Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2024

Nr. 19

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 23 januari 2024
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, belast
met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer
verslag uit te brengen in de vorm van een lijst van vragen met de daarop
gegeven antwoorden.
De vragen zijn op 19 december 2023 voorgelegd aan de Ministers van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof. Bij brief
van 18 januari 2024 zijn ze door de Ministers van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Graus
Adjunct-griffier van de commissie,
Lips

kst-36410-XIV-19
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

1

Beantwoording feitelijke vragen bij de begroting 2024 van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds
1
Hoeveel procent van de Nederlandse veehouders zal (naar alle
waarschijnlijkheid) per 2030 onder de nieuwe uitstootregels van de
Richtlijn industriële emissies vallen? Dus hoeveel veehouderijen hebben
meer dan 1.200 varkens, 700 zeugen, 9.300 kalkoenen, 28.000 eenden,
40.000 vleeskuikens of 21.400 leghennen?
De uitkomst van de onderhandelingen over de Richtlijn Industriële
Emissies in Brussel is dat de drempelwaarden voor veehouderijsectoren
vergelijkbaar zijn met die in de huidige richtlijn, te weten 280 LSU
(grootvee-eenheden) voor pluimvee, 350 LSU voor varkens, en 380 LSU
voor gemengde bedrijven. Onder de huidige richtlijn vallen circa 2357
veehouderijbedrijven. Op basis van grove inschattingen in de impactanalyse «Herziening van de RIE: impact op de Nederlandse veehouderij»
die Nederland in maart 2023 heeft uitgevoerd, gaan ongeveer 850
pluimveebedrijven en ongeveer 1600 varkensbedrijven onder de herziene
richtlijn vallen. Komende tijd worden de uitvoeringsregels (operating
rules) opgesteld waarin de exacte uitwerking van de richtlijn voor de
veehouderij duidelijk wordt. In de herziene RIE is een review clausule
opgenomen die de Europese Commissie mandaat geeft om voor eind
2026 te overwegen of het nodig is voor de Unie om de emissies van
veehouderij breder aan te pakken, bijvoorbeeld voor rundvee. Dit betekent
dat het vooruitzicht richting 2030 nog kan wijzigen.
2
Zijn er de afgelopen vijf jaar subsidieregelingen geweest voor de opslag
van producten (waaraan bijvoorbeeld behoefte is bij overproductie)? Zo
ja, welke regelingen waren dat? Stonden deze regelingen open voor
agrariërs en/of voor de verwerkende industrie? Wat was het budget van
deze regelingen?
In de periode 2018 tot en met 2023 heeft de Europese Commissie zes
steunregelingen1 geopend voor particuliere opslag van landbouwproducten. Particuliere opslagregelingen worden namens de Europese
Commissie uitgevoerd door de betaalorganen in de lidstaten voor
producten die in de betreffende lidstaten opgeslagen zijn. De Europese
steun betreft een vergoeding voor de private opslag van goederen die in
eigendom blijven van bedrijven. In 2020 en 2022 besloot de Europese
Commissie welk budget uit haar eigen middelen hiervoor ingezet konden
worden. Deze totale budgetten zijn echter niet in de regelingen vermeld.
In de regelingen staan alleen de vergoedingen voor de verschillende
producten en de opslagperiodes vermeld. Alle zes steunregelingen
hadden betrekking op zuivel (kaas, boter, magere melkpoeder) en vlees
(schapen/geiten-, rund-, varkensvlees). De steunregelingen stonden open
voor elke in de gemeenschap gevestigde en voor btw-doeleinden
geregistreerde marktdeelnemer.
Er zijn geen interventieaankopen van landbouwproducten (zogenoemde
openbare opslag) gedaan door de Europese Commissie sinds 2018. Wel
zijn door de Europese Commissie in 2018 nog interventievoorraden

1

Particuliere opslagregelingen in respons op de covid-situatie 2020: PSA-covid19(0).pdf
(europa.eu). De particuliere opslagregeling varkensvlees 2022: Meat – European Commission
(europa.eu).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

2

magere melkpoeder verkocht die in de voorgaande jaren waren
aangekocht2.
3
Klopt het dat de subsidieregeling voor mestverdunning is gesloten, omdat
het niet het gewenste reductie-effect heeft? Hoeveel geld is er uitgegeven
uit deze subsidiepot?
Als onderdeel van het structurele stikstofmaatregelenpakket was het
vorige kabinet voornemens om in het kader van de managementmaatregel verdunde mestaanwending een subsidieregeling hemelwateropvang
op te zetten en daarmee het verdunnen van mest met water te faciliteren.
Voor die subsidieregeling waren ook gelden gereserveerd, maar uiteindelijk is de subsidieregeling nooit gerealiseerd. De reden daarvoor is dat
uit de tussentijdse resultaten van het onderzoek door Wageningen UR
naar het effect van verdunde mestaanwending in grasland op zandgrond
met een zodenbemester naar voren was gekomen dat het effect op de
vermindering van de ammoniakemissie nagenoeg nihil was. Een
conclusie die ook na afronding van dit meerjarig onderzoek bevestigd
werd. Feitelijk is de subsidieregeling voor mestverdunning dus niet
gesloten, de subsidieregeling mestverdunning en bijbehorende subsidiepot is nooit opengesteld geweest.
4
Hoeveel geld is er uit het Europese Economisch Herstelfonds uitgegeven
aan subsidies voor landbouw-investeringen? Hoeveel van dit geld ging
naar agrariërs, hoeveel naar de mestverwerkingsindustrie, hoeveel naar
bedrijven die landbouwmachines of stallen bouwen en hoeveel naar
overige bedrijven in de landbouwperiferie?
Het Europees Economisch Herstelfonds bestaat uit twee modules:
«Samenwerken aan groen economisch herstel» en «investeren in groen
economisch herstel».
De regeling voor investeringen in groen economisch herstel kent vijf
categorieën, te weten Precisielandbouw en Smart Farming, Digitalisering,
Water, droogte en verzilting, Duurzame bedrijfsvoering en Natuurinclusieve landbouw en kringlooplandbouw. Verdeeld over deze categorieën is
ruim € 29,3 miljoen aan subsidie toegekend.
In de investeringsregeling in het Economisch Herstelfonds kunnen alleen
landbouwers een aanvraag indienen en de subsidies zijn dus ook allemaal
toegekend aan landbouwers. Omdat het gaat om subsidies voor investeringen, zoals bijvoorbeeld aanpassing van gebouwen en aanschaf van
machines, is te verwachten dat bedrijven verderop in de keten (mee)
profiteren van deze subsidie. Om welke bedragen het gaat en welke
bedrijven het betreft is niet uit de regelinggegevens te achterhalen.
5
Van welke subsidieregelingen konden glastuinbouwbedrijven de
afgelopen vijf jaar gebruik maken? Wat waren hiervan de budgetten en
welke regelingen staan nog steeds open?
LNV heeft verschillende regelingen die specifiek gericht zijn op de
energietransitie in de glastuinbouw. Daarbij gaat het om de bekende
subsidieregelingen Marktintroductie Energie-innovaties glastuinbouw
(MEI) en Energie-efficiëntie Glastuinbouw (EG). De Subsidie Warmte2

Historische gegevens over de openbare opslag van boter en magere melkpoeder: Milk –
European Commission (europa.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

3

infrastructuur Glastuinbouw (SWiG) is een nieuw sectorspecifiek
instrument. Informatie over al deze regelingen is te vinden op de
RVO-website, inclusief wanneer de openstellingen zijn en het bijbehorende budget. Er staan momenteel geen LNV-regelingen open. Het
programma Kas als Energiebron (KaE) is aanvullend ingericht om
kennisontwikkeling en -uitwisseling te ondersteunen, maar dit is geen
subsidieregeling. Indirect kunnen glastuinbouwbedrijven via hun
producentenorganisatie gebruik maken van de EU-regeling GMO
Groenten en Fruit, die nu Sectorale Interventie Groenten en Fruit (SIG&F)
heet. Voor de volledigheid is het ook belangrijk te benoemen dat
Economische Zaken en Klimaat (EZK) recent de Tijdelijke subsidieregeling
hernieuwbare warmteprojecten (HEHW) had opengesteld met een
subsidieplafond van € 59,4 miljoen, waar projecten met hernieuwbare
warmtebronnen uit de glastuinbouwsector aanspraak op konden maken.
Het overzicht hieronder geeft de via LNV-subsidieregelingen toekende
bedragen in de afgelopen vijf jaren:
(x miljoen euro)

2019

2020

2021

2022

2023

MEI
EG
SIG&F

4,5
7,9
16,2

6,3
5,3 + 9,7
30,8

6,6
40
30,7

6,4
60
57,3

7,3
Nog niet bekend1
Nog niet bekend

1

Het openstellingsbudget van de openstelling van de EG regeling in 2023 is afgelopen
december opgehoogd van € 58 miljoen tot € 70 miljoen, om zo alle door RVO als positief beoordeelde subsidieaanvragen te kunnen beschikken. De beoordeling van de aanvragen die tijdens
deze openstelling zijn ingediend wordt in januari afgerond.

Daarnaast zijn er generieke subsidieregelingen waar de glastuinbouwsector gebruik van kan maken. Dit zijn bijvoorbeeld de Stimulering
Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++), Demonstratie
Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+) en Investeringssubsidie duurzame
energie en energiebesparing (ISDE). Ook zijn er generieke regelingen
zoals de Milieu investeringsaftrek (MIA/Vamil), Energie-investeringsaftrek
(EIA) en de RNES-garantieregeling aardwarmte.
6
Klopt het dat er vanuit het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB)
subsidies zijn voor de promotie van de consumptie van Europees vlees en
zuivel? Zo ja, wat is hiervan het budget en welk deel wordt uitgegeven in
Nederland?
In het kader van het EU-Promotiebeleid voor landbouwproducten
(Verordening 1144/2014) worden subsidies voor voorlichtings- en
afzetbevorderingsacties van landbouwproducten waaronder vlees en
zuivel verstrekt. Het Promotiebeleid richt zich zowel op de EU als op derde
landen. De EU-Promotieverordening kent een jaarlijks EU-budget van circa
€ 186 miljoen. De verdeling van het budget over dierlijke en plantaardige
landbouwproducten is afhankelijk van de ingediende aanvragen en
varieert per jaar. Van de in 2023 goedgekeurde programma’s richt geen
enkele zich op afzetmarkt Nederland. Ook zijn er in 2023 door Nederlandse
organisaties geen aanvragen ingediend voor de promotie van vlees of
zuivel.
Het Europese budget voor het verstrekken van schoolmelk bedraagt
jaarlijks circa € 90 miljoen, waarvan circa € 2,2 miljoen voor Nederland is
gereserveerd. Nederland put dit budget de afgelopen jaren niet uit en
benut een deel van het budget voor het verstrekken van schoolfruit en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

4

-groente. In 2022 werd circa € 0,5 miljoen van het EU-budget uitbetaald
voor het verstrekken van schoolmelk en andere zuivel uit de Schijf van
Vijf.
7
Klopt het dat de landbouwvrijstelling een fiscaal voordeel voor agrariërs
is? Wat is hiervan het doel? Hoeveel geld heeft deze vrijstelling de Staat
de afgelopen 20 jaar gekost? Hoeveel geld zal dit komend jaar kosten?
Het klopt dat de landbouwvrijstelling een fiscaal voordeel voor agrariërs
is. Op grond van deze regeling worden voordelen uit een landbouwbedrijf
die verband houden met waardeverandering van gronden bij agrarische
bestemming niet tot de fiscale winst gerekend. Waardeveranderingen
boven de waarde in het economische verkeer bij agrarische bestemming
(WEVAB) zijn niet vrijgesteld. De vrijstelling is bijvoorbeeld niet van
toepassing als de waardeverandering optreedt in het kader van de
bedr(fsuitoefening of door een bestemmingswijziging.
Het doel van de regeling was het borgen van een gelijk fiscaal speelveld
tussen de landbouwer-ondernemer die grond in bezit had en de particulier
die landbouwgrond verpachtte. Met de invoering van de Wet inkomstenbelasting 2001 is het doel komen te vervallen, omdat particulieren
sindsdien wel (forfaitair) belast worden over de waardeontwikkeling van
landbouwgrond. Dit is onderschreven in de evaluatie van de landbouwvrijstelling uit 20073, het Interdepartementale Beleidsonderzoek Agro-,
visserij-, en voedselketens uit 20154, de beleidsdoorlichting agrobeleid uit
20195, en Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer uit
2020.6 In deze onderzoeken wordt echter ook gewezen op mogelijke
neveneffecten van de landbouwvrijstelling in het kader van o.a. bedrijfsfinanciering en grondmobiliteit. In opdracht van het Ministerie van LNV en
het Ministerie van Financiën loopt momenteel een evaluatieonderzoek
naar de landbouwvrijstelling om met name nader onderzoek te verrichten
naar de aanwezigheid van zulke neveneffecten. Het is de verwachting dat
deze evaluatie begin 2024 naar de Kamer wordt gestuurd.
In de Miljoenennota van 2015 is de ramingsmethodiek voor het budgettaire belang van de regeling herzien. Hierdoor zijn eerdere cijfers lastig te
vergelijken met cijfers daarna. Over de afgelopen 10 jaar (2014–2023) is
het budgettaire belang van de regeling ongeveer € 11,6 miljard.7 Cijfers
vanaf 2021 betreffen voorlopige ramingen. Voor 2024 wordt geschat dat
het budgettaire belang van de regeling ongeveer € 1,5 miljard zal
bedragen.8
8
Wat is de collectieve cafetariaregeling voor agrarische werkgevers die met
arbeidsmigranten werken? Wat is hiervan het doel? Welk belastingvoordeel biedt dit de agrariërs en hoeveel geld loopt de Staat hierdoor
jaarlijks mis aan belasting?

3

Kamerstuk 31 727, nr. 1.
Kamerstuk 30 991 nr. 25.
5
Kamerstuk 31 104 nr. 6.
6
Zie Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Diergezondheidsfonds | Rapport | Algemene Rekenkamer en de reactie daarop van
de Minister van LNV Reactie Minister van LNV op Verantwoordingsonderzoek 2020 Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en Diergezondheidsfonds | Brief | Algemene Rekenkamer.
7
Zie Overzicht Datasets | Ministerie van Financiën – Rijksoverheid (rijksfinancien.nl), fiscale
regelingen 2004–2022 voor budgettaire cijfers voor 2019 en fiscale regelingen 2024 voor cijfers
over 2019–2024.
8
Kamerstuk 36 410, nr. 2.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

5

De Wet op de loonbelasting 1964 biedt de mogelijkheid voor werkgevers
om de extra kosten die vanuit het buitenland afkomstige werknemers
maken omdat zij voor hun werk tijdelijk in Nederland verblijven (de
zogenoemde extraterritoriale kosten of ETK) onbelast te vergoeden.
Belangenorganisaties van de agrarische sector hebben binnen de
wettelijke mogelijkheden afspraken gemaakt met de Belastingdienst over
het toepassen van de ETK-regeling in de vorm van een zogenoemde
collectieve cafetariaregeling. De cafetariaregeling maakt het mogelijk om
een deel van het brutoloon uit te ruilen tegen een onbelaste vergoeding
van ETK. Deze kosten mogen dan, onder bepaalde voorwaarden, van het
bruto loon worden afgetrokken en worden als netto kostenvergoeding
uitgekeerd. Overigens mag het brutoloon na toepassing van de uitruil niet
onder het minimumloon uitkomen. Verder zijn de afspraken alleen van
toepassing op buitenlandse seizoenarbeiders die maximaal 9 maanden
per kalenderjaar arbeid verrichten en in het land van herkomst ook nog
huisvestingskosten hebben. De ETK-vergoeding is bedoeld als dekking
voor de daadwerkelijke extra kosten die de buitenlandse werknemers
moeten maken voor huisvesting, reizen tussen het land van herkomst en
Nederland en extra kosten van levensonderhoud in Nederland.
De toepassing van de cafetariaregeling is gebaseerd op de contractsvrijheid tussen werkgevers en werknemers. Cafetariaregelingen, zoals een
individueel keuzebudget, voorzien in het algemeen in een ruil van belaste
loonbestanddelen met andere loonbestanddelen die geheel of gedeeltelijk
niet tot het bij de werknemer belaste loon voor de loonheffingen behoren.
De wet- en regelgeving biedt dus de mogelijkheid om een onbelaste
ETK-vergoeding toe te kennen ter dekking van extra kosten die buitenlandse werknemers maken in vergelijking met de kosten die zij in het land
van herkomst zouden maken.
Door de ETK-vergoeding vorm te geven als een cafetariaregeling hebben
de werknemers een voordeel doordat zij geen belasting betalen over de
ETK-vergoeding. Werkgevers genieten een voordeel doordat de
ETK-vergoeding niet tot het premieloon hoeft te worden gerekend en er
dus geen premies werknemersverzekeringen over verschuldigd zijn. Het is
op dit moment niet mogelijk om een inschatting te geven van het
budgettaire belang dat gemoeid is met de toepassing van cafetariaregelingen in de agrarische sector. De fiscale ETK-regeling wordt op dit
moment geëvalueerd. In de evaluatie wordt ook gekeken naar de mate
van gebruik van de ETK-regeling.
9
Hoeveel subsidie is er de afgelopen vijf jaar vanuit het Ministerie van
Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) specifiek gegaan naar
onderzoek naar de markt (en het vermarkten) van vleesvervangers en
plantaardige eiwitten?
De afgelopen 5 jaar is door LNV in totaal ruim € 16,9 miljoen subsidie
verstrekt voor onderzoek gericht op eiwitvoorziening/ plantaardige
eiwitten. Het gaat hierbij om beleidsondersteunend onderzoek (de laatste
3 jaar), publiek-private samenwerking, co-financiering van Europese
projecten (de laatste 3 jaar), een zogenaamd investeringsthema protein
transition en een project in het kader van NWO (start 2024). Het gaat
hierbij om een totaalbedrag op de breedte van het onderwerp van
eiwitvoorziening/ plantaardige eiwitten. Voorbeelden van drie onderzoeken die meer raken aan de markt en vermarkten richten zich o.a. op de
mogelijkheden van bepaalde plantaardige teelten voor productie en
verwerking in Nederland, een versnellingsagenda gericht op de
verschuiving van de balans van de consumptie van dierlijke naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

6

plantaardige eiwitten en de monitoring van de vraag en het aanbod
daarvan. Deze laatste twee onderzoeken lopen nog.
10
Wordt er, voordat de subsidie uit het GLB of overige subsidie aan
agrariërs wordt uitgekeerd, gecontroleerd of deze agrariër geen overtredingen heeft begaan op het gebied van dierenwelzijn, mestbeleid en/of
bestrijdingsmiddelen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wordt overtreders het
recht op subsidie ontzegd? Tot hoeveel jaar na de overtreding?
Naleving van voorwaarden op het gebied van dierenwelzijn, mestbeleid
en gewasbeschermingsmiddelen zijn onderdeel van de controle op de
conditionaliteiten. Ook wel de beheerseisen (RBE) en de Goede
Landbouw- en Milieuconditie (GLMC) genoemd. Mocht er bij controle
blijken dat de voorwaarden niet zijn nageleefd, kan er een korting worden
opgelegd. De hoogte van de korting wordt bepaald aan de hand van
factoren zoals: aard van de overtreding, herhaling van de niet naleving,
opzet en permanent karakter van de gevolgen.
11
Welke overige subsidieregelingen staan momenteel open voor de
toeleverende keten in de agrarische sector, onder andere de kunstmestindustrie, de veevoerindustrie, pesticide-bedrijven en bedrijven die
landbouwmachines en stallen bouwen?
Op dit moment zijn er geen subsidieregelingen die specifiek openstaan
voor de toeleverende keten. Er is wel een aantal GLB-NSP-regelingen die
bedoeld zijn om samenwerkingsverbanden op te zetten, onder andere
voor de ontwikkeling van innovaties en kennisverspreiding. Bedrijven uit
de toeleverende keten kunnen deel uitmaken van een dergelijk samenwerkingsverband. Daarnaast zijn er subsidieregelingen die openstaan voor
agrarische ondernemers die indirect ook de toeleverende keten ondersteunen. Een voorbeeld is de investeringsregeling voor modernisering en
verduurzaming van de bedrijfsvoering. Bedrijven die bijvoorbeeld
landbouwmachines produceren profiteren hier indirect van. Bedrijven uit
de toeleverende keten kunnen daarnaast gebruik maken van subsidieregelingen voor het bedrijfsleven van EZK ten behoeve van bijvoorbeeld
innovatie en verduurzaming.
12
Welke overige subsidieregelingen staan momenteel open voor de
verwerkende keten in de agrarische sector, onder andere. slachthuizen,
vlees- en zuivelverwerkende industrie, overige voedingsindustrie,
groothandel en retail?
Op dit moment zijn er geen subsidieregelingen die specifiek openstaan
voor de verwerkende industrie. Er zijn wel een aantal regelingen dat
openstaat vanuit het GLB-NSP die bedoeld zijn om samenwerkingsverbanden op te zetten, onder andere voor de ontwikkeling van innovaties en
kennisverspreiding. Bedrijven uit de verwerkende keten kunnen deel
uitmaken van een dergelijk samenwerkingsverband. Verder kunnen
producentorganisaties in de groenten en fruit sector, waarvan de lidtelers
samenwerken ten behoeve van de verwerking van hun producten, gebruik
maken van de EU-regeling Sectorale Interventie Groenten en Fruit (SIG&F)
(zie ook de beantwoording van vraag 5). Bedrijven uit de verwerkende
keten kunnen daarnaast gebruik maken van subsidieregelingen voor het
bedrijfsleven van EZK ten behoeve van bijvoorbeeld innovatie en
verduurzaming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

7

13
Wat is het laatste onderzoek dat is gedaan naar het draagvlak voor natuur
onder Nederlanders? Wat waren daarvan de uitkomsten?
In maart 2022 zijn er twee rapporten gepubliceerd over onderzoek waarin
gekeken is naar het draagvlak voor natuur onder Nederlanders. Het betreft
het rapport «Maatschappelijk draagvlak voor natuur in 2021 en trends in
het draagvlak» van Wageningen University & Research (WUR)9 in
opdracht van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het rapport
«Natuurbeleid: kennis en houding van burgers» van Motivaction10 in
opdracht van LNV. Uit beide rapporten blijkt dat het draagvlak voor natuur
onder Nederlanders groot is. Zo staat in het Motivaction-rapport dat
natuur door Nederlanders gezien wordt als essentieel voor de mens, om
van te genieten en voor te zorgen. Uit het WUR-rapport blijkt dat burgers
in belangrijke mate vinden dat het nodig is om natuur te beschermen: een
meerderheid (71%) is van mening dat de aandacht voor natuur niet
overdreven is. Eén van de kernboodschappen van het WUR-rapport is dat
het belang dat Nederlanders aan het behoud van natuur hechten sinds
2006 toeneemt.
14
Wat is er bekend over de staat van de gezondheid van landbouwgronden?
Welke type landbouwgronden hebben welke staat?
In 2019 heeft LNV opdracht gegeven tot een nulmeting naar de bodemkwaliteit van landbouwbodems. Bij deze nulmeting is zowel gebruik
gemaakt van een uitgebreide dataset (CC-NL) van meer dan duizend
locaties als van de bodemindicatoren van de BLN (Bodemindicatoren voor
Landbouwgronden in Nederland). De bevindingen staan in het wetenschappelijke rapport «De staat van de Nederlandse landbouwbodems in
2018» (van den Elsen et al., 2020). Dit rapport bevat geen kwaliteitsoordeel.
Vanuit het bodembeleid (Nationaal Programma Landbouwbodems) is
afgesproken dat elke vijf jaar een steekproef wordt uitgevoerd naar de
staat van de Nederlandse bodems. De volgende ronde van de landelijke
steekproef vindt in 2024 plaats, waarmee trends in de integrale kwaliteit
van de Nederlandse bodem als gevolg van het bodembeheer inzichtelijk
worden.
15
Hoeveel hectare nieuwe natuur is afgelopen jaar aangelegd? Waar en wat
voor natuur is dit?
De provincies geven in de Voortgangsrapportage Natuur (VRN) aan dat in
2022 2.944 ha is ingericht. Deze Voortgangsrapportage is op 19 december
2023 aan u gezonden.11 In figuur 6 op pagina 11 is aangegeven waar de
nieuwe natuur is gelegen, die sinds 1 januari 2011 is ingericht. In de VRN
zijn geen gegevens opgenomen over de aard van de in 2022 ingerichte
natuur. Over de aanleg van nieuwe natuur in 2023 zijn nog geen gegevens
bekend. Die worden opgenomen in de tiende VRN, die najaar 2024
uitkomt.

9

WOt-rapport 138 (Burgers zijn natuurbehoud belangrijker gaan vinden – WUR)
Natuurbeleid: kennis en houding van burgers (Rapportage Motivaction onderzoek Natuurbeleid en Natuurbeleving | Rapport | Rijksoverheid.nl)
11
kenmerk 2023Z20453
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

8

In de VRN zijn geen gegevens opgenomen over de omvorming van
bestaande natuur naar een ander natuurtype. Ik zal met de provincies
bespreken of en op welke wijze deze gegevens kunnen worden geleverd.
16
Hoeveel hectare bestaande natuur in het Natuurnetwerk Nederland (NNN)
is afgelopen jaren aangepast en veranderd? Welk type natuur is er van
gemaakt?
In de VRN zijn geen gegevens opgenomen over de omvorming van
bestaande natuur naar een ander natuurtype. Ik zal met de provincies
bespreken of en op welke wijze deze gegevens kunnen worden geleverd.
Indien mogelijk zullen deze gegevens najaar 2024 worden geleverd.
17
Hoeveel hectare is er van het Sterrebos gekapt?
Ervan uitgaande dat u het Sterrebos bij Born in Limburg bedoelt: De
provincie Limburg geeft aan dat er 3.94 hectare van het Sterrebos gekapt
is. Een aansluitend deel van het gekapte bos betreft populierenbos.
Daarvan zou 4 hectare gekapt worden maar daarvan is een klein deel
blijven staan vanwege een nestplaats van een bosuil.
18
Hoeveel hectare bos/bomen is er gekapt in 2022? Hoeveel in 2023?
Hoeveel hectare bos er jaarlijks gekapt wordt, wordt niet centraal
geregistreerd. Nederland rapporteert elke 5 jaar via de Nederlandse Bos
Inventarisatie (NBI) over de staat van het Nederlandse bos. De 7e NBI is in
2022 gepubliceerd en is te vinden op de website van de WUR12. In 2027
wordt de volgende NBI gepubliceerd.
Om te voorkomen dat het bosareaal in Nederland afneemt, is in de wet
natuurbescherming een meld- en herplantplicht ingesteld, waarin het
areaal gekapt bos verplicht gecompenseerd moet worden. Hier zien
provincies zelf op toe met uitzondering van kap op rijksgronden waar RVO
de handhavende autoriteit is.
19
Hoeveel hectare bos is er in 2022 gekapt voor de verkoop van biomassa?
Hoeveel in 2023?
Ik neem aan dat u met deze vraag refereert aan hout dat wordt ingezet als
biomassa voor energieproductie.
Hout dat vrijkomt uit Nederlandse bossen wordt zo hoogwaardig mogelijk
toegepast. Alleen het resthout, zoals tak- en tophout, dat vrijkomt kan
mogelijk worden gebruikt als biomassa voor energieproductie. Er wordt
dus geen hout geoogst dat primair wordt gebruikt als biomassa.
20
Wat is de capaciteit van handhaving van de visserij?
Voor de handhaving van de visserij heeft de NVWA in 2024 capaciteit
beschikbaar van in totaal 85,2 fte. De medewerkers die deze fte’s invullen
houden zich bezig in brede zin bezig met de handhaving van de visserij.
Het betreft dan zowel medewerkers die zich bezighouden met de directe
handhaving op onderwerpen als zeevisserij, aanlanden en handel, kust12

Nederlandse Bosinventarisatie – WUR

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

9

en binnenvisserij en IUU, als medewerkers die zich bezighouden met
zaken als de behandeling van meldingen en het voorbereiden en omzetten
van regelgeving naar toezichtsinstrumenten. Daarnaast zijn er
medewerkers werkzaam in rollen die ondersteunend zijn aan de
handhaving op het domein vis.
21
Hoeveel fte (full time equivalent) uitvoeringscapaciteit is benodigd voor
handhaven van de regels in de visserijsector?
De hoeveelheid fte uitvoeringscapaciteit die is benodigd voor het
handhaven van de regels in de visserijsector is, op basis van de huidige
toezichtstaak, gelijk aan het aantal aangegeven in de beantwoording van
vraag 20.
22
Hoe groot is het areaal bestaande NNN-grond en hoeveel hectare is
hiervan landbouwgrond?
In figuur 11 op pagina 15 van de VRN is aangegeven dat 775.073 ha is
begrensd als NNN. Hiervan is 703.806 ha natuur. Van de 71.267 ha
begrensde overige NNN is ca. 6.500 ha rijkswater. Het restant bestaat
naast infrastructuur voornamelijk uit (reeds verworven) landbouwgronden, waarvan circa 31.500 ha voor natuurdoeleinden zal worden
ingericht.
23
Hoeveel groot is het areaal Natura-2000 gebied (op land) en hoeveel
hectare vallen in het NNN?
In figuur 11 op pagina 15 van de VRN is aangegeven dat het areaal
Natura2000-gebied op het land 392.585 ha (348.192+20.115+24.278)
bedraagt. Hiervan is 368.307 ha (348.192+20.115) gelegen in het NNN.
24
Hoeveel hectare bos is in het NNN geplant in 2022 en 2023? Hoeveel
hectare bos is buiten het NNN en Natura 2000-gebied geplant in 2022 en
2023?
Bosuitbreiding wordt jaarlijks in de voortgangrapportage natuur (VRN)
gerapporteerd13. De 9e VRN is dinsdag 19 december 2023 aan uw kamer
aangeboden. De VRN rapporteert over de jaren 2021 en 2022. Gegevens
over 2023 zijn nog niet beschikbaar. In 2022 is in totaal 823 hectare nieuw
bos gerealiseerd. Op basis van de gegevens van de provincies is bekend
dat hiervan 224 hectare binnen het NNN, en 238 hectaren buiten het NNN
is gerealiseerd. Van de overige hectare is niet bekend of deze buiten of
binnen NNN zijn gerealiseerd. De doelstellingen van de bossenstrategie
maken onderscheid tussen bosuitbreiding binnen NNN en buiten NNN. Er
worden geen gegevens bijgehouden over bosuitbreiding specifiek voor
N2000 gebieden.
25
Hoeveel hectare bos moet er nog worden geplant buiten het Natura
2000-gebied en het NNN?
In de bossenstrategie hebben rijk en provincies de ambitie uitgesproken
om vanaf 2021 tot en met 2030 19.000 hectare bos buiten het NNN te
13

https://www.bij12.nl/actueel/negende-voortgangsrapportage-natuur-2022-investeren-in-natuuren-natuurkwaliteit-blijft-nodig/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

10

realiseren. Deze ambitie is als doel verankerd in het NPLG. Afgaand op de
rapportage uit de 9e VRN is er 238 hectare bos buiten het NNN gerealiseerd. Dit betekent dat er nog 18.762 hectare gerealiseerd moet worden
tot en met 2030.
26
Welke activiteiten zullen er worden ontplooid komende jaren in het kader
van de Agenda Natuurinclusief? Welke concrete maatregelen zullen er
worden genomen?
In publiek private samenwerking zal op 10 domeinen gewerkt worden aan
de uitvoering van Agenda 2.0 in de periode 2024–2026. Het Rijk doet mee
aan deze uitvoering. In 2024 gaan de domeinen hun ambities en acties
uitvoeren, zowel de domeinspecifieke acties als de gezamenlijke domeinoverstijgende acties. Programmabureau Natuurinclusief faciliteert de
domeinen hierbij, onder andere met de ontwikkeling van de investeringsagenda, het meten en monitoren, de communicatie en het organiseren van
werkstructuren.
Een concrete ondersteunende maatregel die hiervoor wordt genomen is
het uitvoeren van een subsidieregeling om de organisatie van de
domeinen te faciliteren:
Er is een wijziging van de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies
opgesteld om door middel van subsidieverstrekking aan domeintrekkers
de organisatie en werking van en tussen de domeinen te versterken en
daarmee de uitvoering van de Agenda Natuurinclusief te bevorderen.
Verschillende ambities en acties van Agenda Natuurinclusief 2.0 richten
zich op het nemen van maatregelen. Waar dit al aansluit bij het lopende
beleid van het kabinet, wordt hieraan ook vanuit de rijksoverheid verder
gewerkt. Indien het om nieuwe maatregelen gaat, dat is aan een volgend
kabinet om daarover te beslissen. Het kabinet zal in Q1 2024 een appreciatie van Agenda 2.0 aan de Tweede Kamer sturen. Daarin wordt hierop
verder ingegaan.
27
Hoeveel schapen zijn er dood gegaan in 2022 als gevolg van aanvallen?
Niet alle aanvallen op schapen worden structureel vastgelegd. Bij Bij12
worden uitsluitend vermoedelijke aanvallen van wolven geregistreerd. Uit
de DNA-analyse van deze aanvallen kan blijken dat er sprake is van een
aanval door een andere diersoort. De registratie van BIJ12 geeft aan dat er
in 2022 melding is gedaan van 826 schapen die zijn doodgegaan door
aanvallen van een wolf, hond, vos, goudjakhals of onbekende diersoort.
28
Hoeveel schapen of andere gehouden hoefdieren zijn er in 2022 gebeten
of aangevallen door een hond en hoeveel zijn gestorven als gevolg van de
bijtwonden?
Het aantal aanvallen van honden op schapen of andere hoefdieren wordt
niet structureel bijgehouden. BIJ12 houdt meldingen bij van vermoedelijke wolvenaanvallen. Er zijn daarom geen cijfers over het aantal schapen
of andere hoefdieren dat wordt gedood door honden. Uit DNA-onderzoek
blijkt dat er in sommige van de gemelde gevallen van een wolvenaanval
sprake is van een aanval door een hond. Het betreft in 2022 34 vastgestelde aanvallen door honden met in totaal 66 gedode dieren (60 schapen,
3 kalveren, 1 pink, 1 pony en 1 paard).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

11

29
Hoeveel vissers en met hoeveel quota zijn uitgekocht in 2022? Hoeveel in
2023? Wat is er gebeurd met de quota?
In totaal zijn er middels de saneringsregeling onder de Brexit Adjustment
Reserve (BAR) 51 vissersvaartuigen gesaneerd. Al deze vaartuigen zijn in
2023 gesaneerd. 24% van de jaarlijkse te contingeren hoeveelheid voor
schol is vervallen middels de saneringsregeling. Voor tong is dit 26%,
voor kabeljauw 7% en voor wijting 5%. Dit zijn geen percentages van het
totale EU-quotum, maar enkel percentages van de totale vangstmogelijkheden voor Nederland voor deze soorten. Over 2023 komt dit neer op
2.407.176 kg tong en 6.946.986 kg schol dat is gesaneerd. Voor kabeljauw
is dit 67.838 kg en voor wijting 69.500 kg.
De bovenstaande vangstmogelijkheden, die gereserveerd stonden op de
gesaneerde vaartuigen dan wel op naam van het bedrijf, zijn in tijdelijk in
beheer gegeven aan de producentenorganisaties waar de gesaneerde
vaartuigen deel van uitmaakten. Deze vangstmogelijkheden komen dan
ook ten goede aan vissers die besloten hebben om door te gaan. In 2024
zal ik het beheer van de vangstmogelijkheden van dat jaar herverdelen
over de producentenorganisaties op basis van de vangsten in 2023.
30
Hoeveel hectare natuur is er geplagd in 2022 en hoeveel in 2023?
In de VRN zijn geen gegevens opgenomen over de oppervlakte natuur, die
is geplagd. Voor de overige beantwoording verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 16.
31
Welke hydrologische maatregelen zijn er genomen in 2022 en hoeveel in
2023?
LNV is geen uitvoeringsorganisatie en voert derhalve dan ook geen
hydrologische maatregelen uit. Dit gebeurt door diverse organisaties en in
verschillende programma’s, die (mogelijk) door LNV worden ondersteund.
LNV heeft dan ook geen overzicht van hydrologische maatregelen die in
2022 en 2023 zijn genomen.
32
Kunt u rapporteren over het jaarlijks monitoren van bestuivers en hierbij
in te zetten op indicator bijen-, hommel- en vlindersoorten, zoals wordt
verzocht in de aangenomen motie van het lid Vestering (Kamerstuk
21501-32, nr. 1524 )? Hoeveel is voor de monitoring begroot?
Voor het opzetten van een jaarlijkse monitoring met een focus op
indicatorsoorten is er advies uitgevraagd bij Stichting EIS, kenniscentrum
insecten. Dit advies is nodig om de monitoring op te kunnen zetten, uit te
kunnen voeren en erachter te komen hoeveel budget hiervoor gereserveerd moet worden. Het advies van EIS zal worden afgestemd met andere
kennisinstellingen zodat dit advies breed gedragen wordt. Zodra dit
advies binnen is (verwacht in 2024 Q1) kan er monitoringsplan ontwikkeld
worden, waarvoor € 100.000 is begroot. Dit monitoringsplan moet in 2024
uitwijzen welke budgetten er structureel nodig zijn voor het uitvoeren van
de verbeterde monitoring vanaf 2025. In het uitwerken van het monitoringsplan dient, naast de motie van het lid Vestering, ook rekening
gehouden te worden met de verplichtingen vanuit de Natuurherstelverordening, zodra die van kracht wordt. Ook dient een link gelegd te worden
met het Verbeterprogramma VHR Monitoring, waarin onderzocht wordt of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

12

bestuivers opgenomen kunnen worden als indicatorsoort voor
systeemherstel.
33
Hoeveel bedrijven houden zich niet aan de vergunningsvoorwaarden bij
kustbebouwing op Bonaire? Hoe vaak wordt dit gecontroleerd?
Het openbaar lichaam is verantwoordelijk voor de vergunningverlening en
controle bij kustbebouwing op Bonaire. Het is mij op dit moment niet
exact bekend hoeveel bedrijven niet aan de vergunningsvoorwaarden
voldoen en hoe vaak dit wordt gecontroleerd. Het openbaar lichaam is
verantwoordelijk voor de vergunningverlening en handhaving bij
kustbebouwing op Bonaire. Ik zal de vraag voorleggen aan het openbaar
lichaam Bonaire.
34
Kan er een overzicht worden gegeven van de aangevraagde en afgegeven
vergunningen voor kustbebouwing op Bonaire in de afgelopen vijf jaar,
met name voor kunstmatige stranden en pieren? Hoeveel hectare kust is
bebouwd? Wat zijn de gevolgen voor het koraal?
Het openbaar lichaam is verantwoordelijk voor de vergunningverlening en
controle bij kustbebouwing op Bonaire. Ik kan u geen overzicht geven van
de aangevraagde en afgegeven vergunningen voor kustbebouwing op
Bonaire in de afgelopen 5 jaar. Ik zal de vraag voorleggen aan het
openbaar lichaam Bonaire.
35
Is de keermuur al aangepast bij het Chogogo Resort? Is de dwangsom al
geïnd? Zo nee, wanneer zal de muur worden aangepast en de dwangsom
worden geïnd?
De keermuur bij het Chogogo Resort is nog niet aangepast en de
dwangsom is nog niet geïnd. Het openbaar lichaam heeft mij geïnformeerd over de laatste stand van zaken:
Bij het bedrijf zijn meerdere inspecties uitgevoerd. De handhavingsacties
zijn ten aanzien van Chogogo volledig doorgezet (tot en met de inningsbrief van de twee opgelegde dwangsommen). Tegen de beschikkingen
van het OLB heeft Chogogo bezwaar aangetekend. De beslissing op
bezwaar heeft de primaire beschikkingen in stand gehouden. De zaak
loopt op dit moment nog. De overtredingen zijn daarbij ook nog niet
verholpen, daar Chogogo weigert zich aan de natuurvergunning en de
bouwvergunning te houden. Deze zaak ligt thans ook in beroep bij het
Gerecht.
36
Hoeveel geld is er uitgegeven in 2022 en 2023 aan uitvoering van Natuur
en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland? Hoeveel geld is er gereserveerd voor de uitvoering in 2024? Hoeveel van dit geld is besteed of
gereserveerd aan onderzoek en of consultants?
In 2022 is er in totaal ca. € 11 miljoen en in 2023 ca. € 12 miljoen, besteed
aan de uitvoering van het Natuur en milieubeleidsplan Caribisch
Nederland. In 2024 is er ca. € 16 miljoen beschikbaar. In totaal is ca.
€ 3 miljoen besteed aan onderzoek en monitoring. Voor de uitvoering van
projecten wordt gebruik gemaakt van de inzet van interne en externe
partijen en consultants. In 2024 is ca. € 1,4 miljoen voor capaciteit
beschikbaar. De evaluatie over de uitvoering van fase 1 van het NMBP zal
een nadere analyse van de besteding van de middelen bevatten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

13

37
Welke concrete maatregelen zijn er getroffen ter uitvoering van het Natuur
en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland in 2020, 2021, 2022, en 2023?
Welke concrete maatregelen staan gepland voor 2024 en 2025?
Op 22 augustus 2023 is de Kamer per brief geïnformeerd over de
voortgang van de uitvoering van het Natuur en milieubeleidsplan
Caribisch Nederland 2020–203014. De Kamerbrief geeft het recente
overzicht van de gestarte acties en projecten voor Caribisch Nederland in
het kader van het Natuur en milieubeleidsplan Caribisch Nederland.
38
Hoeveel geld heeft het Ministerie van LNV vrijgemaakt of gereserveerd
voor de aankoop van plantage Fontein? Wie gaat het terrein beheren en
met welk doeleinden?
Voor de aankoop van plantage Fontein is € 2 miljoen aan het openbaar
lichaam Bonaire (OLB) verleend. De aankoop van het gebied heeft
plaatsgevonden voor het behoud en beheer van de natuur- en cultuurhistorische waarden. Dit jaar zal het OLB in samenspraak met het Rijk een
beheerplan voor het gebied ontwikkelen en vaststellen, op basis waarvan
een beheerder kan worden aangesteld.
39
Hoeveel bedrijven opereren zonder vergunning of de juiste vergunning in
natuurparken op Caribisch Nederland, graag uitgesplitst per eiland?
Het openbaar lichaam is verantwoordelijk voor de vergunningverlening en
handhaving in de natuurparken op Bonaire. Volgens het openbaar lichaam
Bonaire staan ongeveer 230 bedrijven geregistreerd. Momenteel wordt in
kaart gebracht hoeveel ook daadwerkelijk actief zijn. Een gedeelte van de
bedrijven is al wel voorzien van de benodigde vergunning; het overige
gedeelte zal zo spoedig mogelijk worden voorzien van de vergunningen.
De niet geregistreerde bedrijven kunnen hierna worden behandeld en
daar waar nodig kunnen handhavende maatregelen worden genomen.
40
Wat zijn de bevinden van de Radboud Universiteit over de integrale
aanpak en de benodigde middelen met betrekking tot monitoring zoals
genoemd in de aangenomen motie van de leden Bromet en Thijssen
(Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 47)?
In deze motie wordt gevraagd om de effecten van natuurherstelmaatregelen als meetdoel toe te voegen aan het Netwerk Ecologische Monitoring
(NEM). In de Verzamelbrief Natuur van 23 juni 202315 heb ik de Kamer
gemeld dat de uitvoering van deze motie wordt opgenomen in het
Verbeterprogramma VHR natuurmonitoring. De vraag is dus vooralsnog
niet uitgezet bij de Radboud Universiteit.
In dit Verbeterprogramma worden natuurherstelmaatregelen, omgevingscondities en doelbereik gemonitord16 en worden verschillende meetprogramma’s en meetnetten voor de afzonderlijke soortgroepen getoetst op
geschiktheid voor het monitoren van de gebiedsdoelen.
Als eerste stap is door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
verkend wat de informatiebehoeftes zijn per soort van de EU Vogel- en
14

Kamerstuk 33 576, nr. 355
Kamerstuk 33 576, nr. 352
16
zie ook Kamerstuk 33 576, nr. 271
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

