Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 447

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 21 mei 2013
De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben op 3 april
2013 overleg gevoerd met minister Asscher van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over:
– de brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, L.F.
Asscher, d.d. 5 maart 2013, over Aanpak Jeugdwerkloosheid (Kamerstuk 29 544, nr. 438).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Van der Burg
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Wolbert
De griffier van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Post

kst-29544-447
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

1

Voorzitter: Van der Burg
Griffier: Post
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Van der Burg, Van
Weyenberg, Van Nieuwenhuizen-Wijbenga, Van Ojik, Karabulut, Heerma,
Schouten en Hamer,
en minister Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, die vergezeld
is van enkele ambtenaren van zijn ministerie.
Aanvang 18.00 uur
De voorzitter: Ik open dit algemeen overleg van de vaste commissie voor
Sociale Zaken en Werkgelegenheid over de aanpak van de jeugdwerkloosheid. Ik heet de minister en zijn staf, en de Kamerleden van harte
welkom. De heer Van Vliet heeft zich afgemeld wegens ziekte. Er is een
spreektijd van drie minuten per persoon.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Vorige maand kwamen er
30.000 werklozen bij in Nederland; een derde van hen is jonger dan 25
jaar. De hoge jeugdwerkloosheid van vandaag is het probleem van
morgen, overmorgen en de komende 20 jaar. Uit onderzoek blijkt dat een
generatie met hoge jeugdwerkloosheid die achterstand pas na 20 jaar
weer heeft ingehaald. Daarom moeten wij alles op alles zetten om dit te
voorkomen. D66 heeft al meermalen gepleit voor een ambitieuze aanpak
van de jeugdwerkloosheid, net zo goed als voor betere arbeidsmarktkansen voor 50-plussers. Voor beide groepen is extra actie nodig.
Ik dank de minister voor het actieplan dat hij ons heeft gestuurd. Dit is een
mooi begin. Eerst circuleerde een bedrag van 6 miljoen euro, maar onder
druk van een aantal partijen en de jongeren van FNV en CNV is dit
gelukkig opgeplust tot 50 miljoen. Daar ben ik blij mee.
Een aantal zaken in dit pakket vind ik ook heel mooi. Ik noem het School
Ex programma, de nadruk om in arbeidsmarktregio’s stappen te zetten en
het streven naar een sectorale aanpak. De inzet van sociale partners is
naar mijn mening echter wat vrijblijvend geformuleerd. Wat mij betreft
geldt zo meteen: geen aanpak jeugdwerkloosheid, dan ook geen cofinanciering van sectorale naar werktrajecten. Ik krijg hierop graag een reactie
van de minister. Zou de minister het ook niet fantastisch vinden als sociale
partners uit de O&O-fondsen een bijdrage zouden leveren door geld in te
zetten voor stageplaatsen?
Wordt nu echt voldoende gedaan om jongeren met een migrantenachtergrond aan het werk te helpen? Een op de drie is werkloos. Vanaf deze
plaats feliciteer ik mevrouw Sterk, de nieuwe ambassadeur jeugdwerkloosheid. Ik hoop dat zij ook veel oog zal hebben voor deze groep.
Hetzelfde geldt voor de minister.
Dit is een eerste stap, maar er is meer nodig. Er ligt 300 miljoen op de
plank voor de van-werk-naar-werktrajecten. Laten wij 100 miljoen daarvan
inzetten voor van school naar werk, opdat wij ervoor kunnen zorgen dat
jongeren die langer dan zes maanden aan de kant staan, een
leerwerkaanbod krijgen. De minister reageert in zijn brief nog wat
afhoudend op dit voorstel. Hij overtuigt mij echter niet. Laten wij invulling
geven aan de jeugdgarantie in Europa en ervoor zorgen dat jongeren niet
lang thuis achter de geraniums zitten. Na een paar maanden werkloosheid
moeten zij een aanbod krijgen voor scholing of een stageplaats. Natuurlijk
geldt dit alleen als die jongeren zelf ook actief meewerken; het mag geen
opmaat zijn om achterover te leunen. De groep jongeren die alles op alles
zet om aan het werk te komen, maar nu toch nog in de bijstand zit,
verdient zo’n leer-werkaanbod. Laten wij daarin investeren en laten wij
ervoor zorgen dat jongeren niet lang thuiszitten. Ik hoop op die 100

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

2

miljoen, ik hoop op het leer-werkaanbod en ik hoop op de inzet van
O&O-fondsen.
Veel jongeren hebben een tijdelijk contract en dan wordt er niets aan
scholing gedaan. In economisch zware tijden is de kans levensgroot dat je
zonder baan komt te zitten, terwijl je ook nog niet extra geschoold bent.
Uit onderzoek van het ministerie blijkt dat nog in 10 van de 100 cao’s
tijdelijke contracten geheel of gedeeltelijk zijn uitgesloten van scholing.
Wil de minister zich hier samen met sociale partners voor inzetten, opdat
ook mensen met een tijdelijk contract volwaardig kunnen deelnemen aan
scholing en de kans krijgen om goed beslagen ten ijs te komen op de
arbeidsmarkt?
De allerbeste remedie voor jeugdwerkloosheid is natuurlijk een goed
draaiende economie. Afwachten, treuzelen en uitstellen maakt mensen
onzeker, drukt het consumenten- en producentenvertrouwen en leidt tot
werkloosheid. 30.000 extra werklozen per maand, 10.000 daarvan onder
de 25. Het is wat mij betreft tijd voor een sociaal akkoord dat echt
hervormt en een kabinet dat daarover besluiten neemt.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Voorzitter. Ik zie
mevrouw Sterk al op de gang lopen. Zij vat haar taak als nieuwe ambassadeur voor de jeugdwerkloosheid en vooral jeugdwerkgelegenheid dus
heel serieus op. Vanaf deze plek wil ik haar ook graag van harte feliciteren.
Ik wens haar veel succes, niet alleen omdat zij in de vorige periode een
fijne collega was die ik dit van harte gun, maar vooral ook omdat ik hoop
dat haar werk minder jeugdige werklozen zal opleveren. Mirjam, ik heb je
net gefeliciteerd met je nieuwe functie en je veel succes gewenst, omdat
ik het jou gun, maar vooral ook omdat ik Nederland veel minder jeugdige
werklozen gun.
Mevrouw Karabulut (SP): Natuurlijk feliciteer ik mevrouw Sterk ook van
harte. Niemand twijfelt aan haar kwaliteiten. Mevrouw Van Nieuwenhuizen zegt terecht: «Ik gun Nederland minder jeugdwerklozen». Wat is
haar doelstelling? Hoeveel minder jeugdwerklozen zullen er zijn? Hoeveel
banen gaan het werk van de ambassadeur jeugdwerkloosheid en de
andere voornemens in de plannen opleveren?
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Voor een antwoord op
die vragen heb je een glazen bol nodig met grote voorspellende waarde,
want je weet natuurlijk nooit precies hoe dit zich ontwikkelt. Het gaat mij
te ver om concrete getallen te noemen. Ik zie dat de ambassadeur de
opdracht heeft om ervoor te zorgen dat de regionale en sectorale aanpak
worden versterkt. Ik denk dat zij die rol als «olievrouwtje» moet oppakken
om partijen bij elkaar te brengen, want de evaluatie van de vorige keer
heeft ons geleerd dat het vooral werkt waar partners elkaar weten te
vinden. Dat gebeurt niet in alle regio’s even goed. Zeker waar
commitment van werkgevers moet worden verkregen in combinatie met
het onderwijs en de lokale overheden, kan zij een belangrijke rol
vervullen.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik wil het graag iets concreter maken. De
banenmotor van Rutte werkt niet echt, het is tot nu toe een banenvernietiger geworden. De werkloosheid is opgelopen tot 613.000 en de
jeugdwerkloosheid tot 15%. Mevrouw Van Nieuwenhuizen zegt dat zij het
niet concreet kan maken. Zegt zij dan ook dat het er niet meer mogen
worden en dat het aantal van 135.000 jeugdwerklozen binnen nu en een
jaar in ieder geval zal afnemen?
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Ook die belofte kan ik
natuurlijk niet waarmaken. Ik hoop het ten stelligste, maar mevrouw
Karabulut weet ook dat als er één verkiezingsprogramma was dat slecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

3

was voor de economie, het wel het programma van de SP was. Laten wij
het daar niet over hebben.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Dat is onjuist.
De voorzitter: Mevrouw Van Nieuwenhuizen vervolgt haar betoog.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Ik meen dat ik hiermee
het punt van de ambassadeur voor de jeugdwerkloosheid voldoende heb
besproken.
Mijn fractie is tevreden met de lijn van de minister in deze brief. Natuurlijk
ligt er ook nog van alles op de tafel van het sociaal overleg. Wij zetten
hiermee een eerste set stappen. Wij zijn blij met de keuze voor de
regionale aanpak, waarbinnen met sociale partners ook weer zal worden
gekeken naar een sectorale aanpak. Voor het gemak sluit ik aan bij de
opmerking van collega Van Weyenberg over de intersectorale mogelijkheden via de O&O-fondsen et cetera. Dat zou ik ook zeer ondersteunen.
Ik ben blij dat er is gekozen voor projecten die bewezen hebben effectief te
zijn. Ik voel mij ook zeer verwant met de opmerkingen van de heer Van
Weyenberg over de cofinanciering. Vooral het commitment van
werkgevers is belangrijk, wil de cofinanciering ook echt gerechtvaardigd
zijn.
Er wordt ook over de regionale plannen van aanpak gesproken. Die
moeten natuurlijk regionaal worden ingevuld, maar omdat hiermee
rijksgeld is gemoeid, vraag ik de minister ervoor te zorgen dat er SMART
geformuleerde criteria komen voor die plannen van aanpak. Dan kunnen
wij vooraf bepalen wanneer wij tevreden zullen zijn. Dan kunnen wij ook
goed benchmarken tussen de verschillende projecten en dat misten wij bij
eerdere projecten.
Wij hebben eerder gesproken over de ervaringscertificaten; die laat ik nu
voor wat ze zijn.
In de brief wordt in het kader van het middelbaar beroepsonderwijs
gesproken over ombuig- en andere gesprekken om jongeren in de richting
van opleidingen met een beter arbeidsmarktperspectief te krijgen, niet in
de laatste plaats de techniek. Ik lees echter niets over de ouders, terwijl in
de praktijk blijkt dat kinderen zich bij hun keuze voor een opleiding ook
laten beïnvloeden door hun ouders. Ik zou graag zien dat de arbeidsmarktperspectieven ook uitdrukkelijk met de ouders worden gedeeld.
Tijdens het overleg over het arbeidsmarkbeleid hebben wij ook gesproken
over de vraag hoe wij jongeren, als een groter deel een techniekopleiding
gaat volgen, in de techniek houden, want meer dan de helft gaat na
afronding van de opleiding alsnog iets anders doen. Misschien kan de
minister een eerste aanzet hiervoor meenemen in de regionale plannen.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Ook de fractie van GroenLinks
is ingenomen met de benoeming van een speciale ambassadeur voor de
jeugdwerkloosheid. Ik dank de minister voor de brief die hij ons heeft
gestuurd. Ik wil proberen in dit debat wat meer zicht te krijgen op de
concrete ambitie van het kabinet voor het bestrijden van de jeugdwerkloosheid.
De minister sprak vanmorgen op de radio over de begrotingsnorm. «3% is
3%», heb ik hem horen zeggen toen hem door de interviewer het vuur na
aan de schenen werd gelegd. Dat is heel concreet. Het kabinet houdt daar
ten koste van alles aan vast. De koppigheid van het kabinet is nu zelfs tot
de Nobelprijswinnaar Paul Krugman doorgedrongen, heb ik vanochtend
gelezen. Maar goed, «3% is 3%», daarin is het kabinet heel concreet en
vastberaden.
Nu is er 50 miljoen beschikbaar voor de bestrijding van de jeugdwerkloosheid Dat is een goede zaak. Het zou natuurlijk mooi zijn als er nog
meer beschikbaar was, maar het is goed dat er 50 miljoen is. Wat wil de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

