NOTITIE

Quick scan naar mogelijke 380 kV-verkabeling in het
project Noord-West 380 kV Eemshaven Oudeschip Vierverlaten (EOS-VVL)

Opsteller: Projectteam Noord-West 380 kV Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten
Datum: 18 november 2015
Doc.nr.: 000.144.21 0366090
Versie: 2.2

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
2 van 44

Inhoud
MANAGEMENTSAMENVATTING.................................................................................................................... 3
1. INLEIDING..................................................................................................................................................... 5
1.1 Aanleiding ........................................................................................................................................... 5
1.2 Project Noord-West 380 kV EOS-VVL................................................................................................ 6
1.3 Doel document .................................................................................................................................... 8
1.4 Leeswijzer ........................................................................................................................................... 8
2. ANALYSE VAN (NET)TECHNISCHE CONSEQUENTIES .......................................................................... 9
2.1 Inleiding ............................................................................................................................................... 9
2.2 Harmonische analyse & betrouwbaarheid .......................................................................................... 9
2.3 Conclusie ............................................................................................................................................ 9
3. ANALYSE VAN RUIMTELIJKE CONSEQUENTIES VAN VERKABELING BINNEN EOS-VVL ............. 11
3.1 Milieueffecten 380 kV verkabeling .................................................................................................... 11
3.2 Verkenning locaties op tracé ............................................................................................................ 15
3.3 Uitwerking locaties op meerwaarde .................................................................................................. 16
3.3.1 Aansluiting Eemshaven Oudeschip ............................................................................................... 16
3.3.2 Wierde de Weer te Stedum ........................................................................................................... 17
3.3.3 Westerdijkshorn ............................................................................................................................. 18
3.3.4 Middag-Humsterland ..................................................................................................................... 19
3.3.5 Westpoort....................................................................................................................................... 21
3.4 Uitwerking Middag Humsterland m.b.v. afwegingstabel ................................................................... 22
4. ANALYSE DOORLOOPTIJDEN ................................................................................................................ 25
4.1 Planologie ......................................................................................................................................... 25
4.2 Aanbesteding/inkoop ........................................................................................................................ 25
4.3 Realisatie .......................................................................................................................................... 25
5. OVERWEGING ........................................................................................................................................... 26
6. BIJLAGEN................................................................................................................................................... 27
6.1 Bijlage 1 ............................................................................................................................................ 27
6.2 Bijlage 2 ............................................................................................................................................ 36
6.3 Bijlage 3 ............................................................................................................................................ 43
6.4 Bijlage 4 ............................................................................................................................................ 44

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
3 van 44

Managementsamenvatting
TenneT TSO B.V. heeft in april 2015 haar visie op de aanleg van 380 kV-kabel geactualiseerd. Op basis van
de tussentijdse resultaten van onderzoek aan de 10 km 380 kV-kabel die inmiddels in bedrijf is (Randstad
380 kV Zuid-ring) en aanvullend onderzoek van TenneT en derden heeft TenneT geconcludeerd, dat er
behoedzaam verdere stappen kunnen worden gezet met 380 kV kabels. Tot begin 2015 hanteerden de
Ministers van Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu en TenneT het aantal van 20 km twee circuits
380 kV als maximum aantal kilometers dat in Nederland in het vertakte 220/380 kV-net als ondergrondse
kabel kan worden aangelegd.
De conclusie uit de analyse van de resultaten is dat het inmiddels mogelijk is situationeel meer te
verkabelen. TenneT heeft dit publiek gemaakt in een nieuwe position paper: 'Aanleg ondergrondse 220- en
380 kV-kabels'1 en in een brief aan de Minister van Economische Zaken. De Minister heeft vervolgens via
een brief de Tweede kamer ingelicht2. Hierin geeft hij aan dat hij TenneT zal verzoeken om voor de
projecten ZW380 West, ZW380 Oost en NW380 EOS-VVL een quick scan op te stellen waarin vastgesteld
wordt of het mogelijk is ruimtelijke knelpunten middels ondergrondse 380 kV kabels op te lossen. De quick
scans van alle drie bovengenoemde projecten hebben inmiddels plaatsgevonden.
Voor u ligt de quick scan naar mogelijke 380 kV-verkabeling in het project Noord-West 380 kV Eemshaven
Oudeschip - Vierverlaten. De quick scan bestaat uit twee delen: een (net)technisch onderdeel en een
ruimtelijk onderdeel. In deze rapportage worden de resultaten van deze analyse voorgelegd. Het eerste deel
is een (net)technische analyse uitgevoerd naar 380 kV verkabeling binnen de nieuwe verbinding Noord-West
380 kV Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten. Het tweede deel is een ruimtelijke analyse naar locaties waar
mogelijk meerwaarde valt te behalen door het introduceren van 380 kV-kabel ten opzichte van een
bovengrondse oplossing. De quick scan geeft antwoord op de vragen van de minister óf en wáár verkabeling
mogelijk is en of het meerwaarde biedt in het project Noord-West 380 kV Eemshaven Oudeschip –
Vierverlaten.
De (net)technische analyse is gedaan door middel van een "harmonische analyse" enerzijds en een analyse
naar de impact op betrouwbaarheid anderzijds. In de harmonische analyse wordt het gedrag van het
hoogspanningsnet bij verschillende frequenties onderzocht. Met betrekking tot betrouwbaarheid wordt
gekeken naar de statistiek van falen en repareren van kabels versus lijnen en hoe dit de zekerheid van de
energievoorziening beïnvloedt.
Op basis van de resultaten van de uitgevoerde analyses is de conclusie dat met een grote mate van
zekerheid kan worden gesteld dat het toepassen van kabel in de 380 kV-verbinding tussen Eemshaven
Oudeschip en Vierverlaten niet mogelijk is.
De harmonische analyse geeft een kritische impedantiepiek van ca. 250 Ohm bij ca. 100 Hz. Via een
transiënte studie zal uitsluitsel moeten worden verkregen of de geobserveerde impedantiepiek bij 100 Hz
1

http://www.tennet.eu/nl/nl/over-tennet/nieuws-pers-publicaties/publicaties/postion-papers.html
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2015/04/02/kamerbrief-overondergrondse-aanleg-van-nieuwe-hoogspanningsverbindingen.html
2

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
4 van 44

niet leidt tot ongewenste overspanningen.
De berekeningen met betrekking tot betrouwbaarheid laten zien dat toepassing van een beperkte
hoeveelheid kabel in de verbinding tussen Eemshaven Oudeschip en Ens naar verwachting niet leidt tot een
toename van de kans op uitval.
Ondanks dat uit de harmonische analyse is gebleken dat verkabelen binnen Noord-West 380 kV Eemshaven
Oudeschip - Vierverlaten met grote mate van zekerheid niet mogelijk is, is de ruimtelijke analyse wel volledig
uitgevoerd. Dit als onderdeel van het verzoek van de minister.
In de ruimtelijke analyse zijn vijf locaties onderzocht waar een 380 kV-verkabeling vanuit een ruimtelijk
perspectief mogelijk meerwaarde biedt. De keuze voor deze locaties is in overleg met het ministerie van
Economische Zaken tot stand gekomen. Bij vier locaties is geconcludeerd dat verkabeling onvoldoende
meerwaarde levert ten opzichte van het voorgenomen bovengrondse tracé. Na analyse is één locatie
overgebleven waar vanuit beleids- en milieucriteria mogelijk meerwaarde is te behalen ten opzichte van een
bovengronds tracé. Deze locatie is de passage van Middag Humsterland. In de analyse komt naar voren dat
een verkabeling hier positieve effecten heeft op de thema's:
- landschap (gebiedskarakteristiek openheid en zichtbaarheid)
- gevoelige bestemmingen
- ecologie (aantal draadslachtoffers en verstoring leefgebied weidevogels).
Een verkabeling bij de passage van Middag Humsterland heeft op de volgende thema's negatieve effecten
ten opzichte van een bovengrondse oplossing:
- bodem en water (cultuurhistorische kernwaarden zoals dijken, bodemlagen met aardkundige waarde
zoals kweldervlaktes en opbarstgevaar en/of opkwelling zout grondwater)
- archeologie
- amoveren van bestaande lijnen door combinatie (SEVIII)
Een ondergronds tracé langs Middag Humsterland (circa 12 km.) gaat gepaard met meerkosten van 60 en
165 mio ten opzichte van de totale bouwkosten voor respectievelijk een 2 en 4 circuits verbinding. Bij een
bovengrondse oplossing is de investering voor het later toevoegen van de 2 extra circuits relatief beperkt en
daarom is het verschil groter. Het uitgangspunt is dat in de eindsituatie sprake is van een 4 circuit
verbinding.
Conclusie van de quick scan en de achterliggende onderzoeken is:
1. Op basis van de resultaten van de harmonische analyse is de conclusie dat het toepassen van 380 kVkabel in de 380 kV-verbinding tussen Eemshaven Oudeschip en Vierverlaten met een grote mate van
zekerheid niet mogelijk is.
2. Uit de ruimtelijke analyse blijkt dat er één locatie is waar verkabeling mogelijk meerwaarde heeft. Een
ondergrondse oplossing kent naast positieve echter ook negatieve milieueffecten. De meerkosten van een
verkabeling ten opzichte van een bovengrondse oplossing zijn 60 mio voor 2 circuits en 165 mio voor 4
circuits. Het uitgangspunt is dat in de eindsituatie sprake is van een 4 circuit verbinding.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
5 van 44

