Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2435
Vragen van het lid Leijten (SP) aan de Staatssecretaris van Financiën en de
Minister van Economische Zaken en Klimaat over de inkomensongelijkheid die
door statistische keuzes kleiner lijkt dan hij is (ingezonden 5 maart 2020).
Antwoord van Staatssecretaris Vijlbrief (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst) (ontvangen 31 maart 2020).
Vraag 1 en 9
Hebt u kennisgenomen van het artikel «Statistische keuzes vegen helft
inkomensongelijkheid onder het tapijt»? Wat is uw reactie hierop?1
Wat is uw reactie op de berekeningen van de schrijver van het artikel waaruit
blijkt dat als rentebetalingen niet van het inkomen worden afgetrokken en
vermogenswinsten wel worden meegenomen, de directe belastingen niet
progressief zijn maar dat de hoogste bezitsklasse een lager belastingtarief
betaalt dan de lagere bezitsklassen?
Antwoord 1 en 9
Ik ben bekend met het artikel. Ik onderschrijf dat vermogens ongelijker
verdeeld zijn dan inkomens. Aan de berekeningen over de belastingdruk incl.
vermogens, gaan een aantal assumpties vooraf. Zo wordt er aangenomen dat
het rendement op vermogens bijna 8 procent bedraagt, terwijl het achterliggende artikel van Jorda et al. zulke rendementen alleen toekent aan vermogens belegd in risicovolle beleggingen. Deze aanname kan eraan bijdragen
dat de verschillen in belastingdruk in de berekeningen hoger uitvallen.
Bovendien wordt een belangrijk deel van de opbrengst uit vermogen via het
inkomen uit vermogen wel zo goed als mogelijk meegenomen in de primaire
inkomens.2 Dit geldt bijvoorbeeld voor rente en economische huurwaarde.
Wel is het inderdaad zo dat de ontwikkeling in waarde van vermogen niet
meeloopt in deze statistieken. Ook bij de keuze om de betaalde rente op
schuld uit te zonderen van de berekening van inkomens wil ik de kanttekening plaatsen dat mij dit niet in lijn lijkt met het genoten inkomen. Zo wordt
de betaalde hypotheekrente in dat geval in het geheel niet meegenomen in
de bepaling van het inkomen, maar een op papier gerealiseerde vermogenswinst op de eigen woning wel. Terwijl een waardestijging van de woning niet

1

ESB, 18 februari 2020 (https://esb.nu/esb/20058294/statistische-keuzes-vegen-helftinkomensongelijkheid-onder-het-tapijt)
2
https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2018/23/meten-van-inkomen-en-inkomensongelijkheid

ah-tk-20192020-2435
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

direct tot een hoger besteedbaar inkomen leidt, indien deze overwinst niet te
gelde kan worden gemaakt. Indien de betaalde rente wel zou worden
meegenomen, zouden de nettowinsten op vermogens lager liggen. Tot slot
worden ook de pensioenvermogens niet meegenomen, wat de vermogensongelijkheid verder zou drukken. Door een aantal van deze assumpties kan ik
niet alle specifieke resultaten onderschrijven.
Vraag 2
Klopt het dat de 33,4 miljard euro vermogenswinst van de Quote 500 in de
afgelopen twee jaar door het CBS wordt gezien als vermogenstransactie en
niet als inkomen?
Antwoord 2
De genoemde vermogenswinst lijkt de veronderstelde ontwikkeling van het
totale vermogen te zijn van de onderzochte populatie. Het vermogen van een
populatie kan in beginsel wijzigen door waardeveranderingen, besparingen,
vermogensoverdrachten en door wijziging van de samenstelling van de
populatie zelf. Het is het CBS niet bekend welk deel aan waardeverandering
wordt toegeschreven. Wel geldt dat in het inkomensonderzoek van het CBS
de waardeverandering van het vermogen niet tot het inkomen wordt
gerekend, met uitzondering van de waardeverandering van de eigen
onderneming voor zover die wordt gerekend tot de belastbare winst van
zelfstandigen.
Vraag 3
Klopt het dat van het rendement van 28,5 procent op de AEX alleen de
4,6 procent dividend als inkomen wordt gezien door het CBS?
Antwoord 3
Ja. In het inkomensonderzoek rekent het CBS dividend inderdaad als
inkomen, en waardevermeerdering of waardevermindering van aandelen niet.
Vraag 4, 6, 7 en 8
Waarom ziet het CBS dividend wel, en vermogenswinst niet als inkomen?
Hoe ging het CBS hier in voorgaande jaren mee om en is dit omwille van
taakstellingen van de kabinetten Rutte als te inventariseren statistiek komen
te vervallen?
Kunt u uitleggen wat de ratio is achter de aftrek van rentebetalingen op het
inkomen, waardoor het inkomen lager lijkt dan het in werkelijkheid is? Zijn er
belemmeringen om deze als aftrekbare kosten op te voeren?
Wat vindt u ervan dat enerzijds rentebetalingen van het inkomen worden
afgetrokken en anderzijds de vermogenswinst niet wordt gezien als inkomen,
waardoor op twee verschillende manieren het inkomen lager lijkt dan het is?
In hoeverre is het gebruikelijk dat statistiekbureaus rentebetalingen van het
inkomen aftrekken en vermogenswinsten niet tellen als inkomen?
Antwoord 4, 6, 7 en 8
De statistische conventies worden in internationaal verband vastgesteld, om
eenduidigheid en daarmee vergelijkbaarheid te borgen. Dit gebeurt onder
meer in VN- en OESO-verband. De internationale afspraken zijn vastgelegd in
onder meer dit handboek: «OECD Framework for Statistics on the Distribution
of Household Income, Consumption and Wealth». Het CBS, dat als onafhankelijk instituut verantwoordelijk is voor de Nederlandse statistieken, heeft ook
een goede motivering voor de keuzes die worden gemaakt. Deze wordt
toegelicht in de Kamerbrief uit 2018 over Inkomens- en Vermogensstatistieken.3 Een nadere uitleg van de gemaakte keuzes kan ook worden gevonden in
de CBS-publicatie «Meten van inkomen en inkomensongelijkheid» (2018). De
omgang met de vaststelling van het vermogensinkomen is niet beïnvloed
door de taakstellingen van kabinetten Rutte.
De keuze om rentebetalingen af te trekken van het inkomen, en vermogenswinst niet mee te nemen, komt ook voort uit deze internationale richtlijnen.
Rentebetalingen worden afgetrokken van het inkomen, net zoals andere
noodzakelijke kosten die worden gemaakt om het inkomen te verwerven. De
3

