Onder
nder Voorwaarden
oorwaarden
Houden
ouden van Dieren
ieren

RDA_2013_
EEN ZIENSWIJZE VAN DE RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN | RDA_2013_04

RDA

ONDER VOORWAARDEN
VOORWAA
HOUDEN VAN DIEREN

1

AANBIEDINGSBRIEF
Den Haag, 5 december 2013

Excellentie,
Het is mij een genoegen u de RDA-zienswijze Onder Voorwaarden Houden van Dieren aan te
bieden. Althans, een interim-versie daarvan. De Raad heeft uw verzoek voor het opstellen van
een zienswijze waarin wordt aangegeven onder welke randvoorwaarden (bepaalde) diersoorten
als gezelschapsdier gehouden kunnen worden graag geaccepteerd. U hebt uw vraag verder
gespecificeerd door aan te geven dat uitgewerkte randvoorwaarden voldoende waarborgen
moeten bieden waarmee de uit literatuur en/of dagelijkse praktijk bekende welzijnsaantastingen,
zoönose gevaar en direct gevaar voor mens of dier kunnen worden voorkomen. Daarnaast dienen
zij praktisch uitvoerbaar te zijn met voldoende maatschappelijk draagvlak. Bovendien gaf u aan
dat naast de diverse stakeholder- en dierhouderorganisaties ook gespecialiseerde houders die
met de in de bijlage genoemde diersoorten van doen hebben voor de totstandkoming van de
zienswijze geraadpleegd zouden moeten worden.
Deze specificaties hebben ertoe geleidt dat de Raad een iets andere werkwijze dan gebruikelijk
heeft gekozen. De eerste actie van de Raad was om een stakeholder-bijeenkomst te organiseren
waarin de Raad met dierhouderijorganisaties en dierenwelzijns-NGO’s (ruim 40 deelnemers) op
zoek ging naar gedeelde vertrekpunten om te komen tot houderijvoorwaarden. Na inventarisatie
van de – overigens breed gedeelde – gemeenschappelijke vertrekpunten heeft de Raad de
voorhanden zijnde gegevens voor de 39 diersoorten nader bestudeerd en is de Raad tot de
conclusie gekomen dat een fasering in twee delen noodzakelijk is om uw adviesvraag volledig te
kunnen beantwoorden. Dit om de volgende redenen:
Om tot werkbare houderijvoorschriften te kunnen komen, welke ook breed worden gedragen,
moet er naar mening van de Raad eerst besloten worden welke informatie de
houderijvoorschriften moeten omvatten (sjabloon), wie deze houderijvoorschriften toetst en
vaststelt en wie ze handhaaft. De Raad is van mening dat dit bij voorkeur op basis van een klein
aantal voorbeeld-houderijvoorschriften moet gebeuren, om het gewenste draagvlak ook
daadwerkelijk gewaarborgd te weten. Daarna kunnen maatschappelijke partijen (i.c.
houderijorganisaties en dierenbeschermingsorganisaties) gevraagd worden om de voor de
houderijvoorschriften benodigde kennis aan te leveren, welke op dit moment voor veel
diersoorten nog niet beschikbaar is. Wij bieden U daarom nu een zienswijze aan welke de
werkkaders voor houderijvoorschriften omvat, alsmede een viertal uitgewerkte (voorbeeld-)
voorschriften.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

2

Verder merk ik op dat de vraag die de Raad middels deze zienswijze trachten te beantwoorden is:
“Op welke wijze mogen bepaalde dieren gehouden worden?”. De daaronder liggende vragen
“Voor welk doeleinde vinden wij het gerechtvaardigd om dieren te houden?” en “Is het ten
principale gerechtvaardigd om bepaalde diersoorten wel of niet te houden voor hobby, sport of
gezelschapsdoeleinden?” tracht deze zienswijze niet te beantwoorden. De Raad is overigens van
mening dat het expliciet behandelen van deze vragen wel meer helderheid in het debat over
dierhouderij en positieflijsten zou scheppen. Dit past bij uw voornemen om de ethische
afwegingen in uw beleidsvorming explicieter te duiden, in lijn met de recent door de Tweede
Kamer aangenomen motie. Dit was echter niet onderwerp van de voorliggende zienswijze.
Deze zienswijze is een uitdagende klus voor de Raad gebleken en wij waarderen daarin de
medewerking van ongeveer veertig stakeholderorganisaties, waaronder de Dierenbescherming,
Dibevo, Stichting AAP, het Platform Verantwoord Huisdierenbezit, de frettenhouders en
dierenartsen bijzondere gezelschapsdieren. Op het beleidsmatige vlak volgen de ontwikkelingen
elkaar in hoog tempo op. Wij zijn ons ervan bewust dat sommige aanbevelingen uit voorliggende
zienswijze al in gesprekken tussen uw ministerie en stakeholderpartijen zijn opgepakt, wat
betekent dat sommige onderdelen van deze zienswijze al in een implementatiefase kunnen
zitten.
Ik ben er van overtuigd dat deze – ietwat ongebruikelijke – aanpak van de Raad kan bijdragen
aan het tot stand komen van duurzame, breed gedragen houderijvoorwaarden die daadwerkelijk
het welzijn van gehouden dieren in Nederland zullen helpen waarborgen en bevorderen. Namens
de Raad wens ik u veel succes in uw besluitvorming en in uw vervolggesprekken met alle
betrokken partijen die de positieflijst en het flankerend beleid mogelijk moeten gaan maken.

Prof. dr. Ohl,
voorzitter Raad voor Dierenaangelegenheden

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

3

INHOUD
1. INLEIDING ................................................................................................................................................................ 5
1.1

POSITIEFLIJSTEN ANNO 2013 ............................................................................................. 5

1.3

ADVIESVRAAG .................................................................................................................... 8

1.4

FOCUS EN KADER ............................................................................................................. 10

1.5

STAKEHOLDEROPVATTINGEN .......................................................................................... 13

1.6

RELEVANTE RDA-ZIENSWIJZEN ........................................................................................ 15

2. ONDER VOORWAARDEN HOUDEN .............................................................................................................. 19
2.1

INLEIDING ......................................................................................................................... 19

2.2

HOUDERIJVOORSCHRIFTEN ............................................................................................. 20

2.3

UITVOERING EN HANDHAVING........................................................................................ 23

3. SAMENVATTING AANBEVELINGEN ............................................................................................................ 25
BIJLAGE 1: SJABLOON HOUDERIJVOORSCHRIFTEN ................................................................................. 27
BIJLAGE 2: HOUDERIJVOORSCHRIFTEN PER DIERSOORT..................................................................... 39

LEESWIJZER
Hoofdstuk 1 beschrijft context, kader en randvoorwaarden voor deze zienswijze. In paragrafen
1.1 en 1.2 schetst de Raad de context van de adviesvraag. In paragraaf 1.3 vindt u de adviesvraag
van staatssecretaris Dijksma. In paragraaf 1.4 schetst de Raad zijn aanpak van deze adviesvraag.
Paragraaf 1.5 is een weergave van de stakeholderbijeenkomst die de Raad ten behoeve van deze
zienswijze organiseerde en paragraaf 1.6 verwijst op relevante elementen uit eerdere RDAzienswijzen.
Hoofdstuk 2 gaat over de houderijvoorschriften. Paragraaf 2.1 schetst de context waarin deze
houderijvoorschriften moeten functioneren. Paragraaf 2.2 beschrijft hoe de houderijvoorschriften
worden opgesteld. Paragraaf 2.3 gaat over de uitvoering en handhaving.
In hoofdstuk 3 staan de aanbevelingen uit deze zienswijze samengevat.
In de bijlagen vindt u eerst de sjabloon voor de houderijvoorschriften en vervolgens vier
‘demonstratie-houderijvoorschriften’.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

4

1. INLEIDING
Ruim vijfentwintig jaar geleden begon de discussie over het opstellen van positief- of
negatieflijsten voor diersoorten die door particulieren wel of niet gehouden mogen worden. Het
invoeren van een dergelijke systematiek zou enerzijds een antwoord kunnen geven op de vraag
of het maatschappelijk aanvaardbaar is om (bepaalde soorten van) dieren te houden. Anderzijds
kan een positieflijstensystematiek gebruikt worden om invulling te geven aan de vraag op welke
wijze wij het maatschappelijk aanvaardbaar vinden dat dieren gehouden worden. Beide zijn
gerechtvaardigde, fundamentele vragen1.
De Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD, 1992) biedt de mogelijkheid voor een
positieflijstensystematiek in artikel 33. Het eerste lid (a) van dat artikel biedt de grondslag voor de
positieflijst en lid b biedt de wettelijke grondslag voor houderij-eisen. Daarbij wordt het volgende
uitgangspunt gehanteerd: “Het is verboden dieren te houden, tenzij deze behoren tot bij
algemene maatregel van bestuur aangewezen soorten of categorieën van dieren.” (nee, tenzijprincipe). Artikel 56 van GWWD geeft tevens mogelijkheden om op handelsniveau regels te
stellen (“Bij algemene maatregel van bestuur worden regelen gesteld omtrent het bedrijfsmatig
verkopen, ten verkoop in voorraad hebben, ten verkoop aanbieden, verhuren en afleveren van
dieren van bij die maatregel aangewezen soorten of categorieën van dieren).
De RDA heeft in 2003 en 2004 adviezen uitgebracht over de uitvoering en invulling van
positieflijsten voor zoogdieren en vogels (RDA 2003/07) en reptielen, amfibieën en vissen (RDA,
2004/03). In 2006 adviseerde de Raad over de positieflijstproblematiek in den brede (RDA
2006/10). In 2009 heeft de Raad zijn zienswijze Verantwoord Houden uitgebracht, over de rollen
en verantwoordelijkheden m.b.t. het houden van dieren. Deze zienswijze dient als leidraad voor
de voorliggende RDA-zienswijze over de positieflijstsystematiek en het onder voorwaarden
houden van dieren.

1.1

POSITIEFLIJSTEN ANNO 2013

1.1.1 Wet dieren
Tot op heden is Artikel 33 van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) nog niet
ingevuld. In 2013 is de Wet dieren van kracht geworden ter vervanging van de GWWD. In de Wet
dieren zijn de uitgangspunten van artikel 33 weliswaar overgeheveld naar artikel 2.2, maar nog
niet in werking getreden. In juni 2013 zijn de eerste positieflijsten ter implementatie van Art. 2.2
gepresenteerd door de staatssecretaris van Economische Zaken. Deze positieflijsten hebben
uitsluitend betrekking op zoogdieren.
De lijsten zijn mede gebaseerd op een door WUR/ASG ontworpen systematiek (Rapport 701,
2013) voor inschatting van de (potentiële) welzijnsaantasting die het houden van de betreffende
diersoorten kan betekenen. Naast het risico op welzijnsaantasting heeft de staatssecretaris van
Economische Zaken het risico op zoönosen, het mogelijke gevaar voor de omgeving en de
mogelijke invasiviteit (c.q. bescherming van de inheemse flora en fauna) en de door Wageningen
UR gepresenteerde ‘pet exaptation index’ (PEI) meegewogen bij het vaststellen van de
verschillende lijsten.
1

Zie: Agenda voor het Dierbeleid, RDA, 2010

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

5

1.1.2 Andibel-arrest
Bij de invoering van de positieflijst in België heeft houdersvereniging Andibel een zaak
aangespannen tegen de Belgische overheid. De Belgische Raad van State heeft in deze zaak
prejudiciële vragen gesteld aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. De uitspraak van het
Hof in deze zaak staat bekend als het Andibel-arrest. Dit arrest bevat belangrijke voorwaarden
waar de invoering van een positieflijst voor te houden dieren aan moet voldoen. De voor deze
zienswijze relevante passages uit het Andibel-arrest wordt hierna geciteerd.
“Het Hof van Justitie (Derde kamer) verklaart voor recht:
De artikelen 28 EG en 30 EG, afzonderlijk of in combinatie met verordening (EG) nr. 338/97 van de
Raad van 9 december 1996 inzake de bescherming van in het wild levende dier- en
plantensoorten controle op het desbetreffende handelsverkeer, staan niet in de weg aan een
nationale regeling die welke in het hoofdgeding aan de orde is, volgens welke het verbod,
zoogdieren die behoren andere soorten dan die welke uitdrukkelijk in die regeling zijn genoemd,
in te voeren, in bezit te en te verhandelen, van toepassing is op zoogdiersoorten die niet in bijlage
A bij die verordening opgenomen, indien de bescherming of de eerbiediging van de belangen en
de vereisten vermeld in punten 27 tot en met 29 van het onderhavige arrest2 niet even
doeltreffend kan worden gewaarborgd door maatregelen die het intracommunautaire
handelsverkeer minder beperken.
De verwijzende rechter moet nagaan:
• of de opstelling en de latere wijzigingen van de nationale lijst van zoogdiersoorten waarvan
het in bezit hebben toegestaan is, berusten op criteria die objectief en niet discriminerend
zijn;
•

of is voorzien in een procedure die de belanghebbenden in staat stelt te verkrijgen dat
zoogdiersoorten op de bedoelde lijst worden geplaatst, of deze procedure gemakkelijk
toegankelijk is en binnen een redelijke termijn kan worden afgesloten en of, indien zij uitloopt
op een weigering van plaatsing op de lijst - welke weigering moet worden gemotiveerd –
hiertegen in rechte kan worden opgekomen;

•

of de bevoegde administratieve autoriteiten de verzoeken tot plaatsing van een
zoogdiersoort op de bedoelde lijst of tot verkrijging van een individuele afwijking voor het
houden van specimens van niet in die lijst genoemde soorten, slechts kunnen afwijzen
wanneer het houden van specimens van de betrokken soorten een reëel gevaar voor de
bescherming van de hierboven vermelde belangen en vereisten oplevert, en

•

of de voorwaarden voor het houden van specimens van niet in die lijst genoemde
zoogdiersoorten, zoals de voorwaarden van artikel 3bis, lid 2, punten 3, sub b, en 6, van de
wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, zoals
gewijzigd bij de wet van 4 mei 1995, objectief gerechtvaardigd zijn en niet verder gaan dan

2
27: De bescherming van het dierenwelzijn is een legitiem doel van algemeen belang; 28: Verboden of
beperkingen zijn onder meer uit hoofde van de bescherming van de gezondheid en het leven van personen
en dieren gerechtvaardigd, op voorwaarde dat deze verboden of beperkingen geen middel tot willekeurige
discriminatie noch een verkapte beperking van de handel tussen de lidstaten vormen; 29: Beperkingen van
het vrije verkeer van goederen kunnen worden gerechtvaardigd door dwingende vereisten als de
bescherming van het milieu.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

6

hetgeen noodzakelijk is om de doelstelling van de nationale regeling in haar geheel te
waarborgen”.

1.1.3 Positieflijst 2013
De huidige invulling (zie Kamerbrief DGA-DAD/13088698 met bijlagen a-d) betreft nu vier lijsten
waarvan een positieflijst met totaal 6 diersoorten (bijlage 1a), een lijst met 18
productiediersoorten, waaronder tevens hond en kat zijn ondergebracht (bijlage 1b), een lijst met
33 diersoorten die onder voorwaarden gehouden mogen worden (bijlage 1c) en tot slot een lijst
met diersoorten die wel door de WUR zijn onderzocht, maar die niet op de positieflijst komen
(bijlage 1d). Voor nog niet beoordeelde soorten zal er voor november 2014 een
beoordelingsmogelijkheid komen.
Voor deze lijsten is inmiddels een codering (groen, rood, oranje en paars) ingevoerd welke bij het
lezen van de zienswijze naar mening van de Raad verwarring kan veroorzaken. In deze zienswijze
hanteert de Raad daarom de eenduidige termen ‘vrij te houden’, ‘onder voorwaarden te houden’,
‘voor productie te houden’ en ‘niet te houden’ voor de verschillende lijsten.
Recentelijk heeft België ook een positieflijst ingevoerd. Het primaire doel voor het opstellen van
deze lijst was het terugdringen van impulsaankopen. Dat is een ander doel dan de
Staatssecretaris met de positieflijsten voorheeft. In haar antwoorden op Kamervragen over de
positieflijst d.d. 15 oktober 2013 (DGA-DAD/13160726) geeft staatssecretaris Dijksma aan dat de
huidige positieflijsten in Nederland worden ingevoerd om diersoorten die uit oogpunt van
dierenwelzijn en risico’s voor de mens verantwoord gehouden kunnen worden, te reguleren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

7

1.3

ADVIESVRAAG

Op 4 juli 2013 legde staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken het volgende verzoek aan
de Raad voor Dierenaangelegenheden voor (briefnummer DGA-DAD/13100438):

Geachte prof. dr. F. Ohl,
Op 20 juni jl. heb ik mijn besluit inzake de Positieflijst te houden zoogdiersoorten naar de
Tweede Kamer gestuurd.
De Positieflijst bestaat uit soorten die als gezelschapsdier gehouden mogen worden
zonder en mogelijk met speciale randvoorwaarden. In het begeleidende schrijven heb ik
de Kamer aangekondigd uw Raad te vragen mij behulpzaam te zijn bij het opstellen van
deze speciale randvoorwaarden waaronder deze dieren gehouden kunnen worden. Dat
verzoek luidt als volgt:
Het opstellen van een zienswijze waarin wordt aangegeven onder welke randvoorwaarden
de in de bijlage 1 van deze brief genoemde diersoorten als gezelschapsdier gehouden
kunnen worden?
Daarbij vraag ik u als eerste voor deze categorie specifieke randvoorwaarden te
benoemen waaronder deze diersoorten door een particuliere houder gehouden kunnen
worden, met als basis de in artikel 1.4 van het conceptbesluit Houders van dieren
vermelde criteria (zie bijlage 2 bij deze brief). Vervolgens verzoek ik u deze
randvoorwaarden per diersoort uit te werken en daar waar mogelijk aan te geven in
hoeverre hier sprake is van de uitwerking van de in art 1.6, 1.7 en 1.8 van het conceptBesluit houders van dieren opgenomen doelvoorschriften.
De uitgewerkte randvoorwaarden moeten voldoende waarborgen bieden waarmee de uit
literatuur en/of dagelijkse praktijk bekende welzijnsaantastingen, zoönose gevaar en
direct gevaar voor mens of dier kunnen worden voorkomen. Daarnaast dienen zij
praktisch uitvoerbaar te zijn met voldoende maatschappelijk draagvlak.
Ik verzoek u naast de diverse stakeholder- en dierhouderorganisaties ook
gespecialiseerde houders die met de in de bijlage genoemde diersoorten van doen
hebben voor de totstandkoming van uw zienswijze te raadplegen.
Ik zal er voor zorgen dat u volledig toegang krijgt tot de diersoortgegevens per onderzocht
criterium in de database die Wageningen UR heeft ingericht ten behoeve van haar advies
over de Positieflijst te houden dieren (Zoogdiersoorten die geschikt zijn als
gezelschapsdier, WUR-rapport 701). Ik zal tevens zorg dragen voor adequate
ondersteuning die uw Raad nodig heeft om deze zienswijze tijdig en van goede kwaliteit
op te leveren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

8

Op 17 juli 2013 nam de Tweede Kamer bovendien de volgende motie aan:
Overwegende dat de staatssecretaris van Economische Zaken de Raad voor
Dierenaangelegenheden verzoekt de voorwaarden waaronder dieren van de paarse lijst
(bijlage 1c; dieren die kenners mogen houden) gehouden mogen worden nader uit te
werken;
overwegende dat er zes diersoorten staan op de positieflijst (bijlage 1a; dieren die
iedereen mag houden) en dat het opstellen van concrete huisvestings- en
verzorgingsrichtlijnen per diersoort daarmee zeer doenbaar lijkt;
verzoekt de regering de Raad voor Dierenaangelegenheden te vragen om tevens per
diersoort huisvestings- en verzorgingsrichtlijnen te onderzoeken voor de zes dieren op de
positieflijst (bijlage 1a; dieren die iedereen mag houden) en deze te betrekken bij zijn
zienswijze.
Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken heeft de Raad dit verzoek geïntegreerd in
deze zienswijze.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

9

1.4

FOCUS EN KADER

1.4.1 Draagvlak
Op het moment dat de Raad deze adviesvraag in behandeling nam bestonden er binnen de Raad
zorgen over het draagvlak onder de dierhouders voor de voorgestelde positieflijsten.
Tegelijkertijd constateerde de Raad, na raadpleging van de door de WUR gegenereerde gegevens,
dat input vanuit de houderijorganisaties noodzakelijk is om tot werkbare houderijvoorschriften te
komen. De WUR-database bevatte voor veel diersoorten op de ‘onder voorwaarden te houden’
lijst namelijk nauwelijks gegevens over de gehouden situatie. Die gegevens moeten dus door de
houderijorganisaties aangeleverd worden. De eerste actie van de Raad was daarom om een
stakeholder-bijeenkomst te organiseren waarin de Raad met dierhouderijorganisaties en
dierenwelzijns-NGO’s op zoek ging naar gedeelde vertrekpunten om te komen tot
houderijvoorwaarden. De belangrijkste bevindingen leest u in paragraaf 1.5.

1.4.2 Kanttekeningen bij de positieflijstensystematiek
De Raad ziet het als zijn belangrijkste taak in dit vraagstuk om een werkkader op te stellen
waarmee op consistente wijze houderijvoorschriften voor álle gehouden diersoorten, ongeacht
voor welk doel zij gehouden worden, kunnen worden opgesteld. Dat gaat verder dan de vraag van
de staatssecretaris en de door de Tweede Kamer aangenomen motie, maar is noodzakelijk voor
duurzaam en consistent beleid. De Raad wil eerst enkele kanttekeningen plaatsen bij de
positieflijstensystematiek in het algemeen en vervolgens bij de voorgestelde positieflijsten.
In haar antwoorden op Kamervragen over de positieflijst d.d. 15 oktober 2013 (Kamerbrief DGADAD/13160726) geeft staatssecretaris Dijksma aan dat de huidige positieflijsten in Nederland
worden ingevoerd om diersoorten die uit oogpunt van dierenwelzijn en risico’s voor de mens
verantwoord gehouden kunnen worden te reguleren.
Ten aanzien van het draagvlak voor de lijsten die het ministerie van Economische Zaken nu
voorstelt, constateert de Raad dat er onduidelijkheden bestaan met betrekking tot de precieze
afwegingen welke uiteindelijk tot plaatsing van diersoorten op de verschillende lijsten hebben
geleid. Deze onduidelijkheden dragen niet bij aan het maatschappelijk draagvlak voor de
voorgestelde systematiek.
Ook plaatst de Raad de kanttekening bij het besluit om de hond en de kat buiten de beoordeling
te houden (en bij de ‘voor productie te houden’ diersoorten op de lijst 1b te plaatsen). Deze
plaatsing wordt door veel dierhouders als onrechtvaardig of tenminste onbegrijpelijk ervaren,
gezien de bekende risico’s op welzijnsaantasting, invasiviteit en zoönosen bij hond en kat. De
Beleidsbrief Dierenwelzijn van 4 oktober 2013 en de RDA-zienswijze Verantwoord Honden
Houden (medio 2013) laten ook zien dat het houden van honden niet per definitie vrij van
maatschappelijke zorgen is. Beoordeling volgens een breed over de diersoorten heen toegepaste
systematiek, zou beter inzichtelijk kunnen maken welke aspecten nader geborgd moeten worden.
Tot besluit zou de beoordeling van hond en kat ook als een toetssteen of ‘positieve controle’ voor
de positieflijstsystematiek gezien kunnen worden: het houden van deze diersoorten is immers
breed maatschappelijk aanvaard en zou logischerwijs een gunstige beoordeling moeten scoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

10

1.4.3 Positieflijsten in relatie tot andere regelgeving
De Raad wil ook waken voor een zienswijze waarin doublures voor wat betreft bestaande of
aankomende richtlijnen of regelingen worden voorgesteld. De positieflijstsystematiek moet op
consistente wijze aansluiten bij zaken die elders al geregeld zijn (zoals het voorkómen van de
insleep van zoönosen3).
De criteria Gevaar voor de volksgezondheid en het leven van personen en dieren en Gevaar voor
inheemse flora en fauna, zoals genoemd in het Andibel-arrest, worden in de Nederlandse
wetgeving ook geadresseerd in de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren in de artikelen 73 en
74, indien het fysiek gevaar betreft (Regelen met betrekking tot agressieve dieren), en middels de
artikelen 77-80, indien het een gevaar betreft rondom overbrenging besmettelijke ziekten (zowel
van dier op dier als van dier op mens). Deze artikelen beperken zich overigens tot export en
doorvoer als economische bedrijvigheid. Aanvullende regelgeving is te vinden in het Besluit
Aanwijzing diersoorten besmettelijke ziekten. Over de particuliere houderij, besmettelijke ziekten
en zoönosen zijn geen regels gesteld. De regelingen betreffende deze onderwerpen zijn in de
nieuwe Wet dieren ondergebracht in de artikelen 5.3-5.9§2 (§2), waarbij tevens mogelijkheden
zijn gecreëerd om de particuliere houder te adresseren (§1; artikel 2.11, Verbod op opzettelijke
besmetting).
Regels met betrekking tot Gevaar voor inheemse flora en fauna in de zin van risico’s van invasieve
soorten en de daaruit voortvloeiende gevolgen voor inheemse flora en fauna, zijn in Nederland
ingebed in de Flora- en fauna wet. De Beleidsnota Invasieve exoten (2007) concretiseert het
exotenbeleid (globalisering, internationale afspraken) en uitgangspunten van nieuw beleid.

Regelgeving ten aanzien van de handel in soorten is op mondiaal niveau geregeld in het CITESverdrag (Convention on International Trade in Endangered Species of wild Flora and Fauna).
Nederland werd op 18 juli 1984 partij bij deze internationale conventie. Bij het CITES-verdrag zijn
drie bijlagen opgenomen met lijsten van diersoorten die vallen onder een verschillend
beschermingsregime (appendix I, II en III), conform de biologische status van de betreffende soort
en de invloed van handel daarop. De handelsregulerende maatregelen ten behoeve van
soortbescherming uit het CITES verdrag zijn door de EU geïmplementeerd door middel van de
Verordeningen 338/97 en 865/2006. Europese maatregelen kunnen strenger zijn dan de primair
vastgelegde maatregelen in het CITES verdrag. Op nationaal niveau zijn deze EU-verordeningen
geïmplementeerd in de Flora- en faunawet. De Flora- en faunawet is overigens primair gericht op
soortenbescherming.
Verordening (EG) nr. 1/2005 (de Transportverordening) regelt de bescherming en het welzijn van
levende gewervelde dieren zoals koeien, varkens, schapen en paarden tijdens het vervoer binnen
de EU en tijdens in- en uitvoer in het douanegebied van de EU. Verordening 780/2013 EC regelt
de import van hoefdieren in de Europese Unie. De “Bezemrichtlijn” 92/65/EEG regelt de
voorschriften voor de handel in en de invoer van dieren, sperma, eicellen en embryo’s die niet
zijn gedekt in 90/426/EC (equidae), 64/432/EC (bovidae) en 91/68/EC (Caprine en Ovine dieren).
Speciaal voor dierentuindieren, die uiteraard ook veel exotische diersoorten onder zich hebben,
geldt de Richtlijn 1999/22 (het Dierentuinenbesluit).

