Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2089

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 november 2019
Hierbij bied ik u aan de geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse
Zaken Handel van 21 november 2019 alsmede de voortgangsrapportage
handelsakkoorden.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag

kst-21501-02-2089
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

1

GEANNOTEERDE AGENDA RAAD BUITENLANDSE ZAKEN/
HANDEL VAN 21 NOVEMBER 2019
Op 21 november 2019 vindt onder Fins Voorzitterschap de Raad Buitenlandse Zaken (RBZ) over handel plaats in Brussel. Op de agenda staan de
hervorming van de Wereldhandelsorganisatie (World Trade Organization,
WTO), de stand van zaken van de handelsbetrekkingen tussen de EU en
de Verenigde Staten (VS), en de implementatie van handelsakkoorden. Op
verzoek van Nederland zal de RBZ daarnaast spreken over Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO).
De kwartaalrapportage met de laatste stand van zaken over lopende
onderhandelingen is conform staande afspraken toegevoegd bij deze
Geannoteerde Agenda. Daarmee voldoe ik tevens aan het verzoek van de
algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 10 oktober 2019 om deze rapportage voorafgaand aan de
begrotingsbehandeling te doen toekomen aan de Kamer. Conform mijn
toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg Modeltekst Investeringsverdragen d.d. 20 februari 2019 (Kamerstuk 34 952, nr. 58), is in deze
kwartaalrapportage tevens de stand van zaken met betrekking tot de
lopende onderhandelingen over bilaterale investeringsakkoorden
opgenomen, inclusief de beëindiging van de intra-EU investeringsakkoorden. Daarmee voldoe ik ook aan mijn toezegging gedaan tijdens het
AO over de Raad Buitenlandse Zaken handel d.d. 15 mei 2018 (Kamerstuk
21 501-02, nr. 1877) om de Europese Commissie aan te sporen de intra-EU
investeringsovereenkomsten zo spoedig mogelijk te beëindigen en de
Kamer daarover te informeren, alsmede aan mijn toezegging gedaan
tijdens het AO Raad Buitenlandse Zaken handel d.d. 15 mei 2018
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1877) om te bekijken hoe de Kamer uitgebreider
te informeren over lopende onderhandelingen.
WTO-onderhandelingen en voorbereiding van de WTO Ministeriële
De Raad zal de voortgang in de WTO-onderhandelingen bespreken en
daarbij ingaan op de voorbereidingen voor de aanstaande Ministeriële
Conferentie van de WTO (8–11 juni 2020) in Nur-Sultan, Kazachstan. Een
kritiek punt hierbij is de naderende verlamming van het
WTO-beroepslichaam (Appellate Body) door de aanhoudende blokkade
door de VS van de benoeming van leden. De mogelijkheid bestaat
daardoor dat het Appellate Body effectief ophoudt te functioneren per
10 december 2019. Eerder startte een informele dialoog onder leiding van
de Nieuw-Zeelandse ambassadeur David Walker om een oplossing te
vinden voor deze blokkade. Ook de VS heeft deelgenomen aan dit proces.
Ambassadeur Walker heeft inmiddels op basis van zijn besprekingen een
voorstel op tafel gelegd dat tegemoet zou moeten komen aan de zorgen
van de VS. Dit voorstel heeft echter niet geleid tot nieuw engagement van
de kant van de VS.
Het kabinet zal in de Raad oproepen tot het aangaan van een fundamentele discussie over geschillenbeslechting in WTO-verband. Het is voor
de EU en voor NL van groot belang dat een geschillenbeslechtigingssysteem, inclusief een beroepslichaam, blijft bestaan binnen de WTO en
waaraan alle belangrijke handelspartners deelnemen.
EU-VS handelsrelatie
De Raad zal spreken over de EU-VS handelsrelatie. De EU en de VS zijn
nog altijd in dialoog om uitvoering te geven aan de verklaring tussen
Commissievoorzitter Juncker en president Trump van 25 juli 2018. Ook
heeft de EU een voorstel gedeeld met de VS, op basis van het door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

2

Raad verkende mandaat, over conformiteitsbeoordelingen. Doel is om het
voor Europese en Amerikaanse bedrijven makkelijker te maken om aan te
tonen dat hun producten aan de in de EU of VS geldende technische
vereisten voldoen. De Raad staat stil bij de besprekingen tussen China en
de VS om het handelsconflict te de-escaleren. Ook zal de Raad spreken
over de recent in werking getreden extra heffingen door de VS op
EU-import naar aanleiding van de WTO-zaak over EU-steun aan Airbus.
Die extra heffingen zijn overigens in lijn met de WTO-regels.
Binnen de Raad is steun voor de inzet van de Commissie in de onderhandelingen met de VS. Het blijft van belang om als EU eensgezind op te
treden.
Het kabinet is van mening dat het belangrijk blijft om met de VS aan een
positieve handelsagenda te werken. De VS is een belangrijke partner om
in multilateraal verband gedeelde zorgen, zoals ten aanzien van marktverstorende staatsbedrijven, industriële subsidies, intellectueel eigendom en
overcapaciteit, aan te pakken. Het kabinet vraagt in Brussel aandacht voor
spoedige uitvoering van een Sustainability Impact Assessment ten
aanzien van het beperkte handelsakkoord met de VS over industriële
goederen waar in het voorjaar een mandaat voor is aangenomen. Het
kabinet zal uw Kamer informeren zodra dit document beschikbaar is, in
lijn met de toezegging tijdens het Algemeen Overleg RBZ Handel van
21 mei 2019 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2028).
In het voorjaar van 2020 wordt een uitspraak verwacht van een arbitragepanel over de hoogte van de geleden schade in de EU als gevolg van de
steun van de VS aan Boeing. Op basis van deze uitspraak verwacht ook de
EU extra heffingen te mogen opleggen op import uit de VS. Het kabinet is
van mening dat het opleggen van extra tarieven over en weer niet
bijdraagt aan een oplossing van het geschil. Het kabinet zal bij de
Commissie dan ook blijven aandringen op een onderhandelde langetermijnoplossing voor het geschil over steun aan vliegtuigbouwers
(Airbus/Boeing).
Implementatie van handelsakkoorden
De Commissie zal tijdens de Raad een presentatie geven van de derde
editie van het jaarlijkse rapport over de implementatie van
EU-handelsakkoorden1, gevolgd door een discussie. Het rapport geeft een
overzicht van hoe EU-handelsakkoorden in de praktijk werken en waar
ruimte voor verbetering is. In het rapport wordt onder andere uitgebreid
stilgestaan bij besprekingen tussen de EU en partnerlanden in het kader
van handel en duurzame ontwikkeling.
Ook wordt stilgestaan bij de eerste uitgebreide evaluatie van het
EU-handelsakkoord tussen de EU en Zuid-Korea, die in maart is gepubliceerd. De evaluatie laat zien dat veel onderdelen van het akkoord goed
werken, maar dat er ook uitdagingen blijven, zoals complexe sanitaire en
fytosanitaire goedkeuringsprocedures voor landbouwproducten. Het is
daarom ook belangrijk dat het akkoord voorziet in kanalen om markttoegangsproblemen met Zuid-Korea te bespreken.
Nederland heeft de Commissie in de besprekingen over het vorige
implementatierapport onder meer opgeroepen om uitgebreider in te gaan
op het onderwerp handel en duurzame ontwikkeling. In deze editie van
het rapport is hier meer aandacht aan besteed. Hiermee voldoe ik aan
mijn toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg Handel op
1

https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/october/tradoc_158387.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