14

Habitatrichtlijnen (VHR), welke informatie al beschikbaar is, en wat nodig
is om de huidige meetnetten van het NEM geschikt te maken om VHR
doelbereik op gebiedsniveau te kunnen monitoren. De uitkomsten van dit
onderzoek zijn gepubliceerd op de website van het CBS.
Momenteel wordt op basis van dit onderzoek binnen het Verbeterprogramma verder in kaart gebracht wat de informatiebehoefte en informatiebeschikbaarheid van het NEM is om doelbereik op gebiedsniveau te
kunnen bepalen. Als in het vervolg van dit traject externe deskundigheid
is vereist, zullen we hier uiteraard gebruik van maken.
41
Kunt u toelichten voor welke doeleinden de beleidsmatig gereserveerde
middelen op artikel 23 «Kennis en innovatie» zijn bestemd? Ziet u naast
deze middelen nog andere financiële ruimte in de LNV-begroting om
nieuw beleid mogelijk te maken of financiële tegenvallers op te vangen?
De in de begroting beleidsmatig gereserveerde middelen van
€ 89,7 miljoen op art. 23 is grotendeels geoormerkt budget. Deze
middelen zijn bestemd voor de vijf Kennis & Innovatie versnellingssporen
en worden gefinancierd uit het transitiefonds. Drie projecten voorzien in
het ontwikkelen van een aanpak waarmee agrarische ondernemers en
andere stakeholders datagedreven kunnen werken (i.e. de projecten
«KPI/doelsturing», «digitalisering» en «meten en berekenen»). Twee
projecten (i.e. «Sociaaleconomische begeleiding (SEB)» en «Fieldlabs»)
voorzien in behoeften van ondernemers om ondersteuning te krijgen bij
het ontwikkelen van nieuw perspectief binnen de transitie van het
landelijk gebied en om mogelijkheden voor vernieuwing en omschakeling
ook zelf in de praktijk te zien en te testen. Het overige deel beleidsmatig
gereserveerde middelen is voornamelijk bedoeld voor Missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid.
Bij elk artikel in de begroting is een overzicht van de budgetflexibiliteit
opgenomen. Op dit moment is er geen vrije ruimte op de LNV-begroting.
Alle budgetten zijn juridisch verplicht, bestuurlijk gebonden of beleidsmatig gereserveerd.
42
Waarop is de inschatting (in bijlage 17 van de Miljoenennota) gebaseerd
dat de uitgaven van het Ministerie van LNV na 2025 afnemen? Hoe
verhouden deze middelen zich tot de ambities voor de komende jaren?
De afname van het budget van LNV na 2025 wordt voornamelijk veroorzaakt door het afronden van grote regelingen in de veehouderij,
waaronder de Lbv en de Lbv-plus. De kasuitgaven voor deze regelingen
staan voor het merendeel begroot in 2025. Voor de transitie in het
landelijk gebied staan daarnaast middelen gereserveerd op de aanvullende post.
43
Kunt u, zoals de Minister voor Natuur en Stikstof mogelijk acht, voortaan
in de LNV-begroting een helder overzicht opnemen van de middelen die u
wil uitgeven aan de aanpak van de stikstofproblematiek? Kunt u daarbij
ook duidelijk maken welke concrete doelen de regering met de inzet van
die middelen wil realiseren? Waarom is dit bij deze begroting nog niet
gebeurd?
Al hoewel uw Kamer uitgebreid is en wordt geïnformeerd over de
uitgaven aan de stikstofproblematiek en de beoogde doelstellingen, ben ik
bereid te bezien hoe dit in de begrotingsstukken nog overzichtelijker kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

15

gebeuren. Bijlage 21 van de Miljoenennota bevat een uitgavenoverzicht
stikstof. De LNV-begroting bevat een overzicht van alle middelen uit de
reservering voor het Transitiefonds die reeds zijn begroot en zijn ingezet.
Conform de Comptabiliteitswet artikel 3.1 wordt uw Kamer daarnaast bij
grote maatregelen (vanaf € 20 miljoen) separaat per maatregel geïnformeerd met het kader «beleidskeuzes uitgelegd», waarin uitgebreid wordt
ingegaan op onder meer de concrete doelstellingen van de maatregelen.
44
Kunt u, zoals de Algemene Rekenkamer wenselijk acht (Kamerstuk
36 410 XIV, nr. 4), toelichten voor welk deel van de uit het Transitiefonds
onttrokken middelen de regering als betalingsverplichtingen wil aangaan
en wat de onderbouwing daarbij is?
Tot op heden is € 2,7 miljard onttrokken aan de reservering voor het
Transitiefonds. De raming is dat in 2024 voor € 445,7 miljoen verplichtingen worden aangegaan voor met name de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties-plus (circa € 170 miljoen), Vestigingssteun
jonge landbouwers (€ 31,5 miljoen), uitvoeringskosten gebiedsplannen
(€ 30,7 miljoen), Fieldlabs (€ 26,9 miljoen), innovatie op het boerenerf
(€ 31,6 miljoen) en digitalisering (€ 25,3 miljoen). Deze maatregelen
volgen uit de aanpak piekbelasting (Kamerstuk 35 334, nr. 130), de
gebiedsgerichte aanpak NPLG (Kamerstuk 35 334, nrs. 174 en 179) en de
follow-up van het landbouwakkoord (Kamerstuk 30 252, nr. 100).
Het kabinet is voornemens om ook een nota van wijziging in te dienen
voor de begrotingsbehandeling van LNV. In deze beantwoording zijn deze
wijzigingen nog niet meegenomen.
45
Is er in het kader van de instandhouding van de biodiversiteit geld
gereserveerd voor een inventarisatie van het koraal aan de oostkust van
Bonaire?
Een inventarisatie aan de oostkust van Bonaire is vanwege de fysieke
omstandigheden niet eenvoudig. Op dit moment vindt er een verkenning
plaats naar de praktische mogelijkheden van een dergelijke inventarisatie.
Deze zal vervolgens plaats vinden in de loop van 2024. Hiervoor hebben
we middelen beschikbaar.
46
Hoeveel middelen stelt u in totaal beschikbaar voor boeren die de transitie
naar kringlooplandbouw willen maken? Hoe verhoudt zich dat tot de
totale uitgaven?
Voor 2024 is € 623.8 miljoen gereserveerd op de LNV-begroting voor
subsidieregelingen voor de Sociaaleconomische positie van boeren,
waaronder de regeling Vestigingssteun jonge agrariërs (€ 48,6 miljoen),
Duurzame veehouderij (€ 346,9 miljoen), Glastuinbouw en weerbare
planten en teeltsystemen (€ 111,8 miljoen), Mestbeleid (€ 72,9 miljoen) en
voor leningen in het kader van de Pilot Investeringsfonds Duurzame
Landbouw (€ 43,6 miljoen). Daarnaast is in 2024 € 116 miljoen
beschikbaar voor het subsidiëren van innovaties en het versnellen van de
verspreiding en implementatie van kennis gericht op de transitie naar
duurzame landbouw en doelsturing. Deze middelen zijn bestemd voor het
stimuleren van innovatie op het boerenerf, gebiedsgerichte fieldlabs,
meten op bedrijfsniveau, sociaaleconomische advisering, digitale
hulpmiddelen, en kritische prestatie indicatoren (KPI’s) en bedrijfsmanagement. In totaal is derhalve in 2024 € 740 miljoen beschikbaar voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

16

transitie naar duurzame landbouw. De totale geraamde uitgaven van de
LNV-begroting bedragen in 2024 € 2,86 miljard.
47
Welk structureel budget zou er nodig zijn voor langjarige vergoedingen
aan agrariërs voor ecosysteemdiensten?
Dit is afhankelijk van de vormgeving, de hoogte van de vergoeding en
aantal hectaren. In het concept-Landbouwakkoord is berekend wat de
omvang van de structurele jaarlijkse kosten voor beheer ecosysteemdiensten zou zijn tot 2040 wanneer wordt uitgegaan van uitbreiding van
het aantal hectaren en prijzen zoals weergegeven in de tabel hieronder.
Dit bedraagt € 582 miljoen17. Het grootste deel daarvan betreft het
agrarisch natuur en landschapsbeheer (ANLb) met een bedrag van
€ 420 miljoen voor huidig beheer (100.000 ha) en extra 200.000 ha ANLb.
Daarnaast gaat het om beheer landschapselementen (€ 54 miljoen, 25.000
ha), waterpeilverhoging veenweide (€ 80 miljoen, 80.000 ha)) en buffering
N2000 (€ 28 miljoen, 140.000 ha).
Onderstaand bijgevoegd de tabel uit het concept landbouwakkoord,
bijlage 1A pagina 4:

48
Wat zijn de te verwachte kosten voor het invoeren van een nationaal
registratiesysteem voor bijtincidenten door agressieve honden, waaraan
gemeenten verplicht mee moeten doen?
Het is sinds 2022 mogelijk voor BOA’s uit deelnemende gemeenten om
bijtincidenten en risicovol gedrag van honden in het Landelijk Honden
Dossier te registreren. Om gemeenten te stimuleren, heeft LNV voor de
periode 2020–2025 de kosten van in totaal van € 42.350,- op zich genomen
van dit registratiesysteem. Gemeenten kunnen niet verplicht worden om
deel te nemen aan het Landelijk Honden Dossier. LNV moedigt gemeenten
wel nadrukkelijk aan om zich aan te melden.
49
Wat zijn de verwachte kosten voor het realiseren van een nationale
Dierenambulance met uitrijdverplichting?
Op dit moment heeft het realiseren van een nationale Dierenambulance
met uitrijdverplichting geen prioriteit. Er is dan ook geen indicatie van de
verwachte kosten. Ik ben in goed contact met de Spreekbuis Wildopvang
en Dierenambulances om knelpunten die zij ervaren weg te nemen, voor
zover dit binnen mijn mogelijkheden valt.

17

Kamerstuk 30 252, nr. 100, bijlage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

17

50
Wat zijn de verwachte uitvoeringskosten voor een naamwijziging van het
Ministerie van LNV naar LNVV (landbouw, natuur, visserij en voedselkwaliteit)?
Bij een naamswijziging van een ministerie dienen verschillende aanpassingen doorgevoerd te worden. De belangrijkste hebben betrekking op het
ICT-domein, waaronder het aanpassen van de emailadressen en de
daarmee samenhangende toegangsrechten tot alle applicaties die het
personeel van het ministerie gebruikt. Naast het doorvoeren van
wijzigingen in de ICT zijn er andere domeinen waarin aanpassingen nodig
zijn vanwege de naamswijziging. Het gaat hier onder andere om de
personeelsadministratie, boekhouding, communicatie, het wijzigen van
bewegwijzering en het aanpassen van naambordjes. Het doorvoeren van
al deze aanpassingen vanwege een naamswijziging van het ministerie
behelst een traject van enkele maanden tot een jaar. De verwachting is dat
de kosten ruim € 3 tot 5 miljoen zullen bedragen. Dit betreft een
voorlopige inschatting en is mede gebaseerd op ervaringen bij naamswijzigingen van de Ministeries van EZK, LNV Infrastructuur en Waterstaat
(IenW) en Justitie en Veiligheid bij de start van het kabinet Rutte-III.
51
Is er genoeg budget beschikbaar in deze begroting voor 2024 om de
spoedeisende zaken in de visserijsector op te lossen, bijvoorbeeld voor de
vangstbeperkingen op paling en tong? Zo nee, bent u bereid om buiten in
de onderhavige begroting nog ruimte te zoeken voor extra budget?
Binnen de begroting staan mij verschillende financieringsbronnen ter
beschikking. Afhankelijk van de casus bekijk ik of en hoe ik deze ga
inzetten voor spoedeisende zaken zal. Over het algemeen genomen is er
genoeg budget beschikbaar op de begroting. Indien nodig zal ik –
afhankelijk van de aard van de spoedeisende zaak – middelen
herprioriteren.
52
Wat zijn de sociaaleconomische gevolgen voor de paling- en tongvisserij
gelet op de actuele ontwikkelingen? Bent u voornemens om een uitkoopregeling te gaan opzetten?
Voor wat betreft de aalvisserij (paling) zijn de maatregelen die voor 2024
gaan gelden voor de vissers, dezelfde als voor 2023. Hiermee is er geen
verandering in de gesloten periode van 6 maanden (september tot en met
februari) voor de aalvisserij. De hoeveelheid aal in de kustwateren die in
die maanden is aangeland in de afgelopen jaren is relatief beperkt. Door
Nederland is geen onderzoek gedaan naar de sociaaleconomische
effecten van deze gesloten periode voor de aalvissers. Van een uitkoopregeling voor de aalvisserij is geen sprake.
Voor tong geldt dat de wenselijkheid van eventuele steunmaatregelen en
besluitvorming afhankelijk is van een duidelijkere beeld van de sociaaleconomische effecten van de vastgestelde vangstmogelijkheden voor
tong. Ik heb dit ook aangegeven in het verslag van de Landbouw- en
Visserijraad van 10 tot en met 12 december 2023. Ik heb Wageningen
Economic Research gevraagd een analyse op te stellen naar de sociaaleconomische effecten van de korting op de vangstmogelijkheden voor
tong in 2024. Ik zal hierover begin 2024 verder in gesprek gaan met de
sector en de Tweede Kamer hierover nader informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

18

53
Hoe zijn de vele zorgen vanuit de provincie Zeeland, gemeente GoereeOverflakkee en vanuit de visserijsector meegenomen in de nieuwe
begroting van 2024?
Ik heb € 30 miljoen beschikbaar gesteld voor de keten en gemeenschappen van de visserijregio’s van Nederland. De middelen zijn
beschikbaar gesteld voor de keten en gemeenschappen in de omslag naar
een duurzame en toekomstbestendige landzijdige infrastructuur.
Bestuurlijk Platform Visserij is, in samenwerking met de visserijregio’s,
momenteel aan het werken aan een Visserij Ontwikkelplan om de
projecten voor de keten en gemeenschappen samen te brengen. De
provincie Zeeland en de gemeente Goeree-Overflakkee hebben hiervoor
ook projecten ingediend. Hierin trek ik samen op met deze medeoverheden, om de gemeenschappen te ondersteunen in deze transitie. Al met
al, is het budget beschikbaar gesteld om de visserijsector binnen de
visserijregio’s en gemeenten te ondersteunen en om te werken aan het
behoud van de ontwikkeling van toekomstbestendige landzijdige
visclusters.
54
Wilt u betalingsverplichtingen aangaan voor de middelen die van de
Aanvullende Postten behoeve van het Transitiefonds Landelijk Gebied en
Natuur, zijn overgeheveld naar de LNV-begroting? Zo ja, welke?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 44.
55
Wanneer kan de Kamer de door de Minister voor Natuur en Stikstof
aangekondigde nota van wijziging op de begroting, die ervoor is bedoeld
dat er middelen beschikbaar komen voor de maatregelpakketten waarmee
de provincies wensen te starten in het kader van de uitvoering van het
Nationaal Programma Landelijk Gebied, tegemoet zien?
Het kabinet is voornemens om op basis van het positieve advies van de
kennisinstellingen over de eerste maatregelpakketten een nota van
wijziging op de LNV-begroting bij uw Kamer in te dienen. Wanneer het
demissionaire kabinet hier inderdaad toe besluit, dan zal de nota van
wijziging met uw Kamer worden gedeeld voorafgaand aan de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, uiterlijk op 24 januari 2024.
56
Hoeveel middelen van de LNV-begroting dragen direct bij aan het
verminderen van broeikasgasemissies in de land- en tuinbouwsector?
Hoeveel middelen dragen daar indirect aan bij?
In de begroting voor 2024 is ruim € 192 miljoen opgenomen voor de
directe klimaatuitgaven voor de landbouw en het landgebruik. Directe
klimaatuitgaven zijn gedefinieerd als alle uitgaven die als hoofddoel
hebben om bij te dragen aan het nationale klimaatbeleid gericht op de
reductie van broeikasgassen en de verduurzaming van de energievoorziening. Het kan hierbij dan gaan om directe beperking van uitstoot van
broeikasgassen, maar ook om de vastlegging van koolstof in bijvoorbeeld
bomen, bos en natuur. Een uitsplitsing van deze maatregelen vindt u in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

19

Bijlage 9 «Rijksbreed overzicht klimaatuitgaven» in de begroting van het
Ministerie van EZK18.
Veel andere middelen van de LNV-begroting dragen op een indirecte
manier bij aan het verminderen van broeikasgasemissies in de land- en
tuinbouwsector. Zo zijn er veel verschillende maatregelen die een bijdrage
leveren aan de reductie van broeikasgassen, maar waar de focus op
meerdere, of andere, (maatschappelijke) doelen ligt. Denk bijvoorbeeld
aan de landelijke beëindigingsregelingen veehouderij (Lbv/Lbv-plus/
MGAB) waarbij de stikstopgave het hoofddoel is, maar die ook een
bijdrage leveren aan de reductie van broeikasgasemissies. Het is echter
niet mogelijk om een totaalbedrag op de begroting aan te wijzen dat
indirect bijdraagt aan de klimaatopgave, mede doordat hier geen
eenduidige definitie voor is.
57
Hoeveel financiële middelen zijn er nodig om de taakstellende opgave van
vier megaton (Mton) CO2-reductie in de land- en tuinbouwsector te
realiseren? Is hierin geheel in voorzien met deze begroting?
In de Kamerbrief over de voorjaarsbesluitvorming klimaat 202319 is
aangekondigd dat voor 4 Mton van de klimaatopgave voor de veehouderij
normerend en beprijzend beleid gemaakt wordt. Afgesproken is dat het
kabinet met maatregelen zou komen, indien het Landbouwakkoord niet
voldoende reductie opleverde. In de Kamerbrief van 19 september 202320
heb ik aangegeven welke stappen de komende tijd nog gezet worden om
te zorgen dat de transitie in de landbouw ondanks de demissionaire status
van het kabinet zo min mogelijk vertraging oploopt, nadat de onderhandelingen over het landbouwakkoord zijn gestopt.
In die brief heb ik aangegeven dat de basis hiervoor wordt gevormd door
afspraken uit het concept-landbouwakkoord, aangevuld met elementen uit
ambtelijke adviezen (waaronder het IBO klimaat en het rapport normeren
en beprijzen stikstof) en voorstellen uit de sector en van andere betrokken
partijen. Op die manier heeft een nieuw kabinet de mogelijkheid om tot
een evenwichtig pakket te komen. Hoeveel geld hiervoor nodig is nog niet
duidelijk en daarom zijn hiervoor geen middelen voorzien met deze
begroting.
58
Waarop is de inschatting (in bijlage 17 van de Miljoenennota) gebaseerd
dat de uitgaven van het Ministerie van LNV na 2025 afnemen? Hoe
verhouden deze middelen zich tot de beleidsdoelstellingen voor de
komende jaren?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 42.
59
Wanneer verwacht u de Kamer, zoals beloofd, te kunnen informeren over
de integratie van de bredewelvaartsindicatoren in de begrotings- en
verantwoordingsstukken van LNV?
Het CBS heeft dit jaar voor het eerst een LNV-factsheet met brede
welvaartsindicatoren ontwikkeld en gepubliceerd. Daarb( z(n de voor LNV
relevante brede welvaartsuitkomsten in beeld gebracht. Zo gaat het
18

Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 1
Kamerstuk 32 813, nr. 1230
20
Kamerstuk 30 252, nr. 128
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

20

b(voorbeeld over de relatie tussen de landbouwproductie en de conditie
van bodem, lucht, water, klimaat en natuur. Deze factsheet wordt door het
CBS doorontwikkeld en geactualiseerd voor komend jaar. Dit is onderdeel
van de inzet die de Minister van Financiën heeft toegezegd (Kamerbrief
d.d. 23 mei 2022, Brede welvaart in de begrotingscyclus21). Om uniformiteit in de begrotingspresentatie te waarborgen is de Minister van
Financiën hierbij kaderstellend voor alle departementen. Deze zal dan ook
uw Kamer informeren indien hier ontwikkelingen over zijn.
60
Welke onderbouwing wordt gebruikt voor de aanwijzing van overgangsgebieden Natura 2000?
Overgangsgebieden zijn gebieden grenzend aan Natura 2000-gebieden
waarbinnen de activiteiten en het landgebruik zijn afgestemd op de
instandhoudingsdoelen van het aangrenzende Natura 2000-gebied. In het
overgangsgebied wordt gewerkt aan systeemherstel tbv het Natura2000gebied. Omvang wordt bepaald op basis van het hydrologisch en
ecologisch systeem evenals het effect van drukfactoren waaronder
stikstof. Overigens worden overgangsgebieden niet aangewezen door het
Rijk, maar is de provincies verzocht de overgangsgebieden in de
gebiedsprogramma’s NPLG nader uit te werken.
61
Wat is de status van de overgangsgebieden Natura 2000?
Binnen het NPLG zijn de overgangsgebieden als een structurerende keuze
opgenomen en hebben vanuit die hoedanigheid geen juridische status.
Uiteraard hangt het van de provincies af welke status de overgangsgebieden vanuit het provinciale beleid krijgen.
62
Welk aandeel van de huidige LNV-begroting bestaat uit middelen die
worden ingezet om de gevolgen van eerder beleid te herstellen of
verbeteren, bijvoorbeeld uitgaven aan de Landelijke beëindigingsregeling
veehouderij (Lbv) en Lbv-plus om (Programma Aanpak Stikstof (PAS) te
herstellen)? Hoe verhoudt dit zich tot het aandeel van de LNV-begroting
dat een toekomstgerichte investering is in een duurzame sector?
Er spelen veel uitdagingen op het gebied van landbouw, natuur en
voedselkwaliteit. Door middel van beleid probeert het kabinet om die
uitdagingen op een juiste manier te adresseren. De oorsprong van de
uitdagingen is diffuus en een duidelijke afbakening van welk beleid een
reactie is op eerder beleid is derhalve niet te geven.
63
Welke meetpunten worden gebruikt ter beoordeling van de kwaliteit van
water? Welke stoffen worden gemeten?
Voor het inzichtelijk maken van de waterkwaliteit worden verschillende
meetnetten gebruikt. Ik verwijs u daarvoor naar de rapportages over de
Kaderrichtlijn Water en de Nitraatrapportage. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is eerstverantwoordelijk voor de Kaderrichtlijn
water.
Wat betreft specifiek de Nitraatrapportage, welke een invulling is van de
vierjaarlijkse rapportageverplichting aan de Europese Commissie, wordt
gebruik gemaakt van verschillende meetnetten om een beeld te schetsen
21

Kamerstuk 34 298, nr. 37

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

21

van de waterkwaliteit in Nederland, met name met betrekking tot de uiten afspoeling van nutriënten afkomstig uit de landbouw. Deze meetnetten
betreffen het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM), het Landelijk
Meetnet Grondwaterkwaliteit (LMG), de Registratie opgaven van
Drinkwaterbedrijven (REWAB), het Meetnet Nutriënten Landbouw
Specifiek Oppervlaktewater (MNLSO) en de monitoring van
KRW-waterlichamen. De meetnetten richten zich ieder op een ander
onderdeel (uitspoelingswater op landbouwbedrijven, grondwater op
verschillende diepten en oppervlaktewater). De toepassing van de
meetnetten verschilt van het inzichtelijk maken van de effecten van het
landbouwbeleid tot een algemene beschrijving van de waterkwaliteit in
Nederland.
In het kader van het LMM wordt op 450 landbouwbedrijven het bovenste
grondwater en de oppervlaktewaterkwaliteit gemeten. De exacte
locatiegegevens van meetpunten binnen dit meetnet zijn, overeenkomstig
met afspraken met de desbetreffende landbouwers, afgeschermd. De
waterkwaliteitsdata die in het kader van het LMM worden verzameld,
worden geaggregeerd, per grondsoort gerapporteerd. Het LMG bestaat uit
zo’n 350 vaste meetpunten, die gelijk zijn verdeeld over Nederland. Voor
een kaart met de locaties van deze meetpunten wil ik u graag doorverwijzen naar de website van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM).22 Het aantal meetpunten dat wordt gemonitord om de
kwaliteit van het drinkwater te controleren varieert elk jaar lichtelijk. In
2019 bestond het uit 182 meetpunten.23 Voor het MNLSO zijn rond de 170
bestaande meetlocaties van alle waterschappen geselecteerd die
landbouw als enige bron van nutriënten hebben. Binnen de KRW zijn er
ruim 1.100 meetlocaties bij in totaal 740 waterlichamen. Sommige
waterlichamen hebben meerdere meetpunten, bij andere meetpunten
wordt geaggregeerd gerapporteerd. Voor informatie over de gemeten
waterkwaliteit per oppervlaktelichaam ik u doorverwijzen naar de website
van het waterkwaliteitsportaal.24
Om de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater in Nederland te
bepalen, wordt er gemonitord op een verscheidenheid aan stoffen. Welke
stoffen precies worden gemeten, kan verschillen per meetpunt. De stoffen
die worden gemonitord met betrekking tot de landbouw zijn verschillende
biociden en gewasbeschermingsmiddelen, nitraat en fosfaat en enkele
zware metalen.
64
Hoeveel mol stikstof per hectare per jaar kan het nu voorziene totale
budget van de uitkoopregelingen (6,1 miljard euro) minimaal en maximaal
opleveren?
Dat hangt af van de wijze waarop een uitkoopregeling wordt ingevuld,
welke doelgroep daaraan kan mee doen, wat de criteria zijn etc. Een deel
van de uitkoopregelingen is nog in de maak. De hoogte van het
benodigde budget is dan ook afhankelijk van die invulling maar ook van
de keuzes die provincies in hun gebiedsprogramma’s maken, bijvoorbeeld
welke instrumentkeuze. Bij vrijwillige regelingen geldt daarbij dat onzeker
is wat de uiteindelijke mogelijke opbrengst is qua reductie stikstof. Pas op
het moment dat meer zekerheid bestaat over het aantal en het soort
veehouderij locaties (zoals ligging ten opzichte van overbelaste en voor
stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, sector en omvang) dat daadwerkelijk overgaat tot definitieve en onherroepelijke beëindiging is het
22

Locatie van de meetpunten | RIVM.
Zie ook pagina 58 van de Nitraatrapportage (2020).
24
KRW-bronbestanden | Het Waterkwaliteitsportaal.
23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

22

mogelijk om tot een onderbouwde prognose te komen over wat de
uitkoopregelingen minimaal en maximaal opleveren.
65
Is het huidige budget voor de uitkoopregelingen voldoende om alle
geïnteresseerde ondernemers direct, oftewel zodat ze niet hoeven te
wachten tot de volgende openstellingsronde, te helpen? Zo nee, hoeveel
meer is daarvoor nodig?
De interesse voor deelname aan de Lbv en de Lbv-plus is groot. De
aangekondigde voortgangsbrief over de aanpak zal ik -indien het kabinet
hier mee instemt- voor de begrotingsbehandeling uiterlijk 24 januari a.s.
aan uw Kamer toezenden.
66
Wat is er reeds opgehaald uit het Transitiefonds en hoeveel is er binnen
het Transitiefonds nog «beschikbaar»?
Er is circa € 2,7 miljard onttrokken uit de reservering op de Aanvullende
Post voor het Transitiefonds Landelijk Gebied en Natuur. Er resteert nog
circa € 21,6 miljard op de Aanvullende Post.
67
Beslaat het gelijke speelveld, waar LNV zich bij internationale activiteiten
wil gaan inzetten, ook een analyse en maatregelen met betrekking tot de
impact die de export van Nederlandse landbouw- en voedselproducten
heeft op de ontwikkeling van lokale markten in Afrikaanse, Aziatische en
Latijns-Amerikaanse landen? Wordt er in de internationale LNV-strategie
ook rekening gehouden met het duurzame verdienvermogen van lokale
voedselproducenten? Worden er in de strategie waarborgen opgenomen
om het verdienvermogen van Nederlandse agrarisch ondernemers die
landbouwproducten naar het buitenland exporteren niet ten koste te laten
gaan van het verdienvermogen van lokale agrarisch ondernemers en de
ontwikkeling van een lokale (voedsel)markt?
Een specifieke analyse van de impact van de Nederlandse export is nu
niet voorzien. Ik zet mij, onder andere middels het LNV-attachénetwerk,
wereldwijd in op samenwerken met lokale partners aan duurzame
initiatieven. Educatie en bewustwording spelen een sleutelrol, waarbij de
nadruk ligt op het informeren van producenten, handelaren en consumenten over de waarde van duurzame landbouw. Innovatie en technologie en innovatie worden gestimuleerd om zowel de productiviteit te
verhogen als de ecologische voetafdruk te verminderen. Voor de
beantwoording van deze vraag verwijs ik ook u naar de beantwoording
van vraag 313 en vraag 314.
68
Welke concrete stappen neemt u om, in het kader van de brede welvaartsuitkomsten, de impact van onze productie en consumptie buiten onze
grenzen, met name in landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika, te
minimaliseren? Hoe vertaalt zich dat in de rol en inzet van het
LNV-Attachénetwerk?
Dit doe ik onder andere door multilaterale en bilaterale samenwerking.
Het LNV-attachénetwerk is een belangrijk instrument voor bilaterale
samenwerking dat uitvoering geeft aan de internationale inzet van LNV,
ook in de genoemde regio’s. Daarnaast draag ik bij aan de doelen door de
implementatie van wetgeving. Een concreet voorbeeld hiervan is de
implementatie van de Europese ontbossingsverordening en bredere
iMVO-wetgeving. Verder zet het kabinet in op het halveren van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

23

Nederlandse ecologische voetafdruk, van zowel productie als consumptie,
in 2050. In de eerste helft van dit jaar zal het kabinet in het Nationale
Biodiversiteits Strategie en Actieplan (NBSAP) aangeven welke stappen
daar voor nodig zijn.25 Daarnaast zijn er lopende initiatieven gericht op het
verduurzamen van internationale handelsketens, bijvoorbeeld de
Roundtable on Sustainable Palm Oil, de Round Table on Responsible Soy,
de Dutch Initiative on Sustainable Cocoa en de Amsterdam Declarations
Partnership.
69
Hoe gaat u ervoor zorgen dat, als het voorstel rondom nieuwe
genomische technieken (NGT’s) van de Europese Commissie wordt
aangenomen, uitgangsmateriaal (zaden) breed beschikbaar blijft en
planteneigenschappen die door middel van deze nieuwe technieken zijn
ontwikkeld niet door private partijen gepatenteerd zullen worden? Hoe
gaat u voorkomen dat deregulering van NGT’s gaat leiden tot een verdere
marktconsolidatie en machtsconcentratie in de veredelingssector en tot
een verschraling van het aanbod van uitgangsmateriaal, gezien de
verwachting dat vooral grote bedrijven hierin interesse (en capaciteit
voor) zullen hebben?
Ik zie juist dat het NGT voorstel marktconsolidatie en -concentratie kan
tegengaan. Juist het versimpelen van de aanvraagprocedure zoals in het
NGT voorstel is voorzien, stelt kleinere veredelaars in staat zelfstandig de
concurrentie aan te gaan. Bovendien worden in het voorstel ook stimuleringsmaatregelen voorgesteld om de toegankelijkheid voor het MKB
verder te vergroten. Als deze veredelingstechnieken onder de huidige
ggo-richtlijn (2001/18/EG) gereguleerd blijven, zullen ze alleen bereikbaar
blijven voor grote, multinationale bedrijven. Deze bedrijven zijn vanwege
hun omvang en slagkracht in staat in te spelen op de regulering die van
de huidige richtlijn uitgaat, terwijl MKB veredelaars hiervoor de
benodigde financiële middelen niet hebben. Het NGT-voorstel kan zorgen
dat niet alleen grote, multinationale bedrijven met NGTs verbeterde
rassen op de markt brengen, maar juist ook veel MKB veredelaars. De
concurrentie op de markt voor zaden wordt daarmee gewaarborgd.
Daarnaast kan het NGT voorstel de veredeling van economisch kleine
gewassen kosteneffectief maken, volgens het impact assessment van de
Europese Commissie26, en bovendien blijven bestaande zaden ook op de
markt. Boeren in de EU en wereldwijd krijgen dus meer keuze in het
aanbod van zaden, niet minder.
Het vraagstuk rondom het octrooieren van planteigenschappen is niet
uniek voor met NGTs veredelde planten, maar bestaat ook bij conventioneel veredelde planten. Het is dus een breder vraagstuk dat niet alleen in
het NGT-voorstel is op te lossen. Het reguleren van octrooien, zoals die op
planteigenschappen en veredelingstechnieken, vindt niet plaats in deze
verordening maar in de biotechnologie richtlijn voor biotechnologische
uitvindingen (richtlijn 98/44/EG)27. Het kabinet onderschrijft wel de
aangekondigde studie van de Commissie om het octrooivraagstuk met het
oog op die richtlijn 98/44/EG nader te onderzoeken. Echter is het kabinet
van mening dat 2026 te laat is om een dergelijke studie op te leveren. Het

25

Hierbij zullen we aansluiten bij bestaand beleid zoals het Programma Basiskwaliteit Natuur,
het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), de Agenda Natuurinclusief en het
Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Biodiversiteit. Ook andere departementen dragen
bij aan dit plan met het Nationaal Milieu Programma, het uitvoeringsprogramma Circulaire
Economie, CO2-voetafdrukreductie, Nationaal Groeifondsprogramma’s en de NOVI.
26
gmo_biotech_ngt_ia_report.pdf (europa.eu)
27
EUR-Lex – 31998L0044 – EN – EUR-Lex (europa.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

24

kabinet zet zich daarom in om die studie sneller opgeleverd te krijgen met
concrete beleidsinitiatieven voor de gesignaleerde problemen.
70
Welk percentage van het totale areaal aan landbouwgrond wordt gebruikt
voor veehouderij, hoeveel voor sierteelt, hoeveel voor akkerbouw,
hoeveel voor glastuinbouw?
Deze cijfers worden gepubliceerd in de publicatie de Staat van Landbouw,
Natuur en Voedsel en is gebaseerd op de Landbouwtelling. De betreffende
tabel uit deze publicatie is onderstaand opgenomen. Berekend naar
percentages komt dit voor de gevraagde deelsectoren neer op het
volgende (aangezien er zowel naar totaal sierteelt als naar glastuinbouw
(waar ook sierteelt deels onder valt) wordt gevraagd zit er een dubbeltelling in de onderstaande percentages):
Deelsector

Percentage van totaal areaal landbouwgrond

Veehouderij (Grasland en voedergewassen)
Sierteelt (Bloembollen, Boomkwekerij en sierteelt
onder glas)
Akkerbouw
Glastuinbouw (waaronder ook sierteelt)

64,5%
2,7%
29,6%
0,6%

71
Waaruit bestaat het grondgebruik voor de veehouderij, zoals voor
grasland of de maisteelt? In welke percentages?
In Nederland werd in 2023 circa 1,16 miljoen hectares gebruik als grasland
en voor groenvoedergewassen. Dit is circa 64% van het totale areaal
cultuurgrond in Nederland. In de onderstaande tabel is voor 2022
(definitieve cijfers) en voor 2023 (voorlopige cijfers) de verdeling van
grasland en groenvoedergewassen weergeven, zowel in absolute
aantallen als in percentages van het totale areaal grasland en groenvoe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

25

dergewassen. Deze data is gebaseerd op de landbouwtelling en wordt
gepubliceerd door het CBS28.
Onderwerp

Grasland en groenvoedergewassen, totaal

2022
(ha)

2022
(%)

1.163.620

2023
(ha)

2023 (%)

1.156.580

Grasland|Grasland, totaal

969.570

83,3%

961.650

83,1%

Grasland|Blijvend grasland
Grasland|Natuurlijk grasland
Grasland|Tijdelijk grasland

680.000
82.980
206.580

58,4%
7,1%
17,8%

670.830
90.160
200.660

58,0%
7,8%
17,3%

Groenvoedergewassen, totaal

194.050

16,7%

194.920

16,9%

Groenvoedergewassen|Luzerne
Groenvoedergewassen|Snijmaïs
Groenvoedergewassen|Voederbieten
Groenvoedergewassen|Overige groenvoedergewassen

6.730
183.270
2.880

0,6%
15,7%
0,2%

11.170
180.130
2.420

1,0%
15,6%
0,2%

1.160

0,1%

1.210

0,1%

72
Welk deel van het in Nederland geteelde graan wordt gebruikt voor
veevoer?
In Nederland wordt circa 1,7 miljoen ton graan geproduceerd (excl.
snijmais). Het belangrijkste graangewas in Nederland is tarwe (1,3 miljoen
ton, dus +/– 75%). Tarwe is te verdelen in twee categorieën, harde tarwe
en zachte tarwe. Harde tarwe wordt gebruikt voor het maken van pasta,
brood, bulgur en couscous; hiervoor is bijvoorbeeld durumtarwe geschikt.
Zachte tarwe wordt gebruikt voor het maken van koek, ontbijtgranen en
gebruikt voor veevoer. In Nederland wordt bijna geen harde tarwe
geproduceerd vanwege het minder geschikte klimaat. De landelijke
productie is dan ook vrijwel volledig zachte tarwe. Een groot deel van het
Nederlandse tarweaanbod vindt zijn weg naar de veevoerindustrie en
wordt verwerkt in mengvoeders. Het aanbod van binnenlandse tarwe is
onvoldoende om aan de vraag vanuit de mengvoersector te voldoen,
zodat veel voertarwe uit Frankrijk en Duitsland wordt geïmporteerd.
Na tarwe is gerst het belangrijkste graangewas met een Nederlandse
productie van 250.000 ton (+/- 15%). Een deel van de geoogste gerst wordt
afgezet aan binnenlandse en buitenlandse mouterijen ten behoeve van de
productie van mout voor de bierindustrie. De gerst die niet aan de
kwaliteitseisen van de mouterijen voldoet, wordt als voergerst afgezet aan
de veevoederindustrie. De vraag vanuit de veevoederindustrie overtreft in
ruime mate het binnenlandse aanbod waardoor een aanzienlijke invoer
van voergerst plaatsvindt.
De productie van andere graansoorten als triticale, rogge, haver en mais
(exclusief snijmais) is van weinig betekenis. Afzet van deze granen vindt
zowel plaats naar de humane voedingsmiddelenindustrie als naar de
veevoerindustrie.
Het precieze aandeel van het in Nederland geteelde graan dat gebruikt
wordt voor veevoer is niet bekend, maar dit aandeel is wel groot. Om aan
de vraag naar voergranen te voldoen, wordt de Nederlandse productie
nog fors aangevuld met geïmporteerde voergranen. Vanwege het
28

Oppervlakte gewassen – De Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel (staatvanlandbouwnatuurenvoedsel.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

26

Nederlandse klimaat is het vrijwel niet mogelijk om op grote schaal
granen (vooral tarwe) te produceren met een zodanige kwaliteit dat deze
geschikt is voor verwerking in bakkerijen c.q. de humane voedingsmiddelenindustrie. Granen fungeren in Nederland ook vooral als rustgewas voor
andere gewassen zoals aardappelen, uien en suikerbieten die een hoger
saldo kennen29.
73
Heeft u een stappenplan per jaar om tot de beoogde 15 procent biologische landbouw in 2030 te komen? Wat zijn tussenliggende targets en
hoe zullen die worden gerealiseerd?
Op 19 december 2022 heb ik het actieplan «Groei van biologische
productie en consumptie» naar de Tweede Kamer gestuurd. Dit plan heeft
als ambitie om in 2030 op 15% van het landbouwareaal biologisch te
produceren. Om dat te bereiken moet veel gebeuren en is inzet van de
overheid noodzakelijk. Het plan omvat acties in de drie pijlers; 1) stimuleren van de vraag, 2) van de productie en 3) kennis en innovatie. Prioriteit
heeft de inzet op de eerste pijler, het stimuleren van de marktontwikkeling
en vraag van de consument. Zoals in het plan beschreven is de aanpak
«learning by doing». De acties staan niet vast tot 2030, maar kunnen
worden aangepast, naar gelang de ontwikkelingen in de (Europese) markt
en sector. Het actieplan heeft geen tussenliggende targets. Een stuurgroep
ziet toe op de uitvoering en stuurt bij waar nodig. Hiertoe wordt
ondermeer een monitoring systeem opgezet en een nulmeting gedaan
van ontwikkelingen in de sector, het areaal en verkoop van biologische
producten. Ook wordt een adviescommissie ingesteld. In 2023 is een
uitvoeringsagenda vastgesteld en een groot deel van de acties in gang
gezet. In januari 2024 zal ik de Kamer informeren over de stand van zaken
van de uitvoering van het actieplan in 2023 en de plannen voor 2024.
74
Verwacht u nog een piek qua interesse voor de Lbv-plus in aanloop naar
de sluitingsdatum van 5 april 2024?
De ervaring met de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv) uit
2019 en recent de Lbv leert dat tegen het einde van de openstellingsperiode een toename van het aantal subsidieaanvragen kan worden
verwacht. We weten niet of dat ook het geval zal zijn bij de Lbv-plus.
75
Welk aandeel van de geïnteresseerde veehouders per regeling verwacht u
dat zijn of haar werkzaamheden na sluiting van de regelingen daadwerkelijk beëindigd?
Welk deel van de veehouders dat op grond van de Lbv en de Lbv-plus een
positieve subsidiebeschikking ontvangt ook daadwerkelijk zal overgaan tot
definitieve en onherroepelijke beëindiging is moeilijk te voorspellen. Er
zijn meerdere factoren die een rol kunnen spelen bij het uiteindelijke
besluit van individuele ondernemers. Vanuit de aanpak piekbelasting
bieden zaakbegeleiders indien gewenst ondersteuning aan individuele
ondernemers om tot een afgewogen besluit te komen. Maar het is
uiteindelijk aan een ondernemer om dit besluit te nemen.
76
In welke mate is maatwerk mogelijk voor veehouders die deelnemen aan
de Lbv en Lbv-plus regelingen om bijvoorbeeld over te stappen op een
29

Bron: Berkhout, P. (red.), H. van der Meulen, P. Ramaekers, 2023. Staat van Landbouw, Natuur
en Voedsel; Editie 2023. Wageningen, Wageningen Economic Research, Rapport 2023–124.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

27

andere vorm van bedrijfsvoering (niet veehouderij), zoals vezelteelt en
verwerking, waardoor stallen bijvoorbeeld kunnen blijven staan, maar een
andere functie krijgen? Kan hiermee het benodigde budget niet drastisch
worden verminderd?
Veehouders die met gebruikmaking van de Lbv of de Lbv-plus een
veehouderijlocatie beëindigen, mogen op die locatie niet langer bedrijfsmatig landbouwhuisdieren houden andere agrarische activiteiten blijven
mits passend binnen vergunningen en geldend bestemmingsplan
mogelijk. Of op de betreffende locatie andere economische activiteiten
ontplooid kunnen worden en zo ja welke, daarover zal de ondernemer in
contact moeten treden met de gemeente. Als de veehouder voor een
nieuwe economische activiteit (een deel van) zijn stallen een andere
functie zou kunnen geven, dan bieden de Lbv en de Lbv-plus de
mogelijkheid om ontheffing van de sloopplicht voor (een deel van) de
stallen aan te vragen. Voorwaarde is dat de gemeente met het hergebruik
van (een deel van) de stallen instemt. Voor het deel van de stallen
waarvoor ontheffing wordt verleend, ontvangt de veehouder geen
vergoeding voor het waardeverlies.
77
Welk aandeel van de deelnemende veehouders heeft mogelijk geen
opvolger en zou waarschijnlijk binnen een aantal jaren zijn of haar
werkzaamheden toch al stopzetten?
Het is onbekend welke aandeel van de veehouders dat een subsidieaanvraag heeft ingediend (mogelijk) geen bedrijfsopvolger heeft. Dit is geen
informatie die veehouders bij hun subsidieaanvraag hoeven te
verschaffen.
78
Welk aandeel van de geïnteresseerde veehouders werkt op basis van
biologische of agro-ecologische principes?
Het is onbekend welke productiemethode aanvragers hanteren. Dit is
geen informatie die veehouders bij hun subsidieaanvraag hoeven te
verschaffen
79
Hoeveel veehouderijbedrijven zijn er sinds de start van de stikstofcrisis
beëindigd?
Het CBS verzamelt en publiceert jaarlijks uitgebreide cijfers over de
ontwikkelingen in de landbouw. Via CBS Statline30 zijn deze beschikbaar.
Een koppeling met de stikstofproblematiek wordt hierbij niet gemaakt.
Wel blijkt uit deze cijfers dat bijvoorbeeld het aantal melkveebedrijven
sinds 2019 is afgenomen met bijna 2000, het aantal varkensbedrijven is
met bijna 900 afgenomen, terwijl het aantal bedrijven met kippen relatief
stabiel is gebleven.
80
Hoeveel veehouderijbedrijven zijn er sinds de start van de stikstofcrisis bij
gekomen?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 79, voor de grootste veehouderijsectoren (zoals de
melkveehouderij, varkenshouderij en pluimveehouderij) is er geen sprake
van een toename van het aantal bedrijven.
30

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81302ned/table?ts=1703087195359

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

28

81
Hoeveel veehouderijbedrijven hebben hun activiteiten sinds de start van
de stikstofcrisis uitgebreid?
Besluitvorming over uitbreiding van activiteiten op een veehouderijbedrijf
is aan het bevoegd gezag, te weten gemeenten (milieuvergunning) en
provincies (vergunning Wet natuurbescherming). Ik beschik niet over
gegevens omtrent de uitbreiding van activiteiten van individuele bedrijven
die door bevoegd gezag sinds de start van de stikstofcrisis is toegestaan.
82
Hoeveel veehouderijbedrijven zijn er in 2023 bijgekomen?
Zoals uit CBS statline blijkt, is het aantal veehouderijbedrijven de
afgelopen jaren gedaald
83
Hoeveel veehouderijbedrijven hebben hun activiteiten in 2023 uitgebreid?
Ik beschik niet over gegevens omtrent uitbreiding of krimp van de
activiteiten van specifieke bedrijven.
84
Met hoeveel is het aantal veedieren sinds de start van de stikstofcrisis
veranderd, uitgesplitst per diercategorie?
Voor een gedetailleerde uitsplitsing verwijs ik u naar CBS statline. Hier is
een uitvoerig overzicht beschikbaar. Uit deze gegevens blijkt onder meer
dat het aantal melk- en kalfkoeien vanaf 2019 vrijwel stabiel is; voor het
aantal varkens geldt dat dit vanaf 2019 met ongeveer 1,3 miljoen is
afgenomen, en voor het aantal kippen geldt dat dit over dezelfde periode
met ruim 8,2 miljoen is afgenomen.
85
Met hoeveel is het aantal veedieren in 2023 veranderd, uitgesplitst per
diercategorie?
Deze gegevens zijn op CBS Statline voor 2023 nog niet definitief.
86
Hoe staat het met de aanpak van latente ruimte in vergunningen?
Ik onderken het risico van ingebruikname van latente ruimte voor
stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Daarom heb ik in de Kamerbrief
van 25 november 2022 de aanpak van latente ruimte aangekondigd. Een
onderdeel daarvan is de herinvoering van de vergunningsplicht voor
intern salderen. De initiatiefnemer moet dan voor een aanpassing van zijn
activiteit een aanvraag voor een natuurvergunning doen bij het bevoegd
gezag. Het bevoegd gezag kan op dat moment de aanpassing beoordelen
en tegelijkertijd de natuurvergunning in lijn brengen met de gehele
activiteit. Het wetsvoorstel omgevingswaarde en vergunningplicht intern
salderen is dit jaar in internetconsultatie geweest. In de huidige politieke
situatie vind ik het gepast om keuzes over versnelling van het stikstofdoel
over te laten aan het formatieproces. Het onderdeel latente ruimte en
intern salderen wordt nu ambtelijk verder uitgewerkt.
Daarnaast heb ik in die Kamerbrief ook aanpassingen in de beleidsregels
omtrent extern salderen voorgesteld. Met de huidige voorwaarden voor
extern salderen is er namelijk ook een risico op ingebruikname van latente
ruimte. Ik ben nu aan het onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

29

extern salderen toe te staan, zonder dat sprake is van inzet van latente
ruimte. Ik vind het belangrijk dat de aanpassingen van de voorwaarden
voor extern salderen uitvoerbaar zijn voor initiatiefnemers en bevoegde
gezagen. Daarom wordt op dit moment de definitie van benutte capaciteit
ambtelijk verder uitgewerkt.
87
Klopt het dat veehouders worden opgeroepen door adviseurs om hun
stallen zo vol mogelijk te zetten?
Ik heb uit berichtgeving in de media vernomen dat tijdens een webinar
georganiseerd door een advocatenkantoor het advies is gegeven om de
volledige ruimte van de natuurvergunning zo veel mogelijk te benutten.
Het is mij niet bekend of dit advies door meerdere adviseurs wordt
uitgedragen.
88
Hoeveel latente ruimte was er sinds de start van de stikstofcrisis nog
aanwezig binnen bestaande vergunningen van veehouders?
In een door onderzoeksbureau Sweco uitgevoerde deskresearch uit 2022
wordt de omvang van latente ruimte in natuurvergunningen in de
agrarische sector geschat tussen de 21% en 40%.31 Dit is op basis van een
beperkt aantal onderzoeken naar latente ruimte.
89
Met hoeveel zou de stikstofuitstoot kunnen stijgen wanneer alle boeren
hun latente ruimte alsnog gebruiken?
In de bij vraag 88 aangehaalde deskresearch wordt gesteld dat latente
ruimte niet zonder meer benut kan worden. De benutting van latente
ruimte wordt ingeperkt door factoren zoals dier- en fosfaatrechten, eisen
en kosten met betrekking tot mestverwerking, milieuregelgeving en
financiële en economische beperkingen. Desalniettemin vind ik
ingebruikname van latente ruimte onwenselijk, gezien het risico hiervan
voor stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Daarom ben ik bezig met de
verdere uitwerking van de aanpak latente ruimte (zie vraag 86).
90
Welke financiële middelen worden toegewezen aan het voorzetten van het
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer en de uitbreiding van de
ecoregeling in 2024?
De financiële middelen voor de uitvoering van het Agrarisch Natuur en
Landschapsbeheer (ANLb) en de ecoregeling zijn opgenomen in het
Nationaal Strategisch Plan (NSP) voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) 2023–2027.
Voor het ANLb is in 2024 € 100 miljoen beschikbaar oplopend naar
€ 120 miljoen vanaf 2025. In totaal is voor de periode 2023–2027 binnen
het NSP € 560 miljoen beschikbaar voor het ANLb. De EU-bijdrage omvat
65% en de nationale cofinanciering 35%.
Voor de ecoregeling is in de GLB periode 2023–2027 jaarlijks een bedrag
van € 152 miljoen gereserveerd. Dit is 100% Europees geld aangezien de
ecoregeling onderdeel uitmaakt van de eerste pijler van het GLB.