3

Zie o.a. 92/65 EC.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

11

1.4.4 Proces en doorlooptijd
De Raad kreeg deze adviesvraag voorgelegd in de zomervakantie van 2013, waarbij de
staatssecretaris verzocht de Raad om zijn zienswijze uiterlijk 15 oktober 2013 op te leveren. Na
inventarisatie van de voorhanden zijnde informatie en nadere bestudering van het vraagstuk is de
Raad tot de conclusie gekomen dat het nodig is om de zienswijze in twee fasen op te leveren:
eerst een tussenadvies waarin de nadruk ligt op de context waarin houderijvoorschriften hun
werk moeten doen en waarin de Raad aanbevelingen doet voor het opstellen en vaststellen van
deze houderijvoorschriften. Vervolgens in de eerste helft van 2014 het eindadvies waarin alle
gevraagde houderijvoorschriften als bijlagen zijn opgenomen. Voor het opstellen van deze
houderijvoorschriften is de inbreng van houderij-organisaties zoals Dibevo, Stichting AAP en het
Platform Verantwoord Huisdierenbezit onontbeerlijk. Voor het vaststellen van de
houderijvoorschriften moeten bovendien enkele aanbevelingen uit het voorliggende tussenadvies
worden geïmplementeerd.
De nu voorliggende zienswijze is het tussenadvies van de Raad. Deze zienswijze bevat voor drie
diersoorten houderijvoorschriften. Het houderijvoorschrift voor de fret is opgesteld in
samenwerking met de frettenhouders. De houderijvoorschriften voor de cavia, de chinchilla en de
hamsters zijn door het RDA-bureau opgesteld op basis van beschikbare informatie. Een
belangrijke kanttekening bij deze houderijvoorschriften is dat deze nog niet beoordeeld (kunnen)
zijn door de door de Raad voorgestelde toetsingscommissie (zie 2.2).
De Raad acht het onwaarschijnlijk dat de positieflijstwetgeving voor zoogdieren in Nederland per
1 januari 2014 uitgerold kan worden, gezien de stappen die nu nog gezet moeten worden. De
Raad ziet weliswaar goede kansen voor breed gedragen en effectieve regelgeving, maar
constateert tegelijkertijd dat het huidige draagvlak nog verder verstevigd dient te worden.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

12

1.5

STAKEHOLDEROPVATTINGEN

1.5.1 Stakeholder-bijeenkomst
De staatssecretaris van Economische Zaken heeft de RDA nadrukkelijk gevraagd om
houderijvoorwaarden op te stellen die breed maatschappelijk gedragen worden. Om het
maatschappelijk draagvlak voor de positieflijstsystematiek, voor de voorgestelde positieflijst en
voor mogelijke houderijvoorwaarden te inventariseren, organiseerde de Raad op 3 september
2013 een stakeholder-bijeenkomst. Aan deze bijeenkomst namen ruim 50 vertegenwoordigers
van ca. 30 organisaties op het gebied van de gezelschaps- en hobbydierhouderij, handel en
dierenbescherming deel. De doelstellingen van de bijeenkomst waren het inventariseren en
bespreekbaar maken van de zorgpunten en het zoeken naar gemeenschappelijke vertrekpunten.

1.5.2 Gedeelde vertrekpunten
De belangrijkste en door alle deelnemers gedeelde vertrekpunten zijn dat voor elke gehouden
diersoort geldt dat deze op verantwoorde wijze gehouden moet worden en dat er
randvoorwaarden voor het houden van alle te houden dieren geformuleerd moeten worden.
Eveneens maakt men zich unaniem zorgen over de haalbaarheid van controle en handhaving van
de onderhavige positieflijstsystematiek.

1.5.3 Zorg- en kritiekpunten
De in de stakeholder-bijeenkomst geuite grootste zorg- en kritiekpunten waren dat vooral de
houders zich tot dan toe onvoldoende gehoord voelden in het algehele proces, inclusief het
proces van het opstellen van het WUR-adviesrapport 701 (zie paragraaf 1.2). Verder werd het
gehele proces als niet transparant ervaren. Het was voor de meeste betrokkenen niet duidelijk
dat het ministerie van Economische Zaken de partij was die de positieflijst heeft vastgesteld en
welke afwegingen daar aan ten grondslag lagen.
De meest gehoorde kritiek van stakeholders op de vastgestelde positieflijst betrof de volgende
drie punten:
1. Onderwerpen zoals gevaar, zoönosen en invasiviteit (faunavervalsing) zijn geregeld in andere
nationale en internationale regelgeving zoals de Flora- en faunawet, CITES-regelgeving en
(Europese) transportregels. Een voorgestane handelswijze via positieflijsten wordt als
dubbelop ervaren.
2. De afwegingen inzake dierziekten en zoönosen lijken vooral gebaseerd op de theoretische
mogelijkheid dat een ziekte voorkomt en niet op risicoanalyses waarin o.a. het aanwezig zijn
van de ziekteverwekker, populatiedichtheid van dragers, kans op insleep en de
populatieomvang van de vatbare soorten zijn meegewogen.
3. Vele stakeholders ervaren het als volstrekt willekeurig en onrechtvaardig dat er een aparte
lijst is gemaakt voor productiedieren waarop tevens hond en kat zijn opgenomen en dat deze
lijst bovendien niet aan de door de WUR gehanteerde beoordeling is onderworpen. Het
algemene standpunt is dat ten aanzien van álle diersoorten welzijnsmaatregelen getroffen
moeten worden; ook voor de dieren op de huidige positieflijst en de genoemde
productiedieren, hond en kat.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

13

Tot slot vroeg een aantal houderijorganisaties zich af of de voorgestelde positieflijsten ten
algemene voldoen aan de vereisten uit het Andibel arrest.

1.5.4 Voorstellen voor vervolgtrajecten
Er is breed draagvlak onder houderijorganisaties, houderijgerelateerde organisaties en
dierenbeschermingsorganisaties voor het opstellen van bindende houderijvoorschriften. Men
vindt deze nuttig voor de houder, de verkoper, de importeur en de handhaver.
Omdat de grootste problemen bij de lekenhouder worden verwacht en niet zozeer bij de meer
gespecialiseerde houders van meer ‘moeilijk te houden’ diersoorten, werden voorstellen gedaan
voor een systeem van ontheffingstoetsing, vergunningen en registratieplicht voor alle dieren. De
verschillende verenigingen gaven hierbij aan een rol te kunnen en willen spelen wat betreft het
beheer van eventueel zogeheten houderbewijzen (gecontroleerd door de sector; royering bij
regelovertreding; aanpassing statuten in doelstelling van de vereniging).
Voor wat betreft de handel in gezelschapsdieren werden voorstellen gedaan voor het voortzetten
en verder uitwerken van de vrijwillige certificering, het inperken van gespecialiseerde
verkooppunten van gespecialiseerde soorten en het verplicht meegeven van zorgvoorschriften
c.q. dierenbijsluiters.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

14

1.6

RELEVANTE RDA-ZIENSWIJZEN

De RDA heeft in 2003 en 2004 adviezen uitgebracht over de uitvoering en invulling van
positieflijsten voor zoogdieren en vogels (RDA 2003/07) en reptielen, amfibieën en vissen (RDA,
2004/03). In 2006 adviseerde de Raad over de positieflijstproblematiek in den brede (RDA
2006/10).
In 2009 heeft de Raad zijn zienswijze Verantwoord Houden uitgebracht, over de rollen en
verantwoordelijkheden m.b.t. het houden van dieren. Deze zienswijze dient als leidraad voor de
voorliggende RDA-zienswijze over de positieflijstsystematiek en het onder voorwaarden houden
van dieren.
De in paragraaf 1.6.1. t/m 1.6.5 geciteerde passages uit de zienswijze Verantwoord Houden zijn
relevant voor de voorliggende zienswijze. Paragraaf 1.6.6. en 1.6.7. gaan over de definitie van
dierenwelzijn en over natuurlijk gedrag.

1.6.1 Over de verantwoordelijkheden van de overheid
De overheid heeft ten aanzien van het welzijn, inclusief de gezondheid, van dieren een
ordenende, beschermende en bevorderende rollen is uit dien hoofde verantwoordelijk voor:
•
•
•

ordening: Het bepalen van de minimumnormen4 en het streefniveau van dierenwelzijn en
diergezondheid voor de verschillende diersoorten, en het vastleggen van de
minimumnormen in wet- en regelgeving.
bescherming: Het handhaven van de minimumnormen voor dierenwelzijn en diergezondheid,
inclusief het vervullen van een vangnetfunctie wanneer de houder zijn verantwoordelijkheid
niet kan of wil nakomen.
bevordering: Het stimuleren en het faciliteren van de bewustwording van en ontwikkelingen
in het denken over dierenwelzijn en diergezondheid in de maatschappij.

1.6.2 Over de verantwoordelijkheden van de dierhouder
De Raad is van mening dat de mens dieren mag houden. Dit recht is echter niet ongelimiteerd en
niet onvoorwaardelijk. De dierhouder heeft een verregaande invloed op het leven en de
leefomstandigheden van zijn dier. Hij5 is eerstverantwoordelijk voor het welzijn en de gezondheid
van zijn dier. In de relatie tussen dier en dierhouder is het dier de zwakkere partij. De dierhouder
moet bereid zijn verantwoording af te leggen over de wijze waarop hij zijn dier houdt.
Omdat de dierhouder een vergaande, bijna absolute invloed heeft op het leven en de
leefomstandigheden van zijn dier, dient hij over voldoende kennis en kunde te beschikken om het
dier zo te houden dat aan het streefniveau wordt voldaan.
Het houden van een dier behoort te berusten op een weloverwogen keuze. Alvorens daartoe
over te gaan, moet de dierhouder in spé zich op de hoogte te stellen van de manier waarop in de
behoeften van het dier kan worden voorzien. Hij dient zijn dier optimaal te verzorgen en te
huisvesten en moet zijn kennis en kunde ter zake actueel houden. Aantasting van dierenwelzijn

4

Onder minimumnormen verstaat de Raad het breed maatschappelijk gedragen minimumniveau van
dierenwelzijn. Dat wordt bij voorkeur uitgedrukt in ouputparameters en niet ininputparameters zoals
hokoppervlakken etc.
5
Daar waar hij, hem of zijn staat, kan vanzelfsprekend ook zij of haar gelezen worden.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

15

en diergezondheid als gevolg van onkunde heeft dezelfde gevolgen als aantasting van
dierenwelzijn en diergezondheid als gevolg van onwil.
1.6.3 Over de verantwoordelijkheden van houderijverbanden
Houderijverbanden
als
veehouderijorganisaties,
rasverenigingen,
fokkerijen
kwekersverenigingen, branche- en koepelorganisaties en ketenverbanden in de dierhouderij
spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling en deling van kennis en bij de informatievoorziening
aan dierhouders. Ook dienen zij binnen hun sector of keten afspraken te maken om het welzijn
van dieren te waarborgen en te verbeteren. De houderijverbanden zijn de bij uitstek aangewezen
partijen om, door middel van de periodieke dierenwelzijns- en diergezondheidsrapportages,
namens de dierhouders verantwoording aan de maatschappij af te leggen.

1.6.4 Over de houdbaarheid van dieren
Niet alle dieren zijn te houden. Wanneer de soortspecifieke minimumnormen voor dierenwelzijn
en diergezondheid niet haalbaar zijn, mag een diersoort niet gehouden worden. Ook wanneer
over gezondheid en welzijn bij het houden van een diersoort onvoldoende bekend is, dient het
voorzorgsbeginsel te worden gehanteerd en mag die diersoort niet worden gehouden.
Wanneer het houden van een diersoort specifieke kennis, kunde of huisvesting vergt, dient het
dierhouderschap beperkt te worden tot bepaalde categorieën houders, zoals dierentuinen en
gediplomeerde houders. De overheid bepaalt welke diersoorten al dan niet, of alleen door
specifieke categorieën houders gehouden mogen worden6.
1.6.5 Over de handhaving
Effectieve handhaving van de minimumnormen is belangrijk voor het maatschappelijk draagvlak.
Wanneer handhaving op voorhand (structureel of principieel7) onmogelijk lijkt, zal de overheid
maatschappelijke actoren medeverantwoordelijk moeten maken voor de handhaving en/of
andere instrumenten moeten inzetten om de gewenste doelen te bereiken. Dit laat onverlet dat
de overheid moet streven naar een goede en effectieve handhaving (inclusief passende
sanctionering), en daarvoor ook de eindverantwoordelijkheid draagt.

1.6.6 Over de definitie van dierenwelzijn
Dierenwelzijn wordt vaak negatief gedefinieerd: welzijn is dan de afwezigheid van ongerief of
welzijnsschade. Deze definitie is ontleend aan de Vijf Vrijheden, een van eerste pogingen om het
concept dierenwelzijn te definiëren, in 1965 gedaan door de Britse Farm Animal Welfare Council
op basis van een eerdere formulering door de Brambell commissie. De aanname was dat het
welzijn van dieren was geborgd als ze: 1) gevrijwaard zijn van honger, dorst of onjuiste voeding;
2) gevrijwaard zijn van thermaal en fysiek ongerief; 3) gevrijwaard zijn van pijn, verwonding of
ziekten; 4) gevrijwaard zijn van angst en chronische stress; en 5) vrij zijn om een normaal,
soorteigen gedragspatroon te vertonen.
6
Dat moet gebeuren door diersoorten al dan niet – en eventueel onder voorwaarden – op te nemen in de
positieflijst van te houden dieren (nu bij Art. 33 Gezondheids- en welzijnswet voor dieren).
7
Wanneer bijvoorbeeld handhaving praktisch onhaalbaar zou zijn (zoals het huis-aan-huis controleren van
alle Nederlanders) of wanneer de wetenschappelijke basiskennis ontbreekt. Niet bedoeld worden: tijdelijke
tekorten aan handhavingcapaciteiten of –kwaliteiten, etc.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

16

Vier van deze vijf vrijheden zijn geformuleerd vanuit de gedachte dat welzijn gelijk staat aan het
ontbreken van ‘onwelzijn’. Ook de Nederlandse overheid onderschrijft deze visie. Het ministerie
van LNV noemt in haar Nota Dierenwelzijn uit oktober 2007 de vijf vrijheden ‘parameters voor
een goed dierenwelzijn’.
Meer recente concepten van dierenwelzijn gaan uit van een interne toestand die door het dier
zelf als positief wordt ervaren. Een dier dat zijn interne toestand als negatief ervaart, verkeert dus
in een staat van onwelzijn. Een dier verkeert in een goede staat van welzijn als het in staat is zich
aan zijn levensomstandigheden aan te passen en een toestand bereikt die het als positief
ervaart8. De ontwikkeling van pathologisch gedrag wordt hierbij niet als een acceptabele
aanpassing beschouwd: stereotiep gedrag bijvoorbeeld is een pathologische aanpassing aan
omstandigheden die voor het dier in kwestie extreem belastend zijn.

Sinds Zorgplicht Natuurlijk Gewogen (RDA,2012) hanteert de Raad de volgende definitie van
dierenwelzijn:

Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren
op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten;
angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de
heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het dier een staat bereikt die het als positief
ervaart.

De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een
dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst, onjuiste voeding, thermaal en
fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress en natuurlijk gedrag te
kunnen tonen. Onnodig lijden9 mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale,
soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de mogelijkheid te bieden een staat te
bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke
‘plusnormen’. Overigens zou de Raad graag zien dat de normale, soortspecifieke gedragspatronen
binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.

8

“Dierenwelzijn” – De diergeneeskundige positie, prof. dr. F. Ohl, prof. dr. L. J. Hellebrekers, Tijdschrift voor
Diergeneeskunde, deel 134, aflevering 18, 15 september 2009
9
Indien we ervan uitgaan dat de welzijnsstatus van een dier bepaald wordt door de mate waarin hij zich
kan aanpassen aan de uitdagingen van de heersende omgevingsomstandigheden, dan is er zeker sprake
van lijden wanneer het aanpassingsvermogen van het dier wordt overschreden. Een momentane staat van
lijden kan echter binnen het aanpassingsvermogen van een dier liggen en betekent niet noodzakelijk dat
interventie is vereist. Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012)

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

17

1.6.7 Over natuurlijk gedrag en soortspecifieke behoeften
Gedrag is een belangrijke indicator bij de beoordeling van het welzijn van een dier. Om de
resultaten van gedragsobservaties te kunnen beoordelen is inzicht nodig in natuurlijk gedrag,
gedrag in gevangenschap, en soortspecifieke gedragsbehoeften.
Het natuurlijke gedrag van dieren is het resultaat van natuurlijke selectie. Individuele variatie in
(erfelijke) eigenschappen binnen een populatie kunnen in een bepaalde leefomgeving soms
voordelig dan wel onvoordelig zijn in de zin van fitness van het individu. Gedrag en
gedragspatronen van wilde dieren zijn bijgevolg de resultante van een nauwkeurige afstemming
op de mogelijkheden en beperkingen van hun natuurlijke leefomgeving.
Voor gedomesticeerde diersoorten en de rassen die binnen die soorten bestaan, kan kunstmatige
selectie door de mens geleid hebben tot aanpassingen aan gedrag en gedragspatronen. De
mogelijkheden om zich succesvol aan te passen aan de leefomgeving van de mens kan van soort
tot soort verschillen. De meeste gedomesticeerde diersoorten zijn juist díe diersoorten waar
aanpassen relatief gemakkelijk ging. Een aantal specifieke eigenschappen die succesvolle
domesticatie zou kunnen bevorderen zijn: o.a. sociale leefstructuren, polygamie, een beperkte
aangeboren schuwheid, nestblijvend met socialisatieperiode en opportunistisch gedrag10.
Het is mogelijk dat het fokken heeft geleid tot aanpassingen in gedrag of gedragspatronen
bijvoorbeeld doordat de manier van invulling geven aan een behoefte is veranderd (zoals
wanneer de mens functioneert als sociale partner van de hond). Echter, in het algemeen zijn de
primaire soortspecifieke behoeften (in het voorbeeld van de hond, de sociale behoefte) nog altijd
intact. Elk dier heeft van tijd tot tijd behoefte om eten te zoeken en te eten, zich zelf te poetsen,
nestbouwgedrag te vertonen, etc., als interne en/of externe stimuli de motivatie hiervoor
aanzetten11.
Varkens hebben de behoefte om te wroeten als onderdeel van het voedselzoekgedrag12, kippen
nemen van tijd tot tijd een stofbad als onderdeel van het verzorgingsgedrag13. Bij ontbrekende
mogelijkheden hiertoe wordt suboptimaal plaatsvervangend gedrag vertoond (vacuümgedrag), of
worden gedragsafwijkingen zoals stereotiep of zelfbeschadigend gedrag ontwikkeld.
Soortspecifieke behoeften, (gedragsmatig, maar ook fysiologisch) zijn dus altijd leidend om tot
een goede invulling van welzijn te komen.

10

Domestication and the evolution of behavior, Hale (1969) [In: Hafez, E.S.E. (Ed.) The behaviour of
domestic animals]
11
Who needs “behavioural needs”? Motivational aspects of the needs of animals, Jensen and Toates, 1993
[In: Applied animal science]; Behavioural priorities of laying hens, Cooper and Albertosa, 2003 [In: Avian
and poultry biology reviews]
12
Expression of rooting motivation in gilts following different lenghts of deprivation, Studnitz and Jensen,
2002 [In: Applied animal behavioural science 76]
13
Working for a dustbath: are hens increasing pleasure rather than reducing suffering?, Widowski and
Duncan, 2000 [In: Applied animal behavioural science 68]

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

18

2. ONDER VOORWAARDEN HOUDEN
2.1

INLEIDING

De maatschappelijk breed gedragen zorg voor het welzijn van gehouden dieren, inclusief de
erkenning dat dieren intrinsieke waarde hebben en voelende wezens zijn, was aanleiding om te
komen tot de wettelijke regelingen waarvan een positieflijst onderdeel uitmaakt. In een van de
eerste adviezen over positieflijsten14 werd voorgesteld om een onderscheid te maken tussen
diersoorten die door de "leken"-consument en diersoorten die door de “specialisten” kunnen
worden gehouden. Ook het vastleggen van minimumnormen voor huisvesting en verzorging van
bepaalde diersoorten werd daarin verwoord. Een argument voor het laatste was dat uitsluitend
invullen van een positieflijst met diersoorten die men mag houden vanuit dierenwelzijnoogpunt
onvolledig is zonder koppeling met huisvestings- en verzorgingseisen.
Voor het inperken van het houden van dieren kan een positieflijst een werkbaar middel zijn. Het is
maar de vraag of een positieflijst ook voor het verbeteren van dierenwelzijn een geëigend middel
is. Een inperking van te houden diersoorten leidt uiteraard niet automatisch tot een inperking van
dierenwelzijnsproblemen bij die diersoorten die wel gehouden mogen worden. Aanvullende
maatregelen, zoals houderijvoorschriften, zijn dus ook voor de categorie vrij te houden
diersoorten noodzakelijk. De Tweede Kamer heeft dat aangegeven middels de motie van 17 juli
2013 (zie paragraaf 1.3).
Het nieuwe element in de positieflijstsystematiek anno 2013 is dat de overheid deze systematiek
wil gaan gebruiken om te differentiëren in de houderijvoorwaarden. Voor de diersoorten op de
‘vrij te houden’ (groene) lijst zou dat kunnen betekenen dat de houder vanzelfsprekend wel over
de juiste kennis, kunde en houderijomstandigheden moet beschikken, maar dat hij dit niet op
voorhand hoeft aan te tonen. Voor de ‘onder voorwaarden te houden’ diersoorten (paarse lijst)
zou de houder wél op voorhand moeten aantonen dat hij het dier goed houdt, omdat deze
diersoorten als moeilijker houdbaar gekwalificeerd worden. Diersoorten waarvan het houden tot
onaanvaardbare risico’s voor mens, dier of milieu leidt zullen niet op de positieflijst worden
geplaatst.
Overigens tekent de Raad aan dat met betrekking tot dierziekten (inclusief zoönosen15) het
kunnen voorkomen van een infectieziekte nog niet betekent dat de betreffende ziekteverwekker
daadwerkelijk een risico vormt. Voor een volwaardige risicobeoordeling moeten we weten welke
ziekteverwekkers er endemisch bij de in Nederland gehouden dierpopulaties voorkomen en
welke ziekten er uit ons omringende landen kunnen worden ingesleept vanuit de wilde fauna, of
door import (immers, potentiële ziekte-insleep wordt gecontroleerd bij legale importen).
Daarnaast is de kans op overdracht van de gehouden dieren naar de dierhouder en omwonenden
relevant. Ten slotte is het van belang te weten hoe het risico op overdracht kan worden beheerst.
Zo kan Toxoplasmose vanuit katten worden voorkómen door ze weg te houden uit tuinen en
zandbakken; Insleep van rabiës door honden die gebieden bezoeken waar rabiës in wilde fauna
voorkomt, kan worden voorkomen door de honden te vaccineren. Op dit moment is er, buiten de
zoönosen bij landbouwhuisdieren, weinig betrouwbare informatie over in Nederland
voorkomende zoönosen voorhanden. De Raad adviseert de staatssecretaris van Economische

14
15

Onderzoek naar de welzijnsomstandigheden van exotische dieren in de dierenhandel, Vinke, (1998)
Ziekten die van dier op mens kunnen worden overgebracht en omgekeerd.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

19

Zaken om de uitkomsten van het Europese CALLISTO-project (verwacht in 2014) te benutten voor
de aanscherping van het Nederlandse beleid inzake ziekten bij gezelschapsdieren.

2.2

HOUDERIJVOORSCHRIFTEN

2.2.1 Informatiebronnen
Voor het opstellen van houderijvoorschriften is samenwerking met de houderijsector en de
liefhebbersverenigingen onontbeerlijk. Daar zit veel kennis en ervaring op het gebied van de
betreffende diersoorten. Het WUR-onderzoek (rapport 701) laat zien dat er zeer beperkt
wetenschappelijke literatuur bestaat over het welzijn, inclusief de gezondheid, van veel
‘bijzondere’ diersoorten in de gehouden situatie. De praktijkkennis is noodzakelijk om deze
lacunes op te vullen.
Ook kunnen bestaande gidsen voor goede praktijken (o.a. van PVH, Frettenvereniging,
Alpacavereniging) en de huisdierbijsluiters (LICG) als uitgangspunt dienen voor het opstellen van
houderijvoorschriften.

2.2.2 Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven
middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften wetenschappelijk vaak moeilijk te
onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de
minimumvereisten voor de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het
nettoresultaat van het houden en verzorgen. In een schema in de houderijvoorschriften (zie
bijlagen) zijn de belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden resultaten) voor
het welzijn van de diersoort waarvoor het houderijvoorschrift geldt weergegeven. Handhavers
monitoren op de (afwezigheid van) negatieve resultaten. Houders zorgen er voor dat negatieve
resultaten afwezig zijn en zouden bovendien moeten streven naar positieve resultaten.

2.2.3 Best Practices
Vervolgens bevat het houderijvoorschrift de handreikingen voor het houden en verzorgen van
deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste bereikt kunnen
worden. De Raad kiest daarbij voor best practices in plaats van minimumnormen, omdat in de
door de Raad gehanteerde definitie van dierenwelzijn ook positieve elementen een belangrijke
rol spelen. Goed dierenwelzijn is méér dan de afwezigheid van negatieve factoren. Best practices
bieden ook ruimte voor positieve elementen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

20

2.2.4 Stappenplan en sjabloon
Voor de uniformering en voor de benodigde wetenschappelijke toetsing heeft de RDA een
stappenplan en een sjabloon opgesteld, waarin de uitgangspunten van het Andibel arrest als volgt
zijn meegenomen:
Onderwerp Andibel arrest

Uitgangspunt

Opmerking

1

Welzijnsbelang van het dier

Biologie van het dier

2

Gevaar
voor
de
volksgezondheid, en het
leven van personen en
dieren
Gevaar voor inheemse flora
en fauna.

1. Volksgezondheid:
zoönosen
2. Letselrisico: giftig, bijten

De keuze voor de biologie van het
dier als uitgangspunt is conform
16
algemene
ontwikkelingen
en
conform de huidige definitie van
dierenwelzijn [zie paragraaf 1.6.6].
Maatregelen vastgelegd in Wet
dieren
Maatregelen vastgelegd in Wet
dieren
Maatregelen vastgelegd in Flora- en
faunawet

3

Invasieve soorten

Daarbij adviseert de Raad een splitsing aan te brengen tussen de onderwerpen Gevaar voor de
volksgezondheid en Gevaarlijke dieren in de zin van letselrisico.
Onderwerpen die al geregeld zijn in andere nationale dan wel voor Nederland geldende
internationale regelgeving, kunnen worden opgenomen in de systematiek in een volgend
stappenplan:
Indien
1. de volksgezondheid geborgd is conform de vigerende wet- en regelgeving;
2. en er wordt voldaan aan de regelgeving inzake Gevaarlijke dieren (ingebed in gemeentelijke
APV, en bij voorkeur in de Wet dieren17);
3. en er wordt voldaan aan de regelgeving betreffende de invasieve soorten genoemd in de
Flora- en faunawet en de Beleidsnota invasieve exoten;
4. en, wanneer van toepassing, er wordt voldaan aan de bepalingen van het CITES-verdrag,
dan kunnen de houderijvoorschriften voor een betreffende soort worden uitgewerkt.
Als Bijlage 1 bij deze zienswijze vindt u het voorstel van de Raad voor een sjabloon voor de
houderijvoorschriften. Deze sjabloon zal door de verschillende door de overheid erkende
houderijorganisaties en/of koepelorganisaties ingevuld moeten worden voor de betreffende
diersoort, onderbouwd met zoveel mogelijk literatuur. De sjabloon bestaat uit een schutblad, een
tweetal vaste uniforme onderdelen ten aanzien van algemene verantwoordelijkheden van de
dierhouder en ten aanzien van dierenwelzijn (vaste tekst). Daarna volgt het nader in te vullen
gedeelte, met een beschrijving van de soort, outputparameters en best practices. De sjabloon en
de in te vullen onderwerpen zijn in lijn met eerdere adviezen van de RDA (RDA 2003/7, p. 7) en
met bestaande guidelines ter documentatie van huisvestings- en managementeisen van andere
diersoorten uit andere sectoren: o.a. landbouwhuisdieren (Welfare Quality/ EU) en
dierentuindieren (EAZA Husbandry Guidelines; EEP Committee, 2008).