3

15 november 2018 (Kamerstuk 21 501-07, nr. 1562) om te onderzoeken of
en hoe de voortgangsrapportage van de Europese Commissie over
handelsakkoorden verder verbeterd kan worden qua inhoud en
meetbaarheid. Nederland zal de besprekingen over de implementatie en
evaluatie van handelsakkoorden nauwlettend blijven volgen.
Nederland steunt de inzet van de Commissie ten aanzien van effectieve
implementatie van handelsakkoorden. Dit geldt voor besprekingen over
markttoegangsproblemen met onze handelspartners, zoals bijvoorbeeld
die over antidumpingmaatregelen op aardappelproducten in Colombia.
Waar zulke besprekingen niet tot betekenisvolle stappen leiden, steunt
Nederland de Commissie in de inzet van andere instrumenten, zoals met
Colombia wordt gedaan door WTO-consultaties aan te vragen. Implementatie gaat echter verder dan naleving van afspraken over markttoegang.
Zij omvat ook besprekingen over handel en duurzame ontwikkeling met
onze handelspartners. Zo gaat de Commissie in het rapport uitgebreid in
op de opvolging van de 15 actiepunten om afspraken over handel en
duurzame ontwikkeling effectiever te maken. Nederland blijft deze acties
volgen. Onder andere lidstaten is ook brede steun voor de EU-inzet op
implementatie van handelsakkoorden.
AOB
Eurobarometer survey 2019
Tijdens de Raad zal de Commissie een korte presentatie geven van een
nog te verschijnen Eurobarometer peiling over de houding van
EU-burgers ten opzichte van internationale handel en EU-handelspolitiek.
De peiling wordt naar verwachting op 20 november gepubliceerd.
EU Actieplan inzake Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen (IMVO)
Op verzoek van Nederland wordt tijdens de Raad gesproken over een EU
Action Plan on responsible business conduct (RBC). Het doel hiervan is
het belang van een IMVO-aanpak op Europees niveau te onderstrepen.
Hiertoe wordt de Nederlandse IMVO-aanpak gedeeld. Nederland zal
andere lidstaten oproepen om werk te maken van maatschappelijk
verantwoord ondernemen en wil graag dat er toegewerkt wordt naar een
EU brede aanpak. Hierin heeft de nieuwe commissie uiteraard een
belangrijke rol. Ook zal worden samengewerkt met collega-Ministers,
waaronder die voor ontwikkelingssamenwerking.
Overig
Voor wat betreft de vraag van uw Kamer over een appreciatie van de
EU-voorstellen met betrekking tot de uitvoering van het stelsel van
investeringsgerechten van CETA, kan ik u mededelen dat de voorliggende
concept-Raadsbesluiten technische uitvoeringsbesluiten voor de
inrichting van het Investment Court System (ICS) zijn. Deze geven de
EU-positie weer die zal worden ingebracht in het gemengd comité en in
het comité voor diensten en investeringen van CETA, waarin de respectieve uitvoeringsbesluiten zullen worden vastgesteld tussen de EU en
Canada. De regering steunt de voorgestelde regels, omdat deze bijdragen
aan het functioneren van het ICS. De regering is voorstander van het ICS,
omdat het de basis vormt van de bredere modernisering van investeringsbescherming en het bijhorende geschillenbeslechtingsmechanisme. De
regels dragen eraan bij de onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de
aangestelde rechters te verzekeren, alsmede om meer transparantie te
creëren. Ook komen de voorstellen overeen met de Nederlandse inzet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

4

voor meer diversiteit in arbitragepanels. De regering is voornemens met
deze concept-Raadsbesluiten in te stemmen.
Toezegging Colombia op aardappelproducten
Tijdens het Algemeen Overleg van 19 februari 2019 (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 1973) heb ik toegezegd uw Kamer te informeren over het tijdpad inzake
de inspanningen van de Commissie richting Colombia op het gebied van
de antidumpingmaatregelen op aardappelproducten, inclusief de
mogelijkheden voor een eventuele WTO-zaak. De Commissie deelt deze
zorgen en heeft op 14 oktober 2019 aangekondigd een WTO-zaak te
starten tegen Colombia. Op 15 november 2019 heeft de EU de formele
WTO-consultaties opgestart.
Toezegging informeren over werking en monitoring van het handelsdefensief instrumentarium
Tijdens het Algemeen Overleg van 15 mei 2018 (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 1877) heb ik toegezegd uw Kamer nader te informeren over de werking
en monitoring van het handelsdefensief instrumentarium. Eind 2017 is de
nieuwe antidumpingmethodologie in werking getreden. In 2018 trad het
gemoderniseerd handelsdefensief instrumentarium in werking. Het
aangepaste handelsdefensief instrumentarium is effectief2, zoals ook blijkt
uit een rapportage van de Commissie aan het Europees Parlement eerder
dit jaar over de inzet van het Europees handelsdefensief instrumentarium
in 2018.3 De antidumping- en antisubsidiemaatregelen4 hebben effect,
zoals blijkt uit het overzicht van de Commissie in eerder genoemde
rapportage.5 In dat overzicht is inzichtelijk gemaakt in hoeverre de
importen in de Unie zijn gedaald nadat de specifieke handelsdefensieve
maatregelen in werking waren getreden.
Motie-Koopmans c.s. over wegnemen van oneigenlijke voordelen
vanwege de status van ontwikkelingsland (Kamerstuk 35 207, nr. 6)
Tijdens het notaoverleg over de China-notitie van 30 september 2019
(Kamerstuk 35 207, nr. 5), heeft uw Kamer de motie aangenomen
inhoudende het verzoek een internationale coalitie te bouwen om te
bewerkstelligen dat China niet langer oneigenlijke voordelen geniet
vanwege zijn status van ontwikkelingsland bij de WTO.
Uw verzoek komt overeen met reeds door het kabinet ingezet beleid. Er is
geen sprake van een formeel onderhandelingsproces binnen de WTO over
de status van ontwikkelingslanden. Wel wordt informeel gesproken over
dit onderwerp en heeft de VS het onderwerp diverse keren geagendeerd.
De EU zet in bilaterale contacten in op het voeren van een genuanceerde
discussie over ontwikkeling in de WTO. Het doel is te zorgen dat in
lopende onderhandelingen per geval kan worden bekeken in hoeverre
onderhandelingspartners gerechtvaardigd extra tijd of flexibiliteit nodig
hebben om aan nieuwe afspraken te kunnen voldoen.

2

In Kamerstuk 21 501-02, nr. 1685 werd u reeds geïnformeerd over de effectiviteit van het
handelsdefensief instrumentarium van de Europese Unie.
3
https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/march/tradoc_157810.pdf.
4
Eind 2018 waren er 93 definitieve antidumpingmaatregelen in effect en 12 antisubsidiemaatregelen.
5
Zie tabel op pagina 4 van de rapportage van de Commissie aan het Europees Parlement over
de inzet van het Europees handelsdefensief instrumentarium in 2018, https://
trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/march/tradoc_157810.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

5

Publieksconsultaties associatieakkoorden met zes mediterrane partnerlanden en EPA CARIFORUM
Hierbij ga ik in op het verzoek van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 27 september 2019. De
commissie verzocht mij een afschrift te zenden van de Nederlandse
reactie op de raadpleging voor de evaluaties van de handelscomponent in
de associatieakkoorden tussen de EU en zes mediterrane partnerlanden.
Dit geldt tevens voor het verzoek van de algemene commissie voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 29 april 2019.
De commissie verzocht om een afschrift te zenden van de Nederlandse
reactie op de raadpleging voor de evaluatie van het Economisch Partnerschapsakkoord met CARIFORUM. Nederland heeft geen inbreng geleverd
in deze publieksconsultaties. Nederland geeft al inbreng over de werking
van handelsakkoorden en markttoegangsproblemen die bedrijven ervaren
– voor zover deze kenbaar worden gemaakt – via andere werkgroepen in
Brussel. Nederland roept het bedrijfsleven regelmatig op om problemen
met betrekking tot markttoegang te melden. De overheid heeft geen zicht
op de rechtstreekse inbreng vanuit het Nederlandse bedrijfsleven in de
publieksconsultatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

6

Bijlage 1:

Voortgangsrapportage handelsakkoorden – november 2019
Deze bijlage bevat informatie omtrent EU-handelsakkoorden die nog niet
definitief in werking zijn getreden en die waarbij de betrokken partijen al
wel de intentie kenbaar hebben gemaakt om een handelsakkoord te
verkennen. Deze rapportage wordt ieder kwartaal aan de Kamer toegezonden.
A. Multilaterale handelsakkoorden
Onderhandelingen over afschaffen van visserijsubsidies
Tijdens de 11eMinisteriële Conferentie van de WTO hebben Ministers
afgesproken ernaar te streven dat in 2019 een akkoord over visserijsubsidies zal worden overeengekomen. Doel is om bepaalde vormen van
subsidies af te schaffen die bijdragen aan overcapaciteit en overbevissing,
een einde te maken aan illegale, niet gerapporteerde en ongereguleerde
(IUU) visserij, en daarbij rekening te houden met een speciale gedifferentieerde behandeling van ontwikkelingslanden conform SDG 14.6. Het
mandaat om binnen de WTO over visserijsubsidies te onderhandelen, is
onderdeel van de Doha Ontwikkelingsagenda (Doha Development
Agenda, DDA). In september en oktober 2019 vonden clusterbijeenkomsten plaats om de onderhandelingen vooruit te helpen. Verschillende
WTO-leden hebben tekstvoorstellen gedaan en technische vragen op tafel
gelegd op basis waarvan verder zal worden onderhandeld.
B. Plurilaterale handelsakkoorden
Milieugoederenakkoord (Environmental Goods Agreement (EGA)):
Sinds juli 2014 onderhandelen achttien partijen, waaronder de EU, over
een milieugoederenakkoord. Dit beoogde akkoord richt zich op de
vrijmaking van de handel in goederen die bijdragen aan milieu- en
klimaatdoelstellingen. Hiertoe onderhandelen deelnemende partijen over
een lijst van «groene goederen». Eveneens wordt getracht de aan deze
producten gekoppelde diensten op termijn te liberaliseren. De Europese
Commissie onderhandelt op basis van het mandaat vastgesteld door de
Raad in 2014. Inmiddels hebben 18 onderhandelingsrondes plaatsgevonden en zijn mogelijke hoofdlijnen van een akkoord (zogenoemde
«landing zones») geïdentificeerd. Partijen hebben gepoogd de onderhandelingen in 2016 af te ronden, maar zijn daar niet in geslaagd. Hierop zijn
de onderhandelingen stilgelegd. Het is onduidelijk wanneer de onderhandelingen worden hervat, gezien het veranderde internationale krachtenveld sinds 2016.
Verdrag over de handel in diensten (Trade in Services Agreement (TiSA)):
Het Trade in Services Agreement (TiSA) is een plurilateraal handelsakkoord over de handel in diensten waarover de EU tot december 2016 met
22 WTO-leden onderhandelde, op basis van een mandaat van de Raad uit
maart 2013.6 Het doel van het akkoord is onder meer om afspraken te
maken over internationale e-commerce, datastromen, telecommunicatie,
transport, kennismigratie en betere regelgeving. Van 2 tot en met
10 november 2016 heeft de 21e onderhandelingsronde plaatsgevonden.
De Europese Commissie heeft een verslag van deze ronde op haar
website gepubliceerd.7 Sindsdien zijn er in verband met het veranderde

