanning die we gezamenlijk moeten doen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ben blij met het antwoord en met de ambitie die eruit
spreekt. Ik ga ervan uit dat we elkaar weer spreken als het
plan van aanpak er is. Ik hoop dat de staatssecretaris bereid
is om niet te wachten tot eind juni. Misschien kan hij daar
nog iets over zeggen. Eind juni valt ook nog binnen het
eerste halfjaar van 2016, maar ik hoop dat het eerder komt,
zodat we er eerder over kunnen spreken, in ieder geval voor
het zomerreces. Verder heb ik er vertrouwen in dat we eruit
zullen komen, eventueel met wat steun in de rug van ons.
Ik heb al een amendement aangekondigd.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-25

Van Dam:
Het is op zichzelf het mooist als we het erover kunnen
hebben in de maanden waarin de weidevogels het meest
in het oog springen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik denk inderdaad dat het heel goed is dat de staatssecretaris zich snel buigt over het verzoek van GroenLinks. Ik denk
dat we heel veel aanvragen zullen krijgen van de individuele
grutto voor een gps-systeem om dat weiland van 70.000
hectare te kunnen vinden.
Even zonder dollen, voordat we overgaan tot maatregelen,
moet er onderzoek gedaan worden. Dat is van cruciaal
belang. Ik sprintte naar voren, omdat ik weer vind dat de
focus wel heel nadrukkelijk op het natuurgedeelte ligt en
te weinig op allerlei andere aspecten. Ik vraag de staatssecretaris om aan te geven dat er een evenwichtig onderzoek
zal plaatsvinden, ook naar de verschillende predatoren en
wildstandplannen en dergelijke. Ik vraag hem om al die
zaken erbij te betrekken voordat er daadwerkelijk geld uitgegeven wordt.
Van Dam:
Dat zijn twee verschillende dingen. Dat onderzoek is inderdaad zo breed. Dat is de bedoeling. Het gaat erom dat in
beeld wordt gebracht hoe een gezonde populatie eruitziet
en wat ervoor nodig is om die gezonde populatieomvang
te bereiken en te behouden. Het is onontkoombaar dat
daarvoor middelen nodig zijn. Als we vanuit de Europese
Unie middelen krijgen die we hiervoor kunnen benutten,
die ten goede komen aan de boeren en die ons helpen om
deze ambitie te realiseren, zouden we wel gek zijn als we
die mogelijkheid niet benutten. Daarover zijn we in gesprek
met de sector. Zodra we daarover meer helderheid hebben,
zullen we de Kamer informeren. Dat is onze gezamenlijke
ambitie.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat zijn inderdaad twee verschillende trajecten. De staatssecretaris heeft het nu over de middelen om de crisis in de
veehouderij te beslechten. Op het moment dat een boer
een gps-systeem voor een nest moet aanschaffen, zal dat
nooit voor 100% gesubsidieerd worden. Hij zal dus zelf
moeten bijdragen en daardoor wordt de kostprijs verhoogd.
Daar zit dat element in ieder geval in. Ik wil daar nadrukkelijk
aandacht voor hebben. Een aantal bestedingen van het geld
uit Europa, de nationale enveloppen van 30 miljoen, zijn
zeer goed, afgaand op wat ik in de media hoor rondzingen,
maar het geld moet echt ten goede komen aan het
beslechten van de crisis in de veehouderij.
Van Dam:
Zoals ik heb aangegeven bij de inzet voor de Europese
Landbouwraad, is het niet onze intentie, in tegenstelling
tot die van een aantal Europese landen, om het geld alleen
maar uit te smeren, want dat levert uiteindelijk structureel
niets op, maar juist om bij te dragen aan de structurele
versterking van de sectoren. Dat blijkt ook uit de inzet van
de middelen: een deel voor de melkveehouderij, een deel
voor de varkenshouderij en een deel voor de mestverwerking. De bedoeling is om daarmee ontwikkelingen te

Tweede Kamer

ondersteunen die de sectoren versterken. Een van die ontwikkelingen geldt voor de melkveehouderij. Er is continu
maatschappelijke aandacht voor weidegang — dat is
onderdeel van de gesprekken — maar ook voor natuurbeheer, landschap en weidevogels. Het geeft ons juist de kans
om melkveehouderij te ondersteunen in het spelen van die
rol. De ambities die we voor de weidevogels hebben, kunnen de boeren inderdaad geld kosten. Mevrouw Lodders
zegt dit terecht. Wij krijgen nu de kans om in elk geval voor
een deel daarvan gebruik te maken van middelen die wij
uit Europa krijgen. Het lijkt mij mooi meegenomen. Wij
praten daarover verder en zodra de gesprekken zijn afgerond, hoort de Kamer daarover van mij.
Dan kom ik op de Vogel- en Habitatrichtlijn. In onze drang
om de natuur zo goed mogelijk te beschermen, hebben we
in Europa zo gefocust op behoud dat er nauwelijks ruimte
is voor veranderende natuurwaarden. Wij dreigen het grotere plaatje — dat is een gezonde, natuurlijke omgeving
voor mensen, dieren en planten — uit het oog te verliezen.
Dat komt de natuur niet ten goede. Daarom zal ik bij de fitnesscheck van de Vogel- en Habitatrichtlijn vragen om een
flexibelere en toekomstbestendigere uitvoering. Het behalen
van de natuurdoelen staat voor mij voorop en staat niet ter
discussie. Het is noodzakelijk dat de implementatie wordt
verbeterd door flexibilisering, waarbij rekening wordt
gehouden met de verschillende omstandigheden in de lidstaten. Ik streef ernaar om de uitvoering van het natuurbeleid te optimaliseren binnen de bestaande richtlijnen. Dat
is het streven.
De heer Leenders heeft gevraagd of ik de brief ga ondertekenen die door verschillende Europese collega's is gestuurd
aan de Europese Commissie. In die brief wordt gezegd dat
de richtlijn precies moet blijven zoals hij is. Ons streven is
om flexibilisering te vinden binnen de bestaande richtlijn.
Om echter nu al uit te spreken dat er geen aanpassing mag
worden gedaan, zou vooruitlopen op de conclusies van de
Europese Commissie over de fitnesscheck en dat zou geen
recht doen aan het evaluatieproces. Ik zeg erbij dat Nederland het komende halfjaar voorzitter is van de Europese
Raad en dat het onze positie van voorzitter geen goed zou
doen als wij ons op voorhand zouden vastleggen op de
uitkomst van dit proces. Onze intentie is — ik zei dit al —
flexibilisering. De beschermingsdoelen staan wat ons betreft
niet ter discussie. Het gaat alleen maar om de invulling, en
meer flexibiliteit zou kunnen helpen. We streven ernaar om
binnen de huidige richtlijn te blijven, maar wij sluiten niet
uit. Het eindrapport wordt in januari 2016 verwacht en het
werkdocument met de conclusies van de commissie in het
tweede kwartaal van 2016. Nederland organiseert een
internationale conferentie tijdens het voorzitterschap over
de versterking van de implementatie met meer flexibiliteit.
De heer Leenders (PvdA):
Ik was tot nu toe heel erg tevreden met de antwoorden van
de staatssecretaris, maar ben dat nu iets minder. Hij zegt
in zijn schriftelijke beantwoording dat de doelen niet ter
discussie staan en dat verbetering moet worden gezocht
in de implementatie. Wij zijn het daar volledig mee eens.
Wat wij echter nog meer willen, is dat die richtlijnen zelf in
stand blijven, inclusief de 18, respectievelijk 23 artikelen.
Wij willen dat omdat juist die richtlijnen niet het probleem
zijn gebleken, maar de uitvoering ervan. Negen lidstaten
hebben in een brief gevraagd om die richtlijnen in stand te
houden en de verbeteringen te zoeken in de implementatie.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-26