16
17

Zoals het Welfare Quality Project en richtlijnen van de European Association of Zoos and Aquaria
Zie Verantwoord Honden Houden, RDA (2013)

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

21

2.2.5 Toetsingscommissie
De aangeleverde houderijvoorschriften worden door een onafhankelijke toetsingscommissie
beoordeeld op volledigheid en wetenschappelijke onderbouwing. Deze toetsingscommissie zal
ook de kwaliteitsbeoordeling van toekomstige (verzoeken tot) wijzigingen beoordelen. De
toetsingscommissie wordt door de staatssecretaris van Economische Zaken benoemd en de
commissie zal over relevante expertise in haar midden (dienen te) kunnen beschikken.

2.2.6 Open systeem
Deze systematiek van houderijvoorschriften is een open systeem: documenten kunnen worden
gewijzigd en aangevuld aan de hand van voortschrijdend inzicht en nieuwe literatuur. Het
voorstellen van wijzigingen is nadrukkelijk niet voorbehouden aan houderijorganisaties, maar
moet ook open staan voor inbreng van andere partijen. De voorgestelde wijzigingen worden
beoordeeld door de toetsingscommissie.

2.2.7 Communicatie
De Raad is van mening dat het beheren en communiceren over de (vastgestelde)
houderijvoorschriften goed aansluit bij de huidige taken en rol van instellingen zoals het Landelijk
Informatiecentrum Gezelschapsdieren en het Landelijk Kennisnetwerk Levende Have.

2.2.8 Samenvatting procedure
1. Gebruik uniform sjabloon Huisvestingseisen (gebaseerd op bestaande internationale
initiatieven voor de herkenbaarheid), die per diersoort gedetailleerd wordt ingevuld door
liefhebbersverenigingen die gespecialiseerd zijn in de betreffende diersoort.
2. Toetsing door een onafhankelijke toetsingscommissie op volledigheid en wetenschappelijke
onderbouwing.
3. Eindproduct:

Lopend

document,

vakinhoudelijk

beheerd

en

onderhouden

door

liefhebbersverenigingen op basis van voortschrijdend inzicht en nieuwe wetenschappelijke
literatuur. Bij amenderingen toetsing door de onafhankelijke toetsingscommissie (2) binnen
een nog nader vast te stellen tijdstermijn.
4. Uitvoeringsorgaan: Voor het publiekelijk brengen van de voorschriften en voor de
inlichtingen aan de consument zijn er organen zoals het Landelijk Informatiecentrum
Gezelschapsdieren en het Landelijk Kennisnetwerk Levende Have.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

22

2.3

UITVOERING EN HANDHAVING

2.3.1 Opstellen houderijvoorschriften
In lijn met eerdere adviezen uit o.a. Verantwoord Houden (RDA, 2009) ziet de Raad dat een goed
samenspel tussen houderijorganisaties, dierenwelzijns-NGO’s en de overheid essentieel is voor
het in praktijk brengen van de positieflijst. De houderijorganisaties en de dierenwelzijns-NGO’s
zijn belangrijke leveranciers van praktijkkennis die nodig is voor de houderijvoorschriften. Zij
spelen ook een belangrijke rol in het voorlichten van potentiële kopers van dieren.
De Raad adviseert de staatssecretaris van Economische Zaken om de benodigde systematiek voor
het opstellen, toetsen en handhaven van houderijvoorschriften eerst goed op te zetten alvorens
de positieflijstwetgeving van kracht te laten worden.

2.3.2 Toezicht en Handhaving
Voor de ‘vrij te houden’ diersoorten acht de Raad geen extra toezichtsystematiek nodig, er van
uitgaande dat op deze lijst alleen diersoorten staan waarvan verondersteld mag worden dat de
voor het houden benodigde kennis en kunde breed maatschappelijk verankerd is. Wel zou de
overheid soortspecifieke houderijvoorschriften voor deze diersoorten moeten (laten) opstellen.
Het toezicht kan dan volstaan met het handhaven op basis van bestaande wettelijke regelgeving
en deze soorteigen houderijvoorschriften in geval van gemelde incidenten.
Voor de ‘onder voorwaarden te houden’ diersoorten moet de houder aantonen dat hij het dier
conform de soortspecifieke eisen kan houden en verzorgen. Voor het daartoe benodigde toezicht
en de handhaving ziet de Raad goede kansen voor een systeem van door de overheid uit te
voeren Toezicht op Controle. De overheid kan een dergelijk systeem op twee manieren wettelijk
verankeren. Ten eerste door in de algemene houderijvoorwaarden voor ‘onder voorwaarden te
houden’ diersoorten het lidmaatschap van een door de overheid erkende houderijorganisatie
verplicht te stellen, in combinatie met vereisten voor houderijorganisaties, zoals een
gezondheids- en welzijnsplan, adequate interne controle en administratie.
Een alternatief is om de houders van deze categorie diersoorten wettelijk te verplichten om
periodiek (bijvoorbeeld elke drie jaar) aan te tonen dat zij hun dieren op de juiste wijze houden
en verzorgen, gecombineerd met het verlenen van vrijstelling van deze wettelijke verplichting aan
die houders die lid zijn van een door de overheid erkende houderijorganisatie. In een systeem van
Toezicht op Controle toetst de NVWA periodiek op verenigingsniveau en controleert zij
verscherpt bij die houders die niet bij een vereniging zijn aangesloten.

2.3.3 Kruisingen en mutantenkweek
De Raad ziet een potentieel probleem met betrekking tot kruisingen en mutantenkweek.
Enerzijds kunnen kruisingen tussen soorten gebruikt worden om soortspecifieke
houderijvoorschriften te ontduiken. De Raad adviseert derhalve om ‘aanverwante hybriden’ ook
onder de houderijvoorschriften van de betreffende soort(en) te brengen. Anderzijds kunnen bij
mutantenkweek (bv albino’s) specifieke welzijnsproblemen optreden die in de zuivere soorten
niet voorkomen. Beperkingen aan mutantenkweek kunnen worden opgenomen in de
houderijvoorschriften van betreffende soort.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

23

2.3.4 Overgangsrecht
Tot slot tekent de Raad aan dat meer duidelijkheid over overgangsrecht zal bijdragen aan
draagvlak voor de invoering van het positieflijstbeleid. Krijgen houders van diersoorten die niet
op een lijst van (onder voorwaarden) te houden dieren staan een ontheffing? Geldt die ontheffing
voor de dieren die men nu voorhanden heeft of voor de aantallen dieren van de soorten die men
nu voorhanden heeft, en gedurende welke termijn? Voor die diersoorten waar nu onvoldoende
wetenschappelijke informatie voorhanden is, zouden de houders binnen een redelijke (door de
staatssecretaris vast te stellen) termijn moeten kunnen aantonen dat zij het dierenwelzijn en de
risico’s m.b.t. de volksgezondheid en de ecologische impact voldoende kunnen borgen door het
aanleveren en laten goedkeuren van houderijvoorschriften. Voor die periode zouden deze
houders een ontheffing moeten krijgen. Aan de looptijd van het overgangsrecht zou een termijn
verbonden moeten zijn: indien de dierhouders er binnen de gestelde termijn niet in slagen de
gevraagde borging te onderbouwen zal de ontheffing eindigen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

24

3. SAMENVATTING AANBEVELINGEN
Volgordelijkheid en draagvlak
De Raad adviseert de staatssecretaris van Economische Zaken om het benodigde werkkader voor
het opstellen, toetsen en handhaven van houderijvoorschriften eerst goed op te zetten alvorens
de positieflijstwetgeving van kracht te laten worden. De Raad benadrukt dat het draagvlak voor
de voorgestelde regels verder verstevigd dient te worden.
Samenwerking
Een goed samenspel tussen houderijorganisaties, dierenwelzijns-NGO’s en de overheid is
essentieel voor het in praktijk brengen van de positieflijsten. De houderijorganisaties en de
dierenwelzijns-NGO’s zijn belangrijke leveranciers van praktijkkennis die nodig is voor de
houderijvoorschriften. Zij spelen ook een belangrijke rol in het voorlichten en opleiden van
potentiële kopers van dieren.
Sjabloon
De Raad heeft een sjabloon voor houderijvoorschriften opgesteld. Deze sjabloon zal door de
verschillende door de overheid erkende houderijorganisaties en/of koepelorganisaties ingevuld
moeten worden voor de betreffende diersoort, onderbouwd met zoveel mogelijk literatuur.
Toetsing
De aangeleverde houderijvoorschriften worden door een onafhankelijke toetsingscommissie
beoordeeld op volledigheid en wetenschappelijke onderbouwing. Deze toetsingscommissie zal
ook de kwaliteitsbeoordeling van toekomstige (verzoeken tot) wijzigingen beoordelen. De
toetsingscommissie wordt door de staatssecretaris van Economische Zaken benoemd en de
commissie zal over relevante expertise in haar midden (dienen te) kunnen beschikken.
Open systeem
Deze systematiek van houderijvoorschriften is een open systeem: documenten kunnen worden
gewijzigd en aangevuld aan de hand van voortschrijdend inzicht en nieuwe literatuur. Het
voorstellen van wijzigingen is nadrukkelijk niet voorbehouden aan houderijorganisaties, maar
moet ook open staan voor inbreng van andere partijen. De voorgestelde wijzigingen worden
beoordeeld door de toetsingscommissie.
Communicatie
De Raad is van mening dat het beheren van en het communiceren over de houderijvoorschriften
goed aansluit bij de huidige taken en de rol van organisaties zoals het Landelijk
Informatiecentrum Gezelschapsdieren en het Landelijk Kennisnetwerk Levende Have.
Vrij te houden
Voor de ‘vrij te houden’ diersoorten acht de Raad geen extra toezichtsystematiek nodig, er van
uitgaande dat op deze lijst alleen diersoorten staan waarvan verondersteld mag worden dat de
voor het houden benodigde kennis en kunde breed maatschappelijk verankerd is. Wel zou de
overheid soortspecifieke houderijvoorschriften voor deze moeten (laten) opstellen. Het toezicht
kan dan volstaan met het handhaven op basis van bestaande wettelijke regelgeving en deze
soorteigen houderijvoorschriften in geval van gemelde incidenten.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

25

Onder voorwaarden te houden
Voor de ‘onder voorwaarden te houden’ diersoorten moet de houder aantonen dat hij het dier
conform de soortspecifieke eisen kan houden en verzorgen. Voor het daartoe benodigde toezicht
en de handhaving ziet de Raad goede kansen voor een systeem van door de overheid uit te
voeren Toezicht op Controle.
Kruisingen en mutantenkweek
De Raad ziet een potentieel probleem met betrekking tot kruisingen en mutantenkweek. De Raad
adviseert derhalve om ‘aanverwante hybriden’ ook onder de houderijvoorschriften van de
betreffende soort(en) te brengen. Beperkingen aan mutantenkweek kunnen worden opgenomen
in de houderijvoorschriften van betreffende soort.
Zoönosen
Op dit moment is er weinig betrouwbare informatie over in Nederland voorkomende zoönosen
bij gezelschapsdieren voorhanden. De Raad adviseert de staatssecretaris van Economische Zaken
om de uitkomsten van het Europese CALLISTO-project (verwacht in 2014) te benutten voor de
aanscherping van het Nederlandse beleid inzake ziekten bij gezelschapsdieren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

26

BIJLAGE 1: SJABLOON HOUDERIJVOORSCHRIFTEN

HOUDERIJVOORSCHRIFT

Diersoort:

***

Indiener (ook bij wijzigingsvoorstellen):

***

Eventueel logo:

***

Contactgegevens:

Naam, Functie | Telefoonnummer |e-Mailadres

Versienummer

*.*

Datum, plaats:

dd/mm/yyyy, ***

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Checklist relevante wetgeving:
1) Houden toegelaten onder wet- en regelgeving omtrent gevaar voor de volksgezondheid (besmetting en zoönosen):
□ Ja

□ Nee

Referentie:

2) Houden toegelaten onder gestelde regelen Gevaarlijke dieren:
□ Ja

□ Nee

Referentie:

3) Houden toegelaten onder de in de Flora- en faunawet gestelde regelen (o.a. mb.t. invasieve soorten):
□ Ja

□ Nee

Referentie:

4) Houden toegelaten onder de CITES reglementen, EU Richtlijnen m.b.t. soortbescherming?
□ Ja

□ Nee

Referentie:

5) Overig te melden:

Indien aan al het bovenstaande voldaan, dan kunnen specifieke houderijvoorschriften opgesteld worden voor de betreffende soort.
NB: deze checklist valt ook onder de toetsing door de Toetsingscommissie.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zorgen voor dieren
Zorgplicht
De zorg van een huisdier vereist een grote verantwoordelijkheid van een (potentiële) eigenaar. Sommige dieren zijn moeilijker te houden dan andere, maar
voor elk dier geldt dat de eigenaar de plicht heeft er goed voor te zorgen, passend bij de behoeften van het dier. Uiteraard liggen die verplichtingen ook elders
in de keten van de dierhouderij: van aanschaf tot houden, dan wel bij andere deelnemers die rollen en (zorg)taken op zich hebben genomen ten aanzien van
huisdieren: van importeur/exporteur, detaillist, kweker of fokker, liefhebbersverenigingen, maar ook dierenartsen, asielen en opvang, etc. Ieder vanuit zijn
eigen rol, kennis en kunde.
Verantwoording afleggen
In de zienswijze Verantwoord houden (RDA,2009) is het uitgangspunt dat diegene die een dier houdt, aanspreekbaar moet zijn op de wijze waarop hij zijn dier
houdt. De dierhouder dient op de volgende wijze invulling aan zijn verantwoordelijkheden te geven: “…Alvorens een dier te houden dient hij zich op de hoogte
te stellen van de behoeften van het dier en hoe daarin kan worden voorzien. Hij dient het dier zo goed mogelijk te verzorgen en te huisvesten en dient zijn kennis
en kunde op dit gebied actueel te houden …. Hij dient daartoe, in eerste instantie op sectorniveau, verantwoording aan de maatschappij af te leggen…”
Welbevinden is de norm
Het optimale niveau van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, dient naar de mening van de Raad het vertrekpunt te zijn. Welbevinden is de norm en daar
mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet mag voorkomen
(RDA/2009).
Extra aandachtspunten
Het mag voor zich spreken dat de dierhouderij vele aanverwante facetten kent, die verder strekken dan alleen het dier in de huiskamer of tuin houden.
Sommige mensen wensen competitieve elementen te verbinden aan hun houderij en doen mee aan tentoonstellingen en keuringen, weer anderen kweken of
fokken met hun huisdier of houden een dier voor de sport. Uiteraard kan elke houderijvorm weer andere aandachtsgebieden met zich meebrengen ten
aanzien van dierenwelzijn. Denk maar aan onderwerpen als transport (diersoort specifiek), quarantaine, specifieke kweek- en fokprocedures (geboorte,
moeder-nakomelingzorg), maar ook nazorg en opvang: wat te doen bij overlijden van een houder of als een houder niet meer in staat is om voor zijn dier te
zorgen door welke reden dan ook?

Deze houderijvoorschriften geven aan wat er nodig is om het welzijn en de gezondheid van genoemde huisdiersoort te toetsen en te
bevorderen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Uitgangspunten voor de houderijvoorschriften
Dierenwelzijn wordt als volgt gedefinieerd:
Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal
en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten; angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het
dier een staat bereikt die het als positief ervaart.
(Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012))
Minimumnormen en plusnormen
De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst,
onjuiste voeding, thermaal en fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress. Lijden mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de
mogelijkheid te bieden een staat te bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke ‘plusnormen’. Overigens
zou de Raad graag zien dat het vertonen van normale, soortspecifieke gedragspatronen binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.
Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften (hokmaat,
etc.) wetenschappelijk vaak moeilijk te onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de minimumvereisten voor
de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het nettoresultaat van het houden en verzorgen. In het schema na de soortbeschrijving zijn de
belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden indicatoren) voor het welzijn van de diersoort waarvoor dit houderijvoorschrift geldt
weergegeven. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de wijze waarop het dier
gehouden wordt kritisch te bezien.
Best practices
Vervolgens beschrijven wij de handreikingen voor het houden en verzorgen van deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste
bereikt kunnen worden. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte
bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren. Goed dierenwelzijn is namelijk méér dan de afwezigheid van negatieve factoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Soortbeschrijving + Habitat, voeding en gedrag in de natuurlijke omgeving
Onderwerp
Nederlandse naam:

Literatuurreferenties

Engelse naam:
Latijnse naam:
ORDER:
FAMILY:
GENUS:
SPECIES:
SUB-SPECIES: (indien van toepassing)
VARIETEIT: (indien van toepassing)
RAS: (indien van toepassing)
Internationale en nationale beschermingsstatus IUCN-status:
Taxonomische plaatsing

OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort).
Morfologie

HOOGTE (indien relevant) (cm/m):
GEWICHT (g/kg):
LENGTE (cm/m):
KLEUR:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):

Fysiologie

HARTSLAG (/min): ? per minuut.
LICHAAMSTEMPERATUUR (▫C): rectale temperatuur? C.
ADEMHALING (/min): ? per minuut.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

ALGEMEEN:
Natuurlijke habitat en voorkomen:

KLIMAAT TYPE EN TEMPERATUREN:
VOCHTIGHEID EN NEERSLAG:
HOOGTE:
STREEK OF LAND VAN VOORKOMEN:
VOERZOEKGEDRAG:
Natuurlijke voeding en voerzoek gedrag:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):

Drinken

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Doelvoorschriften
In onderstaand schema zijn de belangrijkste doelvoorschriften voor het waarborgen van het welzijn van de [DIERSOORT] weergegeven. Positieve indicatoren
duiden er op dat het dier beter dan de minimumnormen gehouden wordt. Negatieve indicatoren zijn een signaal dat risico bestaat dat het dier onder de
minimumnormen gehouden wordt. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de
wijze waarop het dier gehouden wordt kritisch te bezien.

Passende reactie op honger/dorst.

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

VOEDING
• Goede eetlust.
• Willen en kunnen eten.
• Normaal eetpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

VOEDING
• Slechte eetlust.
• Afwijkend eetpatroon.
• Beschadigend gedrag (bijten, zuigen
lichaamsdelen van zichzelf of anderen)
• Slechte lichaamsconditie
• Traagheid, sloomheid.
• Gebitsafwijkingen
• Oogafwijkingen

EETGEDRAG

EETGEDRAG

• Voldoende eetlust.
• Voedselzoekgedrag en onderzoeksgedrag willen en kunnen
vertonen.

• Slechte eetlust.
• Onsuccesvol of geen voedselzoekgedrag.
• Gedragsafwijkingen (apathie, stereotypie).

DRINKEN:

DRINKEN:

• Normaal drinkpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

• Afwijkend drinkpatroon
• Slechte lichaamsconditie.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

op

Passende reactie op
klimatologische omstandigheden.

Passende reactie op verwonding of
ziekte.

Passende respons op sociale
interacties

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Gepaste wisseling van lichaamsconditie al naar gelang de
wisselingen van het seizoen.
• Gepaste conditie vacht/verenkleed
• Afkoeling zoeken en vinden.
• Beschutting zoeken en vinden.

• Slechte conditie vacht/verenkleed
• Lichaamsconditie slechter dan verwacht in
relatie tot het seizoen
• Oververhitting

• Goede lichaamsconditie.
• Alert en actief, normaal gedrag.
• Functioneel immuunsysteem [vlot herstel van ziekte, gepaste
wondgenezing].
• Geen schade, beschadigingen of verwondingen.
• Rust en beschutting zoeken en vinden.

• Slechte lichaamsconditie.
• Ziekte gedrag, o.a. lethargie, niet meer alert en
actief, slechte eetlust, wegkruipen.
• Gevoelig voor ziekten en infectie.
• Wonden aanwezig, slechte wondgenezing.
• Onregelmatige ademhaling.
• Vocalisaties: kreunen/steunen; piepen/krijsen
bij aanraking.

• Passende reactie op sociale en niet sociale omstandigheden
[zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Is alert op de omgeving.
• Succesvolle voortplanting, produceren van vitale
nakomelingen.

• Veel vluchten/wijken voor elkaar.
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, vermagering, slechte vacht.
• Voortplantingsstoornissen, te grote sterfte jongen

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Vertonen van soortspecifiek gedrag
in de juiste vorm op het juiste
moment

Het volledige spectrum van
emotionele statussen ervaren en
daar passend op reageren

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Passende reactie op sociale en niet sociale uitdagingen en
omstandigheden [zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Soortspecifiek voedselzoekgedrag en exploratiegedrag willen
en kunnen vertonen.
• Voldoende beweging zoeken en vinden.
• Goede uitscheiding en ook locatie kunnen vinden.
• Rust- en slaapplekken zoeken en vinden.
• Sociaal en solitair poetsgedrag willen en kunnen uitvoeren.

• Verschuivingen in tijdsbudget (te veel slapen of
te veel actief).
• Sloomheid, apathie.
• Geen spelgedrag vertonen.
• Geen exploratie vertonen.
• Redirectie agressie naar soortgenoot en/of
eigenaar.
• Gedragsafwijkingen (specificeren).
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, slechte vacht.

• Het uitoefenen van angstgerelateerd gedrag en
stressreacties, evenals speel- en ander pleziergerelateerd
gedrag in de juiste context.

• Niet passende emotionele reacties (traagheid,
overreactie); afwezigheid van passende
emotionele reacties

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Handreiking voor de houderij
Hieronder vindt u de handreiking voor het houden en verzorgen van de [Diersoort]. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het
waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren.

Onderwerpen
Voeding en drinken

Aandachtsgebied
SOORT VOEDING:
VOERMETHODEN:
DRINKEN, DRINKMETHODEN:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):

Huisvesting

BEHUIZING:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
SCHUILMOGELIJKHEDEN:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
VERRIJKING:
VENTILATIE.
LICHTREGIME:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Referenties (bron)

TEMPERATUUR:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
VERZORGING:
VEILIGHEID (inslikgevaar; beschadiging):
REFERENTIES:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
SOCIALE ASPECTEN:
VOEDSEL ZOEK EN VOEROPNAME GEDRAG:
Gezondheid

ZIEKTEN (beschrijf hier bijzonderheden m.b.t. medische aandoeningen bij deze soort):

Gedrag

BIORITME
EXPLORATIEGEDRAG:
LOCOMOTIE GEDRAG:
VOORTPLANTINGSGEDRAG EN OPGROEI:
HANDLING:
DAG-NACHTRITME:
THERMOREGULEREND GEDRAG:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Overigen:

VEILIGHEID MENS (fysiek gevaar):
MATE VAN INVASIVITEIT (overlevingskans bij ontsnapping) en SCHADE:
IDENTIFICATIE & REGISTRATIE:
AANSCHAF:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

BIJLAGE 2: HOUDERIJVOORSCHRIFTEN PER DIERSOORT

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

HOUDERIJVOORSCHRIFT

Diersoort:

Fret

Voorbeeld
oorbeeld houderijvoorschrift, opgesteld door RDA
RDA-bureau
bureau in samenwerking met de frettenhouderij

Contactgegevens

Drs. L.Hoedemaker, secretaris RDA | 070
070-3785258
3785258 | L.Hoedemaker@rda.nl

Versienummer

1.5

Datum, plaats

26 november 2013, Den Haag

RDA

ONDER VOORWAARDEN
RDEN HOUDEN VAN DIEREN

Checklist relevante wetgeving:
1) Houden toegelaten onder wet- en regelgeving omtrent gevaar voor de volksgezondheid (besmetting en zoönosen):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

2) Houden toegelaten onder gestelde regelen Gevaarlijke dieren:
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

3) Houden toegelaten onder de in de Flora- en faunawet gestelde regelen (o.a. m.b.t. invasieve soorten):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

4) Houden toegelaten onder de CITES reglementen, EU Richtlijnen m.b.t. soortbescherming?
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

5) Overig te melden: Komt niet (meer) in het wild voor (Bron: IUCN).

Indien aan al het bovenstaande voldaan, dan kunnen specifieke houderijvoorschriften opgesteld worden voor de betreffende soort.
NB: deze checklist valt ook onder de toetsing door de Toetsingscommissie.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zorgen voor dieren
Zorgplicht
De zorg van een huisdier vereist een grote verantwoordelijkheid van een (potentiële) eigenaar. Sommige dieren zijn moeilijker te houden dan andere, maar
voor elk dier geldt dat de eigenaar de plicht heeft er goed voor te zorgen, passend bij de behoeften van het dier. Uiteraard liggen die verplichtingen ook elders
in de keten van de dierhouderij: van aanschaf tot houden, dan wel bij andere deelnemers die rollen en (zorg)taken op zich hebben genomen ten aanzien van
huisdieren: van importeur/exporteur, detaillist, kweker of fokker, liefhebbersverenigingen, maar ook dierenartsen, asielen en opvang, etc. Ieder vanuit zijn
eigen rol, kennis en kunde.
Verantwoording afleggen
In de zienswijze Verantwoord houden (RDA,2009) is het uitgangspunt dat diegene die een dier houdt, aanspreekbaar moet zijn op de wijze waarop hij zijn dier
houdt. De dierhouder dient op de volgende wijze invulling aan zijn verantwoordelijkheden te geven: “…Alvorens een dier te houden dient hij zich op de hoogte
te stellen van de behoeften van het dier en hoe daarin kan worden voorzien. Hij dient het dier zo goed mogelijk te verzorgen en te huisvesten en dient zijn kennis
en kunde op dit gebied actueel te houden …. Hij dient daartoe, in eerste instantie op sectorniveau, verantwoording aan de maatschappij af te leggen…”
Welbevinden is de norm
Het optimale niveau van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, dient naar de mening van de Raad het vertrekpunt te zijn. Welbevinden is de norm en daar
mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet mag voorkomen
(RDA/2009).
Extra aandachtspunten
Het mag voor zich spreken dat de dierhouderij vele aanverwante facetten kent, die verder strekken dan alleen het dier in de huiskamer of tuin houden.
Sommige mensen wensen competitieve elementen te verbinden aan hun houderij en doen mee aan tentoonstellingen en keuringen, weer anderen kweken of
fokken met hun huisdier of houden een dier voor de sport. Uiteraard kan elke houderijvorm weer andere aandachtsgebieden met zich meebrengen ten
aanzien van dierenwelzijn. Denk maar aan onderwerpen als transport (diersoort specifiek), quarantaine, specifieke kweek- en fokprocedures (geboorte,
moeder-nakomelingzorg), maar ook nazorg en opvang: wat te doen bij overlijden van een houder of als een houder niet meer in staat is om voor zijn dier te
zorgen door welke reden dan ook?

Deze houderijvoorschriften geven aan wat er nodig is om het welzijn en de gezondheid van genoemde huisdiersoort te toetsen en te
bevorderen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Uitgangspunten voor de houderijvoorschriften
Dierenwelzijn wordt als volgt gedefinieerd:
Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal
en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten; angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het
dier een staat bereikt die het als positief ervaart.
(Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012))
Minimumnormen en plusnormen
De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst,
onjuiste voeding, thermaal en fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress. Lijden mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de
mogelijkheid te bieden een staat te bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke ‘plusnormen’. Overigens
zou de Raad graag zien dat het vertonen van normale, soortspecifieke gedragspatronen binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.
Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften (hokmaat,
etc.) wetenschappelijk vaak moeilijk te onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de minimumvereisten voor
de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het nettoresultaat van het houden en verzorgen. In het schema na de soortbeschrijving zijn de
belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden resultaten) voor het welzijn van de diersoort waarvoor dit houderijvoorschrift geldt
weergegeven. Handhavers monitoren op de (afwezigheid van) negatieve resultaten. Houders zorgen er voor dat negatieve resultaten afwezig zijn en zouden
bovendien moeten streven naar het vóórkomen van positieve resultaten.
Best practices
Vervolgens beschrijven wij de handreikingen voor het houden en verzorgen van deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste
bereikt kunnen worden. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte
bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren. Goed dierenwelzijn is namelijk méér dan de afwezigheid van negatieve factoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Soortbeschrijving + Habitat, voeding en gedrag in de natuurlijke omgeving
Onderwerp
Nederlandse naam:

Fret

Engelse naam:

Ferret

Latijnse naam:

Mustela putorius Furo

Taxonomische plaatsing

ORDER: Carnivora
Linnaeus, 1782
FAMILY: Mustelidea
GENUS: Mustela
SPECIES: Mustela putorius
SUB-SPECIES: Mustela putorius Furo
VARIETEIT: nvt
RAS: nvt
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
De fret wordt beschreven als ondersoort van de bunzing, zoals de hond en de wolf. Over de precieze
vooroudersoorten van de fret bestaan tot de dag van vandaag nog steeds onzekerheden in de literatuur.
Hedendaagse DNA technieken zullen hier wellicht in de nabije toekomst uitsluitsel over geven.
Fretteervergunning noodzakelijk bij jachtfunctie.