Kamerstuk 34 775 IX, nr. 30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

reden dat vermogensfluctuaties niet worden meegenomen is dat op deze
manier voor wat betreft de inkomensstatistieken (conform internationale
richtlijnen) wordt aangesloten bij het resultaat uit de huidige productie van
goederen en diensten. Veranderingen in waarde van het vermogen, zoals
stijging van de beurskoers of woningprijzen, hangen hier namelijk niet direct
mee samen en beïnvloeden dus alleen het vermogen.
Vraag 5
Bent u het met de schrijver van het artikel eens dat de koopkracht van
bezitters wel degelijk stijgt als hun beleggingen of huizen in waarde stijgen?
Onderschrijft u de stelling dat zij de groei van hun vermogen kunnen
aanwenden om meer bezit te verwerven en dit door verhuur en dividend te
gelde kunnen maken en dat dit door de huidige rentestand zeer sterk wordt
bevorderd?
Antwoord 5
Een hoger (netto)inkomen leidt vrij direct tot de mogelijkheid om meer te
consumeren, terwijl dat voor een groter vermogen vaak – zeker op de korte
termijn – niet geldt door lagere liquiditeit van de vermogensbestanddelen.
Het is weliswaar vrij eenvoudig om aandelen of obligaties te verkopen, maar
het verkopen van een huis gaat met kosten en moeite gepaard, en pensioenvermogen kan in beginsel pas bij pensionering worden omgezet in besteedbaar inkomen. Dit betekent niet dat Nederland vermogensontwikkeling niet
belast. In het belastingstelsel in Nederland wordt de waarde van het
vermogen onder meer in ogenschouw genomen in Box 3 voor sparen en
beleggen en bij de waarde van het huis in de lokale onroerendzaakbelasting.
De vermogensontwikkeling van huishoudens hangt voorts ook af van
persoonlijke keuzes, bijvoorbeeld om meer of minder te consumeren of juist
te sparen. Het is daarmee dus ook niet zo dat er een directe relatie is tussen
vermogen en koopkracht. Wel is het inderdaad zo dat waardestijgingen
uiteindelijk een invloed kunnen hebben op de welvaart van bezitters. Dit
wordt echter niet direct bevorderd door de huidige rentestand, omdat de lage
rentestand ook zorgt voor lagere opbrengsten op het beschikbaar stellen van
het vermogen.
Vraag 10 en 11
Wat vindt u van het feit dat als de lokale lasten en de indirecte belastingen,
belastingen op verbruik, worden meegenomen in de berekeningen, de
hoogste bezitsklasse bijna 9 procent minder belasting betaalt dan de
bezitsklassen daaronder? Deelt u de mening dat er hiermee geen sprake is
van een progressief maar van een regressief belastingstelsel?
Klopt het dat indirecte en lokale heffingen veel zwaarder drukken op lagere
bezitsklassen dan op hogere? Kunt u dit kwantificeren voor mensen met een
minimuminkomen, een modaal inkomen en een dubbelmodaal of hoger
inkomen?
Antwoord 10 en 11
Uit onderzoek van het CBS4 blijkt dat lagere inkomensgroepen relatief meer
gemeentelijke belastingen en heffingen betalen (als aandeel van hun bruto
inkomen). De gevraagde specifieke indeling naar inkomensniveau is niet
beschikbaar, wel die naar inkomensdecielen. Volgens het CBS komen in het
eerste inkomensdeciel over het algemeen vooral studenten en zelfstandigen
met een tijdelijk laag inkomen voor, waarvan de uitgaven in doorsnee hoger
zijn dan het inkomen. Deze groep is niet representatief voor de meer
(langdurig) kwetsbare groepen. Deze groepen bevinden zich over het
algemeen in het tweede inkomensdeciel, waar in doorsnee 2,2% van het
brutoinkomen aan lokale lasten wordt betaald. Voor de hoogste inkomensdecielen is dat circa 1%. Die hoogste inkomensgroepen betalen wel relatief
meer inkomstenbelasting en premie volksverzekering, waardoor de totale
belasting- en premiedruk van de hogere-inkomensgroepen groter is.
Datzelfde onderzoek laat zien dat de laagste-inkomensgroepen ook relatief
meer indirecte belastingen betalen ten opzichte van hun bruto inkomen.