4

minister met dat bedrag bereiken om op het gebied van de jeugdwerkloosheid een deuk in een pakje boter te slaan? Er wordt 25 miljoen
verstrekt aan gemeenten die met hun partners jongeren ondersteunen op
weg naar opleiding of baan. Het initiatief ligt dus bij de gemeenten en hun
partners. En er wordt 25 miljoen besteed voor langer leren, om het kort
samen te vatten. Daarnaast wordt er nog iets gedaan aan cofinanciering.
Ik weet niet precies waar het geld voor die cofinanciering vandaan moet
komen als wij als twee keer 25 miljoen hebben uitgegeven voor die
andere instrumenten. Dat hoor ik graag van de minister.
Wat zijn nu de doelstellingen en wat, misschien nog belangrijker, zijn nu
de instrumenten die het kabinet voor zich ziet om zijn ambitie op het
gebied van jeugdwerkloosheid waar te maken? Ik heb dit ook al in andere
debatten gevraagd. Er zijn veel voorstellen gedaan op dit gebied. Van de
zijde van de FNV zelfs nog weer vanochtend. Voorgesteld wordt iets te
doen in het «generatiepact» om het voor ouderen aantrekkelijk te maken
om korter te werken opdat de banen door jongeren kunnen worden
ingenomen. Wij kunnen denken aan meer algemene instrumenten voor
arbeidstijdverkorting, deeltijd-WW en loonkostensubsidies zoals wij die in
het verleden hebben gehad. Ik nodig het kabinet uit wat assertiever te
werk te gaan met dit hele instrumentarium en niet alleen af te wachten
wat er uit het sociaal overleg komt. Misschien kan het kabinet het sociaal
overleg bespoedigen door te laten weten welk instrumentarium het wil
inzetten om door middel van de nieuwe ambassadeur en anderszins iets
te doen aan die zo snel oplopende jeugdwerkloosheid.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. 21.000 werklozen per maand erbij. In
totaal nu 613.000 werklozen, 7,7%. Het aantal jeugdwerklozen is
opgelopen tot 135.000, 15,5%. Het aantal vacatures staat op 101.000. In de
rest van Europa is het zo mogelijk nog dramatischer. In Griekenland is
58% van de jeugd werkloos, in Spanje 55% en in Portugal en Italië bijna
40%.
Wat doet de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid? Bezuinigen,
onzekerheid creëren door sociale rechten af te breken, en banen vernietigen juist ook in de publieke sector. Wat nodig is, zijn investeringen in de
reële economie en inkomens, het scheppen van zekerheid en vertrouwen,
en eerlijker verdelen van bestaand werk: oud voor jong. Maar de
alarmbellen zijn blijkbaar nog niet afgegaan bij de minister, want anders
zou hij met dit soort cijfers en gegevens over de jeugd niet met 50 miljoen
en een jeugdambassadeur aankomen. Niets ten nadele overigens van de
capaciteiten en kwaliteiten van ex-collega Sterk.
Het belangrijkste onderdeel van het plan van de minister is jongeren
langer te laten doorleren. Hoe rijmt hij dat met de afschaffing van de
studiefinanciering? Het is toch tegenstrijdig dat aan de ene kant de
doorstroming van mbo naar hbo bevorderd moet worden, terwijl aan de
andere kant tienduizenden jongeren zullen afhaken doordat zij door dit
kabinet worden gedwongen zich in de schulden te steken? Is de minister
bereid hiervan af te zien? Dit leeft heel erg onder de jeugd. Ik ben heel wat
mbo’s afgeweest en ik spreek heel wat jongeren en zij snappen het
gewoon niet. Zij vragen: «waarom worden wij zo gestraft?
Hoe kan de minister spreken over langer doorleren terwijl leerlingen nu al
hun studie niet kunnen afmaken doordat stage- en leerwerkplekken
vervallen door onder andere bezuinigingen? Is de minister bereid om
kleine bedrijven die erkend leerwerkmeester willen worden, organisatorisch en financieel te ondersteunen?
Hoe kan de minister zeggen jongeren te willen begeleiden naar school en
werk, terwijl diezelfde jongeren worden weggestuurd als zij bij de
overheid aankloppen om hulp? Deelt de minister mijn mening dat dit ten
koste gaat van de geloofwaardigheid van en het geloof van jongeren in de
overheid en andersom? Is hij bereid de vierwekentermijn in de Wet werk
en bijstand te schrappen zodat jongeren meteen hulp krijgen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

5

De belangrijkste vraag is natuurlijk hoeveel banen die ambassadeur voor
de jongeren gaat ritselen. Welke doelstelling heeft de minister voor de
jeugdwerkloosheid?
Vandaag liet de FNV weten een plan voor arbeidsduurverkorting in te
brengen in het sociaal overleg. Daarbij wordt een combinatie van
deeltijd-WW en mentorschap van oudere werknemers gehanteerd om nu
werkgelegenheid te behouden en er zeker van te zijn dat wij vakmensen
klaar hebben voor de toekomst, en jeugdigen zo aan het werk te helpen.
Wat is de reactie van de minister op die plannen? Kan hij bijvoorbeeld
binnen twee weken een inhoudelijke reactie aan de Kamer sturen?
Vorige week werd per ongeluk door de griffie gesproken over de minister
van Sociale Zaken en Werkloosheid. Dit is het moment voor de minister
om te laten zien dat hij voor werkgelegenheid staat. Ik hoop echt dat hij
deze taak nu serieus ter hand zal nemen.
De heer Heerma (CDA): Voorzitter. De afgelopen periode is in diverse
debatten tussen de minister en de Kamer verwezen naar het sociaal
overleg. In een recent debat over het arbeidsmarktbeleid gaf de minister
aan het begin van zijn termijn aan dat hij met nietszeggende antwoorden
zou komen hangende dit polderoverleg. Je hoeft geen waarzegger te zijn
om de verwachting te hebben dat de minister ook in dit debat die keuze
zal maken hangende het sociaal overleg.
Tegelijkertijd is de jeugdwerkloosheid een steeds groter probleem. De
collega’s hebben hierover ook al gesproken. Een aandeel van meer dan
15% onderstreept dit.
Ook wij zijn blij met de benoeming van een ambassadeur jeugdwerkloosheid. Zij is al door velen genoemd en gefeliciteerd. Wij zijn zeer
benieuwd naar haar aanpak.
Ik heb een aantal specifieke vragen over de leerwerkplekken. Ook
mevrouw Karabulut vroeg hiernaar. Er is een zorgelijke afname van het
aantal plaatsen zichtbaar. Bijvoorbeeld in de techniek waar voldoende
banen zijn, neemt het aantal leerwerkplekken toch met 15% af. In het
zojuist al genoemde debat over het arbeidsmarktbeleid heb ik aan de
minister gevraagd naar de kenniscentra. De OECD legt in een vergelijking
van de Europese onderwijssystemen een duidelijk verband tussen de
relatief lage jeugdwerkloosheid in Nederland en het goed functioneren
van het duale systeem. Op de begroting voor onderwijs wordt een bedrag
van ongeveer 100 miljoen ingezet voor de kwaliteit van de dualiteit. Er is
echter een grote bezuiniging voorzien op die post en die lijkt op
gespannen voet te staan met het streven naar een lagere jeugdwerkloosheid. Ik krijg hierop graag een reactie van de minister.
Ook de FNV Jongeren FNV Jong? verwijzen in een brief naar het risico
van het verder verdwijnen van leerwerkplekken door het afschaffen van
de WVA in het onderwijs. Ziet de minister dit risico ook? Hoe zal hij
daarmee omgaan?
De erkende leerwerkbedrijven hebben met betrekking tot de leerwerkplaatsen in de bouw de mogelijkheid aangedragen om werkloze
leermeesters in te zetten met – met een gevoelig woord – behoud van
uitkering, maar dan wel op vrijwillige basis. Dit zou de werklozen in de
bouw een kans bieden, evenals de jongeren die daarmee een leerwerkplek
kunnen krijgen. Wat vindt de minister in tijden van crisis van deze insteek
van leerwerkbedrijven die expliciet zonder winstoogmerk opereren en
hierin kansen zien?
Tot slot de vraag wat de minister vindt van de regio-cao waaraan in
Brabant wordt gewerkt. Ziet hij in een dergelijke regio-cao kansen in het
kader van de bestrijding van de jeugdwerkloosheid?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Voorzitter. De crisis begint nu echt
sporen te trekken. Jongeren solliciteren tot zij een ons wegen, maar zij
komen er niet tussen. Succes blijft helaas vaak uit. De jeugdwerkloosheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

6

is inmiddels opgelopen tot meer dan 15%. Zo’n grote werkloosheid
hebben wij sinds de jaren tachtig niet meer meegemaakt.
Wij hebben er meerdere keren voor gepleit weer een taskforce jeugdwerkloosheid op te richten. Wij zijn blij dat er nu eindelijk een plan ligt – het
heeft even geduurd, maar het is er nu dan eindelijk – en dat er vandaag
een ambassadeur is aangesteld. Zij is nu geloof ik weer banen gaan
regelen, maar ik wens haar heel veel succes met die taak. Ik ben echter
met name benieuwd naar de ambitie van deze ambassadeur, want het
gaat natuurlijk om de vraag hoeveel banen, stageplaatsen, leerwerkplaatsen en dergelijke zij kan bewerkstelligen. Daar zou ik graag meer
inzicht in krijgen.
Ik ben blij dat een aantal succesvolle elementen van de eerdere taskforce
jeugdwerkloosheid terugkeert. De collega’s hebben hier al aan gerefereerd. Ik noem het School Ex-programma. De kansen van jongeren
kunnen daardoor worden verbeterd. De vraag is echter of dit al met al
voldoende is. Er is nu een budget van 50 miljoen beschikbaar gekomen.
Ook daar was het wat trekken en duwen. Ik herinner mij ook nog het debat
waarin wij over 6 of 7 miljoen spraken. De minister gaf toen aan dat het
niet allemaal tegen elkaar moest worden afgezet, omdat het probleem bij
de ouderen groter was. Het probleem bij de jongeren is inmiddels ook
keihard toegenomen en daarom is het goed dat er meer budget
beschikbaar is gekomen.
Ik heb wel een aantal vragen over het in de regio’s beleggen van het
actieplan. Het is goed dat het primaat in de regio’s komt te liggen, maar
betekent dit ook dat iedere regio zijn eigen ideeën kan ontwikkelen of
wordt daar toch een meer coherent geheel voor vastgelegd? Welke
afspraken maakt de minister met de regio’s of is het meer van: «hier hebt
u het geld, succes ermee, en wij hopen dat u daar veel banen mee kunt
realiseren»? Daarover moet meer duidelijkheid bestaan, ook omdat wij de
minister daarop moeten kunnen aanspreken. Ik krijg daar graag meer
inzicht in.
Het is ook van belang dat er een brug wordt geslagen tussen sectoren. Nu
zijn er jongeren die van school komen en geen baan kunnen vinden; daar
zijn de programma’s op gericht. Er zijn echter ook al veel jongeren
werkloos, jongeren die eerder van school zijn gekomen. Wat doet de
minister voor de jongeren die thuiszitten? Dit element mis ik in het
actieplan.
Nog één punt waarvoor mijn fractie al vaker aandacht heeft gevraagd,
namelijk de tijdelijke contracten voor jongeren. Ik weet dat de minister
daarnaar kijkt. Jongeren worden steeds op tijdelijke contracten gezet met
alle maatschappelijke consequenties van dien. Dit is een onderdeel van
het sociaal overleg. Wat vindt de minister van het voorstel om tijdelijke
contracten te laten oplopen in duur zodat een contract de eerste keer
bijvoorbeeld voor één jaar geldt, het volgende voor anderhalf jaar, dan
twee jaar en zo verder? Zo kan ervoor worden gezorgd dat het niet elke
keer weer korte baantjes zijn en dat er echt perspectief komt voor
jongeren.
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Toen ik dit overleg voorbereidde,
moest ik denken aan het eerste overleg met de voorganger van deze
minister, de toenmalige staatssecretaris de heer De Krom, die de
jeugdwerkloosheid in zijn pakket had. Daarvoor hadden wij een Actieplan
Jeugdwerkloosheid in het kader van het crisispakket dat in 2008 was
opgesteld. Toen was de sfeer dat er niets meer hoefde te gebeuren. Het
was klaar en wij zouden naar een periode gaan waarin er eerder tekorten
aan mensen op de arbeidsmarkt zouden zijn dan dat wij ons zorgen
moesten maken dat mensen werkloos zouden worden. De jeugdwerkloosheid was in Nederland veel lager dan elders.
Het is nog niet zo lang geleden, maar wij kunnen hier in ieder geval een
les uit trekken, namelijk dat wij niet met iets moeten stoppen voordat wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