Internationale en
nationale
beschermingsstatus

Literatuurreferenties

Morfologie

HOOGTE (indien relevant) (cm/m): staand: gem. 30-40 cm hoog
GEWICHT (g/kg): Gemiddeld tussen de 500 gram en 2000 gram
LENGTE (cm/m): 40-60 cm, inclusief staart.
KLEUR: Origineel wildkleur met een “boevenmasker” (zoals de bunzing). Verder zijn albino en sandy de
basiskleuren. Daarnaast zijn er andere variëteiten, zoals de angora-fret en diverse aftekeningen.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Mannelijke dieren zijn groter dan de vrouwelijke dieren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Moorman-Roest, 1993.
Diergeneeskundig
Memorandum
Handleiding
voor
Bijzondere Dieren, p.
82-88

Fysiologie

LICHAAMSTEMPERATUUR (▫C): rectale temperatuur 38-39C.
HARTSLAG (/min): 160-320 per minuut.
ADEMHALING (/min): 30-40 per minuut.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Thermoregulatie: fret is gevoelig voor hoge temperaturen.
REFERENTIES:
Moorman-Roest, H. 1993. De fret. Diergeneeskundig Memorandum Handleiding voor Bijzondere Dieren, p. 82-88.
MacKay, J., 1995. Complete Guide to Ferrets. Swan Hill Press, an imprint of Quiller Publishing Ltd, Shrewsbury, UK.
MacKay, J., 2006. Ferret Breeding. Swan Hill Press, an imprint of Quiller Publishing Press, Shrewsbury, UK.
Fisher, P.G., 2006. Ferret behavior. In: Bays, T.B., Lightfoot, T., Mayer, J. (Eds.), Exotics Pet Behavior. Birds, Reptiles, and Small
Mammals. Saunders, Elsevier Inc., Missouri, USA.
Bulloch, M.J., Tynes, V.V., 2010. Ferrets. In: Tynes, V.V. (Ed.), Behaviour of Exotic Pets. Wiley-Blackwell Publishing Ltd., USA.

Vinke, C.M., Schoemaker, N.J., 2012. The welfare of pet ferrets (Mustela putorius furo T). A review on the housing and
management of pet ferrets. Applied Animal Behaviour Science 139: 155-168.
Overleven
onder In Nederland komt de fret niet in het wild voor. In Nieuw-Zeeland zijn verwilderde frettenpopulaties. In
natuurlijke
Nederland zijn teveel gevaren, zoals verkeer en natuurlijke vijanden waardoor de dieren het niet
omstandigheden:
overleven. Vondelingen worden vaak vermagerd gevonden. Hieruit blijkt dat fretten vaak niet voldoende
voedsel kunnen vinden.
REFERENTIES:
Cross, M., Smale, A., Bettany, S., Numata, M., Nelson, D., Keedwell, R., Ragg, J., 1998. Trap catch as a relative index of ferret
(Mustela furo) abundance in a New Zealand pastoral habitat. N. Z. J. Zool. 25, 65–71.
Byrom, A.E., 2002. Dispersal and survival of juvenile feral ferrets, Mustela furo, in New Zealand. J. Appl. Ecol. 39, 67–78.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

INFORMATIE OVER HABITAT EN GEDRAG IN DE NATUUR BETREFT EEN VAN DE NATUURLIJKE EQUIVALENT, ZIJNDE DE EUROPESE BUNZING
Natuurlijke habitat en
voorkomen

KLIMAAT TYPE EN TEMPERATUREN: Zie beschrijving onderaan
VOCHTIGHEID EN NEERSLAG:
HOOGTE:
STREEK OF LAND VAN VOORKOMEN: Zie kaartje

OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
De bunzing komt van oorsprong uit Europa en is aangepast aan het Europees klimaat. Het dier past zich
aan de omstandigheden van een land of gebied aan.. Populaties in Engeland bijvoorbeeld leven veel
ve meer
in grasland, terwijl Poolse populaties leven in bosgebied. Dit is afhankelijk van het seizoen, de habitat en
de beschikbare prooidieren (en hun leefgebied). De bunzing heeft een groot aanpassingsvermogen.
REFERENTIES:
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mapa_Mustela_putorius.png
Natuurlijke voeding en
voerzoek gedrag:

VOEDSEL VOORKEUREN:
De bunzing leeft van prooidieren en past zijn dieet aan de beschikbare prooidieren aan.. In het voorjaar
wordt er vaak meer amfibie
ie gegeten en in het najaar en winter overleven ze met muizen en ratten. Dit is
afhankelijk van de habitat. Uit onderzoek bleek dat bij een populatie uit Frankrijk het menu voor 84% uit
haasachtigen
aasachtigen bestaat. In een ander deel van Frankrijk is dat nog geen 4% en eten de bunzingen veel meer
knaagdieren en amfibieën.
Uit de resultaten blijkt dat het dieet van de bunzing gemiddeld genomen voornamelijk bestaat uit
knaagdieren (m.n. woelmuizen, veldmuizen, bosmuizen, spitsmuizen en bruine rat) en amfibieën (m.n.
(m.n
kikkers), de haasachtigen (m.n. wild konijn), vogels en vlees.
REFERENTIES:
Lode, T., 1989. Ontogenese des comportements de predation et role de l’experience alimentaire precoce

RDA

ONDER VOORWAARDEN
RDEN HOUDEN VAN DIEREN

chez Mustela putorius (Ontogenesis of predatory behaviour and early feeding experience in Mustela
putorius). Mammalia 53 (4), 497–509.
Blandford, P.R.S., 1987. Biology of the polecat Mustela putorius: a literature review. Mamm. Rev. 17,
155–198.
Davison, A., Birks, J., Griffiths, H., Kitchener, A., Biggens, D., 1999. Hybridization and the phylogenetic
relationship between polecats and the domestic ferret in Britain. Biol. Conserv., 155–161.
Kaufman, L.W., 1980. Foraging cost and meal patterns in ferrets. Physiol. Behav. 25 (1), 139–141.
VOERZOEKGEDRAG:
Bunzing: De keuze van prooidieren hangt onder andere af van de habitat waarin de bunzing leeft
(bosgebied, moeras, akkers, rivierstromen etc.). De bunzing past de keuze van zijn habitat aan aan de
vindplaats van prooidieren, maar ook aan winterse omstandigheden.
Er is een verband tussen het activiteitenpatroon van prooidieren en activiteit van de bunzing (Lodé, 1995).
Als de activiteit van de hoofdprooidieren (bruine rat, woelmuizen, spitsmuizen, amfibieën) vergeleken
worden met dat van de bunzing in West- Frankrijk blijkt dat de bunzing zijn activiteitenpatroon in hoge
mate aanpast aan dat van het prooidier. Van maart tot juni waren veranderingen in het activiteitenritme
van de bunzing sterk gecorreleerd aan dat van de kikker en de pad. In november en december was er een
sterk verband met de activiteit van de bruine rat.
Als de dieren meer amfibieën aten, werd er minder gereisd. Dit was met name in het voorjaar. Kikkers
leven vrij geconcentreerd en zijn voor de bunzing niet heel moeilijk om te vangen. Voor ratten en muizen
werd er in de winter meer gereisd. Muizen en ratten leven meer verspreid. De tijd die besteed wordt aan
foerageren neemt af als een prooidier beschikbaar is, kwetsbaar of makkelijk op te sporen. Ook de grootte
van de prooi is van belang. De woelmuis is relatief makkelijk te vangen, maar slechts een klein hapje.
Fret: zeer actief in het actieve deel van tijdsbudget (30% actief versus 70% inactief) en conform
jachtpatroon en activiteiten vooroudersoort (bunzing). Ook de fret is hoog gemotiveerd om een groot deel
van zijn actieve tijd te besteden aan exploratie (voedselzoek) gedrag (Fisher, 2006).
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Opportunist.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

REFERENTIES:
Fisher, P.G., 2006. Ferret behavior. In: Bays, T.B., Lightfoot, T., Mayer, J. (Eds.), Exotics Pet Behavior. Birds,
Reptiles, and Small Mammals. Saunders, Elsevier Inc., Missouri, USA.
1995. Activity pattern of polecats Mustela putorius L. in relation to food habits and prey activity. Ethology
100 (4): 295-308.

Drinken
Sociale organisatie
(natuur):

Vinke, C.M., Schoemaker, N.J., 2012. The welfare of pet ferrets (Mustela putorius furo T). A review on the
housing and management of pet ferrets. Applied Animal Behaviour Science 139: 155-168.
Geen bijzonderheden
De Europese bunzing leeft solitair, maar kent een intra-seksueel territorium. Dat betekent dat het
leefgebied van de mannelijke bunzing overlapt met vrouwelijke dieren en dat van vrouwelijke dieren met
dat van de mannelijke (Lodé, 1996), (Brzezinski, 1992).
De mannelijke bunzing verdedigt zijn territorium tegen andere mannelijke dieren, de vrouwelijke bunzing
tegen andere vrouwelijke dieren. Soms zijn er in het territorium wel meerdere overlappen met bunzingen
van het andere geslacht. De overlap is wisselend per seizoen. Gemiddeld was de overlap 30%. (Brzezinski,
1992).
Contact tussen de bunzingen komt weinig voor en lijkt met name gedreven te zijn door hormonen. In
slechts 4% van de gevallen waren er activiteiten van bunzingen in hetzelfde gebied, terwijl in 96% van de
gevallen de activiteit solitair was. De overlap kan gebaseerd zijn op een strategie (voortplanting
vergemakkelijken), maar ook op goed ontwikkeld vermijdingsgedrag tussen de dieren onderling. In
bepaalde perioden van het jaar waren de dieren (van verschillende geslachten) toleranter naar elkaar.
Deze intraspecifieke tolerantie was het duidelijkst zichtbaar in maart, rondom het fokseizoen. In mei en
juni waren de vrouwelijke dieren juist weer zeer voorzichtig en vermeden de mannelijke dieren,
waarschijnlijk om hun jongen te beschermen. Aan het begin van de herfst leken de bunzingen weer
toleranter richting elkaar. Dit heeft waarschijnlijk te maken met een toename aan beschikbaar voedsel.
(Lodé, 1996). Desondanks lijkt de bunzing een strategie ontwikkeld te hebben om soortgenoten (van
andere sekse) te vermijden in een bepaald gebied. De sociale organisatie van de bunzing lijkt

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

gekarakteriseerd te worden door zeer individuele strategie van gebruik van de ruimte.
REFERENTIES:
1996. Conspecific tolerance and sexual segregation in the use of space and habitats in the European
polecat Acta Theriologica 41 (2): 171-176.

Brzeziński, M., Jȩdrzejewski, W., Jȩdrzejewska, B. 1992. Acta Theriologica, 37: 181-191.
Vinke, C.M., Schoemaker, N.J., 2012. The welfare of pet ferrets (Mustela putorius furo T). A review on the
housing and management of pet ferrets. Applied Animal Behaviour Science 139: 155-168.
Reproductie en
seksueel gedrag
(natuur):

Dag-nacht ritme
(natuur):

Mannelijke dieren zijn bronstig vanaf december. Vrouwelijke dieren worden loops in het voorjaar, als de
dagen langer worden. Zodra de mannelijke dieren bronstig worden, gaan ze op zoek naar de vrouwen.
Omdat ze een groot territorium hebben en solitair leven, zijn de dieren relatief lang bronstig/loops: enkele
maanden tot een half jaar. De meeste dekkingen vinden plaats in het voorjaar (maart/april). Na de
dekking is het vrouwtje 41 – 44 dagen drachtig en krijgt circa 5 – 8 jongen. De jongen worden kaal, blind
en doof geboren en zijn relatief lang afhankelijk van de moeder. Pas tussen de 4e en 5e week gaan de ogen
open. Ze blijven tot circa 16 weken in de buurt van de moeder/ het nest, maar worden steeds
zelfstandiger.
In het onderzoek naar de naar de activiteit en gebruik van rustplaatsen van de bunzing in Luxemburg
(Baghli and Verhagen, 2005) wordt de bunzing omschreven als nachtdier. Zij verwijzen daarbij ook naar
andere onderzoeken waarin dat bevestigd worden.

Uit het onderzoek in Luxemburg bleek dat de bunzingen 62,3% van de nacht actief waren. Mannelijke
dieren waren iets actiever (66,9%) dan de vrouwelijke dieren (48,7%). Slechts in 2% van de gevallen werd
er dagactiviteit waargenomen (Baghli and Verhagen, 2005). Uit het onderzoek in West-Frankrijk kwamen
soortgelijke resultaten. Gemiddeld was de bunzing 7 uur en 31 minuten (+/- 62 minuten) actief. De dieren
sliepen 68,5% van de tijd. Het dier was voornamelijk ’s nachts actief is (52% nachtactiviteit vs. 11,1%

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

dagactiviteit).
REFERENTIES: Baghli, I., Verhagen, A. 2005. Activity patterns and use of resting sites by polecats in an
endangered population. Mammalia 69 (2): 211-222.
Natuurlijk gedrag_
overigen:

De solitair levende bunzing kan goed rennen, graven en zwemmen met zijn slanke en soepele lichaam. De
bouw en de gedragseigenschappen heeft de fret geërfd van de bunzing.
Net als de bunzing heeft ook de fret een goed aanpassingsvermogen.
REFERENTIES:
Vinke, C.M., Schoemaker, N.J., 2012. The welfare of pet ferrets (Mustela putorius furo T). A review on the
housing and management of pet ferrets. Applied Animal Behaviour Science 139: 155-168.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Doelvoorschriften
In onderstaand schema zijn de belangrijkste doelvoorschriften voor het waarborgen van het welzijn van de Fret weergegeven. Positieve indicatoren duiden er
op dat het dier beter dan de minimumnormen gehouden wordt. Negatieve indicatoren zijn een signaal dat risico bestaat dat het dier onder de
minimumnormen gehouden wordt. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de
wijze waarop het dier gehouden wordt kritisch te bezien.

Passende reactie op honger/dorst.

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

VOEDING
• Goede eetlust.
• Willen en kunnen eten.
• Normaal eetpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

VOEDING
• Slechte eetlust.
• Afwijkend eetpatroon.
• Beschadigend gedrag (bijten, zuigen
lichaamsdelen van zichzelf of anderen)
• Slechte lichaamsconditie
• Traagheid, sloomheid.
• Bewegingsstereotypie

EETGEDRAG

EETGEDRAG

• Voldoende eetlust.
• Voedselzoekgedrag en onderzoeksgedrag willen en kunnen
vertonen.

• Slechte eetlust.
• Onsuccesvol of geen voedselzoekgedrag.
• Gedragsafwijkingen (apathie, stereotypie).

DRINKEN:

DRINKEN:

• Normaal drinkpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

• Afwijkend drinkpatroon
• Slechte lichaamsconditie.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

op

Passende reactie op
klimatologische omstandigheden.

Passende reactie op verwonding of
ziekte.

Passende respons op sociale
interacties

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Gepaste wisseling van lichaamsconditie al naar gelang de
wisselingen van het seizoen.
• Gepaste conditie vacht/verenkleed
• Afkoeling zoeken en vinden.
• Beschutting zoeken en vinden.

• Slechte conditie vacht/verenkleed
• Lichaamsconditie slechter dan verwacht in
relatie tot het seizoen
• Oververhitting

• Goede lichaamsconditie.
• Alert en actief, normaal gedrag.
• Functioneel immuunsysteem [vlot herstel van ziekte, gepaste
wondgenezing].
• Geen schade, beschadigingen of verwondingen.
• Rust en beschutting zoeken en vinden.

• Slechte lichaamsconditie.
• Ziekte gedrag, o.a. lethargie, niet meer alert en
actief, slechte eetlust, wegkruipen.
• Gevoelig voor ziekten en infectie.
• Wonden aanwezig, slechte wondgenezing.
• Onregelmatige ademhaling.
• Vocalisaties: kreunen/steunen; piepen/krijsen
bij aanraking.

• Passende reactie op sociale en niet sociale omstandigheden
[zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Is alert op de omgeving.
• Succesvolle voortplanting, produceren van vitale
nakomelingen.

• Veel vluchten/wijken voor elkaar.
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, vermagering, slechte vacht.
• Voortplantingsstoornissen, te grote sterfte jongen
• Spel-escalatie (met overstaan, krijsen, vluchten,
vaak eenrichting verkeer, uiteindelijk bijten)/geen
spel.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Vertonen van soortspecifiek gedrag
in de juiste vorm op het juiste
moment

Het volledige spectrum van
emotionele statussen ervaren en
daar passend op reageren

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Passende reactie op sociale en niet sociale uitdagingen en
omstandigheden [zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Soortspecifiek voedselzoekgedrag en exploratiegedrag willen
en kunnen vertonen.
• Voldoende beweging zoeken en vinden.
• Goede uitscheiding en ook locatie kunnen vinden.
• Rust- en slaapplekken zoeken en vinden.
• Sociaal en solitair poetsgedrag willen en kunnen uitvoeren.

• Verschuivingen in tijdsbudget (te veel slapen of
te veel actief).
• Sloomheid, apathie.
• Geen spelgedrag vertonen.
• Geen exploratie vertonen.
• Redirectie agressie naar soortgenoot en/of
eigenaar.
• Gedragsafwijkingen (overmatige angst, agressie,
onzindelijkheid,
locomotie
stereotypie,
overpoetsgedrag, hyperactiviteit).
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, slechte vacht.

• Het uitoefenen van angstgerelateerd gedrag en
stressreacties, evenals speel- en ander pleziergerelateerd
gedrag in de juiste context.

• Niet passende emotionele reacties (traagheid,
overreactie); afwezigheid van passende
emotionele reacties

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Handreiking voor de houderij
Hieronder vindt u de handreiking voor het houden en verzorgen van de Fret. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van
een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren.

Onderwerpen
Voeding en drinken

Aandachtsgebied
SOORT VOEDING:
Een goede voeding is essentieel voor de gezondheid van de fret. De fret is een strikte vleeseter. Zijn gebit
en maagdarmkanaal is erop gebouwd om prooidieren in zijn geheel op te eten en te verteren.
Fretten kunnen gevoerd worden met katten- of frettenbrokken van zeer goede kwaliteit. Kittenbrok is
vaak nog beter, vanwege het hogere eiwitgehalte. Brok moet voldoende eiwitten bevatten en zo min
mogelijk plantaardige ingrediënten. Een fret eet gemiddeld 40 gram brokjes per dag, mits van goede
kwaliteit. Fretten die in de groei zijn of drachtig, eten (veel) meer.
KVV (Kompleet Vers Voer) bevat rauw vlees met botten, aangevuld met organen en supplementen. Dit
wordt gemalen en in worsten in de diepvries bewaard. Deze bevatten wel veel vetten waardoor sommige
fretten wat te dik kunnen worden.
Er zijn veel frettenhouders die hun fretten gedeeltelijk of volledig met prooidieren voeren, zoals muizen,
andere kleine knaagdieren en gevogelte. Een prooidiermenu is volledig. Voeding met prooidieren geeft
fretten ook een bezigheid die goed is voor hun geestelijke ontwikkeling en houdt het dier bezig. Een fret
eet circa 7% van zijn lichaamsgewicht aan prooi per dag.

Een enkele keer wordt de fout gemaakt om fretten alleen spiervlees te geven. Dit veroorzaakt het “All
meat syndroom”. Een ziekte waarbij er een tekort is aan kalk. Zorg er dus voor dat de fret niet alleen
spiervlees krijgt, maar ook botten en orgaanvlees.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Referentie (bron)

VOERMETHODEN:
Fretten mogen onbeperkt brok gevoerd worden. Deze kunnen in een bakje aangeboden worden in het
hok. Een fret zal zichzelf niet snel overeten.
Prooidieren kunnen gespreid over de dag worden aangeboden. Het is niet nodig om een fret levende
prooidieren te geven.
DRINK- EN DRINK METHODEN:
Een fret drinkt water, gemiddeld 50 ml per dag. Water kan gegeven worden in een drinkbakje of in een
drinkflesje. Zorg ervoor dat de fret het waterbakje niet kan omgooien. Water hoort dagelijks ververst te
worden.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Plantaardige eiwitten worden slecht verteerd door de fret. De aanwezigheid van(te) veel plantaardige
eiwitten kan leiden tot de vorming van blaasgruis, een slechte huid en vacht en een slechte groei van pups.
Op latere leeftijd kan het leiden tot chronische maag-darmklachten. Aan de aanwezigheid van een kleine
hoeveelheid plantaardige eiwitten in brokvoeding valt niet te ontkomen, die zijn nodig om het voer als
brokjes te kunnen produceren. De fret heeft slechts behoefte aan heel weinig en goed verteerbare suikers.
In voeding gebaseerd op plantaardige eiwitten zitten veel meer suikers dan in voeding op basis van
vleeseiwitten. Een overmaat aan suikers stimuleert de alvleesklier tot een hogere productie van insuline.
Deze verhoogde productie kan bij een jarenlange over-stimulatie leiden tot de vorming van insulinomen
op latere leeftijd.
Fruit en groenten worden niet verteerd. De aanwezigheid zal de voedingswaarde van het voedsel
verlagen. Grote ingeslikte stukken kunnen obstipatie (verstopping) veroorzaken. Geef een fret ook geen
rozijntjes of andere voedselsoorten die veel suikers bevatten.
Huisvesting

RDA

Omvang & Inrichting:
1. Richtlijn voor de grootte van de kooi is een bodemoppervlakte (inclusief verdiepingen) van minimaal 1
m2. Voor elke volgende fret moet een bodemoppervlakte van circa 0.5 m2 extra beschikbaar zijn.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Bulloch, M.J., Tynes,
V.V., 2010. Ferrets. In:

2.
3.
4.
5.
6.
7.

Meer ruimte verhoogt het welzijn van de fret. Een fret die leeft in een hok met kleinere afmetingen
zou iedere dag ten minste voor een paar uur in een ruimte los moeten kunnen lopen.
De hoogte van het verblijf is dusdanig dat de fret zich kan oprichten op de achterpoten (circa 60 cm).
Er is een plek in de kooi waar de fret zijn behoefte kan doen. Fretten zijn van nature zindelijk. Op deze
plek staat een schone poepbak of soortgelijk.
Voor iedere fret in een groep dient er ten minste één aparte slaapgelegenheid te zijn. De
slaapgelegenheid bevat een schoon en droog ligbed.
De slaapplek voor de fret dient vorstvrij te zijn.
Op de bodem van het hok hoeft niks te liggen. Er kunnen wat lappen neergelegd. Andere
bodembedekking, zoals zaagsel, is erg slecht (vanwege de stof) en niet nodig voor fretten.
Fretten worden niet samen met andere diersoorten gehuisvest.

Veiligheid:
1. Het materiaal dat wordt gebruikt voor de behuizing en de bodembedekking in het verblijf is niet
schadelijk voor het dier en kan goed gereinigd en ontsmet worden
2. Behuizing en inrichtingen zijn zodanig geconstrueerd en verkeren in een zodanige staat van
onderhoud, dat er geen scherpe randen of uitsteeksels zijn die het dier kunnen verwonden
3. Een verblijf en ren is zo ingericht en geplaatst dat de fret wordt beschermd tegen
weersomstandigheden en roofdieren.
SCHUILMOGELIJKHEDEN:
Er is altijd schuilgelegenheid in het verblijf en in de losloopruimte aanwezig.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Tynes, V.V. (Ed.),
Behaviour of Exotic Pets.
Wiley-Blackwell
Publishing Ltd., USA.
Vinke,
C.M.,
Schoemaker, N.J. 2012.
The welfare of pet
ferrets (Mustela putorius
furo T). A review on the
housing
and
management of pet
ferrets. Applied Animal
Behaviour Science 139:
155-168.

VERRIJKING:
Verrijking kan worden aangeboden in de vorm van voedselverrijking of (veilig) speelgoed.
VENTILATIE:
zie temperatuur.
LICHTREGIME:
zowel gehouden in huis als buiten.
TEMPERATUUR:
De fret kan zich prima aanpassen aan de Nederlandse temperatuur. Te hoge temperaturen – boven de 30
graden – kunnen fataal zijn voor de fret. Zorg er daarom altijd voor dat het dier niet te warm staat. Een
fret mag daarom (en vanwege het stof) nooit in een aquarium gehouden worden.

Gezondheid

Vinke,
C.M.,
Schoemaker, N.J. 2012.
The welfare of pet
ferrets (Mustela putorius
Binnen- of buitenhuisvesting: een fret kan zowel binnen als buiten gehouden worden. De fret is goed
furo T). A review on the
aangepast aan het Nederlandse klimaat. Kou is geen probleem, mits het dier beschikt over een droog,
housing
and
vocht- en tochtvrije schuilgelegenheid.
management of pet
ferrets. Applied Animal
Behaviour Science 139:
155-168.
VERZORGING:
Bij dagelijkse verzorging controleert u de fret meteen op zijn gezondheid. Kaalheid, jeuk, omvallen,
verminderde activiteit, gewichtsverlies, braken, diarree, slecht eetlust, een gespannen buik, achterhand
zwakte en hoesten zijn signalen die op ziekten kunnen wijzen.
VEILIGHEID (inslikgevaar; beschadiging):
Rubber, gummen, planten en plastics kunnen een gevaar vormen voor de fret.
ZIEKTEN (beschrijf hier bijzonderheden omtrent medische aandoeningen bij deze soort):

De fret is gevoelig voor: hondenziekte, bijnier tumoren.
ZOONOSES: Griepvirussen / verkoudheid (denk aan Vogelgriep, Mexicaanse griep), rabiës.