Zeven van de negen Europese fracties hebben dat gedaan.
Wij blijven als lidstaat achter, terwijl wij in het bereiken van
de Europese natuurdoelen al het slechtste jongetje van de
klas zijn.

gaf heel duidelijk aan — ik heb nu het citaat niet voor me
— dat aan de richtlijnen niet getornd zou worden, maar dat
de uitwerking beter moet. Steunt de staatssecretaris de lijn
die zijn voorgangster trok?

De voorzitter:
Wat is uw vraag?

Van Dam:
Ik heb het citaat ook niet bij me, maar wat ik zei is vrijwel
letterlijk wat mijn voorgangster zei: de inzet is om het binnen de bestaande tekst van de richtlijn te doen en op
implementatieniveau verbeteringen door te voeren.

De heer Leenders (PvdA):
Dan slaan we toch een modderfiguur, staatssecretaris, als
wij niet in staat zijn om die brief te ondertekenen of zo'n
brief te schrijven en te ondertekenen?
Van Dam:
Ik ben het er niet mee eens dat wij het slechtste jongetje
van de klas zijn. Verder zal ik onthouden voor een volgend
debat waarin de heer Leenders om een evaluatie vraagt,
dat zijn opvatting is dat ik op voorhand moet zeggen dat
we, wat er ook uit de evaluatie komt, het beleid niet zullen
wijzigen. Ik vind dat niet de manier om met een evaluatie
om te gaan. Het evaluatierapport moet nog gepubliceerd
worden, in januari. Ik vind het gek om dan nu al op de
conclusies vooruit te lopen. Ik heb aangegeven dat we ook
inhoudelijke redenen hebben om te willen spreken over de
manier waarop de richtlijnen soms uitpakken in de nationale
situatie. Onze inzet is om dat binnen de bestaande richtlijn
op te lossen, namelijk op implementatieniveau, maar ik
vind het wel gepast om de uitkomst van de evaluatie af te
wachten. Vervolgens kunnen we daarover de discussie
aangaan. Zeker vanuit de rol die Nederland als voorzitter
heeft, lijkt mij dat een fatsoenlijke positie, ook ten opzichte
van alle andere lidstaten. Dat zeg ik er nadrukkelijk bij.
De heer Leenders (PvdA):
Er is nogal wat onrust in de Nederlandse samenleving,
vooral bij terrein beherende organisaties die aan de lat
staan om de uitvoering op zich te nemen. Zij willen daar
graag mee verder en willen dat met veel passie doen. Zij
voelen zich hierdoor onzeker en zouden heel graag willen
dat wij als lidstaat het signaal geven dat wij die richtlijnen
ongemoeid willen laten. Dat leidt nog tot geen enkele verplichting voor de Europese Commissie; zij kan daarmee
nog doen wat zij wil. Het valt mij op dat zeven van de negen
fracties van het Europees Parlement dit wel doen. Ik vind
het merkwaardig dat Nederland hier niet in mee wil gaan.
Van Dam:
Die negen lidstaten zijn het komende halfjaar geen voorzitter. Dat geeft hun een iets andere positie in dit soort discussies. Er is geen reden voor onzekerheid. Ik heb duidelijk
aangegeven dat de beschermingsdoelen voor ons als een
paal boven water staan en dat wij daar niet aan zullen tornen. Het beschermingsniveau zal dus zeker niet verslechteren ten gevolge van de uitkomst van deze evaluatie. De
heer Leenders zegt dat partijen zich hierover zorgen maken,
maar daarover hoeven zij zich echt geen zorgen te maken.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Het lijkt erop dat de staatssecretaris de Vogel- en Habitatrichtlijn op losse schroeven zet. De vorige staatssecretaris

Tweede Kamer

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Zegt de staatssecretaris hiermee dat de richtlijnen, met de
bijlagen, in stand blijven, maar dat zaken in de uitwerking
anders worden aangepakt? Heb ik dat goed begrepen?
Van Dam:
Ja, dat is de inzet. De discussie van zo-even ging over de
vraag of ik nu al een handtekening wil zetten onder de
stelling dat er geen enkel woord van de richtlijn gewijzigd
mag worden, maar dat gaat mij te ver. De inzet is overduidelijk: wij willen de richtlijn intact laten en op implementatieniveau verbeteringen realiseren. We wachten wel de
evaluatie af en zullen daarover een fatsoenlijk debat voeren
binnen Europa.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb gisteren in mijn eerste termijn gewezen op het rapport van mijn Europese collega Annie Schreijer, met de titel
Land in de knel. Wil de staatssecretaris toezeggen hierop
schriftelijk inhoudelijk te reageren?
Van Dam:
Ik dacht dat we hierover misschien een debat zouden kunnen voeren, maar als de heer Geurts graag een schriftelijke
reactie wil, zal ik die de Kamer doen toekomen. Dat is qua
tijd handiger.
De voorzitter:
We hebben nog twee puntjes te gaan.
Van Dam:
Ja, ik kom op het punt van de natuurvrijwilligers. De heren
Geurts en Leenders hebben gevraagd of ik bereid ben een
overgangsregeling te treffen voor de natuurvrijwilligers.
Mijn inzet is, zoals ook neergelegd in de Rijksnatuurvisie,
om samen te werken aan natuur en landschap. De inzet van
vrijwilligers is daarbij van groot belang. Het ondersteunen
van vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties gebeurt nu door
zowel het Rijk als een aantal provincies. Ik vind het passen
in de lijn van het Natuurpact om de regie hierover meer en
zo veel mogelijk bij de provincies te leggen en ben in
overleg met de vrijwilligersorganisaties en de provincies.
Ik wil die gesprekken eerst afwachten en dan bezien of een
overgangsvoorziening wenselijk en nodig is.
Mijn laatste punt gaat over het project Marker Wadden. De
heer Geurts heeft gevraagd of er binnen het project Marker
Wadden ingezet kan worden op een transitie naar een