7

zeker weten dat het niet meer nodig is. Wat zou het niet goed zijn geweest
als tijdens de vorige regeerperiode het Actieplan Jeugdwerkloosheid wel
was doorgetrokken. Dan hadden wij in ieder geval veel preventieve
maatregelen kunnen nemen.
In het eerste overleg met de minister over het arbeidsmarktbeleid heb ik al
gezegd dat ik het nodig vind dat heel snel een taskforce wordt opgericht,
zowel voor de jeugd als voor de ouderen. Helaas is dat vandaag nog
harder nodig dan bij het aantreden van de minister. Daarom ben ik blij dat
wij vandaag hebben gehoord wie onze nieuwe ambassadrice is. Het is ook
goed dat er ook weer eens een vrouw in het spel is. Ik denk dat er een
goede keuze is gemaakt en dat zij een inspiratiebron voor veel jongeren
kan zijn. Daarmee zijn wij er echter nog niet en dat weet de minister ook
wel.
Vandaag hebben wij een mooi plan van de FNV gekregen voor een
generatiepact. Dit sluit goed aan bij hetgeen ik destijds al heb gezegd: wij
moeten niet alleen naar de jeugd, maar ook naar de ouderen kijken en
naar de verbinding daartussen. In dit plan worden hiervoor tal van
voorstellen gedaan. Ik ga ervan uit dat dit generatiepact ook onderdeel
uitmaakt van het boeiende gesprek dat op dit moment gaande is tussen
werkgevers en werknemers. Ik sluit aan bij de vraag van mevrouw
Karabulut om op termijn ook een reactie van het kabinet te ontvangen op
deze voorstellen. Ik heb er tijdens het vorige overleg nogal op gehamerd
dat wij iemand niet moeten vastpinnen op een datum, dus dat zal ik de
minister dan ook niet aandoen. Dat dit haast heeft, zal echter wel helder
zijn. Wij moeten dit plan serieus nemen.
Wij hebben het steeds over jeugdwerkloosheid in het algemeen, maar wij
weten dat het bij sommige groepen nog weer harder aankomt. Ik vraag
daar aandacht voor. Bij allochtone jongeren loopt de werkloosheid sneller
op dan bij andere groepen jongeren. Zal de minister daar specifiek
aandacht aan schenken?
Bij de behandeling van de begroting hebben wij veel nadruk gelegd op de
verbinding met het onderwijs en de vaardigheden waarover jongeren
moeten beschikken om goed op de arbeidsmarkt terecht te komen.
Misschien moeten zij wat harder worden bij het maken van hun keuze
voor opleidingen; zij zouden goed moeten kijken welke opleidingen
arbeidsmarktperspectief bieden. Wij hebben daarover een motie
ingediend. Hoe staat het daarmee?
Omwille van de tijd sluit ik mij ten slotte graag aan bij de woorden van de
heer Heerma over de leerwerkplaatsen.
Mevrouw Karabulut (SP): Deelt mevrouw Hamer mijn mening dat de
zoektermijn van vier weken zoals die nu in de wet is opgenomen voor
jongeren die bij de overheid aankloppen voor hulp bij de zoektocht naar
werk of naar school, moet worden geschrapt? Ik vraag dit met het oog op
de jeugdwerkloosheid en omdat uit onderzoek, bijvoorbeeld van FNV
Jongeren FNV Jong?, blijkt dat maar liefst 64% van de werkloze jongeren
in de gemeente Utrecht niet terugkeert nadat zij door de gemeente zijn
weggestuurd. Verder is er geen zicht op het aantal niet-melders.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik kan niet helemaal overzien wat de impact is
van het schrappen van een zoektermijn. Mevrouw Karabulut heeft deze
vraag ook aan de minister gesteld. Ik wacht eerst zijn antwoord af. Veel
belangrijker dan het afschaffen van een zoektermijn is naar mijn mening
dat gemeenten eerder en sneller met jongeren gaan zoeken. Er zitten nu
jongeren thuis en die moeten als de donder aan een baan worden
geholpen.
Mevrouw Karabulut (SP): Eerder was mevrouw Hamer iets stelliger. Zij
zei toen: «Ja, zij moeten inderdaad direct geholpen worden». Dat
impliceert dat zo’n zoektermijn onwenselijk is. Zij heeft zo’n voorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

8

eerder niet gesteund. Ik hoop dat dit nu met de nieuwe feiten en cijfers
wel het geval zal zijn, want anders sturen wij jongeren alsnog het bos in.
Ik neem aan dat mevrouw Hamer daar ook geen voorstander van is.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik ben er zeker geen voorstander van dat
jongeren het bos worden ingestuurd. Jongeren moeten aan een baan
worden geholpen en dat moet op de meest effectieve wijze gebeuren als
dat kan. Wij hebben bij de campagne een plan voor de bestrijding van de
jeugdwerkloosheid ingediend. Toen zei iedereen nog: «Waarom komt de
Partij van de Arbeid met dat plan, er is toch niets aan de hand?» De kern
van dat plan was dat jongeren juist op gemeentelijk niveau veel sneller in
de relatie met onderwijs moeten worden beetgepakt. Als dat de intentie is
van mevrouw Karabulut, dan ben ik het daarmee eens. Ik wacht echter
eerst het antwoord van de minister op haar concrete voorstel af.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Wij hoorden net mevrouw Van
Nieuwenhuizen namens de VVD, de coalitiepartner van de Partij van de
Arbeid, zeggen dat zij wil bekijken of er bijvoorbeeld geld uit de
O&O-fondsen, de fondsen van de sociale partners, kan komen voor de
bestrijding van de jeugdwerkloosheid. Deelt de PvdA-fractie die lijn?
Mevrouw Hamer (PvdA): Er bestaan veel mythes over de hoeveelheid
geld in die O&O-fondsen. Ik denk dat wij dat eerst moeten achterhalen. Ik
ben echter wel met de VVD-fractie van mening dat iedereen zijn steentje
moet bijdragen, dus ook sociale partners.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Het lijkt mij altijd goed te achterhalen
hoeveel geld er in een potje zit. Dat sowieso, want het zou jammer zijn als
wij daar geen zicht op hebben. Dit beschouw ik dan maar als een oproep
van de PvdA-fractie om ook de sociale partners te laten bijdragen. Als dit
niet vrijwillig gebeurt, wil mevrouw Hamer dan zo ver gaan dat de Kamer
een uitspraak doet en hen daar bijna toe zal bewegen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb begrepen dat sociale partners nu dag in
dag uit aan tafel zitten, omdat zij de problematiek van de arbeidsmarkt
willen oplossen. Dit lijkt mij niet het moment om te beginnen met
verplichtingen of wat dan ook. Ik hoop dat zij zelf tot de conclusie komen
dat als er geld is in de O&O-fondsen – ik weet dat eerlijk gezegd niet want
daarover gaan zo veel verhalen – dit ook sectorgewijs wordt ingezet voor
de jeugd. Overigens zijn er al sectoren waar dit gebeurt.
De heer Van Weyenberg (D66): De minister heeft in december tijdens de
begrotingsbehandeling laten weten dat er ieder jaar ongeveer een half
miljard in- en een half miljard uitgaat en dat er ook nog ongeveer een half
miljard vermogen is. Ik heb dezelfde oproep gedaan als mevrouw
Schouten, want volgens mij is hier nog een wereld te winnen. Ik hoop met
mevrouw Hamer dat sociale partners die handschoen oppakken.
Mijn vraag is een andere. Vroeger had je de Wet investeren in jongeren.
Jongeren die in de bijstand zaten, kregen na een aantal maanden een
aanbod voor een stage of een opleiding. Ik vind het jammer dat dit is
verdwenen, zeker voor alle jongeren die graag willen. Vind ik mevrouw
Hamer aan mijn zijde als wij proberen daarvoor een deel van het geld te
gebruiken dat nu beschikbaar is?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat was de beroemde Wet WIJ. De heer Van
Weyenberg zegt het wat uitgebreider, maar zo werd de wet in de
volksmond genoemd. Die wet is door het vorige kabinet met tegenzin van
de Partij van de Arbeid afgeschaft. Ik weet niet of het vandaag de dag is
om allerlei wetten weer terug te halen. Wij zijn het er echter naar mijn
mening volmondig over eens dat jongeren direct – binnen drie maanden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

9

hebben wij afgelopen zomer in ons campagneplan opgenomen – aan een
baan, een opleiding of een stage of op een andere manier aan het werk
moeten worden geholpen.
De heer Van Weyenberg (D66): Daar ben ik blij mee. Dit past ook bij de
afspraken over de Europese jeugdgarantie. Hoopt mevrouw Hamer met
mij dat na de wat afhoudende reactie van de minister in het plan van
aanpak Jeugdwerkloosheid, nu wat voortschrijdend inzicht wordt
getoond?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb die passage niet als terughoudend
gelezen. De minister heeft bij de behandeling van de begroting in
antwoord op onze voorstellen alleen maar positief gereageerd. Ik heb
misschien een iets andere beleving van een en ander dan de heer Van
Weyenberg.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik kom nog terug op het generatiepact.
Mevrouw Hamer vraagt aan de minister of zij daarop wil reageren. Zij
noemt geen datum en wacht rustig het sociaal overleg af. Dat zegt zij
misschien niet met zo veel woorden, maar ik leid dit uit haar woorden af.
Ik denk dat zo’n generatiepact een heel goed idee is. Zo denk ik dat er
meer goede dingen staan in de brief van de FNV. Wat vindt mevrouw
Hamer daar nu zelf van? Die brief van de minister komt wel, maar wat
vindt de fractie van de PvdA nu van dit soort voorstellen?
Mevrouw Hamer (PvdA): De heer Van Ojik vraagt nu wel heel erg naar de
bekende weg. Ik probeer alle vragen aardig te beantwoorden, maar het is
natuurlijk niet waar dat de Partij van de Arbeid van nul komt. Ik heb al
gezegd dat ik in de campagne een plan heb gepresenteerd. Tijdens het
eerste algemeen overleg – de heer Van Ojik zat toen nog niet in de
commissie en daarom herhaal ik het voor hem – heb ik gezegd dat ik van
mening ben dat er een generatiepact moet komen. Ik heb volgens mij als
eerste geroepen dat de vorm mij niet uitmaakt – een taskforce of een
ambassadeur – maar ik heb gezegd dat er iets moet komen voor ouderen
en iets voor jongeren en dat die dingen met elkaar in verband moeten
worden gebracht. Het is een beetje flauw om te zeggen, maar wij weten
inmiddels ook dat veertigjarigen het moeilijk krijgen op de arbeidsmarkt.
Zij zitten precies tussen oud en jong in. Natuurlijk moet er iets gebeuren.
Ik vraag geen aandacht voor een voorstel als daar alleen onzin in staat.
Wij willen nu echter ook even ruimte geven aan sociale partners. Dat heeft
de heer Van Ojik goed gehoord. Dit is een voorstel van een van de
partners. Ik ga ervan uit dat het op tafel ligt. Ik weet niet in welke vorm,
mate of concreetheid, maar ik wil ook uiteindelijk graag een reactie van
het kabinet.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Die brief van de FNV is ook aan ons
gericht als partijen en uiteraard aan het kabinet. Door aan te geven welke
kant wij op willen, kunnen wij het sociaal overleg misschien bespoedigen.
Ik hoor goed dat mevrouw Hamer het in beginsel een goed idee vindt en
dat zij de brief van het kabinet afwacht voor de precieze uitwerking. Dan
gaan wij in ieder geval een stapje verder dan alleen een reactie aan het
kabinet vragen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat is ook zo. Als ik naar de presentatie kijk,
vind ik het sowieso heel goed dat dit initiatief er ligt. Het bevat interessante voorstellen en ook voorstellen waarover je goed moet nadenken. De
Partij van de Arbeid was in de vorige periode een groot voorstander van
deeltijd-WW, maar wij weten ook dat het een specifiek instrument was in
een specifieke periode. Dus of je over heel de linie weer deeltijd-WW moet
invoeren, is maar de vraag. Er is veel voor te zeggen om het sectorgewijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