6
7

http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-6891-2013-ADD-1-DCL-1/en/pdf.
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2016/november/tradoc_155095.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

7

internationaal krachtenveld geen onderhandelingen meer geweest. Het is
onbekend wanneer de onderhandelingen worden hervat.
Onderhandelingen over elektronische handel (e-commerce)
Op 13 december 2017 hebben 70 WTO-leden, waaronder de EU, de VS,
Japan en China, op de 11eMinisteriële Conferentie van de WTO een
gezamenlijke verklaring gepubliceerd, die als startschot diende voor
verkennende gesprekken ten behoeve van toekomstige onderhandelingen
over e-commerce. Het doel van het akkoord is afspraken te maken over
onderwerpen die e-commerce betreffen, zoals erkenning van elektronische handtekeningen, consumentenbescherming en grensoverschrijdende datastromen. Op 25 januari jl. hebben 76 leden van de WTO,
waaronder de eerdergenoemde leden, in een gezamenlijke Joint
Statement Initiative te Davos besloten onderhandelingen te starten over
handel gerelateerde aspecten van e-commerce. De onderhandelingen
vinden plaats op basis van het mandaat voor de Doha Ontwikkelingsagenda, aangevuld met de onderhandelingsrichtsnoeren die in mei 2019
door de Raad zijn vastgelegd. Inmiddels heeft de vijfde onderhandelingsronde plaatsgevonden, de zesde ronde is gepland voor 19 t/m
22 november a.s. Per ronde wordt een selectie gemaakt uit de te
bespreken onderwerpen. Het doel is om tijdens de 12de Ministeriële
Commissie van de WTO te Nur-Sultan, Kazachstan een akkoord op
hoofdlijnen te kunnen presenteren.
C. Bilaterale handelsakkoorden
C.1 Afrika:
In 2002 zijn onderhandelingen gestart met landen in Afrika, de Cariben en
de Stille Oceaan (ACS-landen) over een Economisch Partnerschapsakkoord (EPA). De landen zijn verdeeld in zeven regio’s, waarvan er vijf in
Afrika liggen, één in de Cariben en één in de Stille Oceaan. Nog niet alle
EPA’s zijn volledig in werking; in de tussentijd heeft de EU (interim-)EPA’s
gesloten met afzonderlijke landen (Kameroen, Ivoorkust, Ghana).
Economisch Partnerschap Centraal Afrika (Centraal Afrika-EU EPA):
In deze regio is de EPA alleen getekend door Kameroen. Met dat land is al
wel een vijfde bijeenkomst van het EPA-comité voorzien (in december
2019) en vindt overleg plaats over mogelijke verdieping van de overeenkomst. Onderhandelingen met andere landen in Centraal-Afrika verlopen
moeizaam. Congo komt in aanmerking voor preferenties onder het
Algemeen Preferentieel Stelsel. Sinds 1 januari 2014 komt Gabon daar
niet meer voor in aanmerking. De overige landen van deze regio vallen
onder de «minst-ontwikkelde landen» en genieten daarom rechten- en
quota-vrije toegang tot de EU-markt onder het zogenoemde «Everything
but Arms» schema.
Economisch Partnerschap Westelijk Afrika (ECOWAS-EU EPA):
Eind 2014 is een akkoord over een EPA bereikt met de zestien landen in de
Westelijk Afrikaanse regio (verenigd in de Economic Community of West
African States, ECOWAS). Van hen hebben 13 landen het akkoord direct
getekend. In 2018 hebben ook Gambia en Mauritanië getekend, waarmee
Nigeria het enige land in West-Afrika is dat de EPA niet getekend heeft.
Het akkoord komt in aanmerking voor voorlopige toepassing wanneer alle
ECOWAS-lidstaten het akkoord getekend hebben en minimaal twee derde
van de ECOWAS-lidstaten het akkoord hebben geratificeerd. In 2016 zijn
interim-EPA’s met Ghana en Ivoorkust tot stand gekomen; beide worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

8

voorlopig toegepast. Het tweede EPA-comité met Ghana en het vierde
comité met Ivoorkust zijn voorzien in november 2019.
Economisch Partnerschap Oostelijk Afrika (EAC-EU EPA):
Eind 2014 is een akkoord bereikt met de vijf landen in de Oostelijk
Afrikaanse regio (de East African Community, EAC) over een EPA. Op
1 september 2016 tekenden Kenia en Rwanda de overeenkomst. Ook alle
EU-lidstaten en de EU hebben de overeenkomst getekend. Op de EAC-Top
van 20 mei 2017 is de EU ingegaan op zorgpunten van enkele EAC-leden.
Op de EAC-Top van 1 februari 2019 werd afgesproken om binnen vier
maanden meer helderheid te krijgen over deze zorgpunten, maar
voortgang is uitgebleven.
Economisch Partnerschap Oostelijk en Zuidelijk Afrika (ESA-EU EPA):
Sinds 2012 is voor Madagaskar, Mauritius, de Seychellen en Zimbabwe
een EPA van kracht. In januari 2019 kwamen partijen overeen om de
overeenkomst te verdiepen. Zo hebben onder meer discussies plaatsgevonden over modernisering van de regels van oorsprong. In januari 2020
komt het EPA-comité bijeen in de Seychellen, waar zal worden gesproken
over verdieping van het akkoord naar alle handel gerelateerde terreinen,
waaronder landbouw, diensten en investeringen, technische handelsbelemmeringen, duurzame ontwikkeling en digitale handel. De ambitie is te
komen tot een veelomvattend modern akkoord met betrokkenheid van
«civil society» en parlementen.
Economisch Partnerschap Zuidelijk Afrika (SADC-EU EPA):
In juni 2016 kwam een akkoord tot stand met zes landen in de Zuidelijk
Afrikaanse regio: Botswana, Lesotho, Mozambique, Namibië, Zuid-Afrika
en Eswatini (voorheen Swaziland). Angola heeft de mogelijkheid om later
toe te treden. De SADC-EPA (Southern African Development Community)
wordt sinds 10 oktober 2016 voorlopig toegepast. Toen ook Mozambique
vanaf februari 2018 de EPA toepaste, werd dit de eerste volledig operationele regionale EPA in Afrika.
De zes andere landen in de SADC-regio: de Democratische Republiek
Congo, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Zambia en Zimbabwe, maken
deel uit van andere regionale groepen waarmee de EU samenwerkt, te
weten Centraal Afrika resp. Oostelijk en Zuidelijk Afrika.
Een eerste gezamenlijke Raad vond plaats op 19 februari 2019 in
Kaapstad, waarbij een kader werd afgesproken voor geschillenbeslechting. Op 14 juni 2019 verzocht de EU formeel om consultaties over
een vrijwaringsmaatregel voor pluimvee. De consultaties vonden plaats
op 13 september in Gaborone in Botswana. Parallel aan de eerste Raad,
vond de vijfde bijeenkomst plaats van het Comté voor Handel en
Ontwikkeling (TDC) alsmede de tweede bijeenkomst van zowel het Comité
voor handelsfacilitatie en douanesamenwerking als het Comité voor
geografische aanduidingen en handel in wijnen en sterke dranken. Eind
2019 vindt de zesde TDC-bijeenkomst plaats.
Egypte (Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA)):
In 2004 trad een associatieakkoord tussen de EU en Egypte in werking. Dit
heeft vrijhandel van goederen bewerkstelligd door de afschaffing van
invoerrechten voor industriële producten en omvat diverse concessies
voor landbouwproducten. In 2010 trad additioneel een akkoord in werking
met betrekking tot landbouw en visserij. In 2011 kreeg de Europese
Commissie een mandaat om te onderhandelen over verbreding en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