31

Tussenbalans extern salderen met veehouderijen | Rapport | Rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

30

91
Hoe wordt de financiering van de bossenstrategie verdeeld tussen de
overheid, provincies en Staatsbosbeheer?
Ik neem aan dat u met de overheid de Rijksoverheid bedoelt.
Voor bosuitbreiding binnen NNN (15.000 ha) is financiering geregeld via
het Natuurpact, waarvoor de middelen zijn overgeheveld naar het
Provinciefonds en via de algemene uitkering beschikbaar wordt gesteld
aan de provincies. Hierbij is de aanname is dat bos realisatie binnen NNN
deels budgetneutraal kan worden uitgevoerd door besparing op beheerskosten (bos vergt minder beheer dan grasland). Ook compensatie van bos
dat gekapt is binnen NNN zal grotendeels uit het Natuurpact worden
gefinancierd.
De bosuitbreiding buiten NNN (19.000) is onderdeel van de opgaven in
het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), waarvoor onder
andere financiering beschikbaar is via de gereserveerde middelen voor
het Transitiefonds Landelijk Gebied. Ook kan de bosuitbreiding deels
gefinancierd worden door middel van slimme functiecombinatie (denk
aan bos in combinatie met woningbouw) en private bijdragen (vanuit
koolstofcredits).
Staatsbosbeheer draagt als terreinbeherende organisatie bij aan beleidsdoelstellingen zoals de bossenstrategie en ontvangt hier vanuit verschillende organisaties financiering voor.
92
Hoe gaat u, gelet op het feit dat Nederland zich onder andere heeft
gecommitteerd aan het Global Biodiversity Framework in de context van
de Convention on Biological Diversity (CBD), binnen zowel de nationale
als internationale LNV-inzet sturen op het behoud van genetische
diversiteit? Hoe gaat de internationale LNV-inzet het behoud en het
versterken van inheemse en lokaal aanwezige agrobiodiversiteit (lokale
plantenrassen en voedselgewassen) borgen?
Nederland is Partij bij de CBD en het Nagoya Protocol voor implementatie
van het 3e doel van de CBD. Nederland zet zich binnen CBD en de VN
Voedsel-en Landbouworganisatie (FAO) actief in op het wereldwijde
behoud van biodiversiteit. Ook ondersteunt LNV informele consultaties
tussen regio’s en stakeholders op het gebied van toegang tot en delen van
de voordelen van het gebruik van genetische bronnen, en digitale
sequentie informatie over genetische bronnen (DSI). Zo werd in oktober
voor de 2e keer een DSI Retreat georganiseerd in Kijkduin, met key
onderhandelaars en private sector uit alle delen van de wereld. De
Nederlandse positie in de DSI onderhandelingen is erop gericht tot een
werkbare oplossing te komen, waarmee onderzoek en innovatie ten
behoeve van bijvoorbeeld voedselzekerheid en klimaatadaptatie niet
gehinderd wordt.
Voor een toekomstbestendige land- en bosbouw is diversiteit aan soorten
en rassen van groot belang. Daarom heeft LNV haar ondersteuning aan
het Centrum Genetische Bronnen Nederland (CGN) met ingang van vorig
jaar verhoogd. Hierdoor zal o.a. de capaciteit van de genenbank verdubbelen. CGN draagt bij aan behoud en vergroting van de genetische
diversiteit in gewassen, landbouwhuisdieren en bomen (agrobiodiversiteit) in Nederland, onder meer via het initiëren en ondersteunen van
activiteiten gericht op het behoud en het gebruik van traditionele
gewassen, variëteiten en huisdierrassen. CGN bewaart de variatie in
gewassen, landbouwhuisdieren en bomen en er wordt meer diversiteit op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

31

het veld en bij boeren gestimuleerd. Zo houden we ook in eigen land ons
biocultureel erfgoed in stand.
Internationaal vindt samenwerking plaats met CGIAR, een wereldwijd
samenwerkingsverband dat internationale organisaties verenigt die zich
bezighouden met onderzoek naar voedselzekerheid, en via het mondiale
LNV-raden netwerk. In verschillende Afrikaanse landen wordt op dit
moment bijvoorbeeld gewerkt aan het terugbrengen op de markt van
zogeheten «vergeten en ondergebruikte gewassen», die vaak veel beter
bestand zijn tegen de impact van klimaatverandering en veel voedingsstoffen bevatten.
LNV ondersteunt daarnaast ook de FAO-rapportages, uitgevoerd door
CGN, over de Nederlandse situatie met betrekking tot agrobiodiversiteit
(plant, bos, dier en aquatische genetische bronnen; Biodiversiteit voor
Voedsel en Landbouw).
93
Met welke industriële piekbelasters wordt op dit moment gesproken?
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is in gesprek met alle
ondernemers uit de basisindustrie die onder de aanpak piekbelasting
vallen.
Zie hierna het overzicht van de bedrijven en de stand van zaken van de
gesprekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

32

94
Met hoeveel industriële piekbelasters zijn harde afspraken gemaakt over
het terugdringen van de stikstofuitstoot en op welke termijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

33

Alle industriebedrijven opereren op basis van harde afspraken over onder
meer hoeveel stikstof ze maximaal mogen uitstoten. Die afspraken
worden geregeld aangescherpt, bijvoorbeeld omdat nieuwe technieken
beschikbaar zijn gekomen waarmee lagere maximale emissies mogelijk
zijn. Op deze manier is de NOx-uitstoot vanuit de industrie in 2022 met
79% afgenomen sinds 1990.
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat kan alleen op basis van
vrijwilligheid bindende afspraken maken over verdere reductiemaatregelen, bovenop de vergunningseisen. Gesprekken hierover lopen.
Medio februari zal de Kamer door de Minister van Economische Zaken en
Klimaat nader geïnformeerd worden over de stand van zaken via de
voortgangsbrief CO2-Maatwerkaanpak.
95
Hoeveel woningen kunnen nu niet worden gebouwd of zijn vertraagd
doordat de stikstofcrisis nog steeds niet is opgelost en in welke regio’s?
Een centraal overzicht van alle lopende (woning)bouwprojecten, of van de
voortgang daarvan, is niet beschikbaar. Het is daarom niet mogelijk om
een lijst op te stellen die op projectniveau inzicht geeft in de vraag waar er
door het vervallen van de bouwvrijstelling, of door andere oorzaken,
vertraging optreedt. In zijn algemeenheid kan wel gezegd worden dat
stikstof de woningbouwopgave niet op slot zet, maar wel een vertragend
en kostenverhogend effect heeft. Hoewel veel projecten te maken hebben
met stikstof, leert de ervaring dat er binnen projecten vaak een oplossing
wordt gevonden om ze doorgang te laten vinden, bijvoorbeeld door intern
of extern salderen, de inzet van schoon bouw materieel, of door gebruik te
maken van stikstofruimte uit het stikstofregistratiesysteem.
96
In welke regio’s spelen de grootste woningbouwproblemen door de
stikstofcrisis?
Woningbouwprojecten die zich in een straal van 25 kilometer van
stikstofgevoelige natuurgebieden bevinden, hebben in meer of mindere
mate te maken met de gevolgen van stikstof. De gevolgen laten zich
daarom in een groot deel van Nederland voelen. In het bijzonder rond de
Veluwe en de duingebieden in Noord- en Zuid-Holland zijn er uitdagingen
met betrekking tot stikstof.
97
Met welke hoeveelheid zal de stikstofdepositie teruggedrongen moeten
worden en op welke termijn om woningbouwprojecten op korte termijn
weer doorgang te kunnen laten krijgen?
In zijn algemeenheid geldt dat een snelle en blijvende reductie van de
stikstofemissies goed is voor de woningbouwopgave. Ten eerste
vermindert dit de druk op de natuur, waardoor deze kan herstellen en de
vergunningverlening weer op gang kan komen. Ten tweede is emissiereductie randvoorwaardelijk voor een eventuele vereenvoudiging in de
vergunningverlening. Zo oordeelde de Raad van State in de Porthosuitspraak dat de bouwvrijstelling niet kon worden gebruikt omdat het
onderliggende maatregelenpakket, en de effecten daarvan, te onzeker
waren.
De hoogte van de tijdelijke stikstofdepositie van een woningbouwproject
is afhankelijk van de kenmerken van het project (zoals omvang en het type
woningen) en de afstand tot het Natura 2000-gebied. Onderzoek van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

34

EIB geeft een indicatie van de omvang van de deposities van
woningbouw, en daarmee de benodigde stikstofdepositieruimte. Daarin
wordt gesteld dat 90% van de woningbouwprojecten minder dan 0,1
mol/ha/jaar aan stikstofdepositie in N2000-gebieden veroorzaakt.32
Daarnaast is het mogelijk dat er structurele stikstofdepositie plaatsvindt,
bijvoorbeeld als gevolg van mobiliteit van en naar de woonwijk. Een
woningbouwproject wordt vaak mogelijk gemaakt met mitigerende
maatregelen, zoals intern of extern salderen.
98
Met welke hoeveelheid zal de stikstofdepositie teruggedrongen moeten
worden en op welke termijn om de PAS-melders te legaliseren?
Het kabinet voelt een grote verantwoordelijkheid om zoveel mogelijk
PAS-meldingen zo spoedig mogelijk in vergunningen om te zetten. Om
PAS-melders te legaliseren moet de natuur op orde worden gebracht en
moet stikstofreductie beschikbaar zijn. Elk gebied heeft een eigen opgave.
Daardoor kan niet in generieke zin worden gesteld op welk moment met
hoeveel reductie legaliseren weer mogelijk is. Dit verschilt per gebied.
99
Welk percentage aan stikstofgevoelige natuur zit naar verwachting, op
basis van het huidige beleid, eind 2025 onder de Kritische depositiewaarde (KDW)?
Uit de Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2023 van het
RIVM33 blijkt dat de prognose voor 2025 is dat 29 procent van het
oppervlak aan stikstofgevoelige habitats binnen de Natura 2000-gebieden
onder de KDW zal zijn gebracht. Voor de prognose is gerekend met het
beleid dat tot 1 mei 2022 concreet was uitgewerkt. Dit betekent bijvoorbeeld dat de aanpak piekbelasting hierin niet is meegenomen.
100
Welk aandeel van de rode habitats en leefgebieden uit «Aanvulling op
«Herstelbaarheid van door stikstofdepositie aangetaste Natura 2000habitattypen: een overzicht», Tomassen et al, 2022» zit per 2025 onder de
KDW?
Via AERIUS Monitor kan per gebied worden bekeken wat de
overschrijding van de KDW is, ook voor de rode habitattypen en leefgebieden. De publicatie waarnaar de beantwoording van vraag 99 verwijst,
bevat geen specifieke analyse voor bepaalde (categorieën) van habitattypen of leefgebieden.
101
Met welke hoeveelheid zal de stikstofdepositie moeten worden teruggedrongen voor eind 2025 om de rode habitats en leefgebieden uit
«Aanvulling op «Herstelbaarheid van door stikstofdepositie aangetaste
Natura 2000- habitattypen: een overzicht», Tomassen et al, 2022» onder de
KDW te krijgen?
Dit is afhankelijk van zowel de kritische depositiewaarde (KDW) van het
betreffende habitat als de achtergronddepositie op de betreffende locatie.
De reductie die hiervoor nodig zou zijn verschilt dus per locatie: op

32

Economisch Instituut voor de Bouw, Effecten wegvallen
Bouwvrijstelling Onderzoek naar de effecten van het wegvallen van de bouwvrijstelling voor
de nieuwbouw van woningen, februari 2023.
33
Kamerstuk 33 576, nr. 358

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

35

sommige locaties is geen aanvullende reductie nodig en op andere
locaties vraagt dit een zeer forse reductie.
102
Hoeveel mol/ha/jaar reductie wordt voor eind 2025 van de aanpak
piekbelasting verwacht?
De aanpak piekbelasting is gebaseerd op vrijwilligheid. Een aantal
regelingen die onder de aanpak vallen is nog niet gereed, zoals die ter
stimulering van innovatie of voor de financiële ondersteuning van
verplaatsing, of zal pas over enkele maanden open worden gesteld zoals
de regeling voor extensiveren. Een verwachte opbrengst qua reductie
stikstof is daarom nu niet te geven.
Pas op het moment dat meer zekerheid bestaat over het aantal en het
soort veehouderijlocaties (zoals ligging ten opzichte van overbelaste en
voor stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, sector en omvang) dat
daadwerkelijk overgaat tot definitieve en onherroepelijke beëindiging of
zijn bedrijfsvoering aanpast is het mogelijk om tot een onderbouwde
prognose te komen over wat de regelingen minimaal en maximaal
opleveren aan reductie. Wel kan worden gezegd dat het aantal ondernemingen dat interesse heeft getoond in de Lbv-plus tot nu toe bemoedigend is te noemen. Zodra er meer zekerheid is over hun daadwerkelijke
deelname, en daarmee iets gezegd kan worden over de opbrengst, zal de
Minister voor Natuur en Stikstof u informeren.
103
Hoeveel mol/ha/jaar reductie wordt voor eind 2030 van de aanpak
piekbelasting verwacht?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 102.
104
Op welke termijn b voornemens om aan de slag te gaan met «normeren
en beprijzen» van de sector?
Het demissionaire kabinet heeft aangekondigd om in te zetten op
aanvullend normerend en beprijzend instrumentarium om zo gericht te
sturen op het geborgd reduceren van emissies. Op dit moment wordt
onder andere op basis van het IBO Klimaat34 en het Rapport normeren en
beprijzen stikstof35 verkend welke normerende en beprijzende maatregelen kunnen bijdragen aan de reductieopgave voor de veehouderij in
2030. Het is aan een nieuw kabinet om te besluiten welke maatregelen
worden genomen.
In de rapporten van ABD en IBO Klimaat zijn ook verschillende suggesties
gedaan voor vormen van emissierechten of een emissieheffing op de
langere termijn. Dit kan passen bij de ambitie om op langere termijn de
omslag te maken naar doelsturing, waarbij de ondernemer zelf aan het
stuur zit. Daarbij geldt dat dit opties zijn voor de langere termijn en dat in
de tussentijd via middelsturing gestuurd zal blijven moeten worden op het
fors reduceren van emissies. Momenteel wordt in kaart gebracht welke
stappen er genomen moeten worden om een dergelijke omslag te maken.
Het ABD-rapport doet hierbij de inschatting dat implementatie 5–6 jaar zal
kosten. Het is aan een nieuw kabinet om hierover te besluiten.

34
35

Kamerstuk 32 813, nr. 1177
Kamerstuk 35 334, nr. 61

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

36

105
Welke generieke maatregelen kunt u inzetten om alsnog de wettelijke
omgevingswaarde voor 2025 te behalen?
Er ligt nog een flinke opgave om het wettelijke doel voor 2025 te halen,
mede omdat is gebleken dat delen van de Nederlandse natuur nóg
gevoeliger zijn voor stikstof dan we dachten. Op korte termijn worden
diverse maatregelen genomen die naar verwachting leiden tot
emissiereductie.
De maatregelen die staan opgenomen in de derogatiebeschikking leiden
tot een significante afname van veldemissies van ammoniak voor 2025.
Daarnaast werken de provincies nu concrete maatregelpakketten uit die
bij kunnen dragen aan emissiereductie. Ook is er veel animo voor de
beëindigingsregelingen Lbv en Lbv-plus en de opbrengsten hiervan
kunnen bijdragen aan de doelstelling van 2025.
Daarnaast geldt dat een volgend kabinet door het stellen van heldere
normen en kaders voor de langere termijn ook de aantrekkelijkheid van
stimulerend instrumentarium op kortere termijn kan vergroten en op die
manier beweging in gang kan brengen. De rapporten IBO klimaat en het
Rapport normeren en beprijzen stikstof geven hiervoor handvatten.
Besluitvorming hierover is aan een volgend kabinet.
106
Welke generieke maatregelen kunt u inzetten om de stikstofuitstoot op
korte termijn significant terug te dringen?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 105.
107
In welke mate zijn de provincieplannen concreet genoeg om voor
financiering in aanmerking te komen?
Provincies hebben in juli 2023 met hun gebiedsprogramma’s de eerste
concrete maatregelpakketten ingediend bij het Rijk. Er zijn -gegeven de
verschillende opgaven en omstandigheden- vanzelfsprekend verschillen
in de mate van concreetheid in de plannen van provincies. Het algemene
beeld is dat provincies een eerste invulling maken van hoe zij van plan zijn
in de komende jaren de aanpak voor regionale doelen in te vullen en te
bereiken. De provincies geven ook aan hoe zij dit in samenhang willen
doen met de gestelde structurerende keuzes en doorlopende gebiedsprocessen. Op meerdere onderdelen is uitwerking van de gebiedsprogramma’s nodig, bijvoorbeeld een nadere ruimtelijke invulling (wat komt
waar en wanneer), kostenonderbouwing, en financiële dekking.
De ingediende maatregelpakketten bevatten maatregelen gericht op
prioritaire gebieden en maatregelen die onderbouwd bijdragen aan de
realisatie van de NPLG-doelen. In het laatste kwartaal van 2023 en het
eerste kwartaal 2024 worden diverse provinciale maatregelen die in juli
2023 zijn ingediend beoordeeld door kennisinstellingen. Dit zijn maatregelen waarvan we verwachten dat deze een grote kans hebben om voor
financiering aanmerking te komen. Provincies zijn gevraagd om in 2024
verbeterde versies van hun maatregelpakketten in te dienen. Het Rijk
vraagt provincies de inzichten uit de adviezen van de kennisinstellingen
en het tussentijds beeld van het Rijk hierin mee te nemen. Het kabinet is
voornemens om op basis van het positieve advies van de kennisinstellingen een nota van wijziging in te dienen bij Uw Kamer voorafgaand aan
de begrotingsbehandeling voor deze eerste maatregelpakketten. Op basis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

37

van een integrale beoordeling besluit de Minister voor Natuur en Stikstof
vervolgens, samen met de bewindspersonen van LNV, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en IenW, welke maatregelpakketten daadwerkelijk voor financiering in aanmerking komen. Het gaat om starten met de
uitvoering waar het kan, en tegelijkertijd doorwerken aan gebiedsprogramma’s en maatregelpakketten waar het nodig is. Op deze manier
kunnen we nu al de gebieden en de boeren daarin helpen met perspectief,
en benutten we het draagvlak en de energie die er aanwezig is.
108
Hoeveel emissie- en depositiereductie leveren de provincieplannen op
voor eind 2025 en eind 2030?
Rijk en provincie zijn samen verantwoordelijk om emissie- en depositiereductie te realiseren. De concept provinciale gebiedsprogramma’s,
ingediend rond 1 juli 2023, schetsen een eerste beeld hoe provincies de
provinciale doelen willen gaan halen, waaronder emissie- en depositiereductie. Omdat de provinciale gebiedsprogramma’s nog een verdere
uitwerkingsslag vragen, is op dit moment nog niet aan te geven worden
hoeveel emissie- en depositiereductie de provinciale plannen voor eind
2025 en eind 2030 opleveren. Een deel van de concept gebiedsprogramma’s is uitgewerkt naar eerste maatregelpakketten. Kennisinstellingen voeren hier momenteel een analyse op uit. Maatregelen die naar
verwachting relatief makkelijk een bijdrage leveren aan het realiseren van
de doelen van het NPLG zouden zo snel mogelijk moeten kunnen starten
om tot de gewenste effecten te komen. Hiervoor zijn wel middelen om
deze maatregelen te financieren benodigd.
109
In welke mate wordt in deze provinciale plannen geleund op technische
innovaties?
Omdat de provinciale gebiedsprogramma’s nog verder uitgewerkt en
verbeterd worden is een definitief beeld in dit stadium nog niet te geven.
Uit de eerste concept gebiedsprogramma’s komt het beeld van een mix
van maatregelen naar voren, waar technische innovaties onderdeel van
zijn. Bij technische innovaties zetten provincies over het algemeen in op
management- en innovatiemaatregelen voor stikstofreductie en methaanreductie zoals mestvergisters.
110
Op welke termijn kan er naar verwachting al geld uit het Transitiefonds
beschikbaar worden gesteld voor deze plannen? Om welk bedrag gaat
het?
Het kabinet is voornemens om op basis van het positieve advies van de
kennisinstellingen over de eerste maatregelpakketten een nota van
wijziging op de LNV-begroting bij uw Kamer in te dienen, voorafgaand
aan de begrotingsbehandeling eind januari 2024. Voor de beantwoording
van deze vraag verwijs ik u ook naar de beantwoording van vraag 55.
Zolang er geen besluit is genomen over de Tijdelijke wet Transitiefonds
zullen middelen via de LNV-begroting moeten lopen en aansluiten op het
reguliere begrotingsproces. Provincies zijn gevraagd om in de periode van
15 januari t/m 1 april 2024 verbeterde maatregelpakketten in te dienen. Na
een integrale beoordeling van deze maatregelpakketten, zal de Minister
voor Natuur en Stikstof in overeenstemming met betrokken bewindspersonen besluiten voor welke maatregelpakketten middelen beschikbaar
worden gesteld. Met inachtneming van bovenstaande proces zal zo snel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

38

mogelijk een besluit genomen worden over het toekennen van middelen
aan de provincies voor de eerste maatregelpakketten.
111
Hoe wordt op dit moment concreet bijgestuurd en geïntensiveerd op de
maatregelen uit de structurele aanpak stikstof?
In het programma stikstofreductie en natuurverbetering zijn tussendoelen
geformuleerd. Wanneer een maatregel het tussendoel niet behaald, vindt
er bijsturing plaats.
Hoewel er structureel is bijgestuurd, kan naar verwachting niet worden
voorkomen dat het oorspronkelijke pakket minder reductie oplevert.
Hiertoe heeft het demissionaire kabinet, ook mede het advies van Remkes
de aanpak piekbelasting gepresenteerd.
Begin 2024 komt het PBL met een nieuwe doorrekening van het structurele pakket maatregelen. Deze doorrekening wordt benut om de
voortgang van het maatregelen pakket richting te geven.
112
Hoeveel mol/ha/jaar aan stikstofreductie wordt er realistisch gezien bereikt
met de structurele aanpak stikstof voor eind 2025?
Het structurele pakket stikstof is in 2020 door het PBL doorgerekend met
een bandbreedte van 103–180 mol reductie in 2030. Voor 2025 is er
toentertijd geen doorrekening gemaakt.
Het huidige groeipad betreft een ambtelijke inschatting op basis van de
voortgang van de implementatie en de verwachting is dat dit eind 2025
tussen de 42 en de 56 mol reductie oplevert. Dit is in de Kamerbrief van
30 juni 2023 aan de Tweede Kamer gecommuniceerd.36
Het consortium van PBL, RIVM en WUR verzorgt de tweejaarlijkse
monitoringsrapportage. De eerste versie hiervan staat gepland voor Q1
2024. Een actuelere weergave van de stikstofreductie wordt dan voorzien.
113
Hoeveel geld is er in 2023 besteed van begrote bedrag voor de nationale
grondbank?
In 2023 zijn geen aankopen gedaan door de Nationale Grondbank.
114
Welke verklaring kan hiervoor worden gegeven, indien er sprake is van
onderbesteding?
De Nationale Grondbank is ondersteunend aan de gebiedsprocessen,
waarvan de provincies regisseur zijn, en ondersteunend aan de aanpak
piekbelasting.
Een aantal provincies verkent met de Nationale Grondbank enkele
aankoopmogelijkheden door inzet van de Nationale Grondbank. Tot op
heden zijn er geen aankoopverzoeken geweest die al tot een aankoop via
de Nationale Grondbank hebben geleid. Naast de mogelijkheid tot
aankopen door inzet van de Nationale Grondbank kopen provincies op
eigen gezag en met eigen financiële middelen gronden aan.

36

Kamerstuk 35 334, nr. 260

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

39

Na openstelling van de landelijke beëindigingsregelingen, op 3 juli 2023,
hebben agrarisch ondernemers en hun adviseurs diverse informatieve
vragen gesteld over de werking van de Nationale Grondbank. Net zoals
deelname aan die regelingen vrijwillig is, is ook het verkopen van gronden
vrijwillig. Bovendien heeft de agrariër de keuze om de gronden te
verkopen aan een andere partij dan de Nationale Grondbank. Vooralsnog
heeft de openstelling van de beëindigingsregelingen niet geleid tot
aankopen door de Nationale Grondbank.
Naar verwachting zal de Nationale Grondbank de komende jaren,
naarmate de gebiedsprocessen vorderen en gebiedsplannen concreter
worden, vaker worden ingezet voor grondaankopen.
115
Welke nieuwe en bestaande instrumenten zijn door het team Grondbeleid
in kaart gebracht?
Team Grondbeleid heeft de nieuwe en bestaande instrumenten voor
Grondbeleid geïnventariseerd en in drie categorieën ingedeeld.
Beschikbaarheid van grond
− Afwegingskader behoud goede landbouwgronden (bestaand)
− Instructieregels (bestaand)
− Projectbesluit / nationaal belang (bestaand)
− Hoofdstructuur landbouw en natuur (verkenning)
Toegang tot grond
− Onteigening (bestaand)
− Wet voorkeursrecht (bestaand en uitbreiding)
− Wettelijke herverkaveling (bestaand)
− Vrijwillige kavelruil (bestaand)
− Verwerven / Nationale Grondbank (bestaand)
− Pachtwet (bestaand)
− Herwaardering (nieuw instrument in ontwikkeling)
− Voorkeursverlening (nieuw, generiek toepasbare oplossing in
ontwikkeling)
− Uitgifte van gronden (bestaand)
− Anti-speculatie (nieuw, in ontwikkeling)
Gebruik van grond
− Bewustwording en kennis
• SABE subsidie (bestaand)
− Stimulering door subsidies
• Subsidie beperkingen flexibel
- GLB (bestaand)
- ANLb (bestaand)
- Ecoregeling (bestaand)
• Grondverwerving (bestaand)
• Subsidie beperkingen permanent
- Zelfrealisatie / SKNL (bestaand)
– Normen en regelgeving
• Nadeelcompensatie (bestaand)
• Planschadevergoedingen (bestaand)
• Mestwetgeving (bestaand)
• Wet bodembescherming (bestaand)
• Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (bestaand)
116
Hoeveel agrarische bedrijven staan er momenteel te koop?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

40

De Nationale Grondbank is een ondersteunend instrument en werkt
primair op verzoek van de provincies. Het Ministerie van LNV doet dan
ook zelf geen actieve marktverkenning ten behoeve van de inzet van de
Nationale Grondbank. Er is daarom bij de Nationale Grondbank geen
beeld van het aantal agrarische bedrijven dat op enig moment te koop
staat.
117
Welke inspanningen gaat het team Grondbeleid verrichten om in 2024
grond van stoppende boeren te kopen?
De Nationale Grondbank werkt primair op verzoek van de provincies, in
kader van realisatie van het Nationaal Programma Landelijk Gebied
(NPLG). De inspanningen van de Nationale Grondbank zijn daarnaast, als
ondersteunend instrument aan de Lbv en Lbv-plus afhankelijk van het
aanbod van de boeren zelf: zij kunnen hun gronden te koop aanbieden
aan de Nationale Grondbank, waarna die het aanbod in behandeling
neemt. De Nationale Grondbank heeft overigens geen aankoopverplichting, het is dus niet gezegd dat het in behandeling nemen ook zal
leiden tot een daadwerkelijke aankoop.
In 2024 zal meer bekendheid worden gegeven aan de Nationale
Grondbank. Dit gebeurt door samenwerking met de andere overheden en
inzet van communicatiemiddelen als een website37.
118
Hoeveel grondaankopen zullen er naar verwachting in 2024 worden
gedaan?
De Nationale Grondbank werkt primair op verzoek van de provincies. De
hoeveelheid grond die zal worden aangekocht, is daarom afhankelijk van
het aantal aankoopverzoeken (o.a. in relatie tot de beëindigingsregelingen
Lbv en Lbv-plus). Vanzelfsprekend speelt ook het aanbod van landbouwgronden een belangrijke rol. Daarnaast hangt het aantal grondaankopen
samen met voortgang van de gebiedsplannen en de door provincies in te
zetten realisatie- en verwervingsstrategie. Dit alles maakt het moeilijk om
vooraf het aanbod, omvang in hectares en euro’s, van toekomstige
aankopen in te schatten.
119
Welk budget is er in 2024 begroot voor de nationale grondbank?
Voor 2024 is een budget van € 100 miljoen beschikbaar voor aankopen
door de Nationale Grondbank. Daarnaast geldt voor deelnemers aan de
Lbv en Lbv-plus dat zij, op de locatie waar de veehouderij definitief en
onherroepelijk wordt beëindigd, een andere economische activiteit (niet
zijnde veehouderij) mogen starten die maximaal een 15% van de
oorspronkelijk ammoniakemissie veroorzaakt. Hiermee is een blijvende
emissiereductie vanaf de betreffende locatie geborg. Bovendien moeten
deelnemers aan de Lbv en Lbv-plus hun productierecht (varkens-,
pluimvee- en fosfaatrecht) laten doorhalen, waarmee een blijvende krimp
van de veestapel en daarmee van de ammoniakemissie en stikstofdepositie is gewaarborgd.
120
Hoe wordt voorkomen dat de milieuwinst door de Lbv-plus regeling weer
teniet wordt gedaan doordat elders (in de buurt) nieuwe emissies worden
vergund of latente ruimte wordt gebruikt?
37

Levend landschap | Nationale Grondbank

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

41

Vergunningverlening in de buurt van deelnemers aan de Lbv-plus moet
aan dezelfde voorwaarden voldoen als elders, wat betekent dat vergunningverlening zeer beperkt zal zijn. Voor de omgang met latente ruimte
verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 86.
121
Kan er meer informatie worden geven over de schadeclaims van de
PAS-melders?
In beginsel kan elke PAS-melder die door het onverbindend verklaren van
de PAS- vrijstelling schade ondervindt, een verzoek tot schadevergoeding
indienen. In hoeverre de Staat daadwerkelijk voor de schade aansprakelijk
is, valt vooraf niet vast te stellen. Dat zal per geval moeten worden
beoordeeld en is afhankelijk van de verschillende vereisten voor schadeplichtigheid bij onrechtmatige daad. De Commissie schadevergoeding
PAS-melders is ingesteld om de claims te beoordelen en de Minister voor
Stikstof en Natuur over de afhandeling daarvan te adviseren. PAS-melders
die menen recht te hebben op een schadevergoeding, kunnen met de
benodigde bewijsstukken een vergoeding aanvragen via
schadeclaims.pasmeldingen@minlnv.nl. De commissie stelt een
werkwijze vast die meer duidelijkheid kan bieden over de procedures en
uitgangspunten.
Er zijn op dit moment bij het schadeloket een aantal claims ingediend en
enkele verzoeken om informatie gedaan. De afhandeling daarvan loopt
nog.
122
Bent u nog voornemens om een toekomstbrief landbouw te schrijven als
gevolg van de beëindiging van onderhandelingen over het landbouwakkoord?
Op 19 september jl.38 heb ik de Kamer gemeld welke stappen ik de
komende tijd nog zal zetten om te zorgen dat de transitie in de landbouw
ondanks de demissionaire status van het kabinet zo min mogelijk
vertraging oploopt. Het is echter goed gebruik dat een demissionair
kabinet zich beperkt in het formuleren van beleidsvoorstellen waarvan het
aannemelijk is dat een nieuw kabinet en de nieuwe Tweede Kamer hier
richting aan zullen willen geven. Daarom ben ik niet voornemens om nog
een brief te sturen over de toekomst van de landbouw.
123
Wordt er bij de Europese herziening van de verordening inzake de
bescherming van dieren bij het doden gesproken over het toestaan van
reversibele bedwelmingsmethoden die in andere landen al succesvol
worden gebruikt, zoals het niet-penetrerend penschiettoestel en wat is de
inzet van Nederland hierbij?
De bedwelmingsmethoden die nu zijn toegestaan, volgen uit de huidige
Europese verordening 1099/2009 inzake de bescherming van dieren bij het
doden en zijn opgenomen in Bijlage I van diezelfde verordening. Een
methode wordt in de verordening niet als reversibel aangeduid, maar
sommige methodes worden gekenmerkt als «eenvoudige bedwelming»,
waaronder de in de vraagstelling opgenomen methode (niet-penetrerend
penschiettoestel). Deze methoden dienen zo spoedig mogelijk te worden
gevolgd door een methode die de dood garandeert.

38

Kamerstuk 30 252, nr. 128

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

42

In de aanloop naar de voorstellen van de Europese Commissie voor
herziening van de EU-dierenwelzijnsregelgeving, waaronder de herziening
van de Europese verordening 1099/2009, is onder meer gesproken over
actuele wetenschappelijke inzichten over bedwelmingsmethodes.
Nederland wil dat bijlage I herzien wordt op basis van deze laatste
wetenschappelijke inzichten39. Ik zal deze inzet continueren zodra de
Commissie met voorstellen komt voor aanpassing van de verordening.
124
Welk percentage van de varkens wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter Levenkeurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met twee
sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel varkens gaat dit?
Ik beantwoord deze vraag eerst in algemene zin voor diverse diercategorieën, om daarmee een totaalbeeld te geven van de gegevens die
beschikbaar zijn. Vervolgens geef ik een dierspecifiek antwoord, dat wil
zeggen bij deze vraag met betrekking tot varkens.
Algemeen
Voor de gegevens over het aantal dieren dat in Nederland gehouden
wordt en het aantal dieren dat in een biologisch houderijsysteem
gehouden wordt, biedt de website De Staat van Landbouw, Natuur en
Voedsel40 inzicht. De gegevens zijn afkomstig uit de CBS-landbouwtelling.
Op dit moment is voor het jaar 2022 een volledig beeld te geven. Het jaar
2023 is gebaseerd op voorlopige cijfers. Ik baseer me in mijn antwoord
daarom op de situatie van het jaar 2022. Onderstaande tabel geeft een
overzicht voor de diercategorieën fokzeugen, leghennen, melkgeiten,
melkkoeien, vleeskalveren, vleeskuikens en vleesvarkens. De tabel geeft
de aantallen dieren per diercategorie weer dat in een biologisch houderijsysteem wordt gehouden en dat in totaal wordt gehouden in Nederland.
In de vierde kolom geeft de tabel het daaruit resulterende percentage
dieren weer dat in een biologisch houderijsysteem wordt gehouden.
Diercategorie

Aantal dieren in een
biologisch houderijsysteem

Aantal dieren in
Nederland

% gehouden in een
biologisch houderijsysteem

Fokzeugen
Leghennen
Melkgeiten
Melkkoeien
Vleeskalveren
Vleeskuikens
Vleesvarkens

8.989
2.679.582
43.201
48.000
342
160.655
56.491

787.886
33.015.462
488.652
1.570.673
1.042.402
45.903.334
5.155.624

1,14%
8,12%
8,84%
3,06%
0,03%
0,35%
1,10%

Data over 2022 (Bron: De Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

Voor een antwoord op de vraag hoeveel dieren in een houderijsysteem
met één, twee of drie sterren van het Beter Leven keurmerk (BLk) van de
Dierenbescherming worden gehouden baseer ik mij op de rapportage van
Stichting Beter Leven keurmerk (SBLk). Het betreft een privaat keurmerk,
en de gegevens over aantallen dieren gehouden onder het keurmerk
worden verzameld, beheerd en gepubliceerd door SBLk. Omdat het om
een privaat keurmerk gaat, worden deze getallen niet door de overheid
bijgehouden. SBLk heeft op haar website41 een presentatie van een in
39

Kamerstuk 28 286, nr. 1255
https://www.staatvanlandbouwnatuurenvoedsel.nl/
41
https://beterleven.dierenbescherming.nl/zakelijk/stakeholderbijeenkomst/
40

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

43

2023 gehouden stakeholderbijeenkomst geplaatst met daarin informatie
over het aantal dieren gehouden onder het BLk. SBLk presenteert cijfers
over 2023, gebaseerd op schattingen van deelnemende slachterijen. Zij
maakt daarin geen onderscheid tussen één, twee of drie sterren. Tevens is
het relevant te vermelden dat de gerapporteerde aantallen niet enkel in
Nederland gehouden dieren betreft; een (klein) deel van de Beter Leven
keurmerkhouders is gevestigd in andere landen. Om die reden is het niet
mogelijk om het percentage in Nederland gehouden dieren met keurmerk
te bepalen.
Diercategorie

Aantal dieren gehouden in een houderijsysteem met één, twee of
drie sterren van het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming

Kalkoenen
Kalveren
Konijnen
Leghennen
Melkrunderen
Varkens
Vleeskuikens
Vleesrunderen

300 duizend
50 duizend
60 duizend
5,9 miljoen
3 duizend
3,8 miljoen
117 miljoen
31 duizend

Data over 2023 (Bron: Stichting Beter Leven keurmerk)

Varkens
Het aantal varkens dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
gehouden werd is onder te verdelen in fokzeugen (8.989 dieren) en
vleesvarkens (56.491 dieren). Het percentage varkens dat in 2022 in een
biologisch houderijsysteem werd gehouden is voor beide diercategorieën
circa 1%. Het aantal varkens dat in 2023 gehouden werd in een houderijsysteem met één, twee of drie sterren van het Beter Leven keurmerk van
de Dierenbescherming is 3,8 miljoen.
125
Welk percentage van de koeien, gehouden voor de productie van vlees,
wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem
met één ster van het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in
een houderijsysteem met twee sterren, met drie sterren en biologisch en
om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Vleesrunderen
De vraag ziet op het aantal en percentage koeien gehouden voor de
productie van vlees. Ik heb dit geïnterpreteerd als het aantal en
percentage vleesrunderen. De Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel
geeft geen gegevens over in 2022 in Nederland gehouden vleesrunderen
in een biologisch houderijsysteem. Het aantal vleesrunderen dat in 2023
gehouden werd in een houderijsysteem met één, twee of drie sterren van
het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming is 31.000.
126
Welk percentage van de koeien, gehouden voor de productie van melk,
wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

44

met één ster van het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in
een houderijsysteem met twee sterren, met drie sterren en biologisch en
om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Melkkoeien
Het aantal melkkoeien dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
gehouden werd is 48.000. Het percentage melkkoeien dat in 2022 in een
biologisch houderijsysteem werd gehouden is circa 3%. Het aantal
melkrunderen dat in 2023 gehouden werd in een houderijsysteem met
één, twee of drie sterren van het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming is 3 duizend.
127
Welk percentage van de kalfjes wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter Levenkeurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met twee
sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel varkens gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Vleeskalveren
De vraag ziet op het aantal en percentage kalfjes. Ik heb dit geïnterpreteerd als het aantal en percentage vleeskalveren. Het aantal vleeskalveren
dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem gehouden werd is 342. Het
percentage vleeskalveren dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
werd gehouden is lager dan 1%. Het aantal kalveren dat in 2023 gehouden
werd in een houderijsysteem met één, twee of drie sterren van het Beter
Leven keurmerk van de Dierenbescherming is 50 duizend.
128
Welk percentage van de kippen, gehouden voor de productie van vlees,
wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem
met één ster van het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in
een houderijsysteem met twee sterren, met drie sterren en biologisch en
om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Vleeskuikens
Het aantal vleeskuikens dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
gehouden werd is 160.655. Het percentage vleeskuikens dat in 2022 in een
biologisch houderijsysteem werd gehouden is lager dan 1%. Het aantal
vleeskuikens dat in 2023 gehouden werd in een houderijsysteem met één,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

45

twee of drie sterren van het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming is 117 miljoen.
129
Welk percentage van de kippen, gehouden voor de productie van eieren,
wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem
met één ster van het Beter Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in
een houderijsysteem met twee sterren, met drie sterren en biologisch en
om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Leghennen
Het aantal leghennen dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
gehouden werd is 2.679.582. Het percentage leghennen dat in 2022 in een
biologisch houderijsysteem werd gehouden is circa 8%. Het aantal
leghennen dat in 2023 gehouden werd in een houderijsysteem met één,
twee of drie sterren van het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming is 5,9 miljoen.
130
Welk percentage van de geiten wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter Levenkeurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met twee
sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Melkgeiten
Het aantal melkgeiten dat in 2022 in een biologisch houderijsysteem
gehouden werd is 43.201. Het percentage melkgeiten dat in 2022 in een
biologisch houderijsysteem werd gehouden is circa 9%. Voor de geitenhouderij heeft Stichting Beter Leven keurmerk geen gegevens opgenomen
in haar rapportage, omdat daar ook geen criteria voor zijn.
131
Welk percentage van de schapen wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter Levenkeurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met twee
sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

46

Schapen
De Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel geeft geen gegevens over in
2022 in Nederland gehouden schapen in een biologisch houderijsysteem.
Voor de schapenhouderij heeft Stichting Beter Leven keurmerk geen
gegevens opgenomen in haar rapportage, omdat daar ook geen criteria
voor zijn.
132
Welk percentage van de konijnen wordt gehouden in gangbare houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter Levenkeurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met twee
sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel dieren gaat dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Konijnen
Er werden in 2022 geen konijnen in Nederland gehouden in een biologisch houderijsysteem. Het aantal konijnen dat in 2023 gehouden werd in
een houderijsysteem met één, twee of drie sterren van het Beter Leven
keurmerk van de Dierenbescherming is 60 duizend.
133
Welk percentage van de kalkoenen wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met
twee sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel dieren gaat
dit?
Algemeen
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u eerst naar de
beantwoording van vraag 124, waarin ik in algemene zin voor de diverse
diercategorieën, een beeld geef van de gegevens die beschikbaar zijn.
Kalkoenen
Er werden in 2022 geen kalkoenen in Nederland gehouden in een
biologisch houderijsysteem. Het aantal kalkoenen dat in 2023 gehouden
werd in een houderijsysteem met één, twee of drie sterren van het Beter
Leven keurmerk van de Dierenbescherming is 300 duizend.
134
Wat is de laatste stand van zaken met betrekking tot het onderzoek naar
short pulse ultrahigh current (SPUC) als bedwelmingsmethode?
Uit recente onderzoeksresultaten in België blijkt dat bedwelming met
SPUC nog niet als commerciële bedwelmingsmethode kan worden
gezien. In Australië zal mogelijk verder onderzoek gaan plaatsvinden naar
deze bedwelmingsmethode.
135
Welk percentage van de varkens is gehuisvest in stallen waar het voeren,
de watervoorziening en de luchtventilatie volautomatisch is geregeld, de
zogenoemde volautomatische stallen, en om hoeveel varkens gaat dit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

47

Deze gegevens worden niet vastgelegd.
136
Hoeveel varkens worden er per jaar naar Nederland geïmporteerd, vanuit
welke landen en met welk doel?
Er zijn ongeveer 77.000 varkens uit andere EU-lidstaten naar Nederland
verplaatst. Het belangrijkste doel was het verder houden van deze dieren.
De belangrijkste herkomstlanden waren Duitsland, Denemarken en België.
Vanuit landen buiten de EU zijn geen varkens geïmporteerd.
137
Hoeveel varkens worden er per jaar geëxporteerd, naar welke landen en
met welk doel?
In 2023 zijn (tot 1 december) ongeveer 6,8 miljoen varkens naar andere
EU-lidstaten verplaatst. De belangrijkste landen waren Duitsland, Spanje
en België. De bestemming was zowel voor het verder houden van de
dieren als voor de slacht.
In 2023 zijn ongeveer 5.700 varkens geëxporteerd naar landen buiten de
EU, o.a. Albanië en Bosnië en Herzegovina met fokkerij en/of gebruik als
doel.
138
Bij hoeveel biggen wordt het staartje afgebrand of afgeknipt per jaar?
Naar schatting 1% van de biggen in de Nederlandse varkenshouderij
wordt niet gecoupeerd. Dit betekent dat jaarlijks bij ruim 27 miljoen
biggen de staart wordt gecoupeerd.
In mijn brief van 4 november 2022 (Kamerbrief 28 286 nr. 1265) heb ik
aangegeven dat ik als alternatief voor amendement op artikel 2.1 Wet
dieren regelgeving zal opstellen gericht op het onder andere het uitfaseren dan wel maximaal inperken van ingrepen (waaronder het couperen
van varkensstaarten) die dienen om dieren aan te passen aan het
houderijsysteem.
139
Bij hoeveel biggen worden de tandjes gevijld per jaar?
Het is mij niet bekend bij hoeveel biggen de tandjes worden gevijld.
Gegevens hierover worden niet (centraal) geregistreerd.
140
Hoeveel biggen worden nog gecastreerd per jaar?
Volgens de laatste mij bekende gegevens wordt 35% van de beerbiggen
gecastreerd. Omgerekend betreft dit circa 4,9 miljoen beerbiggen.
141
Hoeveel biggen zijn er levend geboren in 2022?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 144.
142
Hoeveel biggen zijn doodgeboren in 2022?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

48

Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 144.
143
Hoeveel biggen zijn binnen zeven dagen na de geboorte gestorven in
2022?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 144.
144
Hoeveel biggen zijn binnen zes maanden na de geboorte gestorven in de
stallen in 2022?
Varkens worden niet individueel geïdentificeerd en geregistreerd. Dit
betekent dat er geen geboorten of leeftijden van varkens worden
vastgelegd. Bovenstaande vragen zijn dus niet te beantwoorden. Wel
wordt de afvoer van dode varkens per diercategorie geregistreerd.
Op basis van de RVO-rapportage Dierregistraties over 2022 kan ik uw
Kamer informeren dat voor dat jaar de sterfte is gemeld van 3.870.528
biggen in het I&R-systeem.
Ik zet me in om de zorg voor jonge dieren (inclusief sterfte) inzichtelijk te
maken. In 2022 heb ik u geïnformeerd dat ik de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa) financier om een monitor en benchmarksystematiek te
ontwikkelen voor de zorg van jonge dieren.42 Doel daarvan is het
verkrijgen van een objectief beeld van de zorg van jonge dieren in de
Nederlandse varkens-, melkgeiten-, en melkveesector, inclusief geborgde
gegevens over de sterfte. Ik zal u hierover in het eerste kwartaal van 2024
nader informeren naar aanleiding van de uitvoering van motie van het
voormalige lid Vestering43 voor een plan van aanpak om sterfte bij jonge
dieren (inclusief biggen) te verminderen. In december 2023 heb ik u
geïnformeerd hoe ik deze motie zal uitvoeren en welke elementen het Plan
van Aanpak zal bevatten.44 Naast de reeds genoemde benchmarksystematiek, ontwikkelen sectoren diverse instrumenten die houders en hun
dierenarts op het bedrijf kunnen benutten om de zorg voor het jonge dier
te verbeteren. De varkenssector werkt bijvoorbeeld samen met de
Gezondheidsdienst voor Dieren aan een «vitale big box», die concrete
hulpmiddelen voor zeugenhouders bevat om de zorg voor biggen te
verbeteren. Ik zal u hierover nader informeren via het toegezegde Plan van
Aanpak.
145
Wat was in 2022 het gemiddelde aantal biggen dat een zeug in de
Nederlandse varkenshouderij per worp krijgt?
In 2022 kreeg een zeug gemiddeld 15,8 levend geboren biggen per jaar.
146
Wat was in 2022 de gemiddelde verwachtte transporttijd, inclusief
eventuele rusttijd, van geëxporteerde Nederlandse zeugen naar Kroatië?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 147.