10

te doen en specifiek maatwerk te leveren, zoals ik dit lees, maar nogmaals
ik zal niet alle voorstellen aflopen en zeggen waar ik een plusje of een
minnetje bij zet. Dan zou ik precies doen wat ik niet wil, namelijk het
sociaal overleg een kans ontnemen.
De voorzitter: Hiermee zijn wij gekomen aan het einde van de eerste
termijn van de Kamer. De minister heeft aangegeven vijf minuten nodig te
hebben. Daarom schors ik de vergadering tot kwart voor zeven.
De vergadering wordt van 19.40 uur tot 19.45 uur geschorst.
Minister Asscher: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun inbreng en voor
hun positieve reacties op de inhoud van de plannen en de benoeming van
Mirjam Sterk als ambassadeur. Ik heb op het ROC Lelystad vanochtend de
plannen toegelicht, samen met collega Jet Bussemaker. Mirjam Sterk was
daarbij ook aanwezig. Het was een inspirerende bijeenkomst, omdat de
zaal vol jongeren zat die, zoals het jongeren betaamt, hartstikke positief
waren. Zij hadden hier en daar wel wat zorgen, maar zij zijn van plan de
kansen die er zijn, te grijpen. Zij reageerden ook enthousiast op de ideeën
die er zijn, gaven meteen feedback en gingen het gesprek aan met Mirjam
Sterk.
Die jongeren maken dit zo’n mooi onderwerp om mee bezig te zijn. Aan
de ene kant is er het grote probleem van de toenemende jeugdwerkloosheid, aan de andere het optimisme dat hoort bij de jonge generatie.
Dat bindt ons ook in deze zaal. Iedereen voelt zich daardoor aangesproken. Wij willen ons er allemaal voor inzetten dat jongeren niet
thuiszitten. De heer Van Weyenberg sprak over geraniums, maar ik ken
weinig jongeren die achter geraniums zitten. Zij moeten niet thuis op de
bank zitten, maar aan het werk zijn, aan het leren of op stage. Zij moeten
zich ontwikkelen, want over niet al te lange tijd hebben wij al die jongeren
keihard nodig.
Dit is ook de inzet van de kabinetsaanpak. Dat is een gezamenlijke aanpak
waaraan wij ons steentje bijdragen, maar ook de jongeren moeten
nadrukkelijk iets doen. De scholen moeten iets doen, van de werkgevers
wordt iets gevraagd maar ook van de werknemersorganisaties. Ook de
ouders van de jongeren komen aan bod. Iedereen die een bijdrage kan
leveren, moet dat ook doen. Dan kun je een heel eind komen. Dan zit het
hem ook niet zozeer in de vraag of 50 miljoen veel of weinig is. In een tijd
van schaarste is dit naar mijn mening overigens best veel geld. Het is
echter vooral de vraag wat iedereen met zijn bestaande middelen en werk
kan bijdragen. Je zult zien dat je daarmee heel ver kunt komen.
Ik loop de vragen langs. Ik heb geen kwantitatieve totaaldoelstelling en ik
zal geen percentage noemen. Dat is niet reëel. Wij weten helaas – als het
Centraal Planbureau gelijk heeft – dat de werkloosheid nog wat zal
doorlopen en dat de jeugdwerkloosheid daarvan een verdubbelde
afspiegeling is. Ik ben er echter van overtuigd dat wij met deze aanpak
heel veel jongeren, die anders weinig kansen zouden hebben, reële
kansen kunnen geven op werk, onderwijs en stage. Dit is zeker het geval
als die aanpak nog wordt aangevuld met de sectorplannen en de inzet en
het charisma van de jeugdambassadeur. Dit is zeer de moeite waard. Die
investering zal zich ook terugbetalen voor Nederland.
Er zijn allerlei vragen gesteld over de verhouding met het sociaal overleg.
Dat is logisch, want dit is wat wij nu al hebben afgesproken, maar in mijn
brief wordt niet uit den treure geschetst welke bijdrage werkgevers en
werknemers nog meer kunnen leveren. In de gesprekken tot nu toe heb ik
gemerkt dat dit een onderwerp is waardoor iedereen zich voelt aangesproken, ook de organisaties van werkgevers en werknemers.
In het sociaal overleg zal de aanpak van jeugdwerkloosheid dus een plaats
krijgen. Dat kan niet missen. De manier waarop kan ik nu nog niet
schetsen. Ik zal straks dus ook terughoudend reageren op het plan dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

11

vanochtend door de FNV is gepresenteerd. Ik kan nu echter wel zeggen
dat de jeugdwerkloosheid wat mij betreft een plek moet krijgen in de
sectorplannen. Dat moet gaan over stageplaatsen, werkervaring, kansen
voor jongeren en de toekomst van de arbeidsmarkt. Cofinanciering uit de
300 miljoen van werk-naar-werkmiddelen is wat mij betreft gebonden aan:
a. serieuze en concrete plannen, b. een bijdrage van sociale partners
bijvoorbeeld uit de O&O-fondsen, en c. een zichtbare plek van jeugdwerkloosheid en de aanpak daarvan. Veel duidelijker kan ik het niet zeggen. Dit
moet allemaal terugkomen en dan wil ik ook heel graag – eigenlijk niets
liever – flink veel van dat geld inzetten, want dan wordt het heel goed
besteed. Het krijgt dan meer effect dan wanneer je in je eentje met een
plan van aanpak een zak geld neerzet. Het moet echt komen van samenwerking op de werkvloer in sectoren, regio’s en bedrijven om jongeren
aan het werk te helpen.
Mevrouw Karabulut (SP): Nog even over het eerste deel. De minister
zegt dat hij geen doelstelling kan geven of een percentage kan noemen,
maar een en ander moet leiden tot reële kansen voor jongeren op werk,
stage en scholing. Kan hij toch proberen om dit iets concreter te maken?
Wij hebben hier een plan waarvan het doel is dat er meer werk en meer
stageplaatsen komen, maar de minister zegt tegelijkertijd dat hij hieraan
geen doelstelling wil koppelen. Dat lijkt mij niet zo heel effectief. Hij zou
op zijn minst de rijksoverheid en de gemeenten een voorbeeld kunnen
stellen door bijvoorbeeld 10.000 banen of stageplaatsen of iets in die orde
te regelen gedurende de uitvoering van dit plan.
Minister Asscher: Ik kom daar nog op naar aanleiding van de vraag van
mevrouw Van Nieuwenhuizen hoe ik ervoor zal zorgen dat die plannen
effectief zijn en dat wij de dingen doen die werken. Daar horen doelstellingen bij die controleerbaar zijn opdat je ziet dat er werkelijk iets
verandert. Ik ga nu niet in op de uitnodiging om daar een groot getal aan
te plakken. Dat vind ik niet reëel. Ik zal wel – hopelijk overtuigend – laten
zien op welke manier wij ervoor zullen zorgen dat de middelen maar ook
de inzet van de ambassadeur effectief zullen zijn. Ik kom daar vanzelf op,
want ik ga nu proberen alle vragen successievelijk te beantwoorden.
De woordvoerders van de fracties van D66 en de Partij van de Arbeid
hebben opnieuw aandacht gevraagd voor de werkloosheid onder
migrantenjongeren. Dit is niet voor niets in de opdracht aan de ambassadeur meegegeven. Niet omdat de jongeren zielig zouden zijn, want
jongeren hebben er een hekel aan om zielig te worden genoemd. Je moet
juist uitgaan van hun kracht en hun kansen. De opdracht is te kijken of er
specifieke belemmeringen zijn. Wat staat hen in de weg? Voor een deel
kan het dan gaan om het feit dat de jongeren soms te weinig competenties hebben meegekregen, te weinig sollicitatietraining of onvoldoende
boven hun diploma hebben meegekregen om een goede kans te hebben
op de arbeidsmarkt. Voor een deel kan het ook gaan om discriminatie of
vooroordelen. Wat mij betreft vullen wij dit niet helemaal in. Het hoort bij
de opdracht van de ambassadeur om de belemmeringen die zij
tegenkomt, uit de weg te ruimen. Als haar dat niet lukt, moet zij dat aan
mij melden en dan kan ik haar daarbij een handje helpen.
Als ik de bijeenkomst van vanochtend nog even voor mijn geestesoog
terugspoel, dan zie ik jongeren met allerlei verschillende achtergronden.
Een van hen stond op en zei tegen een andere jongere: «Eerlijk gezegd,
vind ik jullie een beetje verwend. Je moet jezelf meer inzetten.» Dat was
nu juist een jongen met een niet-westerse achtergrond. Hij zei: «Ik heb
geleerd dat als ik me inzet en goed presenteer er altijd kansen zijn. Ik ben
blij met de extra kansen die mij worden geboden.» Dat is inspirerend. Ik
wil niets afdoen aan het probleem van de grote jeugdwerkloosheid, want
dat probleem hangt samen met een laag opleidingsniveau, soms ook met
integratieproblemen maar ook met vooroordelen en discriminatie. Ik heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

12

veel vertrouwen in onze ambassadeur dat zij dit, waar zij het tegenkomt,
zal aanpakken.
De fractie van D66 stelt ook voor om 100 miljoen van de 300 miljoen te
markeren voor de aanpak van de jeugdwerkloosheid. Dit heeft de heer
Pechtold eerder voorgesteld in een debat dat wij daarover hebben
gevoerd. Er is dus sprake van consistentie, maar die is er ook in mijn
antwoord. Je moet dit namelijk niet doen. Ik ben van mening dat je
vertrouwen moet hebben in de inhoud van de plannen. Ik heb zojuist heel
duidelijk gezegd dat jeugdwerkloosheid daarin een plek moet krijgen. Het
is niet verstandig om te voren dat geld weer onder te verdelen. Hoeveel
moet er dan worden uitgetrokken voor de ouderen en hoeveel blijft er dan
over de groep daartussen? Ik denk dat het eigenlijk veel meer bij D66 past
om te zeggen: wij willen de inhoud van die plannen zien, wij hebben daar
vertrouwen in, die moeten banen opleveren voor jong en voor oud en wij
zullen niet op grond van een bedrag een label plakken. Ik ben daar niet
voor op dit moment.
De heer Van Weyenberg (D66): Natuurlijk gaat het uiteindelijk om de
inhoud, maar ook ik heb geleerd van het vorige debat. Een aantal
woordvoerders van met name de oppositiepartijen heeft toen gezegd dat
van de beschikbare middelen iets in de orde van grootte van een derde
naar jongeren zou moeten gaan. Het komt niet op 1 miljoen op aan. Het
gaat niet om het beitelen van een getal achter de komma, maar een
indicatie is wel verstandig. Ik vraag de minister vooral om dit te borgen.
Vorige keer moesten wij van heel ver komen. Ik hoop dat dit niet nog een
keer nodig is. Het antwoord van de minister geeft mij vertrouwen dat
beide groepen – jongeren en ouderen die het zwaar hebben – op een
evenwichtige manier zullen worden meegenomen in die plannen.
Minister Asscher: Ik ben blij met deze aanvulling van D66. Daar kan ik
veel meer mee uit de voeten, ook in de richting van het sociaal overleg. Ik
hoop op mijn beurt dat de Kamer heeft gemerkt dat ik mijn voordeel heb
gedaan met het vorige debat over jeugdwerkloosheid en dat zij heeft
gezien dat dit niet alleen tot een serieuze aanpak heeft geleid, maar ook
tot een serieuze inzet van middelen.
Zowel de VVD als D66 vroeg naar de cofinanciering van sociale partners
en de rol van de O&O-fondsen daarbij. Ik heb al gezegd dat er nadrukkelijk
aandacht moet zijn voor de bestrijding van de jeugdwerkloosheid en
stage- en werkervaringsplekken. Je zult echter per sector maatwerk nodig
hebben. De situatie in de sectoren verschilt. In sommige sectoren is een
enorme schaarste aan werk en in andere sectoren zie je nu juist een
enorme teruggang in werkgelegenheid. Dat zat ook een beetje in het
betoog van mevrouw Hamer. Het kan dus uitmaken welke instrumenten
en middelen je inzet en wat dan het beste plan is. Je kunt nu niet zeggen:
«one size fits all». Je moet kijken wat de sector nodig heeft. Hoe kun je in
een sector waar weinig werk is, omscholing organiseren ook naar andere
sectoren, en hoe kun je in sectoren waar juist veel werk is, ervoor zorgen
dat meer jongeren een studie kiezen of ervaring opdoen waarmee zij daar
aan het werk kunnen gaan? Zo zal ik de plannen beoordelen en mijn input
leveren. Zo zal ik ook proberen eraan bij te dragen dat die plannen een
reële bijdrage leveren aan het behoud en het creëren van werkgelegenheid.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Ik denk dat ik in het
betoog van de minister al het antwoord op mijn vraag hoorde. Heb ik het
goed verstaan dat, nu de situatie in sectoren zo verschillend is, dit des te
meer onderstreept dat er ook moet worden gekeken naar intersectorale
omscholing? Ik meen dat hij dit al een beetje omfloerst zei. Als ik dit goed
heb begrepen, ben ik helemaal tevreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