9

verdieping van het akkoord, met afspraken over onder meer handel in
diensten en investeringen. Een dialoog daarover is gestart in juni 2013. Er
is geen zicht op opening van de onderhandelingen.
Marokko (Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA)):
Het associatieakkoord tussen de EU en Marokko is in werking getreden in
maart 2000. Het akkoord heeft geleid tot de geleidelijke afbouw van
invoerrechten voor industriële producten en liberalisatie voor landbouwen visserijproducten. In 2011 kreeg de Europese Commissie een mandaat
om te onderhandelen over verbreding en verdieping van het akkoord, met
afspraken over onder meer handel in diensten en investeringen. De
onderhandelingen daarover zijn in april 2013 van start gegaan. Sinds de
vierde ronde in april 2014 liggen de onderhandelingen stil. Marokko
wenste meer tijd voor interne afstemming.
Tunesië (Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA)):
Het associatieakkoord tussen de EU en Tunesië is in 1998 in werking
getreden. In 2008 zijn de douanerechten voor industrieproducten volledig
afgeschaft. In 2011 kreeg de Europese Commissie een mandaat om te
onderhandelen over verbreding en verdieping van het akkoord, met
afspraken over onder meer handel in diensten en investeringen. De
EU-tekstvoorstellen en verslagen van de onderhandelingsrondes zijn
online beschikbaar.8 De vierde onderhandelingsronde vond plaats van
29 april tot en met 3 mei 2019 in Tunis. Het verslag van deze onderhandelingsronde is ook online beschikbaar.9 Er is nog geen datum bekend voor
de vijfde onderhandelingsronde.
C.2 Azië:
ASEAN (Association of Southeast Asian Nations):
In 2007 zijn de onderhandelingen gestart tussen de EU en de Association
of Southeast Asian Nations (ASEAN)10 om tot een regionaal handelsakkoord te komen. De basis hiervoor is het ASEAN-mandaat uit 2007. Na
zeven onderhandelingsrondes hebben de EU-lidstaten in 2009 besloten
om de onderhandelingen te vervolgen op het niveau van bilaterale
handelsakkoorden met ASEAN-landen. Deze handelsakkoorden kunnen
als bouwstenen dienen om later alsnog tot een regionaal handelsakkoord
te komen.
China (EU-China Investment Agreement):
Sinds november 2013 is de Europese Commissie, op basis van een
mandaat uit oktober 2013, met China in onderhandeling over een
investeringsakkoord. Het doel is om een kwalitatief hoogwaardig akkoord
te sluiten, waarbij het gaat om het verzekeren van markttoegang op het
gebied van investeringen, transparantie, duurzaamheidsafspraken en het
beschermen van investeringen met een nieuw investeringsbeschermingsmechanisme volgens de nieuwe EU-benadering. De 26 bestaande
bilaterale investeringsbeschermingsovereenkomsten tussen de
EU-lidstaten en China zullen uiteindelijk vervangen worden door dit
diepgaand EU-investeringsakkoord. De 23e onderhandelingsronde vond
plaats op 23 en 24 september 2019 in Beijing. Een verslag van de
8

http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.cfm?id=1490.
https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/june/tradoc_157912.pdf.
10
De volgende landen zijn lid van de ASEAN: Brunei Darussalam, Cambodja, Indonesië, Laos,
Maleisië, Myanmar/Birma, de Filipijnen, Singapore, Thailand en Vietnam.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

10

onderhandelingsronde heeft de Commissie gepubliceerd op haar
website.11 De volgende ronde staat tentatief gepland voor het einde van
2019, maar exacte data zijn nog niet bekend.
De Raad heeft de Commissie in december 2005 gemachtigd voor het
voeren van onderhandelingen over een Partnership and Cooperation
Agreement. Deze onderhandelingen zijn gestart in 2007, maar zijn in 2011
vastgelopen vanwege het verschil in de verwachtingen tussen beide
partijen.
Filipijnen (EU-Philippines Free Trade Agreement):
In december 2015 zijn de onderhandelingen over een handelsakkoord
tussen de EU en de Filipijnen aangekondigd. De Raad heeft eind 2015
ingestemd met een Voorzitterschapsnotitie voor de start van de onderhandelingen. Deze notitie vormt een aanvulling op het mandaat van de Raad
aan de Europese Commissie voor de onderhandelingen over een
regionaal handelsakkoord met de ASEAN-regio uit 2007. De tweede
onderhandelingsronde vond plaats van 13 tot en met 17 februari 2017. De
Europese Commissie heeft het verslag van deze ronde op haar website
gepubliceerd.12 Op dit moment is geen volgende onderhandelingsronde
gepland.
India (India-EU Free Trade Agreement):
De EU en India onderhandelen sinds 2007 over een handels- en investeringsakkoord. Sinds de zomer van 2013 liggen de onderhandelingen stil.
Na verschillende pogingen om de EU-India Free Trade Agreement
onderhandelingen te heropenen, is in juni 2018 besloten de onderhandelingen voorlopig niet te herstarten wegens een blijvend gebrek aan een
gelijk ambitieniveau. De Commissie blijft de strategische dialoog met
India voortzetten om de onderhandelingen in de toekomst te kunnen
heropenen. Bovendien onderzoekt de Europese Commissie de
mogelijkheid voor een separaat investeringsakkoord. Momenteel is er nog
geen zicht op een herstart van de onderhandelingen.
Indonesië (Indonesia-EU Comprehensive Economic Partnership
Agreement (CEPA)):
De Raad heeft op 18 juli 2016 ingestemd met een Voorzitterschapsnotitie
voor de start van de onderhandelingen over een handelsakkoord tussen
de EU en Indonesië. Deze notitie vormt een aanvulling op het bestaande
ASEAN-mandaat uit 2007. Van 17 tot 21 juni 2019 vond de achtste
onderhandelingsronde plaats in Jakarta. Tijdens deze ronde is onder
andere voortgang geboekt in besprekingen over overheidsaanbestedingen en sanitaire en fytosanitaire maatregelen. Besprekingen over
handel en duurzame ontwikkeling blijven erg moeizaam verlopen. Het
verslag van de recentste ronde is te vinden op de website van de
Europese Commissie.13 De volgende onderhandelingsronde zal naar
verwachting begin december plaatsvinden.
Irak (Partnership and Cooperation Agreement):
Het EU-Iraq Partnership and Cooperation Agreement uit 2012 biedt een
basis voor samenwerking op handelsgebied. Omdat een aantal
EU-lidstaten de ratificatie nog niet heeft afgerond, worden de handelsbe11

https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/september/tradoc_158373.pdf.
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2017/march/tradoc_155435.pdf.
13
https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/july/tradoc_158207.pdf.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

11

palingen van het akkoord sinds augustus 2012 voorlopig toegepast.
Nederland heeft het akkoord in 2013 geratificeerd.
Jordanië (Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA)):
In 2002 is een associatieakkoord tussen de EU en Jordanië in werking
getreden. Afschaffing van de invoertarieven is na een transitieperiode van
twaalf jaar gerealiseerd. In 2007 trad een aanvullend akkoord in werking
voor liberalisatie van handel in landbouwproducten. In 2011 kreeg de
Europese Commissie een mandaat om te onderhandelen over verbreding
en verdieping van het akkoord, met afspraken over onder meer handel in
diensten en investeringen. Er is voorlopig nog geen eerste onderhandelingsronde gepland.
Kazachstan (Enhanced Partnership and Cooperation Agreement (EPCA)):
In december 2015 is het nieuwe akkoord ondertekend, gevolgd door
voorlopige toepassing door de EU per 1 mei 2016. Kazachstan is lid van
de Euraziatische Economische Unie (samen met Rusland, Armenië,
Kirgizië en Wit-Rusland), daarom zijn er geen afspraken over tariefliberalisatie voor goederen in het akkoord opgenomen. Hier kan alleen met de
Euraziatische Unie als geheel over onderhandeld worden. In 2011 zijn
onderhandelingen van start gegaan tussen de Europese Commissie en
Kazachstan over een hernieuwd Partnership and Cooperation Agreement
(PCA). In 2014 zijn de onderhandelingen na acht onderhandelingsrondes
afgerond. De Raad van State heeft zijn advies gegeven over het akkoord.
Op 29 oktober 2018 is het memorie van toelichting samen met het
akkoord ter goedkeuring naar de Tweede Kamer en Eerste Kamer
gestuurd. De Tweede Kamer heeft dit tijdens de plenaire behandeling op
7 februari 2019 aangenomen, waarna de Eerste Kamer op 5 maart 2019
heeft ingestemd. Het akkoord treedt pas in werking als alle partijen
geratificeerd hebben.
Kirgizië (Enhanced Partnership Cooperation Agreement)
De samenwerking tussen de EU en Kirgizië is vastgelegd in een
Partnership and Cooperation Agreement (PCA), dat in 1999 in werking is
getreden. Deze samenwerking omvat drie pilaren: een politieke dialoog,
economische samenwerking (inclusief ontwikkelingshulp vanuit de EU) en
samenwerking op een aantal concrete beleidsterreinen, zoals technologie
en cultuur. Daarnaast heeft Kirgizië preferentiële markttoegang tot de EU
op grond van het «APS+»-stelsel (Algemeen Preferentieel Stelsel). Op
2 juni 2017 heeft de Commissie een aanbeveling aan de Raad gedaan voor
het openen van de onderhandelingen voor het moderniseren van het PCA,
inclusief een voorstel voor een mandaat. Hierin stelt de Commissie voor
om de samenwerking op alle drie de pijlers te verdiepen. De Raad heeft
het onderhandelingsmandaat op 9 oktober 2017 goedgekeurd. Onderhandelingen over het handelsdeel zijn op 28 februari 2018 van start gegaan.
Ten aanzien van handel zijn de onderhandelingsteksten gemodelleerd op
het recent aangepaste akkoord met Kazachstan.14 Er is geen sprake van
tariefliberalisatie, omdat daarover alleen met de Euraziatische
douane-unie als geheel onderhandeld kan worden. De zevende en laatste
onderhandelingsronde vond plaats op 6–8 juni 2019. Tijdens de
EU-Centraal-Azië Ministeriële bijeenkomst hebben de EU en Kirgizië het
politieke akkoord geparafeerd. De tekst wordt momenteel juridisch
opgeschoond en vertaald.