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-27

duurzame energievoorziening. Het project Marker Wadden
is voor het kabinet primair een natuurproject. Het combineren met andere functies juich ik echter wel van harte toe.
Een initiatiefnemer voor rietteelt als transitie naar duurzame
energievoorziening kan zich richten tot de initiatiefnemer
van de Marker Wadden, namelijk Natuurmonumenten, en
de beheerder van het Markermeer, namelijk Rijkswaterstaat.
Ik ben bereid om hierover mee te denken als een innovatieve oplossing die eveneens mogelijkheden biedt voor de
export van natuurinclusieve oplossingen.
Voorzitter. Daarmee ben ik aan het einde gekomen van mijn
vierde blok. Vindt u het wenselijk dat ik nu een reactie geef
op de amendementen of wilt u dat ik dat in tweede termijn
doe? Ik kan die reactie dan gelijktijdig met mijn reactie op
de moties geven.
De voorzitter:
Het is gebruikelijk om dat in eerste termijn te doen. U zou
ons een grote dienst bewijzen als u dat kunt doen.
Van Dam:
Dan gaat u over de klok van 17.30 uur heen.
De voorzitter:
Ja, maar we redden het wel. Ik weet dat u dat heel snel kunt
doen.
Er is eerst nog een vraag van de heer Graus.
De heer Graus (PVV):
Ik kan me niet herinneren dat de staatssecretaris het over
het door mij gevraagde veterinair forensisch team heeft
gehad. Ik ben tussendoor heel af en toe een gevulde koek
gaan halen, dus ik heb het mogelijk gemist. De vorige
staatssecretaris, mevrouw Dijksma, heeft toegezegd dat zij
dat wilde meenemen, maar ik heb daar nooit meer iets op
gehoord. Ik wil daar wel een reactie op hebben. Ik heb ook
een amendement daarover rond laten gaan.
Van Dam:
Ik wil daar in tweede termijn nog even op terugkomen. Ik
meen dat dit onderwerp meer ligt op het terrein van Veiligheid en Justitie.
De heer Graus (PVV):
Dat is goed, maar ik wil nog even een toelichting geven.
Dat onderwerp ligt niet bij V en J. Het Nederlands Forensisch Instituut, dat inderdaad onder V en J valt, doet
namelijk niets meer voor dieren. Daarom vraag ik om de
NVWA, de Dierenpolitie en de Landelijke Inspectiedienst
Dierenbescherming te ondersteunen. Neem nu de paardenbeul. Wil die gepakt worden, dan moet er forensisch
onderzoek worden gedaan. Er zijn momenteel een dierenarts en een patholoog-anatoom die dat vrijwillig doen, maar
die willen structureel gaan werken. Daarvoor is echt de
steun van het ministerie van EZ nodig.

Tweede Kamer

Van Dam:
Ik begrijp de vraag. Ik heb hem ook genoteerd. Ik kom er in
tweede termijn even op terug.
Ik kom te spreken over de amendementen. Er zijn vanuit
de Kamer diverse amendementen ingediend.
De voorzitter:
Wij tellen er vijftien, waarvan een aantal omgenummerd
is. We moeten dus even goed opletten dat we de juiste
nummers te pakken hebben.
Van Dam:
Met die amendementen herschikken verschillende leden
van de Kamer bij elkaar opgeteld enkele tientallen miljoenen
binnen de begroting van Landbouw en Natuur. Een enkele
uitzondering daargelaten, wordt de dekking gehaald uit het
niet-juridisch verplichte deel van de begrotingsartikelen 16
en 18. Laat ik duidelijk zijn: dat is in elk geval niet zo groot
om al deze amendementen te dekken. Technisch gezien
kan het. Mij valt wel op dat in de amendementen over het
algemeen een algemene dekking wordt aangeven. Er wordt
gezegd: vindt u het maar binnen het niet-juridisch verplichte
deel. Ik vind het ook altijd wel sterk als vanuit de Kamer
dan wordt aangegeven waar dan binnen dat niet-juridisch
verplichte deel. Welke activiteiten moeten dan geschrapt
worden?
Gelet op de krappe en steeds verder teruglopende budgetten op de begroting betekent het simpelweg dat pijnlijke
keuzes gemaakt moeten worden en dat, als deze Kamer
dergelijke amendementen aanneemt, afbreuk gedaan wordt
aan bestaand beleid waarover bij de sector verwachtingen
bestaan of waarover soms ook bestuurlijk al afspraken zijn
gemaakt. Het zou bijvoorbeeld ten koste kunnen gaan van
het stimuleren van duurzame stallen een post op artikel 16.
Het zou ten koste kunnen gaan van diergezondheid en dierenwelzijn. Dat is ook een post op artikel 16. Het zou ten
koste kunnen gaan van het realiseren van een natuurvisie,
een post op artikel 18. Of het zou ten koste kunnen gaan
van natuurlijk ondernemen en de green deals. Als u
opschrijft "dek het maar uit de niet-juridisch verplichte
onderdelen van artikel 16 of artikel 18", is dit niet zonder
consequenties en ik hoop dat u zelf die consequenties in
beeld hebt. Het is goed dat wij ons dat realiseren.
Ik begin met het amendement Dik-Faber/Slob op stuk nr.
68, over het groene onderwijs. Dit gaat gepaard met een
amendement op de begroting van OCW, op stuk nr. 18. Dit
laatste amendement is door de minister van OCW krachtig
ontraden. Ik ontraad het amendement op stuk nr. 68 op
deze begroting op grond van dezelfde overwegingen, maar
dat zal u niet verbazen. De financiering van het groene mbo
is, zoals wij in het debat eerder hebben besproken, vergelijkbaar met de financiering door OCW van middelbare
beroepsopleidingen. Zoals ik eerder heb aangegeven, biedt
de strategische ontwikkelagenda die wij in de brief van 15
september hebben aangekondigd, voldoende ruimte om
met structuurverbeteringen de wegvallende middelen op
te vangen. Ik ben ervan overtuigd dat deze ontwikkelagenda
uiteindelijk bijdraagt aan de versterking van het groene
mbo. Over de financiering heeft de Kamer op 26 oktober
van mijn voorganger en de minister van OCW een rapport
gekregen. Dat valideert de berekeningen die Berenschot in