13

Minister Asscher: Het is absoluut niet mijn bedoeling om omfloerst te
spreken. Ik ben er een groot voorstander van dat in een sector waar te
weinig werk is en veel mensen bang zijn voor hun baan, ook wordt
gekeken naar de mogelijkheden voor omscholing. Het is dan vaak
verstandig om te kiezen voor omscholing naar werk dat een beetje in de
buurt zit van het werk dat mensen doen. Dat maakt het gemakkelijker en
dan is de drempel ook minder hoog. Dat hoeft overigens niet per se voor
iedereen te gelden, maar de ervaring leert dat dit goed werkt. Ik heb al
eerder met de Kamer gesproken over de succesvolle trajecten van werk
naar werk. Die liepen vaak van de ene sector naar de andere. Het
opleidingsniveau bleek vaak geen belemmering te zijn, zoals wij soms
denken. Ook lager opgeleide werknemers kun je soms heel succesvol naar
een andere sector brengen, mits er echte betrokkenheid is van werkgevers
en werknemers, er een goed scholingsaanbod is en een goede
begeleiding. Die elementen wil je dus terugzien en bepaald niet alleen
binnen sectoren. Ik ben het helemaal eens met zowel D66 als de VVD.
De heer Van Weyenberg vraagt hoe wij aankijken tegen scholing in het
kader van een tijdelijk contract. Hoe kun je voorkomen dat voor mensen
die soms veroordeeld zijn tot tijdelijke contracten, de ontwikkeling stilstaat
en er weinig aandacht is voor scholing en dus ook voor duurzame
inzetbaarheid? Ik hecht er grote waarde aan dat de balans tussen flexibele
arbeid en vaste contracten wordt verbeterd. De opdracht in het regeerakkoord dat de positie van mensen in die flexcontracten moet worden
verbeterd, vind ik een waardevolle en belangrijke opdracht. Het gaat over
perspectief in materiële zin: onzekerheid over je toekomstige inkomsten,
de onmogelijkheid om een huis te kopen of soms zelfs om een huis te
huren. Maar het gaat ook over onzekerheid in je ontwikkelingsperspectief.
Wordt er wel in mij geïnvesteerd? Wat wordt de volgende stap? Ik zou het
een bijzonder goede zaak vinden als die balans niet alleen in materiële zin
meer wordt hersteld, maar ook juist in immateriële zin, in recht op
scholing en ontwikkeling. Niet voor niets is in het regeerakkoord een
transitiebudget beschikbaar, ook voor tijdelijke contracten. Daarvan gaat
de boodschap uit dat er ook bij een tijdelijk contract dat wordt beëindigd,
geïnvesteerd moet worden in de transitie. Ik kan niet veel zeggen over hoe
dat verder gaat in het sociaal overleg. Maar dit blijft voor mij een
belangrijk uitgangspunt.
De heer Van Weyenberg (D66): Dat transitiebudget is mooi, maar dat
komt na afloop aan de orde. U zegt dat u wat wilt doen aan de rechten
rondom tijdelijke contracten, maar u wilt ook tijdens het sociaal overleg
praten over scholing tijdens het tijdelijke contract.
Minister Asscher: Ik word een beetje hoogdravend, maar de grote
verandering die nodig is op onze arbeidsmarkt, is dat er veel meer wordt
ingezet op de ontwikkeling van werknemers. Er moet meer flexibiliteit van
werknemers worden gevraagd. Niet in de zin van «vandaag mag je
werken en morgen stuur ik je naar huis», maar flexibiliteit die hoort bij de
veranderende economie. Mensen moeten permanent worden opgeleid
om straks, als de economie aantrekt, niet aan de kant te komen staan,
maar een kans op betaald werk te hebben. Als werknemers zich daarvoor
inzetten en als werkgevers die investering willen doen, dan hoort daarbij
dat je als overheid die mensen daarvoor beloont. De arbeidsmarkt zoals je
die zou willen, gaat veel meer uit van permanente scholing en ontwikkeling, van het mentaal en fysiek fit houden van mensen voor hun werk.
Dan wordt de vraag over uitkeringsduur en/of bescherming vanzelf
minder belangrijk, want de bescherming zit dan in de ontwikkeling van de
werknemer zelf. Dat is voor een deel utopisch. We zitten immers in een
economische crisis die heel veel mensen bedreigt, maar het is wel een
uitgangspunt dat thuishoort in het sociaal overleg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

14

De heer Van Weyenberg (D66): Dat hoogdravende spreekt me aan, daar
is niets mis mee. Maar op korte termijn blijkt dat mensen met een tijdelijk
contract minder aan scholing doen. Dat punt verdient aandacht in het
sociaal overleg, als onderdeel van de stip op de horizon die de minister
schetst.
Minister Asscher: Ik heb in eerste instantie al aangegeven dat dit
onderwerp thuishoort bij het sociaal overleg. Ik ben het eens met de
spreker dat scholing, juist van mensen met een tijdelijk contract, van groot
belang is.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen zeg ik dank voor haar positieve appreciatie
van de aanpak. Hoe gaan we ervoor zorgen dat er concrete doelen zijn en
hoe kunnen we zien dat de middelen goed worden besteed? We willen
alleen maar geld uitgeven aan dingen die werken. We proberen lessen te
trekken uit het verleden. Er wordt gekeken waar je het meest effectief iets
kunt doen aan de jeugdwerkloosheid. Dat zit in het onderwijs en in de
regionale aanpak. Binnen die regionale aanpak stellen we aanvullende
eisen. Het plan van aanpak per regio moet een probleemanalyse omvatten
van de jeugdwerkloosheid in die regio. Dat vergt dat precies wordt
gekeken waar het probleem zit, waar de meeste vacatures zijn en welke
jongeren met welke opleidingen aan de kant staan. Met zo’n probleemanalyse is de kans op een goede oplossing immers groter. Vervolgens
moet er een begroting zijn waaraan we niet meer dan de helft bijdragen.
Je moet zien dat de gemeenten zelf geld uittrekken om initiatieven verder
op gang te helpen. Dat plan moet concrete doelstellingen omvatten. We
moeten kunnen zien om hoeveel plaatsen, trajecten en inspanningen het
gaat. Ik heb in de brief een aantal aansprekende voorbeelden genoemd:
startersbeurzen, de specifieke inzet van een jongerenloket en afspraken
met opleidingen om jongeren bijvoorbeeld naar de techniek te
begeleiden. Op die manier zijn we in staat om straks met die middelen te
woekeren en ervoor te zorgen dat ze veel meer effecten hebben dan alleen
maar van 50 miljoen verwacht kan worden. We kunnen dan zien wat het
concreet oplevert.
Wat ik niet wil doen, is daarvoor van tevoren bureaucratie optuigen. Ik wil
juist dat men aan de slag gaat. Wel wil ik ervoor zorgen dat ik kan zien wat
er met het geld gebeurt en dat het voldoet aan de genoemde eisen.
Volgens mij is dat precies waarom mevrouw Van Nieuwenhuizen vraagt.
Daarnaast vraag ik de programmaraad om de regio’s daarbij te ondersteunen om dat andere belangrijke punt dat mevrouw Van Nieuwenhuizen
noemde, namelijk benchmarking tussen regio’s, te borgen.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Ik ben bijna helemaal
tevreden met het antwoord van de minister. Hij heeft het over concrete
doelstellingen, wat iets minder vergaand is dan wanneer je SMART
geformuleerde doelstellingen hebt. Zeker als je straks tot een goede
benchmark wilt komen, dan vind ik de elementen van afrekenbaarheid en
tijdgebondenheid heel belangrijk. Misschien kan de minister die stappen
er met name voor de regionale aanpak aan toevoegen?
Minister Asscher: Als u het er op uw beurt mee eens bent dat we geen
landelijke bureaucratie willen opzetten, maar het overlaten aan de
programmaraad en aan de gestelde vereisten, dan wil ik u graag
toezeggen dat het SMART moet zijn. Dan heb ik u helemaal tevreden
kunnen maken.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik vind concreet eigenlijk al heel mooi, los
van de vraag of het ook nog SMART moet zijn. Toen we net aan de
minister vroegen of hij een concrete doelstelling heeft, zei hij dat we dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