14

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32016D0123.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

12

Maleisië (Malaysia-EU FTA (MEUFTA)):
Onderhandelingen over een handelsakkoord tussen de EU en Maleisië zijn
in oktober 2010 begonnen. Het ASEAN-mandaat uit 2007 lag hieraan ten
grondslag. De zevende, en tot nu toe laatste ronde, vond plaats in april
2012. Op dit moment is nog geen zicht op hervatting van de onderhandelingen.
Myanmar (EU-Myanmar Investment Protection Agreement):
In maart 2014 heeft de Raad een mandaat aan de Europese Commissie
verleend en zijn de onderhandelingen tussen de EU en Myanmar over een
investeringsbeschermingsakkoord begonnen. Het doel van de bilaterale
investeringsovereenkomst met de EU is om investeringen te bevorderen
ten behoeve van de sociaaleconomische ontwikkeling van Myanmar. Het
akkoord zal hoofdstukken bevatten over transparantie, duurzame
ontwikkeling, investeringsbescherming en geschillenbeslechting. Van 26
tot en met 27 april 2017 hebben technische besprekingen plaatsgevonden.15 Er staat geen nadere onderhandelingsronde gepland.
Oezbekistan (Enhanced Partnership Cooperation Agreement)
De samenwerking tussen de EU en Oezbekistan is vastgelegd in een
Partnership and Cooperation Agreement (PCA), dat in 1999 in werking is
getreden. De EU en Oezbekistan onderhandelen over een overeenkomst
ter modernisering en vervanging van het Partnership and Cooperation
Agreement (PCA) op basis van het mandaat dat de Raad op 16 juli 2018
heeft aangenomen. Op 23 november 2018 lanceerden de EU en Oezbekistan de onderhandelingen van het Enhanced Partnership Cooperation
Agreement formeel en marge van de EU-Centraal-Azië Ministeriële
bijeenkomst. De eerste onderhandelingsronde vond plaats op 4–7 februari
2019 in Tasjkent. De meest recente en derde onderhandelingsronde vond
plaats op 25–27 september 2019 in Tasjkent.
Singapore (European Union-Singapore Free Trade Agreement (EUSFTA)):
Het EU-Singapore akkoord is op 18 oktober 2018 ondertekend. Het
akkoord bestaat uit een handelsakkoord en een investeringsakkoord. Het
akkoord biedt belangrijke kansen voor het bedrijfsleven en zal tevens een
positieve impuls geven aan de bilaterale relatie tussen de EU en
Singapore. Singapore heeft, net als Nederland, een bijzonder open
economie. Singapore behoort tot de twintig belangrijkste exportmarkten
van Nederland. Het investeringsakkoord bevat alle vernieuwende
elementen van de EU-inzet voor investeringsbescherming. Het
EU-investeringsakkoord met Singapore zal het bestaande investeringsakkoord tussen Nederland en Singapore vervangen. Het Europees
Parlement heeft het EU-handelsakkoord en het EU-investeringsakkoord op
13 februari 2019 goedgekeurd. Het akkoord gaat per 21 november in
werking treden. Het investeringsakkoord is een gemengd akkoord en kan
pas in werking treden nadat het is geratificeerd door alle EU-lidstaten.
Syrië (Euro-Mediterranean Agreement Establishing an Association):
De bilaterale relatie is geregeld in een Samenwerkingsovereenkomst uit
1977, die in 1978 in werking trad. Onderhandelingen over een associatieakkoord zijn afgerond in 2004, maar ondertekening is uitgebleven als
gevolg van de interne politieke situatie in Syrië. Tevens heeft de EU in
2011 besloten handelsrestricties in te stellen in reactie op de geweld15

http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2017/april/tradoc_155507.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

13

dadige onderdrukking door het Syrische regime van vreedzame demonstraties. Deze sancties zijn sindsdien regelmatig aangepast en uitgebreid.
Thailand (EU-Thailand Free Trade Agreement):
In februari 2013 zijn de onderhandelingen tussen de EU en Thailand
gestart. Het ASEAN-mandaat uit 2007 vormt hiervoor de basis. De vierde
onderhandelingsronde vond plaats van 8 tot en met 10 april 2014. Na de
militaire coup in mei 2014 zijn de onderhandelingen stilgelegd. Conform
de Raadsconclusies van 2017 zouden de onderhandelingen slechts
worden heropend op het moment dat er een democratisch gekozen
regering aan de macht is. Op 24 maart 2019 zijn er in Thailand democratische verkiezingen gehouden. Naar aanleiding hiervan stelt de Raad, in
de Raadsconclusies van 14 oktober 2019, dat de nodige stappen moeten
worden gezet om de onderhandelingen over een ambitieuze en alomvattende vrijhandelsovereenkomst te hervatten.
Vietnam (EU-Vietnam Free Trade Agreement):
Het akkoord bestaat uit een handelsakkoord, dat een EU-only akkoord is,
en een investeringsakkoord, dat een gemengd akkoord is. Beide
akkoorden zijn op 30 juni 2019 ondertekend door de twee verdragspartijen
(EU en Vietnam). Na de ondertekening dient het Europees Parlement
beide akkoorden goed te keuren. De stemming in het Europees Parlement
zal waarschijnlijk plaatsvinden in februari 2020. Alvorens het investeringsakkoord in werking kan treden, dient het eerst nog door de nationale
parlementen van de EU-lidstaten te worden goedgekeurd.
Na het handelsakkoord met Singapore is dit akkoord het tweede
afgeronde akkoord in de regio op basis van het ASEAN-mandaat uit 2007.
Het handelsakkoord is een veelomvattend en gebalanceerd akkoord.
Wanneer het akkoord in werking treedt, worden bijna alle import- en
exporttarieven op nul gesteld. De resterende tarieven worden geleidelijk
afgebouwd. Het akkoord levert Europese exporteurs en investeerders
daarmee verbeterde toegang tot de Vietnamese markt met ruim 90
miljoen consumenten. Bovendien bevat het akkoord een robuust
duurzaamheidshoofdstuk. Het investeringsakkoord lijkt sterk op het
investeringsakkoord van het EU-Singapore akkoord. Dit betekent dat het
investeringsakkoord de gemoderniseerde EU-inzet voor investeringsbescherming bevat, zoals het Investment Court System.
C.3 Europa:
Andorra, Monaco en San Marino (één of meerdere Association Agreements):
De huidige relatie tussen de EU en de drie micro-staten Andorra, Monaco
en San Marino is gebaseerd op een groot aantal afzonderlijke akkoorden.
Sinds 8 maart 2015 wordt er onderhandeld om deze afzonderlijke
akkoorden te integreren in bij voorkeur één associatieakkoord. De Raad
heeft hiervoor op 4 december 2014 het mandaat verleend. Het doel is een
significante verlaging van de handelsbarrières voor ondernemers uit
Andorra, Monaco en San Marino, vergelijkbaar met de markttoegang voor
EER-staten Noorwegen, IJsland en Liechtenstein. De onderhandelingen
bevinden zich momenteel in de finale fase en de Raad heeft in december
2018 de hoop uitgesproken dat de onderhandelingen in het voorjaar van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