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-28

opdracht van de AOC Raad heeft gemaakt over de bekostiging van groen mbo. Ik zei al dat de basisbekostiging van
het groene mbo nagenoeg gelijk is aan die van het gewone
mbo. Ik ontraad dus het amendement.
Het amendement-Van Gerven op stuk nr. 70 gaat over de
LID. De bijdrage van EZ aan de LID is de afgelopen jaren al
fors verhoogd, van €300.000 in 2011 naar 1,6 miljoen
structureel nu. Daarnaast heeft de politie drie agenten
gedetacheerd bij de LID, om de LID tijdelijk te ontlasten. Dit
wordt gefinancierd door het ministerie van Veiligheid en
Justitie. Op dit moment wordt gewerkt aan de totstandkoming van een nieuw convenant dierenhandhaving, waarin
de samenwerkingsafspraken tussen NVWA, LID en politie
zijn vastgelegd. Hiertoe worden de huidige afspraken nu
geëvalueerd. Pas als de nieuwe afspraken zijn gemaakt, kan
worden bezien of dit gevolgen met zich brengt en zo ja,
welke. Daarom acht ik een verdere verhoging van het budget van de LID op dit moment voorbarig. Daarom ontraad
ik het amendement.
De amendementen-Van Gerven op stuk nr. 72, respectievelijk stuk nr. 73 neem ik samen, omdat beide amendementen
dezelfde inhoud en bedoeling hebben. De omslag in het
natuurbeleid is vastgelegd in de natuurvisie. Die is breed
onderschreven door de Kamer. Het gevolg van de natuurvisie is dat provincies een grotere rol in het natuurbeheer
hebben gekregen en dat veel verantwoordelijkheden aan
de provincies zijn overgedragen. De rol van de rijksoverheid
is daarmee kleiner geworden.
Een andere belangrijke component van het nieuwe
natuurbeleid is de ruimte die burgers en bedrijven krijgen
voor initiatieven. Juist buiten natuurgebieden en op kleinere
schaal is nog vooruitgang te boeken. Dit beleid, gevat in
de posten "natuurvisie" en "Natuurlijk Ondernemen en
Green Deals" richt zich specifiek op het stimuleren van
natuurlijk ondernemen. Het gaat om natuurinitiatieven van
burgers en bedrijven, soms samen met de overheid, die
gezamenlijk gefinancierd worden. Het amendement heeft
daarentegen tot doel om vanuit de rijksoverheid grote,
grensoverschrijdende natuurprojecten te starten en te
financieren. Dat staat haaks op de door de Kamer zelf aangenomen natuurvisie. Ik hecht er belang aan om vast te
houden aan deze nieuwe koers. Het amendement zie ik dus
als een stap terug, waarmee de basis van die nieuwe koers
wordt aangetast. Daarom ontraad ik het amendement.
Het amendement-Van Gerven op stuk nr. 76 gaat over de
dierproefvrije alternatieven. De Kamer heeft van mijn
voorgangster op 1 november de voortgangsrapportage
Plan van aanpak dierproeven en alternatieven ontvangen.
Zoals uit haar reactie blijkt, steunen wij de gedachte van
de denktank voor de oprichting van een fonds proefdiervrije
innovaties. Zij heeft aangegeven dat zij bereid was om de
aanloopkosten van dit fonds voor rekening van het Rijk te
nemen, onder de voorwaarde dat private partijen en
publiek-private partijen ook financiële middelen zullen toezeggen. Ik neem dat vanzelfsprekend over. Deze andere
partijen zijn nu aan zet. Ik zal met deze stakeholders, zoals
de onderzoekslaboratoria, de universiteiten en de gezondheidsfondsen in gesprek gaan.
De middelen in de begrotingsreserves, waarin u de dekking
wilt vinden, zeg ik tegen de heer Van Gerven, zijn gereserveerd voor specifieke doelen. Het betreffen reserves die

Tweede Kamer

specifiek zijn aangehouden voor uitgaven waarvan de precieze timing lastig voorspelbaar is, maar waarvan de
omvang aanzienlijk kan zijn. Voorbeelden zijn de schadebetaling op garantieregelingen in de landbouw en financiële
correcties vanuit de EU. Zo is de Kamer — ik geef een
voorbeeld — op 30 oktober 2015 nog geïnformeerd over
een correctievoorstel GMO groente en fruit van 52 miljoen
euro van de Europese Commissie. Juist daarvoor zijn dergelijke garanties bedoeld, dus zowel op grond van de
inhoud als op grond van de dekking ontraad ik dit amendement.
Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 83 van de leden
Wassenberg en Thieme. Dat gaat ook weer over dierproeven. De minister van Economische Zaken heeft de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI's) ingesteld. De minister
van EZ heeft op 5 oktober jongstleden de innovatiecontracten 2016 en 2017 met de topsectoren ondertekend. Het is
aan deze TKI's om de middelen uit de TKI-toeslagregeling
optimaal in te zetten in publiek-private samenwerkingsprojecten. Daarbij is het essentieel dat het de TKI's vrijstaat om
binnen de geaccordeerde programma's de middelen van
de toeslagregeling in te zetten.
Als je nu op voorhand middelen oormerkt, zoals dit amendement wil voor het thema vervanging, vermindering en
verfijning van dierproeven, belemmert dat de topsector om
zelf zijn programma te maken. Het is aan de Topsector Life
sciences & health om te bepalen hoe men die middelen
inzet. De topsector heeft het thema proefdiervrije innovatie
inmiddels expliciet in de kennis- en innovatieagenda
opgenomen. Omdat het amendement dus indruist tegen
de systematiek van de TKI's ontraad ik het amendement,
maar het is niet uitgesloten dat de topsector zelf een dergelijk initiatief neemt. Het zit al in de agenda.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme, kort graag.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Omdat zowel vanuit het kabinet als vanuit deze Kamer
regelmatig is aangegeven dat er nu echt vaart moet worden
gemaakt met de vervanging van dierproeven, willen wij
heel graag dat dit niet vrijblijvend blijft, maar dat de topsectoren hier echt mee aan de slag gaan. Vandaar dit amendement. Dat wilde ik graag nog even toelichten.
Van Dam:
Ik zei al dat de topsector hiermee aan de slag gaat. Dat
gebeurt ook zonder dit amendement, mevrouw Thieme. U
amendeert op een budget waarvan met de topsector is
afgesproken dat hij er zelf plannen voor aanlevert. Dat doet
de topsector ook. Het thema proefdiervrije innovaties is al
onderdeel van dat plan. Ik denk dat u door de topsector zelf
bediend wordt, maar het ontnemen van budget aan de
topsector is echt niet gepast en het druist in tegen de
afspraken die met de topsectoren zijn gemaakt, dus ik blijf
erbij: ik ontraad het amendement.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is niet ontnemen, maar oormerken. We hebben het
topsectorenbeleid de afgelopen jaren gevolgd en daarbij