42

Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 21
Kamerstuk 36 200 XIV, nr. 71
44
Kamerstuk 28 286, nr. 1285
43

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

49

147
Wat was in 2022 de maximale transporttijd, inclusief eventuele rusttijd,
van geëxporteerde Nederlandse zeugen naar Kroatië?
Bij de export van varkens is geen onderscheid te maken naar het aandeel
zeugen. In 2022 zijn ruim 200 varkenstransporten van Nederland naar
Kroatië gegaan. Uit de aantallen varkens per transport valt daarbij af te
leiden dat het bij meer dan 90% van deze transporten biggen betreft
bestemd om verder te houden of voor de slacht (Biggen worden normaliter in grote aantallen per transport worden vervoerd – tot meer dan 1000
stuks). Bij minder dan 10% van de transporten is er vermoedelijk sprake
van oudere varkens. Echter of dit ook transporten van zeugen betreft is uit
de beschikbare data niet te achterhalen.
Uit de journaals van alle transporten van varkens (dus incl. eventuele
zeugen) van Nederland naar Kroatië in 2022 blijkt dat de verwachte
transporttijd gemiddeld bijna 19 uur bedraagt (minimaal 17 uur en
maximaal 23 uur). Rusttijd tijdens een transport van varkens dat niet
langer duurt dan 24 uur is niet voorgeschreven. De werkelijke transporttijd
wordt niet vastgelegd. Wel blijkt uit de controle achteraf van de
ingezonden journaals dat bij geen van deze transporten van varkens naar
Kroatië in 2022 de maximale transporttijd van 24 uur voor varkens is
overschreden.
148
Kunt u een overzicht geven van lopende onderzoeken over het welzijn van
vissen, week- en schaaldieren?
In Nederland lopen op dit moment drie onderzoeken die betrekking
hebben op het welzijn van vissen en schaaldieren. Het eerste onderzoek
betreft het technisch operationaliseren van het bedwelmen van gevangen
schol en tarbot aan boord voordat deze dieren worden gedood. U bent
over dit onderzoek geïnformeerd per Kamerbrief.45 Dit onderzoek wordt in
2024 afgerond. Het tweede onderzoek betreft de verbetering van het
welzijn bij de vangst van enkele pelagische vissoorten. Het derde
onderzoek betreft de specificaties voor het elektrisch bedwelmen
voorafgaand aan doding van de Noordzeekrab en de Europese kreeft. Zie
ook de beantwoording van vraag 150. Naar mijn weten lopen er in
Nederland momenteel geen onderzoeken naar het welzijn van
weekdieren.
149
Kunt u een overzicht geven van onderzoeken over het welzijn van vissen,
week- en schaaldieren die in de afgelopen twee jaar in opdracht van het
Ministerie van LNV zijn gedaan?
In de afgelopen twee jaar is er één onderzoek in opdracht van het
Ministerie van LNV uitgezet met betrekking tot het welzijn van schaaldieren naar aanleiding van de aangenomen motie van de leden
Wassenberg en De Groot.46 Dit onderzoek betreft de specificaties voor het
elektrisch bedwelmen voorafgaand aan doding van de Noordzeekrab en
de Europese kreeft. Zie ook de beantwoording van vraag 150. In 2021 is
een project goedgekeurd in de Topsector uitvraag Landbouw, Water en
Voedsel met betrekking tot het verbeteren van het welzijn van enkele
gevangen pelagische vissoorten. Dit vierjarig onderzoek is in 2022 van
start gegaan. Er zijn geen onderzoeken uitgezet door het Ministerie van

45
46

Kamerstuk 21 501-32, nr. 1502
Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 67

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

50

LNV met betrekking tot het welzijn van vissen of weekdieren in de
afgelopen twee jaar.
150
Hoe staat het met de uitvoering van de aangenomen motie van de leden
Wassenberg en Tjeerd de Groot (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 67 ) over het
verbieden van het levend koken van kreeften en krabben?
Over mijn inzet om het welzijn van krabben en kreeften bij doding te
verbeteren, is de Kamer recent geïnformeerd.47 Om het levend koken van
krabben en kreeften te beëindigen moet er een praktisch en werkbaar
alternatief zijn voor de Nederlandse horeca. Op dit moment bestaat er nog
geen wetenschappelijk onderbouwde humane dodingsmethode of
methode waarmee deze dieren onomkeerbaar kunnen worden bedwelmd
voorafgaand aan het koken. Ik heb aangegeven het onderzoek dat in
Noorwegen loopt naar het bedwelmen van krabben nauwgezet te volgen.
Daarnaast heb ik dit jaar bij Wageningen Livestock Research (WLR) een
onderzoek uitgezet naar de technische specificaties voor het elektrisch
bedwelmen van zowel de Noordzeekrab als de Europese kreeft op kleine
schaal. Dit onderzoek sluit beter aan bij de Nederlandse praktijk. Hierbij
werkt WLR samen met het Noorse onderzoeksinstituut. Ik verwacht de
Kamer uiterlijk medio 2024 te kunnen informeren over de Nederlandse
onderzoeksresultaten. Op basis van de onderzoeksresultaten bepaal ik wat
ik kan doen om de Nederlandse praktijk daarop aan te passen. Zoals ik
eerder heb aangegeven kan dit leiden tot aanpassing van de nationale
wet- en regelgeving.
151
Wat is de stand van zaken rondom de strengere wetgeving rondom het
slachten van hoogzwangere runderen en varkens?
Over een aangepast ontwerpbesluit tot wijziging van het Besluit houders
van dieren, dat voorziet in een verbod op het verhandelen van drachtige
dieren die verder dan twee-derde dracht zijn, is overleg met de NVWA
gaande. Onderzocht wordt op welke manier de uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid van het besluit afdoende geborgd kan worden. Ik
verwacht dit aankomend voorjaar verder uit te kunnen werken.
152
Wat is de stand van zaken rondom het verbod van het gebruik van
stroomstootapparatuur?
De afgelopen maanden is de conceptregelgeving in internetconsultatie
geweest en besproken met ondernemers in het kader van de praktische
bedrijfseffectentoets. Ook heeft de NVWA een handhaafbaarheid-,
uitvoerbaarheid- en fraudebestendigheidstoets uitgevoerd. De reacties op
de internetconsultatie en de uitkomsten van de toetsen worden nu
bestudeerd. Ik verwacht de conceptregelgeving in de eerste helft van 2024
voor voorhang aan te kunnen bieden bij de Eerste en Tweede Kamer
153
Wat is de stand van zaken rondom de wijziging van de Wet dieren ten
aanzien van cameratoezicht op slachthuizen en verzamelcentra?
Het wetsvoorstel cameratoezicht zal binnenkort in internetconsultatie
gaan. Tegelijkertijd met de internetconsultatie wordt het wetsvoorstel ter
beoordeling voorgelegd aan de Autoriteit Persoonsgegevens, het

47

Kamerstuk 36 200 XIV, nr. 6 en Kamerstuk 21 501-32, nr. 1502

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

51

Adviescollege Toetsing Regeldruk en de NVWA voor een uitvoerbaar- en
handhaafbaarheidstoets
154
Kan de Chief Veterinary Officer (CVO) in Europees verband aandacht
vragen voor het ontwikkelen van shelter medicine als veterinaire
discipline?
Specialisatie richtingen als veterinaire discipline worden gestuurd vanuit
de vraag van dierenartsen, opleidingscriteria en mogelijke opleidingsplekken. Hier heeft de CVO geen rol. Vanwege een toenemende vraag
voor hoog kwalitatieve zorg zijn dierenartsen zich meer gaan focussen op
meer specifieke aspecten van de diergeneeskunde.
Veterinaire disciplines zoals deze beschreven zijn door de European
School for Advanced Veterinary Studies (ESAVS) zijn op dit moment
anesthesie en pijnmanagement, cardiologie, tandheelkunde, dermatologie, radiologie, spoedzorg, interne geneeskunde, neurologie, oncologie,
endoscopie, exotische dieren, kattengeneeskunde, laboratorium
diagnostiek, oogheelkunde en chirurgie. De uitbreiding in disciplines of
cursussen wordt gebaseerd op uitvraag bij veterinairen waar hun
interesse ligt en de programma directeuren.
Hiernaast is er nog de European Board of Veterinary Specialisation
(EBVS). EBVS beoordeelt op basis van animo bij dierenartsen en
mogelijkheden tot opleiding van de specialisatie of deze discipline als
specialisatie kan worden opgenomen.
In beide gevallen heeft de Europese Commissie of hebben landelijke
overheden geen invloed bij het ontwikkelen van de specialismen zoals
deze nu bestaan binnen de diergeneeskunde.
155
Hoe gaat het Ministerie van LNV werken aan het structureel verzamelen
van data en kengetallen over de huis- en hobbydierketens?
Gezelschapsdieren nemen een belangrijke plaats in onze samenleving in.
Bijna de helft van de Nederlandse huishoudens heeft een huisdier, alleen
weten we veel nog niet van deze groep gezelschapsdieren. De wens is om
te komen tot een (monitorings)systeem dat een structureel inzicht geeft in
het aantal en soort gezelschapsdieren in Nederland. Begin volgend jaar
start de verkenning om te weten te komen of het opzetten van een
(monitorings)systeem haalbaar is.
156
Hoeveel kalveren zijn in 2023 vanuit Ierland naar Nederland geïmporteerd
door respectievelijk VanDrie Group, Pali Group, Denkavit en vrije mesters?
In 2023 (tot 1 december) zijn ongeveer 106.000 kalveren uit Ierland
verplaatst naar Nederland. Specifieke bedrijfsgegevens worden niet door
de NVWA openbaar gemaakt.
157
Hoeveel kalveren zijn in 2020, 2021, 2022 en 2023 geïmporteerd door
VanDrie Group?
Specifieke bedrijfsgegevens worden door de NVWA niet openbaar
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

52

158
Hoeveel dieren worden er nu jaarlijks hoornloos gefokt en om welk
percentage gaat dit per diersoort?
Er wordt door de overheid geen registratie bijgehouden van dieren die
hoornloos gefokt worden: dus aantallen en percentages per diersoort zijn
mij niet bekend.
159
Hoeveel geitenlammetjes zijn er geboren in 2022, onderverdeeld naar
geslacht?
De geboorte en sterfte van geiten moet geregistreerd worden in I&R.
Alleen bij geiten die geboren worden in de melkgeitenhouderij is de
registratie van het geslacht verplicht. Overige geitenhouders kunnen deze
informatie wel registreren, maar zijn hiertoe niet verplicht. In onderstaande tabel is zichtbaar hoeveel geboren geiten zijn geregistreerd in
2022, onderverdeeld naar geslacht.
Geboren geiten 2022

Aantal

Mannelijk
Vrouwelijk
Geen geslacht geregistreerd

135.701
154.030
7.165

160
Hoeveel geitenlammetjes zijn in 2022 dood geboren, onderverdeeld naar
geslacht?
De geboorte en sterfte van geiten moet geregistreerd worden in I&R.
Alleen bij de melkgeitenhouderij is de registratie van doodgeboorten en
daarbij het geslacht verplicht. Geiten die sterven voordat de verplichte
identificatiemiddelen worden aangebracht worden geregistreerd als
doodgeboren. De termijn voor het aanbrengen van identificatiemiddelen
is binnen 7 dagen na geboorte.
In onderstaande tabel is zichtbaar hoeveel doodgeboren geiten zijn
geregistreerd in 2022, onderverdeeld naar geslacht.
Doodgeboren geiten 2022

Aantal

Mannelijk
Vrouwelijk

5.340
4.889

161
Hoeveel geitenlammetjes zijn in 2022 binnen zeven dagen gestorven op
het geitenbedrijf, onderverdeeld naar geslacht?
De geboorte en sterfte van geiten moet geregistreerd worden in I&R.
Alleen bij geiten die geboren worden in de melkgeitenhouderij is de
registratie van het geslacht verplicht. Overige geitenhouders kunnen deze
informatie wel registreren, maar zijn hiertoe niet verplicht. Geiten die
sterven voordat de verplichte identificatiemiddelen worden aangebracht
worden geregistreerd als doodgeboren. Die informatie is opgenomen in
de beantwoording van vraag 160.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

53

In onderstaande tabel is het aantal geiten dat voorzien is van identificatiemiddelen en waarna de geit binnen 7 dagen na geboorte is gestorven,
onderverdeeld naar geslacht.
Binnen 7 dagen gestorven geiten 2022

Aantal

Mannelijk
Vrouwelijk
Geen geslacht geregistreerd

1.354
1.213
2

Voor mijn inzet om de zorg voor jonge dieren inzichtelijk te maken verwijs
ik u naar de beantwoording van op vraag 144.
162
Hoeveel geitenlammetjes zijn in 2022 afgevoerd naar een bokkenmester?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 164.
163
Hoeveel geitenlammetjes zijn in 2022 gestorven bij bokkenmesters?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 164.
164
Hoeveel geitenlammetjes zijn in deze periode gestorven bij opfokbedrijven?
Elke geboorte, sterfte en verplaatsing van geiten wordt geregistreerd in
I&R. Bij de registratie van primaire bedrijven wordt het type bedrijf niet
vastgelegd. Uit I&R blijkt dus niet of een geitenhouderij een bokkenmester
of bijvoorbeeld een opfokbedrijf is. Deze informatie is dus niet
beschikbaar.
165
Hoeveel geitenlammetjes zijn in deze periode afgevoerd naar het
slachthuis en op welke leeftijd, onderverdeeld naar geslacht?
In 2022 zijn ongeveer 78.500 geitenlammetjes in de Nederlandse
slachthuizen geslacht. Dit betreft de dieren tot 6 weken leeftijd. De NVWA
houdt geen cijfers bij over het geslacht van de dieren.
166
Hoeveel geitenlammetjes zijn in deze periode (uit zichzelf) gestorven in of
op weg naar het slachthuis?
Deze cijfers worden door de NVWA niet bijgehouden.
167
Hoeveel keizersnedes vinden er per jaar plaats bij koeien die worden
gehouden voor de productie van vlees (de dikbilrassen) en om welk
percentage van deze groep dieren gaat dit?
Het is mij niet bekend hoeveel keizersnedes er per jaar bij de rassen
Verbeterd Roodbont en Belgisch Witblauw, de rassen die bekend staan
om de (routinematige) keizersneden, plaatsvinden. In 2024 zal een
evaluatie plaatsvinden van het project Bewust Natuurlijk Luxe dat als doel
had het aantal natuurlijke geboorten bij deze dieren te verhogen. Ik zal de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

54

resultaten van de evaluatie te zijner tijd met uw Kamer delen. Voor de
overige vleesrassen geldt niet dat er routinematige keizersneden
plaatsvinden.
168
Kunt u garanderen dat er geen snavels meer worden gekapt bij eendagskuikens, ook wanneer zij zijn bestemd voor de export en zo ja, hoe houdt u
hierop zicht?
Er bestaat (sinds 2019) reeds een verbod op de snavelbehandeling bij
vleeskuikens, leghennen, moederdieren van reguliere vleeskuikens en
sinds 1 september 2023 ook bij vaderdieren uit de vermeerderingssector.
Het houden van deze dieren waarbij deze ingreep is uitgevoerd is
verboden. Dit is de veruit de grootste groep dieren, namelijk meer dan
90%, die niet meer behandeld mogen worden aan de snavel. Uw Kamer is
over de laatste stand van zaken geïnformeerd op 8 juni 2023.48
Niet bij elk koppel eendagskuikens wordt een fysieke inspectie uitgevoerd.
De snavelbehandeling (die doorgaans bij eendagskuikens wordt uitgevoerd) is op dit moment nog toegestaan bij legouderdieren, (over)grootouderdieren, moederdieren van trager groeiende vleeskuikens, eendagskuikens bestemd voor export en kalkoenen. De ingreep bij deze dieren kan
nog niet verantwoord worden uitgefaseerd. Wel wordt via de Stuurgroep
Ingrepen Pluimvee gewerkt aan het uitfaseren van de nog resterend
toegestane ingrepen. Ik heb uw Kamer hierover geïnformeerd op 8 juni
2023.49
169
Bij hoeveel ouderdieren (hanen) wordt jaarlijks nog een deel van de
achterste teen verwijderd, om welk percentage van deze dieren gaat dit en
op welke wijze wordt dit uitgevoerd?
De ingreep van het verwijderen van het achterste deel van de teen bij de
hanen in de vermeerderingssector is een nog toegestane ingreep. De
ingreep wordt gedaan met behulp van een heet mes of hete draad. Het is
mij niet bekend bij welk percentage van de hanen dit wordt uitgevoerd. Er
loopt via de Stuurgroep Ingrepen Pluimvee onderzoek naar het verantwoord uitfaseren van deze ingreep. In het eerste kwartaal van 2024 zal de
stuurgroep, op basis van onderzoeksresultaten, een tussentijdse evaluatie
uitvoeren en tussentijds advies uitbrengen om te bepalen wat de stappen
zijn om 1 juli 2025 verantwoord met de ingreep te kunnen stoppen. Uw
Kamer is hierover geïnformeerd op 16 december 2022.50
170
Hoeveel kalfjes worden per jaar onthoornd, om welk percentage van deze
dieren gaat dit en op welke wijze wordt dit uitgevoerd?
Het onthoornen van kalveren is een toegestane ingreep en wordt vrijwel
standaard uitgevoerd bij de vrouwelijke kalveren die op het melkveebedrijf blijven. Ik heb geen inzicht in percentages van kalveren die onthoornd
worden maar het gaat om het merendeel van de vaarskalveren. De
ingreep wordt uitgevoerd onder algehele sedatie en plaatselijke
verdoving. Daarnaast is het vanuit de zuivelkwaliteitssystemen verplicht
langwerkende pijnstilling toe te dienen.

48

Kamerstuk 28 286, nr. 1296
Kamerstuk 28 286, nr. 1296
50
Kamerstuk 28 268, nr 1284
49

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

55

171
Hoeveel geitenlammetjes worden per jaar onthoornd, om welk percentage
van deze dieren gaat dit en op welke wijze wordt dit uitgevoerd?
Het onthoornen van lammeren bestemd voor melkproductie is een
toegestane ingreep. Ik heb geen inzicht in percentages van lammeren die
onthoornd worden maar het gaat om het merendeel van de vrouwelijke
lammeren. De ingreep wordt uitgevoerd onder algehele sedatie.
Daarnaast is het vanuit het zuivelkwaliteitssysteem verplicht langwerkende pijnstilling toe te dienen.
172
Hoe houdt u zicht op infanticide bij konijnen en wat doet u om dit te
voorkomen?
Ik zet mij in voor een plan van aanpak om de sterfte bij jonge dieren te
verminderen. Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de
beantwoording van vraag 144. In dit plan van aanpak wordt de konijnensector ook meegenomen.
173
Hoeveel haantjes worden er op dit moment jaarlijks gedood?
Het laatste cijfer wat mij bekend is komt uit het rapport «Scenario’s voor
het vraagstuk «het doden van eendagshaantjes van legrassen»»51 en
dateert uit 2018. In dat jaar ging het om 44 miljoen eendagshaantjes.
Inmiddels is dit cijfer gedaald, omdat de sector werkt aan het verminderen
van het aantal eendagshaantjes.
174
Hoeveel dieren zijn er, uitgesplitst per diersoort en per jaar, omgekomen
bij stalbranden in 2022 en 2023?
Onderstaande tabel geeft weer hoeveel dieren, uitgesplitst per diersoort,
omgekomen zijn bij stalbranden in 2022. Deze data is afkomstig uit de
Risicomonitor Stalbranden, die jaarlijks gepubliceerd wordt door het
Verbond van Verzekeraars. De Risicomonitor Stalbranden 2023 is nog niet
gepubliceerd. Het aantal omgekomen dieren bij stalbranden in 2023 is dan
ook nog niet bekend.
Diersoort

Aantal omgekomen dieren bij stalbranden in 2022

Varkens
Pluimvee
Geiten
Runderen
Paarden
Schapen

0
128.000
1630
328
17
70

Totaal aantal dieren

130.045

175
Hoe staat het met het onderzoek naar verplichte brandcompartimentering
van de technische ruimte van veehouderijen en naar manieren om de
overlevingskans van dieren te vergroten?
Eerder heb ik Wageningen University & Research opdracht gegeven om
onderzoek uit te voeren naar de aanbeveling van de Onderzoeksraad voor
51

Kamerstuk 28 286, nr. 1267

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

56

Veiligheid om de technische ruimte van bestaande stallen verplicht te
compartimenteren. In dit onderzoek zijn ook mogelijkheden om de
overlevingskansen van dieren bij brand te vergroten meegenomen, en de
invloed van andere wet- en regelgeving op de brandveiligheid van stallen.
De resultaten van dit onderzoek heb ik recent ontvangen. Ik informeer de
Kamer naar verwachting eind januari over de algehele stand van zaken
van de aanpak van stalbranden. Hierbij betrek ik ook de resultaten van dit
onderzoek.
176
Welke stappen onderneemt u om stalbranden tegen te gaan? Wat is de
stand van zaken van deze stappen?
Eerder heb ik de Kamer geïnformeerd52 over de maatregelen die ik neem
om het aantal dodelijke stalbranden en het aantal dieren dat daarbij
omkomt per sector te halveren in 2026. De verscherpte aanpak voor
stalbranden bestaat uit preventieve maatregelen en schadebeperkende
maatregelen.
Met preventieve maatregelen wil ik het ontstaan van een stalbrand zoveel
mogelijk voorkomen. Hiervoor werk ik momenteel aan twee verplichte
keuringen. Ten eerste een jaarlijkse brandveiligheidskeuring voor alle
veehouderijen, die gericht is op bewustwording en brandveiligheidsmanagement. Ten tweede een drie- of vijfjaarlijkse elektra- en zonnestroominstallatiekeuring, afhankelijk van het aantal gehouden dieren.
De ontwerp-AmvB waarmee deze keuringen verplicht gesteld gaan
worden heb ik op 10 januari 2024 ter voorhang naar de Tweede Kamer
gestuurd. Ik streef ernaar deze keuringen in 2024 in werking te laten
treden.
Zoals aangegeven in de beantwoording van vraag 175 verwacht ik de
Kamer eind januari te informeren over de algehele stand van zaken van de
aanpak van stalbranden. Hierbij betrek ik ook de resultaten van het WUR
onderzoek naar schadebeperkende maatregelen.
177
Wat is de stand van zaken van de aangekondigde gesprekken met
wildopvangorganisaties en decentrale overheden om te kijken of het
mogelijk is om te komen tot een betere geharmoniseerde aanpak?
Sinds het begin van 2023 voer ik periodiek gesprekken met de Spreekbuis
Wildopvang en Dierenambulances. In deze gesprekken bespreken we
knelpunten van wildopvangcentra en het beleid binnen de wildopvang.
Daarnaast voer ik regelmatig gesprekken met de provincies en ook in die
gesprekken zijn de wildopvang en knelpunten die de opvangcentra
ervaren een terugkerend agendapunt. In 2024 zet ik de gesprekken met de
wildopvang en decentrale overheden voort, zodat de aanpak rondom de
wildopvang verder gestroomlijnd wordt.
178
Wat is de stand van zaken van het aangekondigde houdverbod voor
kortsnuitige honden en katten?
In de Kamerbrief «Aanpak gezelschapsdieren met schadelijke uiterlijke
kenmerken»53 kondigde ik aan een houdverbod te willen voor honden en
katten die lijden onder hun uiterlijke kenmerken.
52
53

Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 7
Kamerstuk 28 286, nr. 1288

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

57

Zoals ik in de verzamelbrief dierenwelzijn gezelschapsdieren van 13 juli
2023 aangaf54, is een houdverbod een zeer vergaand middel dat ingrijpt
op de interne markt van de Europese Unie. Voor een verbod moet
objectief kunnen worden beoordeeld of een uiterlijk kenmerk lijden
veroorzaakt en moet het mogelijk zijn hier gedegen op te kunnen
handhaven. Een houdverbod is alleen proportioneel wanneer het geldt
voor dieren met kenmerken die bij ieder individueel dier met dat kenmerk
ernstig lijden veroorzaakt én die op iedere leeftijd objectief vast te stellen
zijn.
Zo’n houdverbod wordt momenteel vormgegeven voor katten met
vouworen. Van deze katten is bekend dat elk dier permanent lijdt door een
kraakbeenafwijking, waardoor ook de vouworen ontstaan. Deze vouworen
zijn daarnaast op elke leeftijd – dus ook bij jonge dieren vast te stellen. Ik
verwacht in het voorjaar van 2024 de internetconsultatie van het
houdverbod van katten met vouworen te starten.
Welke schadelijke uiterlijke kenmerken nog meer voldoen aan de
bovengenoemde voorwaarden wordt verder uitgewerkt. Dit zal onder
andere worden gedaan aan de hand van de uitkomst van een risicoinventarisatie van het Bureau Risicobeoordeling en Onderzoek van de
NVWA. Ik heb de NVWA gevraagd in 2024 in kaart te brengen welke
potentieel schadelijke kenmerken voorkomen bij honden en katten en wat
het risico is van elk kenmerk op welzijnsaantasting. Kenmerken gerelateerd aan kortsnuitigheid zullen onderdeel vormen van deze inventarisatie. De uitkomsten van dit onderzoek verwacht ik eind 2024 met de
Kamer te kunnen delen.
179
Is er al een opdracht gegeven tot het uitvoeren van een onderzoek naar de
geschiktheid van reptielen, vogels en andere dierklassen, om ook voor
deze dieren te kunnen komen tot een huis- en hobbydierenlijst? Zo nee,
waarom niet?
Momenteel vindt de implementatie van de huis- en hobbydierenlijst voor
zoogdieren plaats. Dit complexe proces wordt eerst afgerond, voordat een
keuze wordt gemaakt voor het vervolg van het ontwikkelen van andere
positieflijsten.
180
Wat zijn de plannen van de regering met betrekking tot de stijgende
kosten van dierenzorg voor gezelschapsdieren bij het verbeten van de
mentale en fysieke gezondheid voor dieren?
Er zijn momenteel signalen dat prijzen voor de zorg voor gezelschapsdieren stijgen. Een onderzoek hiernaar zit in de aanbestedingsprocedure.
Dit betreft een economisch onderzoek naar de prijsontwikkeling van
dierenartstarieven voor de zorg voor gezelschapsdieren en de oorzaken
van eventuele veranderingen in deze tarieven. Op basis van de resultaten
wordt bezien of verdere maatregelen nodig zijn. De inzet is het onderzoek
medio 2024 af te ronden.
181
Ziet u mogelijkheden om verdere prijsstijgingen in de dierenzorg te
beperken of te bevriezen?
Ik wil niet vooruitlopen op de resultaten van het onderzoek naar de prijzen
voor dierenzorg en ook niet op mogelijkheden om prijzen te reguleren.
54

Kamerstuk 28 286, nr. 1303

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

58

Wel onderzoekt LNV parallel aan het onderzoek naar de prijzen voor
dierenzorg welke mogelijkheden of instrumenten er van overheidszijde
zijn om prijzen te reguleren.
182
Wat zijn de financiële gevolgen om de btw op diensten voor gezelschapsdieren van dierenartsen te verlagen van 21 procent naar negen procent?
Het is niet bekend wat de jaarlijkse btw-opbrengst van diergeneeskundige
handelingen voor gezelschapsdieren is, zodat niet kan worden berekend
wat de financiële gevolgen zouden zijn van het verlagen van het toepasselijk btw-tarief.
183
Wat is de stand van zaken omtrent de verkoop van zeezoogdieren door het
Dolfinarium aan een pretpark in China?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 184.
184
Wat is de laatste stand van zaken wat betreft de toets naar de wettigheid
van de verkoop van dolfijnen en andere zeezoogdieren van het Dolfinarium aan Hainan Ocean Paradise?
Het Dolfinarium wil acht dolfijnen, twee walrussen en twee zeeleeuwen
verhuizen naar Hainan Ocean Paradise in China. Voordat de dieren kunnen
verhuizen moet het dolfinarium voldoen aan eisen op veterinair gebied,
dierenwelzijn en CITES.
Dierenwelzijn heeft hierbij volop de aandacht. Het Dolfinarium moet
aantonen dat het houden, huisvesten en verzorgen van de dieren in China
voldoet aan de normen die wij aan Nederlandse dierentuinen stellen. Op
basis van de informatie die het Dolfinarium nu heeft aangeleverd, ben ik
hiervan niet overtuigd. Het Dolfinarium moet aanvullende informatie
aanleveren om mij ervan te verzekeren dat dierenwelzijn in China
voldoende geborgd blijft. Tot die tijd kunnen de dieren niet verhuizen.
Als uiteindelijk wordt vastgesteld dat de dieren kunnen verhuizen op
grond van dierenwelzijn, moet het Dolfinarium CITES-exportvergunningen
aanvragen voor de dolfijnen en walrussen. Voor de zeeleeuwen is geen
CITES-exportvergunning nodig. RVO heeft in het verleden tweemaal
CITES-exportvergunningen afgegeven voor deze dieren, maar deze zijn
inmiddels verlopen.
Ten slotte zal vlak voor het daadwerkelijke transport een veterinaire toets
plaatsvinden. De dieren moeten namelijk gezond zijn voordat ze kunnen
vertrekken. Het is echter nu nog niet te voorspellen of de dieren op basis
van de gestelde dierenwelzijnseisen daadwerkelijk voor transport naar
China in aanmerking zullen komen.
185
Hoeveel en welke dierentuinvergunningen zijn ingetrokken in het
afgelopen jaar?
Vier dierentuinen hebben een verzoek tot intrekken van hun dierentuinvergunning gedaan. Drie van deze verzoeken zijn ingewilligd. De vergunningen van Omnium Goes, het Arsenaal in Vlissingen en Informatiecentrum de Noordwester op Vlieland zijn inmiddels ingetrokken. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

59

laatste verzoek tot intrekken, van tropische vlindertuin Klein Costa Rica uit
Someren, is recent ontvangen en is nog in behandeling.
186
Hoeveel dierentuinvergunningen heeft de Rijksdienst van Ondernemend
Nederland (RVO) geweigerd en hoeveel verleend in het afgelopen jaar?
RVO heeft vier aanvragen voor een dierentuinvergunning ontvangen.
Geen van de vergunningen is verleend. Eén van de aanvragen is door
RVO afgewezen. In een ander geval bleek een dierentuinvergunning niet
nodig te zijn. Twee van de aanvragen zijn niet verder in behandeling
genomen omdat de aanvragers niet meer reageerden op verzoeken om
aanvullende informatie aan te leveren.
187
Kunt u een overzicht geven van de afspraken die met het Dolfinarium zijn
gemaakt, de deadlines van deze afspraken en de mate waarin deze
afspraken tot nu toe zijn gehaald?
In de beantwoording van de vragen van het lid Wassenberg in 202255 heb
ik toegezegd om de Kamer in de periodieke verzamelbrief Dierenwelzijn
op de hoogte te houden van relevante ontwikkelingen betreffende de
uitvoering van de gemaakte afspraken met het Dolfinarium. Ik zal de
verzamelbrief voor de begrotingsbehandeling aan de Tweede Kamer
toesturen, met daarin de laatste stand van zaken over het afsprakentraject
met het Dolfinarium.
Hieronder volgt een overzicht met een samenvatting per afspraak, zoals ik
reeds in juli 2023 met de Tweede Kamer gedeeld heb.56 De volledige
afspraken vindt u in de afsprakenset die ik in 2021 met de Kamer heb
gedeeld.57 De meeste afspraken moesten direct worden doorgevoerd. Ten
aanzien van afspraak 8 zijn verschillende deadlines gesteld die verder in
de tijd liggen.
Educatief programma
Afspraak 1: De dieren zullen geen onnatuurlijk gedrag vertonen tijdens
voorstellingen en in de voorstellingen zal uitleg gegeven worden over
natuurlijk gedrag.
Afspraak 2: Tijdens de voorstellingen staat de educatieve boodschap
centraal.
Afspraak 3: Attributen zullen enkel gebruikt worden tijdens voorstellingen
met als doel om natuurlijk gedrag, soorteigen kenmerken, gezondheidstraining of dierverzorging te illustreren.
Afspraak 4: Interactie tussen dierverzorgers en de dieren tijdens de
voorstelling zal een directe link hebben met de educatieve boodschap die
tijdens de voorstelling wordt overgebracht.
Afspraak 5: Het Dolfinarium zal de voorstellingen niet meer aanduiden als
shows, maar zijnde voorstellingen of dierpresentaties.
Afspraak 6: Het Dolfinarium zal op verschillende manieren borgen dat
geluid geen negatieve invloed heeft op het dierenwelzijn.
Afspraak 7: Het Dolfinarium stopt met fotomomenten en zorgt voor een
educatief programma voor het beperkte contact tussen bezoekers en
dieren.

