STAATSTOEZICHT OP DE VOLKSGEZONDHEID
INSPECTIE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG

www.igz.nl

JAAR

B E R I C H T 2008

Den Haag, mei 2009



JAARBERICHT 2008

Inhoudsopgave

Koersen op effecten van handhaving 7
Leeswijzer Jaarbericht 8
1

Groeiend zicht op effecten inspectiehandelen 9

1.1

Transparant en veilig 9

1.2

Beeld over de IGZ niet altijd realistisch 10

1.3

Ontwikkelingen in de zorg beïnvloeden handhaving 10

1.4

Ontwikkelingen in de handhaving beïnvloeden de zorg 14

1.5

Effecten van handhaving 15

2

Domein Volksgezondheid 25
G ez o n dheid s bev o rderi n g

2.1

25

Publicaties Domein Volksgezondheid – Gezondheids­bevordering   25

2.1.1 IGZ-bulletin ‘Vrouwelijke genitale verminking’

25

2.1.2 Rapport ‘Toezicht op preventief medisch onderzoek’
2.1.3 Relevante circulaires

26

G ez o n dheid s be s cher m i n g

2.2

25

26

Publicaties Domein Volksgezondheid – Gezondheidsbescherming   26

2.2.1 Rapport ‘Gezondheidsbescherming bij publieksevenementen
onvoldoende geborgd’

26

2.2.2 Rapport ‘Medisch microbiologische laboratoria leveren verantwoorde zorg,
maar het kan nog beter’

27

2.2.3 Notitie ‘Toegankelijkheid van ziekenhuiszorg voor illegale vreemdelingen’
3	

27

Domein Curatieve gezondheidszorg 29
E er s telij n s gez o n dheid s z o rg

29
29

3.1

Onverklaarbare stijging van Ritalingebruik

3.2

Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Eerstelijns­gezondheidszorg   30

3.2.1 Rapport ‘Telefonische bereikbaarheid huisartsen moet sterk verbeteren’   30
3.2.2 Relevante circulaires   30
	S p eciali s ti s che s o m ati s che z o rg

3.3

31

Leidraad over verantwoordelijkheden van medisch specialisten bij gebruik
van medische apparatuur is een belangrijke stap   31

3.4

Sommige ziekenhuizen rekenen zich (te) rijk   34

3.5

Risicovol vervoer nog niet overal op orde   35



I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

3.6

Geen patiëntschade in Nederland door verontreinigde Heparine-

3.7

Gebruik van fixatiebanden in ziekenhuizen kan nog veiliger   38

3.8

Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Specialistische somatische

grondstof   36

zorg   39
3.8.1 Rapport ‘Nucleaire geneeskunde nog niet op orde’   39
3.8.2 Rapport ‘Standaardisatie onmisbaar voor risicovermindering in operatief
proces’   39
3.8.3 Rapport ‘Afdeling spoedeisende hulp van ziekenhuizen signaleert kinder­
mishandeling onvoldoende: gebroken arm nog te vaak een ongelukje’   40
3.8.4 Rapport ‘Informatiebeveiliging in ziekenhuizen voldoet niet aan de norm’   41
3.8.5 Rapport ‘IC-afdelingen van niveau 1: op weg naar verantwoorde zorg’   41
3.8.6 Rapport ‘Het resultaat telt: prestaties van ziekenhuizen in 2007’   42
3.8.7 Rapport ‘Onderzoek peroperatief proces in de IJsselmeerziekenhuizen in
Lelystad en Emmeloord’   42
3.8.8 Rapport ‘Jaarrapportage 2007 van de Wet afbreking zwangerschap’   43
3.8.9 Relevante circulaires  43
G ee s telijke gez o n dheid s z o rg

3.9

46

Multidisciplinaire richtlijn ADHD ontbreekt voor volwassenen   46

3.10

IGZ constateert goede samenwerking GGZ en GGD na uitbraak Norovirus   46

3.11

Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Geestelijke
gezondheidszorg   48

3.11.1 Rapport ‘Voorkomen van separatie van psychiatrische patiënten vereist
versterking van patiëntgerichte zorg’   48
3.11.2 Relevante circulaires   48
4	

Domein Verpleging en chronische zorg 49
G eha n dica p te n z o rg

49

4.1

Charis voldoet niet aan de aanwijzing en moet een dwangsom betalen   49

4.2

Gezinnen en kinderen met een geringe sociale redzaamheid krijgen niet
de zorg die ze nodig hebben   50

4.3

Samenwerking tussen orthopedagogische centra en de volwassen

4.4

Publicaties Domein Verpleging en chronische zorg – gehandicaptenzorg   52

gehandicaptenzorg­ is onvoldoende   51
4.4.1 Relevante circulaires   52
	O u dere n z o rg