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-29

hebben we gezien dat er te weinig wordt geïnvesteerd in
de vervanging en verfijning van dierproeven. Vandaar dat
wij het belangrijk vinden dat die middelen nu geoormerkt
worden, zodat er echt vaart kan worden gemaakt. Het wordt
vanuit de sector zelf te weinig opgepakt. Dat blijkt ook telkens uit allerlei onderzoeksrapporten.
Van Dam:
Ik had de argumenten van mevrouw Thieme ook al in het
amendement zien staan, dus dit verandert niet mijn oordeel.
Ik blijf het amendement ontraden.
Dan kom ik op het amendement op stuk nr. 89 van de heer
Van Gerven, over de bestrijding van wildlife crime. Ik ben
het met de heer Van Gerven eens dat de bestrijding van
wildlife crime van cruciaal belang is voor het behoud van
een populatie van bijzondere soorten in het wild in Afrika,
zoals olifanten, neushorens en leeuwen, die onder andere
bedreigd worden door georganiseerde misdaadbendes. Ik
heb daar toevallig, toen ik in Zuid-Afrika was, nog een
gesprek over gevoerd met een aantal rangers. Daarom heb
ik in mijn begroting over de kabinetsperiode van 2014 tot
en met 2017 ook in totaal 4 miljoen euro vrijgemaakt voor
de bestrijding van wildlife crime. Op die manier geef ik ook
een extra impuls om dit wereldwijde probleem aan de kaak
te stellen en op te lossen. We zetten in op activiteiten voor
de bestrijding van wildlife crime zoals het tegengaan van
stroperij, versterking van de handhaving en opsporing van
wildlife crime en beperking van de vraag naar producten
als ivoor en neushoornhoorns.
Daarnaast verstrek ik jaarlijks contributies aan organisaties
die zich inzetten voor de internationale aanpak van illegale
handel zoals Cites. Voorts heb ik de Kamer laten weten dat
ik in maart 2016 een internationale conferentie organiseer
over de bestrijding van wildlife crime. Die moet leiden tot
een internationale aanpak, waarvoor ook internationaal
middelen bijeen worden gebracht. Het is nu eenmaal niet
een probleem dat wij als Nederland alleen kunnen oplossen.
Was het dat maar.
Daarnaast is er met het in 2014 aangenomen amendementSmaling/Leegte 2 miljoen euro beschikbaar gesteld op de
begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor het tegengaan van wildlife crime. De besteding daarvan vindt in nauwe samenwerking met EZ plaats.
Het inzetten van meer middelen ter bestrijding van wildlife
crime zou ten laste gaan van het zeer beperkte budget dat
nodig is om het uitgezette beleid in de Rijksnatuurvisie in
praktijk te brengen. Om die reden ontraad ik dit amendement.
De voorzitter:
U bent geen indiener van dit amendement, mevrouw Lodders.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb een vraag over het amendement op stuk nr. 88, ter
vervanging van het amendement dat is gedrukt op stuk nr.
85, dat volgens mij hoort bij de begroting van EZ. Het is
ingediend door de heer Dijkgraaf, die nu niet in de zaal zit.
Ik vraag de staatssecretaris of hij daar in tweede termijn
een oordeel over wil geven.

Tweede Kamer

Van Dam:
Ik kijk even of het er nu al bij zit. Als dat niet het geval is,
kom ik er in tweede termijn op terug.
De voorzitter:
Het is ons niet bekend, dat amendement. Als de staatssecretaris het ook niet heeft …
Van Dam:
Ik heb het wel. Ik kom erop terug in deze termijn.
De voorzitter:
In deze termijn zelfs. Nou, mevrouw Lodders. Mijnheer Van
Gerven, nog even kort. We moeten echt door naar die
stemmingen.
De heer Van Gerven (SP):
Mijn vraag aan de staatssecretaris is of hij het amendement
alleen vanwege de dekking ontraadt of ook inhoudelijk.
Van Dam:
De dekking is inhoudelijk, want het gaat ten koste van
andere activiteiten. We hebben daar net uitgebreid, volgens
mij een uur, over gedebatteerd, waarbij is gezegd hoe
belangrijk we dat allemaal vinden. Als u daarop bespaart,
doet u in de Nederlandse natuur minder. Wat betreft wildlife
crime kunt u natuurlijk op mij rekenen, net zoals u dat bij
mijn voorganger kon. Ik ben daar zeer gepassioneerd over.
Dat betekent echter niet dat er alleen maar meer Nederlands
geld nodig is. Ik zei al dat we dat ook internationaal willen
aanpakken, dat we daar een internationale conferentie voor
organiseren. We hopen om daar internationale middelen
voor te kunnen aanwenden. Dat zet ook wat meer zoden
aan de dijk. Het doel waar het u om gaat, gaat mij natuurlijk
aan het hart. Op de manier waarop u dat doet, gaat het
echter echt ten koste van andere activiteiten. Bovendien is
het niet per se nodig.
De voorzitter:
Kort, puntig.
De heer Van Gerven (SP):
De staatssecretaris heeft problemen met de dekking uit de
Rijksnatuurvisie. Als ik met een andere dekking kom, zou
het oordeel dan wel positief kunnen luiden?
Van Dam:
Ik acht die kans niet zo heel groot. Ik heb al gezegd dat ik
op dit moment niet per se zit te springen om meer Nederlands geld daarvoor. We willen een voortrekkersrol spelen.
We hebben al behoorlijk wat budget beschikbaar gesteld
voor dit doel. Meer geld betekent niet per se dat we nu heel
veel meer kunnen doen dan we nu doen. Het belangrijkste
is dat we internationaal hiervoor partijen bij elkaar weten
te brengen en dat die erin slagen om met extra middelen
te komen. Dat zet veel meer zoden aan de dijk dan als we
er nu in Nederland weer wat extra geld voor vrij maken. Ik
denk dus niet dat het mijn oordeel echt zou veranderen.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-30

