Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

23 987

Uitbreiding van de Europese Unie

Nr. 104

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 oktober 2009
Met verwijzing naar onze brief van 14 oktober jl. (23 987, nr. 103) inzake de
publicatie van het jaarlijkse uitbreidingspakket van de Europese Commissie hebben wij het genoegen u hierbij de aangekondigde kabinetsappreciatie aan te bieden. Wij zien ernaar uit over deze appreciatie nader van
gedachten te wisselen met de Vaste Kamercommissie voor Europese
Zaken tijdens een algemeen overleg op woensdag 11 november a.s.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
F. C. G. M. Timmermans

KST136807
0910tkkst23987-104
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

1

Appreciatie uitbreidingspakket Europese Commissie 2009
Inleiding
Op 14 oktober jl. presenteerde de Europese Commissie haar jaarlijkse
voortgangsrapportages over het EU toenaderingsproces van de drie
kandidaat-lidstaten (Kroatië, Turkije en Macedonië) en de vijf potentiële
kandidaat-lidstaten (Albanië, Bosnië-Herzegovina, Kosovo, Montenegro en
Servië). Over IJsland, dat in juli 2009 een lidmaatschapsaanvraag
indiende, is geen voortgangsrapportage opgesteld. Naast de voortgangsrapportages bevat het uitbreidingspakket ook een strategie papier, waarin
de Commissie een politiek oordeel geeft over de stand van zaken in het
uitbreidingsproces.
In zijn appreciatie van het uitbreidingspakket van de Europese Commissie
gaat het kabinet in op de vraag in hoeverre Nederland de analyse en
conclusies van de Commissie kan delen. Het kabinet zal zijn visie actief
uitdragen in zijn contacten met de Commissie, de lidstaten en de (potentiële) kandidaat-lidstaten. Deze appreciatie vormt de basis voor de Nederlandse inbreng bij de voorbereidingen voor de conclusies over het uitbreidingspakket die de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen van
7–8 december 2009 zal aannemen.
I Mededeling «The Enlargement Strategy and Main Challenges
2009–2010».
Algemeen
Na een aantal jaren van relatief weinig verandering, stond het afgelopen
jaar in het teken van nieuwe ontwikkelingen in het EU uitbreidingsproces.
Kroatië heeft in 2009 aanzienlijke vorderingen geboekt in het pre-accessietraject, waardoor de eindstreep voor het afsluiten van de onderhandelingen volgens de Commissie thans in zicht komt. Ook Macedonië heeft
belangrijke hervormingen doorgevoerd en voortgang geboekt op de
Kopenhagen-criteria, hetgeen voor de Commissie aanleiding vormt de
Raad in haar uitbreidingspakket te adviseren de toetredingsonderhandelingen met dit land te openen. Sinds het vorige uitbreidingspakket van
november 2008 zijn maar liefst drie nieuwe lidmaatschapsaanvragen
ontvangen: Montenegro (december 2008), Albanië (april 2009) en
IJsland (juli 2009). Servië heeft volgens de Commissie voortgang
geboekt met het doorvoeren van hervormingen, maar werkt – net als
Kroatië – volgens hoofdaanklager Brammertz nog niet volledig mee met
het Joegoslavië tribunaal. De ontwikkelingen in Bosnië-Herzegovina
stemmen volgens de Commissie tot zorg. Er is nog steeds gebrek aan een
gemeenschappelijke visie over de toekomst van het land. Voor Kosovo,
dat net als de andere landen in de regio weliswaar een lidmaatschapsperspectief heeft maar nog niet door alle lidstaten wordt erkend, heeft de
Commissie de mogelijkheden onderzocht op termijn te komen tot visumliberalisatie en een handelsakkoord. Ook is er dit jaar bijzondere aandacht
voor de betrekkingen met Turkije, mede in het licht van de derde evaluatie door de Commissie waarin wordt vastgesteld dat Turkije nog geen
uitvoering geeft aan het Aanvullend Protocol bij het Verdrag van Ankara
(het «Ankara Protocol»).
Deze ontwikkelingen worden beschreven en toegelicht in het uitbreidingspakket van de Commissie. Nederland neemt kennis van de bevindingen
van de Commissie en kan zich op hoofdlijnen vinden in haar conclusies en
aanbevelingen. Het kabinet hecht er echter wel aan zijn eigen accenten te
zetten en neemt op een aantal punten een andere positie in dan de
Commissie. De Commissie gunt op deelgebieden (potentiële) kandidaat-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

2

lidstaten soms nog te veel het voordeel van de twijfel, daar waar Nederland van mening is dat – conform de uitbreidingsstrategie en eerder ingenomen posities van de Raad – een strikter oordeel op zijn plaats zou zijn.
Dit geldt onder meer voor het vraagstuk van de samenwerking met het
ICTY (Kroatië en Servië) en het noemen van een moment waarop de
toetredingsonderhandelingen kunnen zijn afgerond (Kroatië).
Nut en noodzaak van het EU uitbreidingsproces...
De Commissie constateert terecht dat de Unie en haar lidstaten veel te
winnen hebben bij een kwalitatief hoogwaardig uitbreidingsproces. Niet
voor niets wordt wel gesteld dat het uitbreidingsproces het meest succesvolle instrument van het EU buitenlands beleid is. De export van onze
normen en waarden heeft positieve gevolgen voor de veiligheid, economie en energievoorzieningszekerheid van alle EU lidstaten.
Dit voorjaar vierde de Unie het eerste lustrum van de toetreding van de
«Laken 10», de tien landen uit Midden- en Oost Europa die wij in 2004 in
ons midden opnamen. Later dit jaar vieren wij ook dat de Berlijnse Muur
twintig jaar geleden viel. Daarmee kwam een einde aan de Europese
deling. Na veertig jaar communisme zijn de landen uit Midden- en Oost
Europa zonder noemenswaardige schokken democratische staten
geworden, waar de rechtsstaat wordt gerespecteerd. Met haar 500 miljoen
inwoners vormt de EU inmiddels de grootste vrije markt ter wereld. Juist
een handelsland als Nederland, dat wordt gekenmerkt door een open
economie, heeft veel baat bij de vergroting van de interne markt – een
ruwe schatting wijst uit dat de toetreding van de «Laken 10» Nederland de
eerste drie jaar € 11 miljard heeft opgeleverd. Door de uitbreiding in 2004
is de EU ook sterker geworden op het wereldtoneel. In belangrijke onderhandelingen over klimaat, energie, handel of mensenrechten vormen de
27 EU-lidstaten vaak een sterk blok.
Het kabinet is van mening dat het uitbreidingsproces ook moet worden
bezien in het licht van de middellange en lange termijn toekomst van de
Unie. Nederland moet niet de ogen sluiten voor de uitdagingen die de
komende decennia op ons land afkomen: energieschaarste, georganiseerde misdaad, instabiliteit aan de randen van Europa en de noodzaak
onze waarden en belangen zeker te stellen in een multipolaire wereld,
waar opkomende machten als China en India zich steeds sterker profileren, dwingen ons het uitbreidingsvraagstuk met een open blik te benaderen.
Dat de landen van Europa onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden, is het
afgelopen jaar eens te meer bevestigd door de financieel-economische
crisis. Door de verstrengeling van regionale kapitaalmarkten heeft de
crisis in de hele regio zijn sporen nagelaten. Terecht besteedt de Commissie in haar uitbreidingspakket de nodige aandacht aan de gevolgen van de
crisis voor de toetredingslanden. De aantrekkingskracht van de Unie is
door de economische crisis alleen nog maar verder vergroot. Hierdoor
lijkt een zekere paradox te ontstaan: de druk om pijnlijke hervormingen
door te voeren neemt toe, terwijl tegelijkertijd als gevolg van de crisis het
draagvlak voor die hervormingen veelal verder afneemt.
.. maar niet zonder voorwaarden
Het uitbreidingsbeleid van de Unie is gebaseerd op de uitbreidingsstrategie die de Europese Raad in december 2006 aanvaardde. Uitgangspunt
van deze strategie is het conditionaliteitsbeginsel. Kort samengevat komt
dit beginsel erop neer dat hoe sneller en beter een land de vereiste politieke, economische en administratieve hervormingen doorvoert – alsmede
EU wetgeving overneemt en implementeert –, hoe eerder een eventueel
lidmaatschap in zicht kan komen. De toetredingslanden hebben het tempo
van toenadering daarmee grotendeels in eigen hand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