4.5

53

De inspectie slaat met het veld de handen in een om vrijheidsbeperking
terug te dringen   53

4.6

Toename van calamiteiten met fixatiebanden voor inspectie onacceptabel,
veld moet aan de slag   54



4.7

JAARBERICHT 2008

Indicatoren noodzakelijk voor detectie van risico’s in kleinschalige
woonvormen­ voor dementerenden   55

4.8
4.9

Verbreding toezicht op hantering verpleegkundige richtlijnen noodzakelijk   58
Specifieke normen voor verantwoorde zorg voor ouderen met chronisch
psychiatrische­ problematiek in de verpleging en verzorging zijn
noodzakelijk   59

4.10

Publicaties Domein Verpleging en chronische zorg – Ouderenzorg   60

4.10.1 Rapport ‘Verpleeghuiszorg op de goede weg’   60
4.10.2 Rapport ‘Zorg voor vrijheid’   60
4.10.3 Relevante circulaires   61
Z o rg th u i s

4.11
4.12

61

Verbetering landelijke richtlijn inbrengen van maagsonde noodzakelijk   61
Financiële problemen Meavita leiden bij inspectie tot zorgen over
kwaliteit­ van zorg   62

4.13

Inspectie maakt zich zorgen over kwaliteit van zorg van niet­jaardocumentplichtige thuiszorgorganisaties   63

4.14

Weinig risico’s in de kraamzorg, wel risico’s in de keten   65

4.15

Publicaties Domein Verpleging en chronische zorg – Zorg Thuis   66

4.15.1 Relevante circulaires   66
5	

Domein Geneesmiddelen en medische technologie 67

5.1

Bloedbanken en vaste bloedafnamelocaties voldoen aan eisen voor GMP 67

5.2

Inspectie legt basis voor erkenningverlening van weefselinstellingen en
orgaanbanken 67

5.3

Een genenpaspoort kan veilig geneesmiddelgebruik bevorderen 71

5.4

Steekproef Advertenties Klinisch Onderzoek leidt tot meer waakzaamheid 72

5.5

Inspectie constateert geen beïnvloeding van resultaten klinisch onderzoek

5.6

Bereidingen in ziekenhuisapotheken: een duidelijke keuze is nog steeds

cholesterolverlagers in Nederland 73
hard nodig 74
5.7

Productveiligheid fixatiematerialen: gedeelde verantwoordelijkheid
tussen­ toepassers en fabrikanten 75

5.8

Rapporten en circulaires Domein Geneesmiddelen en medische
technologie 76

5.8.1 Staat van de Gezondheidszorg 2008 ‘Risico’s van medische technologie
onderschat’   76
5.8.2 Relevante circulaires   77



I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

6	Meldingen 78
6.1

Behandelde meldingen 78

6.2

Sectoroverstijgende meldingen 78

6.2.1 Inspectie waarschuwt voor risico’s van fixatiebanden   79
6.2.2 Inspectie waarschuwt dat naaldjes van prikpennen niet hergebruikt
mogen worden   79
6.2.3 Foutieve dosering bij Cytostatica mag niet meer voorkomen   79
6.3

Sectorspecifieke en instellingsgebonden meldingen 82

6.3.1 Volksgezondheid   82
6.3.2 Gezondheidsbescherming   83
6.3.3 Eerstelijnszorg   83
6.3.4 Specialistische somatische zorg   86
6.3.5 Geestelijke gezondheidszorg   87
6.3.6 Gehandicaptenzorg   88
6.3.7 Verpleging en verzorging   88
6.3.8 Geneesmiddelen en medische technologie   90
7

Bestuurlijke maatregelen en opsporing 95

7.1

Handhavingskader 95

7.2

Bestuurlijke Boete Geneesmiddelenwet 95

7.3

Wet uitbreiding bestuurlijke handhaving volksgezondheid 96

7.4

Samenwerking met OM 96

7.5

Samenwerking met Medisch Contact Online 96

7.6

Integraal Centrum Maria Magdalena, een bijzondere zaak 96

7.7

Centraal tuchtcollege voor de Gezondheidszorg behandelde klacht van
de inspectie over een psychiater/psychotherapeut 97

7.8

Samenwerking met Voedsel en Warenautoriteit bij opsporing handel
kruidenpreparaten­ en voedingssupplementen waaraan geneesmiddelen
zijn toegevoegd 98

7.9

De inspectie signaleert een toename in aanbod en gebruik van vervalste
geneesmiddelen 98