15

niet van hem kunnen vragen. Nu begrijp ik dat in de regionale plannen
een concrete doelstelling moet staan. Dat kan ik niet goed met elkaar
rijmen.
Minister Asscher: De heer Van Ojik heeft een beetje selectief geluisterd. Ik
heb net geweigerd een doelstelling te geven, en gezegd dat ik daar later
bij de beantwoording van de concrete vragen op terugkom. Nu doe ik wat
ik aankondig, en dan vraagt de heer Van Ojik «wat krijgen we nou». Dat
hoort bij verwachtingsmanagement.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik begrijp heel goed dat de minister aan
verwachtingsmanagement wil doen. Maar toch zie ik daarin een
ongerijmdheid. De minister heeft net drie eisen genoemd waaraan een
goed regionaal plan moet voldoen. Het moet concrete doelstellingen
bevatten. Vervolgens hebben we daar 25 miljoen voor beschikbaar
gesteld. Dan moet het toch mogelijk zijn dat ook het kabinet zegt: wij
willen uit die investering van 25 miljoen minimaal een aantal banen
krijgen? Dat is toch niet zo’n rare vraag?
Minister Asscher: Dat zeg ik ook niet, want dat zou heel onbeleefd zijn. Ik
wil werken vanuit de bestaande praktijk en vanuit de inhoud, en ik wil
concrete resultaten in de regio’s wil bereiken. Dat betekent dat het
afhankelijk is van een probleemanalyse in een regio wat je daar kunt
bereiken. Dan vind ik het niet verstandig om van tevoren te zeggen
hoeveel banen je wilt. Nee, ik wil met inzet van die middelen zo veel
mogelijk bereiken. De inzet van die middelen is maar één element. Veel
meer kun je nog bereiken door initiatieven met elkaar te vergelijken, door
de goede voorbeelden uit de ene regio ook in de andere regio onder de
aandacht te brengen, door sectorplannen in het kader van het sociaal
akkoord te implementeren enzovoorts. Al die dingen wil ik doen om
zoveel mogelijk jongeren een kans te geven op werk en als dat er niet in
zit op een stage, en als die stage er niet in zit op een studie die is gericht
op het vergroten van de kansen.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen vraagt terecht of ouders worden betrokken
bij de opleidingskeuze. Die trend is gelukkig al enige tijd gaande in het
mbo: er wordt veel meer gekeken naar de rol van de ouders bij de keuze
voor een opleiding. Mevrouw Van Nieuwenhuizen heeft gelijk: ouders
spelen daarbij een heel belangrijke rol. Dat zal ook bij de uitvoering van
het School Ex-programma, met name bij de ombuigingsgesprekken, aan
de orde komen. De mbo’s zetten daar al meer op in. Ouderbetrokkenheid
is natuurlijk per definitie een enorm belangrijke faal- of slaagfactor in het
onderwijs. Juist bij dit soort gesprekken kan het een rol spelen. Het
antwoord is dus «ja».
De VVD vraagt hoe we de jongeren in de techniek houden. Uit recent
onderzoek van SEO Economisch Onderzoek, in opdracht van SZW blijkt
dat, als men al in de techniek werkt, men behoorlijk honkvast is. Het grote
probleem is dat men na een techniekopleiding niet die keuze maakt. Naast
de aanpak van de jeugdwerkloosheid wordt er gewerkt aan een
techniekpact, waarin Paul de Krom het voortouw neemt. Dat moet begin
mei al leiden tot afspraken over hoe je de dreigende vacatureberg in de
techniek – je kunt je dat vandaag misschien moeilijk voorstellen – gaat
aanpakken. De aanpak van de jeugdwerkloosheid en het techniekpact
zullen heel nauw moeten samenwerken. Daarbij gaat het om het creëren
van bbl-plaatsen en om omscholing van werkzoekenden in de richting van
de techniek. Samen met Onderwijs en EZ proberen we dat techniekpact
vleugels te geven. Daarbij hoort ook dat er op tijd helderheid moet
worden gegeven over de carrièreperspectieven, over de plaats waar
banen te vinden zijn, enzovoorts. Dat is zeker onderdeel van de aanpak,
vooral vanuit het techniekpact. Maar onze ambassadeur zal zeker snel met
Paul de Krom om tafel gaan zitten om dat vorm te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

16

De heer Heerma wees onder andere op het succes van het duale systeem
in Nederland. Ja, het duale systeem in het mbo is een belangrijk deel van
ons succes. Ook al hebben we het nu moeilijk ten opzichte van een aantal
jaren geleden, we moeten ons dat succes niet laten ontzeggen. Nederland
doet het nog steeds goed, of liever gezegd: de Nederlandse jongeren
doen het nog steeds goed. Bij een langere laagconjunctuur kiezen
jongeren steeds meer voor school met stage, in plaats van werken met
één dag naar school. Het wordt gewoon moeilijker. Ons mooie duale
systeem staat onder druk, als gevolg van de langdurige conjuncturele
neergang. Dat betekent niet dat we bij de pakken neer gaan zitten. Juist in
de techniek zie ik wel mogelijkheden om met sociale partners en
Onderwijs te kijken hoe we een flink aantal bbl-plaatsen ingevuld krijgen.
Het is uiteindelijk zeer in het belang van het bedrijfsleven dat dat lukt.
Misschien is er in deze tijd wel een mogelijkheid om toch een vorm van
baangarantie te creëren. Daar werk ik heel graag aan, want ik deel met de
spreker het belang daarvan. Over de waarschuwing van de heer Heerma
voor de effecten van de bezuinigingen: wij zijn ons daar zeer van bewust.
Het is lastig dat er moet worden bezuinigd, maar we willen bij de invulling
daarvan het succes van het duale systeem zoveel mogelijk overeind
houden.
De heer Van Ojik vroeg wanneer ik tevreden ben met de aanpak van de
jeugdwerkloosheid. Hij vroeg verder naar de concrete doelstelling voor
het geheel. Ik wil dat dit leidt tot concrete acties op regionaal niveau.
Hetzelfde geldt voor het mbo. Ik wijs erop dat besloten is om niet alleen
mbo-1 en -2, maar ook -3 en -4 in aanmerking te laten komen voor het
School Ex-programma. Jongeren die anders aan de kant komen te staan
kunnen daardoor meeprofiteren van de aanpak. Maar ik vind het niet reëel
om een rond getal te noemen. Ik zou het best willen, en het zou ons voor
dit moment misschien een goed gevoel geven, maar het sluit niet goed
aan bij wat er straks in de praktijk nodig is. Ik denk dat de heer Van Ojik en
ik het liefste zien dat er in al die regio’s in ons land zoveel mogelijk uit de
kast wordt gehaald om zo veel mogelijk jongeren een kans te geven en
om een misschien wel veel groter aantal te bereiken, ook doordat anderen
geïnspireerd raken. Het gaat dan wel om meer dan alleen deze aanpak
met deze middelen, het gaat nadrukkelijk ook om de bredere inzet op het
mbo. Laten we wel wezen: in de studiefinanciering voor mbo-studenten
verandert helemaal niets. Als er al iets gebeurt, gaan ze erop vooruit
doordat ze in aanmerking komen voor een ov-kortingkaart waar dat nu
nog niet het geval is. Ik zat naast een meisje dat in Lelystad woonde en
een kappersstage liep in Bussum, waar ze allemaal grijze vrouwtjes mocht
leren knippen. Zij moest dus heen en weer reizen. Dat deed ze graag.
Maar juist voor zo’n studente heeft het kabinet goed nieuws in petto. Ja,
zal de Kamer dan zeggen, maar als iemand door wil leren en in het hbo
terecht wil komen? Dan is het een bewuste keuze waartegenover vaak een
hoger inkomen staat. Ook dan zal die studente goed begeleid en gemotiveerd kunnen worden om dat wel te doen.
Welke instrumenten willen we inzetten? Reageer nou eens op deeltijd-WW
en vervroegde uittreding. Wat mij betreft zijn er geen taboes. Ik ga niet bij
voorbaat zeggen dat onderwerpen onbespreekbaar zijn. Ik wil de plannen
op hun merites beoordelen. Het plan dat vandaag in de pers kwam heb
ikzelf nog niet gezien, maar ik ga ervan uit dat het wordt ingebracht in het
sociaal overleg. Als werkgevers en werknemers met elkaar verder zijn,
hoop ik dat er toch ook een moment komt dat ze met het kabinet in
gesprek gaan. Dan wil ik me over dat plan buigen. Wat het beoordelen
betreft van de dingen die er goed en minder goed aan zijn: je moet wel
heel goed kijken welk instrument je op welk moment waar inzet. Maar
geen taboes op voorhand. Overigens denk ik niet dat er iemand is die
denkt dat met één druk op de knop al deze problemen zijn op te lossen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

17

Mevrouw Hamer (PvdA): Er is meteen een bericht de wereld ingegooid
dat de Partij van de Arbeid in antwoord op GroenLinks heeft gepleit voor
arbeidsduurverkorting. Dat heb ik natuurlijk niet gezegd, en dat is mij ook
niet gevraagd. Ik ben blij dat de minister mijn woorden goed interpreteert.
Ik heb gezegd: het is goed dat dit plan er ligt, het is goed dat er aandacht
wordt besteed aan ouderen en jongeren, maar ik wil vandaag geen
plusjes en minnetjes geven bij de afzonderlijke voorstellen. Ik zeg dat nu
even voordat de pers helemaal hoteldebotel raakt.
De voorzitter: Zullen we in dit debat maar niet reageren op alle mediaberichten? Anders kunnen we aan de gang blijven.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Het gaat om wat mevrouw Hamer wel
heeft gezegd: eigenlijk ben ikzelf al eerder met zo’n voorstel gekomen. Dit
ter aanvulling. Tenzij ik het verkeerd begrepen heb.
Mevrouw Hamer (PvdA): Op het voorstel om de werkloosheid onder
jongeren en ouderen in samenhang te bezien. Dat is heel wat anders dan
een algemeen voorstel voor arbeidsduurverkorting.
Minister Asscher: De SP heeft een vraag gesteld over het ondersteunen
van kleine bedrijven bij het aanbieden van leerwerkplannen. Dat is een
belangrijk onderwerp, want we hebben eigenlijk alle bedrijven nodig om
zich daarvoor open te stellen. Je kunt niet alleen maar kijken naar de grote
bedrijven. In heel veel sectoren zijn juist heel veel kleinere en middelgrote
bedrijven, die zelf een enorm belang hebben bij het aanbieden van
leerwerkplaatsen, ook om in hun eigen continuïteit te voorzien en om, als
er straks weer groei komt, die op te kunnen vangen. Wij willen wel
degelijk financiële ondersteuning bieden aan dat soort bedrijven. De WVA
wordt vervangen door een subsidieregeling, waar OCW op dit moment
aan werkt. Ik zal die regeling vooral toetsen op het daadwerkelijk creëren
van die leerwerkplaatsen. Dat is wat je ermee wilt bereiken. Het is te veel
een algemene fiscale faciliteit geworden. We willen met die middelen
meer leerwerkplaatsen kunnen creëren. Ik deel de suggestie van mevrouw
Karabulut om te kijken naar de mogelijkheden bij kleinere bedrijven, waar
dat vaak veel moeilijker te organiseren is. Ook hier geldt dat er in de
sectorale plannen aandacht moet zijn voor voldoende stageplaatsen en
leerwerkplekken. Dan zijn we bereid om onder strikte voorwaarden te
cofinancieren.
De SP stelde een vraag over de vierwekentermijn. Moet die onder de
huidige omstandigheden niet worden geschrapt? Hierover verschillen we
echt van mening. Dat doet overigens niets af aan de suggestie van de
heer Van Weyenberg over leerwerktrajecten. Ik wil geen verantwoordelijkheden bij de overheid wegnemen, maar ik wil de verantwoordelijkheid bij
de jongeren neerleggen. Uit het feit dat een aantal jongeren niet
terugkomt na zo’n eerste contact kun je niet afleiden dat de overheid
daarmee heeft gefaald. In heel veel gevallen hebben ze alsnog een baan
gevonden, alsnog een opleiding gekozen, alsnog een andere keuze
gemaakt. Niet in alle gevallen, ben ik eens met mevrouw Karabulut, maar
we moeten ook niet het omgekeerde doen: jongeren willen helemaal niet
behandeld worden als slachtoffer. De goede dingen van investeren in
jongeren moeten we inzetten, maar wel gericht. Maar we moeten ook de
verantwoordelijkheid van de jongeren niet bij hen wegnemen, maar juist
stimuleren.
Mevrouw Karabulut (SP): Met alle respect, maar waar slaat dit op? Alsof
je, door jongeren die aankloppen bij de overheid – jongeren die natuurlijk
wel degelijk eerst zelf hebben gezocht naar alternatieven – direct te
helpen, je hen de verantwoordelijkheid ontneemt om hun best te doen.
Dat is natuurlijk ridicuul. Hoe verhoudt het voorstel van de minister voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