3

Het kabinet hecht aan de Nederlandse positie als strenge maar rechtvaardige – en dus betrouwbare – partner in dit proces. Nederland ziet er strikt
op toe dat aan alle gestelde criteria, voor elke fase in het proces, wordt
voldaan, voordat nieuwe stappen worden gezet. Door de ervaringen met
de laatste uitbreidingsronde in 2007 is het kabinet zich eens te meer
bewust van de noodzaak hier uiterst zorgvuldig mee om te gaan. Geen
enkele partij is immers gebaat bij overhaaste stappen, ook de (potentiële)
kandidaat-lidstaten zelf niet. Zij concentreren zich dikwijls te veel op het
einddoel, het lidmaatschap. Daardoor dreigt naar de achtergrond te
verdwijnen dat het transformatieproces waartoe het toetredingsproces de
katalysator is, vaak belangrijker en ingrijpender is dan het lidmaatschap
zelf. Hervormingen zouden niet moeten worden doorgevoerd omdat de
EU eisen stelt, maar omdat het betreffende land daar zelf de vruchten van
plukt. Dat dit proces uiteindelijk kan leiden tot een plaats aan tafel in
Brussel, zou niet meer en niet minder dan de logische consequentie van
de bereikte transformatie moeten zijn.
Niet alle lidstaten kiezen voor deze benadering. Een aantal lidstaten is van
oordeel dat de stabiliteit op de Westelijke Balkan het beste is gediend door
de regio snel te integreren in de EU. Door vaart te houden in het proces
van toenadering, hopen deze lidstaten tevens de EU gezinde krachten in
de betrokken landen een steuntje in de rug te geven. Ook de Commissie
lijkt deze visie aan te hangen. Deze zienswijze brengt met zich mee dat de
betreffende lidstaten de overeengekomen criteria nog wel eens losser
interpreteren dan Nederland en de kandidaat-lidstaten en potentiële
kandidaat-lidstaten eerder het voordeel van de twijfel gunnen.
Voor het proces heeft dit verschil in benadering echter weinig concrete
gevolgen. Besluiten over nieuwe stappen in het toenaderingsproces1
kunnen immers alleen worden genomen met de steun van alle lidstaten.
Als een lidstaat van mening is dat pas op de plaats moet worden gemaakt,
dan wordt er ook pas op de plaats gemaakt. Het kabinet acht in dit
verband een gedegen communicatiebeleid van groot belang en zal zich
ook in de toekomst blijven inspannen voor heldere en tijdige informatie
over voorgenomen nieuwe stappen in het pre-accessietraject van de
toetredingslanden.
Aandachtspunten in het uitbreidingspakket 2009
De Commissie heeft ervoor gekozen dit jaar een aantal thema’s uit te
lichten in haar uitbreidingspakket. Zij besteedt speciale aandacht aan de
ontwikkeling van de rechtsstaat, de gevolgen van de economische crisis,
de invloed van bilaterale geschillen op het uitbreidingsproces en het
belang van regionale samenwerking. Het kabinet onderschrijft de prioriteit
die de Commissie toekent aan deze onderwerpen en wil daarbij in het
bijzonder stilstaan bij hervormingen op JBZ terrein en het belang van
goede nabuurschapsbetrekkingen.

1

Deze stappen kunnen volgens het kabinet
als volgt worden gedefinieerd: Ondertekening
en nationale ratificatie van Stabilisatie- en
Associatie Overeenkomsten, verlening van de
status van kandidaat-lidstaat, starten van
toetredingsonderhandelingen, opening en
sluiting van de onderhandelingshoofdstukken
van het acquis communautaire en ondertekening en nationale ratificatie van het toetredingsverdrag zelf. Het verzoek van de Raad
aan de Commissie om een avis te schrijven
ziet het kabinet weliswaar wel als een politiek
besluit, maar is – gelet op de aard van het
besluit – geen formele stap in het toenaderingsproces.

Het uitbreidingspakket 2009 maakt duidelijk dat hervormingen op het
gebied van justitie en binnenlandse zaken de grootste uitdaging blijven
voor de toetredingslanden. In vrijwel alle landen worden tekortkomingen
geconstateerd in de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad,
de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en hervormingen in de
justitiële keten. Ook de uitvoering en handhaving van de vereiste wetgeving laat dikwijls te wensen over. Daarnaast wordt de naleving van
mensenrechten, in het bijzonder de rechten van minderheden en de vrijheid van de pers, door de Commissie terecht aangemerkt als een
aandachtspunt.
Niettemin zijn op JBZ-terrein ook positieve ontwikkelingen te vermelden.
In het kader van het visumliberalisatietraject hebben de landen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

4

Westelijke Balkan verstrekkende maatregelen genomen in de sfeer van
grenscontrole, documentveiligheid en migratiebeleid. De inspanningen
van de autoriteiten ter zake hebben inmiddels hun vruchten afgeworpen.
Naar verwachting zal de JBZ-Raad van 30 november–1 december a.s.
besluiten Macedonië, Servië en Montenegro over te hevelen naar de Witte
Schengen lijst. Daarmee wordt een visumvrij regime voor deze landen
geïntroduceerd. Albanië en Bosnië-Herzegovina zijn bezig met een inhaalslag. Mogelijk adviseert de Commissie medio 2010 dat ook zij in aanmerking komen voor deze stap, mits zij uiteraard voldoen aan alle gestelde
voorwaarden. Het kabinet acht deze ontwikkeling van belang, niet alleen
omdat vrij reizen helpt een einde te maken aan het relatieve isolement
waarin de inwoners van de Westelijke Balkan sinds het uiteenvallen van
het voormalig Joegoslavië verkeren, maar ook omdat hiermee wordt
aangetoond dat conditionaliteit tot tastbare resultaten leidt. In de jaren
tachtig gold voor heel Joegoslavië (tot het uiteenvallen) visumvrij verkeer.
Voor Slovenen en Kroaten geldt er nu al visumvrij verkeer.
Het kabinet is evenals de Commissie van oordeel dat het onderhouden
van goede nabuurschapsbetrekkingen een essentieel onderdeel is van het
uitbreidingsproces. Het gaat daarbij niet alleen om de relaties tussen
(potentiële) kandidaat-lidstaten onderling maar ook om de relaties tussen
toetredingslanden en lidstaten. Strikt bilaterale kwesties worden soms
onterecht door lidstaten uitgevochten over de band van het uitbreidingsproces. Het kabinet is van oordeel dat bilaterale kwesties in beginsel
tussen de betrokken landen opgelost dienen te worden. In dit verband
verwelkomt het kabinet de inspanningen van Slovenië en Kroatië om een
einde te maken aan het bilaterale grensgeschil dat het Kroatische uitbreidingsproces lange tijd in zijn greep hield. Het kabinet roept ook Macedonië en Griekenland op gezamenlijk te streven naar een oplossing voor
de bilaterale naamkwestie, die een belemmering vormt voor het Euroatlantische integratieproces van Macedonië. Bijzondere aandacht gaat in
het kader van de nabuurschapsbetrekkingen uit naar het uitbreidingsproces van Turkije met het oog op de voortdurende spanningen in de
relatie met buurlanden Griekenland en Cyprus.
Verdrag van Lissabon
Het Ierse «ja», en daarmee het uitzicht op de spoedige inwerkingtreding
van het Verdrag van Lissabon, heeft tot grote opluchting geleid bij de
uitbreidingslanden. Hoewel het kabinet verdere uitbreiding van de Unie
onder het vigerende Verdrag van Nice uit (juridisch-)technisch oogpunt
niet onmogelijk acht, is het voor het kabinet wel duidelijk dat de eventuele
toetreding van nieuwe lidstaten onder het Verdrag van Lissabon ontegenzeggelijk eenvoudiger te realiseren is. Het Verdrag van Lissabon zal de EU
immers slagvaardiger, transparanter en democratischer maken en de Unie
institutioneel beter in staat stellen nieuwe leden te verwelkomen.
De Commissie snijdt in haar Mededeling niet alleen thema’s van algemene aard aan, maar geeft ook een politiek oordeel over de stand van
zaken in het EU toenaderingsproces van de kandidaat-lidstaten en de
overige landen met toetredingsperspectief. Hieronder volgt per land een
korte appreciatie.
Kandidaat-lidstaten
Kroatië
De Commissie geeft terecht aan dat Kroatië het afgelopen jaar aanzienlijke
voortgang heeft geboekt in het pre-accessietraject. Zij verbindt hieraan de
conclusie dat het einde van de toetredingsonderhandelingen in zicht is;
als Kroatië aan alle uitstaande voorwaarden voldoet, kunnen de onderhandelingen in de visie van de Commissie in 2010 worden afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

5

Tegelijkertijd signaleert de Commissie dat Kroatië op een aantal belangrijke dossiers nog veel werk voor de boeg heeft. Het gaat daarbij in het
bijzonder om justitiële hervormingen en de bestrijding van corruptie.
Minister Hirsch Ballin heeft deze zaken ook aan de orde gesteld tijdens zijn
bezoek aan Kroatië van 6 tot en met 8 september jl. Het kabinet acht de
boodschap van de Commissie tegenstrijdig, zeker met het oog op de
vereiste opbouw van een overtuigende staat van dienst («track record»)
waar het de uitvoering en handhaving van die hervormingen betreft. Het
kabinet brengt voorts in herinnering dat het vroegtijdig noemen van
streefdata voor afronding van toetredingsonderhandelingen in strijd is
met de uitbreidingsstrategie van december 2006 en zal zich in raadskader
hiertegen blijven verzetten.
In dit verband is tevens van belang te noteren dat Kroatië volgens hoofdaanklager Brammertz nog onvoldoende samenwerkt met het Joegoslavië
tribunaal. Nederland heeft daarom, samen met een aantal andere
lidstaten, een reserve op onderhandelingshoofdstuk 23 (rechterlijke macht
en fundamentele rechten) gelegd. De Commissie had in haar uitbreidingspakket in de ogen van het kabinet meer nadruk mogen leggen op het
gegeven dat samenwerking met het ICTY overeenkomstig het onderhandelingskader essentieel blijft. Voor het kabinet blijft dit een hard punt. De
EU moet er bij Kroatië op aandringen alle nodige stappen te zetten om de
kwestie van de toegang tot documenten onverwijld te regelen.