De voorzitter:
Dan het amendement op stuk nr. 90.
Van Dam:
Dat betreft de Stichting Forenisch Dieronderzoek. Het
Nederland Forensisch Instituut, dat valt onder V en J, kan
al forensische diergeneeskundige expertise inzetten indien
nodig, in samenwerking met de faculteit Diergeneeskunde.
Ik zie op dit moment dan ook geen aanleiding om extra
middelen te reserveren voor een pilot. Daarnaast is tijdens
het VAO Dierenwelzijn van 22 september jl. door mijn
voorganger toegezegd het gesprek over een forensisch
expertisecentrum met deze organisaties aan te gaan. Ik
wacht hun voorstel af. De indiener, de heer Graus, zoekt de
dekking in het juridisch niet verplichte deel van het budget
van artikel 12. Er is geen relatie tussen een sterk innovatievermogen, waar dat geld voor bestemd is, en het bevorderen van forensische expertise op het gebied van dieren. Ik
zie dus inhoudelijk niet echt een verbinding tussen
bestemming van het geld en de dekking. Ook om die reden
ontraad ik het amendement.
De voorzitter:
Kort, mijnheer Graus.
De heer Graus (PVV):
Punt is dat het inderdaad is toegezegd en dat die mensen
nooit meer iets hebben vernomen. Dat is natuurlijk heel
gênant. Ik sta ook een beetje voor joker, los van het feit dat
het mij is toegezegd. Die mensen hebben zelf contact
opgenomen met het ministerie van EZ en daar zei de desbetreffende ambtenaar: ik weet van niets. Dat is natuurlijk
helemaal schandalig, want het is toegezegd door een
staatssecretaris. Er zijn dus nogal wat communicatiestoornissen over. Waar het echter om gaat is, dat het niet waar
is wat de staatssecretaris zei. Het is niet waar: het NFI doet
niets meer aan forensisch dieronderzoek.
De voorzitter:
Prima.
De heer Graus (PVV):
Momenteel zijn er twee mensen actief, twee.
De voorzitter:
Heel goed.
De heer Graus (PVV):
Die vragen financiële ondersteuning. Zij doen het nu met
eigen geld. Dat kan niet. Zo krijgen we die paardenbeulen
nooit te pakken.
De voorzitter:
Het woord is aan de staatssecretaris.

Tweede Kamer

De heer Graus (PVV):
Dadelijk gaan ze zich aan mensen vergrijpen en dan zijn we
te laat. Ik vind dat van die paarden al belangrijk genoeg,
laat dat duidelijk zijn.
Van Dam:
Over de inzet van het NFI kan de heer Graus uiteraard
debatteren met de minister van Veiligheid en Justitie.
Wellicht is er sprake van onduidelijkheid in de communicatie. Het beeld bij mij is namelijk dat er wordt gewacht op
een voorstel van de initiatiefnemers om verder het gesprek
aan te gaan. Dat voorstel zou er moeten komen, maar misschien kan er in het contact tussen de initiatiefnemers en
het departement helderheid komen over de vraag wie nu
op wie aan het wachten is. Dat lijkt me wel handig. Dat
neemt echter niet weg dat ik het amendement nog steeds
ontraad, mijnheer Graus.
Op de bescherming van weidevolgels ben ik zojuist uitvoering ingegaan. De teruggang van de weidevogelstand moet
worden gestopt. Dat is mijn ambitie. Ik heb daarover ook
een brief gestuurd. Het nieuwe stelsel van collectief agrarisch natuurbeheer kan dat versterken. In de natuurvisie is
het versterken van de verbinding tussen landbouw en
natuur ook als thema opgenomen. Dit amendement over
de weidevogels past op zich in die lijn. De inzet van nog
niet verplichte middelen voor dit doel, is mogelijk. Een
dekking is er dus. Tegelijkertijd wijs ik erop dat wordt
gesproken met de sector over de manier waarop we de
Europese enveloppe van 30 miljoen euro besteden. Die
wordt vanuit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling aan Nederland toegekend. De Kamer heeft
dus van mij gehoord dat het mijn inzet al is om daaruit
middelen hiervoor vrij te maken. Ik laat het oordeel over
dit amendement verder aan de Kamer, omdat de dekking
deugdelijk is.
Ik kom op het amendement op stuk nr. 92. Die gaat over
een tijdelijke taskforce voedseloverschotten en voedselbanken. Daarvoor wil mevrouw Dik-Faber graag €200.000 uittrekken. Ik heb eerder al gezegd dat ik met Voedselbanken
Nederland, de Alliantie Verduurzaming Voedsel en mijn
collega van Sociale Zaken onderzoek of een taskforce
meerwaarde heeft. Daarvoor acht ik op dit moment extra
middelen niet noodzakelijk. Daarom ontraad ik dit amendement.
Het amendement op stuk nr. 97 gaat over een fonds voor
natuurbeheer in Caribisch Nederland. Ik ben het met de
indieners, mevrouw Thieme en mevrouw Ko er Kaya, eens
dat het natuurbeheer in het Caribisch deel van het Koninkrijk
van groot belang is, vanwege de intrinsieke waarde van
natuur, maar natuurlijk ook voor de economie van de
eilanden. Daar moet men het namelijk ook van toerisme en
natuurtoerisme hebben. In de afgelopen jaren heeft het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
voor een periode van tien jaar jaarlijks 1 miljoen euro
beschikbaar gesteld voor een fonds voor de Dutch Caribbean Nature Alliance, om van daaruit het beheer van de
natuurparken op de zes eilanden van de Antillen te ondersteunen. Daaruit worden natuurontwikkelingsprojecten
gefinancierd. Deze middelen zijn adequaat. Ik vind verhoging dus niet noodzakelijk. Daarom ontraad ik het amendement.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-31

Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik ben er geweest. Ik heb gesproken met de mensen van
de Dutch Caribbean Nature Alliance die daarover gaan. Zij
zeggen: we hebben het nu mooi opgestart, ook dankzij
Nederland, want de BES-eilanden doen zelf niets. Zij hebben
daar geen geld voor. Die eilanden kunnen daarvoor ook
geen geld krijgen van de Wereldbank, omdat ze onderdeel
uitmaken van het Koninkrijk der Nederlanden. Men zegt bij
de DCNA: we zitten nu dus in niemandsland. Toch is dit
van groot belang. Het zou zonde zijn als wat er in de afgelopen tien jaar is opgebouwd, in het water valt omdat er
geen vervolg aan kan worden gegeven. Ik vraag de staatssecretaris dus nogmaals, er toch nog even naar te kijken.
Anders zijn die investeringen namelijk allemaal voor niets
geweest.
Van Dam:
Ik ken de kwetsbare positie van de natuur, ook in Caribisch
Nederland. Ik heb de Kamer echter zojuist mijn oordeel
gegeven, namelijk dat de bestaande middelen op dit
moment adequaat zijn. Als er in de toekomst aanleiding is
om daar op een andere manier naar te kijken, dan komen
we er wel op terug. Ik blijf er echter bij, dit amendement te
ontraden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Waarom is het volgens de staatssecretaris adequaat? Dat
fluisterde mijn collega Ko er Kaya mij zojuist ook al in. Hoe
komt de staatssecretaris tot het oordeel dat de middelen
adequaat zijn? Men zegt tegen mij: we hebben geen geld.
Van Dam:
Er is natuurlijk altijd de wens, meer geld beschikbaar te
hebben om natuur beter te kunnen beschermen. Ik snap
die wens. Ik heb echter al gezegd dat de minister van Binnenlandse Zaken er voor tien jaar budget voor heeft vrijgemaakt.
De voorzitter:
Mevrouw Ko er Kaya wil hier ook nog op ingaan. Houdt u
het heel kort.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Dan moet er ook een onderbouwing komen van de stelling
dat de middelen adequaat zijn. Die onderbouwing hoor ik
niet. Waarom zijn de middelen adequaat?
Van Dam:
Omdat de financiering in mijn ogen voldoet aan de ambities
die er liggen. Er is al financiering. Maar als ik mevrouw
Ko er Kaya daarvan niet kan overtuigen, dan zal zij daar
ongetwijfeld in de tweede termijn op terugkomen, en dan
zal ik daar in mijn tweede termijn weer op reageren. Het
lijkt me voor de voortgang van het debat nu het handigst
om het zo te doen.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Het punt is dat er geen adequate financiering is. Als de
staatssecretaris zegt dat de financiering adequaat is, dan

Tweede Kamer

wil ik daar een onderbouwing bij, wellicht schriftelijk,
voordat we de tweede termijn gaan houden.
Van Dam:
Als mevrouw Ko er Kaya het niet eens is met mijn oordeel,
dan hoor ik het in haar inbreng in tweede termijn en kom
ik erop terug in mijn betoog in tweede termijn.
Het amendement-Van Gerven/Dik-Faber op stuk nr. 98 gaat
over de stichting Zorg om Boer en Tuinder (ZOB). Ik heb
veel waardering voor de vrijwilligers van de stichting en
de hulp die zij bieden aan boeren in lastige tijden. De
werkzaamheden van deze stichting zijn lange tijd door het
ministerie gefinancierd via het project Kans en de opvolger
Boerenkans. Dat project is in 2013 afgerond. Daarmee kwam
ook een einde van de financiering van de stichting door
Economische Zaken. Daarbij is speciale aandacht besteed
aan de afbouw van het project Boerenkans via expertbijeenkomsten, waar ook de stichting ZOB bij aanwezig was. De
conclusie was indertijd en is nog steeds dat de verschillende
belangenorganisaties elkaar goed weten te vinden en dat
zij in staat zijn om boeren die willen stoppen, gezamenlijk
terzijde te staan. Dat is ook de wijze waarop we het in
andere sectoren hebben geregeld. Ik zie geen specifieke rol
voor EZ. Er is geen reden om de agrarische sector in dit
geval anders te behandelen dan bijvoorbeeld de retailsector,
waarin ondernemers soms ook hulp kunnen gebruiken in
lastige tijden. Daarom ontraad ik dit amendement.
De heer Van Gerven (SP):
Er was vroeger wel zo'n regeling. Dat kwam omdat het zo'n
bijzondere sector was. Elke dag stoppen er boerenbedrijven.
Dat is extreem veel in vergelijking met andere sectoren.
Daarom hebben we een amendement ingediend. Ik verzoek
de staatssecretaris om op die argumentatie in te gaan.
Van Dam:
Ik meen dat de heer Van Gerven daarmee onrecht doet aan
andere sectoren. Ik weet niet of hij weet hoe de situatie in
de retail is op dit moment en hoe kleine winkeliers ervoor
staan. Daar zien velen zich gedwongen om hun bedrijf te
beëindigen. Dat gaat zeker gepaard met persoonlijke zorgen
en persoonlijke problemen. Ik acht het aan de brancheorganisaties — die doen dat ook en die kunnen dat ook — om
de onderlinge solidariteit te organiseren, dus te zorgen voor
bijstand. Het is geen taak voor de overheid en EZ om dat
te doen. Dan zouden we dat in al die sectoren moeten doen.
Dat wil ik niet. Ik vind dat je ook moet kunnen rekenen op
de solidariteit in de sector zelf. Gelet op het bedrag waarom
het gaat, kan de sector dat echt zelf.
Voorzitter. In het amendement-Thieme op stuk nr. 99 wordt
voorgesteld om het budget van de NVWA met 10 miljoen
te verhogen. Ik heb al aangegeven in mijn brief van 30
november dat ik allereerst de efficiency van de NVWA wil
laten doorlichten en een herijking van het takenpakket wil
doen om helderheid te krijgen over het financiële perspectief. In die brief heb ik toegezegd dat ik de Kamer over de
uitkomsten van de doorlichting en de herijking alsmede
over de voortgang van de uitvoering van het plan van
aanpak zal informeren in het voorjaar van 2016 en dat ik
indien nodig bij de Voorjaarsnota kom met aanvullende

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-32

maatregelen. Tegen die achtergrond ontraad ik het amendement.
Het amendement-Dik-Faber/Van Gerven op stuk nr. 100
gaat over de Stichting Zeldzame Huisdierrassen. Voor de
zomer heeft Bureau Bartels de evaluatie van de regeling
zeldzame huisdierrassen opgeleverd. Op korte termijn stuur
ik de Kamer dit evaluatierapport en mijn reactie hierop toe.
Daarin zal ik ook ingaan op de financiële middelen. Toezeggen van extra middelen acht ik daarom op dit moment niet
opportuun. Derhalve ontraad ik dit amendement.
Het amendement-Dijkgraaf/Geurts op stuk nr. 101 gaat ook
over extra geld voor de NVWA. Ik ontraad dit amendement.
Daarvoor hanteer ik dezelfde argumentatie als die voor het
amendement-Thieme op stuk nr. 99. Ik vind dat we eerst
het traject moeten afleggen zoals ik dat in mijn brief van 30
november heb gemeld. We spreker elkaar daarover nader
in het voorjaar. Daar komt bij dat de dekking van dit
amendement niet deugdelijk is omdat de indieners het
dekken op een plek die geen relatie heeft met de bestedingsdoelen. Dat is nog een extra reden om het te ontraden, maar
op zichzelf was de argumentatie die ik bij het argument van
mevrouw Thieme gaf, meer dan voldoende.
De voorzitter:
Het lijkt mij dat we alle amendementen hiermee hebben
gehad.
Van Dam:
Ik moet nog het amendement-Dijkgraaf c.s. op stuk nr. 88
behandelen en nog een aantal amendementen die zijn
nagekomen op de begroting van Economische Zaken,
waarop de Kamer nog geen reactie heeft gehad. Ik zou die
ook willen meenemen, zodat de Kamer die in zijn afweging
kan betrekken. Ze hebben geen betrekking op mijn deel van
de begroting, maar wel op de begroting van EZ.
De voorzitter:
Als u dat kunt doen, waarderen wij dat heel erg.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik vond de laatste redenering wel leuk. De coalitie heeft een
amendement ingediend om een gat op cultuur te dekken
met een dekking vanuit de ETS-gelden. Dat kan blijkbaar
ook van het kabinet. Ik zou graag van het kabinet informatie
krijgen waar de eenheid van het kabinetsbeleid is gebleven.
Van Dam:
Voor dit doel vind ik het geen goede dekking. Daarover mag
u met mij discussiëren. Over andere doelen mag u met
andere bewindslieden discussiëren. Daarbij komt dat ik ook
een inhoudelijke reden heb om uw amendement te ontraden. Ik vind dat wij eerst de doorlichting en herijking moeten
doen. Daarover rapporteren wij in de volgende voortgangsrapportage. Als het nodig is, kom ik bij de voorjaarsnota
terug met nadere maatregelen. Dit is niet het moment
daarvoor.