18

een jongerenloket zich tot de woorden van de minister? Uit onderzoek van
FNV Jong in de gemeente Utrecht blijkt dat twee derde van de jongeren
niet meer terugkomt.
Minister Asscher: Mevrouw Karabulut noemt mijn antwoord ridicuul. Dat
ondersteunt het feit dat we hierover blijkbaar van mening verschillen. Ik
kijk daar anders naar. Ik vind dat de overheid een enorme verantwoordelijkheid heeft jegens de jongeren. Daarvan heb ik de afgelopen drie
kwartier kond gedaan. Maar dat wil niet zeggen dat er op zichzelf iets mis
is met het feit dat de jongeren eerst een aantal weken zelf moeten
proberen een oplossing te zoeken. Laten we daar niet te naïef over zijn:
dat is in het verleden een belangrijke aanvulling geweest. Ik wil niet
zeggen dat het altijd en in alle omstandigheden moet. Ik wil gemeenten
juist de ruimte geven om maatwerk te bieden. Dat heeft niets te maken
met inhoudelijke afhoudendheid of gebrek aan enthousiasme voor de
leerwerktrajecten, voor startersbeurzen of voor andere instrumenten. Ik
ben daar positief over. Ik ken het plan waarnaar mevrouw Hamer eerder
verwees. Sterker nog: ik ken een wethouder uit Amsterdam die zich
daarachter heeft geschaard. Ik begrijp de bedoeling daarvan heel goed,
maar ik wil het aan de gemeenten overlaten om binnen hun structuur een
keuze te maken. Dan zie je dat een aantal gemeenten, waaronder Lelystad,
kiest voor een startersbeurs. Andere gemeenten kiezen andere oplossingen. Dat past bij een succesvolle regionale aanpak, dat hoeven wij ze
niet op te leggen.
Mevrouw Karabulut (SP): Dat is wat de minister juist wel doet, door bij
wet te verbieden dat gemeenten jongeren direct helpen. De minister
discrimineert jongeren. Ik vind het nogal tegenstrijdig en schizofreen van
de minister om enerzijds te zeggen dat we jongeren zo graag willen
helpen, en anderzijds diezelfde jongeren weg te sturen. De minister mag
daarop reageren. Is hij het met mij eens?
Minister Asscher: Heel aardig dat ik daarop mag reageren. Dank u wel. Ik
hoor de toon schriller worden, wat ik heel erg jammer vind. Want volgens
mij hebben we hier een onderwerp te pakken waarover we het allemaal
reuze eens zijn.
Mevrouw Karabulut (SP): De minister gaat niet over mijn toon. Maar hij
mag wel reageren op de inhoud.
Minister Asscher: Laat u aan mij over waarop ik reageer. We hebben het
vandaag over een belangrijk onderwerp. Als we het hierover niet eens
zijn, is er helemaal geen noodzaak om dat schizofreen, ridicuul of asociaal
– of had u dat woord nog niet gebruikt; zo niet, dan komt dat woord in de
volgende zin – te noemen. Dat laat ik allemaal graag aan u.
Mevrouw Schouten heeft gevraagd of dit genoeg is. Aan de ene kant zou
ik er best wel meer geld voor willen uittrekken, aan de andere kant starten
we niet op nul. De infrastructuur uit de aanpak jeugdwerkloosheid van
Balkenende-IV is er nog, dus die kunnen we weer gebruiken. Die investeringen hebben wat opgeleverd. Naast deze middelen wordt er geïnvesteerd in het mbo, in meer macro-doelmatigheid en in meer arbeidsmarktdenken. Buiten deze inzet komen er als het goed is nog sectorplannen, die
ook weer voor een extra boost zorgen. Dat alles bij elkaar zal hopelijk
bijdragen aan een goede, adequate aanpak van de jeugdwerkloosheid.
Hoe kijk ik aan tegen voorstellen om de tijdelijke contracten op te laten
lopen in duur, daarmee meer perspectief en zekerheid biedend? Hier hink
ik op twee gedachten. Aan de ene kant wil ik zo snel mogelijk iedereen
perspectief bieden op zo vast en zo perspectiefrijk mogelijk werk. Aan de
andere kant moet je oppassen werkgevers niet kopschuw te maken bij het
geven van kansen aan jongeren. Om die reden verwijs ik naar het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

19

antwoord dat ik net gaf: verbetering van de balans tussen flexibiliteit en
vaste arbeid moet juist voor jongeren perspectief bieden. Scholing speelt
daar een belangrijke rol in. Op dit moment wil ik me niet uitspreken over
de vraag of zo’n oplopende duur verstandig is. Ik snap de gedachte
daarachter, maar je moet beducht zijn voor mogelijke negatieve effecten
op de jeugdwerkloosheid.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Die zorg snap ik. Daarom is het
duidelijk een tussenvoorstel. Ik hoor de minister telkens zeggen dat we
naar een betere balans tussen flex en vast voor jongeren toe moeten.
Maar tot nu toe is er op dat punt nog helemaal niets gebeurd. We
constateren met zijn allen het probleem en de minister schetst nu zelf het
dilemma, namelijk dat het de arbeidsmarktpositie van jongeren kan
schaden. Wat ziet hij dan nog wel voor opties? Anders blijft het verbeteren
van de balans toch een loze kreet?
Minister Asscher: Ik zie allerlei opties, maar juist omdat dit van de
hoofdonderwerpen van het sociaal overleg is, ga ik daar nu niet concreet
op in. Zoals bekend wordt daar gesproken over verbetering van de positie
van flex, en natuurlijk ook over de ketenbepalingen. Ik kan niet
voorspellen of men eruit komt en, zo ja, hoe. Maar ik deel uw mening over
het belang van verbetering van de balans. Niet voor niets is dat een
opdracht die ik in het regeerakkoord heb gekregen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Ik wil geen «what, if»- vragen gaan
stellen, maar we zitten al vrij lang te wachten op een sociaal akkoord. Alle
begrip dat daarvoor nog wat geduld nodig is, en ik hoop dat ze eruit
komen, maar wat is het voornemen van de minister, indachtig dat het ook
op tafel ligt bij het sociaal akkoord? Ik wil dat daar wat meer actie wordt
ondernomen.
Minister Asscher: Ik heb alle begrip voor het ongeduld van mevrouw
Schouten. Sterker nog: op mijn slechte momenten ben ik ook ongeduldig.
Maar wij hechten veel waarde aan het sociaal overleg. De ministerpresident heeft dat goed uitgelegd in het vragenuur. Wij hebben daarom
besloten om dat nog een aantal weken de tijd te geven, zonder een datum
te prikken. Ik heb begrepen dat ik op verzoek van de heer Pechtold nog
een brief zal sturen voor een zekere datum. Daar ga ik goed op broeden,
want dat is geen eenvoudige opgave. Zo was het ook niet bedoeld!
De heer Heerma vroeg mij om te reageren op het plan uit de bouw om
werkloze leermeesters in te zetten bij het opleiden van jongeren. In mijn
brief van 19 december heb ik daarover aangegeven dat we daarnaar juist
in de sectorale plannen willen kijken. De bouw springt daarbij natuurlijk in
het oog. Je zou je heel goed kunnen voorstellen dat daar leerling-gezelachtige verhoudingen een oplossing zijn. Daar wordt over nagedacht. Als
dat zo is, wil ik daar met een positieve blik naar kijken. Ik ben een beetje
voorzichtig om dat soort dingen met behoud van uitkering mogelijk te
maken, omdat dat zich slecht verhoudt tot de filosofie dat het voor
mensen beter is om zo snel mogelijk weer betaalde arbeid te krijgen. Je
kunt je voorstellen dat juist in een sector als de bouw naar dat soort
middelen moet worden gegrepen. Dat sluit opnieuw aan bij de toonzetting
van mevrouw Hamer: je moet heel goed kijken wat er in de sector aan de
hand is, wat daar nodig is en wat het passende instrumentarium daarvoor
is.
De heer Heerma vroeg hoe ik aankijk tegen de regionale cao. Ik vind dat
een veelbelovend initiatief, omdat er veel elementen voor jongeren in
zitten. Ik zeg niet dat dat de toekomst is. Je zult altijd met matrices moeten
werken, waarbij sectoren en regio’s elkaar raken. In de regionale aanpak
van de jeugdwerkloosheid zullen de diverse sectoren een rol moeten
spelen, want in de ene regio is de metaal heel sterk en in een andere regio

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

20

de grafische industrie. Je komt dus altijd met die sectoren in aanraking. In
andere gevallen voldoet het niet om alleen maar naar de sector te kijken,
maar moet je zoals in de buurt van Eindhoven heel precies kijken naar het
DNA van de regio en daarvan gebruik maken. Bij een modern arbeidsmarktbeleid hoort dat je niet kiest tussen regio en sector, maar dat je
slimme combinaties probeert te maken om werkgelegenheid te creëren.
De minister van Onderwijs heeft per 1 januari de Stichting Samenwerking
Beroepsonderwijs Bedrijfsleven en de kenniscentra gevraagd, het reeds
lopende stage- en leerbanenoffensief te intensiveren. Ook hierbij geldt in
het kader van het Techniekpact 2020 dat afspraken moeten worden
gemaakt over beschikbaarheid van voldoende stageplaatsen en leerwerktrajecten. Eens met alle sprekers dat dit een belangrijk onderdeel is. Daar
wordt door de minister van Onderwijs, door die van EZ en door mij op
gereageerd.
Over het generatiepact heb ik al aangegeven dat ik daar zeer benieuwd
naar ben en dat ik opensta voor nieuwe suggesties. Ik ga de plannen heel
secuur en kritisch beoordelen. Dat mag de Kamer van mij verwachten,
want er gaat een serieus bedrag van de rijksoverheid naar toe. Ik heb
goede hoop dat men aan tafel in staat en bereid is om goede plannen te
maken voor de arbeidsmarktgeheel en onze hervormingsagenda, maar
ook voor de huidige crisis.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Dank voor de antwoorden en
voor de toezegging om een significant deel van de «van werk naar
werk»-middelen te besteden voor jeugdwerkloosheid. Ik zal de minister
niet op de laatste euro afrekenen. De nadruk wordt gelegd op scholing
van mensen met tijdelijke contracten. Als de O. & O.-fondsen worden
betrokken, is ook intersectorale scholing erg belangrijk. Dat is nog geen
standaardpraktijk in al deze fondsen.
Ik wens de nieuwe ambassadeur veel succes. Ik was vanmorgen haar
eerste volger op Twitter, wat ook iets zegt over de hooggespannen
verwachtingen.
Nog een vraag over het leerwerkaanbod. Ik begrijp dat de minister in zijn
antwoord op mijn voorstellen zegt dat het altijd maatwerk is. Ik begrijp
ook dat hij de eigen verantwoordelijkheid van jongeren niet weg wil
nemen, die dat overigens in overgrote meerderheid ook echt zo voelen.
Maar het zou jammer zijn als sommige gemeenten de boot missen als het
gaat om de initiatieven die nu in het hele land plaatsvinden. Je zult als
jongere maar in een gemeente wonen waar nou net niets gebeurt. Ik voel
niet de behoefte om daar een blauwdruk op los te laten, maar ik wil wel
dat jongeren die een aantal maanden langs de kant staan, echt worden
geholpen. Wat kan de minister doen, zodat er in elke gemeente maatwerk
wordt geleverd? Ik ben daar nog niet gerust op. Ik zou dat wel doodzonde
vinden.
Mevrouw Van Nieuwenhuizen-Wijbenga (VVD): Voorzitter. Ik heb
inmiddels de site Sterk voor werk gevonden. Ik dank de minister voor zijn
beantwoording. Ik ben blij dat hij mij heeft kunnen geruststellen dat, waar
het gaat om de ombuigingsgesprekken en om voorlichting over loopbaanperspectieven, de ouders zullen worden betrokken. Dat is heel belangrijk
voor de kans van slagen.
Verder ben ik blij met de toezegging dat de regionale plannen van aanpak
zo smart mogelijk geformuleerd worden, zodat we straks tot een goede
benchmarking kunnen komen, en tot een goede afrekenbaarheid. Ik vind
het namelijk heel belangrijk dat we de evaluatiecriteria van tevoren goed
geformuleerd hebben.
Tot slot wil ik wellicht ten overvloede onderstrepen dat het belangrijkste
voor ons is dat er commitment moet zijn van alle betrokkenen, niet in de
laatste plaats de werkgevers. In het verleden zijn projecten die met de
beste bedoelingen door werknemers, overheden of onderwijs zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