7.10

Openbaarmaking, een bijzonder knelpunt 99

Bijlagen
1 	

In 2009 gepubliceerde circulaires en waarschuwingen 101

2 	

Eerder gepubliceerde circulaires die in 2009 nog geldig zijn 103

3

Publicaties IGZ-medewerkers   104

4

Trefwoordenregister   106

	

JAARBERICHT 2008

Koersen op effecten van handhaving
In het Meerjarenbeleidsplan 2008-2011 ‘Voor gerechtvaardigd vertrouwen in verantwoorde zorg’ heeft de IGZ geschetst hoe ze haar ontwikkeling tot een moderne toezichthouder wil vormgeven. Kenmerk daarvan is dat ze bewust leert van successen
en fouten. Eén van de groeiaspecten is om in toenemende mate zicht te krijgen op de
effecten van het inspectiehandelen op de kwaliteit en veiligheid van zorg. Dat is een
ingewikkelde exercitie want er zijn vele actoren die uiteindelijk de kwaliteit van zorg
bepalen. De IGZ is inmiddels met het ‘Evaluatieprogramma van toezicht op de volks­
gezondheid, gezondheidszorg en medische producten’ gestart. Daarnaast is de IGZ
trekker van het meerjarig programma ‘Effecten van toezicht’ van de rijksinspecties,
verenigd in de Inspectieraad.
In dit Jaarbericht – een bericht over het eerste jaar van haar meerjarenbeleidsplan –
begint de IGZ met het zichtbaar maken van de effecten van haar werk in de volks­
gezondheid, de curatieve gezondheidszorg, de verpleging en chronische zorg, en
geneesmiddelen en medische technologie. Dat geeft nog geen uitputtend beeld,
maar voorbeeldgewijs wil de IGZ transparant zijn over haar werkwijze en resultaten
en via de geschetste effecten aangeven waarom ze er toe doet in de Nederlandse zorg.
Effecten op de kwaliteit en veiligheid van zorg bepalen uiteindelijk de meerwaarde
van de inspectie.
De IGZ mag niet ontevreden zijn over wat ze vorig jaar heeft bereikt. De leercurve gaat
gestaag omhoog en hoe meer evaluatiegegevens in de loop der jaren beschikbaar
komen, des te doelgerichter en efficiënter de IGZ kan werken. Het doel is immers
dat patiënten en cliënten zich met steeds meer gerechtvaardigd vertrouwen kunnen
wenden­ tot zorgaanbieders die primair verantwoordelijk zijn voor verantwoorde zorg.
Prof. dr. Gerrit van der Wal,
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

	

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Leeswijzer Jaarbericht
Dit jaar heeft het Jaarbericht een andere opzet. Van oudsher was het Jaarbericht een
verzameling van alles wat de inspectie aantrof in de gezondheidszorg in een bepaald
jaar, inclusief de trends die de inspectie waarnam in de gezondheidszorg.
De inspectie is in de afgelopen jaren meer proactief thematisch gaan werken en
handhaaft­ gerichter waar zij de hoogste risico’s verwacht. Naar analogie van de meer
gerichte manier van werken is het Jaarbericht een bundel geworden met een selectie
uit de onderwerpen waarop de inspectie zich in 2008 richtte.
Omdat toenemende transparantie in de gezondheidszorg ook consequenties heeft
voor de transparantie bij de toezichthouder heeft de inspectie getracht om de effecten
van onze handhaving en toezicht in beeld te brengen. De opsomming met effecten
is niet volledig omdat effecten pas na verloop van tijd zichtbaar worden en omdat
systematisch­ kijken naar effecten van handhaving en toezicht in de gezondheidszorg
recent gestart is.
In het eerste hoofdstuk kunt u lezen over het groeiend zicht op de effecten van handhaving en toezicht in de gezondheidszorg en de vraagstukken die ermee verbonden
zijn.
In hoofdstuk 1 tot en met 5 treft u de selectie van onderwerpen die in 2008 tijdens
inspectieonderzoek in verband werden gebracht met risico’s en verminderde kwaliteit
van zorg. Ook staan de samenvattingen van de thematische rapporten uit 2008 in deze
hoofdstukken. De onderwerpen en de samenvattingen van de thematische rapporten
zijn verdeeld over de vier domeinen die de inspectie onderscheidt: Volkgezondheid,
Curatieve gezondheidszorg, Verpleging en chronische zorg en Geneesmiddelen en
medische technologie. De hoofdstukken 2 tot en met 5 gaan elk over één van deze
domeinen. Enkele onderwerpen waren relevant voor meer dan één domein in de
gezondheidszorg en die onderwerpen ziet u dan ook in de verschillende hoofdstukken
terug.
In hoofdstuk 6 – Meldingen – kunt u lezen welke onderwerpen met name voor
meldingen­ zorgden in 2008. Sommige van deze onderwerpen treft u ook aan in de
hoofdstukken 2, 3, 4 of 5.
In hoofdstuk 7 – Bestuurlijke maatregelen en opsporing – informeren we u over het
nieuwe handhavingsinstrument, de bestuurlijke boete, waarmee de inspectie is gaan
werken. Daarnaast kunt u lezen op welke onderwerpen bureau Opsporing zich in 2008
richtte.
Het Jaarbericht 2008 is geïllustreerd met zeven interviews en foto’s over successen in
de gezondheidszorg.
Ten slotte vindt u in de eerste bijlage samenvattingen van de circulaires die de
inspectie­ in 2008 verzond. In de tweede bijlage ziet u een overzicht van eerder
gepubliceerde­ circulaires die in 2009 nog geldig zijn.