Tweede Kamer

De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik constateer dat de regering het wel een goed plan vindt
om geld van de EZ-begroting naar de cultuurbegroting te
brengen, maar dat het geen goed plan is als het binnen de
EZ-begroting wordt besteed. Dat belooft wat voor de toekomst.
Van Dam:
Daar neem ik nota van.
Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 88, zoals
beloofd, de vergoedingen voor registratie van marifonen.
Ik ontraad dat amendement. In tegenstelling tot wat in het
amendement staat, had het afschaffen van de vergoeding
in 2008 niet tot doel om de veiligheid op het water te vergroten. Dit was onderdeel van een rijksbreed pakket om
vergunningen te vereenvoudigen. Enige goedbetaalde
registraties krijgen geen vergoeding, andere frequentiegebruikers betalen wel voor de verrichte werkzaamheden. De
vergoeding is relatief laag en het is dus niet aannemelijk
dat dit een effect heeft op het gebruik van de marifoon en
dat het de veiligheid zal verminderen. Bovendien is het
gebruik van de marifoon voor binnenvaartschippers internationaal verplicht. De vergoeding is in lijn met het principe
"de baathebber betaalt". De kosten worden conform het
kabinetsbeleid kostendekkend in rekening gebracht bij de
markt. Met de vergoeding dekt het Agentschap Telecom
de kosten van de werkzaamheden die het specifiek voor de
registratiehouders, de marifoonbezitters en de radiozendamateurs verricht. Indien de 2,25 miljoen vanaf 2016 uit het
budget in artikel 11 betaald moet worden, zou dit een forse
structurele reductie betekenen, namelijk van 35%, van de
middelen voor bijvoorbeeld frequenties en veiligheid. Dat
geld is onder meer nodig voor de geplande verlenging van
radiovergunningen en heruitgifte van frequenties voor
publieke en commerciële tv. Daarom ontraad ik dat amendement.
Ik kom bij de amendementen op de stukken nrs. 64 en 95
van de heer Öztürk. Het Rijk voert algemeen economisch
beleid om de economie te versterken, topsectorenbeleid
en bedrijfslevenbeleid. Het regionaal economisch beleid is
gedecentraliseerd. Het Rijk heeft geen verantwoordelijkheden voor investeringen op wijkniveau. Dat is primair aan
gemeenten zelf. Voor wie het heeft gemist: de heer Öztürk
stelt voor om vanuit verschillende begrotingen geld vrij te
maken voor wijkeconomie. Via de Agenda Stad ondersteunt
het kabinet steden bij de opgave waarvoor zij zich gesteld
zien. De focus ligt daarbij op groei, innovatie en leefbaarheid. Het kabinet streeft ernaar om de economische
potentie van steden beter te benutten. De 60 miljoen voor
wijkeconomie is niet nodig en de beoogde dekking druist
in tegen het kabinetsbeleid. Ik ontraad derhalve de amendementen.
Dan de amendementen 21 en 96, ook van de heer Öztürk,
nagekomen amendementen om geld vrij te maken voor de
ambachtseconomie. Ook die amendementen moet ik ontraden. Ook hiervoor is het niet nodig om extra geld vrij te
maken. Sectorplannen vormen een belangrijk instrument
bij de aanpak van de knelpunten op de arbeidsmarkt voor
de technische sectoren en ook voor de ambachten. Over
de besteding van de middelen voor de sectorplannen zijn
al afspraken gemaakt met de sociale partners. Een van de
voorzieningen is de inzet van vraaggerichte scholingsvou-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-33

chers, bedoeld om de directe scholing voor kansrijke
beroepen te vergoeden. De scholingstrajecten moeten
opleiden tot een erkend diploma of een deelcertificaat. De
vouchers kunnen ook worden gebruikt voor omscholing
naar een ambachtelijk beroep. De minister van SZW is gisteren tijdens de behandeling van de SZW-begroting in de
Kamer al ingegaan op de ondeugdelijkheid van de dekking.
Daarom ontraden wij allebei dat amendement. Hetzelfde
geldt voor de amendementen van de heer Öztürk op stuk
nrs. 19 en 93 over bedrijfsoverdrachten. De dekking daarvan
is ondeugdelijk, zoals gisteren ook door de minister van
SZW is aangegeven. Ook hier is versterking van het budget
niet nodig.
Daarmee ben ik aan het eind gekomen van alle amendementen die ik nog zou voorzien van een advies; ook degene die
niet direct betrekking hadden op dit deel van de begroting.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Een stukje extra service. U hebt er 4 minuten en 48 seconden over gedaan, inclusief interrupties. Ik schors tot 18.15
uur zes en dan gaan we stemmen. Dat gaat een kleine twee
uur duren. Ik begrijp dat de staatssecretaris zo vriendelijk
is om die tijd door te brengen in vak-K. Hij ontkent dat nu,
maar dat is een zaak voor de Griffie, denk ik. Na die stemmingen, die een kleine twee uur gaan duren, zeg ik nogmaals, gaan wij door met de tweede termijn en dan kunt u
moties indienen et cetera.
De vergadering wordt van 17.55 uur tot 18.17 uur geschorst.
Voorzitter: Van Miltenburg

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 3 december 2015
Landbouw en Natuur)
TK 33

33-8-34