55

Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 337
Kamerstuk 36 360, nr. 6
57
Kamerstuk 28 286, nr. 1212
56

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

60

Dierverblijven
Afspraak 8a: Het Dolfinarium zal het verblijf van de Stellerzeeleeuwen in
fasen aanpassen (deadlines: 1 maart 2026 en 1 maart 2029)
Afspraak 8b: Het Dolfinarium zal het verblijf van de Californische
zeeleeuwen in fasen aanpassen (deadlines: 1 maart 2022, 1 maart 2024 en
1 maart 2026)
Afspraak 8c: Het Dolfinarium zal het verblijf van de Dolfijnen in fasen
aanpassen (deadlines: 24 augustus 2021 en 1 maart 2029)
188
Hoeveel controles hebben in 2023 plaatsgevonden bij dierentuinen?
Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd, hoeveel waarschuwingen zijn er gegeven en hoeveel boetes zijn er opgelegd?
In 2023 zijn 47 controles uitgevoerd bij dierentuinen, waarbij 33 controles
akkoord waren en 14 controles niet akkoord. De bevindingen zijn
doorgegeven aan RVO. RVO bepaalt welke maatregelen genomen worden
gelet op de bevindingen van de NVWA. RVO heeft vijf waarschuwingen
verstuurd in het kader van de dierentuinregelgeving.
189
Hoeveel controles hebben in 2023 plaatsgevonden bij het Dolfinarium?
Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd, hoeveel waarschuwingen zijn er gegeven en hoeveel boetes zijn er opgelegd?
In 2023 hebben geen controles bij het Dolfinarium plaatsgevonden.
190
Zijn er het afgelopen jaar meldingen gedaan bij de Nederlandse Voedselen Warenautoriteit (NVWA) van misstanden bij het Dolfinarium?
In 2023 zijn geen meldingen over misstanden bij het Dolfinarium
binnengekomen bij de NVWA.
191
Hoe vaak zijn controleurs van de NVWA het afgelopen jaar bedreigd,
geïntimideerd en/of mishandeld tijdens hun werkzaamheden door
werknemers van dierentuinen?
In 2023 zijn geen meldingen gedaan van bedreiging, intimidatie of
mishandelingen bij controles bij dierentuinen.
192
Hoeveel controles, uitgesplitst naar type markt, hebben in 2023 plaatsgevonden bij markten met levende dieren? Hoeveel overtredingen zijn
hierbij geconstateerd, hoeveel waarschuwingen zijn er gegeven en
hoeveel boetes zijn er opgelegd?
In 2023 is één vogelmarkt geïnspecteerd, waarbij drie overtredingen zijn
geconstateerd. Twee schriftelijke waarschuwingen zijn opgemaakt voor
het vervoeren van vogels zonder geldige traces/gezondheidscertificaat en
een niet-correct geringde vogel is in beslag genomen. Verder zijn vijf
reptielenbeurzen gecontroleerd waarbij bij één beurs twee schriftelijke
waarschuwingen zijn gegeven voor het vervoeren van dieren in een te
kleine vervoersbox. Daarnaast zijn op basis van een analyse van gegevens
uit de database waar organisaties beurzen en tentoonstellingen moeten
melden, twee schriftelijke waarschuwingen opgemaakt voor het niet
melden van beurzen bij de NVWA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

61

In 2023 zijn 70 inspecties uitgevoerd op paardenmarkten. Voor de
geconstateerde overtredingen zijn vier mededelingen ter plaatse gegeven,
19 schriftelijke waarschuwingen, één rapport van bevindingen en twee
processen-verbaal. Bij andere markten en beurzen (bijvoorbeeld kleindierbeurzen) zijn geen inspecties uitgevoerd.
193
Hoeveel controles hebben de afgelopen drie jaar, uitgesplitst per jaar,
plaatsgevonden bij bedrijfsmatige paardenhouders? Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd, hoeveel waarschuwingen zijn er
gegeven en hoeveel boetes zijn er opgelegd?
In de onderstaande tabel is per jaar weergegeven hoeveel welzijnscontroles zijn uitgevoerd bij houders van paarden en hoeveel daarvan niet
akkoord zijn. Hoewel de NVWA primair toezicht houdt op bedrijfsmatige
houders van paarden, kan niet uitgesloten worden dat ook inspecties bij
hobbymatige houders in deze cijfers zijn meegenomen. Bij hercontroles
bij houders waar naast paarden ook andere diersoorten aanwezig waren,
kan niet worden gespecificeerd bij welke diersoort(en) de overtredingen
zijn geconstateerd en zijn alle niet-akkoorden meegenomen in de cijfers in
de onderstaande tabel. Het totaal aantal interventies kan hoger liggen dan
het aantal niet-akkoorden als er meerdere rapporten zijn opgemaakt voor
één controle, zoals een proces-verbaal naast een rapport van bevindingen.
Controles

2020

2021

2022

Akkoord
Niet Akkoord

159
46

151
41

157
39

Totaal aantal controles

205

192

196

Interventies

2020

2021

2022

Officiële waarschuwing
Proces-verbaal
Rapport van bevindingen

18
10
28

25
9
14

14
15
16

Totaal aantal interventies

56

48

45

194
Zou een wettelijk verbod op rollkur beter kunnen voorkomen dat deze
techniek nog wordt toegepast?
Reeds in februari 2010 is de Fédération Equestre Internationale (FEI)
overeengekomen dat elke hoofd- en halshouding die door agressieve
dwang tot stand komt, onacceptabel is. Rollkur of hyperflexie is hierbij
gedefinieerd als flexie van de nek van het paard, bereikt door agressieve
kracht, en is daarmee onaanvaardbaar.
De Koninklijke Nederlandse Hippische Sportbond (KNHS) is de FEI hierin
gevolgd. De FEI en KNHS werken met stewards en respectievelijk
toezichthouders op het voorterrein van wedstrijden die controleren of er
op een ongeoorloofde wijze getraind wordt.
Indien ruiters buiten het wedstrijdterrein, bijvoorbeeld in de thuisomgeving, middels rollkur of middels enige andere vorm van agressieve
dwang een hoofd-halshouding bij het paard afdwingen, is dit in strijd met
artikel 2.1. lid 1 van de Wet Dieren. In dit artikel is opgenomen dat het
verboden is om zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter
bereiking van zodanig doel toelaatbaar is, bij een dier pijn of letsel te
veroorzaken dan wel de gezondheid of het welzijn van het dier te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

62

benadelen. Een wettelijk verbod op de rollkur heeft daarom weinig
toegevoegde waarde.
195
Waarom is het gebruik van stands in paardenhouderijen niet verboden?
De sector heeft in de door de Sectorraad Paarden ontwikkelde Gids voor
Goede Praktijken (versie 2.0 d.d. 15 mei 2019) vastgelegd dat stands,
waarin paarden permanent aangebonden worden gehouden, zijn
verboden per 1 januari 2017. Paarden die voor korte tijd worden aangebonden met als doel hoefverzorging, het verrichten van medische
handelingen of tijdens pauze bij (buiten)ritten en evenementen/
wedstrijden vallen hier buiten. Het handboek FNRS-kwaliteitsbeleid
(v1.6.1 mei 2023) waarop hippische bedrijven getoetst kunnen worden,
vermeld eveneens het sectorverbod op het permanent huisvesten van
paarden in stands en houdt hier bij de hieraan deelnemende FNRS-leden
toezicht op. Ik vind het positief dat de sector hierin zelf verantwoordelijkheid neemt. Voor private regels zoals die zijn opgenomen in een Gids
voor Goede Praktijken geldt uiteraard dat het ten behoeve van naleving,
van belang is dat de sector er op toeziet dat haar achterban zich houdt aan
de voorschriften.
196
Kunt u een overzicht geven van alle, in de afgelopen vijf jaar, uitgevoerde
inspecties en andersoortige controles en bezoeken bij de Tilburgse
apenhandelaar Hartenlust?
De NVWA heeft in 2019, 2020, 2021, 2022 en 2023 respectievelijk 7, 3, 1, 2
en 6 bezoeken gebracht aan Hartelust. Deze bezoeken bestonden onder
meer uit inspecties en audits. In de periode van vijf jaar zijn meerdere
certificaten afgegeven voor intracommunautaire zendingen en zendingen
naar derde landen, welke veelal gekoppeld zijn aan een of meerdere
bezoeken.
197
Hoeveel dieren zijn er door apenhandelaar Hartenlust in de afgelopen vijf
jaar, uitgesplitst naar jaar, verkocht aan het proefdierlaboratorium
Vivotecnia in Spanje?
In het kader van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG)
kan ik over individuele bedrijven geen specifieke bedrijfsinformatie
verschaffen. Alle bedrijven die handelen in apen moeten voldoen aan
verordening 2016/429 (Diergezondheidsverordening). Dit bedrijf heeft een
vergunning volgens de Wet op de Dierproeven (Wod) artikel 11a. Conform
deze vergunning dient het bedrijf te voldoen aan de vereisten van de Wod.
De NVWA houdt toezicht op dit bedrijf en voert periodieke inspecties uit.
Ook vraagt de NVWA jaarlijks, over het voorafgaande jaar, de registratie
van het aantal dieren dat gaat naar een geregistreerde instelling binnen
de EU of naar een andere bestemming.
198
Klopt het dat het Nederlandse bedrijf Hartelust opereert als doorvoerhaven voor apen die afkomstig zijn uit landen zoals China, Vietnam en
Cambodja en deze apen doorverkoopt aan proefdiercentra binnen en
buiten Europa?
Handel is proefdieren is toegestaan conform de Wet op de dierproeven
(Wod). In het kader van de Wet bescherming persoonsgegevens en
artikel 68 van de Grondwet kan ik over individuele bedrijven geen
specifieke bedrijfsinformatie verschaffen. Wat ik kan aangeven is dat alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

63

bedrijven die handelen in apen moeten voldoen aan verordening 2016/429
(Diergezondheidsverordening). Bedrijven die fokker of leverancier zijn van
proefdieren dienen een instellingsvergunning te hebben volgens de Wod
artikel 11a. Conform deze vergunning dient het bedrijf te voldoen aan de
vereisten van de Wod. De NVWA houdt toezicht op dit bedrijf en voert
periodieke inspecties uit. Ook vraagt de NVWA jaarlijks, over het voorafgaande jaar, de registratie van het aantal dieren dat gaat naar een
geregistreerde instelling binnen de EU of naar een andere bestemming.
199
Kunt u inzicht geven in het aantal apen dat de afgelopen vijf jaar door
Hartelust is gekocht en verhandeld, uitgesplitst naar apensoort?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 198.
200
Hoe worden apen die worden verhandeld voor dierproeven getransporteerd van en naar Nederland? Welke dierenwelzijnseisen worden aan het
transport gesteld? Hoe wordt hierop toegezien?
Indien apen in het kader van een economische bedrijvigheid worden
vervoerd, zijn de algemene dierenwelzijnsvoorwaarden tijdens transport
van toepassing. Deze voorwaarden zijn opgenomen in de Verordening
nr. 1/2005 (de transportverordening) en in de voorschriften van IATA en/of
de CITES-richtsnoeren voor vervoer. De algemene voorwaarden zien erop
toe dat het transport wordt uitgevoerd op een zodanige manier dat geen
waarschijnlijk letsel of onnodig lijden ontstaat bij de dieren. Voorbeelden
van algemene voorwaarden zijn dat het vervoermiddel de veiligheid van
de dieren moet kunnen garanderen, de dieren voldoende ruimte moeten
hebben en gepast voer, water en rust krijgen. In het geval bij een
algemene controle een transport met apen wordt aangetroffen dan wordt
op bovengenoemde algemene voorwaarden gecontroleerd. Dit heeft zich
in de afgelopen vijf jaar niet voorgedaan.
201
Worden de gezondheid en het welzijn van de verhandelde apen voor
dierproeven tijdens het transport naar en van Nederland gemonitord? Zo
ja, op welke wijze? Zijn er apen gestorven tijdens de transporten? Zo ja,
hoeveel en wat was de precieze doodsoorzaak?
Transporten met apen voor dierproeven worden niet gemonitord. In het
geval bij een algemene controle een transport met apen wordt aangetroffen dan wordt op bovengenoemde algemene voorwaarden gecontroleerd. Dit heeft zich in de afgelopen vijf jaar niet voorgedaan.
202
Volgens de Jaarrapportages ZoDoende van de NVWA beschikt «Hartelust»
over een instellingsvergunning op grond van artikel 11a van de Wet op de
dierproeven, voor het verhandelen van proefdieren. Is deze vergunning
openbaar?
Een instellingsvergunning is verplicht voor elke instelling die dierproeven
doet, of proefdieren fokt of aflevert. Een instellingsvergunning wordt
verleend door de NVWA als blijkt dat de aanvragende instelling aan de
gestelde voorwaarden voldoet zoals beschreven in de Wet op de
dierproeven (Wod). Bij verlening van een dergelijke vergunning wordt
hiervan melding gemaakt in de Staatscourant, de vergunning zelf is niet
openbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

64

203
Hoeveel apen mag Hartelust op elk moment binnen haar bedrijf in Tilburg
hebben? In welke vergunning is dat vastgelegd?
Iedere instelling of bedrijf dat proefdieren fokt of aflevert dient een
instellingsvergunning te hebben volgens de Wet op de Dierproeven (Wod)
artikel 11a. Conform deze vergunning dient de instelling te voldoen aan de
vereisten van de Wod. De instellingsvergunning in het kader van de Wod
voorziet niet op de hoeveelheid dieren die een bedrijf op enig moment
mag hebben. Zaken aangaande het gebouw en bestemming zijn aan het
lokale bevoegd gezag (gemeente).
204
Kunt u aangeven onder welke categorie uit het Activiteitenbesluit een
apenhandelaar die meer dan 1.000 apen mag houden valt en welke
voorschriften daarvoor gelden?
Het Activiteitenbesluit voorziet in voorschriften voor aantal landbouwhuisdieren, apen vallen hier niet onder. De algemeen geldende bepalingen o.a.
ten aanzien van milieubelasting zijn mogelijk wel van kracht, dit is aan het
lokale bevoegd gezag (gemeente).
205
Hoeveel dieren zijn er onbedwelmd geslacht tijdens het offerfeest in 2023,
uitgesplitst per diersoort? Hoeveel overtredingen zijn er geconstateerd
tijdens het offerfeest in 2023 en tot welke sancties of maatregelen heeft dit
geleid?
In onderstaande tabel worden de gevraagde aantallen dieren, uitgesplitst
per diersoort, weergegeven. Aan deze tabel is ook de in vraag 207
uitgevraagde splitsing toegevoegd.
Diersoort

Totaal
geslacht

Totaal
bedwelmd

Totaal
onbedwelmd

Direct
nabedwelmd
na
aansnijden

Nabedwelmd
vlak voor
verstrijken 40
seconden

Nabedwelmd
op
aanwijzing
NVWA

Niet
nabedwelmd

Rund
Schaap/geit

1.278
37.749

782
20.120

496
17.629

478
9.352

3
222

0
8

15
8.047

Totaal

39.027

20.902

18.125

9.830

225

8

8.062

De NVWA heeft tijdens het Offerfeest in 2023 in totaal 22 overtredingen
geconstateerd waarvoor een Rapport van Bevindingen is opgemaakt. Op
dit moment is nog niet bekend welke sancties of maatregelen hieruit
volgen.
206
Hoeveel dieren zijn er geslacht met voorafgaande bedwelming tijdens het
offerfeest in 2023?
In 2023 zijn tijdens het Offerfeest in totaal 20.902 dieren met voorafgaande
bedwelming geslacht (782 runderen en 20.120 schapen/geiten).
207
Kunt u het aantal onbedwelmd aangesneden dieren tijdens het offerfeest
in 2023 per diersoort uitsplitsen naar het aantal dieren dat direct na het
aansnijden een bedwelming kreeg, het aantal dieren dat kort voor het
verstrijken van de 40 seconden een bedwelming kreeg, het aantal dieren
dat geen bedwelming kreeg, omdat deze dieren binnen 40 seconden na

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

65

het aansnijden het bewustzijn hadden verloren en het aantal dieren dat
werd nabedwelmd op aanwijzing van de NVWA?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 205.
208
Hoeveel inspecties dierenwelzijn hebben van 2018 tot en met 2022 per
jaar plaatsgevonden op bedrijven met schapen, bedrijven met
melkkoeien, leghenbedrijven, vleeskalverbedrijven, eendenbedrijven,
kalkoenbedrijven, geitenbedrijven, kweekvisbedrijven en konijnenbedrijven, uitgaande van – indien mogelijk – enkel inspecties van bedrijfsmatig gehouden dieren en per diersoort uitgesplitst naar fysieke en
administratieve inspecties en onderverdeeld in inspecties op basis van
regulier toezicht, naleefmetingen, herinspecties (onder andere toezichtbedrijven) en naar aanleiding van meldingen?
In de onderstaande tabel is per jaar weergegeven hoeveel fysieke
welzijnsinspecties er zijn uitgevoerd bij houders schapen, melkkoeien,
leghennen, vleeskalveren, eenden, kalkoenen, geiten, en konijnen.
Inspecties die niet naar aanleiding van een melding, voor een naleefmeting of als herinspectie zijn uitgevoerd, zijn gerekend tot regulier
toezicht. Voor schapen, melkkoeien en geiten is geen onderscheid te
maken in bedrijfsmatige en hobbymatige houders. Er hebben van
2018–2022 geen administratieve inspecties plaatsgevonden bij deze
diercategorieën.
Diercategorie

Jaar

Totaal aantal
inspecties

Regulier

Naleefmeting

Melding

Herinspectie

Schapen

2018
2019
2020
2021
2022

226
266
339
255
225

21
16
11
11
15

0
0
0
0
0

167
204
278
204
173

38
46
50
40
37

Melkkoeien

2018
2019
2020
2021
2022

6221
5161
256
307
403

1131
671
42
31
94

0
0
0
0
0

3391
2931
149
186
231

1701
1561
65
90
78

Leghennen

2018
2019
2020
2021
2022

30
33
1
7
6

23
0
0
0
0

0
0
0
0
0

6
33
1
7
4

1
0
0
0
2

Vleeskalveren

2018
2019
2020
2021
2022

7
99
10

0
1
0

0
94
6

6
4
3

– zie «melkkoeien» –
– zie «melkkoeien» –
1
0
1

2018
2019
2020
2021
2022

0
9
1
0
1

0
0
0
0
1

0
0
0
0
0

0
9
1
0
0

0
0
0
0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

66

Eenden

Diercategorie

Jaar

Totaal aantal
inspecties

Regulier

Naleefmeting

Melding

Herinspectie

Kalkoenen

2018
2019
2020
2021
2022

3
3
0
0
1

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

3
3
0
0
1

0
0
0
0
0

Geiten

2018
2019
2020
2021
2022

87
100
64
98
51

20
27
3
25
2

0
0
0
0
0

55
54
42
53
43

12
19
19
20
6

Konijnen

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
1
8
12

0
0
0
0
0

0
0
0
7
10

0
0
1
0
0

0
0
0
1
2

1
Voor 2018–2019 is bij rundvee geen onderscheid te maken in inspecties uitgevoerd bij melkvee, vleesvee of vleeskalveren. Onder melkvee staan
voor deze jaartallen alle inspecties uitgevoerd bij rundvee.

In 2018, 2019 en 2020 hebben respectievelijk 13, 19 en 18 fysieke
welzijns(her)inspecties in het kader van regulier toezicht plaatsgevonden
bij palingkwekerijen, palingrokerijen of visverwerkende bedrijven. In 2021
en 2022 zijn in dit kader geen inspecties uitgevoerd. Daarover bent u
geïnformeerd in de beantwoording van Kamervragen over het jaarplan
van de NVWA voor 2022 en 202358 en in mijn beantwoording van de
Kamervragen van lid Wassenberg d.d. 25 mei 2023.59
209
Wat was de toezichtintensiteit in deze periode per type bedrijf voor
inspecties op bedrijven met schapen, bedrijven met melkkoeien, leghenbedrijven, vleeskalverbedrijven, eendenbedrijven, kalkoenbedrijven,
geitenbedrijven, kweekvisbedrijven en konijnenbedrijven als alleen fysieke
inspecties worden meegerekend en wat was de toezichtintensiteit per type
bedrijf als zowel fysieke als administratieve inspecties worden
meegerekend?
Op basis van cijfers uit het (over 2022 nog te publiceren) Meerjarig
nationaal Controleplan (MNCP) jaarverslag60. Over cijfers rond toezichtintensiteit op de wijze waarop deze worden uitgevraagd beschik ik niet. De
toezichtintensiteit wordt in deze mate van detaillering op type bedrijf, naar
diersoort en de uitsplitsing tussen fysiek en fysiek plus administratief, ten
behoeve van verantwoordingsrapportages en jaarbeeld niet berekend.

58
59
60

Kamerbrief 33 835, nr. 197 en Kamerbrief 33 835, nr. 215
Kenmerk 2023Z07844
REPORT FROM THE COMMISSION On the overall operation of official controls carried out in
EU countries (2021) to ensure the application of food and feed law, rules on animal health and
welfare, plant health and plant protection products

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

67

210
Hoeveel inspecties dierenwelzijn hebben van 2018 tot en met 2022 per
jaar plaatsgevonden bij bedrijven met opfokhennen, legouderdieren,
vleeskuikenouderdieren en opfokouderdieren van vleeskuikens en bij
mesters van geitenbokken en gespecialiseerde jongvee-opfokbedrijven
uitgaande van – indien mogelijk – enkel inspecties van bedrijfsmatig
gehouden dieren, per diersoort uitgesplitst en uitgesplitst naar fysieke en
administratieve inspecties en onderverdeeld in inspecties op basis van
regulier toezicht, naleefmetingen, herinspecties (onder andere toezichtbedrijven) en naar aanleiding van meldingen?
In de onderstaande tabel is per jaar weergegeven hoeveel fysieke
welzijnsinspecties er zijn uitgevoerd bij bedrijven met opfokhennen,
legouderdieren, vleeskuikenouderdieren en opfokouderdieren van
vleeskuikens en bij mesters van geitenbokken. Inspecties die niet naar
aanleiding van een melding, voor een naleefmeting of als herinspectie zijn
uitgevoerd, zijn gerekend tot regulier toezicht. Gespecialiseerde jongveeopfokbedrijven worden niet in het systeem uitgesplitst. Er hebben van
2018–2022 geen administratieve inspecties plaatsgevonden bij deze
diercategorieën.
Het geringe aantal inspecties dat in de afgelopen jaren is uitgevoerd,
wordt veroorzaakt door verschillende factoren. Het grote aantal diercategorieën waarvoor toezichtstaken bestaan, noopt tot het maken van
keuzes. Dat wordt gedaan door inspecties met name te richten op die
diercategorieën waar de risico’s het grootst worden geacht en welke de
grootste dieraantallen betreffen. Voor wat betreft pluimvee is de categorie
vleeskuikens met afstand de grootste.
In de jaren 2020 en 2021 was het uitvoeren van fysieke inspecties in
verband met coronamaatregelen maar in heel beperkte mate mogelijk.
Uitbraken van aviaire influenza vergen jaarlijks eveneens inzet; hier wordt
ook door pluimvee-inspecteurs aan bijgedragen. Tevens is het aantal
inspecteurs met specifieke kennis over pluimvee in de afgelopen jaren
afgenomen. Er wordt met behulp van toegekende regeerakkoordmiddelen
na de werving van nieuwe inspecteurs nu gewerkt aan benodigde
opleidingen.
Voor de categorie bedrijven «bokkenmesters» geldt dat dit de afgelopen
jaren nog slechts enkele bedrijven betreft.
Diercategorie

Jaar

Totaal aantal
inspecties

Regulier

Naleefmeting

Melding

Herinspectie

Opfokhennen

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

68

Diercategorie

Jaar

Totaal aantal
inspecties

Regulier

Naleefmeting

Melding

Herinspectie

Legouderdieren

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

Vleeskuikenouderdieren

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
0
1
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
1
0

0
0
0
0
0

Opfokouderdieren
vleeskuikens

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

Mesters van
geitenbokken

2018
2019
2020
2021
2022

6
5
0
1
0

6
5
0
1
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

211
Wat was de toezichtintensiteit in deze periode per type bedrijf voor
inspecties bij bedrijven met opfokhennen, legouderdieren, vleeskuikenouderdieren en opfokouderdieren van vleeskuikens en bij mesters van
geitenbokken en gespecialiseerde jongvee-opfokbedrijven als alleen
fysieke inspecties worden meegerekend en wat was de toezichtintensiteit
per type bedrijf als zowel fysieke als administratieve inspecties worden
meegerekend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 209.
212
Hoeveel inspecties dierenwelzijn hebben van 2018 tot en met 2022 per
jaar plaatsgevonden bij bedrijven met leghennen in kooien of blankvleeskalveren uitgaande van – indien mogelijk – enkel inspecties van bedrijfsmatig gehouden dieren, per diersoort uitgesplitst en uitgesplitst naar
fysieke en administratieve inspecties en onderverdeeld in inspecties op
basis van regulier toezicht, naleefmetingen, herinspecties (onder andere
toezichtbedrijven) en naar aanleiding van meldingen?
In de onderstaande tabel is per jaar weergegeven hoeveel fysieke
welzijnsinspecties er zijn uitgevoerd bij met leghennen in kooien en
bedrijven met blankvleeskalveren. Inspecties die niet naar aanleiding van
een melding, voor een naleefmeting of als herinspectie zijn uitgevoerd,
zijn gerekend tot regulier toezicht. Er hebben van 2018–2022 geen
administratieve inspecties plaatsgevonden bij deze diercategorieën.
In de jaren 2020 en 2021 was het uitvoeren van fysieke inspecties in
verband met coronamaatregelen maar in heel beperkte mate mogelijk.
Uitbraken van aviaire influenza vergen jaarlijks de nodige inzet; hier wordt
ook door pluimvee-inspecteurs aan bijgedragen. Het aantal inspecteurs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

69

met specifieke kennis over pluimvee is daarnaast in de afgelopen jaren
afgenomen. Er wordt met behulp van toegekende regeerakkoordmiddelen
na werving van nieuwe inspecteurs nu gewerkt aan de benodigde
opleidingen.
COKZ houdt ook toezicht op de leghensector en controleert deze bedrijven
elke 2 à 3 jaar (afhankelijk van IKB deelname). Zij hebben een signaleringsfunctie voor de NVWA.
Diercategorie

Jaar

Totaal Aantal
inspecties

Regulier

Naleefmeting

Melding

Herinspectie

Leghennen in kooien

2018
2019
2020
2021
2022

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

0
0
0
0
0

–1
–1
0
0
0

0
0
0
0
0

Blankvleeskalveren

2018
2019
2020
2021
2022

1

2
56
2

0
0
0

– zie beantwoording vraag 208 onder «melkkoeien» –
– zie beantwoording vraag 208 onder «melkkoeien» –
0
1
1
55
1
0
1
0
1

Het type houderijsysteem van leghenbedrijven is bij meldingen in 2018 en 2019 niet geregistreerd tijdens inspecties.

213
Wat was de toezichtintensiteit in deze periode voor bedrijven met
leghennen in kooien of blankvleesklaveren als alleen fysieke inspecties
worden meegerekend en wat was de toezichtintensiteit per type bedrijf als
zowel fysieke als administratieve inspecties worden meegerekend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 209.
214
Op welke open normen met betrekking tot dierenwelzijn wordt
momenteel bij dierenwelzijnsinspecties met betrekking tot landbouwhuisdieren door de NVWA niet getoetst (mede) wegens gebrek aan concrete
invulling en hoe lang gebeurt dit al?
De NVWA houdt risicogericht en kennisgedreven toezicht op gestelde
normen binnen wet- en regelgeving dierenwelzijn, waarbij op voorhand in
aanleg geen normen worden uitgesloten van toetsing vanwege gebrek
aan concrete invulling. De specifieke invulling van een bepaalde norm
bepaalt wel of de NVWA vervolgens ook doelmatig handhavend kan
optreden wanneer een norm wordt overtreden. Ik werk samen met de
NVWA aan de invulling van open normen die evident lastig handhaafbaar
maar van groot belang zijn voor de borging van het welzijn van het dier
(bijvoorbeeld routinematig staartcouperen bij varkens). Ik heb hiertoe
samen met de NVWA een proces ingericht. Hierover heb ik uw Kamer
geïnformeerd, onder meer in het verslag van het Schriftelijk Overleg d.d.
11 mei 2021.61
215
Hoeveel meldingen van (potentiële) wetsovertredingen dierenwelzijn
heeft de NVWA in de afgelopen drie jaar ontvangen van overtredingen die
zijn vastgelegd bij controles in het kader van ketenborging erkende
kwaliteitssystemen, uitgesplitst per kwaliteitsschema en per jaar?
61

Kamerstuk 28 286, nr. 1183

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

70

De afspraak met de kwaliteitssystemen is dat ze de vastgestelde potentiële
wetsovertredingen binnen hun eigen systematiek opheffen. Ze melden
alleen ernstige misstanden die ze niet binnen hun eigen reglement
kunnen opheffen. De NVWA heeft geen meldingen ontvangen in de
afgelopen drie jaar. Wel worden metadata-overzichten tussen de NVWA
en de kwaliteitssystemen uitgewisseld. Hierbij worden signalen, risico’s
en trends gedeeld. Ook de meest vastgestelde (potentiële) wetsovertredingen worden jaarlijks met elkaar uitgewisseld, zodat beide partijen hun
toezicht hierop beter kunnen inrichten.
216
Bij welke diergroepen, dan wel groep bedrijven, heeft de NVWA een
lagere toezichtintensiteit met betrekking tot dierenwelzijn vanwege het
toezicht van een door ketenborging erkend kwaliteitssysteem, ten opzichte
van een situatie waarin deze ketenborging niet zou bestaan?
Met betrekking tot dierenwelzijn heeft de NVWA haar toezichtintensiteit
niet aangepast op basis van het deelnemen aan private controlesystemen.
217
Hebben er afgelopen vijf jaar in opdracht van u of de NVWA onderzoeken
plaatsgevonden waarbij de naleving van dierenwelzijnswetgeving is
vergeleken tussen primaire veebedrijven die aangesloten zijn bij een
erkend kwaliteitsschema ketenborging en hetzelfde type bedrijven die niet
daarbij zijn aangesloten, en zo ja, wat waren de uitkomsten hiervan?
Ja. De NVWA monitort de effectiviteit van de erkende kwaliteitssystemen
bij de aangesloten veebedrijven. Hierbij wordt ook gekeken of er
verschillen zijn in naleving tussen wel of niet gecertificeerde bedrijven.
Gezien de hoge dekkingsgraad van certificatie (bijna alle varkens en
pluimveebedrijven zijn IKB gecertificeerd) is het statistisch niet
betrouwbaar vast te stellen of er grote verschillen in naleving zijn tussen
wel en niet aangesloten bedrijven. De NVWA ziet geen verschillen in
naleving tussen wel of niet gecertificeerde bedrijven.
218
Welke NVWA-inspecties dierenwelzijn zijn in 2022 en 2023 vooraangekondigd uitgevoerd en wat is de reden hiervoor geweest en wordt met
een «onaangekondigde» inspectie bedoeld dat deze in het geheel niet is
aangekondigd of dat dit toch kort tevoren wordt aangekondigd?
Een inspectie dierenwelzijn op primaire bedrijven en bij gezelschapsdieren wordt in principe niet aangekondigd. Incidenteel kan het
voorkomen dat een inspectie kort van tevoren wel wordt aangekondigd,
bijvoorbeeld als bij een eerder bezoek van de inspecteur niemand werd
aangetroffen op de bedrijfslocatie. Een klein deel van de inspecties op
beschermde en invasieve dieren zijn in 2022 en 2023 aangekondigd
uitgevoerd. Reden daarvoor was bijvoorbeeld dat de betrokkene moeilijk
bereikbaar was en de locatie alleen met behulp van de geïnspecteerde kon
worden betreden. Bij slachthuizen met permanent toezicht is een
NVWA-toezichthouder standaard aanwezig op een bedrijf, waarbij de
welzijnsinspecties onaangekondigd, doch binnen de toezichttijd worden
uitgevoerd. Bij slachthuizen zonder permanent toezicht worden de
welzijnsinspecties onaangekondigd gedaan aansluitend aan de reguliere
werkzaamheden of later op de dag, waarbij de inspecteur onaangekondigd terugkeert voor een inspectie op het bedrijf. Op verzamelcentra
zijn de inspecties gericht op dierenwelzijn altijd onaangekondigd. De
exploitant weet dus vooraf niet dat de NVWA een inspectie uit komt
voeren. Bij betreding van het bedrijf voor een inspectie wordt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

71

exploitant op de hoogte gebracht wat de reden is van het bezoek van de
inspecteur(s).
Bij fysieke inspecties in het kader van importkeuringen en exportcertificering van levende dieren is de controle op het dierenwelzijn (vanzelfsprekend) onderdeel van deze inspectie. In relatie tot dierproeven worden
welzijnsinspecties soms onaangekondigd uitgevoerd. In andere gevallen
worden deze inspecties wel korter of langer van tevoren aangekondigd,
bijvoorbeeld omdat het van belang is te weten of er daadwerkelijk actieve
proeven worden uitgevoerd en om rekening te kunnen houden met
voorzorgsmaatregelen in het kader van biosafety.
219
Naar welke toezichtintensiteit voor fysieke inspecties op het gebied van
dierenwelzijn bij primaire (vee)bedrijven – exclusief bedrijven die
bedrijfsmatig gezelschapsdieren houden – streeft u in 2024?
De plicht om zorgvuldig om te gaan met dieren rust primair op de
bedrijven zelf, de NVWA ziet toe op hoe zij dit doen. Het aantal bedrijven
en diersoorten dat onder het toezicht op dierenwelzijn valt is omvangrijk
en divers en vraagt keuzes bij de verdeling van de beschikbare toezichtcapaciteit. De NVWA zet de middelen daar in waar dat het hardste nodig is.
Dit doet ze risicogericht en kennisgedreven, volgens de methode van
handhavingsregie. Dat betekent dat op basis van de juiste (internationale)
kennis, data en informatie de belangrijkste risico’s met grote maatschappelijke schade opgespoord, geduid en gerangschikt worden. Daarnaast
kiest en ontwikkelt de toezichthouder toezichtmethoden om waar nodig de
naleving te bevorderen dan wel stevig in te grijpen als dat nodig is.
Toezichtintensiteit is daarbij geen doel op zich en varieert over de
verschillende aandachtsgebieden.
220
Verwacht u dat de in het jaarplan 2023 van de NVWA genoemde aantal
van 1.180 inspecties dierenwelzijn op primaire (vee)bedrijven gehaald
gaat worden en zo niet, wat is hiervan de reden?
Ja, ik verwacht dat dit genoemde aantal inspecties gehaald wordt.
221
Hoeveel van de in 2022 beschikbare uren voor toezicht op dierenwelzijn
(133.005 volgens het Meerjarig Nationaal Controleplan 2023–2025) zijn
besteed aan respectievelijk (i) toezicht in slachthuizen, (ii) toezicht op
transport (iii) toezicht op primaire bedrijven die landbouwhuisdieren
houden en (iv) toezicht op bedrijven die bedrijfsmatig gezelschapsdieren
houden?
De 133.006 uren in het Meerjarig Nationaal Controleplan 2023–2025
betreffen het toezicht van de directie Handhaven op dierenwelzijn. Uren
voor toezicht op dierenwelzijn in slachthuizen van de directie Keuren zijn
niet meegenomen in deze uren. Zie de tabel voor de onderverdeling van
de uren per doelgroep.
Toezicht

Uren

Transport
Landbouwhuisdieren
Gezelschapsdieren
Overige doelgroepen

29.756
72.043
26.745
4.462

Totaal

133.006

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

72

222
In hoeverre zijn of worden de op 3 april 2023 in antwoord op de feitelijke
vragen over het Jaarplan van de NVWA voor 2023 (kenmerk 2023D01535)
aangekondigde naleefmetingen bij de doelgroepen melkvee, kalkoenen,
legkippen en varkens en pluimvee in slachthuizen, dit jaar uitgevoerd?
De naleefmeting bij melkvee op primaire bedrijven is in 2023 afgerond en
over de bevindingen wordt in het voorjaar van 2024 gecommuniceerd. De
naleefmeting bij varkens op primaire bedrijven is in 2023 gestart en wordt
in 2024 afgerond. De naleefmetingen bij kalkoenen en legkippen zijn in
2023 niet uitgevoerd en zijn opnieuw gepland voor 2024. De naleefmeting
van vangletsel bij pluimvee in slachthuizen is uitgevoerd bij pluimveeslachterijen met permanent toezicht. De resultaten hiervan worden in
Q1 van 2024 verwacht.
223
Hoeveel hitte-inspecties heeft de NVWA uitgevoerd bij transport van
varkens (inclusief bij aankomst in het slachthuis) in 2023? Hoeveel van
deze hitte-inspecties zijn afgedaan als akkoord?
In 2023 zijn 120 hitte-inspecties uitgevoerd tijdens het transport van
varkens, waarvan 113 inspecties akkoord waren. Het toezicht op
hittestress bij aankomst op slachthuizen is onderdeel van het reguliere
takenpakket van de NVWA, daarom worden aantallen niet bijgehouden.
Tijdens de zomer wordt, zeker bij een hitteperiode, de nadruk gelegd op
de controles bij de aanvoer van de dieren en in de stallen van de
slachthuizen. De NVWA controleert dan extra op mogelijke symptomen
van hittestress bij de dieren.
224
Hoeveel individuele meldingen zijn bij de NVWA binnengekomen in 2023
over een mogelijke schending van het welzijn van varkens verband
houdende met het Nationaal Plan voor veetransport bij extreme
temperaturen?
In 2023 zijn zeven hittegerelateerde meldingen over varkenstransporten
binnen Nederland binnengekomen, waarvan vier in de periode dat het
nationale plan voor veetransport bij extreme temperaturen van kracht
was.
225
Welke afspraken en maatregelen liggen er ten aanzien van de online
handel in dieren?
Op Facebook en Instagram is het volgens de voorwaarden niet toegestaan
om dieren te koop aan te bieden. De NVWA kan als zogenoemde «trusted
flagger» bij Meta (het moederbedrijf van Facebook en Instagram) melding
doen van content op Facebook en Instagram die niet voldoet aan wet- en
regelgeving. Meta pakt deze meldingen met voorrang op en blokkeert
content die niet voldoet aan wet- en regelgeving voor Nederlandse
IP-adressen. Voor TikTok en andere sociale media zijn geen cijfers bekend
met betrekking tot handel in levende dieren op het platform.
Daarnaast verwacht ik in het tweede kwartaal van 2024 de resultaten van
een onderzoek naar het gedrag van mensen bij het aanschaffen van
kortsnuitige honden waar ik de Tweede Kamer over heb geïnformeerd.62
In dit onderzoek wordt specifiek gekeken naar impulsaankopen en welke
informatie wordt ingewonnen door de koper tijdens de aanschaf van een
62

Kamerstuk 28 286, nr. 1261

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

73

dier. Impulsaankopen vinden veelal plaats binnen de online handel in
dieren. De uitkomsten van dit onderzoek zullen dan ook gebruikt worden
om de aanpak van de online handel in dieren verder vorm te geven.
226
Hoeveel inspecties zijn er in 2023 geweest bij Scottish Fold fokkers en tot
hoeveel waarschuwingen, boetes en lasten onder dwangsommen hebben
deze inspecties geleid?
In 2023 zijn twee fysieke controles uitgevoerd bij fokkers van vouwoorkatten zoals de Scottish fold. Eén inspectie was akkoord. Eén inspectie
was niet akkoord en is afgedaan met een officiële waarschuwing.
Daarnaast zijn in 2023 fokkers van katten met betrekking tot schadelijke
uiterlijke kenmerken administratief gecontroleerd, op basis van internettoezicht. Hierbij zijn 113 officiële waarschuwingsbrieven verstuurd naar
fokkers van de Scottish fold (en/of kruisingen). Daarnaast zijn 227
naleefbrieven gestuurd naar fokkers van Scottish fold (en/of kruisingen).
In de naleefbrieven wordt uitgelegd waarom met dit type katten niet
gefokt mag worden.
227
Hoeveel inspecties zijn er in 2023 geweest bij hondenfokkers met
betrekking tot snuitlengte en tot hoeveel waarschuwingen, boetes en last
onder dwangsommen hebben deze inspecties geleid?
In 2023 zijn 14 controles uitgevoerd bij fokkers van kortsnuitige honden in
het kader van artikel 3.4 van het Besluit houders van dieren. Twee
inspecties waren akkoord en twaalf inspecties waren niet akkoord. Hierbij
zijn zeven lasten onder dwangsom, vier boetes en zes officiële waarschuwingen opgelegd. Het totaal van interventies is hoger dan het totale
aantal inspecties, door bijvoorbeeld de combinatie van een officiële
waarschuwing met een last onder dwangsom.
228
Hoeveel Franse bulldogfokkers en mopshondenfokkers zijn er in 2023
geïnspecteerd?
In 2023 zijn zes fokkers van mopshonden en drie fokkers van Franse
bulldoggen geïnspecteerd in het kader van artikel 3.4 van het Besluit
houders van dieren.
229
Hoeveel fokkers van kortsnuitige hondenrassen anders dan Franse
bulldogfokkers en mopshondenfokkers zijn er in 2023 geïnspecteerd (zoals
fokkers van boxers, chihuahua’s, dwergkeesjes en Cavalier King Charles
Spaniëls)?
In 2023 zijn twee fokkers van Engelse bulldogs gecontroleerd, één fokker
van chihuahua’s en één fokker van chihuahua’s en pommerianen.
230
Hoeveel inspecties bij fokkers van kortsnuitige hondenrassen worden er in
2024 ingepland?
Dat is op dit moment nog niet bekend. Toezicht bij fokkers van kortsnuitige hondenrassen wordt in 2024 uitgevoerd op basis van een
risicoselectie. Daarnaast ontvangt de NVWA jaarlijks meldingen en
handhavingsverzoeken over fokkers van kortsnuitige hondenrassen en
ook naar aanleiding daarvan zullen inspecties worden uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

74

231
Hoeveel kattenfokkers zijn er dit jaar geïnspecteerd met betrekking tot
schadelijke uiterlijke kenmerken, op basis van artikel 3.4 van het Besluit
houders van dieren? Tot hoeveel waarschuwingen, boetes en lasten onder
dwangsommen hebben deze inspecties geleid?
In 2023 zijn 11 fysieke controles uitgevoerd bij kattenfokkers in het kader
van artikel 3.4 van het Besluit houders van dieren. Twee inspecties waren
akkoord en negen inspecties waren niet akkoord. Hierbij zijn vier lasten
onder dwangsom opgelegd, één boete en vijf officiële waarschuwingen.
Het totaal van interventies is hoger dan het totale aantal inspecties, door
bijvoorbeeld de combinatie van een Officiële waarschuwing met een last
onder dwangsom.
Daarnaast zijn in 2023 fokkers van katten met betrekking tot schadelijke
uiterlijke kenmerken (vouwoorkatten en Bambino Sphynxen) administratief gecontroleerd op basis van internettoezicht. Ik verwijs u naar de
beantwoording van vraag 226. Daarnaast is één naleefbrief naar een
fokker van Bambino Sphynxen gestuurd. In de naleefbrieven wordt
uitgelegd waarom met dit type katten niet gefokt mag worden.
232
Bij hoeveel interventies bij hondenfokkers met betrekking tot schadelijke
uiterlijke kenmerken heeft de daarbij betrokken dierenarts een
waarschuwing of toelichting ontvangen?
In 2023 zijn geen waarschuwingen gegeven aan dierenartsen die
betrokken waren bij fokkers van honden met schadelijke uiterlijke
kenmerken. Eventuele contacten met dierenartsen over dit onderwerp
worden niet geregistreerd.
233
Bij hoeveel interventies bij kattenfokkers met betrekking tot schadelijke
uiterlijke kenmerken heeft de daarbij betrokken dierenarts een
waarschuwing of toelichting ontvangen?
In 2023 zijn geen waarschuwingen gegeven aan dierenartsen die
betrokken waren bij fokkers van katten met schadelijke uiterlijke
kenmerken. Eventuele toelichting die aan dierenartsen wordt gegeven
over dit onderwerp wordt niet gerapporteerd.
234
Hoeveel geitenlammetjes zijn in 2022 na zeven dagen gestorven op het
geitenbedrijf, onderverdeeld naar geslacht?
Elke geboorte en sterfte van geiten moet geregistreerd worden in I&R.
Alleen bij geiten die geboren worden in de melkgeitenhouderij is de
registratie van het geslacht verplicht. Overige geitenhouders kunnen deze
informatie wel registreren, maar zijn hiertoe niet verplicht.
In onderstaande tabel is weergegeven hoeveel geitenlammeren (tot 1 jaar
oud) na 7 dagen zijn gestorven op het geitenbedrijf, onderverdeeld naar
geslacht.
Na 7 dagen gestorven geitenlammeren 2022

Aantal

Mannelijk
Vrouwelijk
Geen geslacht geregistreerd

9.281
19.861
331

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

75

235
Hoeveel agrarische ondernemers zijn van plan gebruik te maken van de
Lbv-plus regeling?
Hoeveel veehouders overwegen om met gebruikmaking van de Lbv-plus
hun veehouderijbedrijf of een locatie van hun veehouderijbedrijf te
beëindigen is niet bekend. Het aantal subsidieaanvragen dat tot op heden
is ingediend, laat in ieder geval zien dat de regeling in een behoefte
voorziet. Op 10 januari waren er 478 aanvragen voor de Lbv-plus
ingediend en van 269 aanvragen moet nog worden beoordeeld of zij voor
de Lbv of de Lbv-plus in aanmerking komen (zie ook kamerbrief over de
voortgang van de aanpak Piekbelasting en de beantwoording van vraag
65).
236
Wordt met de Lbv-plus regeling naast de opkoop van productierechten
ook de grond opgekocht? Zo nee, wat zijn de belemmeringen om de
opkoop van grond ook onderdeel te maken van de Lbv-plus regeling? Zo
ja, wat gebeurt er met deze opgekochte grond (Lbv-plus)?
Landbouwgrond maakt geen onderdeel uit van de Lbv-plus (en de Lbv).
Belangrijkste argument om landbouwgrond buiten de beëindigingsregelingen te houden is dat de Europese steunkaders als strikte eis stellen dat
bij aankoop van landbouwgrond als onderdeel van een beëindigingsregeling, deze grond voor minimaal 20 jaar omgezet wordt in bos of natuur,
waarmee deze grond niet voor andere doeleinden beschikbaar is. Voor
aankoop van landbouwgrond is, naast de provinciale grondbanken, een
ondersteunend instrumentarium beschikbaar: de Nationale Grondbank.
Veehouders die met gebruikmaking van de Lbv-plus of Lbv hun veehouderij beëindigen kunnen de Nationale Grondbank benaderen als de wens
bestaat om (een deel van) hun landbouwgrond te verkopen.
237
Wat is de verwachte daling van de dierenaantallen, stikstofemissie en
stikstofdepositie met deze regeling?
Het is nog te vroeg om verwachtingen uit te spreken over het resultaat
van de Lbv-plus (en Lbv) in termen van afname in dieraantallen,
ammoniakemissie en stikstofdepositie. Pas als meer zekerheid bestaat
over de aanvragen die worden gegund en vervolgens over veehouderijlocaties die daadwerkelijk beëindigd worden is het mogelijk om prognoses
te doen over het potentiële resultaat. Ik waak ervoor om verwachtingen te
wekken op basis van informatie die nog te weinig stabiel is.
238
Voor welke doeleinden wordt er één miljard euro overgeheveld van de
Aanvullende Post (gereserveerd voor het Transitiefonds) naar de
LNV-begroting in het kader van de Lbv-plus?
Van het bedrag van € 1 miljard is € 975 miljoen als subsidieplafond voor
de Lbv-plus vastgesteld. De resterende € 25 miljoen is bestemd voor de
uitvoering van de Lbv-plus.
239
Waarom heeft de Maatregel Gerichte Aankoop (2e tranche) in 2022
vertraging opgelopen? Kan de staatssteunproblematiek nader worden
toegelicht?
Het ontwerp van deze MGA-2 regeling is voor de zomer van 2022
publiekelijk geconsulteerd gelijktijdig met de Lbv. Met de komst van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

76

rapport van de heer Remkes, het besluit om naast de Lbv een Lbv-plus
regeling te ontwikkelen gericht op een doelgroep van veehouderijen die in
zeer grote mate overlap vertoonde met de voorgenomen MGA-2 én het
besluit om een Nationale Grondbank in te gaan stellen waarmee
aankopen van grond met Rijksmiddelen kan worden ondersteund, is de
publicatie en openstelling van de destijds voorgenomen MGA-2 stil
komen te liggen: een herijking was nodig. Sindsdien is in intensief overleg
met provincies gezocht naar een aangepaste invulling van een MGA-2 die
meerwaarde heeft ten opzichte van de Lbv en Lbv-plus en de Nationale
Grondbank. De nu voorgenomen invulling van de 2e tranche in de vorm
van de maatregel gebiedsgerichte beëindiging veehouderijlocaties (MGB)
levert staatssteun op en moet daarom worden genotificeerd. Dit traject
richting notificatie is inmiddels in gang gezet. Mijn inzet is erop gericht
om de MGB-regeling voor de zomer 2024 te publiceren en voor provincies
open te stellen.
240
Wat voor soort maatregelen mogen of moeten glastuinders en samenwerkingsverbanden nemen om in aanmerking te komen voor een subsidie uit
de EG-regeling?
In artikel 2.3.2. lid 1 van de Regeling nationale EZK- en LNV subsidies
staan de maatregelen die in aanmerking komen voor subsidie.
Het betreft onder andere een tweede energiescherm, de fysieke
aansluiting op een warmtenetwerk of -cluster, de fysieke aansluiting op
een biogas- of kooldioxide-netwerk of -cluster en vervanging van alle
aanwezige SON-T belichting door led-belichting in bestaande kassen of
installatie van led-belichting in nieuwbouwkassen en onbelichte
bestaande kassen.
In artikel 2.3.2. lid 2 van de genoemde regeling wordt ook aangegeven
voor welke maatregelen geen subsidie wordt verleend. Daarbij gaat het
om bijvoorbeeld om bestaande installaties, led-verlichting die niet aan de
gestelde eisen voldoet, maar ook maatregelen waarvan de terugverdientijd minder dan 5 jaar is. Dit laatste is overeenkomstig de
energiebesparingsplicht.
241
Wat is het totale budget geweest dat is uitgetrokken voor nertsenfokkers,
ook als onderdeel van de flankerende maatregelen, zoals de regeling
subsidiëring sloop- en ombouwkosten voor pelsdierhouders?
Met de Beleidsregel compensatie vervroegde beëindiging pelsdierhouderij, die op 4 februari 2021 in werking trad, wordt aangegeven welke
vergoedingen gegeven worden als compensatie voor het drie jaar niet in
gebruik kunnen nemen van de beschikbare productiecapaciteit (nadeelcompensatieregeling). Er is in totaal circa € 142 miljoen betaald aan
voormalig pelsdierhouders door RVO. In 2024 zullen er 53 beroepszaken
plaatsvinden. De budgettaire gevolgen daarvan zullen in de loop van 2024
duidelijk worden. De uitvoeringskosten van RVO over de gehele uitvoeringsperiode bedragen circa € 3,5 miljoen.
Naast budget voor de nadeelcompensatieregeling is € 36 miljoen
beschikbaar gesteld voor flankerend beleid. Onder flankerend beleid valt
allereerst de subsidieregeling voor sloop- en ombouwkosten. De
aanvraagtermijn voor sloopsubsidies is in 2021 verstreken. De aanvraagtermijn voor ombouwsubsidies loopt door tot en met 31 december 2023.
Afgelopen jaar is de regeling gewijzigd waardoor ondernemers tot en met
31 december 2029 de tijd krijgen om hun project af te ronden. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