21

opgestart niet geslaagd, omdat het nu eenmaal het bedrijfsleven is dat de
banen en de stageplekken moet leveren. Ik denk dat daar een taak ligt
voor de ambassadeur. Ook in de techniek zie je dat bedrijven wel
vacatures hebben, maar niet bereid zijn een baangarantie af te geven.
Daar lopen we tegen het ontslagrecht aan, maar die discussie zullen we
nu maar niet voeren. Het gaat om het commitment van alle partijen.
Daarvoor moeten we allemaal aan de slag.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Ook ik ben niet op zoek naar
een concreet aantal waarbij we ons goed voelen. Ik parafraseer even de
woorden van de minister, zonder dat dat verder reële betekenis heeft.
Daarom is het zo belangrijk – ik zie die twee dingen heel erg in combinatie
met elkaar – dat er instrumenten zijn waarvan we weten dat we erover
kunnen beschikken, zoals arbeidsduurverkorting, het generatiepact en
loonkostensubsidies. De minister zegt dat er geen silver bullit is. Dat weet
ik, maar er is wel een gereedschapskist waar heel veel in zit en waarvoor
het kabinet zelf kan kiezen, en niet de sociale partners. Die hebben zich
namelijk al uitgesproken over heel veel dingen. Als je die gereedschapskist voor je ziet, wat pakt de minister daar dan uit om misschien
niet die silver bullit te vinden, maar wel iets waarmee zijn eigen ambitie
inhoud kan worden gegeven?
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Het succes van dit plan en van Sterk
voor werk zal afhangen van het aantal banen dat erdoor ontstaan. De
realiteit is namelijk dat wij meer dan 600.000 werkzoekenden hebben en
maar 100.000 vacatures. Dat zal te maken hebben met de opstelling van
het kabinet: houdt het vast aan de bezuinigings-fetisj en de zichzelf
opgelegde normen, of is het bereid te investeren?
Dat gezegd hebbende, begrijp ik dat de komende tijd per regio zal worden
gewerkt aan het uitwerken van plannen en concrete doelstellingen.
Wanneer zijn die plannen af, en op welk moment kan de minister de
Kamer daarover informeren? Daarmee wordt toch in de managementtermen van mevrouw Van Nieuwenhuizen gewerkt aan concrete doelstellingen, wat mij goed doet. Ik denk dat het ook noodzakelijk is om de
minister en onszelf daarop af te kunnen rekenen.
Ik vind het inderdaad heel erg tegenstrijdig, gemeen en onrechtvaardig
voor jongeren wanneer de minister enerzijds jongeren graag wil stimuleren om door te leren, terwijl anderzijds jongeren die van mbo naar hbo
willen zich in de schulden moeten steken. Als je achttien jaar bent en
mbo’er, dan wordt wel degelijk ook je ov-jaarkaart van je afgepakt.
Daarover zijn we het gewoon hartstikke oneens. Verder ben ik blij met de
toezegging van de minister dat hij kleine bedrijven financieel en organisatorisch gaat ondersteunen wanneer ze erkend leerwerkmeester willen
worden, om op die manier leerwerkbanen en stageplekken te creëren.
Wanneer komt de minister daarmee? Ik vind het nog steeds niet kloppen
en schizofreen dat de minister enerzijds zegt jongeren te willen helpen,
terwijl ze anderzijds worden weggestuurd {
De voorzitter: Dank u wel, mevrouw Karabulut, ik geef het woord aan de
heer Heerma.
De heer Heerma (CDA): Voorzitter. Dank voor de warme woorden over de
regio-cao en het belang van balans tussen een regionale en een sectorale
aanpak. Dat spreekt me zeer aan. Hetzelfde geldt voor de positieve
woorden van de minister over de inzet van leermeesters in de bouw. Wel
heb ik een vraag over de leerwerkplekken en het spanningsveld met de
bezuinigingen. Is de minister het met mij eens dat de kenniscentra daar
een heel belangrijke rol in spelen en dat de rol van die centra niet ten
gevolge van de bezuinigingen op het spel komt te staan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

22

Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Voorzitter. De minister had het over
de slechte momenten die hij wel eens heeft. Die heb ik ook wel eens,
onder andere over dit onderwerp. Een groot aantal jongeren wordt
immers werkloos. Hoewel ze flexibel zijn, vindt er nu ook heel veel
verdringing plaats, wat heel veel gevolgen heeft voor de middelbaar
geschoolde jongeren. Hoe probeert de minister dat tegen te gaan? Verder
hoop ik dat wij op enig moment krijgen te horen wat de ambitie van de
ambassadeur voor de jeugdwerkloosheid is. Of gaat zij alle regioplannen
gewoon bij elkaar vegen? We komen ongetwijfeld nog te spreken over de
flexibele en de vaste contracten. Ik hoop dat de minister de urgentie van
het nemen van stappen inziet, ook als de totstandkoming van een sociaal
akkoord nog wat langer duurt. Dit probleem duurt al veel te lang.
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Wil de minister nog wat explicieter
ingaan op de doelgroep van allochtone jongeren, die het nog moeilijker
heeft dan de algemene groep? Ik ben erg blij dat de minister heeft gezegd
dat er geen algemene blauwdruk is te vinden voor de aanpak van de
jeugdwerkloosheid. Je moet beschikken over verschillende instrumenten
die je vervolgens regionaal en sectoraal inzet. Zo heb ik het FNV-plan ook
gelezen. Daar ben ik positief over, zeg ik nog maar eens. Er is dus geen
algemene maatregel die voor alles en iedereen geldt. Wat leren en werken
betreft sluit ik me aan bij wat D66 naar voren heeft gebracht. Hoe gaan we
dat vormgeven?
Minister Asscher: Voorzitter. Tegen mevrouw Hamer: er is geen
blauwdruk, of template, er moet gebruik worden gemaakt van de
beschikbare instrumenten. D66 vroeg wat er gebeurt als een gemeente
helemaal niets doet. Gemeenten blijven bij wet verplicht om jongeren in
de bijstand iets aan te bieden. Een gemeente maakt het wel heel bont als
zij zich daar niets aan gelegen laat liggen. Dan moet de gemeenteraad
zitten slapen. En als dat dan nog gebeurt, dan kan ik die gemeente nog
een aanwijzing geven. Maar in iedere gemeente zitten ambitieuze
bestuurders en volksvertegenwoordigers die het probleem van de
jeugdwerkloosheid vol onder de aandacht brengen. We moeten
gemeenten wijzen op succesvolle initiatieven elders, zoals de Startersbeurs in Tilburg. Lelystad is de vierde gemeente die die Startersbeurs gaat
introduceren en is graag bereid daarvoor geld te bestemmen. Ondersteuning vindt plaats door Sterk voor werk.
De VVD vindt commitment het belangrijkste. Dat is ook zo. Geen jongere
is geholpen met vage, mooie woorden. Het gaat om concrete afspraken,
ook al gaat het soms om heel kleine aantallen. Voor zo’n jongere maakt
het alle verschil van de wereld, en dat is waar het om gaat. Commitment
van werkgevers ontstaat vaak pas naar aanleiding van iets wat ze voor
zich kunnen zien, waarvan ze zich kunnen voorstellen hoe het in hun
bedrijf kan worden ingepast. Geen vage afspraken, geen vergaderingen,
geen grote getallen, maar gewoon, jongeren met een gezicht en met
talent die in een bedrijf aan de slag kunnen. Dat moeten we faciliteren.
Ik begrijp de heer Van Ojik heel goed als hij zegt dat alle beschikbare
instrumenten moeten worden ingezet. In de brief is een aantal instrumenten genoemd, te beginnen met het onderwijsinstrument, waarvan
iedereen weet dat het belangrijk is, en daarbinnen omscholing naar goede
studies, langer doorleren waar mogelijk en veel stages aanbieden. Het
tweede instrument, waarachter een hele gereedschapskist schuilgaat, is
de regionale aanpak.
Een aantal generieke instrumenten hebben we niet ingezet, zoals
arbeidsduurverkorting en deeltijd-WW. Die punten komen aan de orde in
het sociaal overleg. Geen taboes op voorhand, wel een kritische blik. Wat
als het sociaal overleg nog heel lang op zich laat wachten of mislukt? Dan
zal het kabinet op eigen titel moeten beoordelen hoe het omgaat met de
middelen die in de begroting zijn opgenomen voor Van werk naar werk, te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

23

weten 400 miljoen structureel. We zullen dan zelf beoordelen welke
instrumenten je daarvoor moet inzetten. Maar ik geef verre de voorkeur
aan het maken van afspraken met werkgevers en werknemers. Dan heeft
het inzetten van de instrumentenkist ook meer resultaten.
Mevrouw Karabulut vraagt wanneer we meer horen. Gemeenten moeten
voor 1 juli hun plannen op tafel leggen, voor 1 september moeten er
afspraken komen over wat we ermee gaan doen, zodat er na 1 september
een overzicht is van wat al die arbeidsmarktregio’s van plan zijn te gaan
doen en welke regio’s we willen gaan ondersteunen omdat ze voldoen
aan alle voorwaarden. Voor de goede orde: geen gemeente hoeft daarop
te wachten; de meeste gemeenten zijn allang bezig met bestrijding van de
jeugdwerkloosheid. Ook mevrouw Sterk is vandaag in een razend tempo
begonnen. We wachten niet.
Het CDA vraagt of ik het ermee eens ben dat de kenniscentra belangrijk
zijn. Dat ben ik zeer met de heer Heerma eens. Ik ben het ook met hem
eens dat dit een pijnlijke bezuiniging is. We moeten ook niet doen alsof
dat geen effect zal hebben. Mijn inzet zal erop gericht zijn om dat effect zo
beperkt mogelijk te laten zijn, en om met de resterende middelen zoveel
mogelijk van de infrastructuur te benutten.
Mevrouw Schouten zei dat ze af en toe haar slechte momenten had als het
om dit onderwerp gaat. Ja, maar aan de andere kant worden ook in deze
slechte tijden kansen geboden. Het is een van de mooiste dingen die er
bestaan om je daarvoor in te zetten. Uiteindelijk zijn we bezig om het
vertrouwen in de economie weer te herstellen. Dat is de inzet van kabinet
en Kamer. Door helderheid te creëren over waar we op middellange
termijn met Nederland en de arbeidsmarkt naar toe willen en op welke
manier, door op korte termijn goede afspraken te maken over de sectoren
die het moeilijk hebben en door slim te investeren in 2013 zodat we in
2014 weer wat meer in de richting van een verantwoorde begroting
kunnen gaan, moet het vertrouwen in de economie weer terugkeren. Dat
is niet iets wat het kabinet in zijn eentje bepaalt; Nederland heeft een open
economie. Toch zijn er wel degelijk lichtpuntjes, schetst het CPB. Als we
het nu goed doen, kunnen jongeren daar juist als eerste van profiteren als
de groei weer terugkomt. Daar hoort bij dat we ze nu niet in de steek laten
en dat ze in een opleiding, een stage of een baan terechtkomen. In een
land met zulke sterke uitgangspunten als Nederland zijn de kansen van
jongeren natuurlijk groot en waar op enig moment – als het CPB gelijk had
gekregen, was dat eergisteren – de economie weer zal gaan groeien.
Er is wel degelijk urgentie voor het bespreken van de positie van
flexwerkers. Als er geen sociaal akkoord komt, zal het kabinet moeten
komen met voorstellen om de balans tussen flex en vast te herstellen. Het
denken daarover staat niet stil. Maar we willen het sociaal overleg wel een
kans geven.
Ook voor migrantenjongeren geldt niet één blauwdruk voor de redenen
waarom ze het moeilijk hebben, maar wel een paar heel logische
verklaringen. Het voortijdig schoolverlaten is veel hoger onder migrantenjongeren. Dat is een enkeltje richting jeugdwerkloosheid. Het terugdringen
van voortijdig schoolverlaten helpt dus bij uitstek die migrantenjongeren.
Soms ontbreekt het ook aan de benodigde sociale competenties; hieraan
moet op school meer aandacht worden besteed. Naast deze sociaalculturele factoren zie je ook voorbeelden van discriminatie en vooroordelen, die ook moeten worden bestreden. Tegen de ambassadeur: ga op
zoek naar de jongeren en hun kansen. Als er belemmeringen zijn, ruim ze
uit de weg; als wij daarvoor nodig zijn, meld ze dan hier.
De voorzitter: Er zijn geen toezeggingen gedaan. Ik sluit dit algemeen
overleg.
Sluiting 19.41 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 544, nr. 447

24