1

De RAZEB van december 2006 besloot als
volgt: «De Raad komt overeen dat de lidstaten
in het kader van de Intergouvernementele
Conferentie niet zullen besluiten tot het voorlopig afsluiten van hoofdstukken, zolang de
Commissie niet heeft vastgesteld dat Turkije
zijn toezeggingen in verband met het aanvullend protocol is nagekomen. De Raad zal de
vooruitgang die is geboekt met betrekking tot
de kwesties die door de verklaring van
21 september 2005 worden bestreken, blijven
volgen en toetsen. De Raad verzoekt de
Commissie hierover, in voorkomend geval, te
rapporteren in haar komende jaarverslagen,
met name in 2007, 2008 en 2009». Dit besluit
van de Raad laat de mogelijkheid open dat de
Commissie ook nog na 2009 de Turkse evaluatie van het Ankara protocol gaat evalueren.
2
Vrij verkeer van goederen; transport; douane
unie; landbouw; visserij; externe betrekkingen;
vrij verkeer van vestiging en diensten; financiële diensten.

Turkije
Nederland deelt het oordeel van de Commissie dat Turkije een sleutelrol
speelt in regionale veiligheidszaken, energievoorzieningszekerheid en de
dialoog tussen culturen. De stappen die Turkije heeft gezet om de betrekkingen met Armenië te normaliseren en de handreikingen die zijn gedaan
richting de Koerdische bevolking (o.a. toestaan TV-uitzendingen in de
Koerdische taal) waardeert het kabinet positief. Met de Commissie stelt
het kabinet vast dat de Turkse autoriteiten zich duidelijk gecommitteerd
tonen aan het EU integratieproces. Dit wordt onder meer geïllustreerd
door de aanname van het Nationaal Plan voor de Aanvaarding van het
Acquis Communautaire en de benoeming van een speciaal onderhandelaar voor het EU toetredingsproces. Ook het bezoek van de Turkse
minister van Buitenlandse Zaken Davutoglu aan Den Haag begin oktober
sterkt het kabinet in dit oordeel.
Het kabinet verwacht echter meer van Turkije. Na een veelbelovende start
in 2004 en 2005 is het hervormingsproces de afgelopen jaren in het slop
geraakt. Het tempo van de hervormingen moet worden opgeschroefd,
zowel voor wat betreft de politieke criteria – vrijheid van meningsuiting,
vrijheid van religie, vrouwenrechten, onafhankelijkheid en efficiëntie van
de rechterlijke macht, aanpak van corruptie – als voor de uitstaande, meer
technische onderhandelingskwesties.
Voorts dringt de Commissie terecht aan op normalisering van de betrekkingen met Cyprus. Ondanks alle aansporingen van de afgelopen jaren
heeft Turkije nog steeds de douane-unie met de EU niet van toepassing
verklaard op Cyprus. Dit heeft tot gevolg dat de Commissie voor het derde
achtereenvolgende jaar de Turkse implementatie van het Ankara Protocol
in negatieve zin heeft moeten evalueren1. Dientengevolge zullen de acht
onderhandelingshoofdstukken die in 2006 werden bevroren niet in de
onderhandelingen worden betrokken2 en zal geen enkel onderhandelingshoofdstuk voorlopig kunnen worden gesloten. Aangezien Frankrijk vier
andere hoofdstukken heeft bevroren (die in de Franse visie tezeer vooruitlopen op een eventueel lidmaatschap van Turkije), en ook een aantal
andere lidstaten op grond van bilaterale overwegingen reserves heeft
(bijvoorbeeld Cyprus op het hoofdstuk Energie), dreigen de toetredingsonderhandelingen met Turkije nu de facto grotendeels tot stilstand te
komen, eenvoudigweg omdat er nauwelijks meer onderhandelingshoofd-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

6

stukken te bespreken zijn. De Commissie stelt zich in het licht van de
lopende onderhandelingen over de mogelijke hereniging van Cyprus
terughoudend op over eventuele consequenties die zouden kunnen voortvloeien uit haar negatieve evaluatie van de implementatie van het Ankaraprotocol. Het kabinet roept de Commissie op haar visie op de weg voorwaarts te geven. Turkije stelt zich sinds het begin van de toetredingsonderhandelingen op het standpunt dat alleen aanvaarding van de
concept EU verordening uit 2004 die directe handel tussen de EU en
Noord-Cyprus toestaat tot beweging aan Turkse zijde op het Ankara
Protocol zou kunnen leiden. Aanvaarding van deze verordening stuit
echter op Cypriotisch verzet. Nederland roept Turkije, maar ook de andere
bij het proces betrokken partijen, op zich constructief op te stellen in de
onderhandelingen op Cyprus, die zich dit najaar in een cruciaal stadium
bevinden. Minister Verhagen heeft deze boodschap ook afgegeven tijdens
zijn gesprekken 23 september en 7 oktober met zijn Turkse collega. Doel
van de toetredingsonderhandelingen blijft Turkse toetreding – conform
het gestelde in het onderhandelingsraamwerk van oktober 2005. Nederland komt daar niet op terug. Maar Turkije is aan zet. De onderhandelingen zijn een proces met een open einde, waarvan de uitkomst niet op
voorhand kan worden gegarandeerd. Turkije moet zich hiervan goed
bewust zijn.
Macedonië
Macedonië heeft in de visie van de Commissie het afgelopen jaar veel
bereikt ten aanzien van de vereiste hervorming van rechterlijke macht en
openbaar bestuur, functioneren parlement, politiewetgeving, corruptiebestrijding en gezond macro-economisch beleid. De presidentsverkiezingen
van maart 2009 zijn bovendien goed verlopen. Als beloning voor de Macedonische inspanningen adviseert de Commissie de Raad nu te starten met
de toetredingsonderhandelingen met het land, dat al in december 2005 de
status van kandidaat-lidstaat kreeg. Nederland deelt de waardering van de
Commissie voor de geboekte vorderingen. Dit laat onverlet dat het kabinet
van oordeel is dat er ruimte is voor verdere verbetering, met name waar
het gaat om uitvoering en handhaving van aangenomen wet- en regelgeving. De balans opmakend is het kabinet van mening dat Macedonië
dermate veel vorderingen heeft geboekt op de acht specifiek voor Macedonië geformuleerde ijkpunten (benchmarks) dat opening van toetredingsonderhandelingen in de rede zou liggen. Een doorbraak in de naamkwestie met Griekenland zou de kans op een positieve reactie van de Raad
op het advies van de Commissie aanmerkelijk vergroten.
Potentiële kandidaat-lidstaten
Albanië
De Commissie stelt vast dat Albanië weliswaar enige voortgang heeft
geboekt in het pre-accessietraject, maar dat verdere ingrijpende hervormingen nodig zijn. De grootste uitdagingen voor het land liggen volgens
de Commissie thans in de verdieping van het democratiseringsproces, de
verdere ontwikkeling van de rechtsstaat en de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie. Nederland deelt deze inschatting. Daarbij zal
Albanië nu snel werk moeten maken van de uitvoering en handhaving van
wet- en regelgeving. Dit heeft minister Verhagen ook aan de orde gesteld
in een gesprek met zijn Albanese ambtgenoot Meta op 24 september
2009.
Tegen deze achtergrond en mede gelet op de waarneembare progressie
die Albanië de laatste jaren heeft doorgemaakt bij de organisatie en het
verloop van verkiezingen, als vastgesteld in het rapport van ODIHR over
de parlementaire verkiezingen van juni 2009, als ook rekening houdend
met het krachtenveld in Brussel, kan Nederland instemmen met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