77

projectperiode is hiermee verlengd. Het verspreiden van het budget over
een langere periode zal en kan budgettair worden verwerkt. Op het
moment van schrijven is er ruim € 25 miljoen aan pelsdierhouders
toegekend, waarvan ruim € 18 miljoen door RVO is betaald. De
RVO-uitvoeringskosten bedragen over de totale uitvoeringsperiode circa
€ 2 miljoen.
Ten tweede ben ik op grond van de Wet verbod pelsdierhouderij uit 2013
ook bevoegd om te voorzien in compensatie van pensioenschade
wanneer een pelsdierhouder onevenredige pensioenschade lijdt als
gevolg van de wet. Ingediende aanvragen worden momenteel beoordeeld. Voor compensatie van pensioenschade is € 0,4 miljoen gereserveerd binnen het budget voor flankerend beleid.
Tot slot valt het Sociaaleconomisch Plan (SEP) onder flankerend beleid.
Met het SEP wordt beoogd om pelsdierhouders, hun partners, meewerkende gezinsleden en personeel perspectief te bieden tegen de achtergrond van de gedwongen beëindiging van de pelsdierhouderij, door
activiteiten te financieren die zijn gericht op kennisoverdracht en
voorlichting. Hiervoor werd € 4,6 miljoen vrijgemaakt. Hieraan is later
€ 246.350 toegevoegd voor activiteiten waarmee pelsdierhouders zich
kunnen voorbereiden op (vergunning)procedures en bestemmingsplanwijzigingen bij gemeenten en provincies.63 Tot nu toe hebben 134
ondernemingen gebruik gemaakt van het SEP. In totaal is voor 4,3 miljoen
aan verplichtingen aangegaan door Nederlandse Federatie van Edelpelsdierenhouders (NFE). De NFE voert de subsidie uit en ontvangt de
financiering van RVO. Voormalig pelsdierhouders kunnen nog tot eind dit
jaar een aanvraag indienen. De opleiding/cursus moet dan eind 2024
afgerond zijn. In 2025 (als NFE alle kosten heeft betaald) zal NFE een
aanvraag moeten indienen om de subsidie vast te laten stellen. Verwacht
wordt dat het volledige budget voor opleidingen en cursussen benut
wordt. Mogelijk wordt het later toegevoegde budget van € 246.350 ter
voorbereiding van vergunningsprocedures niet volledig uitgeput.
242
Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of
kortingen gaan er naar de Nederlandse varkenshouderij, op basis van
welke regelingen is dit, wat is (per regeling of andere vorm van steun) het
doel, hoe wordt (per regeling of andere vorm van steun) bepaald hoe
hoog de bijdrage is, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Landbouwreserve: In 2022 is door de Europese Commissie vanwege de
Oekraïne crisis een bedrag van € 8,1 miljoen beschikbaar gesteld vanuit
de EU landbouwreserve. Dit is besteed aan eenmalige bijdrage van
€ 2.700 voor landbouwers met substantiële aantallen varkens en pluimvee
mèt grond die directe betalingen hebben aangevraagd en de vergroening
toepassen. Doel van de inzet van de landbouwcrisisreserve was de
voedselzekerheid veilig te stellen en waar mogelijk te bevorderen of
marktverstoringen aan te pakken als gevolg van de Oekraïne-crisis. De
koppeling met verduurzaming (de vergroening) was een voorwaarde van
de Europese Commissie.
Promotiecampagnes: De Centrale Organisatie voor de Vleessector (COV)
ontving in de periode 2017–2020 circa € 1,6 miljoen Europese subsidie
voor de promotie/afzetbevordering van varkensvlees in een aantal
63

Kamerstuk 35 633, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

78

Aziatische landen afkomstig uit het EU-Promotiebeleid voor landbouwproducten (Verordening 1144/2014, zie ook de beantwoording van vraag 6).
Fiscaal: Het is niet bekend hoeveel fiscaal voordeel er bij de genoemde
afzonderlijke sectoren terecht komt. Overigens is het ook niet bekend voor
de totale veehouderij.
GLB: Voor de directe betalingen GLB geldt dat die gaan naar alle actieve
landbouwers met subsidiabele landbouwgrond zonder onderscheid naar
sector. Exacte gegevens van betalingen per sector zijn dan ook niet
beschikbaar. Aangezien het houden van varkens, pluimvee, konijnen,
kalkoenen of eenden geen grondgebonden landbouwactiviteit is, zullen
deze sectoren de afgelopen vijf jaren uit hoofde van die specifieke
activiteit niet of nauwelijks rechtstreekse betalingen hebben ontvangen.
Melkveehouderijen ontvangen wel een aanzienlijk deel van de directe
betalingen en wellicht kalverhouderijen ook, maar het is nog niet duidelijk
of RVO een inschatting kan geven van dat aandeel over de afgelopen vijf
jaren (2018 t/m 2022).
243
Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of
kortingen gaan er naar de Nederlandse melkveehouderij, op basis van
welke regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of
andere vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat
is (per regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per
regeling of andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en
wat zijn hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Landbouwreserve: In 2023 is vanwege de marktverstoring als gevolg van
de Oekraïne crisis en vanwege de extreme weersomstandigheden
(droogte/overstromingen) door de Europese Commissie de landbouwreserve beschikbaar gesteld. Nederland heeft hiertoe ca € 5 miljoen
beschikbaar gekregen, die als op top-up op de directe betalingen is
ingezet. Daarmee is dit ook voor melkveehouders (met grond) beschikbaar
gesteld.
Promotiecampagnes: Nederlandse sectororganisaties ontvingen samen
met buitenlandse sectororganisaties Europese subsidie voor de promotie
van zuivel op onder meer de Nederlandse markt afkomstig uit het
EU-Promotiebeleid voor landbouwproducten (Verordening 1144/2014, zie
ook vraag 6)64.
Fiscaal: Het is niet bekend hoeveel fiscaal voordeel er bij de genoemde
afzonderlijke sectoren terecht komt. Overigens is het ook niet bekend voor
de totale veehouderij.
GLB: Voor de directe betalingen GLB geldt dat die gaan naar alle actieve
landbouwers met subsidiabele landbouwgrond zonder onderscheid naar
sector. Exacte gegevens van betalingen per sector zijn dan ook niet
beschikbaar. Aangezien het houden van varkens, pluimvee, konijnen,
kalkoenen of eenden geen grondgebonden landbouwactiviteit is, zullen
deze sectoren de afgelopen vijf jaren uit hoofde van die specifieke
activiteit niet of nauwelijks rechtstreekse betalingen hebben ontvangen.
Melkveehouderijen ontvangen wel een aanzienlijk deel van de directe
betalingen en wellicht kalverhouderijen ook, maar het is nog niet duidelijk
of RVO een inschatting kan geven van dat aandeel over de afgelopen vijf
jaren (2018 t/m 2022).
64

https://agri-datahub.eismea.eu/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

79

244
Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of
kortingen gaan er naar de Nederlandse kalverhouderij, op basis van welke
regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Promotiecampagnes: In de periode sinds 2018 ontvangt de Centrale
Organisatie voor de Vleessector (COV) circa € 5,3 miljoen Europese
subsidie voor de promotie/afzetbevordering van kalfsvlees in een aantal
Aziatische en Noord-Amerikaanse landen afkomstig uit het
EU-Promotiebeleid voor landbouwproducten (Verordening 1144/2014, zie
ook vraag 6). Verder ontving een Nederlandse sectororganisatie (Stichting
Brancheorganisatie Kalversector) samen met buitenlandse sectororganisaties Europese subsidie voor de promotie van kalfsvlees in een aantal
(zuidelijke) EU-landen 65.
Fiscaal: Het is niet bekend hoeveel fiscaal voordeel er bij de genoemde
afzonderlijke sectoren terecht komt. Overigens is het ook niet bekend voor
de totale veehouderij.
GLB: Voor de directe betalingen GLB geldt dat die gaan naar alle actieve
landbouwers met subsidiabele landbouwgrond zonder onderscheid naar
sector. Exacte gegevens van betalingen per sector zijn dan ook niet
beschikbaar. Aangezien het houden van varkens, pluimvee, konijnen,
kalkoenen of eenden geen grondgebonden landbouwactiviteit is, zullen
deze sectoren de afgelopen vijf jaren uit hoofde van die specifieke
activiteit niet of nauwelijks rechtstreekse betalingen hebben ontvangen.
Melkveehouderijen ontvangen wel een aanzienlijk deel van de directe
betalingen en wellicht kalverhouderijen ook, maar het is nog niet duidelijk
of RVO een inschatting kan geven van dat aandeel over de afgelopen vijf
jaren (2018 t/m 2022).
245
Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of
kortingen gaan er naar de Nederlandse pluimveehouderij, uitgesplitst
naar de vleeskuikenhouderij en de legkippenhouderij, op basis van welke
regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Landbouwreserve: In 2022 is door de Europese Commissie vanwege de
Oekraïne crisis een bedrag van € 8,1 miljoen beschikbaar gesteld vanuit
de EU landbouwreserve. Dit is besteed aan eenmalige bijdrage van
€ 2.700 voor landbouwers met substantiële aantallen varkens en pluimvee
mèt grond die directe betalingen hebben aangevraagd en de vergroening
toepassen. Doel van de inzet van de landbouwcrisisreserve was de
voedselzekerheid veilig te stellen en waar mogelijk te bevorderen of
marktverstoringen aan te pakken als gevolg van de Oekraïne crisis. De
koppeling met verduurzaming (de vergroening) was een voorwaarde van
de Europese Commissie.

65

https://agri-datahub.eismea.eu/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

80

Promotiecampagnes: NEPLUVI ontving samen met buitenlandse
sectororganisaties Europese subsidie voor de promotie van pluimveevlees op onder meer de Nederlandse markt afkomstig uit het
EU-Promotiebeleid voor landbouwproducten (Verordening 1144/2014, zie
ook de beantwoording van vraag 6)66.
Fiscaal: Het is niet bekend hoeveel fiscaal voordeel er bij de genoemde
afzonderlijke sectoren terecht komt. Overigens is het ook niet bekend voor
de totale veehouderij.
GLB: Voor de directe betalingen GLB geldt dat die gaan naar alle actieve
landbouwers met subsidiabele landbouwgrond zonder onderscheid naar
sector. Exacte gegevens van betalingen per sector zijn dan ook niet
beschikbaar. Aangezien het houden van varkens, pluimvee, konijnen,
kalkoenen of eenden geen grondgebonden landbouwactiviteit is, zullen
deze sectoren de afgelopen vijf jaren uit hoofde van die specifieke
activiteit niet of nauwelijks rechtstreekse betalingen hebben ontvangen.
Melkveehouderijen ontvangen wel een aanzienlijk deel van de directe
betalingen en wellicht kalverhouderijen ook, maar het is nog niet duidelijk
of RVO een inschatting kan geven van dat aandeel over de afgelopen vijf
jaren (2018 t/m 2022).
246
Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of
kortingen gaat er nog naar andere sectoren binnen de veehouderij, zoals
houderijen van konijnen, kalkoenen of eenden? Op basis van welke
regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Fiscaal: Het is niet bekend hoeveel fiscaal voordeel er bij de genoemde
afzonderlijke sectoren terecht komt. Overigens is het ook niet bekend voor
de totale veehouderij.
GLB: Voor de directe betalingen GLB geldt dat die gaan naar alle actieve
landbouwers met subsidiabele landbouwgrond zonder onderscheid naar
sector. Exacte gegevens van betalingen per sector zijn dan ook niet
beschikbaar. Aangezien het houden van varkens, pluimvee, konijnen,
kalkoenen of eenden geen grondgebonden landbouwactiviteit is, zullen
deze sectoren de afgelopen vijf jaren uit hoofde van die specifieke
activiteit niet of nauwelijks rechtstreekse betalingen hebben ontvangen.
Melkveehouderijen ontvangen wel een aanzienlijk deel van de directe
betalingen en wellicht kalverhouderijen ook, maar het is nog niet duidelijk
of RVO een inschatting kan geven van dat aandeel over de afgelopen vijf
jaren (2018 t/m 2022).
247
Welk percentage van de Europese landbouwgelden gaat naar biologische
landbouw en welk percentage van de landbouwgelden gaat naar de
reguliere landbouw?
In het GLB wordt bij de hectarebetalingen geen onderscheid gemaakt
tussen bedrijfsvormen, bedrijven die aan de vereisten voldoen kunnen
een aanvraag indienen. Het is daarom niet duidelijk welk percentage van
de Europese landbouw gelden naar de biologische landbouw gaan. Voor
66

https://agri-datahub.eismea.eu/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

81

de ecoregeling is er wel een onderscheid, biologische bedrijven of
bedrijven in omschakeling krijgen automatisch op niveau goud betaald in
de ecoregeling. In 2023 hebben 35.279 bedrijven deelgenomen aan de
ecoregeling. Hiervan waren er 1.818 biologische bedrijven. Hiermee
worden biologische bedrijven gestimuleerd binnen het GLB, maar er
wordt geen specifiek budget voor deze bedrijven gereserveerd.
248
Welk percentage van de Europese landbouwgelden gaat naar de productie
van dierlijke eiwitten en welk percentage van de landbouwgelden gaat
naar de productie van plantaardige eiwitten, uitgesplitst naar de productie
van eiwitten voor dierlijke consumptie en de productie van eiwitten voor
menselijke consumptie?
De Europese landbouwgelden worden verstrekt via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, waar Nederland via het Nationaal Strategisch Plan
(NSP) invulling aan geeft. Nederland heeft in het NSP geen maatregelen
opgenomen die een bepaalde productie ondersteunen. Deze vorm van
gekoppelde steun is in het verleden afgebouwd. Steun kan binnen de
voorwaarden verkregen worden via hectarebetalingen, eventueel
aangevuld met doelgericht betalingen binnen de ecoregeling. De
ecoregeling heeft een activiteit «stikstofbindend gewas / eiwitgewas»
waarbij de teelt van bepaalde eiwitgewassen meetellen als ecoactiviteit.
Deze activiteit is gericht op een vruchtbare bodem, meer stikstofopname
en betere biodiversiteit. In de ecoregeling kwalificeert een deelnemer voor
al zijn activiteiten voor de uitbetaling in de ecoregeling. Er is geen
financiële bijdrage per activiteit en daarmee geen directe koppeling met
de landbouwgelden. Zoals in de beantwoording van de vragen 5 en 247 is
aangegeven zijn binnen de Sectorale Interventie Groente en Fruit
subsidies mogelijk voor investeringen in de groenten en fruitsector.
249
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
varkenshouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld, onder
welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee gediend?
Voor het merendeel van de subsidies en opdrachten die op de begroting
staan geldt dat een onderverdeling naar de sectoren waar de gelden naar
toe gaan niet te maken is. Subsidies of opdrachten kunnen bijvoorbeeld
een doel dienen dat wel bedoeld is voor de veehouderij, maar dat niet
specifiek ten bate komt van een bepaalde sector, of het kan zo zijn dat niet
op voorhand een verdeling naar sectoren te maken is, omdat toedeling
van budgetten afhankelijk is van de ontvangen en toegekende aanvragen
en vanuit welke sectoren aanvragers dan afkomstig zijn. Een voorbeeld
van dat laatste is het budget voor Landelijke beëindigingsregeling
veehouderijlocaties-plus. Deze regeling biedt veehouders de mogel(kheid
om hun veehouder(locatie tegen een subsidie te beëindigen. De regeling
draagt b( aan het realiseren van de bl(vende reductie van stikstofdepositie op stikstofgevoelige en overbelaste Natura 2000-gebieden.
Wel specifiek voor de varkenshouderij is in 2024 op de begroting
opgenomen:
• € 14,6 miljoen voor de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming
stal- en managementmaatregelen (Sbv).
• € 1,7 miljoen voor de bewaking, crisisparaatheid en bestrijding van
meldings- en/of bestrijdingsplichtige dierziekten via het Diergezondheidsfonds (DGF). Het ministerie draagt bij aan bewaking en monitoring van deze ziekten en aan voorzieningen in geval van een dierziekteuitbraak (zoals vaccins, destructiecapaciteit en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

82

•

bestrijdingsmaterialen). Daarnaast draagt het ministerie 50% van de
kosten voor de Autoriteit diergeneesmiddelen.
[NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]

250
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
melkveehouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld, onder
welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee gediend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u de eerste alinea van
de beantwoording van vraag 249. In aanvulling kan ik aangeven dat
specifiek voor de melkveehouderij in 2024 op de begroting is opgenomen:
• € 1,0 miljoen voor de uitrol op melkveebedr(ven van kritische
prestatie indicatoren voor natuur en landschap van de Biodiversiteitsmonitor melkveehouder(. Zo kunnen melkveehouders direct op hun
bedr(f monitoren hoe het staat met de biodiversiteit en kunnen z(
bepalen welke maatregelen z( kunnen treffen om natuur en landschap
te verbeteren.
• € 0,86 miljoen voor het stimuleren van weidegang in de melkveehouderij.
• € 3,6 miljoen voor de rundveesectoren, waaronder de melkveehouderij, gezamenlijk voor het DGF (zie mijn antwoord op vraag 249 voor een
toelichting op het DGF)
• € 16,4 miljoen voor de uitvoering van de samenwerkingsmaatregel
Veenweiden en overgangsgebieden N2000. De regeling wordt b( de
eerste openstelling in overgangsgebieden N2000 gericht op reductie
ammoniakemissie door extensivering van melkveehouder(bedr(ven.
Het budget is voor ondersteuning van de samenwerking en voor een
jaarl(kse vergoeding voor extensivering. Ook is er budget voor de
voorbereiding van een gebiedsplan of van een samenwerkingsverband.
• Verder is er een aantal onderdelen op de begroting die niet specifiek
gericht zijn op de melkveehouderij, maar waarvan wel de verwachting
is dat met name de grondgebonden melkveehouderij daar gebruik van
zal make. Het gaat dan bijvoorbeeld om de Subsidieregeling behoud
grasland (€ 52,6 miljoen), Programma Veenweiden (€ 6,7 miljoen),
financiële ondersteuning van onderzoeken in het kader van het
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) (€ 1,3 miljoen).
• [NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]
251
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
kalverhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld, onder
welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee gediend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u de eerste alinea van
de beantwoording van vraag 249. In aanvulling kan ik aangeven dat
specifiek voor de kalverhouderij in 2024 op de begroting is opgenomen:
• € 3,6 miljoen voor de rundveesectoren, waaronder de kalverhouderij,
gezamenlijk voor het DGF (zie mijn antwoord op vraag 249 voor een
toelichting op het DGF)
• [NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]
252
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
pluimveehouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

83

Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u de eerste alinea van
de beantwoording van vraag 249. In aanvulling kan ik aangeven dat
specifiek voor de pluimveehouderij in 2024 op de begroting is
opgenomen:
• € 4,3 miljoen voor de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming
stal- en managementmaatregelen (Sbv).
• € 2,5 miljoen voor het DGF (zie mijn antwoord op vraag 249 voor een
toelichting op het DGF).
• € 3,0 miljoen voor het toewerken naar de verantwoorde vaccinatie van
pluimvee en enkele andere maatregelen uit het intensiveringsplan
preventie vogelgriep.
• [NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]
253
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
geitenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld, onder
welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee gediend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u de eerste alinea van
de beantwoording van vraag 249. In aanvulling kan ik aangeven dat
specifiek voor de geitenhouderij in 2024 op de begroting is opgenomen:
• € 0,9 miljoen voor de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming
stal- en managementmaatregelen (Sbv).
• € 0,7 miljoen voor het DGF (zie mijn antwoord op vraag 249 voor een
toelichting op het DGF).
• [NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]
254
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
schapenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld, onder
welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee gediend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u de eerste alinea van
de beantwoording van vraag 249. In aanvulling kan ik aangeven dat
specifiek voor de schapenhouderij in 2024 op de begroting is opgenomen:
• € 0,5 miljoen voor het DGF (zie mijn antwoord op vraag 249 voor een
toelichting op het DGF).
• [NB: dit is exclusief budget voor beeindigingsregelingen]
255
Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er naar de
kalkoenen- of eendenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 252, waarbij ik erop wijs dat de kalkoenen- en
eendenhouderij onder de pluimveehouderij vallen.
256
Hoeveel vermindering van stikstofdepositie wordt er verwacht dat wordt
bereikt met het gereserveerde bedrag van circa 347 miljoen euro dat in
2024 wordt ingezet voor de verdere verduurzaming van de veehouderij?
De genoemde middelen zijn bedoeld voor de verdere verduurzaming van
de veehouderij en richten zich op meer opgaven dan alleen stikstofreductie, zoals klimaat en biodiversiteit. Daarom is niet op voorhand aan te
geven hoeveel stikstofreductie wordt gerealiseerd met deze middelen.
Verder is het overgrote deel van het bedrag gereserveerd voor de
Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (€ 115 miljoen), de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

84

Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties met piekbelasting
(€ 170 miljoen) en de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming stalen managementmaatregelen (€ 49 miljoen). Hoeveel stikstofreductie met
de inzet van deze middelen kan worden gerealiseerd is van verschillende
factoren afhankelijk. Een doorslaggevende factor is of individuele
ondernemers de genoemde maatregelen ook daadwerkelijk doorzetten.
Pas op het moment dat een veehouder daadwerkelijk zijn productie
beëindigd of een significante verduurzaming op zijn bedrijf realiseert is er
sprake van feitelijke reductie van de stikstofdepositie. Het is om die reden
te vroeg om een inschatting te maken van de stikstofreductie die op
termijn gerealiseerd zou kunnen worden.
257
In hoeverre volstaan de middelen die de regering beschikbaar stelt voor
biologische landbouw om de ambitie van 15 procent biologisch
landbouwareaal in 2030 te realiseren? Kunt u dat onderbouwen?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 258.
258
Kunt u toelichten of de middelen voor het actieplan biologische landbouw
voldoende zijn om een areaal van 15 procent te realiseren in 2030? Zo
nee, hoeveel extra middelen zijn er nodig om dat wel te bereiken?
De beschikbare middelen voor de biologische landbouw zijn met name
bedoeld voor de stimulering van de markt en vraag van consumenten. Op
dit moment lijkt dat voldoende om de markt en vraag van de consumenten te stimuleren. Of er aanvullende middelen nodig zijn om
bijvoorbeeld biologische boeren meer te ondersteunen kan op dit
moment nog niet gezegd worden. Dit hangt samen met de toekomst van
bijvoorbeeld de gebiedsgerichte aanpak. In 2026 wordt het actieplan
geëvalueerd en zal bekeken worden of extra inzet nodig is. Vooruitlopend
wordt door RVO in 2024 onderzoek gedaan naar de benutting van
bestaande regelingen door biologische boeren.
259
Hoe draagt het beschikbare budget van 50 miljoen euro voor de jaren
2025 tot en met 2029 bij aan het doel om in 2030 15 procent van het
landbouwareaal biologisch te produceren? Welke concrete maatregelen
en initiatieven worden ondersteund?
Een belangrijke voorwaarde voor het bereiken van de 15% is dat de vraag
naar biologische producten toeneemt, zodat er voldoende markt is om de
producten in af te zetten. Zoals aangegeven in Kamerstuk 30 252, nr. 128
(19 september 2023) wil het kabinet de vraag naar biologische producten
bevorderen met een marktprogramma gericht op keten en consument.
Dat start met een meerjarige publieke consumenten campagne en een
strategie op de afzet in de retail, horeca en catering, speciaalzaken,
internationale markt en dergelijke) opgesteld en uitgevoerd onder regie
van de overheid. Belangrijk daarin is dat de catering bij (semi-) overheidsinstellingen meer biologisch gaat aanbieden. Verder wordt een subsidieregeling voorbereid waarmee partijen de kans wordt geboden voorstellen in
te dienen die aansluiten bij de praktijk. Onderdeel hiervan kan zijn de
oprichting van bioregio’s, waarin regionale producenten en ketenpartijen
samen gaan werken om aanbod en vraag op elkaar af te stemmen. Ik zal
de Kamer in januari informeren over de stand van zaken van de uitvoering
van het actieplan en een doorkijk geven naar activiteiten in 2024.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

85

260
Hoe draagt de Subsidieregeling behoud grasland (52,6 miljoen euro) bij
aan het behoud van waterkwaliteit en welke cijfers worden gebruikt om de
kwaliteit van water te beoordelen en monitoren?
Vanwege de afbouw van de derogatie bestaat het risico dat landbouwers
geen derogatievergunning meer zullen aanvragen (en daardoor niet meer
hoeven te voldoen aan de 80% grasland-eis), maar in plaats daarvan
ervoor kiezen om een deel van het grasland om te zetten in bouwland
(bijvoorbeeld maïs). Hierdoor zal het totale areaal grasland in Nederland
afnemen. Dit omzetten van grasland naar bouwland leidt tot een
verslechtering van de waterkwaliteit, omdat onder gras veruit de laagste
nitraatconcentraties worden gemeten in vergelijking tot andere gewassen.
Zie voor meer informatie de verkenning gewas specifieke nitraatuitspoeling van het RIVM67. Het doel van de subsidieregeling behoud
grasland is het ondersteunen van derogatiebedrijven in het opvangen van
de gevolgen van de afbouw van derogatie en is erop gericht het areaal
grasland van deze bedrijven in de toekomst te behouden ten behoeve van
de waterkwaliteit.
Voor het tweede deel van de vraag, aangaande welke cijfers worden
gebruikt om de kwaliteit van het water te beoordelen, wil ik u verwijzen
naar de beantwoording van vraag 63.
261
Welke provincies hebben expliciet beleid geformuleerd ten aanzien van
voedsel?
Een overzicht van het actuele beleid van alle provincies, expliciet gericht
op voedsel, is er niet. Enkele provincies benaderen voedsel wel als een
integraal beleidsvraagstuk in het meest recente coalitieakkoord, inclusief
voorgenomen beleid op het aanbod en/of de consumptie. Dat zijn de
provincies: Gelderland, Limburg, Noord-Brabant, Noord-Holland,
Overijssel, Utrecht, en Zuid-Holland. In de coalitieakkoorden van de
desbetreffende provincies is hier meer over te lezen.
262
Welke provincies hebben expliciet beleid geformuleerd ten aanzien van de
eiwittransitie?
Een overzicht van het actuele beleid van alle provincies, expliciet gericht
op de eiwittransitie, is er niet. In de coalitieakkoorden van de provincies
Noord-Brabant, Noord-Holland en Overijssel wordt de eiwittransitie wel
expliciet genoemd als voorgenomen beleid. Een aantal provincies is
partner van de Green Deal Eiwitrijke Gewassen. Deze Green Deal zet
nadrukkelijk in op het verbinden van een duurzame teelt (productie) èn
consumptie, met inzet op het vergroten van de (directe) humane
consumptie van plantaardige eiwitten. Op dit moment zijn de volgende
provincies aangesloten bij de Green Deal: Flevoland, Gelderland, Noord
Brabant, Drenthe, Groningen, Limburg, Noord-Holland, Limburg, Zeeland
en Overijssel. Bovenstaande voorbeelden zijn niet uitputtend.
263
Welke gemeenten hebben expliciet beleid geformuleerd ten aanzien van
voedsel?
Een overzicht van het actuele beleid van alle gemeenten in Nederland,
expliciet op voedsel, is er niet. Onder voedselbeleid kunnen diverse
67

Verkenning gewasspecifieke nitraatuitspoeling in het LMM | RIVM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

86

thema’s vallen, waaronder gezondheidsambities met de aspecten gezonde
leefstijl en tegengaan van overgewicht, kansengelijkheid en
duurzaamheid. Er zijn wel goede voorbeelden van gemeenten die een
voedselbeleid hebben. Zo hebben gemeenten als Groningen en
Amsterdam een voedselagenda. In Gelderland is er het regionetwerk Food
Valley, waarin 8 gemeenten samenwerken met ondernemers en
onderwijs- en kennisinstellingen aan een gezonde en duurzame regio.
Binnen de City Deal «Gezonde en Duurzame voedselomgeving» werken
de gemeenten Almere, Amsterdam, Ede, Haarlem, Rotterdam, Utrecht,
Den Haag, Wageningen, Provincie Zuid-Holland en Tilburg samen. Deze
voorbeelden zijn niet uitputtend.
264
Welke gemeenten hebben expliciet beleid geformuleerd ten aanzien van
de eiwittransitie?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 263. Onder het voedselbeleid van gemeenten valt in
een aantal gevallen ook specifiek beleid op de eiwittransitie. Gemeente
Groningen, Ede en Altena zijn hier voorbeelden van. Deze opsomming is
niet uitputtend.
Verschillende gemeenten en ook provincies zien de eiwittransitie als
onderdeel van de inzet om het voedselsysteem verder te verduurzamen.
Hierbij is voor veel decentrale overheden een inzet op duurzame productie
van plantaardige eiwitten en verandering van de voedselomgeving om zo
de verkoop te vergroten belangrijk.
265
Kunt u een opsomming geven van initiatieven in ons land op het gebied
van negatieve impact labelling op voedsel?
Op dit moment zijn zulke initiatieven mij niet bekend. Wel werkt een groep
van Nederlandse partijen, waaronder voedselverwerkende bedrijven,
voerleveranciers, supermarktketens en kennisinstellingen, samen met
Wageningen University & Research en het Ministerie van LNV aan een
standaardmethodiek voor het meten van de milieu-impact van voedsel.
Dit zou in de toekomst mogelijk uiting kunnen krijgen in een standaard en
betrouwbaar ecolabel. Ook zijn in Nederland veel logo’s en keurmerken op
gebied van duurzaamheid voor voedsel. Deze gaan momenteel veelal niet
expliciet in op impact. Verschillende internationale initiatieven die hier iets
over zeggen zijn Eco-score, Planet-score en Enviroscore.
266
Is er een nulmeting gemaakt, zodat de gestelde consumptiedoelstelling
van 50 procent plantaardig en 50 procent dierlijk kan worden gemeten?
Ja, er zijn verschillende monitors ingericht om de beleidsdoelstelling over
tijd te volgen. Zo brengt het RIVM sinds 1987 periodiek een voedselconsumptiepeiling (VCP) uit. De meeste recente VCP (2019–2021) laat een
consumptieverhouding van 43% plantaardige en 57% dierlijke eiwitten
zien. Naast de VCP heeft het Ministerie van LNV in samenwerking met
Wageningen Economic Research (WEcR) in 2023 een Eiwitmonitor
opgesteld, specifiek bedoeld om de voortgang op de doelstelling van de
eiwittransitie te kunnen meten. In deze monitor wordt de komende jaren
jaarlijks de eiwitconsumptie gemonitord en wordt er inzicht gegeven in
gedragsindicatoren, zoals consumentenacceptatie. Daarnaast wordt ook
het aanbod in supermarkten onderzocht. De nulmeting van deze monitor,
dat wil zeggen de eerste resultaten over 2023, worden in het eerste
kwartaal van 2024 verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

87

267
Op welke wijze is het Ministerie van LNV betrokken bij de City Deal
Voedsel?
In City Deals worden concrete samenwerkingsafspraken tussen steden,
Rijk, andere overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties
verankerd. De ambitie van deze City Deal is om de voedselomgeving in
2030 overwegend gezond en duurzaam te maken. LNV is vanaf de
oprichting van de City Deal een van de deelnemende partijen, is lid van de
kerngroep en is actief betrokken bij inspanningen binnen de City Deal en
welke daar uit voortvloeien of mee verbonden zijn. Met name op de
thema’s korte ketens, relatie boer-burger, gezond en duurzaam voedsel en
de eiwittransitie wordt inhoudelijk bijgedragen door LNV aan de City Deal.
Ook faciliteert LNV gezamenlijk met VWS de bijdrage van het Voedingscentrum als kennispartner in de City Deal.
268
Met hoeveel budget ondersteunt het Ministerie van LNV de City Deal
Voedsel?
Het Ministerie van LNV draagt ieder jaar € 25.000 bij aan City Deal
Gezonde en Duurzame voedselomgeving.
269
Wat is de stand van zaken van het aangekondigde onderzoek naar de
effecten van de verschuiving van dierlijke naar plantaardige eiwitten op de
gezondheid van consumenten?
Het Gezondheidsraadadvies Eiwittransitie is op 13 december 2023 officieel
gepubliceerd en op 18 december aangeboden aan de Tweede Kamer.68 De
Gezondheidsraad is gevraagd welke gezondheids- en duurzaamheidseffecten een verschuiving naar een meer plantaardig dieet – 60% plantaardige / 40% dierlijke eiwitten – heeft en of een dergelijke verschuiving
wenselijk is. De conclusie van de Gezondheidsraad is dat deze
verschuiving goed is voor de gezondheid van de meeste Nederlanders en
een grote milieuwinst oplevert.
270
Worden er in 2024 gelden vrijgemaakt voor het behalen van de
doelstelling om een verschuiving van de balans in de consumptie van
dierlijke en plantaardige eiwitten naar 50/50 in 2030 te realiseren? Zo ja,
welke? Zo nee, waarom niet?
De huidige middelen voor het integraal voedselbeleid zijn deels gericht op
het inzichtelijk krijgen van de voortgang van de doelstelling en welke
maatregelen kunnen bijdragen aan het behalen van de doelstelling.
Verder wordt het Voedingscentrum gefinancierd om informatie aan te
reiken over de mogelijkheden van duurzamer eten en drinken, waaronder
een verschuiving van dierlijke naar plantaardige eiwitten, via eigen
communicatie en in samenwerking met voedselaanbieders.
271
Worden er in 2024 gelden vrijgemaakt ten behoeve van de uitvoering van
de Nationale Eiwitstrategie? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Het is mijn inzet om de energie die aanwezig is bij alle betrokken partijen
vast te houden en om samen met hen aan de doelen van de eiwitstrategie
te werken. Vanwege de demissionaire status van het kabinet is er geen
68

Kamerstuk 31 532, nr. 289

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

88

besluit genomen over middelen voor de Nationale Eiwitstrategie voor
2024 en verder. Besluitvorming hierover is aan het volgende kabinet.
272
Wat zijn de specifieke doelen van het bedrag van 1,6 miljoen euro voor
bilaterale en multilaterale samenwerking op het gebied van duurzame
economische- en landbouwontwikkeling en voedselzekerheid in 2024?
Het budget wordt ingezet voor bilaterale en multilaterale samenwerking
op het gebied van duurzame ontwikkeling, mondiale voedselzekerheid en
partnerschappen. In de transitie naar duurzame en veerkrachtige
voedselsystemen worden accenten gezet op: voeding, kennis en
innovatie, klimaatadaptatie, voedselverliezen, gender en werkgelegenheid, uitgangsmateriaal en oceanen/visserij. Voorbeelden hierbij zijn
o.m. een meerjarig samenwerkingsproject tussen Nederland en Brazilië
op het gebied van ontbossing en biodiversiteit en een praktisch veldonderzoek naar de economische voordelen van de integratie van groenbemesters in (groenten)voedselsystemen in Oeganda en India.
273
Kunnen er meer details worden gegeven over het budget van circa
8,4 miljoen euro voor Integraal Voedselbeleid, met betrekking tot het
verminderen van voedselverspilling, het stimuleren van duurzame
eetpatronen en het verwerken van reststromen?
Het budget in 2024 van circa € 8,4 miljoen is bestemd voor beleid voor
duurzaam voedsel en reststromen. Het beleid voor duurzaam voedsel
richt zich op het verminderen van voedselverspilling in de gehele keten,
het vergroten van het duurzaam voedselaanbod in de markt en het
stimuleren van en informeren over duurzaam voedsel en een duurzaam
(en gezond) eetpatroon. Meer dan de helft van het budget (circa
€ 5 miljoen) gaat richting het Voedingscentrum om consumenten en
professionals betrouwbare informatie te bieden over voeding en
voedselverspilling en hiermee te helpen om gezonder, duurzamer en
veiliger te kunnen kiezen. Ongeveer € 900.000 gaat naar de stichting
Samen Tegen Voedselverspilling en ongeveer € 0,5 miljoen gaat naar het
stimuleren van het hoogwaardig verwerken van reststromen uit de
voedselketen voor nieuwe voedsel- of diervoederproducten. De rest van
het budget gaat deels naar subsidies om de ambities op voedselverspilling, duurzame voedselconsumptie en de eiwittransitie terugkerend te
kunnen monitoren. Een ander deel gaat naar het transparant maken van
de duurzaamheidsinspanningen van ketenpartijen in het voedselsysteem,
via bijvoorbeeld de keurmerkenwijzer van Milieu Centraal en een
dashboard over duurzaamheidsinspanningen van supermarkten. De
middelen voor het integraal voedselbeleid zijn geborgd voor de jaren 2024
en 2025. Na 2025 zijn er, behoudens een basisfinanciering voor het
Voedingscentrum en het monitoren van voedselverspilling en duurzame
consumptie, geen middelen voorzien voor het voedselbeleid.
274
Welke partijen hebben deelgenomen aan de deeltafelsessies in het kader
van het convenant dierwaardige veehouderij?
Aan de deeltafels zijn de volgende partijen betrokken geweest: Centrale
Organisatie voor de Vleessector (COV), Vion Food Group, Nederlandse
Zuivel Organisatie (NZO), Nevedi, De Heus, Vee & Logistiek (V&L),
Bionext, Zonvarken, ZuivelNL, Natuurweide/Biohuis, Nederlandse
Melkveehouders Vakbond (NMV), Vereniging van Kalverhouders,
Nederlandse Vereniging van Professionele Melkschapenhouders (NVPM),
Nederlandse Schapen en geitenfokkersorganisatie (NSFO), Meat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

89

Concepts, Nederlandse Geitenzuivelorganisatie (NGZO), Platform
Melkgeitenhouderij, Rabobank, Nederlandse Vereniging van Banken
(NVB), Vereniging van Accountants en Belastingadviesbureaus (VLB), de
Dierencoalitie, de Vakbond voor Dieren en veterinaire koepelorganisaties.
Verder hebben aan de deeltafels ruim 30 onderzoekers, universitair
docenten en professoren van de WUR, de Universiteit Utrecht, de Royal
GD, het Louis Bolk Instituut en de Universiteit van Gent deelgenomen.
275
Klopt het dat de Universiteit Utrecht wel degelijk een passage heeft
geschreven over de gedragsbehoeften van eenden in de Quickscan
dierwaardige veehouderij en zo ja, waarom is deze niet naar de Kamer
gestuurd?
De quick scan dierwaardige veehouderij (versie 14 december 2022) bevat
informatie over de gedragsbehoeften van diverse diersoorten, namelijk
leghennen, vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren, varkens, melk en
vleeskoeien en kalveren, melkgeiten, schapen, konijnen en eenden. Ik zie
dat ik u op 25 oktober 202369 per abuis de versie van 12 december 2022
heb toegestuurd waarin eenden nog niet waren opgenomen. Ik stuur u bij
deze alsnog de meest actuele versie toe.
276
Voor welke plannen of maatregelen is het gereserveerde budget van
4,5 miljoen euro voor de uitvoering van het convenant dierwaardige
veehouderij bestemd en is dit inclusief de 2,5 miljoen euro die wordt
uitgetrokken voor varkenshouders die willen stoppen met het couperen
van staarten?
De € 2,5 miljoen voor het stoppen met het couperen van varkensstaarten
maakt geen onderdeel uit van het budget van € 4,5 miljoen voor
ondersteuning van het convenanttraject dierwaardige veehouderij. Het
budget van € 4,5 miljoen voor 2024 zal worden ingezet voor diverse
activiteiten die de transitie naar dierwaardige veehouderij bevorderen.
Zonder uitputtend te willen zijn gaat het daarbij onder andere over het
ontwikkelen van kennis, het verspreiden daarvan, het meten en monitoren
van de voortgang van de transitie en onafhankelijke toetsing door een
autoriteit. Ook zal het gaan om het voorbereiden van het werken met
proefboerderijen, met pilots en met het voorafgaand aan de invoering
daarvan toetsen van de impact van dierenwelzijnsmaatregelen aan de
integrale opgaven voor de landbouw.
277
Welke agrarische opleidingen (universitair, hbo en mbo) hebben in hun
curriculum aandacht voor dierwaardigheid?
Diergezondheid en dierenwelzijn zijn belangrijke onderwerpen in de
opleidingen gericht op dier- en veehouderij, dierverzorging en
-management, (para)veterinaire opleidingen, dierwetenschappen,
opleidingen specifiek voor de hippische sector waaronder hoefsmeden en
opleidingen op het vlak van recreatie en gezelschapsdieren. Deze
opleidingen worden voornamelijk aangeboden door de groene mbo- en
hbo-instellingen, Wageningen Universiteit en Universiteit Utrecht. De
onderwijsinstellingen zijn zelf verantwoordelijk voor het verwerken van de
nieuwste inzichten op het vlak van dierwaardigheid in de curricula en voor
de professionalisering van docenten. Om het onderwijs te vernieuwen,
werken ze samen in Groenpact, doen ze praktijkgericht onderzoek en
hebben ze onder meer overleg met de sector. In het verlengde van de
69

Kamerstuk 28 286, nr. 1317

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

90

motie De Groot70 die oproept agrarische opleidingen te betrekken bij het
convenant dierwaardige veehouderij, ben ik in gesprek met het onderwijs
over hoe, in aansluiting op de ontwikkeling dat er in het beroepsonderwijs
meer aandacht is voor de integraliteit van de vraagstukken op het vlak van
dierenwelzijn (voeding, huisvesting, gezondheid en gedrag), dierwaardigheid met positief welzijn als uitgangspunt in het curriculum zal worden
opgenomen. Universiteiten doen onderzoek om de behoeften van dieren,
en de implicaties daarvan voor houderijsystemen, in beeld te brengen, de
principes van dierwaardige veehouderij te concretiseren en de dialoog
daarover te stimuleren. De doorwerking van de wetenschappelijke
inzichten op het vlak van dierwaardigheid in het onderwijs vraagt nog
extra aandacht. Ook de hogescholen (CoE Groen) werken aan een nieuw
langjarig onderzoeksprogramma rond dierwaardigheid in samenwerking
met het mbo (practoren) en de universiteiten. Lectoren en practoren
helpen mee de vertaalslag te maken van onderzoek naar de vernieuwing
van de curricula. De samenwerking binnen Groenpact, tussen WUR, de
groene hbo en mbo instellingen helpt bij die doorwerking. Daarnaast is er
ook op Groen Kennisnet (o.a. Dierenwelzijnsweb) en www.lerenoverveehouderij.nl informatie beschikbaar en zijn initiatieven zoals de landelijke
onderwijsdag voor (hbo en mbo docenten) veehouderij van belang.
Ik verwijs u ook naar mijn Commissiebrief convenant dierwaardige
veehouderij (kenmerk 2023D35547).
278
Welke mogelijkheden zijn er voor koploperboeren om financiële ondersteuning vanuit de overheid te krijgen op dierwaardige pilots en
projecten?
Er zijn diverse regelingen gericht op het verhogen van het dierenwelzijn.
Het gaat bijvoorbeeld om:
• gericht advies voor agrarische ondernemers: in de SABE-regeling is
opgenomen dat agrarische ondernemers een advies kunnen krijgen
met behulp van een GLB kennisvoucher over het versterken van het
toekomstperspectief van hun bedrijf. Daar kan de toepassing en
gebruik van de principes dierwaardige veehouderij in hun bedrijfsvoering onder vallen. Dit deel van de SABE-regeling was open tussen
1 september en 16 oktober 2023. Ondernemers konden verder een
GLB-projectsubsidie aanvragen voor praktijkleernetwerken onder
andere voor het onderdeel duurzaam ondernemerschap, waaronder
dierwaardige veehouderij kan vallen. Deze aanvragen waren mogelijk
tussen 2 oktober en 15 november 2023.
• specifieke initiatieven zoals steun voor samenwerkingsverbanden die
willen stoppen met het couperen van varkensstaarten (onderdeel van
EIP-regeling);
• ondersteuning bij daadwerkelijke investeringen: toegang tot de fiscale
MIA/Vamil-regelingen voor veehouders die het certificaat Maatlat
Duurzame Veehouderij behalen. Dit certificaat geeft voor duurzame
melkveestallen tevens toegang tot de Regeling groenprojecten
(goedkopere financiering). Deze regelingen richten zich niet specifiek
op koplopers maar sluiten deze evenmin uit.
279
Wat is de stand van zaken van pilot die door drie proefdierinstituten
werden gedaan naar de database over genetisch gemodificeerde
(GM)-dierlijnen?