14

2019 kunnen worden afgerond.16 Dit is nog niet gelukt. Nederland is
voorstander van een zo goed mogelijke integratie van Andorra, Monaco
en San Marino in de Europese interne markt; bij voorkeur door middel van
één gezamenlijk associatieakkoord voor de drie micro-staten. Nederland
wenst dat het aantal uitzonderingsbepalingen voor het vrij verkeer van
goederen, diensten, personen en kapitaal zo veel als mogelijk wordt
beperkt, en door de micro-staten grondig wordt onderbouwd.
Armenië (Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement, CEPA):
Per 1 juni 2018 is de Comprehensive and Enhanced Partnership
Agreement (CEPA) voorlopig in werking getreden. Op 26 februari 2017
bereikten de Europese Commissie en Armenië overeenstemming over dit
akkoord. Op 24 november 2017 is het akkoord door beide partijen
ondertekend. Deze CEPA vervangt het in 1999 in werking getreden
Partnership and Cooperation Agreement. Armenië en de EU hadden als
onderdeel van een associatieakkoord in 2013 reeds de onderhandelingen
over een Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA)
afgerond. Dit akkoord is nooit in werking getreden, vanwege het feit dat
Armenië lid werd van de Euraziatische Economische Unie (de
douane-unie van Rusland, Kazachstan, Armenië, Kirgizië en Wit-Rusland).
Deze afspraken zijn onverenigbaar met de preferentiële markttoegang
voor goederen tot de Europese markt die volgt uit het DCFTA. In de
Kaderovereenkomst hebben de EU en Armenië geprobeerd op de overige
terreinen zo veel mogelijk afspraken uit het DCFTA in stand te houden.
Azerbeidzjan (Comprehensive Agreement):
De huidige relatie tussen de EU en Azerbeidzjan is gebaseerd op een
Partnership and Cooperation Agreement (PCA) uit 1996. Dit akkoord is in
1999 in werking getreden. Op 14 november 2016 heeft de Raad de
Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger het mandaat gegeven voor het
voeren van de onderhandelingen voor een breed akkoord, ter vervanging
van het PCA. De onderhandelingen zijn gestart op 7 februari 2017. De
zevende onderhandelingsronde over het handelsgedeelte van een nieuw
akkoord vond plaats op 23–25 april 2019 in Baku. De onderhandelingen
zijn in een gevorderd stadium.
Noorwegen (Bilateral Agreement on Trade in Basic Agricultural Products)
De EU, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein zijn onderdeel van de
Europese Economische Ruimte (EER). Dit faciliteert een interne markt voor
goederen, diensten, kapitaal en werknemers. Handel in landbouwgoederen is echter uitgezonderd van de EER. Op grond van artikel 19
paragraaf 4 van de EER-overeenkomst, dienen de partijen iedere twee jaar
de handel in landbouwgoederen te evalueren, met als doel op termijn
volledige marktintegratie. Op 18 november 2014 heeft de Raad een
mandaat verleend aan de Commissie om met Noorwegen te onderhandelen over nieuwe tariefliberalisaties. Op 5 april 2017 is een principeovereenkomst bereikt tussen de EU en Noorwegen. Hierin is afgesproken dat
de EU en Noorwegen voor 36 productcategorieën – zoals maïs voor
diervoeder, diverse bessen en cider – hun wederzijdse invoerheffingen
volledig afschaffen. Voor vlees, zuivelproducten, granen, groenten en
sierplanten, zal Noorwegen de EU additionele tariefcontingenten
toekennen, bijvoorbeeld een aanvullend quotum van 1.600 ton voor
runderen en 1.200 ton voor kaas. De EU zal Noorwegen onder meer een
16

https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2018/12/11/council-conclusions-on-ahomogeneous-extended-single-market-and-eu-relations-with-non-eu-western-europeancountries/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

15

700 ton quotum toekennen voor verschillende soorten kippenvlees. Het
akkoord zal worden geformaliseerd door een briefwisseling. Op
17 oktober 2017 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een
Raadsbesluit gedaan. Op 20 november 2017 heeft de Raad het Raadsbesluit 2017/2182 vastgesteld, waarmee de Raad haar akkoord geeft met
deze briefwisseling. Op 17 april 2018 is ook het Europees Parlement
akkoord gegaan. Op dit moment wordt er gewacht op formele
goedkeuring door Noorwegen, waarna de tariefliberalisaties op korte
termijn van kracht kunnen worden.
Oekraïne (Deep and Comprehensive Free Trade Agreement)
In juni 2014 sloten de EU en Oekraïne een associatieovereenkomst om
economische en politieke samenwerking te bevorderen. Sinds
1 september 2017 is deze overeenkomst volledig in werking getreden. Na
het afsluiten van het associatieakkoord is door Oekraïense producenten
op onvoorziene wijze gebruik gemaakt van de mogelijkheid om een nieuw
deelstuk (borstkap met vleugel) tariefvrij naar de EU te exporteren.
Nederland heeft samen met andere lidstaten in de Raad steeds aangedrongen op een spoedige oplossing om de snel stijgende import te
beperken. De Commissie heeft onderzocht welke mogelijkheden er waren
om dit te bereiken. Uiteindelijk bleek dat een heronderhandeling van het
handelsgedeelte van het associatieakkoord de enige optie was om de
overmatige import aan banden te leggen. De Raad heeft op 20 december
2018 een besluit vastgesteld waarbij de Europese Commissie is
gemachtigd om met Oekraïne te onderhandelen over de aanpassing van
de bestaande tariefregeling voor vlees van pluimvee.17 De Raad heeft op
18 juli 2019 ingestemd met ondertekening en voorlopige toepassing van
de Overeenkomst, in de vorm van een briefwisseling tussen de Europese
Unie en Oekraïne, tot wijziging van de handelspreferenties voor pluimveevlees als ook met de sluiting van de Overeenkomst in de vorm van een
briefwisseling. Nederland heeft conform de motie 21 501-02, nr. 1449 in de
Raad tegen de verhoging van het tariefquotum voor pluimveevlees
gestemd. Op 30 juli 2019 tekenden de EU en Oekraïne de Overeenkomst.
Op 26 november 2019 zal het Europees Parlement zich over de sluiting
van de Overeenkomst buigen.
Rusland (verdieping van het Partnership and Cooperation Agreement
(PCA)):
De huidige relatie tussen de EU en Rusland is gebaseerd op een
Partnership and Cooperation Agreement (PCA) uit 1994, dat in 1997 in
werking is getreden. In 2008 zijn onderhandelingen begonnen over
modernisering en uitbreiding van het PCA op basis van een mandaat van
de Raad. Vanaf 2010 wordt er vooral over handel en investeringen
onderhandeld. In maart 2014 heeft de Raad besloten om de onderhandelingen te schorsen. De reden hiervoor was de annexatie van de Krim door
Rusland, alsook het conflict in Oost-Oekraïne.
Turkije (Modernised Customs Union):
Sinds 1995 vormen de Europese Unie en Turkije gezamenlijk een
douane-unie. Op 23 december 2016 heeft de Europese Commissie een
aanbeveling voor een mandaat gedaan aan de Raad om de douane-unie
te moderniseren. Tevens wenst de Commissie de douane-unie uit te
breiden met afspraken op het gebied van landbouw, handel in diensten en
overheidsaanbestedingen. Het is onwaarschijnlijk dat op korte termijn
overeenstemming in de Raad wordt bereikt over vaststelling van het
17

https://www.consilium.europa.eu/media/37732/st15794-en18.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