	

1

JAARBERICHT 2008

Groeiend zicht op effecten inspectiehandelen

Wat heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) vanuit haar mogelijkheden als
toezichthouder op de kwaliteit van zorg in 2008 gedaan om de zorg kwalitatief beter
en veiliger te maken? Welke ontwikkelingen in maatschappij en zorgsector hebben
haar beïnvloed? Wat heeft ze op de werkvloer van de vele honderden zorginstellingen
gezien? Hoe is ze de zorgaanbieders die primair verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit van de geleverde zorg, tegemoet getreden? Welke invloed, drang of dwang heeft
ze uitgeoefend? Hoe heeft ze zich ontwikkeld? En vooral: wat is het effect dat de IGZ
heeft bereikt met haar werkzaamheden? Deze vragen naar de meerwaarde van de IGZ
vormen de rode draad in dit Jaarbericht 2008. In dit hoofdstuk staan beelden over de
IGZ, ontwikkelingen in de zorg en effecten van handhaving centraal.
1.1

Transparant en veilig

Met het Werkplan 2008 ‘Transparant en veilig’ is de IGZ gestart met de uitwerking
van het Meerjarenbeleidsplan 2008-2011 ‘Voor gerechtvaardigd vertrouwen in verantwoorde zorg’. In dat meerjarenbeleidsplan stelde de inspectie zich een viertal zorg­
inhoudelijke doelen:
1

Kwaliteit van zorg bevorderen.

2

Preventie effectiever maken.

3

Transparantie van geleverde zorg vergroten.

4

Meer aandacht besteden aan kwetsbare groepen.

Daarnaast gaf ze aan zich te willen ontwikkelen van traditionele toezichthouder
tot een moderne handhavingsorganisatie[1]. Die ontwikkeling bestaat uit een aantal
operationele­ en organisatorische elementen:
–

Zorgbrede inzet van risicogestuurde handhaving.

–

Ontwikkelen van een IGZ-handhavingskader op basis van de handhavingscyclus.

–

Intensiveren van de opsporing en een betere verbinding aanbrengen tussen
toezicht­ en opsporing.

–

Inzicht verkrijgen in de effecten van handhaving.

–

Gerichter reactief en meer proactief optreden.

–

Zorgaanbieders stimuleren naar de best mogelijke kwaliteit.

–

Regisseren van de transparantie van de kwaliteit van zorg.

–

Ontwikkelen van ‘silent service’ naar ‘public service’.

–

Verkennen van mogelijkheden om aandoeningsgericht/ketengericht te inspecteren
in plaats van alleen objectgericht.

–

Intensiveren van samenwerking met andere inspecties.

[1]

Onder ‘handhaving’ verstaat de IGZ: toezicht en
opsporing­.

10

1.2

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Beeld over de IGZ niet altijd realistisch