RDA

Bulloch, M.J., Tynes,
V.V., 2010. Ferrets. In:
Tynes, V.V. (Ed.),
Behaviour of Exotic Pets.
Wiley-Blackwell
Publishing Ltd., USA.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Voorkómen
1. Fretten die naar het buitenland gaan of uit het buitenland komen, zijn gevaccineerd tegen rabiës en in
het bezit van een chip en Europees dierenpaspoort.
2. Advies is om de fret te vaccineren tegen Hondenziekte.
3. Advies is om de fret te laten chippen.
IDENTIFICATIE:
Vanwege de uitbraakgevoeligheid is het aan te raden de fret te chippen. Dit kan vanaf 8 weken leeftijd.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
CASTRATIE: Het frettenvrouwtje wordt in het voorjaar loops. Als ze niet gedekt wordt is de langdurige
loopsheid schadelijk voor haar gezondheid. Daarom is het verstandig om vrouwtjesfretten waar niet meer
gefokt wordt te castreren. Mannetjes fretten kunnen gecastreerd worden om ze beter hanteerbaar te
maken, helpt deels tegen de overheersende “fretten”-lucht, en om hen beter met anderen samen te
kunnen huisvesten (geldt met name voor de bronstperiode).
Normaal
gedrag
kunnen uitvoeren,
eisen ten aanzien
van:

SOCIAAL GEDRAG:
Een fret kan zowel alleen als in kleine (gemengde of ongemengde) groepen gehouden worden. Een fret is
een territoriaal dier en heeft behoefte aan een eigen territorium. Gedomesticeerde en gecastreerde
fretten zijn toleranter naar soortgenoten en kunnen ook vriendschappen aan gaan, maar individuele
variatie is groot. Ongecastreerde fretten – zeker de mannelijke dieren – zullen wel altijd alleen gehouden
moeten worden gedurende de bronst of loopsheid.
De juiste match vinden bij fretten is heel belangrijk. Een fret kan beter alleen gehouden worden dan
verkeerd gekoppeld worden. Een verkeerde koppeling geeft veel stress. Kijk bij het koppelen hoe een fret
op een andere fret reageert. Vallen ze elkaar direct aan, dan is het zeer af te raden om deze fretten bij
elkaar te zetten. Zijn ze belangstellend naar elkaar dan staan ze open voor een nieuwe ontmoeting, dan
kan je deze fret mee naar huis nemen en kun je kijken hoe het thuis gaat.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zoek je een nieuw maatje voor je fret, laat dat je fret dan zelf doen en ga samen een nieuwe fret
uitzoeken. De fret zal uiteindelijk moeten beslissen welke nieuw maatje (of geen) hij wil hebben. Maak bij
de aanschaf van een fret altijd duidelijk de afspraak dat als er geen match blijkt te zijn, de fret terug kan
naar de oude eigenaar of fokker.
VOEDSEL ZOEK EN VOEROPNAME GEDRAG:
Een fret moet altijd de beschikking hebben over brokvoer. De spijsvertering gaat snel en het voedsel zal na
circa 4 uur alweer het lichaam verlaten. Bij prooidiervoeding hoeft de fret niet onbeperkt gevoerd te
worden. Een fret die prooi krijgt, heeft baat bij een ‘prooihokje’ waar ze hun prooi kunnen verstoppen en
alleen kunnen opeten.
RUSTGEDRAG:
Een fret slaapt circa 18 uur per dag. Hij trekt zich terug om te slapen en zal altijd ergens in of onder willen
slapen. Daarom moet er altijd een schuilplaats zijn in het hok. Bij voorkeur zijn er meerdere slaapplekken,
minimaal één per fret.
UITSCHEIDINGSGEDRAG:
Een fret zal vaak direct na het wakker worden ontlasting produceren. Op wakkere momenten zal de fret
met zeer grote regelmaat (ongeveer ieder half uur als hij wakker is) ontlasting produceren op steeds
dezelfde plaats die hij zelf heeft uitgezocht. Als je daar een poepbak plaatst, zal een fret een zeer grote
zindelijkheid vertonen.
THERMOREGULEREND GEDRAG:
Fretten zullen in het najaar meer gaan eten en worden wat dikker. In de winter slapen ze over het
algemeen wat meer, vooral als ze buiten gehouden worden. Ook zullen ze tegen de winter een langere en
dikkere wintervacht krijgen. In het voorjaar vallen ze weer wat af en gaan wat minder eten. Ook worden ze
weer wat actiever. Fretten die alleen binnen worden gehouden kunnen het krijgen van een wintervacht
overslaan of krijgen een minder volle vacht. Fretten die wakker worden gemaakt, trillen nog weleens om
hun spieren op te warmen.
VERZORGINGSGEDRAG:
De fret poetst zich dagelijks.
SPELGEDRAG EN MANIPULATIEMOGELIJKHEDEN:
Fretten zijn speels; als zij vrolijk en opgewonden zijn kunnen zij de Weazel wardance laten zien.
Het is noodzaak om de fret de gelegenheid te geven om te kunnen spelen door het aanbieden van o.a.
wisselende speeltjes en spelletjes, maar ook door zelf met de fret te spelen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

BIORITME:
Een fret slaapt ongeveer 18 uur per dag.
EXPLORATIEGEDRAG:
Fretten zullen in een nieuwe omgeving altijd eerst de grenzen van hun verblijf opzoeken. Ze lopen eerst
een ronde langs de muren om het territorium en de ruimte te verkennen. Dit past ook in het
gedragspatroon van een territoriaal solitair dier. Exploratiegedrag kan gestimuleerd worden door het
aanbieden van verrijking.
LOCOMOTIE GEDRAG:
Fretten lopen met een rechte rug, als ze opgewonden zijn kunnen ze hun rug bollen en hun haren van de
staart opzetten als een borstel.
VOORTPLANTINGSGEDRAG EN OPGROEI:
Ontwikkeling van pups
Ondanks dat de voeding door de moeder bij pups eerder dan 8 weken stopt, gaat de opvoeding door en
zijn deze laatste weken van groot belang voor de geestelijke stabiliteit van de pups’: in deze weken
vormen de pups hun karakter en leren zij zindelijkheid en socialisatie met andere fretten van hun moeder
en nestgenoten. Vroegtijdig uit het nest halen kan leiden tot allerlei gedragsproblemen. Geef na 6 weken
de moeder af en toe even de mogelijkheid om zich terug te trekken op een plaats waar de pups niet
kunnen komen.

Iedere moederfret of nest heeft minimaal een verblijf van 100x40x50 ter beschikking
Nesten van 6 pups of groter moeten vanaf 6 weken oud het dubbele van deze ruimte tot beschikking
hebben. De kooi moet voldoende ruimte bieden voor de energieke pups, zeker vanaf het moment dat de
dieren echt gaan lopen en spelen (vanaf 5 – 6 weken). Hou er rekening mee dat hoe groter de kooi is, hoe
lastiger de zindelijkheidstraining soms is.

Bronstige rammen worden ieder apart gehuisvest
Bronstige rammen hebben dermate last van hun hormonen dat zij vanwege trek-, sleep-, en dekgedrag

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

richting moertjes voor extreem veel stress zorgen met alle nodige psychische en medische gevolgen van
dien. Daarnaast resulteert het samen houden of zetten van rammen in vechtgedrag, met gevolgen van
kleine wondjes tot ernstige verwondingen. Bronstige rammen behoren te allen tijde apart te worden
gehuisvest. Als ze bij het drachtige/zogende moertje gehouden worden, bestaat er de kans dat de ram de
pups doodbijt.
Erfelijke problemen

Niet bekend.

Mens-dier relatie:

HANDLING:
Als je een fret aanschaft zal je enige vaardigheid moeten opdoen om ze goed op te pakken en te hanteren.
Er is een aantal dingen die fretten nooit afleren, zoals planten uitgraven, aan de vloerbedekking krabben,
soms om bepaalde redenen (bronst, loopsheid, vreemde fretten in huis) een plasje of een poepje doen op
een verkeerde plaats. Met een fret in huis kun je het wel vergeten om een glas drinken op tafel te laten
staan, want ze steken hun kop erin en niet veel later zal de inhoud van het glas op de tafel liggen. Fretten
willen overal achter, onder, in en tussen kruipen, kunnen soms vreemden bijten of de hond of poes
plagen. Ze kunnen niet opschieten met kleinere huisdieren, zoals vogels, cavia's of konijnen. Een enkele
maal gebruiken fretten hun anaalklieren (bij schrik of pijn) hetgeen bijzonder stinkt.
DAG-NACHTRITME:
Een bunzing is een groot deel van zijn ‘wakkere tijd’ bezig met het verkennen van zijn territorium, met
name ’s nachts. Ons ritme en de kooi-huisvesting van de fret beantwoordt niet altijd aan de behoefte van
de fret om ’s nachts rond te lopen, maar hier wordt uit praktische en veiligheidsoverwegingen vaak wel
voor gekozen. Belangrijk is dat de fret zoveel mogelijk de mogelijkheid wordt geboden om (op veilige
wijze) los te lopen, tegemoetkomende aan de individuele behoefte van het dier. Elke fret moet de kans
krijgen om dagelijks voldoende los te lopen. Richtlijn is twee uur per dag, maar liever langer voor jonge en
actieve dieren.
De fret is het meest actief in de ochtend en in de avond, maar zal uiteindelijk vaak het ritme aanpassen
aan het ritme wat het baasje hun biedt.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

TRANSPORT:
Fretten kunnen vervoerd worden in een carrier waarvan de mazen van het deurtje niet groter is dan
3x3cm. Voorzie deze carrier van een doek, zodat de fret hier in weg kan kruipen.
AANSCHAF:
1.De fret is minimaal 8 weken oud bij aanschaf.
2. De eigenaar beschikt over voldoende basiskennis over gezondheid- en welzijnsaspecten van de fret
voordat overgegaan wordt tot de aanschaf.
3. Fretten uit werklijnen (van fretteurs) kunnen feller zijn en zijn soms minder geschikt als gezelschapsdier.
4. Zoek je een nieuw maatje voor je fret, laat dat je fret dan zelf doen en ga samen een nieuwe fret
uitzoeken. De fret zal uiteindelijk moeten beslissen welke nieuw maatje (of geen) hij wil hebben. Maak bij
de aanschaf van een fret altijd duidelijk de afspraak dat als er geen match blijkt te zijn de fret terug kan
naar de oude eigenaar of fokker.
KWEKEN EN FOKKEN:
zie hierboven
VEILIGHEID MENS (fysiek gevaar):
Een fret kan bijten, maar er zijn geen cijfers bekend van het aantal mensen dat behandeld is in het
ziekenhuis.
Andere dieren:
Een fret mag niet in een ruimte los gelaten worden met knaagdieren en vogels. Een fret is een roofdier en
het risico dat hij deze prooidieren vangt en doodt, is zeker aanwezig. Fretten met katten en honden kan
soms goed gaan, maar laat nooit verschillende diersoorten zonder toezicht bij elkaar.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

MATE VAN INVASIVITEIT (overlevingskans bij ontsnapping) en SCHADE:
CHIPPEN
Het chippen van een fret is zeer gewenst in verband met zijn uitbraakgevoeligheid.
Chippen dient te worden uitgevoerd door een dierenarts.
Overigen:

Beschrijf hier bijzonderheden van de soort die niet onder de kopjes konden worden ondergebracht:
In Nederland worden circa 40.000 tot 50.000 fretten gehouden.

Verboden ingrepen

Het is in Nederland verboden om de anaalklieren van de fret te verwijderen, tenzij hiervoor medische
noodzaak is.
Het is in Nederland verboden om (hoek)tanden te verwijderen bij de fret, tenzij hiervoor medische
noodzaak is.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

HOUDERIJVOORSCHRIFT
Diersoort:

Chinchilla

Voorbeeld houderijvoorschrift, opgesteld op basis van de informatie van het LICG, het Diergeneeskundig
Memorandum (jubileumeditie 2013) en het IUCN
Indiener:

RDA-bureau

Contactgegevens

drs. L. Hoedemaker, secretaris | 070
070-378 5258 |L.Hoedemaker@rda.nl

Versienummer

1.0

Datum, plaats:

26 november 2013, Den Haag

RDA

ONDER VOORWAARDEN
RDEN HOUDEN VAN DIEREN

Checklist relevante wetgeving:
Houden toegelaten onder wet- en regelgeving omtrent gevaar voor de volksgezondheid (besmetting en zoönosen):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder gestelde regelen Gevaarlijke dieren:
X Ja

□ Nee

Referentie: : [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de in de Flora- en Faunawet gestelde regelen (o.a. mb.t. invasieve soorten):
X Ja

□ Nee

Referentie: : [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de CITES reglementen, EU Richtlijnen m.b.t. soortbescherming?
X Ja

□ Nee

Referentie: : [pm referentie invoegen]

Overig te melden: IUCN-status: Critically Endangered A2ac ver 3.1

Indien aan al het bovenstaande voldaan, dan kunnen specifieke houderijvoorschriften opgesteld worden voor de betreffende soort.
NB: deze checklist valt ook onder de toetsing door de Toetsingscommissie.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zorgen voor dieren
Zorgplicht
De zorg van een huisdier vereist een grote verantwoordelijkheid van een (potentiële) eigenaar. Sommige dieren zijn moeilijker te houden dan andere, maar
voor elk dier geldt dat de eigenaar de plicht heeft er goed voor te zorgen, passend bij de behoeften van het dier. Uiteraard liggen die verplichtingen ook elders
in de keten van de dierhouderij: van aanschaf tot houden, dan wel bij andere deelnemers die rollen en (zorg)taken op zich hebben genomen ten aanzien van
huisdieren: van importeur/exporteur, detaillist, kweker of fokker, liefhebbersverenigingen, maar ook dierenartsen, asielen en opvang, etc. Ieder vanuit zijn
eigen rol, kennis en kunde.
Verantwoording afleggen
In de zienswijze Verantwoord houden (RDA,2009) is het uitgangspunt dat diegene die een dier houdt, aanspreekbaar moet zijn op de wijze waarop hij zijn dier
houdt. De dierhouder dient op de volgende wijze invulling aan zijn verantwoordelijkheden te geven: “…Alvorens een dier te houden dient hij zich op de hoogte
te stellen van de behoeften van het dier en hoe daarin kan worden voorzien. Hij dient het dier zo goed mogelijk te verzorgen en te huisvesten en dient zijn kennis
en kunde op dit gebied actueel te houden …. Hij dient daartoe, in eerste instantie op sectorniveau, verantwoording aan de maatschappij af te leggen…”
Welbevinden is de norm
Het optimale niveau van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, dient naar de mening van de Raad het vertrekpunt te zijn. Welbevinden is de norm en daar
mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet mag voorkomen
(RDA/2009).
Extra aandachtspunten
Het mag voor zich spreken dat de dierhouderij vele aanverwante facetten kent, die verder strekken dan alleen het dier in de huiskamer of tuin houden.
Sommige mensen wensen competitieve elementen te verbinden aan hun houderij en doen mee aan tentoonstellingen en keuringen, weer anderen kweken of
fokken met hun huisdier of houden een dier voor de sport. Uiteraard kan elke houderijvorm weer andere aandachtsgebieden met zich meebrengen ten
aanzien van dierenwelzijn. Denk maar aan onderwerpen als transport (diersoort specifiek), quarantaine, specifieke kweek- en fokprocedures (geboorte,
moeder-nakomelingzorg), maar ook nazorg en opvang: wat te doen bij overlijden van een houder of als een houder niet meer in staat is om voor zijn dier te
zorgen door welke reden dan ook?

Deze houderijvoorschriften geven aan wat er nodig is om het welzijn en de gezondheid van genoemde huisdiersoort te toetsen en te
bevorderen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Uitgangspunten voor de houderijvoorschriften
Dierenwelzijn wordt als volgt gedefinieerd:
Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal
en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten; angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het
dier een staat bereikt die het als positief ervaart.
(Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012))
Minimumnormen en plusnormen
De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst,
onjuiste voeding, thermaal en fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress. Lijden mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de
mogelijkheid te bieden een staat te bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke ‘plusnormen’. Overigens
zou de Raad graag zien dat het vertonen van normale, soortspecifieke gedragspatronen binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.
Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften (hokmaat,
etc.) wetenschappelijk vaak moeilijk te onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de minimumvereisten voor
de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het nettoresultaat van het houden en verzorgen. In het schema na de soortbeschrijving zijn de
belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden resultaten) voor het welzijn van de diersoort waarvoor dit houderijvoorschrift geldt
weergegeven. Handhavers monitoren op de (afwezigheid van) negatieve resultaten. Houders zorgen er voor dat negatieve resultaten afwezig zijn en zouden
bovendien moeten streven naar het vóórkomen van positieve resultaten.
Best practices
Vervolgens beschrijven wij de handreikingen voor het houden en verzorgen van deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste
bereikt kunnen worden. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte
bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren. Goed dierenwelzijn is namelijk méér dan de afwezigheid van negatieve factoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Soortbeschrijving + Habitat, voeding en gedrag in de natuurlijke omgeving
Onderwerp
Nederlandse naam:

Literatuurreferenties
Chinchilla

Engelse naam:

Chinchilla, Long-tailed chinchilla

Latijnse naam:

Octodon degus

Taxonomische plaatsing

ORDER: Rodentia
FAMILY: Chinchillidae
GENUS:
SPECIES: Chinchilla lanigera
SUB-SPECIES: nvt
VARIETEIT: nvt
RAS: nvt
en IUCN-status:
Red List Category & Criteria:

Molina, 1782

Internationale
nationale
beschermingsstatus

IUCN
Critically Endangered A2ac ver 3.1

Year Published:

2008

Date Assessed:

2008-06-30

Assessor/s:

D'elia, G. & Teta, P.

Reviewer/s:

Amori, G. & Schipper, J.

Justification:
Listed as Critically Endangered because of a drastic past and ongoing population decline, estimated to be
more than 90% over the past 3 generations (15 years). This species has been reduced to a fraction of the
original distribution and is under continuing pressures due to illegal hunting and reduction of habitat
quality. http://www.iucnredlist.org/details/4652/0

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Chinchilla’s zijn knaagdieren die er met hun mooie dikke vacht erg aaibaar uitzien. Toch houden ze niet zo
van knuffelen, veel liever spelen ze met elkaar. Houd ze altijd met meerdere tegelijk. Chinchilla’s zijn
vooral in de schemering en avond actief. Het zijn geen gemakkelijke dieren om te houden,.
Morfologie
HOOGTE (indien relevant) (cm/m): nvt
GEWICHT (g/kg): 450-800 gram (m: 450-600, v: 550-800)
LENGTE (cm/m): Volwassen chinchilla’s zijn ongeveer 25 tot 35 centimeter lang, de staart is tussen de
dertien en achttien centimeter lang.
KLEUR: verschillende vachtkleuren: naast de bruingrijze vacht komen ook een blauwe, grijze en witte
vacht voor. Er zijn geen ondersoorten van de degoe bekend.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
De chinchilla heeft een dikke, zilver- of blauwgrijze vacht waarvan uit elk haarzakje meer dan 50 haren
groeien. De haren staan daardoor altijd overeind. De buik is licht gekleurd. Ze hebben grote oren, lange
snorharen en een dik behaarde staart.
Fysiologie
HARTSLAG (/min): 100-150 per minuut.
LICHAAMSTEMPERATUUR (▫C): rectale temperatuur 36,1-37,8 C.
ADEMHALING (/min): 40-80 per minuut.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Chinchilla’s zijn actief in schemer en nacht, overdag slapen ze. Ze leven in groepsverband en
communiceren onderling door middel van piep- en knorgeluiden. Bij gevaar waarschuwen ze door een
fluitend geluid te maken. Vrouwtjeschinchilla’s zijn dominant over de mannetjes. (LICG,
huisdierenbijsluiter Chinchilla, april 2012).
De chinchilla is een cavia-achtig knaagdier uit het Andes gebergte in Zuid-Amerika. Chinchilla’s zijn
Natuurlijke habitat en jarenlang bejaagd om hun pels. Doordat er jarenlang miljoenen chinchilla’s zijn gevangen voor hun bont
voorkomen:
zijn er in het wild bijna geen chinchilla’s meer over. De wilde chinchilla is nu een beschermde diersoort.
Ze leven in rotsspleten of zoeken beschutting in de bromelia-planten op de berghellingen. Wilde
chinchilla’s zijn actief in schemer en nacht, overdag slapen ze. (LICG, huisdierenbijsluiter Chinchilla, april
2012).

LICG

DGK Memorandum
LICG
LICG
LICG

DGK Memorandum
DGK Memorandum
DGK Memorandum
LICG

LICG

IUCN
It occurs in barren, arid, and rugged areas of the mountain chains connecting the coastal mountain ranges
and the Andes (Spotorno et al. 2004). Typical habitat is rocky or sandy with a sparse cover of thorn
shrubs, few herbs and forbs, scattered cacti, and patches of succulent bromeliads toward the coast
(Spotorno et al. 2004).

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

KLIMAAT TYPE EN TEMPERATUREN:
Terrestrial
VOCHTIGHEID EN NEERSLAG:
HOOGTE:
STREEK OF LAND VAN VOORKOMEN:
IUCN
This species occurs from northern Chile along the foothills of the Andes and coastal mountains south to
Talca (Woods and Kilpatrick 2005). It has been suggested that its range extends into Argentina and Salta
province (Chebez 1994), but this is to be confirmed.
VOERZOEKGEDRAG:
Natuurlijke voeding en In de natuur eten chinchilla’s plantaardig voedsel met heel veel vezels: droge grassen, struiken en
voerzoek gedrag:
cactussen.
Drinken

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Doelvoorschriften
In onderstaand schema zijn de belangrijkste doelvoorschriften voor het waarborgen van het welzijn van de Chinchilla weergegeven. Positieve indicatoren
duiden er op dat het dier beter dan de minimumnormen gehouden wordt. Negatieve indicatoren zijn een signaal dat risico bestaat dat het dier onder de
minimumnormen gehouden wordt. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de
wijze waarop het dier gehouden wordt kritisch te bezien.

Passende reactie op honger/dorst.

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

VOEDING
• Goede eetlust.
• Willen en kunnen eten.
• Normaal eetpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

VOEDING
• Slechte eetlust.
• Afwijkend eetpatroon.
• Beschadigend gedrag (bijten, zuigen
lichaamsdelen van zichzelf of anderen)
• Slechte lichaamsconditie
• Traagheid, sloomheid.
• Gebitsafwijkingen
• Oogafwijkingen

EETGEDRAG

EETGEDRAG

• Voldoende eetlust.
• Voedselzoekgedrag en onderzoeksgedrag willen en kunnen
vertonen.

• Slechte eetlust.
• Onsuccesvol of geen voedselzoekgedrag.
• Gedragsafwijkingen (apathie, stereotypie).

DRINKEN:

DRINKEN:

• Normaal drinkpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

• Afwijkend drinkpatroon
• Slechte lichaamsconditie.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

op

Passende reactie op
klimatologische omstandigheden.

Passende reactie op verwonding of
ziekte.

Passende respons op sociale
interacties

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (overdag rust,
in schemering en avond actief).
• Gepaste wisseling van lichaamsconditie al naar gelang de
wisselingen van het seizoen.
• Gepaste conditie vacht/verenkleed
• Afkoeling zoeken en vinden.
• Beschutting zoeken en vinden.

• Slechte conditie vacht/verenkleed
• Lichaamsconditie slechter dan verwacht in
relatie tot het seizoen
• Oververhitting

• Goede lichaamsconditie.
• Alert en actief, normaal gedrag.
• Functioneel immuunsysteem [vlot herstel van ziekte, gepaste
wondgenezing].
• Geen schade, beschadigingen of verwondingen.
• Rust en beschutting zoeken en vinden.

• Slechte lichaamsconditie.
• Ziekte gedrag, o.a. lethargie, niet meer alert en
actief, slechte eetlust, wegkruipen.
• Gevoelig voor ziekten en infectie.
• Wonden aanwezig, slechte wondgenezing.
• Onregelmatige ademhaling.
• Vocalisaties: kreunen/steunen; piepen/krijsen
bij aanraking.

• Passende reactie op sociale en niet sociale omstandigheden
[zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Is alert op de omgeving.
• Succesvolle voortplanting, produceren van vitale
nakomelingen.

• Veel vluchten/wijken voor elkaar.
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, vermagering, slechte vacht.
• Voortplantingsstoornissen, te grote sterfte jongen

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Vertonen van soortspecifiek gedrag
in de juiste vorm op het juiste
moment

Het volledige spectrum van
emotionele statussen ervaren en
daar passend op reageren

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Passende reactie op sociale en niet sociale uitdagingen en
omstandigheden [zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Soortspecifiek voedselzoekgedrag en exploratiegedrag willen
en kunnen vertonen.
• Voldoende beweging zoeken en vinden.
• Goede uitscheiding en ook locatie kunnen vinden.
• Rust- en slaapplekken zoeken en vinden.
• Sociaal en solitair poetsgedrag willen en kunnen uitvoeren.

• Verschuivingen in tijdsbudget (te veel slapen of
te veel actief).
• Sloomheid, apathie.
• Geen spelgedrag vertonen.
• Geen exploratie vertonen.
• Redirectie agressie naar soortgenoot en/of
eigenaar.
• Gedragsafwijkingen (Vachtbijten, Kale neus t.g.v.
stereotiep traliebijten).
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, slechte vacht.

• Het uitoefenen van angstgerelateerd gedrag en
stressreacties, evenals speel- en ander pleziergerelateerd
gedrag in de juiste context.

• Niet passende emotionele reacties (traagheid,
overreactie); afwezigheid van passende
emotionele reacties

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Handreiking voor de houderij
Hieronder vindt u de handreiking voor het houden en verzorgen van de Chinchilla. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen
van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren.

Onderwerpen
Voeding en drinken

Aandachtsgebied
Referentie (bron)
SOORT VOEDING:
LICG,
Huisdierenbijsluiter
De spijsvertering van de chinchilla is erg gevoelig. Het is belangrijk dat ze het juiste voer krijgen met Chinchilla (april 2012)
veel vezels en weinig vocht. Speciale chinchillapellets hebben de voorkeur, omdat hier alle
voedingsstoffen inzitten en de dieren niet de lekkerste dingen uit het voer kunnen halen zoals bij
gemengde voeders. Geef niet teveel, 20 tot 30 gram per dag is genoeg voor een chinchilla. Naast
pellets is het erg belangrijk om dagelijks veel vers hooi en eventueel stro te geven. Het hooi mag niet
teveel klaver bevatten of te jong zijn, hier zit teveel eiwit in.
Zorg ervoor dat het voer voor uw chinchilla vers is en bewaar het op een droge plek. Voer of snoepjes
met suiker, vet of teveel eiwit kunnen de dieren erg ziek maken. Geef ze liever geen pinda's, noten of
zonnebloempitten. Geef ook geen voer dat voor andere knaagdiersoorten bestemd is.
De chinchilla's mogen als snoepje een enkel klein stukje gedroogd fruit krijgen zoals gedroogde appel
of een rozijntje. Een paardenbloemblaadje of rozenbottel mag ook. Geef nooit vochtig fruit of
groente. Verandert u van voer, doe dit dan heel geleidelijk.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

VOERMETHODEN:
In de kooi kunt u een voerbakje plaatsen. Chinchilla’s knagen overal aan, zorg er dus voor dat er geen
plastic of andere niet verteerbare materialen in de kooi aanwezig zijn.

Huisvesting

DRINK- EN DRINK METHODEN:
LICG
huisdierenbijsluiter
Er moet altijd vers drinkwater aanwezig zijn. Hang de drinkfles buiten de kooi zodat de dieren er niet Chinchilla, april 2012
aan kunnen knagen of gebruik een fles van glas.
BEHUIZING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Chinchilla, april 2012
Voor twee chinchilla’s heeft u een ruime kooi nodig van minimaal 80 x 50 x 100 centimeter. Groter is
beter want chinchilla's hebben beweging nodig en ruimte om te rennen en springen. Chinchilla’s
houden van klauteren maar maak de kooi niet te hoog en breng verdiepingen aan zodat ze niet ver
kunnen vallen.
Chinchilla’s hebben geen nagels waarmee ze zich vast kunnen houden. Zorg daarom altijd voor een
stabiele ondergrond.
Kies een kooi waarbij u gemakkelijk in alle hoeken kunt komen om schoon te maken. Chinchilla’s zijn
echte knaagdieren, een kooi van metaal is daarom het handigst.
Een zandbak met een paar centimeter chinchillazand is ook nodig. Dit is een zeer fijn zand dat lijkt op
vulkanische as. De dieren gebruiken het om hun vacht schoon te houden. De bak moet zwaar zijn,
bijvoorbeeld van steen, en groot genoeg om in te rollen. Takken kunnen dienen als klimmateriaal
maar ook om op te knagen, kies bijvoorbeeld wilgen-, beuken- of fruitboomtakken.
Op de bodem van de kooi kunt u bijvoorbeeld bodemmateriaal uit maïs of beukensnippers gebruiken.
Kies in elk geval materiaal dat biologisch afbreekbaar is, niet stoffig is en geen klompjes vormt als het
nat wordt. Dat laatste geeft gevaar voor verstopping als de dieren het inslikken.

RDA

LICG, huisdierenbijsluiter
Degoe, juni 2013

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

SCHUILMOGELIJKHEDEN:
Tenminste één dichte kant in de kooi zorgt ervoor dat de dieren zich beschut voelen. Zorg voor
zitplanken en een goed schoon te maken slaaphuisje. (LICG) Ieder dier dient een schuilhok ter
beschikking te hebben.