7

verzoek van de Raad om de Commissie te vragen een advies te schrijven
over de Albanese lidmaatschapsaanvraag van april 2009.
Bosnië-Herzegovina
Het kabinet onderschrijft de zorgen van de Commissie over het gebrek
aan een gemeenschappelijke visie van de twee entiteiten (en drie etniciteiten) op de toekomst van het land. Terecht benadrukt de Commissie het
gebrek aan politieke wil tot samenwerking. Nederland is met de Commissie van oordeel dat er geen sprake kan zijn van nieuwe stappen in het EU
toenaderingsproces, zolang niet is voldaan aan de door de Peace Implementation Council geformuleerde conditionaliteit (vijf doelstellingen en
twee voorwaarden1) voor de beoogde sluiting van het kantoor van de
Hoge Vertegenwoordiger die de transitie naar een EU Speciale Vertegenwoordiger mogelijk moet maken. Onlangs is door het EU voorzitterschap
in samenspraak met de Verenigde Staten een initiatief gelanceerd om uit
de politieke impasse te komen. Nederland zal dit proces nauwlettend
volgen, mede met het oog op eventuele gevolgen voor het EU toenaderingsproces. In dit initiatief worden onder meer grondwettelijke wijzigingen voorgesteld die van belang zijn voor het functioneel maken van de
centrale staatsorganen van Bosnië-Herzegovina. Nederland hecht veel
belang aan het doorvoeren van grondwettelijke wijzigingen, hetgeen het
kabinet noodzakelijk acht voor een efficiënt hervormingsproces.
Kosovo
De situatie in Kosovo is stabiel maar nog steeds kwetsbaar, aldus de
Commissie. De Kosovaarse autoriteiten zullen zich meer moeten inspannen bij de bestrijding van corruptie en georganiseerde (grensoverschrijdende) misdaad, de hervorming van de justitiële keten en de versterking
van het openbaar bestuur. Op de regionale samenwerking, met name in
relatie tot Servië, is nog het nodige aan te merken. Etnische integratie en
de bescherming van cultureel erfgoed verdienen blijvende aandacht. De
Commissie heeft het Europees perspectief van Kosovo nader uitgewerkt
in een separate Mededeling, waarin onder de noemer «verscheidenheid in
erkenningkwesties, maar eenheid in betrokkenheid» onder meer de mogelijkheden om op termijn te komen tot visumliberalisatie en een handelsakkoord aan de orde komen. Nederland kan zich vinden in de analyse en
conclusies van de Commissie.
Montenegro
Montenegro heeft het afgelopen jaar bescheiden voortgang geboekt in het
pre-accessietraject, zo blijkt uit het uitbreidingspakket van de Commissie.
De strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad moet echter verder
worden opgevoerd. De Commissie besteedt daarnaast terecht aandacht
aan de tekortkomingen in de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht,
het functioneren van het parlement, de positie van minderheden en de
druk waaronder de pers moet opereren. Het kabinet is van oordeel dat
deze punten nadrukkelijk aan de orde moeten komen in het avis dat de
Commissie in de loop van 2010 zal presenteren naar aanleiding van de
lidmaatschapsaanvraag die Montenegro in december 2008 indiende.
Nederland heeft er bij de Commissie op aangedrongen de tijd te nemen
om een zorgvuldig advies te formuleren.

1

Doelstellingen: 1) verdeling van staatseigendom; 2) oplossing voor defensiebezittingen; 3) duurzame regeling voor de status
van Brcko; 4) akkoord over verdeling van de
belastinginkomsten; 5) werkende rechtsstaat.
Voorwaarden zijn: ondertekening van de SAO
en een positieve beoordeling van de politieke
situatie.

Servië
De Commissie betoont zich in haar uitbreidingspakket aanmerkelijk positiever over Servië dan in voorgaande jaren. De autoriteiten hebben hun
engagement aan de EU agenda door de aanvaarding van relevante
nieuwe wetgeving bevestigd. Ook zijn stappen gezet om de samenwerking met het Joegoslavië tribunaal te verbeteren. De Servische administratieve capaciteit, die al eerder door de Commissie werd geprezen, blijft
een sterk punt. Het kabinet is echter van mening dat waar de civiele en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

8

politieke rechten van minderheden in het geding zijn grotere inspanningen van de autoriteiten mogen worden verwacht. Ofschoon Servië in
2009 de nodige inspanningen heeft verricht (instelling minderheidsraden;
aanname van nationale strategie voor de verbetering van de positie van
Roma; betere behandeling van de bijna 300 000 vluchtelingen en internally displaced persons) blijft de positie van de Albanese minderheid in
Zuid-Servië kwetsbaar. Ook de positie van de Roma is, net als in andere
landen in de regio, moeilijk (toegang tot onderwijs, sociale bescherming,
toegang tot gezondheidszorg).
De Commissie wil Servië thans tegemoetkomen voor de geboekte vorderingen door te bevestigen dat de eenzijdige implementatie door Servië
van de handelsbepalingen1 van de in april 2008 met de Unie overeengekomen Stabilisatie- en Associatieovereenkomst (SAO) – de interim SAO –
zal worden erkend in het kader van de opbouw van track record. Dit is van
belang omdat de ER conclusies van december 2006 stellen dat een geloofwaardige staat van dienst bij de uitvoering van de SAO een positieve
ontvangst van een toekomstige lidmaatschapsaanvraag zal bevorderen.
Het kabinet begrijpt dat de Commissie in Raadsconclusies mogelijk zal
willen terugzien dat de Servische hervormingsinspanningen (inclusief het
verlenen van markttoegang voor producten afkomstig uit de EU) worden
erkend. Daarnaast beveelt de Commissie aan dat de Raad de interim SAO
nu in werking zal laten treden. Het kabinet verzet zich tegen deze aanbeveling, die het in strijd acht met het raadsbesluit van april 2008. Dit besluit
stelt expliciet dat, alleen indien bij unanimiteit wordt vastgesteld dat
Servië volledig samenwerkt met het Joegoslavië tribunaal, de SAO ter
ratificatie aan de nationale parlementen zal worden voorgelegd en de
interim SAO zal worden toegepast. Aan de gestelde voorwaarde is tot op
heden niet voldaan: hoofdaanklager Brammertz heeft bij zijn laatste
beoordeling (juni 2009) nog geen volledige samenwerking geconstateerd.
Ondanks aanhoudende druk van het merendeel van de lidstaten houdt
Nederland onverkort vast aan het bovengenoemde dubbele raadsbesluit
van april 2008. Nederland heeft zich als blijk van erkenning en waardering
voor het getoonde commitment aan de EU agenda en de verbeterde
samenwerking met het tribunaal wel ingespannen voor aanvullende
handelsmaatregelen om Servië te steunen. Het gaat daarbij om verruiming van de markttoegang voor Servische producten en voordeliger
oorsprongsregels. Tot op heden is de Commissie, die exclusief bevoegd is
op dit terrein, ondanks herhaald Nederlands aandringen nog niet met
voorstellen ter zake gekomen.
IJsland
IJsland komt slechts zijdelings ter sprake in het strategie papier van de
Commissie. Zij refereert aan de lidmaatschapsaanvraag die IJsland op
16 juli jl. indiende en het verzoek dat de Raad daarop op 27 juli jl. aan de
Commissie deed om een advies ter zake op te stellen. Het kabinet staat
positief tegenover de ambities van IJsland. Nederland beschouwt IJsland
als een betrouwbare en gelijkgezinde NAVO partner, die belangrijke Europese waarden met Nederland deelt. IJsland wordt echter niet anders
behandeld dan de andere landen met lidmaatschapsperspectief en zal
derhalve aan alle gestelde criteria moeten voldoen, voordat sprake kan
zijn van eventuele toetreding tot de Europese Unie. Het kabinet verwelkomt in dit verband de toezegging van de Commissie dat zij in haar beoordeling aandacht zal besteden aan de naleving door IJsland van zijn verplichtingen onder het Verdrag inzake de Europese Economische Ruimte.
Hieronder valt ook de verplichting het depositogarantiestelsel uit te
voeren.
1

Materieel betekent die eenzijdige implementatie dat Servië begin 2009 vrijwillig is gestart
met het afbouwen van zijn invoertarieven voor
producten afkomstig uit de EU.

Annex: nadere aandachtspunten uit de individuele voortgangsrapportages

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

9

Kroatië
Het kabinet kan zich in grote lijnen vinden in het voortgangsrapport over
Kroatië. Hierin worden zowel de geboekte voortgang alsook de nog te
verrichten hervormingen evenwichtig in kaart gebracht. Kroatië boekte het
afgelopen jaar grote voortgang op diverse hoofdstukken; inmiddels zijn 28
hoofdstukken geopend en 12 hoofdstukken gesloten. Vooralsnog zijn er in
2009 nog twee EU-toetredingsconferenties (IGC’s) met Kroatië gepland.
De Nederlandse regering complimenteert Kroatië met de geboekte voortgang van het afgelopen jaar die op diverse terreinen werd gerealiseerd.
Wel blijft er ruimte voor verbetering. Kroatië zou hervormingen niet alleen
op papier maar ook in de praktijk serieus moeten nemen; de uitvoering en
handhaving van wet- en regelgeving kan met meer overtuiging ter hand
worden genomen. Daarnaast kan Kroatië zich meer inspannen om het
beheer- en controlemechanisme van EU fondsen te optimaliseren.
Dit is met name relevant in de JBZ sfeer. De hervorming van de rechterlijke macht – onafhankelijkheid, transparantie en efficiëntie – en het ministerie van Justitie kent nog de nodige uitdagingen. De achterstand in
rechtszaken werd weliswaar verminderd, maar blijft aanzienlijk. Ten
aanzien van de vervolging en berechting van lokale oorlogsmisdaadzaken
stelt Kroatië zich actief op. De Commissie constateert een grotere bereidheid om ook Kroatische daders te berechten. Daarnaast werd een begin
gemaakt met de herziening van een deel van de «in absentia» vonnissen
van de jaren negentig dankzij een aanpassing van het wetboek van strafrecht. De samenwerking met het Joegoslavië-tribunaal is echter onvoldoende. De hoofdaanklager van het Joegoslavië-tribunaal, Serge Brammertz, liet zich op 4 juni 2009 tegenover de VN Veiligheidsraad opnieuw
kritisch uit over het gebrek aan medewerking van de Kroatische autoriteiten. Deze heeft met name betrekking op de toegang tot vermiste documenten, en het onderzoek hieromtrent, in de strafzaak naar onder andere
voormalig Generaal Gotovina. Voor een viertal lidstaten, waaronder
Nederland, is dit sinds begin 2009 aanleiding om een reserve te houden
op de door de Commissie voorgestelde openingsijkpunten van onderhandelingshoofdstuk 23 (rechterlijke macht en fundamentele rechten). Nederland is van oordeel dat de reserve pas kan worden opgeheven, wanneer
sprake is van daadwerkelijke verbetering in de samenwerking met het
tribunaal.
De Commissie constateert terecht dat de Kroatische autoriteiten onvoldoende politieke verantwoordelijkheid nemen voor de bestrijding van
corruptie. Positief is dat het aantal onderzoeken ter zake is toegenomen.
Wel zouden hieruit meer concrete veroordelingen kunnen volgen. Onderzoek naar «high-level» corruptie blijft beperkt. Het kabinet acht nauwere
samenwerking van USKOK en PNUSKOK met andere organen aangewezen. Het toegenomen aantal bedreigingen tegen journalisten die zich
bezighouden met onderzoek naar vermeende corruptie en georganiseerde
misdaad verdient eveneens aandacht.
Nederland hecht belang aan de hervormingen op JBZ gebied en draagt
hier ook op bilaterale basis aan bij. Voorbeelden hiervan zijn de Nederlandse deelname van een expert aan de «peer review» missie van de
Europese Commissie ter beoordeling van preventieve corruptiemaatregelen in juni 2009. Het bezoek van minister Hirsch Ballin aan Kroatië van 6
tot 8 september jl. opende de weg voor een een «high-level» adviesproject met de Kroatische minister van Justitie. Daarnaast ondersteunt Nederland diverse projecten op het gebied van asielprocedures en regionale
samenwerking ten aanzien van vervolging van oorlogsmisdaden. Het
ministerie van Binnenlandse Zaken bereidt een werkprogramma voor op
basis van het in 2008 afgesloten Memorandum of Understanding tussen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