1. Inleiding
1.1 Aanleiding
In Nederland geldt voor nieuwe hoogspanningsverbindingen het beleid “bovengronds tenzij”, zoals verwoord
in Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III). Ondergronds kan slechts overwogen worden
op basis van een integrale afweging op projectniveau. In 2008 heeft TenneT aangegeven maximaal 20 km
380 kV-kabel verantwoord in het Nederlandse, vermaasde hoogspanningsnet ondergronds aan te kunnen
leggen. De tracélengte van 20 km – met een totale kabellengte van 240 km – was op dat moment op de
grens van wat wereldwijd in de praktijk was beproefd. Bij het opstellen van Rijksinpassingsplannen voor de
aanleg van nieuwe 380 kV-verbindingen is sindsdien deze 20 km als landelijk maximum gehanteerd. De
genoemde 20 kilometer zijn volledig toegepast bij de Randstad 380 kV-verbinding (de Zuidring en de
Noordring gezamenlijk).
Gewijzigde inzichten TenneT
TenneT heeft de minister van Economische Zaken per brief (d.d. 20 maart 2015) laten weten dat zij haar
visie op de aanleg van ondergrondse 380 kV-kabel op basis van tussentijdse resultaten van het 380 kV
kabelonderzoeksprogramma en aanvullend onderzoek heeft aangepast en tot de conclusie is gekomen dat
20 km verkabelen onder bepaalde condities niet meer als strikt maximum hoeft te worden gehanteerd en
situationeel mogelijk meer kan worden verkabeld. Los van de bepaling van de technische mogelijkheden
voor toepassing van ondergrondse kabels blijft het zeer ongewenst om kabels op te nemen in cruciale
verbindingen zoals de landelijke 380 kV-ring, verbindingen naar interconnectoren en de interconnectoren
zelf. De langdurige reparatieduur van 220/380 kV-kabels zorgt immers juist op dergelijke belangrijke
verbindingen voor ongewenste leveringszekerheidsrisico's met mogelijke grote impact. Bovendien dient, om
de systeemcomplexiteit te beperken, worden voorkomen dat binnen één verbinding ondergrondse kabel en
bovengrondse lijn elkaar op korte afstand verschillende keren afwisselen.
Second opinion
De minister van Economische Zaken heeft in de brief aan de Tweede Kamer aangegeven dat hij een second
opinion zal laten uitvoeren op basis van de voorliggende onderzoeksresultaten van TenneT. Pas na
ontvangst van de second opinion zal hij een definitief standpunt innemen. De minister van Economische
Zaken heeft de Tweede Kamer geïnformeerd dat hij de mening van TenneT op dit moment deelt, maar dat
hij na het ontvangen van de second opinion definitief zijn standpunt in deze zal bepalen.
Quick scan
TenneT heeft een quick scan uitgevoerd naar de nettechnische mogelijkheden tot het gedeeltelijk
verkabelen van de verbindingen Zuid-West 380 kV en Noord-West 380 kV Eemshaven Oudeschip –
Vierverlaten (EOS-VVL). De quick scan bestaat uit twee delen: een (net)technisch onderdeel en een
ruimtelijk onderdeel. TenneT brengt bij het opstellen van de quick scan beide zaken in beeld.
De bevindingen van de TenneT quick scans worden meegenomen in de in opdracht van het ministerie van
Economische Zaken door een derde partij uit te voeren second opinion.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
6 van 44

De minister van Economische Zaken zal op basis hiervan zijn uiteindelijke standpunt innemen.
De quick scan bestaat uit de onderdelen:
1. De analyse van (net)technische consequenties:
Omvat een harmonische analyse naar de mogelijkheid voor het toepassen van 380 kV-kabel en een
analyse naar de impact op de betrouwbaarheid door het toepassen van kabel in plaats van lijn. In notitie
PU-AM 15-3013 zijn de uitgangspunten en uitvoering van beide analyses beschreven. Het ministerie
van EZ laat een second opinion uitvoeren op zowel de uitgangspunten als de analyses en hieruit
voortvloeiende vervolgstudies;
2. De analyse van de ruimtelijke consequenties:
Een uitwerking op locaties waar een ondergrondse oplossing tot mogelijke meerwaarde kan leiden ten
opzichte van een bovengrondse oplossing;
3. Een analyse naar de financiële gevolgen en doorlooptijd indien 380 kV-kabel mogelijke meerwaarde
biedt ten opzichte van een bovengrondse uitvoering.

1.2 Project Noord-West 380 kV EOS-VVL
Het project EOS-VVL omvat het bouwen van een nieuwe 380 kV-verbinding met maximaal 4 circuits tussen
de stations Eemshaven Oudeschip en Vierverlaten. Masten en fundaties worden hierop uitgelegd. Twee
circuits worden direct ingehangen (fase 1), de twee andere circuits in de toekomst, zodra de vraag zich
aandient (fase 2). De bestaande 220 kV verbinding tussen Eemshaven en Vierverlaten wordt afgebroken.
Planologische voorbereiding vindt plaats voor de eindsituatie: 4c 380 kV.
Tussen Brillerij en station Vierverlaten
wordt de bestaande 110 kV tijdelijk
(fase 1) met de 380 kV gecombineerd
door het 3e en 4e 380 kV circuit direct
aan te brengen in de masten en op
110 kV te bedrijven. Over dit
tracédeel wordt naast de 220 kV ook
de 110 kV afgebroken. Aansluitend
aan het bestaande 220/110 kV station
wordt de uitbreiding met een 380/220
kV station gebouwd.

Figuur 1: Overzicht van maatregelen fase 1
3

TenneT, juni 2015, 'Uitgangspunten Harmonische analyse' PU-AM 15-301

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
7 van 44

Na aanleg van fase 1 is de helft van de uiteindelijke transportcapaciteit op het tracé tussen EOS en VVL
beschikbaar. Zodra in de toekomst op dit tracédeel meer transportcapaciteit nodig is op het tracédeel
Eemshaven – Brillerij het 3e en 4e circuit toegevoegd en de 110 kV verbinding verkabeld (fase 2). In fase 2
zijn dan tussen Eemshaven en Vierverlaten 4c380 kV beschikbaar.

Figuur 2: Overzicht eindsituatie tussen EOS en VVL (na fase 2)
Vastgesteld voorkeursalternatief
Begin 2015 is het voorkeursalternatief formeel goedgekeurd. Eind mei 2015 is de rapportage4 door TenneT
aan het ministerie van EZ aangeboden.
Het voorgenomen bovengrondse tracé kent draagvlak bij de bevoegde gezagen en bij nagenoeg alle
grondeigenaren-gebruikers. Het voorgenomen bovengrondse tracé kent geen grote ruimtelijke knelpunten.
Mogelijk zijn er wel tracédelen waar een verkabeling eventueel meerwaarde kan bieden. Deze locaties
worden in deze quick scan toegelicht.
4

Projectteam EOS-VVL, april 2015, 'Beschrijving voorgesteld voorkeursalternatief', 000.144.21 0364072

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
8 van 44

1.3 Doel document
Voorliggend document bevat de quick scan Noord-West 380 kV EOS-VVL. En is de basis voor verdere
besluitvorming over het al dan niet toepassen van 380 kV kabel in het project Noord-West 380 kV EOS-VVL.

1.4 Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijft de analyse van de (net)technische consequenties van verkabeling binnen Noord-West
380 kV Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de ruimtelijke analyse
beschreven. Dit hoofdstuk gaat in op de ruimtelijke consequenties van het ondergronds brengen van de
verbinding Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten. In dit hoofdstuk wordt ook ingegaan op locaties waar
verkabeling mogelijk meerwaarde kan bieden. Hoofdstuk 4 gaat in op de gevolgen voor de doorlooptijden
waarna hoofdstuk 5 de overweging beschrijft.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
9 van 44

2. Analyse van (net)technische consequenties
In dit hoofdstuk is het resultaat beschreven van de analyses die uitgevoerd zijn voor het 380 kV-net in de
regio Eemshaven5. Aanleiding is de voorziene nieuwe bovengrondse 380 kV-verbinding tussen het 380 kVstation Eemshaven Oudeschip en het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten. Dit hoofdstuk is een
samenvatting van de uitgevoerde analyses. De volledige uitwerking van deze analyses is opgenomen in
bijlage 1.

2.1 Inleiding
Op basis van de tussentijdse resultaten van het 380 kV kabelonderzoeksprogramma en aanvullend
onderzoek heeft TenneT geconcludeerd dat er behoedzaam verdere stappen kunnen worden gezet in het
toepassen van 380 kV-kabel. De conclusie uit de analyse van de resultaten is dat het mogelijk lijkt om
situationeel meer kabel toe te passen in het 380 kV-net. Daarbij realiseert TenneT zich dat de nettechnische
mogelijkheid voor ondergrondse aanleg niet meteen bepalend zal zijn voor de vraag of er daadwerkelijk 380
kV kabel wordt aangelegd of niet. Als Bevoegd Gezag zullen de ministers van Economische Zaken en
Infrastructuur en Milieu immers een bredere afweging maken voor het vaststellen van inpassingsplannen
binnen de Rijkscoördinatieregeling.

2.2 Harmonische analyse & betrouwbaarheid
Een bepalend technisch aspect voor het al dan niet kunnen toepassen van 380 kV-kabel is het vaststellen
van het gedrag van het hoogspanningsnet bij verschillende frequenties. Dit worden harmonische analyses
genoemd. De harmonische analyse geeft inzicht of de uitbreiding van het hoogspanningsnet met
ondergrondse kabel leidt tot situaties waarbij ongewenst hoge netspanningen kunnen optreden. Een
additioneel aspect is de lagere betrouwbaarheid van 380kV kabels ten opzichte van de traditionele
bovengrondse verbindingen. Deze lagere betrouwbaarheid heeft een negatieve invloed op de zekerheid van
de energievoorziening. Beide aspecten worden in deze quick scan geadresseerd. Aanleiding voor deze
analyses is de voorziene nieuwe bovengrondse 380 kV-verbinding tussen het 380 kV-station Eemshaven
Oudeschip en het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten en de mogelijkheid voor het toepassen van
380 kV-kabel in deze verbinding.
Voor zowel de harmonische analyse als de betrouwbaarheidsberekeningen zijn uitgangspunten6
gedefinieerd die een beeld schetsen van het net zoals dat er in de toekomst uit kan gaan zien. Deze
uitgangspunten moeten borgen dat het inpassen van 380 kV-kabel geen beperking veroorzaakt of oplegt in
de taken die TenneT als systeembeheerder nu en in de toekomst moet uitvoeren.

2.3 Conclusie
Op basis van de resultaten van de uitgevoerde analyses is de conclusie dat met een grote mate van
zekerheid kan worden gesteld dat het toepassen van kabel in de 380 kV-verbinding tussen Eemshaven
Oudeschip en Vierverlaten niet mogelijk is.
5
6

TenneT, juni 2015, 'Harmonische analyse 380 kV-net regio Eemshaven' PU-AM 15-370
TenneT, juni 2015, 'Uitgangspunten Harmonische analyse' PU-AM 15-301

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
10 van 44

De harmonische analyse geeft een kritische impedantiepiek van ca. 250 Ohm bij ca. 100 Hz. Deze is als
kritisch beoordeeld omdat bij het inschakelen van een transformator een stroom in het hoogspanningsnet
optreedt met een frequentie van 100 Hz. De kans op resonantie met ongewenste overspanningen is dan
groot. De overspanningen leiden tot schade aan componenten in het hoogspanningsnet (bijvoorbeeld aan
transformatoren en kabels) hetgeen kan leiden tot (grote) stroomstoringen. Via een transiënte studie7 zal
uitsluitsel moeten worden verkregen of de impedantiepiek bij 100 Hz niet leidt tot ongewenste
overspanningen.
De berekeningen met betrekking tot betrouwbaarheid laten zien dat toepassing van een beperkte
hoeveelheid kabel in de verbinding tussen Eemshaven Oudeschip en Ens naar verwachting niet leidt tot een
toename van de kans op uitval.