De IGZ is een relatief kleine organisatie met beperkte middelen, belast met toezicht
op een groot, zeer divers en snel veranderend veld. Ze waakt over de kwaliteit van
zorg en laat zich daarbij leiden door haar missie: ‘Voor gerechtvaardigd vertrouwen
in verantwoorde zorg’.
Maatschappij, politiek en bewindslieden hebben hoge verwachtingen van de IGZ.
Het beeld bestaat dat in de zorgsector de inspectie overal aanwezig kan zijn, alles
ziet, vele incidenten kan voorkomen en direct verbeteringen kan afdwingen als de
kwaliteit van zorg onvoldoende is. En dat de inspectie in de zorg risico’s op fouten
en schade kan uitbannen. Dat beeld is niet realistisch; de verwachtingen over de
mogelijkheden van de inspectie zijn in het algemeen te hoog gespannen.
Nu de IGZ zich steeds meer tot ‘public service’ ontwikkelt en handhavingsplannen
en -resultaten actief openbaar maakt, hebben velen de neiging om zich daarmee te
bemoeien. Dat is logisch en begrijpelijk, maar de inspectie moet haar grenzen in dit
opzicht wel bewaken. Haar onafhankelijkheid – dat wil zeggen haar van politiek,
commercie­ en andere belangen onafhankelijke oordeelsvorming – is en blijft haar
hoogste goed en moet ook het hoogste goed zijn en blijven van ieder die de volks­
gezondheid en de patiënt echt centraal stelt.
Maatschappelijk klimaat wordt guurder
Vanuit de politiek en bewindslieden klinkt de roep om strenger optreden. Vanuit de
veldpartijen klinkt de roep om niet teveel tegelijk te willen verbeteren in instellingen
en niet in een zo hoog tempo. Vanuit de patiënten- en consumentenorganisaties klinkt
de roep om een harde aanpak. Zorgaanbieders en koepelorganisaties schakelen in
toenemende­­ mate methodologen in om rapporten van de IGZ te toetsen. Advocaten
en juristen­ fileren de rapporten en maatregelen van de IGZ en gebruiken alle middelen
die ze hebben om inspectiebemoeienis te keren, hun cliënten te vrijwaren van
reputatie­schade en soms ook de IGZ in diskrediet te brengen. De IGZ ervaart toe­
nemende druk van verschillende kanten en met verschillende – tegengestelde – doelen­.
De één wil strenger, scherper en meer toezicht, de ander wil vooral minder toezicht
en meer ruimte en vertrouwen. Dit leidt tot een toename van risico’s voor de IGZ die
ze wil beheersen met een groeiende kwaliteit van handhaving, goed verwachtingenmanagement, consequent en voorspelbaar optreden en kwalitatief goede rapportages­.
1.3

Ontwikkelingen in de zorg beïnvloeden handhaving

De zorg is een sector waar veel beweging in zit. Vanuit een oogpunt van verantwoorde
handhaving beweegt de IGZ mee met ontwikkelingen in maatschappij, politiek en
veld of beweegt ze er juist tegenin. Ze laat teugels vieren of trekt ze juist aan.

11

JAARBERICHT 2008

Afweging daarvan is iedere keer een subtiel proces, afhankelijk van de ontwikkelingsfase op het terrein van kwaliteit en veiligheid waarin de sector zich bevindt, van de
ernst van de situatie en van het verbeterpotentieel in de sector. Hard ingrijpen op de
korte termijn kan schade opleveren voor de langere termijn. De afwegingen bij het
treffen van maatregelen zijn steeds aan de toezichthouder op basis van haar
professiona­liteit als handhavingsorganisatie. Het vertrekpunt voor de IGZ is altijd
de kwaliteit van zorg en de risico’s voor de veiligheid van de patiënt en cliënt.
Noodzaak van betere preventie
De ontwikkelingen in de volksgezondheid wijzen op zich wijzigende toenemende
gezondheidsrisico’s bijvoorbeeld in verband met zwaarlijvigheid, ook bij kinderen.
De inspanningen van gemeenten en GGD’en om deze risico’s aan te pakken, lijken
te weinig effect te sorteren.
De sociaal-economische gezondheidsverschillen tussen hoog- en laagopgeleiden zijn
aanleiding tot zorg. Preventie van ziekte is steeds belangrijker, ook vanwege de betaalbaarheid van zorg en de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Het is zaak om preventieve gezondheidszorg beter te integreren in de curatieve en langdurige zorg. De IGZ
heeft in Inspectieraad-verband een project opgezet over sociaal-economische gezondheidsverschillen en wijdt in 2010 haar Staat van de Gezondheidszorg aan preventie en
in 2012 aan sociaal-economische gezondheidsverschillen.
Globalisering productie grondstoffen voor geneesmiddelen
De industriële productie van geneesmiddelen laat al jaren een trend zien naar
globalisering­. De productie van farmaceutische grondstoffen is vrijwel helemaal
geconcentreerd in India en China. De laatste jaren is ook de productie van generieke
geneesmiddelen in India toegenomen.
De fabrikant van het eindproduct (het geneesmiddel) is verantwoordelijk voor de
kwaliteit­, inclusief de grondstoffen. Een incident in 2008 met heparinegrondstof
illustreert­ de kwetsbaarheid van de leveranties vanuit één bron voor vrijwel de gehele
wereldwijde productie van heparinepreparaten. In China was door een tekort aan
varkens­ als gevolg van de varkenspest een tekort ontstaan aan het uitgangsmateriaal
voor heparine (darmslijmvlies). Daardoor ontstond ook een tekort aan heparine.
Om aan­ de vraag te voldoen was een stof bijgemengd die toxisch was. Toen in de
VS mensen als gevolg daarvan overleden, zijn wereldwijd alle producten die ver­
ontreinigde heparine bevatten, teruggeroepen. Binnen enkele weken was het
probleem­ beheersbaar omdat inspectiediensten wereldwijd elkaar op de hoogte
stelden­ en geneesmiddelenstromen konden traceren.
De globalisering heeft ook consequenties voor het toezicht. Om de samenwerking
verder­ te verbeteren en elkaar zoveel als mogelijk te kunnen inlichten voordat er
ongelukken gebeuren, komen de Heads of Agencies voor de geneesmiddelen elk jaar