70

Kamerstuk 28 286, nr. 1274

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

91

De instituten betrokken bij deze pilot zijn ook betrokken bij de werkgroep
«terugdringen van dieren in voorraad gedood». De interne bevindingen
van deze werkgroep hebben tot een andere invulling van hun activiteiten
geleid, mede omdat een dergelijke andere database al in oprichting was.
Over de stand van zaken van activiteiten rondom GM-dierlijnen zal de
kamer in het voorjaar van 2024 worden geïnformeerd.
280
Wat is de stand van zaken van de werkgroep die aanbevelingen zou doen
voor een plan van aanpak over het terugdringen van in voorraad gedode
proefdieren?
De werkgroep verwacht de resultaten in het voorjaar 2024 op te leveren
en dan zal ik de Kamer met een kamerbrief hierover informeren.
281
Wat is de stand van zaken van het onderzoek van het Nationaal comité
advies dierproevenbeleid (Ncad) over motieven en drijfveren in methodologische keuzes?
Het NCad heeft in 2023 samen met het RIVM een verkennend onderzoek
opgestart naar motieven en drijfveren in methodologische keuzes in een
afgebakend subdomein van het fundamenteel onderzoek. Dit onderzoek
wordt uitgevoerd door het onderzoeksbureau Inspire to Act. Het NCad en
het RIVM zullen op basis van het verkennend onderzoek beoordelen of de
resultaten aanleiding geven voor een bredere analyse. Het verkennend
onderzoek en de begeleidende appreciatie van het NCad en het RIVM
worden begin 2024 gepubliceerd.
282
Wat is het totale budget voor proefdiervrije innovatie op de gehele
Rijksbegroting, uitgesplitst per ministerie?
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft in
2024 voor dierproevenbeleid en voor alternatieven voor dierproeven de
volgende budgetten gereserveerd:
• Voor het programma Transitie Proefdiervrije Innovatie (TPI) procesbudget: € 500.000
• Nationaal Comité advies dierproevenbeleid (NCad): € 1 miljoen
• Centrale Commissie Dierproeven (CCD): € 2,5 miljoen
• Voor het ZonMw-onderzoeksprogramma «Meer Kennis met Minder
Dieren» (MKMD) is het totaalbudget voor 2024 € 2,1 miljoen
• Intravacc B.V.: € 1,7 miljoen
• RIVM, alternatieven voor dierproeven regulatoir: € 862.000 (regulier) +
€ 119.000 (additionele opdracht) = totaal € 981.000
• Wageningen Food Safety Research (WFSR), inclusief wettelijke
onderzoekstaken voedselveiligheid (WOT-vv, proefdiervrije innovatie):
hierover zijn de bedragen van 2024 pas in de laatste week van 2023
bekend. In 2023 was het bedrag € 668.000.
• Programma budget van LNV voor uitvoering van het plan van aanpak
dierproeven en alternatieven/ vermindering-, vervanging- en verfijningsprojecten (3V-projecten) € 150.000
• De andere departementen hebben in 2024 de volgende bedragen
gereserveerd voor alternatieven voor dierproeven:
• het Ministerie van OCW geeft in 2024 een instellingssubsidie aan het
Biomedical Primate Research Centre (BPRC). Het BPRC besteedt
jaarlijks € 1,9 miljoen aan proefdiervrij onderzoek en € 0,7 miljoen aan
dierenwelzijn.
• het Ministerie van I&W € 675.000
• het Ministerie van VWS € 375.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

92

• het Ministerie van Defensie ca. € 150.000
Het totaalbudget van dit overzicht, zonder de TPI-proceskosten, komt uit
op: € 9.099.000 miljoen. Als daar ook de bijdragen van de andere
departementen uit het tweede rijtje bij opgeteld worden, komt het
totaalbudget voor 2024- buiten de regie om- uit op: € 12.899.000 miljoen.
283
Hoe worden de 2,6 miljoen euro aan middelen van het Programma
Internationale Agroketens (PIA) ingezet? Wordt bij het toekennen van de
middelen in het PIA een analyse en risicobeoordeling gemaakt van de
impact die een projectinvestering kan hebben op de lokale bevolking en
(het in negatieve zin beïnvloeden van) de concurrentiepositie van lokale
agrarisch ondernemers?
Het Programma Internationale Agroketens biedt het LNV-Attache Netwerk
financiering voor kleinschalige, «seedmoney»-achtige en agenderende
activiteiten met als doel stakeholders te verbinden aan marktkansen en
oplossingen voor lokale uitdagingen op het terrein van verduurzaming,
voedselzekerheid, klimaat en biodiversiteit. Met behulp van deze middelen
wordt een breed scala aan activiteiten uitgevoerd, variërend van het
informeren over lokale ontwikkelingen en agendering beleidsprioriteiten,
het bevorderen van samenwerking en het positioneren van stakeholders
uit het agro- en natuurdomein. Activiteiten betreffen o.a. de organisatie
van seminars en expertmeetings, facilitering Nederlandse stakeholders op
vakbeurzen en de organisatie van uitgaande/inkomende economische en
expertmissies71.
Met de inzet wordt de internationalisering van de Nederlandse stakeholders in het agro- en natuurdomein ondersteund en daarmee bijgedragen aan zowel het verdienvermogen van onze agrosector als aan
lokale duurzame voedselproductie en -systemen. Er wordt bij het
toekennen van de veelal kleinschalige PIA projecten geen impact-analyse
en risicobeoordeling gemaakt.
284
Is de evaluatie van het Ncad over de Transitie Proefdiervrije Innovatie (TPI)
verschenen? Zo ja, wat zijn de belangrijkste resultaten en welke lessen
trekt u hieruit?
Het NCad werkt momenteel aan een evaluatie van het advies «Transitie
naar proefdiervrij onderzoek» uit 2016. In dit transitieadvies zijn er
meerdere aanbevelingen gedaan over de transitie naar proefdiervrije
onderzoek, gecategoriseerd binnen de drie thema’s; Heldere transitiedoelen, Transitiestrategie en Regie op de transitie. De aanbevelingen
binnen de categorie Regie op transitie hebben samen met andere
rapporten een basis gelegd voor de oprichting van het programma
Transitie Proefdiervrije Innovatie (TPI). Het NCad zal in deze evaluatie een
kritische reflectie uitvoeren op de mate waarin de aanbevelingen uit het
advies zijn geïmplementeerd in de periode na 2016. Deze evaluatie wordt
naar verwachting in het eerste kwartaal van 2024 afgerond.
In het voorjaar zal ik, zoals aangegeven in mijn brief aan de Kamer van
20 december jl. (kenmerk 2023D50684), de Kamer informeren over de
doelstellingen van mijn TPI-beleid voor de komende vijf jaar. De aanbevelingen uit het nog te verwachten NCad-rapport neem ik daar in mee
285
Wat is de stand van zaken van de pilot over systematic reviews?
71

Agrospecials | Agroberichten Buitenland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

93

U refereert vermoedelijk naar de pilot «stimulering transparant proefdieronderzoek» die ZonMw in opdracht van de Minister van OCW uitvoert. In
deze pilot wordt onderzocht welke manieren en voorwaarden de
transparantie en kwaliteit van proefdieronderzoek kunnen verhogen,
waarbij gekeken wordt naar preregistratie, rapportage richtlijnen, FAIR
data en open access publicatie. Systematic reviews is geen specifiek
aandachtspunt van dit onderzoek, hoewel de onderzochte methoden
mogelijk wel de kwaliteit van Systematic Reviews kunnen verbeteren,
doordat resultaten uit proefdieronderzoek inzichtelijker en beter vindbaar
worden. Zoals beschreven in mijn brief aan de Kamer van 20 december jl.
(kenmerk 2023D50684) heeft ZonMw de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW) laten weten iets meer tijd nodig te hebben om het
onderzoek gedegen af te ronden. De verwachting van ZonMw is dat de
resultaten komend voorjaar gereed zullen zijn en dan zal ik deze met de
Kamer delen. In de brief van 20 december jl. ga ik ook in op een aantal
acties die specifiek betrekking hebben op systematic reviews.
286
Wat is de stand van zaken omtrent de mogelijkheden voor het uitfaseren
van wettelijk vereiste dierproeven die in Nederland uitgevoerd worden, in
het kader van toegang van stoffen en producten tot de markt in landen
buiten de Europese Unie («derde landen»), indien daarvoor binnen de
Europese Unie al wel testmethoden zonder dierproeven zijn erkend?
De gesprekken hierover zijn gaande. Over de uitkomsten van deze
gesprekken zal ik de Kamer in voorjaar 2024 informeren.
287
Wat is de stand van zaken van het onderzoek of de bestaande infrastructuur voor onderzoek naar alternatieven voor Foetaal kalfserum (FCS)
kan worden ondersteund met een beoogde bijdrage van in totaal 100.000
euro?
Inmiddels heb ik een subsidie van totaal € 100.000 verstrekt aan het
Utrecht 3R centre. Met deze subsidie ondersteun ik de bestaande
infrastructuur voor de komende 2 jaar. Hierdoor wordt de capaciteit om
onderzoekers te helpen vergroot en de overstap naar FCS-vrije kweeksystemen versneld.
288
Hoe staat het met de uitvoering van motie-Wassenberg c.s. (Kamerstuk
32 336, nr. 146) over om in overleg met de betrokken kennis- en onderwijsinstellingen te onderzoeken hoe kennis over (en de toepassing van)
systematic reviews vast onderdeel kan worden van medisch-biologische
opleidingen?
Deze motie is in uitvoering. Het is aan universiteiten en universitaire
medische centra zelf om veranderingen door te voeren in de curricula,
zoals acties die beschreven staan in het streefbeeld «innovatie in het
onderwijs met minder proefdieren». De Minister van OCW is hierover in
gesprek met de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra
(NFU) en Universiteiten van Nederland (UNL). In mijn brief aan de Kamer
van 20 december jl. (kenmerk 2023D50684) ga ik, mede namens de
Minister van OCW, ook in op de uitvoering van deze motie.
289
Hoe staat het met de uitvoering van de motie van de leden Tjeerd de
Groot en Wassenberg (Kamerstuk 32 336, nr. 147 ) over zich hardmaken
voor nieuwe technieken bij de herziening van de REACH-verordening?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

94

Onder de bestaande REACH-verordening wordt het gebruik van alternatieven voor dierproeven al gestimuleerd. De Staatssecretaris van IenW ziet
deze motie als oproep om de inzet hierbij nog verder te versterken. Dat is
in de motie gekoppeld aan de herziening van REACH. Het voorstel voor
herziening was al voor eind 2022 aangekondigd maar is er helaas nog
steeds niet. Nederland heeft met Denemarken, Noorwegen en Zweden op
21 september 2023 de Europese Commissie nog een brief gestuurd om
aan te dringen op een spoedige publicatie van een voorstel voor de
herziening van de REACH-verordening. De huidige Europese Commissie
noemt deze herziening niet meer als onderdeel van de acties die het
binnen diens mandaat wil afronden. Hiermee zal deze herziening van
REACH naar verwachting verschuiven naar 2025. Als dat voorstel wordt
gepubliceerd, zal de inzet conform de motie gericht zijn op een nog
centralere plaats voor proefdiervrije alternatieven.
In afwachting van aanpassing van REACH heb ik de afgelopen jaren de
inzet op het ontwikkelen van betere en proefdiervrije methodes geïntensiveerd. Ook het recente stappenplan dat de Commissie heeft aangekondigd, naar aanleiding van het Europese burgerinitiatief «Voor
cosmetica zonder dierenleed – maak Europa dierproefvrij», zet in op
proefdiervrije alternatieven.
290
Hoeveel vergunningen zijn het afgelopen jaar afgewezen door de Centrale
Commissie Dierproeven (CCD)?
Deze cijfers zijn op dit moment nog niet beschikbaar. Ik verwijs u hiervoor
graag naar het jaarverslag van de CCD, dat naar verwachting in maart
2024 beschikbaar komt via de website van de CCD.
291
Welk percentage van de gevallen wijkt het besluit van de CCD af van het
advies van een Dierexperimentencommissie (DEC) in 2023 en 2022?
In 2022 heeft de CCD 90 procent van de DEC-adviezen opgevolgd en heeft
in 10 procent daarvan afgeweken. Deze cijfers van 2023 zijn op dit
moment nog niet beschikbaar. Ik verwijs u hiervoor graag naar het
jaarverslag van de CCD, dat naar verwachting in maart 2024 beschikbaar
komt op de website van de CCD.
292
Valt de monitoring van bestuivers, zoals verzocht wordt in aangenomen
motie-Vestering (Kamerstuk 21501-32, nr. 1524 ), ook onder de post
«overige stelsel activiteiten»? Zo ja, hoeveel budget is daarvoor gereserveerd? Verwacht u dat dat voldoende is voor het verzorgen van een
jaarlijkse rapportage over de ontwikkeling van indicatorsoorten?
De monitoring van bestuivers valt niet onder het geraamde budget van de
post «overige stelstel activiteiten». Zoals beantwoord in vraag 32 is er
advies uitgevraagd bij Stichting EIS over de mogelijkheden van
monitoring. Op basis van dit advies kan er in 2024 een monitoringsplan
worden ontwikkeld dat ook moet uitwijzen hoeveel budget er nodig is
voor het verzorgen van een jaarlijkse rapportage over de ontwikkeling van
indicatorsoorten. Voor het opstellen van het monitoringsplan zijn
middelen gereserveerd in het budget van Vermaatschappelijking Natuur
en Biodiversiteit.
293
Wat is het doel van de subsidies voor «Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit»?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

95

Voor het realiseren van natuurdoelen is betrokkenheid vanuit de samenleving bij natuur en biodiversiteit belangrijk. Met de subsidies voor
«vermaatschappelijking natuur en biodiversiteit» stimuleren we (de
beweging) dat burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties meer
initiatieven nemen, participeren in en/of medeverantwoordelijkheid
krijgen voor het realiseren van natuur. Voorbeelden zijn:
• het stimuleren van de actieve betrokkenheid van jongeren via
participatieprojecten,
• het ontwikkelen en toepassen van instrumenten die inzicht geven aan
bedrijven en financiële instellingen over het beslag op en de afhankelijkheid van biodiversiteit en ecosysteemdiensten.
• opbouw van kennis en ervaring voor natuur-inclusieve praktijken in
verschillende domeinen (o.a. natuur-inclusieve landbouw, natuurinclusief bouwen) en het verspreiden hiervan als inspiratiebron voor
andere initiatiefnemers.
294
Waarom wordt er 22,2 miljoen euro gereserveerd uit de natuurcompensatiebank voor een aantal specifieke «bovenwettelijke» stikstofmaatregelen?
Met mijn brief van 6 december 202272 heb ik uw Kamer geïnformeerd over
de intrekking van het wetsvoorstel natuurcompensatiebank. Het was
onvoldoende duidelijk of de gewenste habitats daadwerkelijk gecreëerd
kunnen worden. Het kabinet gaf er de voorkeur aan om de resterende
middelen die bestemd waren voor de natuurcompensatiebank in te zetten
voor hetgeen meer urgent is, namelijk stikstofreducerende bronmaatregelen en natuurherstel.
295
Kunt u specificeren wat er wordt bedoeld met «bovenwettelijk» en
wanneer de precieze maatregelen worden uitgewerkt? Is dit niet al te laat
voor 2024 en 2025, aangezien genoemde sectoren al voor vele jaren
investeringen moeten maken?
Met bovenwettelijke stikstofmaatregelen wordt bedoeld dat deze
maatregelen (uiteraard) niet wettelijk afdwingbaar zijn en dat daarom
stimulerende maatregelen eerder voor de hand liggen. De middelen die
gereserveerd waren voor de Natuurcompensatiebank zijn toegevoegd aan
reservemiddelen van de structurele aanpak stikstof. Van het totaal van
€ 600 miljoen is € 400 miljoen extra beschikbaar gesteld voor het
programma Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB).73 De resterende
€ 200 miljoen zal ingezet worden voor maatregelen in de industrie, bouw
en mobiliteit. Deze maatregelen worden op dit moment uitgewerkt. Er
wordt zoveel mogelijk ingezet op bestaande instrumenten, waarmee deze
middelen tijdig ingezet kunnen worden.
296
Wat is het specifieke doel van de samenwerkingsmaatregel Veenweiden
en overgangsgebieden N2000?
Het primaire doel bij deze samenwerkingsprojecten is het ondersteunen
van de transitie van de landbouw in en rond stikstofgevoelige Natura 2000
gebieden en in veenweidegebieden, waarbij een bijdrage kan worden
geleverd aan de volgende GLB-doelstellingen: (1) matiging van en
aanpassing aan klimaatverandering, (2) het bevorderen van duurzame
ontwikkeling en efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen zoals water,
bodem en lucht en (3) het bijdragen aan de bescherming van de biodiver72
73

Kamerstuk 36 076, nr. 6
zie ook Kamerstuk 34 682, nr. 108

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

96

siteit, versterken van ecosysteemdiensten en in stand houden van
leefgebieden en landschappen. De interventie is erop gericht om in deze
gebieden de volgende maatregelen te stimuleren: het verhogen van de
grondwaterstand op graslandpercelen in veenweidegebieden met het oog
op het klimaatdoel en het extensiveren van melkveehouderijbedrijven in
en rond stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden met het oog op de
stikstofopgave.
297
Wat is het doel van de onafhankelijke commissie die is ingericht voor het
behandelen van schadeclaims van PAS-melders?
De commissie is ingesteld om een onafhankelijke en transparante
afhandeling van de schadeclaims te waarborgen. De commissie heeft als
taak om de Minister voor Natuur en Stikstof te adviseren over de
schadeplichtigheid van de Staat en over de (eventuele) toekenning van de
schadevergoeding en de hoogte daarvan in elk individueel geval waarin
een PAS-melder de Minister om schadevergoeding vraagt. De Minister
besluit op basis van het advies van de commissie over de uit te keren
vergoeding.
298
Wat zijn de criteria of voorwaarden voor het indienen van schadeclaims
door PAS-melders en hoe wordt de beoordeling van deze claims
uitgevoerd door de onafhankelijke commissie?
Het schadeloket is bedoeld voor verzoeken tot schadevergoeding van
PAS-melders. Het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht is het
kader voor de beoordeling. De verzoeken worden zonder voorafgaande
inhoudelijke beoordeling door de Minister voor advies voorgelegd aan de
commissie.
De commissie stelt haar eigen werkwijze en procedure vast. In die
werkwijze kan de commissie duidelijkheid geven over bijvoorbeeld:
− De behandeltermijn van de claims;
− Een behandelprocedure van de schadeclaims en de documentatie die
noodzakelijk is voor het behandelen van de claims;
− De geldende uitgangspunten van het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht die de commissie toepast bij haar advisering.
Met het oog op transparantie over de werkwijze van de commissie maakt
zij haar werkwijze openbaar. Hiervoor zal een webpagina worden
ingericht, waar ondernemers ook terecht kunnen voor informatie. Het
publiceren van de werkwijze geeft meer duidelijkheid over de mogelijkheden voor PAS-melders die een verzoek om schadevergoeding
overwegen en vergemakkelijkt het indienen daarvan. Uitgangspunt blijft
wel dat eisers zelf verantwoordelijk zijn voor het onderbouwen van de
door hen geleden schade en voor de daarvoor gestelde aansprakelijkheid
van de Staat.
299
Kunnen de kosten van 5,4 miljoen euro ten aanzien van het rekeninstrument AERIUS nader worden toegelicht?
In de Omgevingswet worden drie AERIUS-instrumenten voorgeschreven:
AERIUS Calculator, AERIUS Monitor en AERIUS Register. Calculator is het
voorgeschreven instrument om te berekenen of projecten met het
veroorzaken van stikstofdepositie op stikstof gevoelige habitatten
significante gevolgen kunnen hebben voor dat gebied. Monitor heeft een
wettelijke verankering voor de monitoring van de resultaatverplichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

97

voor de omgevingswaarde voor stikstofdepositie. Register is opgenomen
als het instrument om stikstofbanken te kunnen gebruiken.
Met de toegeschreven middelen wordt het RIVM gefinancierd voor het
beheer, onderhoud, en doorontwikkeling van AERIUS. Daarnaast is
onderdeel hiervan de actualisatie van de onderliggende verspreidingsmodellen met nieuwe wetenschappelijke inzichten en actuele gegevens en de
voor stikstof relevante adviesvragen die aan het RIVM worden gesteld.
Het betreft daarmee de bekostiging van softwareontwikkeling, wetenschappelijk werk en beheer en hosting van het AERIUS-instrumentarium.
300
Kan in meer detail worden toegelicht hoe wordt gewerkt aan het beperken
van de ecologische voetafdruk van Nederland door het tegengaan van
ontbossing, het bevorderen van duurzaam bosbeheer en het verduurzamen van de productie van en de handel in de belangr(kste handelsketens die in relatie tot ontbossing en duurzaam bosbeheer? Welke
handelsketens worden hier bedoeld? Hoe vindt verduurzaming plaats?
De ecologische voetafdruk is een samenstellende indicator van twee
componenten (landgebruik, en land voor de vastlegging van broeikasgasemissies). Om de ecologische voetafdruk te verminderen zet het kabinet
zich onder andere in voor ontbossingsvrije agrogrondstoffenketens
uiterlijk in 2025. Nederland is samen met gelijkgezinde Europese landen
mede-aanjager geweest van de EU-ontbossingsverordening (EUDR) die
moet zorgen voor een verbod op het op de markt brengen van goederen
en producten die verband houden met ontbossing en bosdegradatie. De
handelsketens waar deze verordening zich op richt zijn rund(vlees), hout,
cacao, soja, oliepalm, koffie, rubber en afgeleide producten hiervan (zoals
chocolade, palmolie en leer). Vooralsnog is de EUDR enkel op bossen van
toepassing, terwijl andere kwetsbare ecosystemen – die ook bepalend zijn
voor de ecologische voetafdruk -nog geen onderdeel van de verordening
zijn. Daarom zet LNV aanvullend in op uitbreiding van de scope van de
EUDR naar andere ecosystemen.
Ook de doorvoering van Europese IMVO-wetgeving (CSDDD) en internationale IMVO-richtlijnen in LNV-beleid en instrumentarium speelt een rol
bij de vermindering van de ecologische voetafdruk. Net als de EUDR,
verplicht de CSDDD bedrijven om gepaste zorgvuldigheid toe te passen in
hun eigen keten, o.a. in relatie tot milieu. Bedrijven moeten negatieve
effecten die voortvloeien uit hun eigen activiteiten of die van dochterondernemingen op o.a. milieu identificeren, en passende maatregelen
nemen om deze gevolgen te beëindigen dan wel te beperken tot een
minimum.
De bevordering van duurzaam bosbeheer buiten Nederland valt onder het
internationale bosbeleid. De voornaamste doelen hiervan zijn (1) het
stoppen van ontbossing wereldwijd per 2030, (2) uitbreiding van het
wereldbosareaal met 3% tegen 2030, (3) mobilisatie van de EU. Op deze
doelen wordt ingezet via beleidsbeïnvloeding, ondersteuning van
multi-stakeholder initiatieven, versterking van publieke en private
governance, financiering van innovatieve programma’s, bijdragen aan
(multilaterale) fondsen en ondersteuning van ontwikkelingslanden. Hier
wordt concreet uitvoer aan gegeven middels o.a. de Nederlandse inbreng
in de EU, deelname aan multilaterale/internationale fora en overeenkomsten waaronder het VN-bossenforum, Convention on Biological
Diversity, International Tropical Timber Agreement en multi-stakeholder
initiatieven zoals het Amsterdam Declarations Partnership en de Tropical
Forest Alliance. Daarnaast worden onderzoeksprojecten naar duurzaam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

98

tropisch bosbeheer ondersteund ten behoeve van de ontwikkeling en
verspreiding van (praktijk)kennis.
Tot slot, in het rapport «Halveren van de voetafdruk», concludeert het PBL
dat er nog veel kennis ontbreekt om de ecologische voetafdruk te kunnen
halveren, evenals over de rol daarbij van andere consumptiepatronen en
productiestructuren. Er is meer inzicht nodig in verschillende onderdelen
van de ecologische voetafdruk, hoe ze zich tot elkaar verhouden, of ze als
beleidsindicatoren kunnen dienen, tot welke handelingsopties dit kan
leiden en welke beleidsinstrumenten geschikt zijn. Aanvullende kennis is
nodig met betrekking tot standaardisatie, harmonisatie en actualisatie van
de berekeningswijzen door verschillende Nederlandse kennisinstituten
voor de verschillende typen voetafdrukken. Om dit inzichtelijk te maken
wordt aanvullend onderzoek verricht.
301
Wat zijn de criteria voor het bepalen van de hoogte van de rijksbijdrage
aan Staatsbosbeheer en hoe wordt deze eventueel geëvalueerd en
aangepast?
In de artikelen 17 en 18 van de Wet verzelfstandiging Staatsbosbeheer
wordt ingegaan op prestatieafspraken en financiering. Na decentralisatie
van het natuurbeleid naar de provincies zijn deze artikelen echter niet één
op één van toepassing. De rijksbijdrage is een tegemoetkoming in de
generieke organisatiekosten van Staatsbosbeheer, in 2014 overeengekomen tussen het toenmalige Ministerie van Economische Zaken en
Staatsbosbeheer. De bijdrage is een lumpsumbekostiging en heeft geen
directe relatie met de uitvoering van de taken door Staatsbosbeheer. De
rijksbijdrage wordt jaarlijks geïndexeerd. Na invoering van een nieuw
kostprijsmodel zal samen met Staatsbosbeheer en de diverse opdrachtgevers worden gekeken of de hoogte van de rijksbijdrage moet worden
gewijzigd.
302
Zijn er specifieke prestatiedoelen vastgesteld voor Staatsbosbeheer met
betrekking tot de ontvangen rijksbijdrage en hoe wordt de voortgang naar
deze doelen gemeten en gerapporteerd?
Er zijn geen specifieke prestatiedoelen vastgesteld, omdat de rijksbijdrage
niet ziet op de uitvoering van de taakopdracht. Over de voortgang wordt
in algemene zin gerapporteerd in het Jaarverslag Staatsbosbeheer.
303
Hoe wordt de efficiëntie en effectiviteit van Staatsbosbeheer beoordeeld
in relatie tot de verstrekte rijksbijdrage?
Conform artikel 32 van de Wet verzelfstandiging Staatsbosbeheer (1997)
vindt eens per vier jaar een onafhankelijke evaluatie van de doeltreffendheid en doelmatigheid van het functioneren van Staatsbosbeheer
plaats. Hierbij wordt ook gekeken naar de afspraken opgenomen in het
convenant uit 2014. Eén van de aanbevelingen uit de evaluatie van
11 april 2023 is de ontwikkeling van een kostprijsmodel door Staatsbosbeheer dat gaat helpen in het geven van meer inzicht in de kosten en
baten van Staatsbosbeheer en de relatie met de beleidsverantwoordelijken, ook wat betreft de rijksbijdrage. Zo kunnen de verdiencapaciteiten
binnen Staatsbosbeheer beter worden benut.
304
Hoeveel hectare voedselbos is er op dit moment gerealiseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

99

Ik zie dat het areaal waarop de gewascode voedselbos wordt gebruikt
ieder jaar toeneemt. In 2023 is 212 hectare voedselbos opgegeven in de
gecombineerde opgave. Een voedselbos is één van de vormen van
agroforestry waarin bomen en struiken bewust worden geïntegreerd in
een landbouwkundig systeem. Voor de andere vormen van agroforestry
(zoals beboste kippenuitlopen, voederhagen en windhagen) zal het areaal
vanaf 2024 in de gecombineerde opgave worden geïnventariseerd.
Hierover zal in het kader van de voortgang van de bossenstrategie jaarlijks
worden gerapporteerd in de Voortgangsrapportage Natuur (VRN).
305
Hoeveel hectare voedselbos hoopt u in 2024 te realiseren?
Op dit moment is deze inschatting niet te maken. Het kabinet heeft de
ambitie uitgesproken om gezamenlijk met andere partijen 25.000 ha
agroforestry te realiseren voor 2030, waarvan 1.000 ha voedselbos. Hierbij
is de verwachting dat de groei exponentieel zal toenemen in de laatste
jaren. Om deze groei te ondersteunen zet LNV in op (1) kennisontwikkeling en kennisdeling; (2) het creëren van ondersteunende beleidskaders
voor agroforestry, en het wegnemen van belemmeringen samen met
andere overheden; en (3) het bieden van financiële ondersteuning.
306
Op welke manier worden andere opdrachtgevers betrokken bij de
financiering van Staatsbosbeheer?
Staatsbosbeheer voert als zbo een overheidstaak uit voor verschillende
ministeries en de provincies. Deze positie komt voort uit de decentralisatie
van het natuurbeleid van het Rijk naar de provincies. In de driehoek
binnen LNV tussen eigenaar, opdrachtgever en Staatsbosbeheer wordt
overlegd over de verantwoordelijkheden en taken en de bekostiging en
bedrijfsvoering van de organisatie. Op dit moment wordt gewerkt aan een
optimalisering van de opdrachtgeversrol, zodat de betrokkenheid van de
diverse opdrachtgevers maximaal kan worden geborgd en na invoering
van het nieuwe kostprijsmodel iedere opdrachtgever een adequate
bijdrage kan (blijven) leveren aan de financiering van Staatsbosbeheer.
307
In hoeverre volstaan de beschikbare middelen om 1.000 hectare
voedselbos te realiseren in 2030?
Zoals aangegeven in de Kamerbrief inzet op voedselbossen74 vraagt het
plan Duurzame Schaalsprong Voedselbosbouw voor de opschaling van
voedselbosbouw naar 1.000 ha om een investering van in totaal
€ 30 miljoen waarvan ongeveer de helft uit publieke middelen (het Rijk,
provincies, gemeenten, waterschappen). Op dit moment zijn deze
middelen niet specifiek voor voedselbossen beschikbaar. Wel komen in
toenemende mate regelingen beschikbaar ter ondersteuning van
voedselbossen zoals de productieve investeringsregeling van het GLB.
Ook zijn er provinciale regelingen die voedselbosbouw ondersteunen
zoals de Subsidie Landschapselementen en Voedselbossen van de
provincie Limburg. Dit is naar verwachting niet voldoende om 1.000 ha
voedselbos te realiseren in 2030. Het is aan een volgend kabinet om
hiervoor eventueel middelen vrij te maken.
308
Kunnen specifieke voorbeelden worden gegeven van de taken en
verantwoordelijkheden van Staatsbosbeheer die onder de noemer
74

Kamerstuk 34 682, nr. 115

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

100

«specifieke opdrachten van het Rijk» vallen? Hoe wordt de impact van
deze opdrachten gemeten?
Het aantal opdrachten van het Ministerie van LNV aan Staatsbosbeheer is
de afgelopen jaren gestaag gegroeid. Voor veel van deze opdrachten
rapporteert Staatsbosbeheer door middel van het jaarverslag over de
(financiële) voortgang. Daarnaast zijn er voor (vaak grotere) opdrachten
separate afspraken gemaakt over rapportageverplichtingen richting het
Ministerie van LNV, voorbeelden zijn Natuurinclusieve Landbouw (NIL) en
de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). De verantwoording
in het jaarverslag was tot voor kort met name financieel gericht, waar een
korte tekstuele toelichting voldeed. In gesprekken tussen Staatsbosbeheer
en het Ministerie van LNV werd geconcludeerd dat er behoefte is om de
inhoudelijke toelichting uit te breiden, waarbij antwoord wordt gegeven
op wat er tot op heden is gerealiseerd, welke activiteiten er nog uitgevoerd moeten worden en welke mogelijke risico’s worden voorzien. Voor
het jaarverslag is deze informatie te gedetailleerd, daarom wordt hiervoor
een aparte rapportage opgesteld. Deze aparte rapportage wordt gelijktijdig met het jaarverslag in Q1 aan het Ministerie van LNV geleverd.
309
Bent u voornemens om, net als in 2023 vanwege de motie-Beckerman c.s.
over het vrijmaken van financiële middelen voor verdere uitbreiding van
voedselbossen (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 85), in 2024 weer extra
middelen vrij te maken voor de uitbreiding van voedselbossen, nu er nog
geen Transitiefonds is ingesteld?
Ik merk dat de opschaling van voedselbosbouw een professionaliseringsslag vergt van de sector. Dit ondersteun ik mede vanuit het Agroforestry Netwerk Nederland waaronder het netwerk voedselbosbouw valt.
Er zijn in de professionalisering afgelopen jaar grote stappen gezet. Dit
heeft er tegelijkertijd voor gezorgd dat ik nog niet het volledige bedrag dat
eerder is toegezegd (€ 0,5 miljoen uit Kamerstuk 34 682, nr. 115) aan de
uitbreiding van het areaal voedselbossen heb kunnen besteden. Dit lukt
naar verwachting wel alsnog in 2024, waarna het aan een volgend kabinet
is om te bepalen of en hoeveel eventuele aanvullende middelen
beschikbaar gemaakt worden.
310
Draagt Nederland ook middelen bij aan het belangrijke VN-Verdrag
getiteld «The International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and
Agriculture» (ITPGRFA)? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoeveel?
Ja, Nederland is een contracting party van de International Treaty on Plant
Genetic Resources for Food and Agriculture (ITPGRFA) en draagt uit dien
hoofde jaarlijks 55.000 USD bij.
311
Wat is de stand van zaken van de resultaten van de proef van ZonMw naar
open science en dierproeven?
U refereert vermoedelijk naar de pilot «stimulering transparant proefdieronderzoek» die ZonMw in opdracht van de Minister van OCW uitvoert.
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag vraag 285.
312
Wat wordt er bedoeld met de basisfinanciering waar LNV 3,1 miljoen euro
aan bijdraagt? Wat wordt daarmee gefinancierd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

101

Het betreft bijdragen aan een viertal organisaties, te weten het Planbureau
voor de Leefomgeving, de Gezondheidsraad, de College van Rijksadviseurs, en het Louis Bolk Instituut.
Het Planbureau voor de Leefomgeving verricht analyses, evaluaties en
verkenningen over milieu, natuur en ruimte. De basisfinanciering is
bedoeld voor het werkprogramma waarin structureel de wettelijke taken
voor de Natuurverkenning en de Omgevingsbalans vanwege de
Omgevingswet zijn opgenomen.
LNV stuurt met een jaarlijkse bijdrage mee op het werkprogramma van de
Gezondheidsraad. Vanuit de Gezondheidsraad zijn het afgelopen jaar
onder meer adviezen verstrekt over de duurzaamheids- en gezondheidsbijdrage van een verschuiving in het eetpatroon naar minder dierlijke
eiwitten, voor de bevolking als geheel en voor specifieke doelgroepen
zoals mensen met hart- en vaatziekten. In 2024 wordt – in samenspraak
met het RIVM en het Voedingscentrum – nadere uitwerking gegeven aan
richtlijnen voor duurzame gezonde voeding. Daarnaast geeft de Gezondheidsraad adviezen over landbouw en natuur in relatie tot gezondheid.
Het College van Rijksadviseurs adviseert het Rijk over ruimtelijke kwaliteit.
Het zet ontwerpend denken in als methode om een gedeeld beeld te
ontwikkelen van de strategische keuzes die nodig zijn voor Nederland.
Bijvoorbeeld worden mogelijkheden voor biobased bouwen onderzocht.
Het Louis Bolkinstituut doet onderzoek naar duurzame landbouw, voeding
en gezondheid.
313
Hoe wordt de 21,6 miljoen euro vergund aan de RVO bestemd voor de
uitvoering van het LNV attaché netwerk (LAN) besteed? Hoe zorgt het
LAN, naast het wereldwijd stimuleren van de internationalisering van het
Nederlandse agro- en natuurdomein en het bijdragen aan het verdienvermogen van de Nederlandse economie, ervoor dat Nederlandse inzet en
kennis die via het netwerk verspreid en ingezet wordt daadwerkelijk ten
goede komt aan de ontwikkeling van lokale voedselmarkten in lage- en
middeninkomenslanden?
De besteding is gericht op de financiering van personeel en materieel
voor de uitvoering en organisatie van het LNV-Attaché Netwerk en is
daarmee instrumenteel voor de inzet van de internationalisering van de
Nederlandse stakeholders in het agro- en natuurdomein en draagt
daarmee bij aan zowel het verdienvermogen van onze agrosector als aan
lokale duurzame voedselproductie en -systemen.
In de inzet van het LNV-attachénetwerk staat de Dutch Diamond approach
centraal: de inzet om de kennis en kunde van het Nederlandse bedrijfsleven, overheid, onderwijs- en kennisinstellingen en het maatschappelijk
middenveld te verbinden met lokale partners. Daartoe versterken we de
dialoog met onze internationale partners, waarbij we openstaan voor de
kennis en oplossingen uit andere landen ten behoeve van de nationale
landbouw- en natuurdoelen. Op deze wijze wordt de export- en investeringspositie van Nederlandse ondernemers versterkt en tegelijkertijd
geïnvesteerd in oplossingen voor lokale uitdagingen en lokale economische ontwikkeling. Een voorbeeld is de sterke betrokkenheid en rol van
het LNV-Attaché Netwerk in de Combitrack aanpak van BHOS.
314
Hoe draagt de bijdrage van 21,6 miljoen euro aan RVO voor de uitvoering
van het Landbouwradennetwerk bij aan het verdienvermogen van de
Nederlandse economie en aan een duurzame voedselproductie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

102

Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 313.
315
Wat veroorzaakt de stijgende kosten van personele uitgaven voor zowel
het eigen personeel als externe inhuur? Wat veroorzaakt de piek voor
eigen personeel in 2025 en waarom daalt deze kostenpost na 2025?
Bij Voorjaarsnota 2023 zijn middelen aan de LNV-begroting toegevoegd
voor capaciteitsuitbreiding om goed gevolg te geven aan o.a. Piekbelastersaanpak en andere noodzakelijke werkzaamheden in relatie tot behalen
van de doelen van het kabinet. Deze middelen zijn afkomstig uit de
gereserveerde middelen voor het Transitiefonds en zijn voor 3 jaar (2023,
2024 en 2025) met een ingroeipad aan de LNV-begroting toegevoegd.
316
Waarom stijgen de kosten voor externe inhuur na 2025?
Naar aanleiding van uw vraag is geconcludeerd dat er in tabel 25
«Budgettaire gevolgen Artikel 50 Apparaat Kerndepartement» in de LNV
begroting 2024 per abuis foutieve informatie is opgenomen. In tabel 25
zijn er middelen opgenomen onder «externe inhuur» die in werkelijkheid
onder «eigen personeel» vallen. Onderstaande tabel geeft de juiste
bedragen voor externe inhuur weer. In de 1e suppletoire begroting zal
deze fout gecorrigeerd worden. De kosten voor externe inhuur stijgen dus
niet na 2025.

Externe inhuur

2024

2025

2026

2027

2028

€ 7.289

€ 7.015

€ 6.840

€ 6.839

€ 6.839

317
Wat zijn de gevolgen als het nog niet verdeelde budget op artikel 51 (à
47 miljoen euro) niet of verminderd kan worden uitgegeven aan de
beoogde post van reserveringen voor pr(sb(stelling en stikstof?
Als dat het geval zou zijn, dan zou er sprake zijn van onderuitputting. Ik
verwacht echter dat deze middelen in 2024 tot besteding komen en zal u
in de 1e suppletoire begroting over deze middelen informeren.
318
Hoeveel fte is er bij de NVWA begroot voor 2024 en wat is het verschil in
aantal vergeleken met 2023?
De werkformatie 2024 is begroot op afgerond 3.575 fte. In vergelijking met
de begrote werkformatie 2023 is dat een positief verschil van afgerond 15
fte.
319
Volstaan de beschikbare middelen voor 2024 om een personeelsstop bij
de NVWA te voorkomen?
De beschikbare middelen voor het jaarplan volstaan om een personeelsstop te voorkomen.
320
Op welke wijze verwacht u de gemaakte kosten voor bestrijding van
vogelgriep op te vangen? Wanneer wordt de Kamer daarover
geïnformeerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

103

De kosten voor uitbraken van HAPI zijn niet te voorspellen en daarmee
ook lastig om te begroten. In de begroting wordt daarom uitgegaan van
de reguliere situatie. Mochten er meer uitbraken komen en dus meer
middelen nodig zijn dan zal LNV de bijdrage verhogen. Gezien de kosten
voor uitbraken van vogelgriep (HPAI) het plafond hebben overstegen zijn
de kosten dus voor LNV. De verhoging zal bij voorkeur plaatsvinden
gedurende reguliere financiële besluitvormingsmomenten en dan zal de
Kamer ook geïnformeerd worden over de verhoging en de dekking
daarvan.
321
Verwacht u dat de bestrijding van het blauwtongvirus kosten met zich
mee zal brengen? Zo ja, hoeveel en op welke wijze zal dat gedekt worden?
Het blauwtongvirus heeft in enkele maanden tijd voor veel materiële en
immateriële schade gezorgd. Zoals met elke uitbraak van een dierziekte
zijn ook bij blauwtong kosten en schade gemoeid. De schade door sterfte,
behandeling of productieverlies vanwege blauwtong is onderdeel van het
bedrijfsrisico. Deze kosten zullen veehouders zelf moeten dragen.
De kosten voor diagnostiek van verdenkingen worden uit het diergezondheidsfonds (DGF) bekostigd. Ik heb daarvan nog niet alle facturen binnen,
maar een eerste ruwe schatting is dat de kosten in 2023 in de ordegrootte
van € 0,5 miljoen uitkomen. Deze kosten vallen onder bestrijdingskosten
en worden betaald uit de sectorbijdrage aan het DGF. Het bestrijdingsplafond voor de geiten- en schapensector bedraagt € 490.000 voor de
lopende convenantsperiode. Dit plafond kan gesplitst kan worden in een
apart plafond voor de schapensector en voor de geitensector. Kosten
boven het plafondbedrag komen voor rekening van LNV. Ik verwacht dus
dat het plafond voor de schapensector op basis van de verdenkingendiagnostiek in 2023 overschreden zal worden. Eventuele kosten in 2024 voor
bestrijding zullen dan automatisch voor rekening komen van LNV.
Op dit moment maakt het DGF geen kosten voor de bestrijding, aangezien
er op dit moment geen bestrijdingsmaatregelen genomen worden,
bijvoorbeeld het ruimen van besmette dieren is niet effectief.
Daarnaast investeer ik € 300.000 á € 400.000 in onderzoek, deels in 2023,
deels in 2024. Om een objectief beeld te krijgen van de ernst en het
verloop van de verschijnselen bij schapen en melkvee en de verspreiding
van het blauwtongvirus op besmette bedrijven is door de Gezondheidsdienst voor Dieren (Royal GD) een onderzoek gestart naar de besmettingen op een aantal bedrijven (geiten-, melkvee- en schapenbedrijven).75
Dit onderzoek wordt volledig door LNV gefinancierd en loopt tot het einde
van het jaar. De resultaten ervan worden in januari verwacht.
Toekomstig onderzoek naar de blauwtongsituatie en het aantal besmettingen in de afgelopen vier maanden is nu onderwerp van gesprek tussen
LNV en de sectoren.
Ook is de opzet van een diermodel door Wageningen Bioveterinary
Research (WBVR), waarmee farmaceuten de mogelijkheid hebben vaccins
te testen op effectiviteit, door LNV gefinancierd in 2023.
322
Hoeveel draagt de Europese Unie bij aan de kosten voor Salmonella,
boviene spongiforme encefalopathie (BSE) en hoogpathogene aviaire
influenza (HPAI) en hoe worden deze bijdragen vastgesteld?