7

Bij een transiënte studie wordt een gebeurtenis, bijvoorbeeld het inschakelen van een transformator of een
fout in het net (kortsluiting), gesimuleerd. De netsituatie die als kritisch beoordeeld is wordt in een computer
model nagespeeld. Er kan dan vastgesteld worden of de in de harmonische analyse vastgestelde
impedantiepiek tot daadwerkelijke problemen in het net leidt. Op basis van dit resultaat kan dan uitgezocht
worden of er kabel toegepast kan worden, en zo ja, hoeveel.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
11 van 44

3. Analyse van ruimtelijke consequenties van verkabeling binnen EOS-VVL
In dit hoofdstuk wordt een ruimtelijke verkenning op hoofdlijnen gemaakt van locaties op het huidige tracé
van EOS-VVL waar verkabeling mogelijk meerwaarde heeft ten opzichte van een bovengronds tracé. Dit is
een onderdeel van de quick scan (een (net)technische- en ruimtelijke analyse). Ondanks dat uit de
harmonische analyse is gebleken dat verkabelen binnen Noord-West 380 kV EOS-VVL technisch met grote
mate van zekerheid niet mogelijk is, is de ruimtelijke analyse wel uitgevoerd. Dit naar aanleiding van het
verzoek van de Minister.
Bij de ruimtelijke analyse wordt gewerkt van grof naar fijn:
1. Algemene milieueffecten van verkabeling;
2. Verkenning locaties op het tracé;
3. Uitwerking per locatie op meerwaarde van verkabeling;
4. Nadere uitwerking van locatie(s) met mogelijke meerwaarde o.b.v. een afwegingstabel.

3.1 Milieueffecten 380 kV verkabeling
Het huidige bovengrondse tracé is tot stand gekomen op basis van een integrale milieu- en beleidsafweging
van tracéalternatieven. Om de milieueffecten van verkabeling inzichtelijk te maken is onder andere gebruik
van het concept Milieu Effect Rapport (MER) en bijbehorende achtergronddocumenten. Kengetallen,
oppervlaktes en andere kenmerken van 380 kV-kabels staan omschreven in bijlage 2.
In onderstaande alinea's worden de criteria beschreven waarop de tracéalternatieven zijn beoordeeld.
Ruimtegebruik
Een hoogspanningsverbinding loopt doorgaans met name door open, agrarisch gebied. Een bovengrondse
verbinding heeft enig areaalverlies bij de mastvoeten, maar kent verder weinig gebruiksbeperkingen voor de
agrarische bedrijfsvoering onder de geleiders. Een ondergrondse verbinding veroorzaakt geen permanente
belemmeringen voor agrarisch gebruik. Er moet echter wel rekening worden gehouden met het feit dat er
geen bebouwing, diep wortelende beplanting of diepe grondbewerking (dieper dan bij normaal agrarisch
gebruik) kan worden toegepast boven de kabel.
Ook voor bosgebieden zijn er relevante effecten. Onder een bovengrondse verbinding is hoge begroeing niet
toegestaan vanwege overslag en brandgevaar. Boven een kabelbed is diepwortelende beplanting niet
toegestaan.
Bij de aanlegfase van een verbinding geldt tijdelijk dat het effect op ruimtegebruik groot is. Het ruimtegebruik
en de daarmee gepaard gaande beperkingen worden veroorzaakt door de aanleg van bouwwegen en
bouwterreinen met daarop bouwketen en materieel opslag. Dit heeft niet alleen effecten op de agrarische
gebieden waar de verbinding doorheen loopt, maar overal waar die bouwterreinen en bouwwegen
aangelegd worden, soms in/nabij woonwijken, recreatiegebieden, bedrijventerreinen en de bermen van
(snel)wegen en andere infrastructuur. Daardoor zijn deze terreinen tijdelijk niet, of via een omweg

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
12 van 44

bereikbaar. Werkterreinen op agrarisch gebied hebben tot gevolg dat deze tijdens de uitvoering niet kunnen
worden beteeld. Bij bovengrondse verbindingen treden deze tijdelijke effecten voornamelijk op bij de
mastvoetlocaties en de werkwegen ernaartoe. Bij ondergrondse verbindingen treden deze tijdelijke effecten
op langs de gehele lengte van het tracé en bij opstijgpunten en incidenteel bij werkwegen naar het tracé. Bij
bovengrondse verbindingen zijn deze effecten daarom minder omvangrijk dan bij ondergrondse
verbindingen.
De aanleg van zowel een bovengrondse- als een ondergrondse hoogspanningsverbinding heeft effect op het
ruimtegebruik van de gronden. In de beoordeling van de tracé alternatieven moet worden bepaald in welke
mate hier mogelijke meerwaarde kan worden bereikt door te verkabelen.
Landschap en cultuurhistorie
De tracéalternatieven van EOS-VVL lopen deels door gebieden met hoge landschappelijke en
cultuurhistorische waarde (zoals bijv. het Middag Humsterland en het Reitdiepdal). Deze gebieden worden
in het provinciaal en gemeentelijk beleid aangeduid als gebieden met hoge landschappelijke en
cultuurhistorische kernwaarden zoals:




Een bijzonder reliëf met wierden, kwelderruggen en dijken;
Een bijzonder blokverkavelingspatroon;
Een grote openheid.

Belangrijk is dat een verbinding helder en begrijpelijk is en zoveel mogelijk samenhang vertoont. Een lijn die
bestaat uit een aaneenschakeling van boven- en ondergrondse tracédelen op korte onderlinge afstand mist
deze helderheid, begrijpelijkheid en samenhang. En is daarom ongewenst. Bij de toepassing van een
ondergrondse verbinding in delen van een bovengrondse verbinding dient hiermee rekening worden
gehouden.
De aanleg van zowel een bovengrondse- als een ondergrondse hoogspanningsverbinding zal effect hebben
op in het beleid vastgestelde landschappelijke waarden. In de beoordeling van de tracé alternatieven moet
worden bepaald in welke mate deze landschappelijke waarde wordt aangetast. En of hierbij mogelijke
meerwaarde kan worden bereikt door te verkabelen.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
13 van 44

Figuur 3: Landschappen Middag Humsterland en Reitdiepdal
Archeologie
De alternatieven van Eemshaven naar Vierverlaten lopen door oude cultuurhistorische landschappen. Vanaf
de prehistorie zijn hier nederzettingen geweest. Deze liggen vaak op de hogere delen in het landschap,
zoals kreekruggen en wierden. Het gebied heeft voor een deel een hoge verwachtingswaarde volgens de
Indicatie Kaart van Archeologische Waarde.
De aanleg van zowel een bovengrondse- als een ondergrondse hoogspanningsverbinding kan effect hebben
op archeologie. In de beoordeling van de tracé alternatieven moet worden bepaald of, en zo ja hoeveel
meerwaarde hier te bereiken valt door te verkabelen.
Ecologie
De tracéalternatieven tussen Eemshaven en Vierverlaten lopen deels door weidevogelgebied en EHS. Het
ondergronds brengen van de verbinding en het verwijderen van de bestaande 220 kV verbinding vermindert
de verstoring van weidevogels na ingebruikname. Dit betreft zowel broedvogels als het aantal
draadslachtoffers. Er vallen geen draadslachtoffers en de verstorende werking van masten (als potentiele
observatielocatie van predatoren) komt te vervallen.
Bij een bovengrondse verbinding zijn de belangrijkste effecten op natuur ‘draadslachtoffers’ en verstoring
van het leefgebied van vogels. Deze effecten treden op in de gebruiksfase van de verbinding. Voor natuur
worden geen permanente effecten verwacht bij een ondergrondse verbinding. De aanleg van een
ondergrondse verbinding heeft in een aanlegfase wel een relevant tijdelijk effect, zoals het graven van
kabelsleuven, lawaai en grondroering. Tijdens de aanleg worden effecten zoveel mogelijk voorkomen door
effect beperkende maatregelen te treffen.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
14 van 44

Figuur 4: EHS en weidevogelgebieden
Geluid en trillingen
Bij een bovengrondse verbinding zijn er geen noemenswaardige geluidseffecten en geen trillingen in de
gebruiksfase. Bij de aanleg van de bovengrondse verbinding is er geluidshinder (door bijvoorbeeld
bouwverkeer) en trillingen (door bijvoorbeeld heien fundering) ter plaatse van de mastvoeten. Bij een
ondergrondse verbinding zijn er geen geluidseffecten en/of trillingen in de gebruiksfase. Bij de aanleg van
een ondergrondse verbinding is er sprake van geluidshinder (door bijvoorbeeld graven sleuf) en trillingen
(door bijvoorbeeld verplaatsen grond met zwaar materieel) over de gehele lengte van het tracé.
Zowel in het geval van een bovengrondse als van een ondergrondse verbinding wordt er op de
hoogspanningsstations geluid geproduceerd door de daar opgestelde transformatoren. In het geval van een
ondergrondse verbinding komen daar compensatiespoelen en/of filters bij die ook geluid produceren en
staan opgesteld in de hoogspanningsstations en/of de opstijgpunten.
Bodem en water
Het graven van de kabelsleuven en het uitvoeren van bemalingen tijdens de aanleg van de kabels kunnen
mogelijk negatieve effecten hebben op de bodem en water van het gebied. Zoals verstoring van het
bodemprofiel, ontstaan van verdichtingen, veranderingen in de grondwaterstand, (ongelijke) zettingen, en
maaivelddalingen. In grote delen van het plangebied is sprake van opbarstgevaar en/of zout grondwater,
wanneer er een bouwput wordt gegraven. Wanneer het eerste watervoerend pakket brak/ zout grondwater
bevat, dan kan dit terecht komen in het zoete oppervlaktewater. De aanleg van een kabelverbinding gaat
grotendeels via open ontgraving met bemaling. In de beoordeling van de tracéalternatieven moet worden
bepaald of, en zo ja hoeveel meerwaarde hier te bereiken valt door te verkabelen.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
15 van 44

Beleidsadvies met betrekking tot hoogspanningslijnen (2005)
Het beleidsadvies met betrekking tot hoogspanningslijnen (2005) gebaseerd op het voorzorgsbeginsel is
alleen van toepassing op bovengrondse verbindingen. Gevoelige bestemmingen die in de magneetveldzone
van bovengrondse verbindingen liggen worden inzichtelijk gemaakt. Hoogspanningsstations, opstijgpunten
en kabelverbindingen vallen niet onder het beleidsadvies. Overigens wordt desondanks wel inzicht gegeven
in de 0,4 microtesla magneetveldzone van hoogspanningsstations, opstijgpunten en kabelverbindingen.

3.2 Verkenning locaties op tracé
Voor Noord-West 380 kV Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten zijn, in samenspraak met het Ministerie van
EZ, vijf locaties naar voren gekomen waar verkabeling mogelijk een meerwaarde biedt ten opzichte van een
bovengrondse lijn. De locaties zijn in figuur 5 weergegeven. In deze paragraaf worden de locaties
beschouwd en toegelicht.