10

het Nederlandse en het Kroatische ministerie van Binnenlandse Zaken op
het gebied van politiesamenwerking, crisisbeheersing en rampenbestrijding.
Het vluchtelingenvraagstuk is nog steeds actueel. De Commissie constateert voortgang in de uitvoering van het in dit kader relevante «housing
assistance» programma. Voorkomen moet worden dat budgetverlagingen
vanwege de economische crisis een negatief effect hebben op de vluchtelingenterugkeer-programma’s. Nederland is van mening dat in de monitoring op dit gebied een rol blijft weggelegd voor de OVSE.
Regionale samenwerking is van onverminderd belang. Vooral op het
gebied van eigendomskwesties en terugkeer van vluchtelingen zou deze
samenwerking een nieuwe impuls dienen te krijgen. Het kabinet is van
oordeel dat Kroatië prioritaire aandacht zou moeten besteden aan het
oplossen van uitstaande grensgeschillen met buurlanden, waaronder
Slovenië, Bosnië-Herzegovina en Servië.
Het kabinet deelt het oordeel van de Commissie dat Kroatië een functionerende markteconomie is en in staat moet zijn de concurrentiedruk binnen
de Unie het hoofd te bieden, mits de voorgenomen hervormingen consequent worden uitgevoerd. Als gevolg van de economische crisis is het
overheidstekort snel opgelopen. De hoge externe schuldenlast en aanzienlijke terugbetalingsverplichtingen op korte termijn, lijken de belangrijkste
economische kwetsbaarheden op het moment. Kroatië zou gebaat zijn bij
een geloofwaardig budgettair raamwerk voor de middellange termijn.
Voorts is een effectiever arbeidsmarktbeleid noodzakelijk. Kroatië kan een
beroep doen op het IPA Crisis Response Package, dat € 200 miljoen
beschikbaar stelt voor de Westelijke Balkan, met name ter verbetering van
de concurrentiedruk, het MKB, energie efficiency en de bankensector.
Sinds 2007 ontving Kroatië ongeveer € 142 miljoen aan economische
steun (transport, milieu en MKB) uit IPA middelen.
Op het terrein van economische herstructurering, waar het kabinet de
privatisering van overheidsbedrijven en verbetering van het ondernemersklimaat onder rekent, dient Kroatië nog de nodige obstakels weg te
nemen teneinde het productiepotentieel ten volle te benutten. Het kabinet
onderstreept hierbij net als in eerdere jaren het belang van een goed
justitieel systeem. Rechtszaken worden nog immer onvoldoende snel
afgehandeld en eigendomsrechten onvoldoende beschermd. Voorts dient
de administratieve capaciteit in vooral de maritieme en spoorwegsector
en de burgerluchtvaart (m.n. veiligheid) te worden verbeterd. Ten aanzien
van het binnenlandspolitiek gevoelige dossier van de herstructurering van
de scheepswerven kon enige vooruitgang worden geboekt in de vorm van
een privatiseringsproces dat moet leiden tot de noodzakelijke herstructurering. In hoeverre hier resultaten worden geboekt in het huidige economische klimaat valt evenwel nog te bezien. Voorts zijn voor de afronding
van het herstructureringsproces in de staalsector en de Kroatische spoorwegen nog de nodige maatregelen vereist om deze voor de lange termijn
zelfstandig en concurrerend te maken.
Turkije
De Commissie schetst in haar voortgangsrapport een gebalanceerd beeld
van de vorderingen in de Turkse toetredingsonderhandelingen, die in 2005
een aanvang namen. Enerzijds constateert de Commissie dat de afnemende steun voor een Turks EU lidmaatschap in Europa en Turkije de
Turkse autoriteiten er niet van heeft weerhouden een aantal bemoedigende initiatieven te nemen. Dit laat echter onverlet dat er nog een lange
weg is te gaan. De bevindingen van de Commissie ten aanzien van de
geboekte resultaten op het terrein van de politieke Kopenhagen criteria

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

11

worden door Nederland in grote lijnen onderschreven. Onderstaande
punten hebben in het bijzonder de aandacht van het kabinet.
De Commissie stelt met tevredenheid vast dat in augustus 2009 de hervormingsstrategie ten behoeve van de rechterlijke macht door de regering is
goedgekeurd. Het kabinet spreekt in dit verband de hoop uit dat de autoriteiten zich zullen inspannen om de onafhankelijkheid en efficiëntie van de
rechterlijke macht te vergroten en de aanpak van corruptie en georganiseerde criminaliteit te verbeteren. Nederland zal het niet onomstreden
Energekon onderzoek naar een mogelijk crimineel netwerk gericht op
destabilisering van de democratische instituties in dit kader nauwlettend
blijven volgen.
Tevens verwacht het kabinet meer inspanningen van Turkije op het gebied
van asiel, migratie en grensbeheer. De Commissie constateert bovendien
terecht dat, in het licht van de illegale migratiestromen via Turkije, de
samenwerking met buurlanden essentieel is. Het kabinet waardeert de
Turkse inzet tot hervatting van de, in 2006 onderbroken, onderhandelingen
over een readmissie-overeenkomst tussen Turkije en de EU en ziet uit naar
voortgang op dit dossier.
Nederland hecht belang aan de hervormingen op JBZ gebied en draagt
hier ook op bilaterale basis aan bij. Voorbeelden hiervan zijn projecten op
het gebied van het tegengaan van illegale migratie, de opbouw van asielopvang en het professionaliseren van de Turkse forensische instituten.
Tevens wordt een project uitgevoerd om de kennis van het Europese recht
onder de Turkse magistratuur te verhogen.
Het kabinet verwelkomt de amendering van artikel 301 van de Turkse
strafwet (en de daaraan gerelateerde artikelen 215, 216 en 217), die belediging van het turkendom strafbaar stelt. Dit artikel wordt inmiddels niet
meer systematisch aangewend voor de beperking van de vrijheid van
meningsuiting. De resterende zaken verdienen echter nog wel aandacht.
Zorgen bestaan er ook bij de Commissie en het kabinet over het gebrek
aan persvrijheid. Nog steeds wordt een aantal gangbare websites geblokkeerd. Politieke druk op de media en wettelijke onzekerheden blijken in de
praktijk een negatief effect te hebben op de persvrijheid.
De vrijheid van godsdienst wordt in beginsel gerespecteerd. Turkije maakt
serieus werk van de uitvoering van de Wet op de Stichtingen. Het kabinet
is echter van oordeel dat aanvullende maatregelen vereist zijn. Turkije
dient onder andere eigendomsrechten van alle niet-moslim gemeenschappen te respecteren en non-discriminatie van religieuze minderheden bij
wet vast te leggen. De autoriteiten dienen voorts beter samen te werken
met de OVSE Hoge Vertegenwoordiger voor Nationale Minderheden.
Positief zijn de stappen die zijn gezet richting de Koerden en Alevieten,
waarmee de Turkse regering een dialoog is aangegaan.
De Commissie bepleit meer inspanningen van de Turkse autoriteiten om
de bestaande straffeloosheid bij mensenrechtenschendingen aan te
pakken. Het kabinet dringt in dit verband aan op de instelling van een
onafhankelijke mensenrechteninstantie en een ombudsman. De Commissie wijst in haar rapportage voorts op de beperkte mate van naleving van
de ingevoerde wetgeving ter bestrijding van mishandeling en marteling in
detentie-instellingen.
Gendergelijkheid, onder meer in het arbeids(participatie)proces, blijft een
uitdaging. Positief in dit verband is de instelling in maart 2009 van de
«Consultative Parliamentary Committee on Equal Opportunities for Men
and Women». Huiselijk geweld, eerwraak en gedwongen huwelijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