LICG
huisdierenbijsluiter
Chinchilla, april 2012.
Diergeneeskundig
Memorandum,
jubileumeditie 2013

VERRIJKING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Takken kunnen dienen als klimmateriaal maar ook om op te knagen, kies bijvoorbeeld wilgen-, Chinchilla, april 2012
beuken- of fruitboomtakken.
VENTILATIE, LICHTREGIME.
De kooi moet tochtvrij zijn en op een rustige plek staan zodat ze overdag kunnen slapen.
TEMPERATUUR:
Chinchilla’s hebben liefst temperaturen tussen 17 en 25 graden Celsius en kunnen erg slecht tegen
hitte, zet de kooi dus niet op een warme plek of in de volle zon.
VERZORGING:
Observeer de chinchilla's dagelijks en kijk of de uitwerpselen mooi stevig (maar niet hard), langwerpig
en droog zijn. Te zachte, natte of afwijkende keutels wijzen op problemen. Zorg ervoor dat het
chinchillazand netjes schoon blijft, bijvoorbeeld door het dagelijks te zeven. U kunt het zand ook op
geregelde tijden (’s avonds) aanbieden en weer weghalen nadat de chinchilla zich gebaad heeft.
Vervang het zand en de bodembedekking van de kooi tenminste eens per week. Geef elke dag vers
drinkwater, reinig ook regelmatig het flesje en de voerbak. Maak elke maand de hele kooi goed
schoon met een schoonmaakmiddel voor dierenhokken, te krijgen in de dierenspeciaalzaak.
VEILIGHEID (inslikgevaar; beschadiging):
Chinchilla’s knagen overal aan, zorg er dus voor dat er geen plastic of andere niet verteerbare
materialen in de kooi aanwezig zijn.
HUISVESTING, SOCIAAL GEDRAG:
Chinchilla’s zijn echte groepsdieren die wegkwijnen als ze alleen zitten. Neem dus altijd minimaal
twee chinchilla’s.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Heeft u een mannetje (een bokje) en een vrouwtje dan kunt u het mannetje laten castreren om te
voorkomen dat ze zich voortplanten. U kunt ook kiezen voor een groep van alleen mannetjes of
alleen vrouwtjes of een man met meerdere vrouwtjes. Het beste is om dieren te nemen die samen
zijn opgegroeid.
Wilt u twee volwassen chinchilla’s bij elkaar zetten dan zult u hen voorzichtig aan elkaar moeten laten
wennen om te voorkomen dat er gevochten wordt. Vooral met twee vrouwtjes kan dit lastig zijn.
Gebruik bijvoorbeeld twee kooien naast elkaar zodat ze aan elkaars geur kunnen wennen of zet een
kleine kooi met de nieuwe chinchilla in de grote kooi. Blijf er altijd bij als u twee nog niet aan elkaar
gewende chinchilla’s bij elkaar zet.

VOEDSEL ZOEK EN VOEROPNAME GEDRAG:
De chinchilla eet een deel van zijn eigen keutels op, deze bevatten vitamine B12.
Een knaagsteen mag u niet geven, dit veroorzaakt blaasstenen omdat de chinchilla gewend is aan
kalkarme voeding. Takken van fruitbomen of wilgen zijn wel erg goed voor de tanden.
Gezondheid

ZIEKTEN (beschrijf hier bijzonderheden omtrent medische aandoeningen bij deze soort):
Een gezonde chinchilla is in de avonduren actief, heeft een schone vacht, heldere ogen, een droge
neus en produceert stevige, niet vochtige keutels. Chinchilla’s zijn niet vaak ziek, maar als ze wel ziek
worden moet u er snel bij zijn. Als prooidier zal een chinchilla niet snel laten merken dat hij ziek is.
Neem contact op met de dierenarts zodra u het idee heeft dat er iets mis is. Chinchilla’s die zich ziek
voelen zijn sloom, gaan apart zitten of tandenknarsen. Veel aandoeningen worden veroorzaakt door
verkeerde voeding.
Bij chinchilla’s komen regelmatig gebitsproblemen voor waarbij de tanden en kiezen te lang
doorgroeien en niet goed op elkaar aansluiten. Er kunnen haken op de kiezen ontstaan die in wangen
en tong snijden. U merkt dit aan slecht eten, kwijlen en een natte vacht rond de mond, een natte
neus en vermagering. Voor een goede diagnose is het nodig om het gebit onder verdoving te
inspecteren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
huisdierenbijsluiter
Chinchilla, april 2012

Om problemen zoveel mogelijk te voorkomen is het belangrijk dat de chinchilla’s goede voeding met
veel vezels krijgen die zoveel mogelijk overeenkomt met hun natuurlijke voeding.
Een opgezwollen maag kan worden veroorzaakt door gasvorming als gevolg van teveel snoep, te
eiwitrijk eten, plotselinge veranderingen in voer of door een infectie. De dieren eten niet meer, liggen
op hun zij en ademen moeilijk. Ga hiermee snel naar een dierenarts.
Diarree kan veroorzaakt worden door verkeerde voeding, een infectie of stress. Neem contact op met
uw dierenarts om advies. Hij kan u speciaal voer geven met veel vezels. Hooi mag de chinchilla altijd
blijven eten. Geef hem daarbij voldoende vers water, eventueel met elektrolytenoplossing om
uitdroging te voorkomen. Is de diarree ernstig, gedraagt het dier zich ziek of wordt het niet binnen
een dag beter, ga dan naar een dierenarts.
Te weinig eten, met eventueel het stilliggen van het maag-darmkanaal tot gevolg, kunt u zien doordat
de keutels klein en hard worden. Het helpt dan om veel hooi te geven om de spijsvertering goed op
gang te brengen, maar ga bijtijds naar een dierenarts, soms is een uitgebreidere behandeling nodig.
Chinchilla’s knagen soms aan elkaars vacht, dit kan haarballen veroorzaken die problemen geven met
verstopping of gasvorming. Bij diarree of verstopping kan de anus naar buiten uitstulpen, dit moet
door een dierenarts worden behandeld.
Chinchilla’s zijn gevoelig voor stress zoals lawaai of veranderingen in hun omgeving. Dit kan allerlei
klachten veroorzaken zoals spijsverteringsproblemen of haarverlies. Overigens verhaart een chinchilla
elke drie maanden.
Soms komen bij de chinchilla aanvallen voor waarbij het dier valt, krampen en stuipen krijgt en even
buiten bewustzijn is. Dit kan o.a. komen door een tekort aan calcium, schommeling in de
suikerspiegel of door een epileptische aanval.
Hitte kan een ‘zonnesteek’ veroorzaken met snel ademen, fel rode slijmvliezen, dik speeksel en soms
diarree. Het dier moet dan worden afgekoeld door hem in koel (niet ijskoud!) water te zetten. Het is
wel belangrijk om eerst de lichaamstemperatuur van de chinchilla op te nemen om zeker te zijn dat
hij/zij een verhoogde temperatuur heeft. De normale temperatuur ligt ongeveer tussen 37 tot 38

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

graden maar kan soms ook tot zo’n 39 graden oplopen, hierboven moet men gaan koelen en contact
opnemen met de dierenarts.
Chinchilla’s kunnen last hebben van schimmels die kale plekken in de vacht veroorzaken. Bij de
dierenarts kunt u hiertegen medicijnen krijgen. Pas op met schimmels, want deze kunnen worden
overgedragen op mensen!
De chinchilla kan het menselijk herpesvirus type 1 bij zich dragen (bij de mens verantwoordelijk voor
onder andere de koortslip) en er ook zelf ziek van worden, wat zich in eerste instantie vaak laat zien
als oogontsteking. Oogontsteking kan ook ontstaan door verkeerde bodembedekkers of zand.

Gedrag

Als een van uw chinchilla’s ziek is en naar de dierenarts moet of enige tijd apart moet zitten, heeft u
kans dat zijn partner of groep hem niet zomaar weer accepteert omdat hij anders ruikt. Het kan
verstandig zijn om daarom bij dierenartsbezoek alle chinchilla’s mee te nemen of de dieren weer
voorzichtig aan elkaar te laten wennen.
BIORITME
LICG
huisdierenbijsluiter
Chinchilla’s zijn vooral in de schemering en avond actief
Chinchilla, april 2012
EXPLORATIEGEDRAG:
LOCOMOTIE GEDRAG:
VOORTPLANTINGSGEDRAG EN OPGROEI:
Het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje is te zien aan de afstand tussen de
geslachtsopening en de anus. Bij vrouwtjes liggen deze vlak tegen elkaar aan, bij mannetjes zit er een
afstand tussen. Daarnaast heeft de mannelijke chinchilla een penisbotje. U kunt dit zien en voelen als
u de chinchilla aan de staartbasis een stukje optilt, waarbij de voorpoten op de grond blijven steunen.
Als het vrouwtje een half jaar oud is, is ze al vruchtbaar, maar het is niet verstandig om haar dan al
een nestje te laten krijgen. Mannetjes kunnen al geslachtsrijp zijn vanaf drie maanden. De vrouwtjes
hebben een cyclus van ongeveer 30 dagen. Ze zijn dan steeds een paar dagen bereid om te paren. De
draagtijd van de chinchilla is ongeveer 111 dagen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
huisdierenbijsluiter
Chinchilla, april 2012

Gemiddeld krijgen ze een tot drie jongen per worp. Nadat de jongen geboren zijn, is de moeder direct
weer vruchtbaar. Haal dus de vader minstens een week weg of laat hem tijdens de zwangerschap
castreren. Dit laatste is aan te bevelen omdat de vader helpt bij de opvoeding.
De jongen zijn nestvlieders, ze hebben beharing, kunnen al lopen en hun ogen zijn open. Ze worden
ongeveer acht weken door de moeder gezoogd. Al vanaf een week beginnen ze ook wat hooi en
pellets te eten. Haal de mannelijke jongen weg bij de moeder voor ze geslachtsrijp zijn of laat hen
castreren zodat het gezin compleet kan blijven.
Als u wilt fokken met chinchilla's, houd er dan rekening mee dat u geen witte dieren en ook geen
velvet dieren met elkaar mag kruisen, dit kan gevaarlijk zijn voor het vrouwtje en dode of misvormde
jongen voortbrengen. (Bron: LICG, huisdierenbijsluiter Chinchilla, april 2012
HANDLING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Een chinchilla die er aan gewend is om opgepakt te worden is vrij gemakkelijk te hanteren. U kunt Chinchilla, april 2012
hem rond de schouders pakken en ondersteunen met de andere hand, of hem op uw hand scheppen
terwijl u met de andere hand de staartwortel zo dicht mogelijk bij de rug vastpakt. Pak de chinchilla
nooit bij de punt van de staart!
Beweeg rustig en benader de chinchilla van opzij of van voren. In het wild worden ze bejaagd door
roofvogels, als u een chinchilla ineens van bovenaf pakt kunnen zijn haren loslaten als
afweermechanisme. Als u een grote pluk haren beetpakt, zal een kale plek ontstaan. Chinchilla’s
zullen niet snel bijten, maar als zij zich bedreigd voelen doen ze dit wel. Ze kunnen ook urine sproeien
als ze zich bedreigd voelen, waarbij ze op hun achterpoten gaan staan.

Overigen:

(Bron: LICG, huisdierenbijsluiter Chinchilla, april 2012)
VEILIGHEID MENS (fysiek gevaar):

MATE VAN INVASIVITEIT (overlevingskans bij ontsnapping) en SCHADE:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

IDENTIFICATIE & REGISTRATIE:
AANSCHAF:
Chinchilla’s kunt u kopen bij fokkers of particulieren en heel soms bij een goede dierenspeciaalzaak,
maar ook bij een chinchillaopvang. Let erop dat de dieren er gezond uitzien en een goede ontlasting
hebben en dat de verblijven schoon zijn.
De gemiddelde aanschafprijs van een chinchilla ligt tussen de 20 en 100 euro. Zeldzame kleuren zijn
duurder. De huisvesting voor chinchilla’s is niet goedkoop omdat u een groot formaat kooi nodig
heeft. Daarnaast moet u rekening houden met terugkomende kosten voor speciaal chinchillavoer,
hooi en chinchillazand. Houd er rekening mee dat u soms met uw chinchilla naar de dierenarts zult
moeten gaan.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG huisdierenbijsluiter
Chinchilla, april 2012

HOUDERIJVOORSCHRIFT
Diersoort:

Hamster

Voorbeeld houderijvoorschrift, opgesteld op basis van de informatie van het LICG, het Diergeneeskundig
Memorandum (jubileumeditie 2013) en het IUCN
Indiener: RDA-bureau

Contactgegevens

drs. L. Hoedemaker, secretaris | 070
070-378
378 5258 |L.Hoedemaker@rda.nl

Versienummer

1.0

Datum, plaats:

2 december 2013, Den Haag

RDA

ONDER VOORWAARDEN
RDEN HOUDEN VAN DIEREN

Checklist relevante wetgeving:
Houden toegelaten onder wet- en regelgeving omtrent gevaar voor de volksgezondheid (besmetting en zoönosen):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm: referentie invoegen]

Houden toegelaten onder gestelde regelen Gevaarlijke dieren:
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm: referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de in de Flora- en Faunawet gestelde regelen (o.a. mb.t. invasieve soorten):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm: referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de CITES reglementen, EU Richtlijnen m.b.t. soortbescherming?
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm: referentie invoegen]

Overig te melden: IUCN-status: Least Concern (ver 3.1)

Indien aan al het bovenstaande voldaan, dan kunnen specifieke houderijvoorschriften opgesteld worden voor de betreffende soort.
NB: deze checklist valt ook onder de toetsing door de Toetsingscommissie.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zorgen voor dieren
Zorgplicht
De zorg van een huisdier vereist een grote verantwoordelijkheid van een (potentiële) eigenaar. Sommige dieren zijn moeilijker te houden dan andere, maar
voor elk dier geldt dat de eigenaar de plicht heeft er goed voor te zorgen, passend bij de behoeften van het dier. Uiteraard liggen die verplichtingen ook elders
in de keten van de dierhouderij: van aanschaf tot houden, dan wel bij andere deelnemers die rollen en (zorg)taken op zich hebben genomen ten aanzien van
huisdieren: van importeur/exporteur, detaillist, kweker of fokker, liefhebbersverenigingen, maar ook dierenartsen, asielen en opvang, etc. Ieder vanuit zijn
eigen rol, kennis en kunde.
Verantwoording afleggen
In de zienswijze Verantwoord houden (RDA,2009) is het uitgangspunt dat diegene die een dier houdt, aanspreekbaar moet zijn op de wijze waarop hij zijn dier
houdt. De dierhouder dient op de volgende wijze invulling aan zijn verantwoordelijkheden te geven: “…Alvorens een dier te houden dient hij zich op de hoogte
te stellen van de behoeften van het dier en hoe daarin kan worden voorzien. Hij dient het dier zo goed mogelijk te verzorgen en te huisvesten en dient zijn kennis
en kunde op dit gebied actueel te houden …. Hij dient daartoe, in eerste instantie op sectorniveau, verantwoording aan de maatschappij af te leggen…”
Welbevinden is de norm
Het optimale niveau van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, dient naar de mening van de Raad het vertrekpunt te zijn. Welbevinden is de norm en daar
mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet mag voorkomen
(RDA/2009).
Extra aandachtspunten
Het mag voor zich spreken dat de dierhouderij vele aanverwante facetten kent, die verder strekken dan alleen het dier in de huiskamer of tuin houden.
Sommige mensen wensen competitieve elementen te verbinden aan hun houderij en doen mee aan tentoonstellingen en keuringen, weer anderen kweken of
fokken met hun huisdier of houden een dier voor de sport. Uiteraard kan elke houderijvorm weer andere aandachtsgebieden met zich meebrengen ten
aanzien van dierenwelzijn. Denk maar aan onderwerpen als transport (diersoort specifiek), quarantaine, specifieke kweek- en fokprocedures (geboorte,
moeder-nakomelingzorg), maar ook nazorg en opvang: wat te doen bij overlijden van een houder of als een houder niet meer in staat is om voor zijn dier te
zorgen door welke reden dan ook?

Deze houderijvoorschriften geven aan wat er nodig is om het welzijn en de gezondheid van genoemde huisdiersoort te toetsen en te
bevorderen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Uitgangspunten voor de houderijvoorschriften
Dierenwelzijn wordt als volgt gedefinieerd:
Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal
en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten; angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het
dier een staat bereikt die het als positief ervaart.
(Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012))
Minimumnormen en plusnormen
De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst,
onjuiste voeding, thermaal en fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress. Lijden mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de
mogelijkheid te bieden een staat te bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke ‘plusnormen’. Overigens
zou de Raad graag zien dat het vertonen van normale, soortspecifieke gedragspatronen binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.
Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften (hokmaat,
etc.) wetenschappelijk vaak moeilijk te onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de minimumvereisten voor
de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het nettoresultaat van het houden en verzorgen. In het schema na de soortbeschrijving zijn de
belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden resultaten) voor het welzijn van de diersoort waarvoor dit houderijvoorschrift geldt
weergegeven. Handhavers monitoren op de (afwezigheid van) negatieve resultaten. Houders zorgen er voor dat negatieve resultaten afwezig zijn en zouden
bovendien moeten streven naar het vóórkomen van positieve resultaten.
Best practices
Vervolgens beschrijven wij de handreikingen voor het houden en verzorgen van deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste
bereikt kunnen worden. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte
bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren. Goed dierenwelzijn is namelijk méér dan de afwezigheid van negatieve factoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Soortbeschrijving + Habitat, voeding en gedrag in de natuurlijke omgeving
Onderwerp
Nederlandse naam:
Engelse naam:
Latijnse naam:
Taxonomische plaatsing

Internationale
nationale
beschermingsstatus

Literatuurreferenties
Hamster
Hamster
Subfamilie: Cricetinae
ORDER: Rodentia

Pallas, 1773

FAMILY: Cricetidae
SPECIES: Phodophus sungorus (Russische dwerghamster, als model voor ‘de hamster’)
SUB-SPECIES: nvt
VARIETEIT: nvt
RAS: nvt
en IUCN-status:
Red List Category & Criteria:
Least Concern ver 3.1
Year Published:

2008

Date Assessed:

2008-06-30

Assessor/s:

Tsytsulina, K.

Reviewer/s:

Amori, G. & Temple, H.

IUCN

Justification:
A widespread species with no known major threats, hence listed as Least Concern.
http://www.iucnredlist.org/details/17037/0
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
LICG
Hamsters zijn kleine knaagdiertjes die er met hun bolle wangen, zachte vachtjes en korte pootjes erg
aaibaar uitzien en vrij tam kunnen worden. Hamsters slapen overdag, zeker de Syrische hamsters, en
RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

kunnen bijten als ze wakker gemaakt worden.
Er zijn zo'n twintig verschillende hamstersoorten, die lang niet allemaal als huisdier worden gehouden.
Hamsters die geschikt zijn als huisdier zijn onder andere de Syrische hamster (Mesocricetus auratus) en
een aantal dwerghamstersoorten. Een dwerghamstersoort die veel als huisdier gehouden wordt, is de
Russische dwerghamster (Phodopus sungorus). Daarnaast zijn er ook nog de Campbelli dwerghamster,
Roborovski dwerghamsters en de Chinese dwerghamster.

Morfologie

Fysiologie

De Russische dwerghamster, Phodopus sungorus, staat niet op de positieflijst zoogdieren die in juni
2013 door het ministerie van EZ bekend is gemaakt.
HOOGTE (indien relevant) (cm/m): [pm]
GEWICHT (g/kg): [pm] gram
LENGTE (cm/m): [pm] cm
KLEUR: De verschillende hamstersoorten komen voor in verschillende kleuren en vachtstructuren. Zo LICG
zijn er gladharige hamsters, maar ook dieren met lang haar of een rex-vacht (gekrulde vacht). Syrische
hamsters met een goudkleurige vacht (wildkleur) heten goudhamsters, maar de Syrische hamster komt
ook voor in andere kleuren.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
HARTSLAG (/min): ? per minuut.
LICHAAMSTEMPERATUUR (▫C): rectale temperatuur 37,9 C.
ADEMHALING (/min): ? per minuut.

OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
IUCN
Reproduce during warm time of the year, sometimes in winter too. From April to September has 5-6
litters (in Kazakhstan), with 4-11 young in each. Young start to reproduce when their weight is about
20g.
Hamsters zijn schemer- en nachtdieren. Overdag slapen ze graag en laten ze zich niet veel zien. De LICG
Natuurlijke habitat en Russische dwerghamster vormt een uitzondering op de regel, die is ook wel overdag actief. Syrische
voorkomen:
hamsters en langstaart dwerghamsters zijn goede klimmers, maar de kortstaartdwerghamster soorten
leven vooral op de grond.
RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

In de natuur houden Syrische hamsters een winterslaap. Dit gebeurt echter doorgaans pas als de
temperatuur onder de tien graden Celsius blijft, wat in onze huiskamers niet voorkomt. Het is niet LICG
nodig voor de gezondheid van de hamster om een winterslaap te houden. Een hamster in winterslaap
ligt half opgerold met de voorpootjes vooruit en voelt koel, maar wel zacht, aan. Is uw hamster toch in
winterslaap gegaan en wilt u hem er uit halen, warm hem dan langzaam op.
Distributed in dry steppes and semi-deserts of SW Siberia, E Kazakhstan, and in one isolated area in
Khakassia (Russia). Solitary. Burrows have multiple passages with one or two cells. Wintering nest can IUCN
be up to 1 m below the ground. Often uses other rodents' burrows, sometimes lives very close to other
species. Does not hibernate.
IUCN
KLIMAAT TYPE EN TEMPERATUREN:
Inhabits dry plane and mountain steppes, including sandy, solty and rubbly ones.
VOCHTIGHEID EN NEERSLAG:
HOOGTE: tot 1200m

IUCN

STREEK OF LAND VAN VOORKOMEN: Zie kaartje
IUCN
Terrestrial
VOERZOEKGEDRAG:
Natuurlijke voeding en Een hamster kan hamsteren, dat wil zeggen dat het dier eten verzamelt in twee grote wangzakken en LICG
voerzoek gedrag:
dit vervolgens meeneemt naar het hol.
Feeds on seeds, insects and larvae.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
In winter accumulates a large amount of hypodermic fat that helps them to survive freezing
temperatures.
Drinken

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

IUCN
IUCN

Doelvoorschriften
In onderstaand schema zijn de belangrijkste doelvoorschriften voor het waarborgen van het welzijn van de hamster weergegeven. Positieve indicatoren duiden
er op dat het dier beter dan de minimumnormen gehouden wordt. Negatieve indicatoren zijn een signaal dat risico bestaat dat het dier onder de
minimumnormen gehouden wordt. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de
wijze waarop het dier gehouden wordt kritisch te bezien.

Passende reactie op honger/dorst.

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

VOEDING
• Goede eetlust.
• Willen en kunnen eten.
• Normaal eetpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

VOEDING
• Slechte eetlust.
• Afwijkend eetpatroon.
• Slechte lichaamsconditie
• Traagheid, sloomheid.
• Gebitsafwijkingen

EETGEDRAG

EETGEDRAG

• Voldoende eetlust.
• Voedselzoekgedrag en onderzoeksgedrag willen en kunnen
vertonen.

• Slechte eetlust.
• Onsuccesvol of geen voedselzoekgedrag.
• Gedragsafwijkingen
(apathie,
stereotypie,
traliebijten).

DRINKEN:

DRINKEN:

• Normaal drinkpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

• Afwijkend drinkpatroon
• Slechte lichaamsconditie.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Passende reactie op
klimatologische omstandigheden.

Passende reactie op verwonding of
ziekte.

Passende respons op sociale
interacties

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (’s nachts en in
de schemering actief).
• Gepaste wisseling van lichaamsconditie al naar gelang de
wisselingen van het seizoen.
• Gepaste conditie vacht/verenkleed
• Afkoeling zoeken en vinden.
• Beschutting zoeken en vinden.

• Slechte conditie vacht
• Lichaamsconditie slechter dan verwacht in
relatie tot het seizoen

• Goede lichaamsconditie.
• Alert en actief, normaal gedrag.
• Functioneel immuunsysteem [vlot herstel van ziekte, gepaste
wondgenezing].
• Geen schade, beschadigingen of verwondingen.
• Rust en beschutting zoeken en vinden.

• Slechte lichaamsconditie.
• Ziekte gedrag, o.a. lethargie, niet meer alert en
actief, slechte eetlust, wegkruipen.
• Gevoelig voor ziekten en infectie.
• Wonden aanwezig, slechte wondgenezing.
• Onregelmatige ademhaling.
• Vocalisaties: kreunen/steunen; piepen/krijsen
bij aanraking.

• Passende reactie op sociale en niet sociale omstandigheden
[zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Is alert op de omgeving.
• Succesvolle voortplanting, produceren van vitale
nakomelingen.

• Veel vluchten/wijken voor elkaar.
• Vechten
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, vermagering, slechte vacht.
• Voortplantingsstoornissen, te grote sterfte jongen

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Vertonen van soortspecifiek gedrag
in de juiste vorm op het juiste
moment

Het volledige spectrum van
emotionele statussen ervaren en
daar passend op reageren

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (’s nachts en in
de schemering actief).
• Passende reactie op sociale en niet sociale uitdagingen en
omstandigheden [zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Soortspecifiek voedselzoekgedrag en exploratiegedrag Knagen
en klimmen) willen en kunnen vertonen.
• Voldoende beweging zoeken en vinden.
• Goede uitscheiding en ook locatie kunnen vinden.
• Rust- en slaapplekken zoeken en vinden.
• Sociaal en solitair poetsgedrag willen en kunnen uitvoeren.

• Verschuivingen in tijdsbudget (te veel slapen of
te veel actief).
• Sloomheid, apathie.
• Geen spelgedrag vertonen.
• Geen exploratie vertonen.
• Redirectie agressie naar soortgenoot en/of
eigenaar.
• Gedragsafwijkingen (traliebijten).
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, slechte vacht.

• Het uitoefenen van angstgerelateerd gedrag en
stressreacties, evenals speel- en ander pleziergerelateerd
gedrag in de juiste context.

• Niet passende emotionele reacties (traagheid,
overreactie); afwezigheid van passende
emotionele reacties

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Handreiking voor de houderij
Hieronder vindt u de handreiking voor het houden en verzorgen van de Hamster. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen
van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren.