12

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

bij elkaar met als belangrijkste doel de resultaten van inspecties uit te wisselen.
Dat heeft tot nu toe in elk geval al geresulteerd in een actieve uitwisseling van ‘alerts’
met het Amerikaanse Food and Drug Agency (FDA).
Marktwerking
De groeiende marktwerking zoals beoogd bij de invoering van het nieuwe zorgstelsel
laat vanuit handhavingsoptiek een aantal interessante ontwikkelingen zien.
Instellingen proberen zich te onderscheiden van andere, hetzij door specialisatie
op zorgonderdelen, hetzij door verbreding van het zorgassortiment, hetzij door versmalling ervan en afstoting van andere onderdelen. Welke gevolgen dat precies heeft
voor de kwaliteit van zorg op de korte en op de lange termijn is niet zo eenvoudig in
kaart te brengen. Deze ontwikkeling zorgt er wel voor dat de IGZ oog heeft voor een
eventueel verband tussen fusies/financiële situaties en de kwaliteit van zorg en hierop
erg alert is.
Fusies en ontvlechting
Vele instellingen zien schaalvoordelen bij nauwere samenwerking, integratie of fusie
van verschillende soorten instellingen. Enerzijds ontstaan zeer grote en vaak ook
sterk gedifferentieerde zorggroepen, anderzijds leidt gebrek aan beheersbaarheid van
dergelijke grote zorgconglomeraten ook weer tot verzelfstandiging van onderdelen
waardoor de fusie in feite weer ongedaan wordt gemaakt. Ontwikkelingen in instel­
lingen als Meavita, gehandicaptenorganisatie Philadelphia en de Zeeuwse ziekenhuizen
hebben veel publiciteit gekregen. Voor de inspectie is van belang dat reorganisaties en
fusies in het algemeen een grote invloed hebben op de wijze waarop medewerkers het
operationele werk (kunnen) uitvoeren. Dat medewerkers in deze gevallen ook energie
besteden aan organisatorische aspecten van de instelling waarin ze werken, is evident
en begrijpelijk. De IGZ maakt zich wel zorgen over de mogelijke invloed hiervan op de
kwaliteit van zorg, zeker in relatie tot (dreigende) personeelstekorten.
De IGZ krijgt bij fusies een verzoek van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) om een
oordeel te geven over de kwaliteit van zorg die na de fusie verwacht kan worden.
De NZa incorporeert het kwaliteitsoordeel van de IGZ in zijn zienswijze die ze aan de
Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) stuurt. De NMa moet een uitspraak doen
over de fusie. Uit de opgedane ervaring blijkt dat het voor de IGZ niet goed mogelijk
is om een uitspraak te doen over de te verwachten kwaliteit van zorg na een fusie
van instellingen. Wel kan de IGZ een beeld schetsen van de kwaliteit van zorg in de
afzonderlijke­ instellingen. Voor de NZa en voor de NMa is het vervolgens lastig om
de verschillende elementen bij een fusie (aanmerkelijke marktmacht, concurrentiemogelijkheden en kwaliteit van zorg) te wegen.