4

CBS (2019): «Welvaart in Nederland», CBS: Den Haag/Heerlen/Bonaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Volgens het CPB5 kan echter beter gekeken worden naar de indirecte
belastingen als aandeel van de totale bestedingen van deze groep. Daarnaast
geeft dit een beter beeld van de belastingdruk over de levensloop, omdat
bestedingen stabieler zijn over de levensloop dan het inkomen. Huishoudens
in het laagste inkomenskwartiel die lenen of ontsparen kunnen een uitgavenpatroon hebben dat hoger is dan op basis van het huidige inkomen verwacht
kan worden. Huishoudens die nu veel sparen kunnen afgezet tegen het
ontvangen inkomen een lage indirecte belastingdruk hebben. Later in het
leven zullen deze huishoudens mogelijk een hogere indirecte belastingdruk
kennen doordat ze dan ontsparen. Dit geldt met name voor huishoudens in
de hoogste inkomensgroepen. Als deze effecten worden meegenomen, dan
blijken lagere-inkomensgroepen relatief een lager aandeel van hun inkomen
aan indirecte belastingen te betalen. Het onderste inkomenskwintiel betaalt
13% van hun bestedingen aan btw en accijns. Het hoogste inkomenskwintiel
betaalt 14,3%6.
Tot slot wordt er bij besteedbaar inkomen en ongelijkheid gekeken naar de
bestedingsmogelijkheden, en niet naar waar het geld daadwerkelijk aan wordt
uitgegeven. Ik herken ook niet het beeld dat er in Nederland sprake is van
een regressief belastingstelsel. Wel is het natuurlijk zo dat de indirecte
belastingen niet dezelfde mate van progressiviteit hebben als directe
belastingen. Dit blijkt ook uit bovenstaande passages.
Vraag 12
Kunt u, gezien uw antwoord op bovenstaande vraag, aangeven of de
bewering «Het meer indirect maken van de belastingen is echter niet per
definitie extra nadelig voor de lage inkomens» nog juist is en kunt u dit
cijfermatig beargumenteren?7
Antwoord 12
De cijfers genoemd in het antwoord op vraag 11 geven geen aanleiding om
deze conclusie aan te passen. Het CBS8 heeft bijvoorbeeld berekend dat als
de verhoging van het lage btw-tarief naar 9% al in 2015 van kracht zou zijn
geweest, de uitgaven van de laagste inkomensgroep aan btw zou zijn
gestegen van gemiddeld 7,3% naar 7,9% over de totale bestedingen. Voor de
hoogste inkomensgroep zou het om een stijging van gemiddeld 8,7% naar
9,3% over de totale bestedingen gaan. In beide gevallen betreft het dus een
toename van 0,6 procentpunt. In euro’s gaat het voor de laagste welvaartsgroep om 120 euro en voor de hoogste om 370 euro aan extra betaalde btw.

5

Bettendorf, L. en Cnossen, S. (2014), «Bouwstenen voor een moderne btw», CPB Policy Brief
2014/02.
Kamerstuk 34 775 XV (2017), Beantwoording Kamervragen begroting Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid voor het jaar 2018.
7
Nota naar aanleiding van het verslag, Belastingplan 2019 (Kamerstuk 35 026, nr. 13)
8
CBS (2019): «Welvaart in Nederland», CBS: Den Haag/Heerlen/Bonaire
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4