12

blijven het kabinet zorgen baren. De dialoog met maatschappelijke organisaties over genderissues is verbeterd, maar dient te worden uitgebreid.
Daarnaast is Nederland in afwachting van de instelling van een
gendergelijkheids-lichaam.
Het kabinet deelt het oordeel van de Commissie dat kinderrechten beter
gewaarborgd dienen te worden, onder meer door het uitbannen van
kinderarbeid. De anti-terrorisme-wetgeving die het mogelijk maakt om
jongeren van 15 tot 18 jaar als volwassenen te vervolgen baart de
Commissie terecht zorgen.
Het kabinet deelt de waardering van de Commissie voor de rol die Turkije
speelt in het bevorderen van stabiliteit in de regio, met name in de Zuidelijke Kaukasus en het Midden-Oosten. De relatie met Irak werd versterkt en
de toenadering tussen Turkije en Armenië werd onlangs bekroond met de
ondertekening van twee protocollen. Het kabinet spreekt daarentegen zijn
grote teleurstelling uit over de beperkte voortgang die is geboekt ten
aanzien van de normalisering van de relaties met Cyprus. Voor het derde
achtereenvolgende jaar moest de Commissie in negatieve zin rapporteren
over de Turkse uitvoering van het Ankara Protocol. Dit betekent dat Cypriotische schepen en vliegtuigen nog steeds geen toegang krijgen tot de
Turkse havens en vliegvelden. Dit is in strijd met de afspraken die in 2005
met Turkije zijn gemaakt. Minister Verhagen heeft in september en oktober
zijn Turkse collega Davutoglu gewezen op de noodzaak van een doorbraak
in deze impasse. Nederland verwacht van Turkije een constructievere
opstelling in de onderhandelingen over de hereniging van Cyprus.
De Commissie concludeert dat Turkije over een functionerende markteconomie beschikt. Het kabinet onderschrijft dit oordeel. Turkije is voor de EU
de zevende handelspartner en de EU is voor Turkije de grootste handelsen investeringspartner. Het is daarom ook voor de Unie van groot belang
dat Turkije, dat hard is geraakt door de economische crisis, vasthoudt aan
zijn economische hervormingsagenda. Turkije heeft de afgelopen jaren
een krachtig stabilisatieprogramma geïmplementeerd. De genomen crisismaatregelen zijn echter onvoldoende fiscaal verankerd en zorgen voor
toegenomen onzekerheid met als mogelijk gevolg een negatief effect op
het economisch herstel. In dit licht zou Nederland een nieuwe «Stand-By
Agreement» met het IMF verwelkomen. In het kader van IPA (het Instrument voor Pre-Accessie Steun van de EU) is in 2009 € 567 miljoen geoormerkt voor financiële assistentie aan Turkije. Uit het IPA Crisis Response
Package is € 52,5 miljoen geïdentificeerd voor maatregelen op het terrein
van energie efficiëntie en harmonisatie van MKB-activiteiten. Daarnaast
zijn fondsen ter beschikking gesteld ter versterking van het toezicht op de
Turkse bankensector.
Op vele terreinen, zoals het vrij verkeer van goederen, de bescherming
van intellectuele eigendomsrechten, bedrijfs- en industriebeleid, energie,
consumentenbescherming, statistieken, trans-Europese netwerken en
onderzoek en wetenschap is de harmonisatie met het EU-beleid ver gevorderd. Ten aanzien van privatisering en staatssteun zijn evenwel grotere
inspanningen nodig. Hoewel de markttoegang in de afgelopen periode in
het algemeen is verbeterd, kennen sommige sectoren nog beperkingen.
Turkije blokkeert, ondanks bilaterale afspraken, al langere tijd de invoer
van rundvee- en rundvlees. Ook zijn er beperkingen met betrekking tot
buitenlands eigendom.
Het kabinet beschouwt de ondertekening van de intergouvernementele
Nabucco-gasovereenkomst als een belangrijke economische en strategische ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

13

Macedonië
Macedonië kreeg in 2005 de status van kandidaat-lidstaat. In februari 2008
tekenden Macedonië en de EU een toetredingspartnerschapsdocument,
waarin acht prioritaire beleidsterreinen werden geidentificeerd (zes politieke en twee economische ijkpunten) waarop de hervormingsinpanningen primair gericht moesten zijn. De Commissie constateert in haar
voortgangsrapportage dat Macedonië serieus werk heeft gemaakt van
deze acht ijkpunten.
Het kabinet deelt het oordeel van de Commissie dat goede voortgang is
geboekt op het terrein van de politieke dialoog en de corruptiebestrijding.
Macedonië vervult daarnaast alle in het kader van de SAO aangegane
verplichtingen. Volgens de Commissie is tevens sprake van voortgang ten
aanzien van de hervorming van het openbaar bestuur (waaronder politie
en ambtenarenapparaat) en de rechtsmacht. Het kabinet onderschrijft
deze analyse, maar is ten aanzien van de depolitisering van het ambtenarenapparaat van mening dat Macedonië aanvullende maatregelen dient te
nemen. Het kabinet waarschuwt tevens tegen verslapping van de
aandacht voor de inter-etnische dialoog. Zoals de Commissie terecht
opmerkt, is de integratie van etnische gemeenschappen nog steeds
beperkt.
In het algemeen is het kabinet ten aanzien van de acht ijkpunten van
oordeel dat Macedonië voldoende tot goede voortgang heeft geboekt op
het gebied van wet- en regelgeving, maar dat verdere verbeteringen in de
sfeer van uitvoering en handhaving mogelijk zijn. Mede in dit licht zal
Nederland (het ministerie van Binnenlandse Zaken) binnenkort een MoU
met Macedonië aangaan op het gebied van uitwisseling van best practices, verbetering van de politiekwaliteit en verbetering van de bilaterale
operationele samenwerking. Tevens zullen er gezamenlijke niet-operationale projecten op o.a. het terrein van strijd tegen georganiseerde misdaad, mensenhandel en drugs, criminaliteitspreventie en kwaliteitscontrole uitgewerkt worden.
De Commissie constateert terecht dat Macedonië actief samenwerkt met
andere landen in de regio. Het kabinet verwelkomt in dit verband de
onlangs overeengekomen grensdemarcatie met Kosovo. De naamkwestie
werpt echter nog immer een schaduw over de betrekkingen met Griekenland. Nederland roept beide landen op zich in te spannen voor een spoedige oplossing van dit bilaterale geschil.
Ook in Macedonië zijn de gevolgen van de economische crisis merkbaar.
Was in 2008 nog sprake van een groei van 5%, in 2009 krimpt volgens het
IMF de economie met 2%. Ofschoon de inflatie afnam en het monetair
beleid en de wisselkoers solide bleven door de koppeling met de euro,
had de crisis in combinatie met de toegenomen overheidsuitgaven een
negatief effect op de buitenlandse valutareserves en buitenlandse
schulden van Macedonië. Het kabinet deelt het oordeel van de Commissie
dat een aantal van de door Macedonië genomen maatregelen meer
gericht lijken op het nakomen van verkiezingsbeloften dan op effectieve
crisisbestrijding.
Macedonië heeft in de visie van het kabinet op diverse terreinen structurele voortgang geboekt. De nodige administratieve en justitiële hervormingen, inclusief de registratie van eigendomsrechten, zijn inmiddels
doorgevoerd. Het privatiseringsproces is vrijwel geheel afgerond. De
Macedonische overheid verbeterde in de rapportageperiode de mogelijkheden voor markttoegang. Zo werd een «one-stop shop» voor startende
ondernemingen opgericht en zijn de administratieve lasten verlicht. Deze
positieve punten zijn ook terug te vinden in het Doing Business Report