13

JAARBERICHT 2008

Goed bestuur
Verschillende incidenten zoals een brand in een operatiekamer in een ziekenhuis,
de sluiting van een afdeling hartchirurgie voor volwassenen, de sluiting van operatie­
kamers in verband met tekortschietende luchtkwaliteit en een aantal badincidenten
in de gehandicaptenzorg hebben ertoe geleid dat de IGZ zich in toenemende mate
concentreert­ op mogelijke bestuurlijke oorzaken van calamiteiten. In de onderzoeksrapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) adresseert de Raad achtereenvolgens de medische professionals, de Raad van Bestuur, de Raad van Toezicht en de
IGZ bij tekortschietende kwaliteit van zorg. De OvV huldigt de opvatting dat in alle
zorgsectoren systematische bestuurlijke toetsing van professionele verantwoordelijkheid en intern toezicht daarop tot de instellingsverantwoordelijkheden behoort.
De IGZ deelt die opvatting. De rol van de Raad van Toezicht is in de OvV-rapporten
nog onderbelicht gebleven, maar inmiddels staat die wel op de agenda. Een jaarlijkse
prospectieve risicoanalyse maakt deel uit van het veiligheidsmanagementsysteem
waaraan de zorginstellingen werken. Spoedige implementatie daarvan is noodzakelijk.
De IGZ beraadt zich op de wijze waarop zij haar bevoegdheden op bestuurlijk terrein
kan vormgeven. Dat vergt gezien de verspreide verantwoordelijkheden, bevoegdheden
en de gegroeide praktijk overleg en samenwerking met de betrokken groepen van
medisch specialisten, Raden van Bestuur en Raden van Toezicht. Haar jaarlijkse Staat
van de Gezondheidszorg (SGZ) wijdt de IGZ in 2009 aan ‘Sturen op kwaliteit en veiligheid’. Deze SGZ krijgt een wat ander karakter dan gebruikelijk. De SGZ 2009 zal óók
een handreiking van de IGZ zijn aan het veld en de instellingen om de sturing op
kwaliteit­ en veiligheid te kunnen verbeteren. De IGZ ziet dit als een eerste stap op
weg naar bestuurlijke borging van kwaliteit van zorg.
Financiële perikelen
Problemen van financiële aard in een zorginstelling kunnen consequenties hebben
voor de kwaliteit van zorg. Steunaanvragen en verbetering van de financiële positie
door bijvoorbeeld fusie of reorganisatie komen de laatste tijd vaker voor. De IGZ heeft
geen toezicht op de financiële positie en ontwikkelingen van zorginstellingen; de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) ook niet. Dat is een opmerkelijk gat in het rijks­
toezicht, zeker gezien de invloed die de financiële positie kan hebben op de kwaliteit
van zorg. Bovendien kan een slechte financiële positie een aanwijzing zijn voor
onvoldoende­ risicobeheersing door management of bestuur. Hoewel de IGZ geen
toezichtbevoegdheden­ heeft op financieel terrein acht ze de financiële situatie van
een instelling wel van belang voor haar beoordeling van de bestuurlijke kracht en
de kwaliteit van leiderschap in relatie tot de kwaliteit van zorg.

14

1.4

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Ontwikkelingen in de handhaving beïnvloeden de zorg

Voor maatschappij, politiek en bewindslieden is het niet gemakkelijk om te aan­
vaarden dat gezondheidszorg zonder risico’s niet bestaat. Waar de inspectie risico’s
signaleert­, verwacht menigeen dat die risico’s zich dan morgen niet meer voordoen.
Zo werkt het meestal niet in de ingewikkelde zorgsector met z’n complexe en vaak
hoogtechnologische processen, behalve als de IGZ zeer zware maatregelen oplegt als
sluiting van een afdeling of instelling. Feit is dat zorginstellingen niet van de ene
dag op de andere kunnen veranderen; de verbeterkracht in de zorgsectoren is ook
verschillend­. Vooral als risico’s verbonden zijn met werkwijze en cultuur onder
professionals­ is implementatie van verbetering een kwestie van langere adem.
Dat betekent niet dat zorginstellingen vrijblijvend kunnen omgaan met de risico­
signalering van de IGZ. Het betekent wel dat de IGZ zorginstellingen een redelijke
termijn­ moet geven waarin ze veranderingen kunnen doorvoeren. Soms blijkt echter
ook dat zorginstellingen heel snel kunnen opereren als de IGZ met openbaarmaking
of zware maatregelen als bevel of aanwijzing dreigt, zoals gebleken is bij de intensive
care-afdelingen van niveau 1 in algemene ziekenhuizen. Het blijft noodzakelijk om
enerzijds eisen tot verbetering­ in relatie tot het verbeterpotentieel te doseren en de
invoering nauwlettend te volgen en anderzijds krachtig in te grijpen als risico’s
ernstig­ zijn en verbetering uitblijft: korte verbetertermijnen waar het moet en langere
waar het kan, is het devies.
Uitbreiden gegevensbronnen
In de afgelopen jaren is de IGZ in nauwe samenwerking met de veldpartijen begonnen
met de ontwikkeling van kwaliteitskaders en kwaliteitsindicatoren. Indicatoren als
aanwijzing voor kwaliteit en risico’s in de zorg zijn niet meer weg te denken. Maar
alleen de beschikbaarheid van indicatoren is onvoldoende voor een nauwgezette
risico­-­analyse. Daarom heeft de IGZ haar basisinformatie al verbreed met meldingen
van burgers en professionals, ervaring en signalen van inspecteurs en ook metingen
van cliëntervaringen. Als nieuwste gegevensbron gelden de resultaten van andere
rijksinspecties in de instelling. Al deze gegevens bij elkaar scheppen een breder­ beeld
van zorginstellingen en maken een betere detectie van risico’s mogelijk.
Stapelen van maatregelen
In de periode waarin de IGZ nog een ‘traditionele toezichthouder’ was, concentreerde
ze zich vooral op het in beeld brengen van risico’s in de zorg. Nu ze uitgroeit tot
‘moderne handhavingsorganisatie’ stopt de IGZ haar activiteiten niet na signalering
van niet-verantwoorde zorg, maar neemt ze opeenvolgende maatregelen totdat de
geëiste verbetering ook echt gerealiseerd is. In het IGZ-handhavingskader is de
stapeling­ van adviserende/stimulerende, corrigerende, bestuursrechtelijke en