Onderwerpen
Voeding en drinken

Aandachtsgebied
Referentie (bron)
VOEDING EN VOERMETHODEN:
LICG
huisdierenbijsluiter
Alle hamstersoorten hebben dierlijke eiwitten nodig om gezond te blijven. In de natuur eten ze Hamster, juni 2013
bijvoorbeeld insecten om in deze behoefte te voorzien. In compleet hamstervoer zitten alle
voedingsstoffen die een hamster nodig heeft. Het is beter om biks te voeren dan om gemengd voer te
geven. Uit het gemengde voer snoept een hamster vaak de lekkere zaden en noten die erg vet zijn en
weinig calcium bevatten. Hierdoor wordt het voer te eenzijdig en kan het dier bijvoorbeeld gaan lijden
aan botontkalking.
De hoeveelheid biks is tien tot twaalf gram per dier per dag. Dit kan aangevuld worden met groenten of
fruit, of bijvoorbeeld een klein stukje kaas of ei. Ook kunt u soms wat katten- of hondenbrokjes geven.
Zorg er wel voor dat u de hamster niet overlaadt met extraatjes. Als u ziet dat het dier het speciale
hamstervoer laat staan, krijgt hij teveel 'lekkers' en loopt u het risico dat hij belangrijke voedingsstoffen
mist. Ook zou hij dan suikerziekte kunnen ontwikkelen.
DRINKEN EN DRINKMETHODEN:
Hamsters hebben onbeperkt vers drinkwater nodig. Dit kunt u geven in een bakje of in een drinkflesje.
Controleer bij een drinkflesje dagelijks of de drinknippel niet verstopt is geraakt.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Hamsters moeten kunnen knagen om hun tanden af te laten slijten. Geef daarom takken van
bijvoorbeeld wilg en eventueel af en toe noten.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013
LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

Huisvesting

BEHUIZING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Een hamsterkooi moet goed geventileerd en knaagbestendig zijn. Hamsters hebben ruimte nodig. De Hamster, juni 2013
minimale afmeting voor een hamsterkooi is 70 x 50 of 80 x 40 centimeter, voor Syrische hamsters is
groter nog beter. Een verdieping is prettig zodat het oppervlak van de kooi wordt vergroot. Het beste is
een kooi met horizontale spijlen, zodat de hamster kan klimmen. Pas wel op dat hij niet van grote
hoogte kan vallen. Let bij dwerghamsters op dat de tralies niet te ver uit elkaar staan, want zij kunnen
gemakkelijk ontsnappen.
De diepte van de onderbak is ook belangrijk: hamsters maken in de natuur een slaapkamer op zo’n 50
centimeter diepte en graven graag. Hoe meer een hamster kan graven, hoe minder hij afwijkend
gedrag zal vertonen zoals traliebijten. Een diepte van 40 tot 50 centimeter zou ideaal zijn, maar als dit
niet gehaald kan worden geldt: hoe dieper, hoe beter. Er zijn kooien in de handel met een speciale
diepe onderbak voor gravende knaagdieren, u doet uw hamster daar een groot plezier mee.
Soms worden hamsters in glazen bakken gehouden. Op zich is dat - als de hamster voldoende
bewegingsvrijheid heeft - geen probleem, maar een nadeel is wel dat de hamsters niet de gelegenheid
hebben tegen de spijlen op te klauteren. Voor kortstaartdwerghamsters zijn deze verblijven wel erg
geschikt.
De meeste hamstersoorten zijn zindelijk. Het is verstandig om in de hoek van de kooi waar de hamster
zijn behoefte doet wat kattenbakvulling op de bodem te leggen. Zo is de toiletplaats gemakkelijk
schoon te houden. Kies geen klompvormende korrels, deze kunnen bij inslikken verstopping
veroorzaken.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
LICG
huisdierenbijsluiter
Geschikte bodembedekkers voor hamsters zijn bijvoorbeeld materialen op basis van maïs, houtpulp, Hamster, juni 2013
papier of hennep. U kunt ook houtkrullen (zaagsel) gebruiken, maar er zijn aanwijzingen dat
houtkrullen van naaldhout slecht voor de gezondheid van de hamster kunnen zijn. Bij langharige
hamsters zult u een bodembedekker moeten zoeken die niet te veel in het haar blijft hangen, zaagsel is
dan niet geschikt. Zorg ervoor dat de bodembedekking goed absorbeert en stofvrij is.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

SCHUILMOGELIJKHEDEN:
LICG
huisdierenbijsluiter
In het hamsterhok is een donkere schuilplaats noodzakelijk, waarin de hamster kan slapen. Hiervoor Hamster, juni 2013
zijn speciale hamsterhuisjes te koop. Ook is het mogelijk om de hamster zelf een holletje te laten
maken, maar dan moet er wel voldoende bodembedekking in de kooi aanwezig zijn.
SOCIAAL:
LICG
huisdierenbijsluiter
Voor Chinese dwerghamsters en Syrische hamsters geldt dat het solitair levende dieren zijn. In het wild Hamster, juni 2013
zoeken ze hun soortgenootjes alleen op om te paren, en zodra de moeder haar jongen heeft
grootgebracht, verlaten zij het nest om alleen verder te leven. Deze hamsters kunnen dus niet samen
met soortgenoten in één verblijf worden gehouden, ze zijn dan agressief tegen elkaar. Dit begint in de
puberteit: voor die tijd gaat het vaak nog goed. De vrouwtjes zijn het meest agressief.
Sommige hamstersoorten, zoals de Russische dwerghamster, Roborovski dwerghamster en Campbelli
dwerghamster leven van nature in kleine groepjes. Toch gaat het samenleven ook bij deze
dwerghamsters in gevangenschap vaak niet goed. Bij Roborovski’s en soms Campbelli’s lijkt dit iets
beter te gaan dan bij Russische dwerghamsters: bij Russen loopt dit vaak niet goed af dus houd deze
liever alleen. Wilt u van de andere twee soorten meer dan één dwerghamster, neem dan twee hele
jonge dieren (van hetzelfde geslacht), bijvoorbeeld uit hetzelfde nest, zodat ze van jongs af aan samen
zijn. Zet nooit zomaar een nieuwe hamster bij uw hamster in de kooi. Zorg voor een flinke kooi met
meerdere slaaphuisjes en veel speelgoed dat u regelmatig afwisselt, zodat de dieren iets te doen
hebben. Controleer regelmatig of de dieren geen wondjes hebben. Merkt u dat uw dwerghamsters
ruzie maken, dan zult u hen uit elkaar moeten halen en in twee gescheiden kooien moeten huisvesten.
VERRIJKING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Hooi is ook nodig, zowel als voer als om holletjes mee te maken. Ook papier is geschikt als Hamster, juni 2013
nestmateriaal. Gebruik géén synthetische ‘hamsterwatten’, dat kan de wangzakken of de darmen van
de hamster verstoppen en draden van het materiaal kunnen zijn pootjes afknellen.
Hamsters hebben graag beweging. Als de hamsters niet kunnen ontsnappen en de omgeving veilig is, is
het verstandig om ze van tijd tot tijd buiten de kooi de pootjes te laten strekken. Zorg er ook voor dat
ze in hun verblijf wat te doen hebben. Daarvoor zijn er hamsterspeeltjes, schuilplaatsen en loopradjes
te koop bij de dierenspeciaalzaak. Kies altijd voor een gesloten looprad zonder spijlen en zonder

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

standaard, zodat de hamster niet knel kan komen te zitten met bijvoorbeeld zijn poten of zijn kop. Als
de hamster continu in het radje loopt, is het beter om het rad af en toe even weg te zetten zodat het
dier zichzelf niet uitput. Zorg voor veel afwisseling in het speelgoed: kartonnen doosjes, wc-rolletjes,
ongeverfde houten speeltjes of nestmateriaal om mee te bouwen en te versnipperen houden de
hamster bezig. Ook kunt u stukjes droog voedsel verstoppen zodat de hamster dit zelf kan zoeken.
Hamsters vinden het prettig om een zandbadje te kunnen nemen. Zet een zware, lage schaal met
chinchillazand neer zodat ze er in kunnen rollen.
VENTILATIE.
LICHTREGIME:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
TEMPERATUUR:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
VERZORGING:
U moet de kooi regelmatig schoonmaken. Vervang wekelijks het bodemmateriaal. U kunt een deel van
het materiaal dat niet erg vies is, laten liggen, zodat de kooi voor de hamster nog als ‘thuis’ ruikt. Maak
ook de inrichting zoals loopradje of slaaphuisje, zandbadje, drinkflesje en voerbakje schoon. Omdat
hamsters voedsel in hun nest bewaren, moet u dit dagelijks even controleren. Verwijder voer dat kan
bederven.

Soms moeten de nagels van een hamster worden geknipt. Om te voorkomen dat u in het leven knipt,
kunt u dit door de dierenarts laten doen, maar als u voorzichtig te werk gaat, kunt u het met een

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

speciaal nageltangetje zelf doen.
Als u een langharige hamstersoort heeft, moet de vacht regelmatig (voorzichtig!) ontward en gekamd
worden.
VEILIGHEID (inslikgevaar; beschadiging):
REFERENTIES:
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
VOEDSEL ZOEK EN VOEROPNAME GEDRAG:
Gezondheid

ZIEKTEN (beschrijf hier bijzonderheden omtrent medische aandoeningen bij deze soort):
LICG
huisdierenbijsluiter
Een gezonde hamster heeft een glanzende vacht en een levendige uitstraling. De oogjes zijn helder en Hamster, juni 2013
droog, en de nagels niet te lang. Een gezonde hamster ademt rustig en regelmatig.
Hamsters zijn over het algemeen sterke dieren. Ze worden niet snel ziek maar als u ziet dat het dier
sloom, lusteloos of apathisch is, is de kans groot dat hij iets onder de leden heeft. Ook is het verstandig
alert te zijn op de volgende verschijnselen: een opgetrokken rug, sterke vermagering, een mottige
vacht, veel water drinken en diarree (vaak herkenbaar aan plakkerige ontlasting in de vacht).
Het is vaak moeilijk om te zien of een hamster niet goed eet of drinkt. Als een hamster geen eetlust
heeft, blijft het dier nog wel hamsteren. Het voerbakje raakt in dat geval dus wel leeg, maar het
holletje ligt vol ongebruikt voedsel. Om te voorkomen dat een hamster ziek wordt, is het zaak de kooi
goed schoon te houden, en ervoor te zorgen dat het dier gezonde, uitgebalanceerde voeding
binnenkrijgt.
De wangzakken van de hamster worden gebruikt om voedsel in te verzamelen, maar ze kunnen ook
verstopt raken door bijvoorbeeld synthetisch, onverteerbaar nestmateriaal of kleverig snoepgoed. Dat
kan ook voorkomen als de hamster niet goed kan kauwen doordat zijn tanden en kiezen niet goed op
elkaar aansluiten.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Diarree bij de hamster kan komen door verkeerde voeding of door een infectie met een bacterie die
darmontstekingen veroorzaakt. Dat laatste wordt ook wel natstaart of ‘wet tail’ genoemd en komt
vooral voor bij jonge hamsters. Hierbij is snelle behandeling nodig om de bacterie te remmen en
uitdroging te voorkomen. Stress is een factor in het ontstaan van de ziekte. Diarree kan ook ontstaan
na gebruik van antibiotica, omdat deze de darmflora aantasten waardoor ongewenste bacteriën
kunnen uitgroeien.
Hamsters kunnen hartklachten krijgen als ze ouder worden, vanaf zo’n anderhalf jaar, waarbij ze snel
gaan ademen, sloom worden, slecht eten en koude pootjes hebben. Met behulp van medicijnen kan
daar soms iets aan worden gedaan.
Bij hamsters komt soms suikerziekte (diabetes) voor. Dit kan erfelijk zijn maar ook voeding is een
belangrijke factor. Om diabetes te voorkomen is het belangrijk een goede kwaliteit voer te geven, de
hamster niet te overvoeren en spaarzaam te zijn met snoepgoed en vette voedingsmiddelen.
Andere aandoeningen bij hamsters zijn verwondingen, tandproblemen, en soms verkoudheid of
longontsteking. Raadpleeg bij twijfel over de gezondheid van uw hamster altijd een dierenarts.
Hamsters hebben geurklieren op hun flanken, en bij mannetjes zijn deze meer ontwikkeld; ze zijn soms
te zien doordat de vacht daar wat vochtig is.
Vrouwelijke hamsters scheiden elke vier dagen een witte substantie uit, dit hoort bij hun normale
cyclus en is geen reden tot ongerustheid.
Gedrag

RDA

BIORITME
LICG
huisdierenbijsluiter
De hamster is een knaagdier dat 's nachts en in de schemering actief is. De Syrische hamster Hamster, juni 2013
('goudhamster') en de Chinese dwerghamster leven solitair en kunnen absoluut niet samen met
soortgenoten worden gehouden. De andere dwerghamsters kunnen soms wel met meerdere dieren
gehuisvest worden, maar ook dat gaat lang niet altijd goed en vaak is het verstandiger om voor één
dier te kiezen. Hamsters worden tussen de twee en drie jaar oud.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

EXPLORATIEGEDRAG:
Wanneer hamsters los mogen lopen, kunnen ze door knagen veel schade veroorzaken. Pas op met
snoeren, en let ook op dat het dier niet in een ruimte kruipt waar hij niet meer uit kan komen
(bijvoorbeeld onder het aanrecht). Het is beter om een deel van de kamer af te zetten met een ren
(met smalle spijltjes of gesloten schotten!) en er bij te blijven als u de hamster wilt laten rondlopen.
LOCOMOTIE GEDRAG:
Hamsters hebben graag beweging.
VOORTPLANTINGSGEDRAG EN OPGROEI:
Het verschil tussen mannetjes en vrouwtjes is bij jonge hamsters te zien als u onder de staart kijkt. Bij
vrouwtjes is de afstand tussen de anus en de plasopening veel kleiner dan bij mannetjes. Bij vrouwtjes
is daar bovendien de vulva te zien, terwijl er bij mannen haar groeit tussen beide openingen. Bij
volwassen hamsters is het geslachtsonderscheid gemakkelijker te maken: als u van bovenaf kijkt, ziet u
dat vrouwtjes een afgerond achterwerk hebben. Dat van mannetjes loopt toe in een punt.

Hamsters zijn op een leeftijd van vier tot vijf weken al vruchtbaar (oborovski’s en Chinese
dwerghamsters meestal iets later, maar als ze erg jong zijn, zijn ze nog niet in staat een nestje groot te
brengen. Roborovski dwerghamsters planten zich in de natuur pas voort na hun eerste winter, maar
inmiddels planten ze zich in gevangenschap ook wel voort zonder eerst een koudere periode te hebben
doorgemaakt.

Zet nooit zomaar een mannetje en een vrouwtje bij elkaar, ze kunnen dan gaan vechten. Een
hamstervrouwtje is eens per vier dagen bereid te paren. De draagtijd is afhankelijk van de soort:
ongeveer 16 dagen bij de Syrische hamster, rond 18 dagen bij de Campbelli dwerghamster, zo’n 19
dagen bij de Russische dwerghamster en 21 dagen bij de Roborovski en de Chinese dwerghamster. Per
keer worden er ongeveer vijf tot acht jongen geboren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013
LICG
huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

Pasgeboren hamsters zijn kaal en blind, en erg klein. Als de moeder zich bedreigd of niet op haar
gemak voelt, bestaat de kans dat ze haar jongen doodt of opeet. Als de jongen twee weken oud zijn,
nemen ze al regelmatig een kijkje buiten het nest. Op de leeftijd van drie tot vier weken (vier bij
Roborovski’s) kunnen ze apart van de moeder gehuisvest worden. Zorg ervoor dat mannetjes en
vrouwtjes van elkaar gescheiden worden.
HANDLING:
LICG
huisdierenbijsluiter
Hamsters kunnen bijten, maar doen dit niet vaak. Als een hamster bijt, is dit meestal omdat hij ziek is, Hamster, juni 2013
ergens pijn heeft of omdat hij te hardhandig wordt opgepakt. Ook wanneer hamsters uit hun slaap
gewekt worden, kunnen ze erg schrikken en dan bijten. Hamsters kunnen erg tam worden. Het is
verstandig de hamster van jongs af aan regelmatig op te pakken en te aaien, zodat hij eraan went.
Til het diertje altijd voorzichtig op door hem van voren of opzij rustig in uw handen te scheppen en laat
hem in het kommetje van uw hand zitten. Een hamster kan het als bedreigend ervaren als u hem
onverwachts van boven oppakt, en zal dan proberen te vluchten of bijten. Hamsters zijn erg snel, let
dus op dat ze niet uit de hand of van tafel springen. Vooral Roborovski dwerghamsters zijn razendsnel
en moeilijk te vangen als ze ontsnappen! Laat ze daarom niet door kleine kinderen hanteren.
Voor alle hamsters geldt dat ze klein en teer zijn, daarom is het zaak kinderen te leren dat ze er heel
voorzichtig mee om moeten gaan. Blijf erbij als de kinderen een hamster willen oppakken. Een hamster
is te klein en te teer om daadwerkelijk geknuffeld te worden.
DAG-NACHTRITME:
LICG
huisdierenbijsluiter
Hamsters zijn ’s nachts en in de schemering actief.
Hamster, juni 2013
THERMOREGULEREND GEDRAG:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Overigen:

VEILIGHEID MENS (fysiek gevaar):
Hamsters kunnen bijten, maar doen dit niet vaak. Als een hamster bijt, is dit meestal omdat hij ziek is,
ergens pijn heeft of omdat hij te hardhandig wordt opgepakt. Ook wanneer hamsters uit hun slaap
gewekt worden, kunnen ze erg schrikken en dan bijten. Hamsters kunnen erg tam worden.
MATE VAN INVASIVITEIT (overlevingskans bij ontsnapping) en SCHADE:

LICG huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

IDENTIFICATIE & REGISTRATIE:

AANSCHAF:
U kunt een hamster aanschaffen bij een fokker, een dierenspeciaalzaak of een asiel of
knaagdierenopvang. De prijs van een hamster hangt af van de soort, vachtkleur en vachtsoort.

Over het algemeen kunt u voor minder dan twintig euro slagen. Een hamsterkooi, compleet ingericht
met huisje, drinkflesje en voerbak is bij de dierenspeciaalzaak te koop vanaf ongeveer vijftig euro, maar
dit is ook afhankelijk van het formaat van het verblijf. Terugkerende kosten zijn die voor hooi,
bodembedekker en voer. Daarnaast kunt u voor kosten komen te staan als uw dier onverhoopt ziek
wordt.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG huisdierenbijsluiter
Hamster, juni 2013

HOUDERIJVOORSCHRIFT
Diersoort:

Cavia

Voorbeeld houderijvoorschrift, opgesteld op basis van de informatie van het LICG, het Diergeneeskundig
Memorandum (jubileumeditie 2013) en het IUCN

Indiener :

RDA-bureau

Contactgegevens

drs. L. Hoedemaker, secretaris | 070
070-378
378 5258 |L.Hoedemaker@rda.nl

Versienummer

1.0

Datum, plaats:

26 november 2013, Den Haag

RDA

ONDER VOORWAARDEN
RDEN HOUDEN VAN DIEREN

Checklist relevante wetgeving:
Houden toegelaten onder wet- en regelgeving omtrent gevaar voor de volksgezondheid (besmetting en zoönosen):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder gestelde regelen Gevaarlijke dieren:
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de in de Flora- en Faunawet gestelde regelen (o.a. mb.t. invasieve soorten):
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

Houden toegelaten onder de CITES reglementen, EU Richtlijnen m.b.t. soortbescherming?
X Ja

□ Nee

Referentie: [pm referentie invoegen]

Overig te melden:
Indien aan al het bovenstaande voldaan, dan kunnen specifieke houderijvoorschriften opgesteld worden voor de betreffende soort.
NB: deze checklist valt ook onder de toetsing door de Toetsingscommissie.
RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Zorgen voor dieren
Zorgplicht
De zorg van een huisdier vereist een grote verantwoordelijkheid van een (potentiële) eigenaar. Sommige dieren zijn moeilijker te houden dan andere, maar
voor elk dier geldt dat de eigenaar de plicht heeft er goed voor te zorgen, passend bij de behoeften van het dier. Uiteraard liggen die verplichtingen ook elders
in de keten van de dierhouderij: van aanschaf tot houden, dan wel bij andere deelnemers die rollen en (zorg)taken op zich hebben genomen ten aanzien van
huisdieren: van importeur/exporteur, detaillist, kweker of fokker, liefhebbersverenigingen, maar ook dierenartsen, asielen en opvang, etc. Ieder vanuit zijn
eigen rol, kennis en kunde.
Verantwoording afleggen
In de zienswijze Verantwoord houden (RDA,2009) is het uitgangspunt dat diegene die een dier houdt, aanspreekbaar moet zijn op de wijze waarop hij zijn dier
houdt. De dierhouder dient op de volgende wijze invulling aan zijn verantwoordelijkheden te geven: “…Alvorens een dier te houden dient hij zich op de hoogte
te stellen van de behoeften van het dier en hoe daarin kan worden voorzien. Hij dient het dier zo goed mogelijk te verzorgen en te huisvesten en dient zijn kennis
en kunde op dit gebied actueel te houden …. Hij dient daartoe, in eerste instantie op sectorniveau, verantwoording aan de maatschappij af te leggen…”
Welbevinden is de norm
Het optimale niveau van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid, dient naar de mening van de Raad het vertrekpunt te zijn. Welbevinden is de norm en daar
mag men alleen van afwijken als er zwaarwegende belangen in het spel zijn. Overigens is de Raad van mening dat dierenleed helemaal niet mag voorkomen
(RDA/2009).
Extra aandachtspunten
Het mag voor zich spreken dat de dierhouderij vele aanverwante facetten kent, die verder strekken dan alleen het dier in de huiskamer of tuin houden.
Sommige mensen wensen competitieve elementen te verbinden aan hun houderij en doen mee aan tentoonstellingen en keuringen, weer anderen kweken of
fokken met hun huisdier of houden een dier voor de sport. Uiteraard kan elke houderijvorm weer andere aandachtsgebieden met zich meebrengen ten
aanzien van dierenwelzijn. Denk maar aan onderwerpen als transport (diersoort specifiek), quarantaine, specifieke kweek- en fokprocedures (geboorte,
moeder-nakomelingzorg), maar ook nazorg en opvang: wat te doen bij overlijden van een houder of als een houder niet meer in staat is om voor zijn dier te
zorgen door welke reden dan ook?

Deze houderijvoorschriften geven aan wat er nodig is om het welzijn en de gezondheid van genoemde huisdiersoort te toetsen en te
bevorderen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Uitgangspunten voor de houderijvoorschriften
Dierenwelzijn wordt als volgt gedefinieerd:
Een dier verkeert in een positieve staat van welzijn indien het in staat is om adequaat te reageren op: honger, dorst en onjuiste voeding; thermaal
en fysiek ongemak; verwondingen en ziekten; angst en chronische stress, en het de vrijheid heeft om normale, soortspecifieke gedragspatronen
te vertonen, die het dier in staat stellen om zich aan te passen aan de uitdagingen die de heersende omgevingsomstandigheden bieden, zodat het
dier een staat bereikt die het als positief ervaart.
(Uit: Zorgplicht Natuurlijk Gewogen, RDA (2012))
Minimumnormen en plusnormen
De Raad is van mening dat minimumnormen moeten worden opgesteld om te borgen dat een dier de vrijheid heeft om adequaat te reageren op honger, dorst,
onjuiste voeding, thermaal en fysiek ongemak, verwondingen en ziekten, angst en chronische stress. Lijden mag niet meer voorkomen.
Tegelijkertijd moet er naar gestreefd worden om een dier de vrijheid te geven om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen en om het de
mogelijkheid te bieden een staat te bereiken die het als positief ervaart. Dit streefniveau wordt vastgelegd in private, bovenwettelijke ‘plusnormen’. Overigens
zou de Raad graag zien dat het vertonen van normale, soortspecifieke gedragspatronen binnen afzienbare tijd ook onderdeel worden van de minimumnormen.
Doelvoorschriften
In de Houderijvoorschriften geeft de Raad de voorkeur aan doelvoorschriften boven middelenvoorschriften. Ten eerste zijn de middelvoorschriften (hokmaat,
etc.) wetenschappelijk vaak moeilijk te onderbouwen. Ten tweede is het welzijn van het dier nog niet geborgd met het voldoen aan de minimumvereisten voor
de verschillende houderijelementen, maar gaat het om het nettoresultaat van het houden en verzorgen. In het schema na de soortbeschrijving zijn de
belangrijkste doelvoorschriften (de te bereiken en te vermijden resultaten) voor het welzijn van de diersoort waarvoor dit houderijvoorschrift geldt
weergegeven. Handhavers monitoren op de (afwezigheid van) negatieve resultaten. Houders zorgen er voor dat negatieve resultaten afwezig zijn en zouden
bovendien moeten streven naar het vóórkomen van positieve resultaten.
Best practices
Vervolgens beschrijven wij de handreikingen voor het houden en verzorgen van deze diersoort, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste
bereikt kunnen worden. De Raad kiest daarbij voor best practices, omdat deze naast het waarborgen van een minimumniveau van dierenwelzijn ook de ruimte
bieden om een positief welzijnsniveau te faciliteren. Goed dierenwelzijn is namelijk méér dan de afwezigheid van negatieve factoren.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Soortbeschrijving + Habitat, voeding en gedrag in de natuurlijke omgeving
Onderwerp
Nederlandse naam:

Cavia

Engelse naam:

Guinee pig

Latijnse naam:

Cavia porcellus

Taxonomische plaatsing

ORDER: Rodentia
FAMILY: Caviidae
GENUS: Cavia
SPECIES: Cavia porcellus
SUB-SPECIES: nvt

Internationale
nationale
beschermingsstatus

Literatuurreferenties

VARIETEIT: nvt
RAS: nvt
en IUCN-status:
Vijf van de zes verwante cavia-soorten hebben de status Least Concern (ver 3.1)

Pallas, 1766

IUCN

OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia's (Cavia) of Guinese biggetjes is een geslacht van kleine Zuid-Amerikaanse knaagdieren uit de Cavia, januari 2013
familie Caviidae. Het zijn geen varkentjes en ze komen niet uit Guinea. Ze worden in bepaalde ZuidAmerikaanse landen als voedseldier gefokt. In de meeste andere landen zijn ze tamelijk populaire,
makkelijk te houden huisdieren.
De cavia is een knaagdier dat veel als huisdier gehouden wordt. Cavia’s hebben een langwerpig, wat
plomp lichaam met korte pootjes en kleine oortjes en ze hebben geen staart. Ze planten zich snel
voort. Een volwassen cavia kan dertig centimeter lang worden en weegt rond 1 kilo. Een zeugje
(vrouwtje) weegt vaak wat minder dan een beertje (mannetje).

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Fysiologie

Natuurlijke habitat
voorkomen:

Cavia’s zijn echte planteneters en hebben een knaagdierengebit met doorgroeiende tanden en
kiezen. Er moet extra aandacht besteed worden aan de vitamine C voorziening in het voer. De
gemiddelde levensverwachting van een cavia ligt tussen vier en acht jaar. Bij ver doorgefokte rassen
ligt dit gemiddelde meestal iets lager.
HOOGTE (indien relevant) (cm/m): nvt
GEWICHT (g/kg): ca 1 kg
LENGTE (cm/m): 30 cm
KLEUR:
De cavia komt in veel verschillende kleurslagen voor.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Er zijn verschillende rassen cavia’s, die van elkaar verschillen in vachttype en kleur. Een aantal
vachttypen zijn Gladharig, Teddy (met rechtopstaande, zachte haartjes), Rex (met stugge,
rechtopstaande en iets gekrulde haartjes), Borstelharig(met iets langer haar en overal op het
lichaam kruinen of ‘rozetten’), Gekruind (gladharig met een kruin op de kop) en Langharig (o.a.
‘Peruvian’, ‘Sheltie’ en ‘Coronet’, met hele lange haren). Er bestaan zelfs cavia’s zonder vacht: de
Skinny, met alleen wat haar op de kop, en de Baldwin, helemaal kaal.
HARTSLAG (/min): pm per minuut.
LICHAAMSTEMPERATUUR (▫C): rectale temperatuur pm C.
ADEMHALING (/min): pm per minuut.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Cavia’s kunnen zelf geen vitamine C aanmaken, dus het is erg belangrijk dat ze voldoende
binnenkrijgen via de voeding.
De wilde cavia komt voor op open vlaktes in Zuid-Amerika. De dieren leven daar in groepen met
en een strenge rangorde. Cavia’s zijn een groot deel van de dag bezig met het zoeken naar voedsel en
zijn daarbij vooral actief in de ochtend- en avondschemering. Ze slapen in holen die ze vinden of
zelf graven. Al 9000 jaar geleden werd de wilde cavia door de Inca’s gehouden voor het vlees. Later
is de cavia gedomesticeerd en verder ontwikkeld tot het dier dat we nu als huisdier kennen.
KLIMAAT TYPE EN TEMPERATUREN: Zie beschrijving onderaan
VOCHTIGHEID EN NEERSLAG:
HOOGTE:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG
LICG
LICG

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013
LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

VOERZOEKGEDRAG:
Natuurlijke voeding en Cavia’s zijn echte planteneters en hebben een knaagdierengebit met doorgroeiende tanden en
voerzoek gedrag:
kiezen. Cavia’s zijn een groot deel van de dag bezig met het zoeken naar voedsel en zijn daarbij
vooral actief in de ochtend- en avondschemering.
Bijzonderheden
Drinken

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Doelvoorschriften
In onderstaand schema zijn de belangrijkste doelvoorschriften voor het waarborgen van het welzijn van de Cavia weergegeven. Positieve indicatoren duiden er
op dat het dier beter dan de minimumnormen gehouden wordt. Negatieve indicatoren zijn een signaal dat risico bestaat dat het dier onder de
minimumnormen gehouden wordt. Houders moeten streven naar zo veel mogelijk positieve indicatoren. Negatieve indicatoren moeten aanleiding zijn om de
wijze waarop het dier gehouden wordt kritisch te bezien.