Figuur 5: Locaties waar verkabeling mogelijk meerwaarde biedt.
1. Aansluiting Eemshaven Oudeschip
 Veel ruimteclaims met name op het gebied van windturbines en de vestiging van nieuwe
bedrijvigheid (o.a. datacentra). Daarnaast spelen er agrarische belangen (hoogwaardig
akkerbouwgebied).
2. Wierde de Weer te Stedum
 Wierde van grote cultuurhistorische waarde (RCE Rijksmonument). Op de wierde bevindt zich

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
16 van 44

één gevoelige bestemming binnen de magneetveldzone van het voorgenomen bovengrondse
tracé. Mogelijk cultuurhistorische meerwaarde te behalen door verkabeling i.p.v. bovengronds
tracé.
3. Westerdijkshorn
 Tracé knikt om het buurtschap Westerdijkshorn (mogelijke meerwaarde zichtbaarheid en
beleving).
4. Middag Humsterland
 Nationaal landschap;
 EHS en Weidevogelgebieden tussen Bedum en Aduard;
 Passage tussen Sauwerd en Klein Wetsinge (tussen en op korte afstand van twee
woonkernen). Mogelijk meerwaarde te behalen door verkabeling mbt landschap en
cultuurhistorie en aanwezigheid van twee gevoelige bestemmingen in de magneetveldzone
van het voorgenomen bovengrondse tracé EOS-VVL;
 Kruising van Starkenborghkanaal, Reitdiep en Aduarderdiep in het voorgenomen
bovengrondse tracé middels hoge masten (techniek / kosten);
 Project rondweg Aduard en verplaatsing loswal;
 Tijdelijke kruising 220 kV vervalt bij verkabeling tijdens uitvoering;
 Geen aantak van de 110 kV op het project, hierdoor geen special (meerdere aansluiting van
kabels, o.a. vanuit Grijpskerk).
5. Bedrijfsterrein Westpoort te Groningen
 Bestemd als industrieterrein, mogelijke vestiging grootschalige bedrijvigheid.

3.3 Uitwerking locaties op meerwaarde
In dit hoofdstuk staan de beschreven locaties uit hoofdstuk 3.2 in detail uitgewerkt.

3.3.1 Aansluiting Eemshaven Oudeschip
Het gebied direct ten zuiden van het station Oudeschip is door de provincie aangewezen als zoekgebied
voor windturbines. In de Eemshaven staan al meerdere windturbines, waarvan 1 vrij dicht op het
voorgenomen tracé (VKA) en het station (afstand minder dan 100m.). Daarnaast spelen in het gebied
agrarische belangen, het is een hoogwaardig grootschalig akkerbouwgebied, dat met name voor
pootaardappelen (oa veredeling) geschikt is. Lokale partijen hebben de wens om grote bedrijven naar de
Eemshaven te trekken.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
17 van 44

Figuur 6: Aansluiting Eemshaven






Met provincie en gemeente heeft afstemming plaatsgevonden. Definitieve locaties van windturbines zijn
nog niet bekend, maar rekening wordt gehouden met huidig tracé en het handboek risicozonering
(voldoende afstand) bij de verder invulling van de windopgave;
De provincie heeft een brief (met kenmerk 2013-26-836/26 RS 466704) gestuurd, waarin een bevestiging
voor het voorgenomen bovengrondse tracé wordt gegeven;
TenneT zal ook voor ondergrondse kabels afstanden tot windturbines wensen, aangezien turbine(bladen)
bij een calamiteit ook een impact op de ondergrond kunnen hebben;
TenneT staat op het standpunt op termijn te streven naar het saneren van de windturbine nabij station
Oudeschip. Het ondergronds brengen van de nieuwe verbinding op deze locatie houdt ook beperkingen in
vanwege veiligheid.
Op basis van bovenstaande argumenten wordt voorgesteld voor deze locatie een verkabeling niet langer te
beschouwen, omdat dit onvoldoende meerwaarde heeft ten opzichte van het huidige bovengrondse tracé.

3.3.2 Wierde de Weer te Stedum
Het voorgenomen bovengrondse tracé maakt ter hoogte van de wierde een richtingsverandering. Zowel de
wierde als de boerderij op de wierde zijn een rijksmonument. Mede vanwege de richtingsverandering en de
status van de wierde, is dit een locatie waar mbt landschap en cultuurhistorie mogelijk meerwaarde is te

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
18 van 44

behalen door te verkabelen. Daarnaast valt één gevoelige bestemming binnen de magneetveldzone van het
voorgenomen bovengrondse tracé van Noord-west 380 kV.

Figuur 7: Wierde de Weer







Enkele woningen in de nabijheid van het tracé;
Mogelijkheid om één gevoelige bestemming buiten de magneetveldzone van het bovengrondse tracé van
Noord-West 380 kV te houden;
TenneT is in gesprek met bewoners over aankoop van object binnen magneetveldzone bovengrondse lijn;
Wierde van hoge cultuurhistorische waarde (RCE Rijksmonument);
Beperken van de zichtbaarheid.
Lengte circa 3km. (kosten 30 á 40mio, voor 4c verdubbelt het bedrag).
Op basis van bovenstaande argumenten wordt voorgesteld voor deze locatie een verkabeling niet langer te
beschouwen, omdat dit onvoldoende meerwaarde heeft ten opzichte van het huidige bovengrondse tracé.

3.3.3 Westerdijkshorn
De bestaande 220 kV verbinding loopt door het gehucht Westerdijkshorn. Het voorgenomen bovengrondse
tracé ligt noordelijker en houdt ruim afstand tot de woonbebouwing. Mogelijke meerwaarde om te verkabelen
liggen vooral op gebied van beleving en uitzicht.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
19 van 44

Figuur 8: Westerdijkshorn



Uitzicht vanuit het dorp;
Lengte circa 3km. (kosten 30 á 40mio, voor 4c verdubbelt het bedrag).
Op basis van bovenstaande argumenten wordt voorgesteld voor deze locatie een verkabeling niet langer te
beschouwen, omdat dit onvoldoende meerwaarde heeft ten opzichte van het huidige bovengrondse tracé.

3.3.4 Middag-Humsterland
Het Middag-Humsterland was voorheen een nationaal landschap en heeft veel cultuurhistorische waarde. In
het gebied lopen de bestaande 220 kV en 110 kV. De mogelijke meerwaarde van een verkabeling in dit
gebied bestaat uit verschillende aspecten:







Passage tussen Sauwerd en Klein Wetsinge (lijn en grote hoekmast op korte afstand zichtbaar vanuit
twee woonkernen);
Twee gevoelige bestemmingen op het tracé van het voorgenomen bovengrondse tracé;
EHS en Weidevogelgebieden tussen Bedum en Aduard;
Kruising van Starkenborghkanaal, Reitdiep en Aduarderdiep, hoge masten;
Project rondweg Aduard en verplaatsing loswal;
Tijdelijke kruising 220 kV, tijdens uitvoering complex;

DATUM
REFERENTIE
PAGINA



TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
20 van 44

Doorsnijding Reitdiepdal blijft.

Figuur 9: Middag Humsterland










De lengte van verkabeling is ca. 12 kilometer. De uitkomsten van het nader (net)technisch onderzoek
zijn nog niet bekend, daaruit moet blijken of een dergelijk lengte acceptabel is;
Het voorgenomen bovengrondse tracé bevat een aantal (kostenverhogende) specials zoals,
o Hoge masten ivm oversteek Reitdiep, Aduarderdiep en v. Starkenborghkanaal;
o Aangepast bouwen tussen Aduarder Voorwerk en Friesestraatweg;
o Tijdelijke kruising met de 220 kV;
o Kabelaansluitingen 110 kV;
Met een verkabeling komen deze technische maatregelen te vervallen;
Bij een verkabeling worden twee gevoelige bestemmingen minder geraakt;
Met een verkabeling is geen combinatie met de 110 kV mogelijk. Dit betekent dat de bovengrondse 110
kV verbinding blijft bestaan. Aandachtspunten onder/nabij deze 110 kV-lijn worden derhalve niet
opgelost, bij het voorgenomen bovengrondse tracé wel;
De cultuurhistorische- en archeologische waarde van Middag Humsterland ligt voor een groot deel in de
ondergrond. Met de aanleg van een kabel verstoor je het gebied mogelijk eveneens/meer ten opzichte
van een gecombineerde bovengrondse verbinding;
Lengte circa 12 km (kosten 110 à 120mio voor 2c, voor 4c verdubbelt het bedrag).

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
21 van 44

Op basis van bovenstaande argumenten blijkt dat er mogelijk meerwaarde te behalen is ten opzichte van
een bovengronds tracé en daarom wordt voorgesteld voor deze locatie een verkabeling verder uit te werken
en te vergelijken met een bovengrondse verbinding o.b.v. afwegingstabel. Naast de milieueffecten worden
hierin de effecten op techniek, kosten en draagvlak verder inzichtelijk gemaakt.
Zoals in paragraaf 3.1 is aangegeven is het ongewenst om bovengrondse en ondergrondse tracédelen op
korte afstand van elkaar toe te passen. Het opknippen van het tracé door langs Middag Humsterland in
boven- en ondergrondse delen is derhalve niet wenselijk. Dat betekent als er wordt verkabeld, een kabel
over het gehele tracédeel wordt toegepast (circa 12 km.).

3.3.5 Westpoort
De nieuwe verbinding sluit aan op de nieuw te bouwen uitbreiding van het bestaande hoogspanningsstation
Vierverlaten. Om met 380 kV aan te kunnen sluiten op dit station, moet het station worden uitgebreid. Omdat
het gebied ten zuiden van de spoorlijn bestemd is als bedrijventerrein en de gemeente in gesprek is met
bedrijven voor vestiging in dit gebied, kan worden gekeken of verkabeling hier meerwaarde heeft.

Figuur 10: Westpoort

DATUM
REFERENTIE
PAGINA






TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
22 van 44

Het voorgenomen bovengrondse tracé en de ontwikkelingen op bedrijventerrein Westpoort zijn op elkaar
afgestemd. Het voorgenomen bovengrondse tracé doorkruist het gebied over een beperkte lengte;
De gemeente Groningen staat achter het voorgenomen bovengrondse tracé (draagvlak);
De 110 kV, met gebruiksbeperkingen, blijft bij een verkabeling staan;
Ook een ondergrondse verbinding kent beperkingen voor potentiele marktpartijen die zich willen
vestigingen op Westpoort.

Op basis van bovenstaande argumenten wordt voorgesteld voor deze locatie een verkabeling niet langer te
beschouwen, omdat dit onvoldoende meerwaarde heeft ten opzichte van het huidige bovengrondse tracé.