16

mandaat, mede gezien recente ontwikkelingen. Voor Nederland is het van
belang dat modernisering van de douane-unie en verbetering van de
rechtsstaat in Turkije hand in hand gaan.
Verenigd Koninkrijk (Free trade agreement as part of a close partnership)
Het Britse Lagerhuis heeft nog niet ingestemd met het aangepaste
terugtrekkingsakkoord. Tijdens de Europese Raad (ER) Artikel 50 op
18 oktober 2019 is het aangepaste terugtrekkingsakkoord door de ER
vastgesteld. Via een schriftelijke procedure heeft de ER op 29 oktober de
artikel 50 VEU termijn verlengd tot en met uiterlijk 31 januari 2020. Hierbij
zal gelden dat de verlenging eerder wordt beëindigd (per de eerste van de
volgende maand) als beide partijen het terugtrekkingsakkoord eerder
ratificeren. Het is de onverminderde inzet van de regering dat het
terugtrekkingsakkoord wordt geratificeerd en in werking kan treden. Het
terugtrekkingsakkoord is de enige optie voor een ordelijk vertrek van het
VK uit de EU en hierin zijn de Nederlandse belangen goed gewaarborgd.
Daarnaast voorziet het terugtrekkingsakkoord in een overgangsperiode.
De overgangsperiode geeft de EU27 en het VK de tijd om te onderhandelen over een of meerdere akkoorden over de toekomstige relatie en
geeft burgers en bedrijven tijd om zich voor te bereiden op de situatie na
het einde van de overgangsperiode.
Over een vrijhandelsovereenkomst kan pas worden onderhandeld nadat
het VK is uitgetreden uit de EU. Dit vergt van de kant van de EU de
vaststelling van een mandaat van de Raad op aanbeveling van de
Commissie op grond van artikel 218 VWEU. Gezien de economische
verwevenheid is de inzet van het kabinet dat de EU27 en het VK tot een
ambitieuze en diepgaande toekomstige relatie komen. De politieke
verklaring over het kader van de toekomstige betrekkingen die als bijlage
bij het terugtrekkingsakkoord is gevoegd, biedt hiertoe een solide basis.
C.4 Noord- en Midden-Amerika:
Canada (Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA)):
Het EU-handelsakkoord met Canada (CETA) is tijdens de EU-Canada Top
van 30 oktober 2016 ondertekend. Op 15 februari 2017 heeft het Europees
Parlement het akkoord goedgekeurd. De handelsafspraken in het akkoord
worden sinds 21 september 2017 voorlopig toegepast. Daarnaast zijn de
goedkeuringsprocessen in de EU-lidstaten opgestart. De Nederlandse
CETA-goedkeuringswet is 5 maart 2019 naar de Tweede Kamer gestuurd.
CETA treedt pas volledig in werking na ratificatie door Canada, de EU en
de 28 EU-lidstaten.
Economisch Partnerschap met de landen in de Cariben (CARIFORUM-EU
EPA):
In 2008 zijn de onderhandelingen over de CARIFORUM-EU EPA afgerond,
waarna de goedkeuringsprocedures zijn gestart en de EPA voorlopig
wordt toegepast. Nederland heeft het akkoord geratificeerd. De EPA treedt
definitief in werking wanneer alle partijen hebben geratificeerd. De
Europese Commissie werkt momenteel aan een tweede vijfjaarlijkse
evaluatie van het functioneren van het akkoord. Aan implementatie van
het akkoord wordt gestaag gewerkt. Voorts zijn onderhandelingen gaande
over de bescherming van geografische aanduidingen. Op
27–28 november 2019 vindt de negende bijeenkomst plaats van het
Comité Handel en Ontwikkeling. De volgende bijeenkomst van de
gezamenlijke CARIFORUM-EU Raad is voorzien in de eerste helft van
2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

17

Mexico (Economic Partnership, Political Coordination and Cooperation
(Global Agreement)):
Op 23 mei 2016 heeft de Raad het onderhandelingsmandaat ten behoeve
van de modernisering van het bestaande EU-Mexico Global Agreement
uit 1997, dat sinds 2000 in werking is, goedgekeurd. Op 21 april 2018 is er
een politiek akkoord bereikt tussen de Commissie en Mexico. Er wordt nu
over de laatste openstaande punten gesproken, o.a. over subcentrale
aanbestedingsprocedures en intellectuele eigendomsrechten. Tevens
vindt de juridische revisie van de tekst plaats. Het definitieve akkoord
heeft vertraging opgelopen, omdat Mexico tot op heden er niet in is
geslaagd de toegang voor de subcentrale aanbestedingsprocedures rond
te krijgen. De verwachting is nu dat begin volgend jaar een finaal akkoord
kan worden gesloten tussen de Commissie en Mexico. Het betreft een
«gemengd akkoord». Het akkoord zal daarom worden voorgelegd aan de
EU-lidstaten ter ratificatie.
Het handels- en investeringsdeel van de Global Agreement zet in op 98%
liberalisering van de handel in goederen. Voor Nederland is met name de
tariefliberalisering van belang voor landbouwproducten, zoals zuivel,
pluimvee, eierproducten, bloembollen en granen. Ook richt het akkoord
zich op het wegnemen van onnodige belemmeringen, zoals niet-tarifaire
obstakels. Voor geschillenbeslechting is Mexico akkoord gegaan met het
voorstel van de EU voor de oprichting van het Investment Court System.
Ten opzichte van de bestaande EU-Mexico overeenkomst zijn nu ook
anti-corruptiebepalingen en een hoofdstuk over duurzame ontwikkeling
opgenomen. Ook zal voor het eerst het maatschappelijk middenveld een
rol krijgen in de monitoring van het akkoord.
Verenigde Staten:
De EU en de Verenigde Staten zijn in juli 2013 de onderhandelingen over
het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) gestart. Op
17 januari 2017 hebben de Europese Commissie en de US Trade Representative een gezamenlijk rapport opgesteld waarin beschreven staat
welke voortgang er in de onderhandelingen is geboekt.18 De
TTIP-onderhandelingen liggen sinds die tijd stil.
Op 15 april 2019 heeft de Raad twee mandaten verleend aan de Europese
Commissie om met de VS te onderhandelen. Het gaat om (1) een mandaat
voor onderhandelingen over een handelsakkoord beperkt tot tariefverlaging voor industriële goederen, inclusief visserij, en (2) een mandaat
voor onderhandelingen over een akkoord met betrekking tot erkenning
van elkaars conformiteitsbeoordeling.19 Met deze mandaten geeft de EU
vervolg aan de verklaring tussen president Donald Trump en voorzitter
van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker van 25 juli 2018.20
Inmiddels zijn de onderhandelingen over conformiteitsbeoordelingen
gestart.

18

http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2017/january/tradoc_155242.pdf.
https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2019/04/15/trade-with-the-unitedstates-council-authorises-negotiations-on-elimination-of-tariffs-for-industrial-goods-and-onconformity-assessment/.
20
http://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-18-4687_en.htm.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

18

C.5 Oceanië:
Australië (EU-Australia Free Trade Agreement):
Het mandaat om te onderhandelen over een handelsakkoord tussen de EU
en Australië is op 22 mei 2018 door de Raad vastgesteld.21 Er wordt
onderhandeld over een handelsakkoord binnen de exclusieve competentie
van de EU. Dit betekent dat investeringsbescherming hiervan is uitgesloten. Op 18 juni 2018 zijn de onderhandelingen tussen de EU en
Australië officieel begonnen. Er hebben tot nu toe vijf onderhandelingsrondes plaatsgevonden. De Commissie heeft de verslagen van de
besprekingen gepubliceerd op haar website. De eerste formele onderhandelingsronde vond plaats van 2 tot en met 6 juli 2018 in Brussel.22 De
tweede onderhandelingsronde vond plaats van 19 tot en met
23 november 2018 in Canberra23. Ook de derde onderhandelingsronde
vond plaats in Canberra, van 25 tot en met 29 maart 2019.24 De vierde
onderhandelingsronde vond plaats van 1 tot en met 5 juli 2019 in
Brussel.25 De vijfde onderhandelingsronde vond plaats van 14 tot en met
18 oktober 2019 in Canberra.26
Nieuw-Zeeland (EU-New Zealand Free Trade Agreement):
Het mandaat om te onderhandelen over een handelsakkoord tussen de EU
en Nieuw-Zeeland is op 22 mei 2018 door de Raad vastgesteld.27 Op
21 juni 2018 zijn de onderhandelingen tussen de EU en Nieuw-Zeeland
officieel begonnen. Er wordt onderhandeld over een handelsakkoord
binnen de exclusieve competentie van de EU. Dit betekent dat investeringsbescherming hiervan is uitgesloten. Er hebben tot nu toe vijf
onderhandelingsrondes plaatsgevonden. De Commissie heeft de
verslagen van de onderhandelingen gepubliceerd op haar website. De
eerste onderhandelingsronde vond plaats van 16 tot en met 20 juli 2018 in
Brussel.28 De tweede onderhandelingsronde vond plaats van 8 tot en met
12 oktober 2018 in Wellington.29 De derde onderhandelingsronde vond
plaats van 18 tot en met 22 februari 2019 in Brussel.30 De vierde onderhandelingsronde vond plaats van 13 tot en met 17 mei 2019 in
Wellington.31De vijfde onderhandelingsronde vond plaats van 8 tot en
met 12 juli 2019 in Brussel.32
Economisch Partnerschap met de landen in de Stille Oceaan (Pacific-EU
EPA):
De onderhandelingen met de gehele Stille Oceaan regio over een
regionale EPA zijn nog altijd gaande. Voor Papoea-Nieuw-Guinea, Fiji en
Samoa is een interim-EPA van kracht. Medio 2019 vond de 7e EU-Pacific
EPA Trade Committee bijeenkomst plaats. Samoa, dat eind 2018 de status
«minst ontwikkeld land» kwijtraakte, trad per 1 januari 2019 tot het
akkoord toe. Het toetredingsproces voor de Solomon-eilanden wordt naar
21

http://ec.europa.eu/transparency/regdoc/
?fuseaction=list&n=10&adv=0&coteId=1&year=2017&number=472.
22
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2018/july/tradoc_157182.pdf.
23
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2018/december/tradoc_157565.pdf.
24
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/april/tradoc_157864.pdf.
25
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/july/tradoc_158277.pdf.
26
https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/october/tradoc_158413.pdf.
27
http://ec.europa.eu/transparency/regdoc/
?fuseaction=list&n=10&adv=0&coteId=1&year=2017&number=469.
28
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2018/july/tradoc_157183.pdf.
29
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2018/october/tradoc_157478.pdf.
30
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/march/tradoc_157715.pdf.
31
https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/june/tradoc_157918.pdf.
32
http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2019/july/tradoc_158276.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