Passende reactie op honger/dorst.

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

VOEDING
• Goede eetlust.
• Willen en kunnen eten.
• Normaal eetpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

VOEDING
• Slechte eetlust.
• Afwijkend eetpatroon.
• Slechte lichaamsconditie.
• Traagheid, sloomheid.
• Gebitsafwijkingen (te lange
tanden)
• Oogafwijkingen (staar)

tanden,

witte

EETGEDRAG

EETGEDRAG

• Voldoende eetlust.
• Voedselzoekgedrag en onderzoeksgedrag willen en kunnen
vertonen.

• Slechte eetlust.
• Onsuccesvol of geen voedselzoekgedrag.
• Gedragsafwijkingen
(apathie,
locomotie
stereotypie).

DRINKEN:

DRINKEN:

• Normaal drinkpatroon.
• Goede lichaamsconditie.

• Afwijkend drinkpatroon (let op te veel drinken)
• Slechte lichaamsconditie.

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Passende reactie op
klimatologische omstandigheden.

Passende reactie op verwonding of
ziekte.

Passende respons op sociale
interacties

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Gepaste wisseling van lichaamsconditie al naar gelang de
wisselingen van het seizoen.
• Gepaste conditie vacht/verenkleed
• Afkoeling zoeken en vinden.
• Beschutting zoeken en vinden.

• Slechte conditie vacht/verenkleed
• Lichaamsconditie slechter dan verwacht in
relatie tot het seizoen
• Oververhitting

• Goede lichaamsconditie.
• Alert en actief, normaal gedrag.
• Functioneel immuunsysteem [vlot herstel van ziekte, gepaste
wondgenezing].
• Geen schade, beschadigingen of verwondingen.
• Rust en beschutting zoeken en vinden.

• Slechte lichaamsconditie.
• Ziekte gedrag, o.a. lethargie, niet meer alert en
actief, slechte eetlust, wegkruipen.
• Gevoelig voor ziekten en infectie.
• Wonden aanwezig, slechte wondgenezing.
• Onregelmatige ademhaling.
• Vocalisaties: kreunen/steunen; piepen/krijsen
bij aanraking.

• Passende reactie op sociale en niet sociale omstandigheden
[zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Is alert op de omgeving.
• Succesvolle voortplanting, produceren van vitale
nakomelingen.

• Veel vluchten/wijken voor elkaar.
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, vermagering, slechte vacht.
• Voortplantingsstoornissen, te grote sterfte jongen

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Vertonen van soortspecifiek gedrag
in de juiste vorm op het juiste
moment

Het volledige spectrum van
emotionele statussen ervaren en
daar passend op reageren

RDA

Positieve indicatoren

Negatieve indicatoren

• Normaal gedragspatroon/normaal tijdsbudget (specificeren).
• Passende reactie op sociale en niet sociale uitdagingen en
omstandigheden [zowel toenaderings- als vermijdingsgedrag].
• Soortspecifiek voedselzoekgedrag en exploratiegedrag willen
en kunnen vertonen.
• Voldoende beweging zoeken en vinden.
• Goede uitscheiding en ook locatie kunnen vinden.
• Rust- en slaapplekken zoeken en vinden.
• Sociaal en solitair poetsgedrag willen en kunnen uitvoeren.

• Verschuivingen in tijdsbudget (te veel slapen of
te veel actief).
• Sloomheid, apathie.
• Geen spelgedrag vertonen.
• Geen exploratie vertonen.
• Redirectie agressie naar soortgenoot en/of
eigenaar.
• Gedragsafwijkingen (specificeren).
• Hogere ziektegevoeligheid.
• Verwondingen, slechte vacht.

• Het uitoefenen van angstgerelateerd gedrag en
stressreacties, evenals speel- en ander pleziergerelateerd
gedrag in de juiste context.

• Niet passende emotionele reacties (traagheid,
overreactie); afwezigheid van passende
emotionele reacties

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Handreiking voor de houderij
Hieronder vindt u de handreiking voor het houden en verzorgen van de Cavia, waarmee de beoogde resultaten voor deze diersoort het beste bereikt kunnen
worden. De Raad kiest daarbij voor best practices in plaats van minimumnormen, omdat in de door de Raad gehanteerde definitie van dierenwelzijn ook
positieve elementen een belangrijke rol spelen. Goed dierenwelzijn is méér dan de afwezigheid van negatieve factoren. Best practices bieden ook ruimte voor
positieve elementen.

Onderwerpen
Voeding en drinken

Aandachtsgebied
Referentie (bron)
SOORT VOEDING:
LICG, huisdierenbijsluiter
U kunt uw cavia een dieet geven van hooi, droogvoer en groenten en beperkt fruit. Hooi en droogvoer is Cavia, januari 2013
verkrijgbaar bij de dierenspeciaalzaak. Droogvoer kan bestaan uit korrels (pellets) of gemengd voer. Bij
gemengd voer loopt u het risico dat de cavia’s selectief gaan eten en daardoor voedingsstoffen missen.
Kies daarom liever voor korrels die alle voedingsstoffen bevatten.
Cavia’s kunnen zelf geen vitamine C aanmaken, dus het is erg belangrijk dat ze voldoende binnenkrijgen
via de voeding. Droogvoer dat speciaal gemaakt is voor cavia’s bevat genoeg vitamine C, in tegenstelling
tot algemeen knaagdierenvoer. Let wel op dat het vitamine C gehalte na de uiterste houdbaarheidsdatum
niet meer voldoende is. Voor de zekerheid kunt u uw cavia dagelijks een kwart tabletje vitamine C (van 50
mg) geven. De cavia’s gaan dit na een aanvankelijke aarzeling vaak als een traktatie zien.
Twintig gram droogvoer per dag is genoeg. Het is belangrijk dat uw cavia de hele dag toegang heeft tot
voedsel, vooral hooi moet altijd beschikbaar zijn! Een wilde cavia is namelijk ook een groot deel van de
dag bezig met eten. Tussendoor kunt u bijvoorbeeld wortelloof, andijvie, radijsblad, paprika en witlof
bijvoeren, en als traktatie kunt u af en toe een klein stukje wortel of fruit zoals aardbei, peer of banaan
geven. Verder kunt u de cavia nog wat gras geven. Pas wel op met bermgras; dat kan vervuild zijn door
uitlaatgassen. Wees bovendien voorzichtig met het voeren van nieuwe soorten voedsel: de darmen van de
cavia moeten hier langzaam aan wennen dus begin met hele kleine stukjes.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Cavia’s ontwikkelen vroeg in hun leven een voorkeur voor bepaalde soorten voedsel en weigeren later
soms voedsel dat ze niet kennen, het is daarom handig hen op jonge leeftijd aan meerdere soorten voer te
wennen.
VOERMETHODEN:
VOER- EN DRINK METHODEN:
Er moeten een drinkflesje en voerbakje in het hok aanwezig zijn.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Cavia’s kunnen zelf geen vitamine C aanmaken, dus het is erg belangrijk dat ze voldoende binnenkrijgen
via de voeding. Droogvoer dat speciaal gemaakt is voor cavia’s bevat genoeg vitamine C, in tegenstelling
tot algemeen knaagdierenvoer. Let wel op dat het vitamine C gehalte na de uiterste houdbaarheidsdatum
niet meer voldoende is. Voor de zekerheid kunt u uw cavia dagelijks een kwart tabletje vitamine C (van 50
mg) geven. De cavia’s gaan dit na een aanvankelijke aarzeling vaak als een traktatie zien.
Huisvesting

BEHUIZING:
LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia’s zijn groepsdieren, dus kunnen het beste samen gehuisvest worden. Er zijn verschillende Cavia, januari 2013
combinaties mogelijk. Een paartje kan, maar dan moet het mannetje uiteraard gecastreerd zijn en daarna
moet men nog zes tot acht weken wachten voor men de dieren bij elkaar kan zetten. Twee of meer
zeugjes bij elkaar kan ook, liefst vanaf jonge leeftijd bij elkaar. Een combinatie van twee of meer zeugjes
en eventueel een gecastreerd beertje werkt over het algemeen goed. Twee beertjes kunnen vaak ook wel
samenleven als ze van jongs af aan bij elkaar zitten en er geen vrouwtjesdieren in de buurt zijn. Door de
rangorde binnen een groep cavia’s kunnen niet alle cavia’s zonder problemen bij elkaar in een hok leven,
en twee cavia’s die elkaar niet kennen zullen eerst de rangorde moeten bepalen. Niet alle dieren
combineren goed met elkaar, dus laat ze langzaam wennen en let op of het wel goed blijft gaan.
Een geschikt hok voor twee cavia’s heeft een oppervlakte van ongeveer 120 bij 50 centimeter. Cavia’s
kunnen niet goed klimmen of hoog springen, dus het hok hoeft niet hoger te zijn dan 50 centimeter. Wel
moeten de dieren ook kunnen rennen, daarvoor kunt u het beste een ren aan het hok koppelen of de
dieren regelmatig elders in een ren laten lopen.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

Als bodembedekking kunt u bijvoorbeeld hennepvezel gebruiken. Pas wel op dat de cavia hier niet steeds
van eet, dat kan verstopping geven. Zaagsel (houtvezel) wordt ook veel gebruikt, maar pas op dat dit niet
stoffig is, kies liefst voor ontstoft zaagsel. Er zijn aanwijzingen dat zaagsel van naaldhout op termijn
ongezond zou kunnen zijn. Er bestaat ook ontharst zaagsel.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
LICG, huisdierenbijsluiter
Hoewel men soms een konijn en een cavia bij elkaar zet, is dat in de meeste gevallen niet aan te raden. Ze Cavia, januari 2013
begrijpen elkaar niet, het konijn kan de cavia verwonden, ze hebben beide ander voer nodig en soms eet
de cavia aan de vacht van het konijn. Konijnen kunnen bovendien een bacterie (Bordetella) bij zich dragen
die dodelijk kan zijn voor de cavia. Geef uw cavia daarom liever een soortgenoot als gezelschap!
SCHUILMOGELIJKHEDEN:
Er moet het liefst een schuilplaats zijn waar uw cavia’s zich kunnen verstoppen.

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

VERRIJKING:
Bij de dierenspeciaalzaak zijn speeltjes te koop, zoals een hooibal.

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

VENTILATIE.
LICHTREGIME:
TEMPERATUUR:
LICG, huisdierenbijsluiter
De optimale omgevingstemperatuur ligt tussen de 18 en 21 graden Celsius. Zorg ervoor dat de Cavia, januari 2013
temperatuur niet boven 26 graden komt, cavia’s raken snel oververhit.
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
LICG, huisdierenbijsluiter
Sommige mensen kiezen ervoor om hun cavia’s buiten te huisvesten. Wanneer u uw cavia’s buiten wilt Cavia, januari 2013
houden, is het belangrijk dat ze een wind- en waterdicht hok hebben, met een dikke laag bodembedekking
en hooi. Laat de cavia’s in het voorjaar naar buiten gaan, zodat ze langzaam kunnen wennen aan de
koudere buitentemperatuur. Cavia’s kunnen zich beter warm houden als er meerdere dieren bij elkaar
zitten. Als het een paar dagen vriest, is het verstandig om het hok bijvoorbeeld in de schuur te zetten. Let
bij warm zomerweer op dat de cavia’s schaduw hebben en dat het niet te warm wordt in het hok.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

VERZORGING:
De bodembedekking moet minstens eens per week verschoond worden. Ververs dagelijks het water en
haal oude restjes groenvoer weg. Maak drinkflesjes en voerbakjes minstens eens per week goed schoon.
Vergeet daarbij de nippel van de fles niet.

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

De nagels van een cavia moeten regelmatig worden geknipt. U kunt dit bij de dierenarts of eventueel bij
de fokker of een kinderboerderij laten doen, maar na uitleg is het ook goed zelf te doen. Als de cavia niet
de beschikking heeft over vezelrijk voedsel (bijvoorbeeld hooi), kunnen er problemen met het gebit
optreden. Het is alleen mogelijk om zelf de tanden te zien, die dan te lang worden. Controleer dit
regelmatig.
Langharige cavia’s moeten dagelijks voorzichtig helemaal doorgekamd worden. Dit is flink bewerkelijk. Het
is handiger en ook prettiger voor de cavia om de lange haren gedeeltelijk te knippen als u er niet mee wilt
showen, maar ook dan moet de cavia regelmatig gekamd worden om klitten en vervilten te voorkomen.
Kortharige cavia’s kunt u eens per week even doorborstelen om vuil en losse haren uit de vacht te halen.
VEILIGHEID (inslikgevaar; beschadiging):
OPMERKINGEN (beschrijf hier bijzonderheden voor de soort):
Cavia’s zijn groepsdieren, dus kunnen het beste samen gehuisvest worden. Er zijn verschillende LICG, huisdierenbijsluiter
combinaties mogelijk. Een paartje kan, maar dan moet het mannetje uiteraard gecastreerd zijn en daarna Cavia, januari 2013
moet men nog zes tot acht weken wachten voor men de dieren bij elkaar kan zetten. Twee of meer
zeugjes bij elkaar kan ook, liefst vanaf jonge leeftijd bij elkaar. Een combinatie van twee of meer zeugjes
en eventueel een gecastreerd beertje werkt over het algemeen goed. Twee beertjes kunnen vaak ook wel
samenleven als ze van jongs af aan bij elkaar zitten en er geen vrouwtjesdieren in de buurt zijn. Door de
rangorde binnen een groep cavia’s kunnen niet alle cavia’s zonder problemen bij elkaar in een hok leven,
en twee cavia’s die elkaar niet kennen zullen eerst de rangorde moeten bepalen. Niet alle dieren
combineren goed met elkaar, dus laat ze langzaam wennen en let op of het wel goed blijft gaan.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

VOEDSEL ZOEK EN VOEROPNAME GEDRAG:
Gezondheid

ZIEKTEN (beschrijf hier bijzonderheden omtrent medische aandoeningen bij deze soort):
Bekende aandoeningen zijn schimmelinfecties en parasieten die de huid aantasten.
Een tekort aan vitamine C kan optreden bij verkeerde voeding of voeding die te lang wordt bewaard.
Verschijnselen van vitamine C gebrek zijn een ruwe vacht, slecht of niet eten, diarree, tandenknarsen en
andere tekenen van pijn, langzaam herstel van wondjes, kreupelheid en gevoeligheid voor infecties.
Een veel voorkomende aandoening is het doorgroeien van de tanden, wat kan komen doordat de tanden
niet netjes recht tegenover elkaar staan. Hierdoor kan de cavia niet goed meer eten. Controleer de tanden
regelmatig of laat de dierenarts dit doen. Als de tanden te ver doorgroeien, moeten deze worden ingekort.
Dit kan het beste gebeuren door ze te slijpen, want door veelvuldig knippen kunnen de tanden splijten en
kunnen ontstekingen ontstaan.
Ook kiezen kunnen doorgroeien of er kunnen haakjes ontstaan als het gebit niet goed op elkaar afslijt. Dit
kunt u zelf niet zien, laat de dierenarts daarom de kiezen van uw cavia controleren als u merkt dat het dier
minder goed eet, als hij kwijlt of een natte vacht heeft bij zijn mond. Kiezen kunnen geslepen of gevijld
worden. Een verkeerde stand van het gebit is vaak deels erfelijk.
De darmen van een cavia zijn gevoelig. Het is belangrijk dat ze altijd goed blijven werken, en daarvoor zijn
voldoende vezels nodig zoals uit hooi. Als een cavia iets verkeerds gegeten heeft, ergens pijn heeft,
gebitsproblemen heeft of last heeft van stress, kan het zijn dat hij minder gaat eten, waardoor zijn darmen
minder goed gaan werken en zelfs stil komen te liggen. Dat is gevaarlijk! Als uw cavia minder of helemaal
niet wil eten, moet u contact opnemen met uw dierenarts en niet te lang afwachten. Als de cavia niet eet,
is dwangvoeren vaak nodig.
Voetproblemen kunnen voorkomen bij cavia’s die veel op harde ondergrond lopen of bodembedekking
hebben die te hard of scherp voor hen is. Er ontstaan dan bobbels op de voetzolen en ontstekingen. Dit
heet pododermatitis. Vooral cavia’s die te dik zijn en cavia’s die te weinig bewegen hebben hier snel last
van. De ontstekingen kunnen helemaal doortrekken naar de botten van de cavia. Pododermatitis is pijnlijk
voor het dier en moeilijk te behandelen. Voorkom het daarom door de juiste ondergrond en

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

bodembedekking te kiezen, te zorgen dat deze schoon blijft en niet vochtig is, en te voorkomen dat uw
cavia te dik wordt.
Bij zeugjes komt geregeld beiderzijdse kaalheid voor op oudere leeftijd. Deze kaalheid gaat niet gepaard
met jeuk. Dit komt door teveel productie van oestrogenen (vrouwelijke hormonen) door aanwezigheid
van cysten (met vocht gevulde holten) op de eierstokken. Verwijderen van de eierstokken is dan de enige
zekere oplossing. Het op jonge leeftijd preventief castreren van vrouwelijke cavia’s voorkomt dat de cavia
op latere leeftijd cysten op de eierstokken ontwikkelt. De castratie zelf is echter ook niet zonder risico,
omdat het een echte operatie is. Kies als u belist voor castratie in elk geval een dierenarts die ervaring
heeft met het castreren van vrouwelijke cavia’s.
Bij satijncavia’s, die een speciale, glanzende vacht hebben, komt satijnziekte voor. Dit is een
stofwisselingsziekte die de botten aantast. Vroeger dacht men dat dit een vorm van osteodystrofie was,
maar dat blijkt niet te kloppen. De ziekte kan zich op elke leeftijd openbaren en begint vaak met moeilijk
bewegen, doordat de gewrichten door botwoekeringen gehinderd worden. De dieren proberen vaak hun
pootjes te ontzien, bijvoorbeeld door te gaan liggen of door ze omhoog te trekken. Ook worden de botten
broos, waardoor ze sneller dan normaal kunnen breken. Satijnziekte is waarschijnlijk een erfelijke
afwijking en er is geen behandeling tegen. Om de exacte oorzaken van satijnziekte te achterhalen en
wellicht de ziekte bij het fokken te kunnen voorkomen is meer onderzoek nodig.
Gedrag

BIORITME
LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia’s zijn een groot deel van de dag bezig met het zoeken naar voedsel en zijn daarbij vooral actief in de Cavia, januari 2013
ochtend- en avondschemering.
EXPLORATIEGEDRAG:
LOCOMOTIE GEDRAG:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

VOORTPLANTINGSGEDRAG EN OPGROEI:
LICG, huisdierenbijsluiter
Het onderscheid tussen een beertje en een zeugje is niet altijd makkelijk te maken. Wanneer een cavia op Cavia, januari 2013
zijn rug ligt, is bij de meeste beertjes net boven de anus een penis te zien, en zijn de balletjes (en het
penisbotje) te voelen. Bij jonge dieren kan het wat lastiger te zien zijn.

Een zeugje dat samen met een volwassen beertje gehouden wordt, kan al na vier weken vruchtbaar zijn.
De draagtijd van de cavia ligt tussen 65 en 72 dagen. Als de jongen geboren worden, wegen ze ongeveer
60 tot 110 gram en zijn ze volledig ontwikkeld. Een cavia krijgt gemiddeld twee tot vier jongen per worp.
Omdat een zeugje direct na het werpen weer vruchtbaar is, en gezien het feit dat jonge cavia’s zich al na
enkele weken voort kunnen planten, is het verstandig de jongen bij de moeder weg te halen als zij
ongeveer 300 gram wegen en ook de jonge zeugjes en beertjes van elkaar te scheiden. Bij kleine nestjes
moet u de mannelijke jongen na vier weken bij de moeder weghalen.
Een beertje kan, als het de bedoeling is dat hij bij één of meer vrouwtjes komt te zitten, gecastreerd
worden vanaf een leeftijd van twee maanden. Als het beertje nog niet bij vrouwtjes zit, kan de castratie
worden uitgesteld tot na een leeftijd van drie maanden zodat het dier beter uitgroeit; beertjes die
gecastreerd worden voor ze geslachtsrijp zijn, blijven vaak wat kleiner.
Een castratie van een zeug is een zwaardere operatie en wordt door de meeste dierenartsen onder
normale omstandigheden niet gedaan. Een dierenarts met ervaring kan de eierstokken wel verwijderen,
waarmee de mogelijkheid tot het ontwikkelen van afwijkingen aan de eierstokken voorkomen wordt.
Als u een nestje wilt, is het het beste om een zeugje voor het eerst te laten dekken als ze niet ouder is dan
zo’n 6 maanden, en het eerste nestje op een leeftijd van uiterlijk acht tot negen maanden te laten krijgen.
Als u langer wacht groeien de twee bekkenhelften vast, en kan het zeugje mogelijk niet meer op een
natuurlijke manier jongen krijgen. Al vanaf acht tot tien maanden kunnen de bekkenhelften van het
vrouwtje minder makkelijk scheiden om de jongen door te laten en wordt het geboortekanaal bovendien
verkleind doordat er meer vet aanwezig is. Vooral als het nest klein is en de jongen daardoor relatief groot

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

zijn kan dit problemen opleveren bij de geboorte.
Te vroeg laten dekken is uiteraard ook niet goed, het zeugje moet wel grotendeels uitgegroeid. Een
leeftijd van vier en een half tot zes maanden lijkt daarom optimaal te zijn voor een eerste dekking. Fok
echter nooit zomaar met uw cavia’s, want lang niet elke combinatie van ouderdieren is geschikt.
HANDLING:
LICG, huisdierenbijsluiter
Als een cavia valt, kan dit zeer ernstige verwondingen tot gevolg hebben. Wees dus voorzichtig bij het Cavia, januari 2013
vasthouden van uw cavia. Til een cavia altijd met twee handen op, waarbij u ook het achterlijf
ondersteunt. Een cavia kan het als bedreigend ervaren als u hem onverwachts van boven oppakt, en zal
dan proberen te vluchten. Leer kinderen daarom het dier voorzichtig te benaderen en houd altijd een
oogje in het zeil als ze een cavia willen oppakken.

Overigen:

DAG-NACHTRITME:
THERMOREGULEREND GEDRAG:
VEILIGHEID MENS (fysiek gevaar):
Cavia’s kunnen bijten, maar doen dit bijna nooit. Als een cavia bijt, kan dit zijn omdat hij ziek is of ergens
pijn heeft, maar ook dan zal hij niet snel bijten. De reactie van een cavia op gevaar is om te ‘bevriezen’ of,
als hij de kans krijgt, ineens weg te schieten. Het is wel mogelijk dat uw cavia uw vingers voor iets lekkers
aanziet als hij gewend is dat u hem voedsel door de tralies aangeeft. Steekt u vervolgens uw vingers
zonder voedsel in het hok, dan kan het dier zich vergissen.
MATE VAN INVASIVITEIT (overlevingskans bij ontsnapping) en SCHADE:
IDENTIFICATIE & REGISTRATIE:

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

AANSCHAF:
Cavia’s kunt u aanschaffen bij een dierenspeciaalzaak, een fokker of bij een asiel of knaagdierenopvang.
Let op of de cavia levendig is, een schone vacht heeft, schone oren, ogen en neus heeft en of de tanden
niet doorgegroeid zijn. Een gezonde jonge cavia zal eerder voor u vluchten dan naar u toe komen. Denk
hieraan als u een cavia uitzoekt. Zoekt u gezelschap voor uw oudere cavia, dan kan men u bij de
knaagdierenopvang vaak helpen om een cavia te vinden die goed met uw eigen cavia combineert.
De prijs van een cavia kan variëren, mede afhankelijk van het ras, en loopt uiteen van een tot enkele
tientjes. Een caviakooi, compleet ingericht met huisje, drinkflesje en voerbak is te koop vanaf ongeveer 65
euro. Een ren kost enkele tientjes. Houd rekening met bijkomende kosten, zoals eventuele castratiekosten
van een beertje. Terugkomende kosten zijn die voor hooi, bodembedekking en droogvoer, dit kost u vanaf
honderd euro per jaar. Daarnaast kunt u voor kosten komen te staan als uw dier onverhoopt ziek wordt.

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

LICG, huisdierenbijsluiter
Cavia, januari 2013

Colofon
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een raad van deskundigen die op verzoek van de
minister en staatssecretaris van Economische Zaken en op eigen initiatief vraagstukken op het
gebied van dierenwelzijn, diergezondheid en dierethiek behandelt. De Raad baseert zich daarbij
op de meest recente wetenschappelijke, maatschappelijke en ethische ontwikkelingen. De RDA
bestaat uit wetenschappelijke experts en praktijkdeskundigen die op persoonlijke titel, zonder
last of ruggespraak, zitting hebben in de Raad.
Deze zienswijze van de Raad is voorbereid door een werkgroep van De Raad. De raadsleden die
zitting hadden in deze werkgroep zijn in onderstaande lijst met een * gemarkeerd. De
conceptzienswijze is ter beoordeling voorgelegd aan alle raadsleden. Uiteindelijk heeft de RDAvoorzitter met inachtneming van de reacties uit deze Horizontale Toetsing de zienswijze
vastgesteld. Deze zienswijze is – daarmee – nadrukkelijk een product van de gehele Raad.
De Raad voor Dierenaangelegenheden bestaat uit de volgende deskundigen:
De heer prof. dr. ir. J.A.M. van Arendonk
Mevrouw dr. H.M.G. van Beers-Schreurs
De heer mr. A. Dijkhuis
De heer W.H.B.J. van Eijk *
Mevrouw prof. mr. A.A. Freriks
De heer prof. dr. L.J. Hellebrekers *
De heer prof. dr. ir. W.H. Hendriks
Mevrouw dr. S.A. Hertzberger
Mevrouw J.E. Hesterman
De heer A.J.M. van Hoof
De heer dr. ing. H. Hopster
De heer prof. dr. ir. R.B.M. Huirne
De heer ir. M.J.B. Jansen
De heer prof. dr. ir. M.C.M. de Jong *
Mevrouw ir. M. de Jong-Timmerman
De heer J.Th. de Jongh
De heer drs. J. Kaandorp *

De heer prof. dr. F. van Knapen
De heer prof. dr. P.A. Koolmees
De heer ir. J. Lokhorst
De heer dr. F.J.M. Meijboom
Mevrouw prof. dr. F. Ohl, voorzitter
De heer dr. A. Ploeg
Mevrouw drs. P.I. Polman, MPH
De heer ir. F.C. van der Schans
Mevrouw prof. dr. M.M. Sloet van
Oldruitenborgh - Oosterbaan
De heer prof. dr. J.A. Stegeman
De heer ir. M.H.A. Steverink, MFM
De heer H.W.A. Swinkels
Mevrouw drs. H.M. van Veen
De heer P.J. Vingerling
De heer W. Zwanenburg

Voor het opstellen van deze zienswijze heeft de Raad dankbaar gebruik gemaakt van de expertise
van dr. Claudia M. Vinke, faculteit Diergeneeskunde, Universiteit Utrecht.
Meer informatie over de Raad voor Dierenaangelegenheden vindt u op onze website:
www.RDA.nl Daar kunt u ook alle eerder uitgebrachte adviezen downloaden. U kunt zich tevens
abonneren op onze nieuwsbrief.
Raad voor Dierenaangelegenheden
Postbus 20401, 2500 EK ’s-Gravenhage
T: 070-3785266 | www.RDA.nl

RDA

ONDER VOORWAARDEN HOUDEN VAN DIEREN

120