75

Kamerstuk 30 669, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

104

Voor de uitvoering van bepaalde monitorings- of bestrijdingsprogramma’s
op het gebied van dierziekten bestaat de mogelijkheid om EU cofinanciering aan te vragen. Lidstaten kunnen elk jaar programma’s indienen
hiervoor. Nederland vraagt jaarlijks cofinanciering aan voor de monitoring
op Salmonella, boviene spongiforme encefalopathie (BSE) en hoog
pathogene aviaire influenza (HPAI). Jaarlijks is een bepaald budget
beschikbaar, wat onder de aanvragen van alle lidstaten wordt verdeeld.
Daartoe wordt jaarlijks een werkprogramma vastgesteld, waar lidstaten
op mee besluiten. In het werkprogramma worden ziekten geprioriteerd en
maximale cofinancieringspercentages vastgelegd. Het cofinancieringspercentage voor HPAI-monitoring is voor 2024 vastgesteld op 32%, wat
voor Nederland neerkomt op naar verwachting € 343.050,64 EU-bijdrage.
Voor Salmonella-monitoring en bestrijding is dit 20%, wat voor Nederland
neerkomt op naar verwachting € 165.142,74. Voor BSE-monitoring
tenslotte is het percentage 16%, wat neerkomt op naar verwachting
€ 144.206,89. Voorgaande cijfers zijn voor de monitorings- of bestrijdingsprogramma’s. Hieronder vallen niet de noodmaatregelen bij de bestrijding
van dierziekten, zoals de afgelopen jaren de bestrijding van HPAI. Ik
verwijs u ook naar de antwoorden op 320, 323 en 326.
323
Wanneer verwacht u de Kamer te kunnen informeren over de financiële
afwikkeling van vogelgriep en de impact daarvan op de begroting voor
het jaar 2024?
Vanaf begin 2020 tot en met oktober 2023 is € 81,3 miljoen uitgegeven
aan de directe bestrijdingskosten in het kader van vogelgriep. Dit bedrag
zal naar verwachting oplopen tot circa € 84,3 miljoen, aangezien de
facturatie van de uitvoeringskosten enkele maanden achter kan lopen bij
de ruimingen.
Een deel van deze kosten zal gedragen worden door de EU. Ik heb eind
2023 een beschikking van de Europese Commissie ontvangen voor de
EU-bijdrage aan de noodmaatregelen die zijn genomen ter bestrijding van
HPAI in de periode september 2020 t/m september 2021. Een bedrag van
€ 5,58 miljoen komt volgens de Commissie in aanmerking voor 50%
cofinanciering. Voor de periode 2021–2022 heeft de Commissie in het
najaar 2023 de mogelijkheid geopend om ons dossier in te dienen.
€ 46,35 miljoen is in mijn opinie declarabel en zou in aanmerking kunnen
komen voor 50% cofinanciering van de EU. Wanneer er duidelijkheid is
over de bijdrage van de EU zal ik uw Kamer hierover uiteraard informeren
via de voorjaarsnota, najaarsnota of jaarverslag.
Wat betreft de kosten voor 2024, HPAI-uitbraken zijn niet te voorspellen.
Wat in ieder geval zeker is, is dat het bestrijdingsplafond voor de
pluimveesector, dat is overeengekomen in het convenant financiering
bestrijding besmettelijke dierziekten 2020–2024 en is vastgesteld op
€ 30 miljoen, is overschreden. Dit betekent dat kosten voor een uitbraak
voor rekening zullen komen van het Ministerie van LNV tot het einde van
de convenants periode. Omdat de uitbraken niet te voorspellen zijn
kunnen we pas eind 2024 duidelijkheid geven over de kosten voor
HPAI-uitbraken in 2024.
324
Kunt u toelichten, gelet op het feit dat voor het bestrijden van vogelgriep
nul euro is gereserveerd omdat exacte bedragen niet voorhanden zijn,
hoe er in de begroting wordt geanticipeerd op een kostenpost van
mogelijk tientallen miljoenen voor het bestrijden van vogelgriep, zoals dat
in 2023 het geval was?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

105

Ik verwijs u ook naar de beantwoording van vraag 320 en 323. Uw Kamer
wordt gedurende het jaar in de voorjaarsnota en najaarsnota geïnformeerd indien een bijstelling van de begroting 2024 benodigd is en, indien
er onder de streep een extra bijdrage van LNV benodigd is aan het DGF,
hoe ik voorstel dit op te vangen.
325
Hoeveel financiële middelen stelt u in 2024 beschikbaar aan dierenhulporganisaties en wildopvang in het kader van de aanpak vogelgriep?
Dankzij dierenhulporganisaties kunnen dieren, ook wilde dieren, zorg en
hulp krijgen wanneer zij dat nodig hebben. In het geval van vogelgriep
zetten dierenhulporganisaties zich in voor zieke vogels. Zij maken daarbij
kosten voor onder andere het ophalen en laten behandelen van deze
vogels en het onderhoud van de ambulance. De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en ik hebben daarom in 2023 € 100.000 steun
aan dierenhulporganisaties toegekend. Zij kunnen hier dierenartskosten
van betalen, maar ook andere middelen en materialen die zij nodig
hebben om veilig hun werk te kunnen doen. Voor 2024 en de jaren hierna
wordt verkend welke financiële ruimte er is om dierenhulporganisaties te
ondersteunen, zolang vogelgriep bij wilde dieren een substantiële inzet
van vrijwillige dierenhulporganisaties vraagt.
326
Wat zijn de voorgestelde aanpassingen vanuit de Europese Unie met
betrekking tot de cofinancieringspercentages die hebben geleid tot een
verlaging van de EU-ontvangsten voor 2024 en verder?
Eind 2022 heeft de Europese Commissie (EC) voorstellen gedaan om de
cofinancieringspercentages voor de resterende looptijd van het meerjarig
financieel kader (MFK) van de EU (2021–2027) te verlagen. Het budget was
door de vele uitbraken van hoog pathogene aviaire influenza (HPAI) en
Afrikaanse varkenspest (AVP) uitgeput en door de COVID-crisis en de
oorlog in de Oekraïne was er onvoldoende ruimte elders in de
EU-begroting om het budget aan te vullen. De EC kon niet anders dan
voor de resterende jaren het cofinancieringspercentage naar beneden
bijstellen. Dit was een bittere pil voor de lidstaten. Ik heb op diverse
manieren, tot in de Landbouw- en Visserijraad, met andere lidstaten
geprobeerd om extra budget beschikbaar te krijgen, maar dit is niet
structureel gelukt. Uiteindelijk is in december 2022 door de lidstaten
ingestemd met een algehele korting van 60% op de tot dan toe gehanteerde cofinancieringspercentages voor zowel de veterinaire monitoringsprogramma’s als de noodmaatregelen bij de bestrijding van dierziektes,
zoals HPAI. Voor de EU-bijdrage voor de veterinaire monitoringsprogramma’s verwijs ik de beantwoording van vraag 322. Voor de noodmaatregelen bij de bestrijding van dierziekten is het cofinancieringspercentage
voor 2023–2027 vastgesteld op 20%.
327
Hoe wordt de additionele CO2-reductie van 0,36–0,38 Mton bereikt door de
investering van 200 miljoen euro in de EG-regeling?
Op basis van een reeks onderzoeken, met name vanuit Kas als
Energiebron en analyses van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) is de reductiefactor voor de EG-regeling van 2023 t/m 2025
vastgesteld op 1,84–2,21 kilo CO2 per euro en van 2026 t/m 2030 op
1,79–2,15 kilo per euro. Het verschil wordt veroorzaakt door nieuwe
technieken, waarbij vergeleken met andere technieken in de EG een
conservatieve schatting is gemaakt van de broeikasgasreductiefactor. Voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

106

de berekening van de additionele CO2-reductie is gekozen voor de
onderkant van de bandbreedte van de reductiefactor.
328
Hoe wordt de effectiviteit van de toegevoegde middelen aan de
EG-regeling gemeten en welke monitoring- en evaluatiemechanismen zijn
ingesteld?
Bij het indienen van de subsidieaanvraag moet de aanvrager aan RVO
laten weten hoeveel het project aan energie bespaart. Verder wordt de
EG-regeling eens in de vijf jaar geëvalueerd, waarbij er inzicht kan worden
gegeven wat het werkelijke effect van de energiebesparende maatregelen
is geweest.
329
Hoeveel dieren zijn het afgelopen jaar naar Nederland geïmporteerd,
uitgesplitst per diersoort?
In onderstaande tabel zijn de aantallen landbouwhuisdieren opgenomen
die vanuit andere EU-lidstaten naar Nederland zijn verplaatst.
Verplaatsingen van diersoorten vanuit EU-lidstaten
Diersoort
runderen
varkens
Pluimvee kuikens
Pluimvee oudere
geiten
schapen
Paarden

2023 (tot 1 december)
ongeveer 890.000
ongeveer 77.000
ongeveer 67 miljoen
ongeveer 201 miljoen
ongeveer 3.600
ongeveer 89.000
ongeveer 16.000

De voornaamste (landbouwhuisdier) soorten geïmporteerd vanuit landen
buiten de EU zijn paarden (ongeveer 2.200), honden en katten (ongeveer
800), siervissen (ongeveer 12 miljoen) en eendagskuikens (ongeveer
3 miljoen).
330
Hoeveel dieren zijn het afgelopen jaar vanuit Nederland geëxporteerd,
uitgesplitst per diersoort?
In onderstaande tabel zijn de verplaatsingen en exporten per voornaamste
(landbouwhuisdier) diersoort opgenomen.
Verplaatsingen van diersoorten naar EU-lidstaten

Diersoort
runderen
varkens
(kippen)kuikens
kippen
geiten

2023 (tot 1 december)
ongeveer 230.000
ongeveer 6,8 miljoen
ongeveer 175 miljoen
ongeveer 25 miljoen
ongeveer 15.700

schapen
Paarden

ongeveer 64.500
ongeveer 14.000

Exporten van diersoorten naar
landen buiten de EU

ongeveer 7.000
ongeveer 5.700
ongeveer 9 miljoen
geen
samen met het aantal
schapen.
ongeveer 300
ongeveer 7900

331
Wat is de huidige staat van de uitvoering van de motie-Beckerman c.s.
(Kamerstuk 36 200 XIV, nr. 29) over het onderzoek naar prijsstijgingen in
de dierenzorg?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

107

Het onderzoek naar de prijsontwikkeling in de zorg voor gezelschapsdieren zit in de aanbestedingsfase, naar verwachting start het onderzoek
begin 2024 door een extern bureau. De voorbereiding van het onderzoek
heeft meer tijd gevergd dan voorzien. Voor een gedegen opzet van het
onderzoek was overleg nodig met veel publieke en private partijen
waaronder meerdere ministeries, de Autoriteit Consument en Markt
(ACM), het Collectief praktiserende Dierenartsen, de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde, de Faculteit Diergeneeskunde
en diverse markt- en ketenpartijen. Tevens is vanwege de omvang van het
onderzoek een formele aanbestedingsprocedure nodig, wat meer tijd
opeist dan voorzien. De inzet is om medio 2024 hiervan resultaten te
hebben. Parallel hieraan onderzoekt LNV mogelijk beschikbare instrumenten om de prijs voor dierenzorg binnen wettelijke kaders eventueel te
kunnen reguleren.
332
Kunt u de resultaten van het onderzoek naar prijsstijgingen in de
dierenzorg delen met de Kamer voordat de plenaire behandeling van de
begroting voor het jaar 2024 van het Ministerie van LNV plaatsvindt?
Het onderzoek zit momenteel in de aanbestedingsfase. Het streven is dat
medio 2024 de resultaten van het onderzoek beschikbaar zijn. Ik zal de
resultaten met u delen als deze bekend zijn.
333
Hoeveel exotische dieren zijn de afgelopen vijf jaar, uitgesplitst naar jaar,
in beslag genomen door de handhavingsinstanties?
In onderstaande overzicht worden de vanaf 2019 in beslaggenomen of in
bewaringgenomen levende dieren weergeven. In het overzicht zijn zowel
het aantal casussen vermeld als het totale aantal dieren dat voor al deze
casussen in beslag is genomen. Landbouwhuisdieren en in Nederland
gangbare gezelschapsdieren zoals de hond, huiskat en het konijn zijn
buiten beschouwing gelaten.
Jaar

Aantal
casussen

Aantal in
beslag
genomen
dieren

Bijzonderheden

2019
2020
2021
2022
2023

155
75
105
244
393

4.041
2.313
2.003
1.403
152.323

1 casus met 2020 vissen
1 casus met 457 koraal en 1 casus met 627 papegaaien
1 casus met 590 koraal
geen
1 casus met 150.000 vissen en 1 casus met 426 spinnen

334
Hoeveel van de inbeslaggenomen exotische (gezelschaps-)dieren zijn de
afgelopen vijf jaar opgevangen en hoeveel zijn er geëuthanaseerd?
Voor de beantwoording van eerste deel van deze vraag verwijs ik u naar
de beantwoording van vraag 333.
De cijfers met betrekking tot euthanasie kunnen niet gespecificeerd uit het
informatiesysteem gehaald worden. De aantallen geëuthanaseerde dieren
zijn zeer gering. Dieren zijn enkel geëuthanaseerd als volgens een
dierenarts het welzijn in het geding kwam. Daarnaast is een geval bekend
van een soort koraal die geëuthanaseerd is vanwege de giftigheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

108

335
Hoeveel inspecties zijn er uitgevoerd op reptielen- en vogelbeurzen in
2022 en 2023?
In 2022 zijn 8 inspecties op reptielenbeurzen en 3 inspecties op vogelbeurzen uitgevoerd. In 2023 zijn er 4 inspecties op reptielenbeurzen en 1
inspectie op een vogelbeurs uitgevoerd.
336
Hoeveel reptielen- en vogelbeurzen zijn er in 2023 geweest? Wat was de
toezichtintensiteit? Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd,
hoeveel waarschuwingen zijn er gegeven en hoeveel boetes zijn er
opgelegd?
De database waarin de markten en beurzen bij de NVWA worden
geregistreerd functioneert op dit moment niet, waardoor de data niet kan
worden opgehaald. De NVWA is samen met de softwareleverancier het
probleem aan het onderzoeken. Zodra de data beschikbaar zijn, zullen
deze met uw Kamer gedeeld worden. Voor de rest van de beantwoording
van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 335.
337
Heeft u de impactanalyses van de sector over het verlagen van de
maximumtemperatuur voor diertransporten inmiddels ontvangen? Zo
nee, hoe lang gaat u hier nog op wachten?
Zoals vermeld in de verzamelbrief dierenwelzijn van 26 oktober jl.76 heb ik
de sectorpartijen nogmaals verzocht om een impactanalyse aan te leveren
om zo de impact van het verlagen van de maximumtemperatuur voor
diertransport in kaart te brengen. Ik moet immers rekening houden met de
uitvoerbaarheid en eventuele nadelige effecten op dierenwelzijn waarvoor
flankerend beleid nodig kan zijn. Omdat ik veel waarde hecht aan
dierenwelzijn en het voorkomen van hittestress, heb ik ook een stap
verder gezet in het proces om de maximumtemperatuur voor
diertransport te verlagen door de internetconsultatie te starten. Ik heb de
sectorpartijen gevraagd om de impactanalyses aan te leveren voor het
einde van de internetconsultatie. Die consultatie is op 2 januari gesloten.
Er zijn 150 reacties binnengekomen op de internetconsultatie en heb ik
van 8 sectorpartijen een impactanalyse ontvangen. De binnengekomen
reacties worden bestudeerd om te bepalen of de beleidsregel dan wel het
proces nog aanpassing behoeft. Aangezien ik ook rekening dien te houden
met de handhaafbaar- en uitvoerbaarheid van een dergelijke beleidsregel
voor de toezichthouder, zal ik de NVWA daarna vragen om een HUF-toets
(handhaafbaarheids- en uitvoeringstoets) uit te voeren. Een HUF-toets
duurt doorgaans 6 weken. Tot slot moet een dergelijke beleidsregel
genotificeerd worden bij de Europese Commissie. Dit kan 3 tot 6 maanden
duren. Ondanks deze termijnen span ik mij ervoor in de maximumtemperatuur voor diertransport zo snel mogelijk – doch zorgvuldig – te verlagen.
338
Wanneer hebben de laatste gesprekken tussen het Ministerie van LNV en
provincies, gemeenten en dierhouders over het beschermen van dieren
tegen hitte en andere extreme weersomstandigheden plaatsgevonden?
Gesprekken met provincies, gemeenten en dierhouders over het
beschermen van dieren tegen hitte hebben voor het laatst plaatsgevonden
in het kader van het plan van aanpak hittestress landbouwhuisdieren en
de actualisatie daarvan. Uit de gesprekken, betreffende de problemen
76

Kamerstuk 28 286, nr. 1315

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

109

rondom het aanbrengen van beschutting in de wei, bleek dat er vanuit de
partijen behoefte is aan een handreiking over beschuttingsmogelijkheden
in de wei. In het geactualiseerde plan van aanpak is dit dan ook
opgenomen als actiepunt. Er is inmiddels een Kennis op Maat project
ingediend met als doel het opleveren van een dergelijke handreiking. Het
geactualiseerde plan is 8 juni 2023 met uw Kamer gedeeld.77
339
Wat is de stand van zaken van de aangekondigde chipplicht voor katten?
Momenteel werk ik de chip- en registratieplicht uit in een algemene
maatregel van bestuur (AMvB). Dit doe ik samen met een groot aantal
partijen uit de sector, zoals dierenwelzijnsorganisaties, dierenartsen,
databanken en vertegenwoordigers van minima om draagvlak en
acceptatie te waarborgen. Ik streef ernaar medio 2024 de AMvB ter
internetconsultatie aan te kunnen bieden. Gedurende het proces zal ik de
Kamer informeren over de relevante ontwikkelingen.
340
Hoe wordt opvolging gegeven aan het afgeronde onderzoek naar
reptielenbeurzen?
Het Ministerie van LNV heeft opdracht gegeven om onderzoek te doen
naar dierenwelzijn en zoónosenrisico’s op Nederlandse reptielenbeurzen.
Door Wageningen University Research is dit onderzoek uitgevoerd en is
met de verzamelbrief dierenwelzijn van 13 juli 2023 naar de Tweede
Kamer gestuurd.78 In dit onderzoek concluderen de onderzoekers dat de
meeste reptielen toereikend gehouden worden, met inachtneming dat de
reptielen in een tijdelijke huisvesting gehouden worden. Tijdens het
onderzoek zijn wel enkele incidenten geconstateerd waarbij de
huisvesting ontoereikend was. Het Ministerie van LNV is daarom bezig
met het opstellen van een beleidsregel om de open normen voor het
huisvesten en verzorgen van reptielen tijdens beurzen in te vullen, waarbij
de aanbevelingen van de onderzoekers als uitgangspunt wordt genomen.
Door het opstellen van een beleidsregel voor de huisvesting en verzorging
op beurzen, wordt dierenwelzijn beter geborgd en krijgen handhavende
instanties meer handvatten om op treden.
341
Wat is de stand van zaken omtrent het invullen van de open normen in de
Wet dieren over reptielen op reptielenbeurzen?
Het Ministerie van LNV heeft onderzoek laten uitvoeren door de WUR naar
aanleiding van de motie Beckerman en Wassenberg.79 Het onderzoeksrapport is met de verzamelbrief dierenwelzijn van 13 juli 202380 naar de
Tweede Kamer verstuurd. Het Ministerie van LNV werkt aan een beleidsregel om de open normen voor het huisvesten en verzorgen van reptielen
tijdens beurzen in te vullen. Hierbij worden de aanbevelingen van de
onderzoekers als uitgangspunt genomen. De beleidsregel wordt in
samenspraak met de NVWA, RVO en LID opgesteld, om handhavende
instanties handhaafbare en uitvoerbare richtlijnen te bieden. Verder heeft
LNV stakeholdergesprekken gevoerd met dierenwelzijnsorganisaties en de
reptielensector om een breed draagvlak te creëren.

77

Kamerstuk 28 286, nr. 1296
Kamerstuk 28 286, nr. 1303
79
Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 39
80
Kamerstuk 28 286, nr. 1303
78

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

110

342
Wat is de stand van zaken van de pilot over het huisvestings- en behandelprotocol voor honden na een bijtincident?
De Hogere Agrarische School Den Bosch (HAS) heeft op verzoek van LNV
als uitvoering van de motie De Groot en Von Martels van 5 december
201881, onderzocht of en op welke wijze een multidisciplinair landelijk
expertisecentrum kan bijdragen aan de opvang en training van complexe
honden. Dit onderzoek is 2020 afgerond.82 In vervolg op dit onderzoek zijn
de resultaten van het HAS onderzoek in de praktijk getest in een pilot. LNV
heeft de Hondencampus als expertisecentrum gevraagd een huisvestingsen behandelprotocol op te stellen voor honden die in beslag zijn genomen
na een bijtincident. Deze pilot is afgerond. Het rapport wordt momenteel
afgerond en zal op korte termijn met uw Kamer gedeeld worden.
343
Wanneer worden de schriftelijke vragen van het lid Wassenberg
(Kamerstuk 2023Z14759 ) over het gebrek aan landelijke registratie van
bijtincidenten door honden en het gebrek aan landelijk beleid om die
bijtincidenten terug te brengen beantwoord?
De antwoorden op de schriftelijke vragen van het lid Wassenberg83 over
het gebrek aan landelijke registratie van bijtincidenten door honden en het
gebrek aan landelijk beleid om die bijtincidenten terug te brengen zijn op
18 december 2023 aan de Kamer gestuurd.
344
Wat is de stand van zaken van het onderzoek naar dieronvriendelijke hulpen trainingsmiddelen?
Naar aanleiding van de motie-Graus (PVV) waarin de regering wordt
verzocht dieronvriendelijke hulp- en trainingsmiddelen in kaart te laten
brengen door (veterinair) ter zake deskundigen en deze uit te faseren84,
heb ik het lectoraat Human-Animal Interactions van Aeres Hogeschool
Dronten gevraagd om een onderzoek uit te voeren naar het gebruik van
hulp- en trainingsmiddelen bij honden en paarden. Zoals toegezegd aan
het lid Graus tijdens het commissiedebat dierenwelzijn van 26 januari
202385, wordt de kennis en kunde van trainers meegenomen in dit
onderzoek. Het lectoraat heeft de data-verzameling en data-analyse
afgerond. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan het rapport
met bevindingen. Het rapport zal op korte termijn met uw Kamer gedeeld
worden.
345
Wat is de stand van zaken omtrent het aangekondigde verbod op
tentoonstellingen van dieren met ernstige gebreken?
Ik begrijp uw vraag zo, dat u vraagt naar het vertoningsverbod voor
gezelschapsdieren met extreme uiterlijke kenmerken dat ik in de Kamerbrief Aanpak gezelschapsdieren met schadelijke uiterlijke kenmerken van
20 januari 202386 en het Commissiedebat dierenwelzijn van 26 januari
202387 aankondigde. Dit vertoningsverbod wordt momenteel uitgewerkt

81

Kamerstuk 28 286, nr. 1012
Kamerstuk 28 286, nr. 1126
83
kenmerk 2023Z14759
84
Kamerstuk 28 286, nr. 1151
85
Kamerstuk 28 286, nr. 1289
86
Kamerstuk 28 286, nr. 1288
87
Kamerstuk 28 286, nr. 1289
82

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

111

voor honden en katten met extreme uiterlijke kenmerken die altijd lijden,
of een verhoogd risico hebben op lijden. Voorbeelden hiervan zijn katten
met vouworen of honden en katten met te korte snuiten.
Dit vertoningsverbod zal zien op beelduitingen van dieren met deze
kenmerken in reclame, advertenties en op social media. Deelname aan
tentoonstellingen, wedstrijden en keuringen van deze dieren valt
vooralsnog niet onder dit vertoningsverbod. Het invoeren van zo’n
vertoningsverbod voor reclame en social media is onontgonnen terrein
waar nog geen grondslag voor bestaat in de wet. Voor dit verbod wordt
momenteel verkend hoe dit het beste kan worden ingericht, waarbij onder
meer naar ervaringen met reclameverboden op andere beleidsterreinen
wordt gekeken.
Voor de invoering van het verbod is het daarnaast van belang dat er een
lijst wordt ontwikkeld met uiterlijke kenmerken waarvan objectief is vast te
stellen dat ze lijden veroorzaken, en die objectief vast te stellen zijn bij
individuele dieren. Hiervoor moet eerst in kaart worden gebracht welke
potentieel schadelijke kenmerken voorkomen bij honden en katten, en wat
het risico is van elk kenmerk op welzijnsaantasting. Ik heb het Bureau
Risicobeoordeling en Onderzoek van de NVWA gevraagd deze risicoinventarisatie in samenspraak met (inter)nationale deskundigen uit te
voeren. De resultaten van dit onderzoek worden eind 2024 verwacht.
346
Wat is de stand van zaken van de verkenning naar de mogelijke inzet van
een DNA-databank voor de opsporing van dierenbeulen?
De Tweede Kamer is in april 2023 geïnformeerd over twee onderzoeken
over een DNA-databank voor honden88, en die datadank ziet niet het
opsporen van dierenbeulen. Om diermishandelaars steviger aan te pakken
treedt 1 januari 2014 de wet aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing inwerking waarmee een zelfstandig houdverbod opgelegd kan
worden en er veel strenger gestraft kan worden.
Een DNA-databank voor honden wordt bekeken in het licht van de aanpak
van bijtincidenten, hond gerelateerde criminaliteit, welzijnsproblemen in
de fokkerij en malafide hondenhandel. Een DNA-databank biedt daarvoor
weliswaar een aanvullende oplossingsrichting, maar is tegelijkertijd een
ingrijpende maatregel die veel geld kost en inzet vraagt, zowel voor de
overheid als voor alle hondeneigenaren in Nederland. Er is daarom
besloten eerst de effecten van andere maatregelen af te wachten, voordat
wordt gekeken of nieuwe maatregelen zoals een DNA-databank noodzakelijk zijn.
347
Klopt het dat de door de beide Kamers aangenomen Wet aanpak
dierenmishandeling per 1 januari 2024 in werking treedt?
Ja. Voor twee onderdelen van de wet geldt dat die op 1 juli 2024 in
werking treden. Het betreft de algemene zorgplicht voor dieren en de
mogelijkheid om een educatieve maatregel op te leggen in het geval van
een dierenwelzijnsovertreding.
348
Hoe staat het met de uitwerking van het aangenomen amendementWassenberg over het doden van dieren (Kamerstuk 35 892, nr. 22 )?

88

Kamerstuk 28 286, nr. 1255

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

112

Ik leg momenteel de laatste hand aan de concept AMvB, waarin de
uitbreiding van het huidig verbod op het doden van dieren naar alle
zoogdieren op de huis- en hobbydierenlijst en ganzen is uitgewerkt. Het is
belangrijk dat de AMvB uitvoerbaar en handhaafbaar is en het risico op
ongewenste neveneffecten, zoals het dumpen van dieren, wordt geminimaliseerd. Daarom zijn de handhavende instanties nauw betrokken bij de
uitwerking.
De uitwerking focust met name op de mogelijke uitzonderingen op het
verbod en vraagt om precisiewerk. Ik heb hierover gesprekken gevoerd
met verschillende dierhouders en neem de wensen die de Kamer bij de
behandeling van het voorstel heeft geuit mee. Ik verwacht dat de concept
AMvB dit voorjaar gereed is en openbaar zal worden voor internetconsultatie.
349
Wat is de stand van zaken omtrent het uitrollen van het inentings- en
registratiesysteem voor katten?
Momenteel werk ik de chip- en registratieplicht uit in een algemene
maatregel van bestuur (AMvB). Dit doe ik samen met een groot aantal
partijen uit de sector, zoals dierenwelzijnsorganisaties, dierenartsen,
databanken en vertegenwoordigers van minima om draagvlak en
acceptatie te waarborgen. Ik streef ernaar medio 2024 de AMvB ter
internetconsultatie aan te kunnen bieden. Gedurende het proces zal ik de
Kamer informeren over de relevante ontwikkelingen.
Overigens kan bij vraag 349 het inenten geïnterpreteerd worden als
vaccinatie, maar de vraag is gelezen als dat het gaat om het chippen
(identificeren) van katten.
350
Hoe vaak is de afgelopen vijf jaar een dier als prijs, beloning of gift
uitgereikt naar aanleiding van wedstrijden, verlotingen, weddenschappen
of andere dergelijke evenementen?
Het is verboden dieren als prijs, beloning of gift uit te loven of uit te reiken
naar aanleiding van wedstrijden, verlotingen, weddenschappen of andere
dergelijke evenementen (art. 2.13 Wet Dieren). Het is niet bekend of dit de
afgelopen vijf jaar toch is gebeurd, ondanks dat dit verboden is.
351
Hoeveel controles hebben de afgelopen drie jaar, uitgesplitst naar jaar,
plaatsgevonden bij fokkers van gezelschapsdieren? Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd, hoeveel waarschuwingen zijn er
gegeven en hoeveel boetes zijn er opgelegd?
De NVWA houdt in de systemen niet bij hoeveel controles specifiek
worden uitgevoerd bij fokkers. Voor controles bij fokkers en handelaren
van gezelschapsdieren wordt een overkoepelende term gebruikt, omdat
deze twee bedrijfstypen in de praktijk vaak moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn. In de data is wel inzichtelijk hoe vaak bij een bedrijfsinrichting is gecontroleerd op regelgeving die specifiek betrekking heeft op
het fokken van gezelschapsdieren (artikel 3.4 van het Besluit houders van
dieren): In 2020 zijn geen controles op dit artikel uitgevoerd in verband
met de gestelde coronamaatregelen vanuit het kabinet. Na het opstellen
van een aanvullend Arbo-protocol zijn de controles naar aanleiding van
meldingen en handhavingsverzoeken in 2021 weer hervat. In 2021 heeft
de NVWA 15 controles uitgevoerd bij hondenfokkers, gericht op artikel 3.4
Besluit houders van dieren. Daarbij zijn zes overtredingen van dit artikel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

113

vastgesteld. Dit betrof met name controles bij fokkers van kortsnuitige
honden. Tijdens controles wordt ook naar andere aspecten gekeken zoals
welzijn (onder andere huisvesting en verzorging) en identificatie &
registratie. In totaal hebben deze overtredingen geleid tot twee mondelinge correcties, acht schriftelijke waarschuwingen en twee rapporten van
bevindingen. In 2022 zijn drie controles uitgevoerd op basis van
artikel 3.4. Twee van deze controles waren niet akkoord en hebben geleid
tot eenmaal een schriftelijke waarschuwing en eenmaal een proces
verbaal.
352
Hoeveel controles hebben in 2023 plaatsgevonden bij fokkers van
kortsnuitige honden? Hoeveel overtredingen zijn hierbij geconstateerd,
hoeveel waarschuwingen zijn er gegeven en hoeveel boetes zijn er
opgelegd?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 227.
353
Hoeveel hondenshows hebben in 2023 plaatsgevonden?
RVO registreert niet hoeveel hondenshows er jaarlijks plaatsvinden. Hier
is niet bekend of andere organisaties dat wel doen. RVO registreert wel
evenementlocaties voor runderen, schapen, geiten, varkens en vogels.
354
Wat is de stand van zaken over de afspraken die met online platforms,
zoals Marktplaats, zijn gemaakt over de verkoop van levende dieren?
De Tweede Kamer is op 22 juni 2022 geïnformeerd over de werkafspraken
tussen de NVWA en Marktplaats.89 Zij voeren regulier overleg waarin
signalen worden besproken en indien nodig preventieve maatregelen
worden genomen door Marktplaats en/of handhavend wordt opgetreden
door de NVWA. Marktplaats wijst kopers actief op waar ze bij de aanschaf
van bijvoorbeeld een hond op moeten letten. Kopers en verkopers worden
ook voorgelicht over dierenwelzijn en wettelijke verplichtingen. Tevens
kan de NVWA bij mogelijke overtredingen de betaalgegevens en de
advertentiehistorie van verkopers vorderen. De NVWA en Marktplaats
evalueren jaarlijks de samenwerkingsovereenkomst.
355
Hoe wordt er toezicht gehouden op de online verkoop van levende
dieren?
NVWA-inspecteurs worden opgeleid, onder andere via internationale
workshops, om openbroninformatie te kunnen raadplegen en doorzoeken
met als doel om het toezicht op internethandel binnen onder andere het
domein natuur te versterken. In 2024 wordt gestart met het opnemen van
het toezicht op online handel in beschermde dieren en invasieve exoten in
de reguliere werkzaamheden. Voor gezelschapsdieren is er al toezicht op
online verkopen. Hier worden officiële waarschuwingsbrieven en
naleefbrieven gestuurd naar fokkers/verkopers van onder andere bepaalde
kittens die online worden verkocht, zie de antwoorden op de vragen 225,
226, 231 en 354.

89

Kamerstuk 28 286, nr. 1259

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

114

356
Hoeveel paarden zijn er in 2023 omgekomen bij paardensportevenementen?
De NVWA houdt geen gegevens bij over paarden die omkomen bij
paardensportevenementen.
357
Hoeveel honden zijn er het afgelopen jaar geïmporteerd en wat is hun
land van herkomst?
In onderstaande tabel is inzichtelijk gemaakt hoeveel honden in I&R zijn
geregistreerd als geïmporteerd in 2022, per land van herkomst.
LAND VAN HERKOMST

2022

ALBANIË
AMERIKAANS SAMOA
AMERIKAANSE MAAGDENEILANDEN
ANDORRA
ARGENTINIË
ARMENIË
ARUBA
AUSTRALIË
AZERBEIDZJAN
BAHREIN
BELGIË
BENIN
BOSNIË-HERZEGOVINA
BRAZILIË
BULGARIJE
CAMBODJA
CANADA
CARIBISCH NEDERLAND
CENTRAAL AFRIKAANSE REPUBLIEK
CHILI
CHINA
CHRISTMASEILAND
COLOMBIA
COSTA RICA
CURACAO
CYPRUS
DENEMARKEN
DOMINICAANSE REPUBLIEK
DUITSLAND
ECUADOR
EGYPTE
EL SALVADOR
ESTLAND
FILIPIJNEN
FINLAND
FRANKRIJK
GEORGIË
GRIEKENLAND
GROENLAND
GROOT-BRITTANNIË
GUADELOUPE
HONDURAS
HONGARIJE
IERLAND
IJSLAND
INDIA
INDONESIË
IRAK
IRAN
ISRAËL
ITALIË
JAPAN
JORDANIË
KAAP VERDIË

9
4
1
2
25
2
58
30
1
5
1.664
1
197
126
565
1
36
25
3
11
38
1
23
11
112
27
39
4
743
3
6
1
8
10
29
190
5
282
2
107
1
1
687
34
1
36
13
3
13
25
361
16
2
1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

115

LAND VAN HERKOMST

2022

KAZACHSTAN
KIRGIZIË
KOEWEIT
KROATIË
LETLAND
LIBANON
LIBIË
LITOUWEN
LUXEMBURG
MACEDONIË
MALEISIË
MALTA
MAROKKO
MEXICO
MOLDAVIË
MONTENEGRO
MYANMAR
NAMIBIË
NEPAL
NICARAGUA
NIEUW ZEELAND
NOORD-IERLAND
NOORWEGEN
OEGANDA
OEKRAÏNE
OMAN
OOSTENRIJK
PAKISTAN
PANAMA
PERU
POLEN
PORTUGAL
QATAR
ROEMENIË
RUSLAND
RWANDA
SANDWICH EILANDEN
SAOEDI-ARABIË
SENEGAL
SERVIË
SINGAPORE
SINT MAARTEN
SLOVENIË
SLOWAKIJE
SOEDAN
SOMALIË
SPANJE
SRI LANKA
SURINAME
SWAZILAND
SYRIË
TAIWAN
TANZANIA
THAILAND
TSJECHIË
TUNESIË
TURKIJE
TURKS EN CAICOS EILANDEN
VENEZUELA
VERENIGDE ARABISCHE EMIRATEN
VERENIGDE STATEN
VIETNAM
WIT-RUSLAND
ZAMBIA
ZIMBABWE
ZUID-AFRIKA
ZUID-KOREA
ZWEDEN
ZWITSERLAND

3
3
1
180
13
3
1
26
2
27
2
3
7
68
11
4
1
1
1
1
4
1
12
3
876
4
15
3
6
14
736
541
5
2.421
760
1
1
1
2
64
12
5
25
172
3
1
1.073
1
2
1
1
16
2
7
139
2
206
3
2
30
251
6
166
1
1
171
13
41
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

116

358
Hoeveel honden zijn er het afgelopen jaar geëxporteerd en naar welke
landen?
Bij de registratie van de export van honden is er geen verplichting tot
registratie van het land van bestemming. Deze informatie is dus niet in
I&R beschikbaar. In 2022 zijn er 873 exportmeldingen voor honden
geregistreerd.
359
Hoeveel paarden zijn er het afgelopen jaar geëxporteerd en waar zijn deze
dieren naartoe geëxporteerd?
In 2023 zijn (tot 1 december) ongeveer 14.000 paarden het afgelopen jaar
verplaatst naar andere EU-lidstaten, voornamelijk naar Duitsland, België,
Spanje, Frankrijk en Italië. In 2023 zijn (tot 1 december) voor ongeveer
7900 paarden veterinaire certificaten van de NVWA afgegeven voor export
naar landen buiten de EU. De belangrijkste landen zijn Groot-Brittannië,
Verenigde Staten en China.
360
Hoeveel paarden zijn er het afgelopen jaar geïmporteerd en wat is hun
land van herkomst?
Ruim 16.000 paarden zijn het afgelopen jaar uit andere EU-lidstaten naar
Nederland verplaatst. De belangrijkste herkomstlanden waren Duitsland
en Spanje. Ongeveer 2.200 paarden zijn geïmporteerd vanuit landen
buiten de EU. Deze waren voornamelijk afkomstig uit Argentinië, de
Verenigde Staten en de Verenigde Arabische Emiraten en in mindere mate
afkomstig uit Qatar, Australië, Chili en het Verenigd Koninkrijk.
361
Hoeveel markten met levende dieren zijn er in 2023 geweest, uitgesplitst
naar type dierenmarkt?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 336.
362
Wat was de dekkingsgraad van controles door de NVWA bij markten met
levende dieren?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik u naar de beantwoording van vraag 336.
363
Hoeveel caracals zijn er het afgelopen jaar in beslag genomen?
In het afgelopen jaar zijn er geen Caracals in beslag genomen.
364
Hoeveel asheras zijn er het afgelopen jaar in beslag genomen?
In het afgelopen jaar zijn er geen Ashera’s in beslag genomen.
365
Hoe vaak zijn controleurs van de NVWA, de Landelijke Inspectiedienst
Dierenwelzijn (LID) of de dierenpolitie de afgelopen vijf jaar bedreigd,
geïntimideerd en/of mishandeld tijdens hun werkzaamheden door fokkers
van gezelschapsdieren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

117

Over 2019 heeft de Landelijke Inspectiedienst Dierenwelzijn (LID) geen
cijfers omdat sinds 2020 in een nieuw registratiesysteem gewerkt wordt.
Het is daardoor waarschijnlijk dat de cijfers over 2020 ook niet compleet
zijn. Bij registratie van de meldingen wordt ook geen onderscheid
gemaakt tussen bedrijfsmatige houders en particuliere houders van
dieren.
Jaar

2023
2022
2021
2020
2019
Totaal

Aantal geregistreerde agressiemeldingen

Waarvan tijdens routinecontrole

32
38
25
15
–
110

2
1
2
0
–
5

In het meldingensysteem van de NVWA is de afgelopen vijf jaar acht keer
melding gedaan van bedreiging bij fokkers van gezelschapsdieren. Hierbij
wordt opgemerkt dat niet van alle gevallen van intimidatie melding wordt
gemaakt. De gevraagde cijfers zijn vanuit de politie niet uit het systeem te
halen.
366
Hoeveel controles zijn er in de afgelopen drie jaar bij fokkers van
knaagdieren uitgevoerd?
De NVWA voert geen controles uit bij fokkers van knaagdieren.
367
In welke mate adresseren de projecten onder de «PVP Development
Program» of PVP Toolbox het spanningsveld tussen het kwekersrecht
(breeders’ rights) en zogenaamde «farmer rights» (onder andere
vastgesteld in Artikel 9 van het VN International Treaty on Plant Genetic
Resources for Food and Agriculture), die het vrije gebruik, vermeerdering,
uitruil en handel van (alle soorten) zaaigoed door boeren voorziet en
bepaalt? Wordt dit spanningsveld door de internationale stuurgroep die
projectaanvragen beoordeelt erkend en meegenomen in het beoordelen
van een aanvraag?
In het licht van onder andere klimaatverandering zijn voor de duurzame
ontwikkeling van de landbouw wereldwijd nieuwe plantenrassen met
verbeterde opbrengst, efficiënter gebruik van voedingsstoffen en
verbeterde weerbaarheid van planten tegen plagen, ziekten, zout- en
droogtetolerantie en betere aanpassing aan klimaatstress van groot
belang. De missie van de International Union for the Protection of New
Varieties of Plants (UPOV) is het bieden en bevorderen van een effectief
systeem voor de bescherming van plantenrassen, met als doel de
ontwikkeling van nieuwe plantenrassen te stimuleren, ten behoeve van de
gehele samenleving. Door de ontwikkeling van nieuwe plantenrassen aan
te moedigen, stimuleert het UPOV-systeem het duurzame gebruik van
biodiversiteit en creëert tegelijkertijd nieuwe genetische diversiteit.
Het ITPGRFA heeft tot doel: het erkennen van de grote bijdragen van
boeren aan de diversiteit van gewassen die de wereld voeden, het
opzetten van een mondiaal systeem om boeren, plantenveredelaars en
wetenschappers toegang te geven tot plantgenetisch materiaal en ervoor
te zorgen dat de ontvangers de voordelen delen die zij ontlenen aan het
gebruik van dit genetisch materiaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

118

Beide instrumenten worden in deelnemende landen naast elkaar
geïmplementeerd met als achterliggend doel dat ze vanaf het moment
van implementatie wederzijds ondersteunend moeten zijn.
Het kwekersrecht zorgt ervoor dat boeren meer keuzes aan verbeterde
rassen hebben. Het kwekersrecht geeft de ontwikkelaar van een nieuw ras
het tijdelijke alleenrecht op de vermeerdering en het op de markt brengen
van het ras. Voor de allerarmste boeren («subsistence farmers») geldt
deze beperking echter niet; die kunnen een dergelijk ras vrijelijk
gebruiken. Na verloop van tijd vervalt het kwekersrecht op het ras en
wordt het ras een onderdeel van het publieke domein.
Via het «PVP Development Program» deelt Nederland kennis en
ervaringen met het ontwikkelen, implementeren en ondersteunen van
kwekersrecht met landen die dat willen en vragen. In de uitvoering van de
Toolbox projecten wordt waar mogelijk ingegaan op beide instrumenten
en de wijze waarop ze wederzijds ondersteunend kunnen worden
geïmplementeerd. Echter in de beoordeling van voorstellen worden door
de internationale stuurgroep daarbij niet expliciet de Farmers Rights
meegenomen, omdat de implementatie van Farmers Rights in de locale
wet- en regelgeving een kwestie is van het land zelf.
368
Wat zijn de belangrijkste uitdagingen en kansen bij het streven naar een
groei van het Agrarisch Natuur- en landschapsbeheer (ANlb) van ruim
100.000 hectare naar 130.000 hectare? Hoe wordt ervoor gezorgd dat deze
uitdagingen worden aangepakt?
Doel van de beoogde groei van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) van 100.000 ha naar 130.000 ha. is het herstel en instandhouding van habitats en soorten die de Vogel- en Habitatrichtlijn
voorschrijft. Daarvoor is een uitbreiding van hectares nodig, maar ook een
verbetering van het gevoerde beheer en dat agrariërs willen en kunnen
deelnemen aan het ANLb binnen de gebieden die daarvoor in de
provinciale natuurbeheerplannen zijn aangewezen.
Het herstel en instandhouding van habitats en landschappen vergt een
integrale langjarige aanpak die past bij het gebied. Deze ambitie is beter te
realiseren wanneer de contractduur langer is dan de huidige 6 jaar.
Daarnaast is het nodig dat de afstemming tussen de ecoregeling en het
ANLb wordt versterkt, inclusief de ondersteuning die landbouwers en
collectieven daarbij krijgen door het versterken van de kennisagenda,
ondersteunende investeringsregelingen en het versterken van de
administratieve organisatie bij zowel collectieven als de overheid.
Provincies hebben voor het versterken van het ANLb samen met andere
belanghebbenden, een project belegd bij Bij12.
369
Waarom is ervoor gekozen om het budget stapsgewijs te laten groeien
van 100 miljoen euro naar 120 miljoen euro in 2025? Was er eerder sprake
van een tekort?
In het Nationaal Strategisch Plan (NSP) voor het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid (GLB) 2023–2027 is de doelstelling opgenomen dat het
areaal ANLb toeneemt naar 130.000 ha in 2027. Om deze doelstelling te
realiseren is een geleidelijke groei van het benodigde budget voor het
ANLb ingeschat op basis van de resultaten van de realisatie binnen het
GLB 2016–2022. Deze toename van het budget was daarmee niet
gerelateerd aan een tekort.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

119

370
Wat zijn de specifieke doelen of projecten die met het bedrag van
310,65 miljoen euro uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) in 2024 zullen worden gefinancierd?
Alle projecten en maatregelen samen die in het kader van het GLB worden
uitgevoerd, dragen bij aan de in het GLB gestelde doelen, te weten
slimme, veerkrachtige landbouw, milieu, biodiversiteit en klimaat, brede
plattelandsontwikkeling en kennis en innovatie. Deze doelen zijn verder
uitgewerkt in het Nationaal Strategisch Plan en zijn gekoppeld aan outputen resultaatindicatoren. De projecten, dus ook projecten in ELFPO, werken
door in deze indicatoren.
Eerder bent u bij brief van 3 oktober 2022 (kenmerk 2022D39039)
geïnformeerd over de inhoud van het GLB-NSP90.
Het door u genoemde bedrag betreft het totaal van de middelen die in
2024 binnen ELFPO beschikbaar komen. Het gaat daarbij onder andere
ook over middelen die de provincies beschikbaar stellen en waarvoor zij
openstellingen doen. Naast geld vanuit Europa moet bij het ELFPO ook
cofinanciering worden geleverd. Provincies en Rijk voorzien hier
gezamenlijk in. Bovendien zijn voor een aantal interventies afspraken
gemaakt om, bovenop de verplichte cofinanciering, aanvullende financiering op te nemen, om op die manier de gestelde doelen beter en
mogelijk ook sneller te behalen.
371
Hoe worden belanghebbenden, zoals lokale gemeenschappen of boeren,
betrokken bij de besluitvorming over de besteding van middelen uit het
ELFPO?
De besluitvorming over de besteding van middelen in ELFPO vindt
grotendeels plaats in de provincies, op basis van projecten die daar
worden ingediend. Specifiek voor het GLB-instrument LEADER zijn lokale
gemeenschappen en lokale belanghebbenden nauw betrokken bij de
ontwikkeling van een strategie voor het gebied, waarbinnen projecten
kunnen worden uitgevoerd. Daarnaast kent het GLB-NSP regelingen
gericht op integrale gebiedsontwikkeling die nadrukkelijk bedoeld zijn om
belanghebbende partijen in een gebied te betrekken. Hierbij wordt zowel
de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden als de uitvoering van een
gebiedsplan ondersteund.

90

Een samenvatting van het GLB-NSP is te vinden op Samenvatting Nederlands Nationaal
Strategisch Plan (NSP) GLB 2023-2027 | Publicatie | Netwerk Platteland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 XIV, nr. 19

120