3.4 Uitwerking Middag Humsterland m.b.v. afwegingstabel
Om een goede afweging te kunnen maken tussen een bovengronds en een ondergrondse verbinding in
Middag Humsterland wordt gebruik gemaakt van dezelfde afwegingstabel, die is gebruikt bij het ontwikkelen
van het voorkeursalternatief Noord-West 380 kV Eemshaven - Vierverlaten. Uit de totale VKAafwegingstabel zijn de voor deze analyse relevante thema's en criteria overgenomen, te weten:
-

-

-

milieuthema's:
 magneetveld
 ecologie
 landschap en cultuurhistorie
 bodem en water
 archeologie
 ruimtegebruik
(net)technische thema's
 lengte
 effect op bestaande 220 kV
 effect op bestaande 110 kV
 complexiteit tijdens realisatiefase
kosten
draagvlak

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
23 van 44

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

Afwegingstabel Middag Humsterland

VKA
VKA
(bovengronds) (bovengronds)
2c voorb. 4c
4c

Kabeltracé
2c

Kabeltracé
2c + 2c ‐> 4c

Middag
Humsterland

Magneetveld

Subcriteria

Eenheid

Woningen,
scholen, crèches
binnen het
magneetveld van
de nieuwe
verbinding.
Woonbebouwing
in de 0,4
microteslazone
van de
kabelverbinding
Weidevogels,
draadslachtoffers,
EHS.
Weidevogels,
draadslachtoffers,
EHS.
Invloed op in het
vigerend beleid
vastgestelde
waarden.

Aantal

2

2

nvt

nvt

nvt

nvt

0

0

0

0

+

+

‐

‐

‐‐

‐‐

0

0

+

+

Bodem / water

0

0

‐

‐‐

Archeologie

0

0

‐

‐‐

Ruimtegebruik

0

0

+

+

11,5km

11,5km

12km

2 x 12km

220 kV vervalt 220 kV vervalt

220 kV
vervalt

220 kV
vervalt

110 kV vervalt 110 kV vervalt

110 kV blijft
in stand

110 kV blijft
in stand

Ecologie
(eindsituatie)
Ecologie
(realisatiefase)
Landschap /
cultuurhistorie

(Net)techniek

Kosten
Draagvlak

Aantal

Kwalitatief

Kwalitatief

Kwalitatief

Lengte

Effect op
bestaande 220 kV

Kwalitatief

Effect op
bestaande 110 kV

Kwalitatief

Complexiteit in
realisatie

Kwalitatief
Euro

‐

0

0

0

50mio

50mio + 5mio

110mio

220mio

+

+

?

?

Uit bovenstaande afwegingstabel komt naar voren dat een verkabeling positieve effecten heeft op de
thema's:
-

landschap (gebiedskarakteristiek openheid en zichtbaarheid),
magneetveld

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

-

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
24 van 44

ecologie (aantal draadslachtoffers en verstoring leefgebied weidevogels).

Een verkabeling bij de passage van Middag Humsterland heeft op de volgende thema's negatieve effecten
ten opzichte van een bovengrondse oplossing:
- bodem en water (cultuurhistorische kernwaarden zoals dijken, bodemlagen met aardkundige waarde
zoals kweldervlaktes en opbarstgevaar en/of opkwelling zout grondwater),
- archeologie
- amoveren van bestaande lijnen door combinatie (SEVIII)
Een ondergronds tracé langs Middag Humsterland (circa 12 km.) gaat gepaard met meerkosten van 60 en
165 mio ten opzichte van de totale bouwkosten voor respectievelijk een 2 en 4 circuits verbinding. Bij een
bovengrondse oplossing is de investering voor het later toevoegen van de 2 extra circuits relatief beperkt en
daarom is het verschil groter. Het uitgangspunt is dat in de eindsituatie sprake is van een 4 circuit
verbinding.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
25 van 44

4. Analyse doorlooptijden
4.1 Planologie
Indien er besloten wordt niet te verkabelen is de vertraging van het project Noord-West380 kV EOS-VVL
beperkt. In dat geval kan de planologische procedure op basis van het voorgenomen bovengrondse tracé
worden afgerond. De opgelopen vertraging is dan circa vier maanden.
In geval er wordt besloten wél te verkabelen dienen diverse onderzoeken te worden uitgevoerd:
 Ontwikkeling tracéalternatieven
 Milieuonderzoeken, bepalen milieueffecten en verwerken in MER
 Vaststellen VKA en verwerken in IP
 Betredingstoestemmingen en veldonderzoeken
 Vergunningaanvragen
Dit vraagt een langere doorlooptijd van naar verwachting minimaal anderhalf jaar extra. De inbedrijfname
(IBN) verplaatst dan grofweg van eind 2018 naar medio 2020. Dit is een scopewijziging ten opzichte van het
huidige project.

4.2 Aanbesteding/inkoop
De nu lopende aanbesteding voor Wintrack II is geënt op het starten van de voorbereiding in april 2016 met
start realisatie eind 2016 en inbedrijfname eind 2018. Het Kwaliteits- en Capaciteitsdocument gaat uit van
een operationele verbinding in 2019. Een vertraging van anderhalf jaar in de planologische fase geeft
daarmee problemen in de aanbesteding (aannemer staat klaar maar het werk is er niet) en de IBN (te late
IBN-datum en daarmee kans op congestiemanagement). De huidige lopende aanbesteding moeten daarom
worden stilgezet dan wel aangepast.

4.3 Realisatie
Op basis van de ervaringen in het project Randstad 380 kV kan gesteld worden dat er geen verschil in
doorlooptijd is tussen realisatie van Wintrack II in vergelijking met 380 kV-kabels.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
26 van 44

5. Overweging
Het huidige bovengrondse voorkeursalternatief wordt voorbereid op 4c 380 kV. In de eerste fase worden 2c
380 kV ingehangen en zijn masten en funderingen voorbereid op 4c 380 kV. Zodra de vraag naar extra
transportcapaciteit zich aandient worden het 3e en 4e circuit toegevoegd (inhangen geleiders). Deze
toekomstvaste oplossing kent draagvlak bij de bevoegde gezagen. Het MER en Inpassingsplan bevinden
zich in de afrondende fase waarna het BRO-overleg wordt opgestart.
Uit de harmonische analyse is gebleken dat verkabelen binnen Noord-West 380 kV EOS-VVL met grote
mate van zekerheid niet mogelijk is. Indien uit de aanvullende transiënten studie blijkt dat verkabeling toch
mogelijk is en wordt besloten tot het toepassen van kabel, spelen de volgende zaken een rol:




De maatregelen voor een tweede fase zijn bij een ondergrondse oplossingen ingrijpend en duurder;
Gedurende de aanlegfase grotere impact op de omgeving in vergelijking met een bovengrondse
oplossing;
De kosten voor een 2c 380 kV kabel liggen een factor 2 hoger in vergelijking met een bovengrondse
oplossing. Daarnaast geldt dat de kosten voor een kabel in fase 2 gelijk zijn aan die in fase 1. Voor
een bovengrondse verbinding zijn deze aanzienlijk lager, omdat enkel de geleiders hoeven te worden
getrokken (toekomstvaste oplossing).

Na analyse is één locatie overgebleven waar vanuit beleids- en milieucriteria mogelijk meerwaarde is te
behalen ten opzichte van een bovengronds tracé. Deze locatie is de passage van Middag Humsterland. In
de analyse komt naar voren dat een verkabeling hier positieve effecten heeft op de thema's:
- landschap (gebiedskarakteristiek openheid en zichtbaarheid),
- magneetveld
- ecologie (aantal draadslachtoffers en verstoring leefgebied weidevogels).
Een verkabeling bij de passage van Middag Humsterland heeft op de volgende thema's negatieve effecten
ten opzichte van een bovengrondse oplossing:
- bodem en water (cultuurhistorische kernwaarden zoals dijken, bodemlagen met aardkundige waarde
zoals kweldervlaktes en opbarstgevaar en/of opkwelling zout grondwater),
- archeologie
- amoveren van bestaande lijnen door combinatie (SEVIII)
Een ondergronds tracé langs Middag Humsterland (circa 12 km) gaat gepaard met meerkosten van 60 en
165 mio ten opzichte van de totale bouwkosten voor respectievelijk een 2 en 4 circuits verbinding. Bij een
bovengrondse oplossing is de investering voor het later toevoegen van de 2 extra circuits relatief beperkt en
daarom is het verschil groter. Het uitgangspunt is dat in de eindsituatie sprake is van een 4 circuit
verbinding.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
27 van 44

6. Bijlagen
6.1 Bijlage 1
Harmonische analyse 380 kV-net regio Eemshaven

Samenvatting
Op basis van de tussentijdse resultaten van het 380 kV kabelonderzoeksprogramma en aanvullend
onderzoek heeft TenneT geconcludeerd dat er behoedzaam verdere stappen kunnen worden gezet in het
toepassen van 380 kV-kabel. De conclusie uit de analyse van de resultaten is dat het mogelijk lijkt om
situationeel meer kabel toe te passen in het 380 kV-net. Daarbij realiseert TenneT zich dat de nettechnische
mogelijkheid voor ondergrondse aanleg niet meteen bepalend zal zijn voor de vraag of er daadwerkelijk 380
kV-kabel wordt aangelegd of niet. Als bevoegd gezag zullen de ministers van Economische Zaken en
Infrastructuur en Milieu immers een bredere afweging maken voor het vaststellen van inpassingsplannen
binnen de Rijkscoördinatieregeling.
Harmonische analyse & betrouwbaarheid
Een bepalend technisch aspect voor het al dan niet kunnen toepassen van 380 kV-kabel is het vaststellen
van het gedrag van het hoogspanningsnet bij verschillende frequenties. Dit worden harmonische analyses
genoemd. De harmonische analyse geeft inzicht of de uitbreiding van het hoogspanningsnet met
ondergrondse kabel leidt tot situaties waarbij ongewenst hoge netspanningen kunnen optreden. Een
additioneel aspect is de lagere betrouwbaarheid van 380 kV kabels ten opzichte van de traditionele
bovengrondse verbindingen. Deze lagere betrouwbaarheid heeft een negatieve invloed op de zekerheid van
de energievoorziening. Beide aspecten worden in deze quick scan geadresseerd. Aanleiding voor deze
analyse is de voorziene nieuwe bovengrondse 380 kV-verbinding tussen het 380 kV-station Eemshaven
Oudeschip en het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten en de mogelijkheid voor het toepassen van
380 kV-kabel in deze verbinding.
Uitgangspunten
Voor zowel de harmonische analyse als de betrouwbaarheidsberekeningen zijn uitgangspunten gedefinieerd
die een beeld schetsen van het net zoals dat er in de toekomst uit kan gaan zien. Deze uitgangspunten