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

14

2010 van de Wereldbank, waarin Macedonië 37 plaatsen stijgt op de ranglijst (van 69 naar 32) en daarmee de op drie na beste economische hervormer wereldwijd blijkt te zijn. Dit neemt niet weg dat met name buitenlandse investeerders nog te vaak aanlopen tegen bureaucratische
regelingen. Rechtszaken worden te traag afgehandeld en sommige regulerende en toezichthoudende organisaties presteren nog onvoldoende.
Concluderend kan worden gesteld dat het land zich ontwikkelt richting een
functionerende markteconomie die de concurrentie uit de EU kan weerstaan. Voorwaarde is wel dat de autoriteiten blijven vasthouden aan de
hervormingsagenda.
Albanië
In april 2006 werd de SAO met Albanië getekend. Drie jaar later diende het
land een EU lidmaatschapsaanvraag in. Besloten werd de aanvraag aan te
houden in ieder geval tot na de parlementaire verkiezingen van 28 juni
2009. Het medio september verschenen ODIHR rapport concludeerde dat
de verkiezingen aan de meeste gestelde criteria hebben voldaan, maar dat
Albanië nog niet zijn volledige democratische potentieel heeft behaald.
Het democratiseringsproces in Albanië verloopt moeizaam, mede als
gevolg van de boycot van de oppositie die het parlement al enige tijd in
zijn greep houdt.
In de aanloop naar de verkiezingen heeft het hervormingsproces grotendeels stil gelegen. De Commissie is van oordeel dat Albanië vooruitgang
heeft geboekt bij de versterking van overheidsstructuren om aan de SAO
verplichtingen te voldoen. Tegelijkertijd signaleert de Commissie dat meer
coördinatie en strategische planning nodig is om het EU toetredingsproces in goede banen te leiden.
De verklaarde toewijding van de autoriteiten om corruptie tegen te gaan
vertaalt zich nog niet in de implementatie van anticorruptiewetgeving.
Terecht spreekt de Commissie zich uit over het feit dat verdenkingen van
corruptie op hoog politiek niveau zelden tot veroordelingen of sancties
leiden. Het kabinet deelt de kritiek van de Commissie over de rechterlijke
macht in Albanië, die gekenmerkt wordt door gebrek aan onafhankelijkheid, transparantie en efficiency.
De situatie voor de Roma minderheid is nog steeds zorgelijk. Albanië
heeft maatregelen getroffen om de leefomstandigheden voor deze groep
te verbeteren, maar de uitvoering van deze strategie verloopt moeizaam.
Evenals vorig jaar kan het kabinet zich vinden in het oordeel van de
Commissie dat de Albanese economie zich verder heeft ontwikkeld richting een functionerende markteconomie. In vergelijking met de omringende landen is Albanië minder hard geraakt door de economische crisis.
Voor 2009 verwacht het IMF nog steeds een, zij het zeer beperkte, economische groei. Door een aanpassing van het monetair beleid (verbetering
van de liquiditeitspositie van het bankensysteem, inflatiebeperking en
stabilisering van de wisselkoers) kon daarnaast de macro economische
stabiliteit behouden worden. Hierbij merkt het kabinet wel op dat het
werkloosheidscijfer nog steeds relatief hoog is.
Het ondernemersklimaat heeft in de afgelopen periode een positieve
impuls gekregen. Land- en kredietregistratie werd verbeterd, in de infrastructuur zijn forse investeringen gedaan, een one-stop-shop voor vergunningen is ingevoerd en talloze administratieve procedures zijn vereenvoudigd en ingekort. Overheidsinterventies in de economie werden verder
teruggedrongen, onder meer door privatiseringen in de energieen telecomsector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

15

Het justitieel systeem van Albanië blijft echter tekortschieten. Eigendomsrechten en contractuele verplichtingen kunnen niet altijd worden afgedwongen, hetgeen de instroom van noodzakelijke investeringen niet ten
goede komt. Het kabinet is van mening dat structurele hervormingen
nodig zijn om de concurrentiedruk van de economie te versterken.
Bosnië en Herzegovina
De SAO tussen Bosnië Herzegovina en de EU dateert van juni 2008. Het
afgelopen jaar heeft vooral in het teken gestaan van de discussie over de
voorgenomen sluiting van het kantoor van de Hoge Vertegenwoordiger
(OHR), dat sinds 1995 een belangrijke rol speelt in het bestuur van het
land. Sluiting van de OHR is afhankelijk gesteld van de vijf doelstellingen
en twee voorwaarden die de Peace Implementation Council, waarin
Nederland als waarnemer deelneemt, formuleerde.
De Commissie betoont zich zeer kritisch in haar voortgangsrapportage. Zij
heeft daar in de ogen van het kabinet ook alle reden toe. Het ontbreekt de
politieke leiders van Bosnië Herzegovina nog steeds aan politieke wil en
een gemeenschappelijke visie over de toekomst van het land. Hun nationalistische retoriek ondermijnt het Dayton Vredesakkoord. De complexe
structuur van het land blijft een hindernis voor een efficiënt hervormingsproces. De Commissie is terecht kritisch over het gebrek aan samenwerking tussen de instellingen van de centrale staat en de Republika Srpska.
Deze laatste weigert bevoegdheden naar het centrale bestuursniveau over
te dragen en neemt wetten aan zonder de centrale overheid te consulteren. Het parlement heeft het afgelopen jaar zeer weinig gepresteerd en
laat etnische belangen prevaleren boven het gezamenlijk belang. Het
afgelopen jaar konden niet de grondwettelijke wijzigingen worden doorgevoerd die zo noodzakelijk zijn om de hervormingsagenda te realiseren.
Ook de politieke inmenging in het rechterlijke systeem blijft zorgwekkend.
De samenwerking met het ICTY wordt als voldoende gekarakteriseerd,
ofschoon bepaalde elementen uit de samenleving die samenwerking
trachten te ondermijnen. Uitspraken van politieke leiders van de Republika
Srpska in deze zin zijn verontrustend. Het kabinet is van mening dat de
internationale criminaliteit vanuit Bosnië Herzegovina een groot probleem
blijft en zal er daarom, conform de Motie Ormel van juni 2009, bij de Europese Commissie op blijven aandringen hier gepaste aandacht aan te
besteden.
Positief is de voortgang die in het kader van het visumliberalisatietraject is
geboekt op het gebied van visumbeleid, grensmanagement, asiel en
migratie.
De mensenrechtensituatie laat een gemengd beeld zien. De belangrijkste
wetten voor de rechten van de mens zijn inmiddels in het Bosnische recht
verwerkt. De implementatie en handhaving van deze wetten dienen echter
te worden verbeterd. De Bosnische grondwet is niet in lijn met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De Commissie benadrukt ook
terecht het belang van meer samenwerking met het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens. Er is weinig progressie geboekt op het gebied van
sociale rechten. Overtuigender maatregelen zijn nodig om de zwakkeren
in de samenleving te beschermen. Minderheden blijven ondervertegenwoordigd in publieke functies. Met name de Roma minderheid wordt
gediscrimineerd en leeft ook in Bosnië Herzegovina nog steeds onder zeer
moeilijke omstandigheden.
De economie van Bosnië Herzegovina werd net als in veel omliggende
landen hard geraakt door de economische crisis. In juli 2009 werd een
IMF-lening van € 1,15 miljard goedgekeurd voor een periode van drie jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

16

Dankzij verschillende (fiscale) maatregelen konden de effecten van de
crisis op de financiele en monetaire stabiliteit enigszins worden gematigd.
Hier tegenover staat dat de grote publieke sector nog steeds zwaar drukt
op de economie, de mate van overheidsinterventie hoog blijft en het
privatiseringsproces van staatseigendommen nog steeds vrijwel geheel
geblokkeerd is. De Commissie betreurt dat er weinig progressie is geboekt
richting gedecentraliseerd management, een voorwaarde voor goed
beheer van structuurfondsen. Dit resulteert ook in een lange implementatiefase van IPA programma’s.
Ondanks enkele maatregelen blijft het ondernemersklimaat in Bosnië
Herzegovina ongunstig. Het bedrijfsleven heeft onder meer te kampen
met de politieke instabiliteit, hoge belastingen, ingewikkelde procedures
en corruptie. Op het gebied van vrij verkeer van goederen en diensten,
douane en het intellectuele eigendomsrecht is weinig vooruitgang
geboekt. Bosnië-Herzegovina neemt in het Doing Business Report 2010 de
116e plaats in van een totaal 183 landen (NB. Kosovo staat op de 113e
plaats). Het kabinet deelt dan ook de mening van de Commissie dat
Bosnië Herzegovina de afgelopen periode nauwelijks voortgang heeft
geboekt richting een functionerende markteconomie.
Kosovo
In februari 2008 riep Kosovo de onafhankelijkheid uit. Inmiddels is het
land door 22 EU lidstaten erkend. Het perspectief op EU lidmaatschap
werd in 2003 door de Raad ook voor Kosovo in het vooruitzicht gesteld.
Daar Kosovo niet deelneemt aan het stabilisatie- en associatieproces, is
een sui generis traject, het Stabilisation and Association Tracking Mechanism, in het leven geroepen.
De grootste uitdagingen voor Kosovo liggen op het terrein van hervormingen in de JBZ sfeer. Het kabinet deelt de mening van de Europese
Commissie dat de bestrijding van corruptie prioritaire aandacht verdient.
Het anti-corruptieagentschap is niet onafhankelijk. De inmenging van de
politiek in benoemingsprocessen is zorgwekkend. Het kabinet gaat ervan
uit dat rechterlijke macht en politie met assistentie van EULEX een grote
kwaliteitsslag kunnen en moeten maken. Alle betrokken partijen zijn
verantwoordelijk voor een volwaardige Servisch-Kosovaarse deelname,
die het kabinet als essentieel beoordeelt.
De aanvaarding van een mensenrechtenstrategie en bijbehorend actieplan
is positief maar de uitvoering ervan laat nog te wensen over. De Commissie is terecht kritisch over de integratie van Servische en andere minderheden in Kosovo.
In regionaal verband heeft Kosovo te lijden onder de niet-erkenning door
o.a. Servië. Dat betekent concreet dat Kosovo zich bij regionale bijeenkomsten veelal moet laten vergezellen of zelfs laten vertegenwoordigen
door UNMIK. Kosovo dient in de visie van het kabinet een meer pragmatische houding in regionale fora aan te nemen. Positief is het akkoord dat
onlangs met Macedonië werd bereikt over grensdemarcatie.
Het kabinet betreurt de beperkte vooruitgang die Kosovo in de afgelopen
periode heeft geboekt richting een functionerende markteconomie en
deelt de opvatting van de Commissie dat substantiële hervormingen en
investeringen nodig zijn om de Kosovaarse economie zodanig te versterken dat het op termijn de concurrentiedruk binnen de EU kan weerstaan.
De gevolgen van de economische crisis zijn tot dusverre beperkt gebleven, met name vanwege de beperkte integratie van de Kosovaarse
economie in de mondiale markten. Desalniettemin kampt Kosovo met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