19

verwachting begin 2020 afgesloten. Inmiddels is ook de procedure gestart
voor toetreding van Tonga tot deze interim-EPA.
C.6 Zuid-Amerika:
Chili (modernisering associatieakkoord):
Het associatieakkoord tussen de EU en Chili kwam in 2002 tot stand en is
in 2005 in werking getreden. De EU en Chili besloten in 2013 de mogelijkheden te verkennen om het handelsgedeelte van het bestaande associatieakkoord te moderniseren. Om de toegevoegde waarde, de omvang en
de ambitie te verkennen, werd in 2014 een gezamenlijke werkgroep
opgericht. De Europese Commissie heeft in 2016 de stakeholders
consultatie en het scoping paper afgerond. Op 13 november 2017 werd
het onderhandelingsmandaat door de Raad goedgekeurd. Het mandaat is
openbaar.33 De vierde onderhandelingsronde vond plaats in Santiago van
1 tot en met 5 april 2019.
Colombia, Peru en Ecuador (EU-Colombia/Peru/Ecuador Free Trade
Agreement):
De onderhandelingen tussen de EU en de Andesgemeenschap (Bolivia,
Colombia, Ecuador en Peru) over een associatieovereenkomst zijn in juni
2007 van start gegaan op basis van een mandaat uit april 2007. Deze
onderhandelingen zijn in juni 2008 stilgelegd. In januari 2009 werden, op
basis van een nieuw mandaat, onderhandelingen over een meerpartijenovereenkomst hervat met Colombia, Ecuador en Peru. Na vier rondes
schorste Ecuador zijn deelname aan de besprekingen. De onderhandelingen werden met Colombia en Peru in mei 2010 succesvol afgesloten.
Voorlopige toepassing geldt met Peru per maart 2013 en met Colombia
per augustus 2013. Vanaf 2014 vonden tussen de EU en Ecuador onderhandelingen plaats over een protocol van toetreding. De onderhandelingen zijn op 17 juli 2014 afgerond. Per 1 januari 2017 wordt dit akkoord
met Ecuador voorlopig toegepast. Op 14 december 2018 heeft de
ministerraad ingestemd met het opstarten van de stilzwijgende goedkeuringsprocedure inzake het toetredingsprotocol Ecuador bij de Handelsovereenkomst. De Kamer heeft op 14 juli 2019 ingestemd met het protocol
van toetreding tot de Handelsovereenkomst; het Koninkrijk der Nederlanden heeft het toetredingsprotocol vervolgens op 27 juli 2019 (voor het
Europese deel van het Koninkrijk) geratificeerd. Het protocol treedt pas in
werking als alle partijen geratificeerd hebben.
Mercosur (Comprehensive Free Trade Agreement als onderdeel van
Association Agreement):
In 2000 zijn de EU en Mercosur gestart met onderhandelingen over een
associatieakkoord met als onderdeel daarvan een handelsakkoord.34 In
2004 werden de onderhandelingen stilgelegd en in 2010 zijn deze hervat.
Tussen 2012 en 2015 lagen de onderhandelingen wederom stil. Op 11 mei
2016 hebben de EU en Mercosur markttoegangsaanbiedingen uitgewisseld en sindsdien hebben meerdere onderhandelingsrondes plaatsgevonden, waaronder in juni, juli en september 2018. Sinds het aantreden
van de nieuwe Braziliaanse president Bolsonaro benadrukt de Europese
Commissie meer dan voorheen het belang van goede afspraken op het
gebied van milieu. Op 29 juni 2019 zijn de onderhandelaars tot een
33
34

http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/chile/.
De volgende landen zijn lid van Mercosur: Argentinië, Brazilië, Paraguay, Uruguay en
Venezuela. Het lidmaatschap van Venezuela is op 1 december 2016 geschorst. Het land is niet
betrokken bij de onderhandelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

20

politiek akkoord gekomen, waarbij voorlopige teksten door de Europese
Commissie zijn gepubliceerd. Definitieve vertaalde en juridisch
geschoonde teksten worden in de zomer van 2020 verwacht.35
D. Investeringsakkoorden
Ecuador
Op 29 en 30 april 2019 zijn eerste gesprekken gevoerd met Ecuador. De
gesprekken verliepen in een positieve en constructieve sfeer. Nederland
heeft daarbij de nieuwe Nederlandse inzet gepresenteerd en toegelicht.
Ecuador gaf aan open te staan voor een heronderhandeling van het
bestaande investeringsakkoord op basis van de Nederlandse modeltekst.
Argentinië
Op 2 en 3 mei 2019 zijn eerste gesprekken gevoerd met Argentinië. De
gesprekken verliepen in positieve en constructieve sfeer. Argentinië gaf
aan open te staan voor een heronderhandeling van het bestaande
investeringsakkoord op basis van de Nederlandse modeltekst.
Burkina Faso
Het oude investeringsakkoord met Burkina Faso is beëindigd per 1 januari
2019. Burkina Faso en Nederland hebben de wens uitgesproken om een
nieuw modern investeringsakkoord te sluiten. Op 2 en 3 mei 2019 zijn de
eerste gesprekken daartoe gevoerd. Nederland heeft daarbij de nieuwe
Nederlandse inzet gepresenteerd en toegelicht. Burkina Faso heeft met
interesse kennisgenomen van de Nederlandse modeltekst en zal een
eigen inzet opstellen.
Verdrag tot beëindiging van de intra-EU investeringsakkoorden
In 2018 begonnen de onderhandelingen over het beëindigen, middels een
plurilateraal verdrag, van alle intra-EU investeringsakkoorden. De
aanleiding voor het beëindigen van alle investeringsakkoorden tussen
EU-lidstaten is te vinden in de uitspraak van het Hof van Justitie van de
Europese Unie van 6 maart 2018 in de zaak C-284/16 (het Achmea-arrest).
In zijn uitspraak oordeelt het Hof dat een arbitrageregeling, zoals
opgenomen in het investeringsakkoord, tussen het Koninkrijk en
Slowakije in strijd is met het Unierecht. De uitspraak van het Hof van
Justitie van de Europese Unie raakt niet enkel het investeringsakkoord
tussen het Koninkrijk en Slowakije maar heeft tot gevolg dat alle bilaterale
investeringsakkoorden tussen de EU-lidstaten beëindigd moeten worden.
De onderhandelingen over het beëindigingsverdag duurden langer dan
verwacht. Ten behoeve van het creëren van rechtszekerheid voor
arbitragetribunalen en investeerders, hebben lidstaten van de Europese
Unie daarom op 15 januari 2019 een verklaring over de juridische
gevolgen van het Achmea-arrest ondertekend.36 In de verklaring geven de
ondertekenende EU-lidstaten ten eerste aan dat ze als gevolg van de
uitspraak de intra-EU investeringsverdragen zullen beëindigen. Ten
tweede verklaren deze EU-lidstaten de arbitrale vonnissen die reeds voor

35
36

https://ec.europa.eu/trade/policy/in-focus/eu-mercosur-association-agreement/.
Verklaring van de lidstaten van de Europese Unie van 15 januari 2019 over de juridische
gevolgen van de Achmea zaak en over investeringsbescherming, gepubliceerd op 17 januari
2019.
Zie https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/business_economy_euro/banking_and_finance/
documents/190117-bilateral-investment-treaties_en.pdf (de verklaring is enkel beschikbaar in
het Engels en Frans).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

21

6 maart 2018 tenuitvoergelegd zijn, niet te zullen betwisten. Ten derde
verklaren de lidstaten om effectieve juridische bescherming te bieden
tegen maatregelen van de staat die onderwerp zijn van lopende intra-EU
investeringsarbitrage zaken. Bovendien wordt in de verklaring nogmaals
benadrukt dat lidstaten onder Unierecht verplicht zijn om te verzekeren
dat hun gerechten en tribunalen voldoen aan de vereisten van effectieve
juridische bescherming.
Inmiddels zijn de onderhandelingen over het beëindigingsverdrag
afgerond. De tekst van het verdrag dat nu voorligt is vertaald en zal op
korte termijn worden voorgelegd aan de Rijksministerraad met de vraag
in te stemmen met ondertekening. Vervolgens wordt het beëindigingsverdrag, zo spoedig mogelijk, naar uw Kamer verzonden ter stilzwijgende
goedkeuring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2089

22