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
28 van 44

moeten borgen dat het inpassen van 380 kV-kabel geen beperking veroorzaakt of oplegt in de taken die
TenneT als systeembeheerder nu en in de toekomst moet uitvoeren.
Conclusie
Op basis van de resultaten van de uitgevoerde analyses is de conclusie dat met een grote mate van
zekerheid kan worden gesteld dat het toepassen van kabel in de 380 kV-verbinding tussen Eemshaven
Oudeschip en Vierverlaten niet mogelijk is.
De harmonische analyse geeft een kritische impedantiepiek van ca. 250 Ohm bij ca. 100 Hz. Deze is als
kritisch beoordeeld omdat bij het inschakelen van een transformator een stroom in het hoogspanningsnet
optreedt met een frequentie van 100 Hz. De kans op resonantie met ongewenste overspanningen is dan
groot. De overspanningen leiden tot schade aan componenten in het hoogspanningsnet (bijvoorbeeld aan
transformatoren en kabels) hetgeen kan leiden tot (grote) stroomstoringen. Via een transiënte studie zal
uitsluitsel moeten worden verkregen of de impedantiepiek bij 100 Hz niet leidt tot ongewenste
overspanningen.
De berekeningen met betrekking tot betrouwbaarheid laten zien dat toepassing van een beperkte
hoeveelheid kabel in de verbinding tussen Eemshaven Oudeschip en Ens naar verwachting niet leidt tot een
toename van de kans op uitval.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
29 van 44

Inleiding
Op basis van de tussentijdse resultaten van het 380 kV kabelonderzoeksprogramma en aanvullend
onderzoek heeft TenneT geconcludeerd dat er behoedzaam verdere stappen kunnen worden gezet in het
toepassen van 380 kV-kabel. De conclusie uit de analyse van de resultaten is dat het mogelijk lijkt om
situationeel meer kabel toe te passen in het 380 kV-net. Daarbij realiseert TenneT zich dat de nettechnische
mogelijkheid voor ondergrondse aanleg niet meteen bepalend zal zijn voor de vraag of er daadwerkelijk 380
kV-kabel wordt aangelegd of niet. Als bevoegd gezag zullen de ministers van Economische Zaken en
Infrastructuur en Milieu immers een bredere afweging maken voor het vaststellen van inpassingsplannen
binnen de Rijkscoördinatieregeling.
Harmonische analyse, impedantiecurve en resonantie
Een bepalend technisch aspect voor het al dan niet kunnen toepassen van 380 kV-kabel is het vaststellen
van het gedrag van het hoogspanningsnet bij verschillende frequenties. Dit vaststellen van het gedrag van
het hoogspanningsnet bij de verschillende frequenties worden harmonische analyses genoemd.
In het Nederlandse hoogspanningsnet, opgebouwd uit verbindingen (kabels en lijnen), transformatoren en
compensatiemiddelen (om de netspanning op de juiste waarde te kunnen bedrijven) speelt naast de
weerstand bij gelijkspanning, ook de spoel- en condensatorwerking van het hoogspanningsnet een rol. De
spoelwerking is het gevolg van de stroom die door de geleider loopt. De stroom in het hoogspanningsnet
varieert met de vraag naar elektriciteit en daarmee varieert de spoelwerking. De spoelwerking is beter
bekend als het magnetisch veld rond een verbinding. Het hele hoogspanningsnet kan dan gezien worden als
de wikkeling van een spoel. De condensator werking is het gevolg van het toepassen van (hoge) spanning
op elektrische geleiders (de verbindingen) die gescheiden zijn door een niet geleider (de lucht bij lijnen of
kunststof bij kabels). Deze is er altijd omdat het hoogspanningsnet altijd onder spanning staat. Doordat de
afstand tussen de geleiders bij het toepassen van kabel veel kleiner is dan bij lijnen is de condensatorwerking bij kabels aanzienlijk groter dan bij lijnen.
De totale elektrische weerstand bij wisselspannings-verbindingen wordt impedantie genoemd. De
impedantie van spoel- en condensatorwerking is frequentie afhankelijk. Met computermodellen van het
hoogspanningsnet kan de impedantie van het hoogspanningsnet bij verschillende frequenties worden
berekend. Het resultaat daarvan is een impedantiecurve.
Het hoogspanningsnet werkt op wisselspanning met een frequentie van 50 Hz, maar er komen ook
afwijkende frequenties voor. Andere frequenties dan de netfrequentie van 50 Hz zijn of afkomstig van
vermogenselektronica (hogere harmonische, veelvouden van 50 Hz) bij verbruikers of van installaties die
wisselstroom omzetten in gelijkspanning voor gelijkspanningsverbindingen of zijn afkomstig van
schakelhandelingen in het hoogspanningsnet, zoals bijvoorbeeld het inschakelen van transformatoren.
De impedantie van het hoogspanningsnet is niet bij elke frequentie even groot, maar vertoont bij sommige
frequenties veel hogere waarden (dit noemen we resonantiepieken). Dit betekent dat bij verschillende
frequenties resonantie kan ontstaan. De resonantiepiek met de laagste frequentie bevindt zich in een

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
30 van 44

hoogspanningsnet waarbij geen 380 kV-kabel is toegepast ver boven de netfrequentie van 50 Hz.
Toevoeging van kabel verandert de totale impedantiecurve van het hoogspanningsnet en leidt tot
resonantiepieken bij lagere frequenties. Wijziging van de impedantiecurve als gevolg van het toepassen van
380 kV-kabel moet daarom altijd worden onderzocht.
Valt door het toepassen van 380 kV-kabel de laagste resonantiepiek samen met de netfrequentie van 50 Hz
dan ontstaat zeker resonantie met verhoging van de netspanning als gevolg. De overspanning die hierbij
ontstaat leidt onherroepelijk tot schade aan componenten in het hoogspanningsnet (bijvoorbeeld aan
transformatoren en kabels) hetgeen kan leiden tot (grote) stroomstoringen. Tegen het op deze wijze
ontstaan van resonantie bestaat geen remedie en moet dus worden voorkomen. Dit voorkomen kan dan
alleen door het beperkt of het niet toepassen van kabel. Vandaar dat situationeel bekeken moet worden of
en zo ja hoeveel kabel verantwoord is.
Wanneer toevoeging van kabel aan het hoogspanningsnet leidt tot verdachte pieken in de impedantiecurve
is vervolgonderzoek noodzakelijk. Hierbij wordt onderzoek gedaan naar de bron van de resonantie en de
mate van overspanning. Dit is tijdrovend werk omdat het hoogspanningsnet veel verschillende toestanden
kan aannemen (verbindingen en generatoren in of uit), waarbij op voorhand moeilijk valt te zeggen welke
situaties allemaal tot overspanningen kunnen leiden.
De harmonische analyse wordt dus als een eerste screening uitgevoerd om verdachte impedantiepieken
vast te stellen. Worden deze niet vastgesteld en blijft de impedantie laag dan is met een grote zekerheid te
stellen dat kabel kan worden toegepast; in het uitgangspunten document is dit gebied vastgesteld bij een
frequentie lager dan 500 Hz en met een impedantie lager dan 100 Ohm. Worden er wel impedantiepieken
vastgesteld dan is het belangrijk om vast te stellen bij welke frequentie dit plaats vindt en hoe hoog de
impedantiepiek is. Op zich hoeft een combinatie van lage frequentie (lager dan 500 Hz) en hoge impedantie
(hoger dan 100 Ohm) niet zorgwekkend te zijn, mits er geen bron8 in het hoogspanningsnet aanwezig is die
bij die betreffende frequentie voldoende stroom produceert om resonantie in het hoogspanningsnet te
veroorzaken. Daarbij moet een impedantiepiek bij 100 Hz zeker vermeden worden omdat bij het inschakelen
van een transformator (het moment van inschakelen van de transformator is dan de bron) een stroom in het
hoogspanningsnet optreedt met een frequentie van 100 Hz. De kans op resonantie met ongewenste
overspanningen is dan zeer groot.
Transiënte studie
Bij twijfel of onzekerheden moet als vervolg op de harmonische analyse een transiënte studie uitgevoerd
worden. Bij een transiënte studie wordt als het ware een gebeurtenis, bijvoorbeeld het inschakelen van een
transformator of een fout in het hoogspanningsnet (kortsluiting), gesimuleerd. De netsituatie die als kritisch
beoordeeld is wordt in een computer model nagespeeld. Er kan dan vastgesteld worden of de in de
harmonische analyse vastgestelde impedantiepiek tot daadwerkelijke problemen in het hoogspanningsnet
leidt. Op basis van dit resultaat kan dan uitgezocht worden of er kabel toegepast kan worden en zo ja,
8

Met bron wordt hier de aanleiding voor de mogelijke resonantie bedoelt. Een goed voorbeeld is de brug die in resonantie komt. Dit
wordt veroorzaakt door een externe 'bron', de wind die met een bepaalde windsnelheid de brug belast of een in een bepaald tempo
marcherende groep mensen.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
31 van 44

hoeveel.
Betrouwbaarheid
Op basis van beschikbare casuïstiek is gebleken dat 380kV kabelsystemen zich kenmerken door een lagere
betrouwbaarheid in vergelijking met bovengrondse lijnen. Concreet betekent dit dat 380kV kabels vaker
zullen storen dan 380kV lijnen, en dat het doorgaans bij kabels langer duurt voordat de storing hersteld is.
Deze lagere betrouwbaarheid betekent ook dat toepassing van 380kV kabels een negatieve invloed hebben
op de zekerheid van de energievoorziening. Voor de inbreuk op deze zekerheid zijn een drietal parameters
bekeken, te weten:
 Additionele kans op overbelastingen
 Toename op kosten als gevolg van transportbeperkingen
 Additionele kans op uitval
Betrokken regio
In deze notitie wordt het resultaat gegeven van de harmonische analyse en de
betrouwbaarheidsberekeningen die uitgevoerd zijn voor het 380 kV-net in de regio Eemshaven. Aanleiding is
de voorziene nieuwe bovengrondse 380 kV-verbinding tussen het 380 kV-station Eemshaven Oudeschip en
het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten en de mogelijkheid voor het toepassen van 380 kV-kabel
in deze verbinding.
Uitgangspunten
Voor beide analyses zijn uitgangspunten gedefinieerd die een beeld schetsen van het net zoals dat er in de
toekomst uit kan gaan zien. Deze uitgangspunten moeten borgen dat het inpassen van 380 kV-kabel geen
beperking veroorzaakt of oplegt in de taken die TenneT als systeembeheerder nu en in de toekomst moet
uitvoeren (zie document PU-AM 15-301 Uitgangspunten Harmonische analyse). Hierbij zijn de volgende
punten van belang:
1. Toekomstige netconfiguraties;
2. Bestaande of reeds geplande 380 kV-kabel;
3. De verwachte energietransitie van conventionele energiebronnen naar duurzame energiebronnen;
4. Net ontwerpcriteria zoals vastgelegd in de E-Wet en technische codes.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
32 van 44

Toekomstige netconfiguraties
Voor de regio Eemshaven zijn in de harmonische analyse twee voorziene netsituaties beschouwd. Voorzien
is dat in 2019 het eerste deel van de nieuwe bovengrondse verbinding NW380 gereed is met twee circuits
tussen het 380 kV-station Eemshaven Oudeschip en het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten
(fase 1). Voor verder in de tijd is voorzien dat het tweede deel gereed is met twee nieuwe circuits tussen
Eemshaven Oudeschip en Vierverlaten en twee circuits van het 380 kV-station Vierverlaten naar het 380 kVstation Ens (fase 2). In figuur 11 en 12 zijn beide netsituaties schematisch weergegeven.