17

combinatie van afnemende overmakingen uit het buitenland, dalende
buitenlandse investeringen en exporten.
De zwakke administratieve capaciteit, het gebrekkige justitieel systeem en
toezicht, de onbetrouwbare energietoevoer, de problemen met eigendomsrechten en corruptie blijven het functioneren van de private sector
hinderen. Het kabinet verwelkomt het lidmaatschap van de Wereldbank en
het IMF maar benadrukt dat dit uiteraard niet de aandacht mag afleiden
van de eigen verantwoordelijkheid. De arbeidsproductiviteit van Kosovaren neemt toe maar de werkloosheid blijft vooral onder jongeren zeer
hoog. Het kabinet is van mening dat ingrijpende maatregelen nodig zijn
om het tij te keren, inclusief verbetering van de kwaliteit van het onderwijs
en betere aansluiting op de behoeften van de arbeidsmarkt.
Montenegro
De SAO tussen Montenegro en de EU werd in oktober 2007 getekend. In
december 2008 diende Montenegro een lidmaatschapsaanvraag in. Na de
voorspoedig verlopen parlementaire verkiezingen van maart 2009
verzocht de Raad de Commissie in april 2009 een advies op te stellen over
de Montenegrijnse lidmaatschapsaanvraag.
Het kabinet deelt de mening van de Commissie dat Montenegro het afgelopen jaar bescheiden voortgang heeft geboekt ten aanzien van de
vereiste hervormingen, die met name liggen op JBZ terrein. De autoriteiten hebben diverse maatregelen genomen om de professionalisering
van de justitiële keten te bevorderen. Het kabinet is echter van oordeel dat
verdere inspanningen nodig zijn voor consolidering van de onafhankelijkheid, aansprakelijkheid, integriteit en effiency van het justitieel systeem.
Daarnaast deelt het kabinet de opvatting van de Commissie dat corruptie
een groot punt van zorg blijft. Er is onvoldoende zicht op de financiering
van politieke partijen. Weinig anticorruptie-zaken leiden tot een veroordeling, zeker in het geval van hooggeplaatste politici. Het kabinet is van
oordeel dat de Commissie IPA middelen nadrukkelijker moet inzetten voor
anti-corruptie programma’s. Ook de bestrijding van de georganiseerde
misdaad verdient meer aandacht.
Burgerrechten en politieke rechten worden over het algemeen gerespecteerd. De vrijheid van meningsuiting, in het bijzonder voor de pers, blijft
echter kwetsbaar. Op het gebied van sociale rechten is de vooruitgang
beperkt. Wetten tegen discriminatie en familiegeweld moeten nog worden
aangenomen. De bescherming van Roma, Ashkali en Egyptische minderheden, alsmede 16 000 ontheemden, laat te wensen over.
Montenegro stelt zich op als een betrouwbare en constructieve partner in
de regio. Het land participeert in meerdere multilaterale fora en organisaties en bouwt aan stabiele relaties met de buurlanden.
Ten aanzien van de economische criteria constateert de Commissie dat de
economische crisis Montenegro minder in zijn greep lijkt te hebben dan
de andere landen in de regio. Dit komt mede door de dempende werking
van de euro als betaalmiddel. De belangrijkste reden is echter de beperkte
omvang van de economie; een geslaagde transactie heeft al snel een
beslissend positief effect op de overall prestatie van het land.
Montenegro wist ondanks de crisis zijn macro-economische stabiliteit en
werkgelegenheid goeddeels te behouden en het overheidstekort onder
controle te houden. Overheidsinterventies in de economische sfeer bleven
beperkt tot tijdelijke reddingsmaatregelen in strategische sectoren, zoals
de metaal-en bankensector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

18

Op het terrein van markttoegang hebben de Montenegrijnse autoriteiten
diverse maatregelen genomen, zoals verkorting en vereenvoudiging van
administratieve procedures. Door nieuwe eigendomswetgeving werd
voorts de rechtszekerheid van buitenlandse investeerders vergroot.
Ondanks alle positieve ontwikkelingen blijven corruptiebestrijding, aanpak
van de omvangrijke informele economie en de beperkte administratieve
capaciteit uitdagingen van formaat. Het kabinet deelt het standpunt van
de Commissie dat het land zich verder heeft ontwikkeld richting een functionerende markteconomie, maar een aantal structurele zwakheden zal
moeten aanpakken om op de middellange termijn bestand te zijn tegen de
concurrentiedruk binnen de EU.
Servië
In april 2008 werd de SAO tussen Servië en de EU ondertekend. Tegelijkertijd werd door de Raad, op instigatie van Nederland, besloten de SAO pas
ter ratificatie aan de nationale parlementen voor te leggen, als bij unanimiteit kon worden vastgesteld dat Servië volledig samenwerkte met het
Joegoslavië Tribunaal. Hierbij werd tevens overeengekomen ook de
inwerkingtreding van de interim SAO (het gedeelte van de SAO dat
betrekking heeft op de bepalingen waarover de Gemeenschap exclusieve
competentie heeft) afhankelijk te stellen van de zogenaamde ICTY conditionaliteit. Servië is in 2009 begonnen met de eenzijdige uitvoering van de
Interim overeenkomst.
De Commissie benadrukt in haar voortgangsrapportage de sterke
administratieve capaciteit van Servië. Niet ieder lijnministerie functioneert
daarbij echter op even hoog niveau. De hervorming van de publieke
sector vordert gestaag. Hetzelfde geldt voor de hervorming van de justitiële keten. Tegelijkertijd signaleert de Commissie nog omvangrijke achterstanden in privaat-, straf- en administratiefrechtelijke zaken en onvoldoende handhaving van rechterlijke uitspraken hetgeen zijn weerslag
heeft op het imago (onafhankelijkheid, accountability en efficiency) van de
rechterlijke macht.
Corruptie blijft evenals in de meeste buurlanden een serieus probleem,
met name in de sfeer van openbare aanbestedingen en privatiseringen.
Een actieplan ter zake uit 2007 is nog niet uitgevoerd.
Civiele en politieke rechten worden over het algemeen gerespecteerd,
maar journalisten, mensenrechtenverdedigers en de LGBT (Lesbian Gay
Bisexual Transgender) gemeenschap worden nog onvoldoende
beschermd. De recente afgelasting van de Pride Parade in Belgrado is
illustratief in dit verband. Het kabinet is van oordeel dat van de autoriteiten grotere inspanningen mogen worden verwacht. Ondanks het
bestaan van een juridisch kader voor de bescherming van minderheden,
leeft met name de Roma bevolking nog onder erg moeilijke omstandigheden.
De samenwerking met het ICTY is in de afgelopen periode verder verbeterd, maar kan nog niet als «volledig» worden gekwalificeerd. De nationale berechting van oorlogsmisdadigers verloopt voorspoedig.
De regionale samenwerking is vatbaar voor verbetering, met name de
relatie met Kosovo. Betrekkingen met Kroatië, Bosnië Herzegovina, Macedonië en Montenegro blijven moeizaam, onder meer in verband met een
aantal nog uitstaande grensgeschillen. Het kabinet is van mening dat de
Commissie daar in het kader van haar uitbreidingspakket meer aandacht
aan had kunnen besteden.
Ook Servië is niet ontzien door de economische crisis. Was in 2008 nog
sprake van een groei van de economie met 5,4%, in 2009 zal de economie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

19

naar verwachting krimpen met 2%. Eind 2008 nam de macro-economische
stabiliteit fors af. De Servische autoriteiten namen diverse maatregelen en
sloten een Stand-by Arrangement met het IMF. Ook ontvangt Servië
budgetsteun uit IPA middelen. Door deze maatregelen verbeterde de
handelsbalans en bleef het financiële systeem houdbaar, waardoor de
liquiditeit kon worden bewaard. Buitenlandse valutareserves bleven eveneens op peil. Daarentegen namen het tekort op de lopende rekening en de
buitenlandse schulden toe.
De Servische overheid zal haar omvangrijke invloed op de economie
moeten terugdringen. Bedrijven die willen toetreden tot de Servische
markt worden nog immer geconfronteerd met een excessieve bureaucratie en complexe wetgeving. Structurele hervormingen zijn nodig om de
ontwikkeling van de private sector meer kansen te geven. Daarnaast
zullen de Servische autoriteiten pijnlijke hervormingen moeten doorvoeren om de enorme kosten voor het sociale stelsel en de pensioenen te
verlagen. De hoge werkeloosheidscijfers in combinatie met het tekort aan
geschoolde arbeiders illustreren voorts de noodzaak van structurele
hervormingen in het Servische onderwijsstelsel. Resumerend is het
kabinet met de Commissie van oordeel dat Servië de afgelopen periode
slechts beperkte voortgang richting een functionerende markteconomie
heeft geboekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 23 987, nr. 104

20