Figuur 11: Voorziene netuitbreiding regio Eemshaven - fase 1

Figuur 12: Voorziene netuitbreiding regio Eemshaven - fase 2

Voor de betrouwbaarheidsberekeningen is uitgegaan van alleen de uiteindelijke situatie zoals weergeven in
figuur 12.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
33 van 44

Bestaande of reeds geplande 380 kV-kabel
In de regio Eemshaven wordt voor twee aansluitingen het toepassen van 380 kV-kabel voorzien. Het betreft
de aansluiting van Cobra Cable (de op hoge gelijkspanning bedreven zeekabel tussen Nederland en
Denemarken) met een toepassing van enkele honderden meters, en de aansluiting van het offshore
windpark Gemini met een toepassing van 1,8 km; daarnaast is voor de aansluiting van het offshore windpark
Gemini voor de aansluiting van het platform uitgegaan van twee 220 kV-kabelcircuits met een gemiddelde
lengte van ca. 100 km aangesloten via twee 220/380 kV-transformatoren.
De verwachte energietransitie van conventionele energiebronnen naar duurzame energiebronnen
In de energietransitie is de verwachting dat de bijdrage van conventionele energiebronnen (de
opwekeenheden met als brandstof onder andere gas of kolen) aan de totale elektriciteitsvoorziening sterk
zal verminderen. Doordat nu al deze opwekeenheden gekoppeld aan het net zijn en met 3000 toeren per
minuut (die zorgen voor de netfrequentie van 50 Hz) hun vermogen aan het net leveren, is de weerstand
tegen verstoringen in het net groot; in vaktermen wordt dit kortsluitvermogen genoemd. Met veel gekoppelde
(conventionele) opwekeenheden is er dus een hoog kortsluitvermogen in het net en daarmee een hoge
weerstand tegen verstoringen. De weerstand tegen verstoringen neemt sterk af als er minder gekoppelde
opwekeenheden aan het net gekoppeld zijn; het kortsluitvermogen is dan laag. De duurzame opwekbronnen
die het vermogen aan het net leveren zijn via vermogenselektronica aan het net gekoppeld en geven
hierdoor nauwelijks tot geen bijdrage in de weerstand tegen verstoringen.
Omdat de mate van kortsluitvermogen in het net dus een cruciale factor is, is in de harmonische analyse
daarom een worst case situatie verondersteld waar er geen conventionele productie in bedrijf is op 220/380
kV-niveau. Daarnaast is verondersteld dat in het buitenland ook een vermindering in de bijdrage van de
conventionele opwekeenheden plaats vindt. Immers, ook in de landen om ons heen en vanuit Brussel
(Europa) is de trend naar meer duurzame energie. Dit is in het computermodel verwerkt door het huidige
kortsluitvermogen op de grensverbindingen te reduceren tot 25% van de huidige waarde.
Het wordt opgemerkt dat dit uitgangspunt enkel van belang is voor de harmonische analyse en geen impact
heeft op de betrouwbaarheidsberekeningen.
Net ontwerpcriteria zoals vastgelegd in de E-Wet en technische codes
In de analyse is de harmonische impedantie van het hoogspanningsnet beschouwd bij een enkelvoudige
uitvalsituatie van een circuit of transformator (n-1) en bij een enkelvoudige uitval van een circuit tijdens
onderhoud van het parallelle circuit (n-2). Hiermee wordt de impedantie van het hoogspanningsnet
vastgesteld voor de verschillende netsituaties die in het hoogspanningsnet kunnen voorkomen. Voor de
betrouwbaarheidsanalyses is naast enkel- en dubbelvoudig falen ook naar meervoudige uitvalscenario's
gekeken.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
34 van 44

Resultaat harmonische analyse
In figuur 13 en 14, respectievelijk voor het 380 kV-station Eemshaven Oudeschip en Vierverlaten is het
resultaat van de harmonische analyse weergegeven. De figuren geven de berekende harmonische
impedantie (in Ohm) als functie van de frequentie; de frequentie wordt aangegeven via 'Harmonic order'. Dit
getal moet met 50 Hz vermenigvuldigd worden om de frequentie te verkrijgen. Een Harmonic order van 1
betekent 50 Hz, van 2 betekent 100 Hz etc. De blauw gekleurde lijn geeft het resultaat van de analyse
waarbij een netsituatie verondersteld is met twee circuits tussen het 380 kV-station Eemshaven Oudeschip
en het nieuw te realiseren 380 kV-station Vierverlaten (fase 1). De rood gekleurde lijn geeft het resultaat van
de analyse waarbij een netsituatie verondersteld is met nogmaals twee nieuwe circuits tussen de 380 kVstations Eemshaven Oudeschip en Vierverlaten en twee circuits tussen het 380 kV-station Vierverlaten en
het 380 kV-station Ens (fase 2).

Figuur 13 en 14: Resultaat harmonische analyse regio Eemshaven

Het resultaat van de analyse geeft voor fase 1 in zowel Eemshaven Oudeschip als Vierverlaten een aantal
impedantiepieken variërend van ca. 150 tot 250 Ohm bij vooral de lagere frequenties. Daarbij ligt een
impedantiepiek van ca. 250 Ohm op ca. 100 Hz. Zoals aangegeven is de impedantiewaarde bij de frequentie
van 100 Hz zeer kritische omdat bij het inschakelen van transformatoren stromen met een frequentie van
100 Hz optreden.
Het resultaat van de harmonische analyse geeft na realisatie van fase 2 een genuanceerder beeld. De
impedantiepieken liggen over het algemeen lager en de impedantiepiek bij ca. 100 Hz is gedaald tot een
acceptabele waarde van onder de 100 Ohm. Dit komt doordat het net robuuster wordt als gevolg van de
realisatie van fase 2. Omdat fase 2 in de tijd veel later gepland is dan fase 1 en hiervoor nog alle wettelijke
procedures doorlopen moet worden, is het resultaat van de harmonische analyse van het net na de realisatie
van fase 2 niet meegenomen in de beoordeling van de vraag of in fase 1 380 kV-kabel toegepast kan
worden.
Op basis van de resultaten van de harmonische analyse is de conclusie dat met een grote mate van
zekerheid kan worden gesteld dat het toepassen van kabel in de 380 kV-verbinding tussen Eemshaven
Oudeschip en Vierverlaten niet mogelijk is. De analyse geeft een kritische impedantiepiek van ca. 250 Ohm
bij ca. 100 Hz. Deze is als kritisch beoordeeld omdat bij het inschakelen van een transformator een stroom in

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
35 van 44

het hoogspanningsnet optreedt met een frequentie van 100 Hz. De kans op resonantie met ongewenste
overspanningen is dan groot. De overspanningen leiden tot schade aan componenten in het
hoogspanningsnet (bijvoorbeeld aan transformatoren en kabels) hetgeen kan leiden tot (grote)
stroomstoringen. Via een transiënte studie zal uitsluitsel moeten worden verkregen of de impedantiepiek bij
100 Hz niet leidt tot ongewenste overspanningen.
Over de planning en mogelijkheden voor het uitvoeren van een transiënte studie vindt momenteel overleg
plaats met een markt partij.
Resultaat betrouwbaarheid
De berekeningen laten zien dat toepassing van een beperkte hoeveelheid kabel in de verbinding tussen
Eemshaven Oudeschip en Ens naar verwachting niet leidt tot een toename van de kans op uitval. Om die
reden is betrouwbaarheid niet een limiterende factor voor verkabeling in Eemshaven Oudeschip – Ens.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
36 van 44

6.2 Bijlage 2
Kengetallen 380 kV kabels ondergronds
In deze bijlage worden de uitgangspunten en kengetallen voor de aanleg en het beheer van een 380 kV
verkabeling benoemd. Deze gegevens vormen de basis om een inschatting te kunnen geven over de
milieueffecten.
In de quick scan worden verschillende uitvoeringsvormen voor Noord-West 380 kV EOS-VVL in ogenschouw
genomen. Het vastgestelde voorkeurstracé van Noord-West 380 kV EOS-VVL gaat uit van een 2c 380 kV
bovengrondse verbinding voorbereid op 4c 380 kV. Voor de ondergrondse uitvoeringsvormen is het mogelijk
om:
1.) in één keer 4c 380 kV ondergronds aan te leggen;
2.) 2c 380 kV ondergronds aan te leggen en in fase 2 nogmaals 2c 380 kV ondergronds of;
3.) nu te kiezen voor een 2c 380 kV ondergrondse oplossing en later een 2c bovengrondse oplossing.
Aan de verschillende opties kleven voor- en nadelen. Voor deze quick scan wordt van optie 2 uitgegaan. De
belangrijkste reden hiervoor is dat het in één keer aanleggen (1) een veel te grote voorinvestering vergt
(circa factor 2) en in uitvoeringsvorm 3 niet de voordelen van ondergronds optreden, maar wel de nadelen
van bovengrondse aanleg.
Uitgangspunten
Voor het inzichtelijk maken van de ruimtelijke effecten van een mogelijke verkabeling, zijn de volgende
uitgangspunten gebruikt:
 Scope en fasering: de scope (fase 1+2) van EOS-VVL gaat uit van een bovengrondse oplossing met
4c 380 kV (zie ook hoofdstuk 2). Hierbij worden de masten in fase 1 toekomstvast gebouwd en zijn ze
geschikt voor 4x380 kV. In fase 2 worden enkel de geleiders gemonteerd, waardoor de effecten in de
aanleg in deze fase beperkt zijn.
Voor een ondergrondse verbinding wordt in de quick scan uitgegaan van een 2c aanleg en een 4c
oplossing met dezelfde fasering. Planologisch en voor de ZRO wordt uitgegaan van de effecten van 4
circuits, waarbij in fase 1, 2 circuits worden aangelegd. Voor wat betreft de aanleg betekent dat er
twee keer volledige fysieke aanleg plaatsvindt.
 Bestaande 220 kV: zowel bij een bovengrondse als bij een ondergrondse aanleg wordt uitgegaan van
amoveren van de bestaande 220 kV, na afronding van fase 1.
 Bestaande 110 kV-verbinding: in de huidige scope van EOS-VVL bovengronds wordt tussen Brillerij
en Vierverlaten gecombineerd met de 110 kV. Indien op dit tracédeel een deel van de nieuwe 380 kVverbinding ondergronds wordt aangelegd, kan er niet gecombineerd worden met de 110 kV en blijft de
110 kV staan.
 Lengte: vanuit netstrategie is aangegeven dat de minimaal te verkabelen lengte 3 km (tracélengte) is.
De vervolgstudie van netstrategie moet uitwijzen of en zo ja hoeveel kilometer er kan worden

DATUM
REFERENTIE
PAGINA



TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
37 van 44

verkabeld. Het aantal kilometers dat als maximum uit deze vervolgstudie kan komen, dient gelijkmatig
over de 2 fases verdeeld te worden zodat over dezelfde tracédelen verkabeld kan worden. Indien dat
niet gebeurt, zal in de eindsituatie namelijk alsnog een bovengrondse verbinding gerealiseerd moeten
worden. Voor het inzichtelijk maken van de ruimtelijke effecten van een mogelijke verkabeling wordt
nu niet uitgegaan van een maximum.
Mogelijke meerwaarde ten opzichte van huidige bovengrondse tracé: verkabeling wordt in deze
quickscan alleen onderzocht op plekken waar mogelijke meerwaarde te behalen is ten opzichte van
het huidige bovengrondse tracé.

Kabel
Algemeen
De aanleg van een ondergrondse hoogspanningskabel kan worden gedaan door: een open ontgraving (het
graven van een kabelsleuf waar de kabels in worden gelegd, waarna de sleuf weer wordt dichtgelegd) of een
gestuurde boring.
Bij een open ontgraving worden de kabels gelegd op minimaal 1,5 m onder het maaiveld in een strook van
minimaal 12 m breed (2 circuits).
Bij een boring worden de kabels dieper aangelegd om bijvoorbeeld een vaarweg te kunnen kruisen. Daarbij
wordt ook een andere configuratie toegepast: er worden meerdere kabels in één mantelbuis geplaatst. Het
aantal kabels per mantelbuis is afhankelijk van de lokale thermische eigenschappen van de ondergrond. De
lengte en diepte van de boring verschilt per situatie.

Figuur 15: Schematische weergave 2x380 kV kabel
Voor een 4c 380 kV verdubbelen de afstanden.
Binnen de belaste strook of belemmerde strook van de ondergrondse hoogspanningsverbinding worden
beperkingen opgelegd aan het gebruik van deze strook. Voor een 4c 380 kV kabel wordt uitgegaan van een
breedte van ca. 40 à 50 meter.
Bepaalde werkzaamheden in deze strook zijn niet toegestaan. Hierbij moet gedacht worden aan het roeren
van de grond (bv. graafwerkzaamheden, heiwerkzaamheden), het wijzigen van het maaiveldniveau, het
planten van diepwortelende beplanting of bomen en het oprichten of uitbreiden van bouwwerken.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
38 van 44

Aanleg
Het ruimtebeslag bij open ontgraving voor de ondergrondse 2c 380 kV-verbinding betreft een strook van 40
m breed over de hele lengte van de open ontgraving. Deze strook wordt benut voor het kabelbed, de
werkstrook, opslag gronden en de werkweg. Zowel in fase 1 als in fase 2, wordt uitgegaan een werkstrook
van 40 meter.
Bij een boring zijn twee werkterreinen nodig, namelijk bij het intredepunt en het uittredepunt. De
werkterreinen benodigd voor de realisatie van opstijgpunten zijn circa 3.500 m² (2c 380 kV).
Bij boringen zijn er uitlegterreinen van mantelbuizen nodig. Het ruimtegebruik van de uitleglocaties hangt af
van type kabel. Daarnaast geldt dat de lengte van de boring overeenkomstig is met de benodigde lengte van
het uitlegterrein. Hieronder is beeldmateriaal van de 380 kV boring ten noorden van Noordzeekanaal bij
Beverwijk opgenomen.

Figuur 16: Boring Randstad 380 kV

Figuur 17: Boring Randstad 380 kV

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
39 van 44

Figuur 18: Uitleglocatie boring van ca. 800 meter, de langste boring in de Noordring.

Foto 19: Open ontgraving, sleuven graven en kabels trekken.
Opstijgpunten
De overgang van een bovengrondse 380 kV-lijn naar een ondergrondse kabel en andersom gebeurt via
opstijgpunten. In het opstijgpunt wordt de hoogspanningslijn afgespannen en naar beneden gebracht.
Opstijgpunten zijn afgeschermd met een hoog hekwerk. De opstijgpunten bij een 2c 380 kV verbinding
hebben een permanent ruimtebeslag van ongeveer 65m lang en 35m breed. Dit is exclusief eventuele
hekwerken of sloten om het opstijgpunt af te schermen.

Figuur 20: Visual Bi-pole 380 kV eindstation en opstijgstation Randstad 380kV.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
40 van 44

Foto 21: Opstijgpunt Pijnacker langs de N470 (richting hoogspanningsstation Bleiswijk)
Voor een 4x380 kV opstijgpunt wordt uitgegaan van een twee keer zo groot ruimtebeslag (zie figuur 21 voor
een schematische weergave). Het ruimtebeslag is twee maal 65 m bij 35 m (blauwe vlakken) met een
tussenruimte van 5 meter. De totale afmeting is dus 65 meter breed en 75 meter (35 + 5 + 35m) lang.

Figuur 22: Schematische weergave 4x380 kV opstijgpunt
Voor het opstijgpunt van de 380/110 kV moet een ruimtebeslag van 46m bij 85 meter worden gehanteerd.
Dit is het ruimtebeslag dat is gehanteerd binnen het project Randstad 380 kV (380/150 kV). Hierbij ligt het
150 kV afstapgedeelte onder de geleiders.

Financiële kengetallen
De kosten per kilometer voor een kabel 2c 380 kV (capaciteit 1.975 tot 2.635 MVA) zijn vooral afhankelijk
van het vermogen (transportcapaciteit), materiaal kabel (koper of aluminium), wijze van aanleggen (open
ontgraving of gestuurde boring) en het aantal opstijgpunten per km
De kosten per kilometer voor Wintrack 2c 380 kV (capaciteit 1.975 tot 2.635 MVA) zijn vooral afhankelijk van
het vermogen (transportcapaciteit), het aantal specials (tijdelijke kruisingen, aangepast bouwen etc.) en de
verhouding hoek- en steunmasten.

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
41 van 44

In deze quick scan worden de volgende kengetallen gehanteerd. De werkelijke kosten kunnen hoger of lager
zijn, afhankelijk van lokale omstandigheden en de gekozen oplossing.

Gemiddeld

Kabel 2x380 kV

Wintrack 2x380 kV

10 M€/km

5 M€/km

Prijspeil 1-1-2015
Kosten fase 2
De kosten voor een kabel zijn in fase 2 gelijk aan die in fase 1. Voor een bovengrondse verbinding zijn deze
aanzienlijk lager, omdat enkel de geleiders hoeven te worden getrokken.
Technische specificaties kabeltracés
2x380 kV kabel
Nominaal vermogen
Kabelbed breedte
Veiligheidszone
Totale ZRO
Aantal circuits
Afstand tussen circuits
Afstand tussen fasen
Aantal kabels per fase

2635
14,5
5
24,5
2
3,75
0,75
2

[MVA]
[m]
[m]
[m]
[-]
[m]
[m]
[-]

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

2x380 kV / 2x150 kV kabel
Nominaal vermogen 380 kV
2635
Nominaal vermogen 150 kV
500
Kabelbed breedte
23
Veiligheidszone
5
Totale ZRO
33
Aantal circuits 380 kV
2
Afstand tussen circuits 380 kV
3,75
Afstand tussen fasen 380 kV
0,75
Aantal kabels per fase 380 kV
2
Aantal circuits 150 kV
2
Afstand tussen circuits 150 kV
3
Afstand tussen fasen 150 kV
0,5
Aantal kabels per fase 150 kV
1
Afstand tussen 380 kV en 150 kV
3,4

[MVA]
[MVA]
[m]
[m]
[m]
[-]
[m]
[m]
[-]
[-]
[m]
[m]
[-]
[m]

4x380 kV kabel
Nominaal vermogen
Kabelbed breedte
Veiligheidszone
Totale ZRO
Aantal circuits
Afstand tussen circuits
Afstand binnenste circuits
Afstand tussen fasen
Aantal kabels per fase

2x2635
30,75
5
40,75
4
3,75
5
0,75
2

[MVA]
[m]
[m]
[m]
[-]
[m]
[m]
[m]
[-]

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
42 van 44

DATUM
REFERENTIE
PAGINA

TenneT TSO B.V.
18 november 2015
000.144.21 0366090
43 van 44

6.3 Bijlage 3
Analyse tracéalternatieven
Uitgangspunt bij het huidig voorkeursalternatief is een bovengrondse verbinding. Nu de mogelijkheden van
een ondergrondse verbinding worden beschouwd, is het de vraag of het huidige bovengrondse tracé nog
steeds het optimale tracé is. Daarom is een analyse gedaan of met de mogelijkheid te verkabelen andere
tracéalternatieven realistisch worden. Op basis van dezelfde traceringsprincipes als bij EOS-VVL in
combinatie met deels ondergrondse aanleg, blijkt dat andere tracéalternatieven niet voldoen. Zoals
bijvoorbeeld langs de N46 of ten zuidoosten van Bedum langs. Hier bevindt zich ook EHS en
weidevogelgebieden. Daarnaast is hier meer bebouwing aanwezig, waardoor de fysieke ruimte ontbreekt om
in rechte lijnen de verbinding te realiseren.
Een parallel tracéalternatief aan de oostkant van de bestaande 220 kV vanaf Brillerij wordt met verkabeling
wel een realistisch alternatief. Dit tracé is in het MER afgevallen omdat deze kruising met de 220 kV
bovengronds technisch niet te realiseren was. Met een verkabeling is dit op te lossen, en ook het andere
knelpunt, meerdere gevoelige bestemmingen zijn met een deel verkabelen op te lossen. Deze combinatie
van bovengronds en ondergronds wordt daarom in de quick scan verder onderzocht (onderdeel MiddagHumsterland).
Binnen het bovengrondse voorgenomen tracé zijn locaties beschouwd waar verkabeling mogelijk een
meerwaarde kan hebben. De onderzochte locaties bevinden zich binnen het voorgenomen tracé van NoordWest 380 kV en leiden niet tot andere tracékeuzes. Mocht uit de (net)technische analyse blijken dat een
verkabeling over tientallen kilometers mogelijk blijkt dient dit opnieuw onderzocht te worden. Dit is een
dermate grote scopewijziging dat "alles gaat glijden".

NOTITIE

6.4 Bijlage 4
Voorkeursalternatief Noord-West 380 kV EOS-VVL