15

JAARBERICHT 2008

strafmaat­regelen uitgewerkt. Niet-opvolging van verbetereisen betekent inzet van
een zwaardere maatregel. De IGZ verliest een als risicovol aangemerkte instelling niet
meer uit het oog totdat de zorg verantwoord is. Met onaangekondigde inspectie­
bezoeken en regelmatige toetsing van de voortgang van verbeteringen houdt ze de
vinger aan de pols. Een instrument als het opleggen van verscherpt toezicht past ze
vaker toe, niet alleen in de langdurige zorg, maar bijvoorbeeld ook bij ziekenhuis­
apotheken, bij een distributie-onderneming van medische hulpmiddelen en bij de
Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen (GHOR). Verscherpt toezicht
is een vorm van toezicht waarbij een instelling consequent en systematisch moet
werken­ aan verbetering van geconstateerde tekortkomingen en inspecteurs de voortgang – ook onaangekondigd – toetsen. De inspectie maakt het instellen van verscherpt
toezicht via haar website openbaar. Mede daardoor is het een krachtig instrument dat
veelal binnen afzienbare termijn tot vermindering van risico’s leidt. Verscherpt toezicht geldt als ultieme waarschuwing voor inzet van bestuursrechtelijke en strafmaatregelen.
Voorbeelden stellen
Een uit de handhavingspraktijk voortkomend nieuw element is de voorbeeldwerking
van een incident of de uitkomsten van een thematisch onderzoek op basis van een
steekproef. Als tijdens een thematisch onderzoek een risicovolle situatie aan het licht
komt en de verwachting is dat deze situatie zich ook in andere instellingen kan voordoen, reageert de IGZ meteen door een maatregel ter plekke en een waarschuwende
oproep aan alle andere instellingen om zelf de situatie in eigen huis te controleren.
Niet goed werkende software in de automatisering van apotheken, het gebruik van
verouderde apparatuur in een operatiekamer en badincidenten in de gehandicaptenen ouderenzorg zijn voorbeelden van zo’n waarschuwende oproep. Als instellingen
zich spiegelen aan risicovolle voorbeelden elders en vervolgens zelf risicobeheersende
maatregelen nemen, draagt dat zeer bij aan de veiligheid van patiënten en cliënten.
Standaardvraag daarbij zou moeten zijn: ‘Kan een dergelijke calamiteit zich ook in
onze instelling voordoen en welke beheersingsmaatregelen hebben we genomen of
moeten we nemen?’
1.5

Effecten van handhaving

De laatste tijd is er nogal wat opschudding over de kwaliteit van zorg in Nederland,
soms inderdaad door de zware maatregelen en de rapporten van de IGZ, maar ook
door toedoen van wetenschappelijke onderzoekers of onderzoeksjournalisten.
Doordat de zorg transparant wordt (dat is dat zorgkwaliteit meetbaar en zichtbaar
gemaakt wordt), wordt steeds meer zichtbaar en worden ook de onvolkomenheden
steeds meer zichtbaar. Transparantie over de kwaliteit van zorg kan als onbedoeld

16

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

neveneffect hebben dat de zorg onveiliger lijkt. Hoe meer gegevens over de kwaliteit
van zorg beschikbaar komen, des te indringender is het beeld over de kwaliteit van
zorg. Dat kan positief, maar ook negatief zijn. Meer weten betekent ook: meer weten
over zaken die nog niet op orde zijn. Deze zogenoemde transparantieparadox
beïnvloedt­ het beeld dat bestaat over de kwaliteit van zorg; veel media-aandacht
aan incidenten versterken dat.
Is zorg beter of slechter geworden?
De gezondheidszorg in Nederland staat goed aangeschreven. Professionals boeken
enorme vooruitgang: ze ontwikkelen steeds verfijndere diagnostiek en behandel­
wijzen voor patiënten die niet alleen minder belastend zijn, maar vaak ook effectiever.
Aan de andere kant: onderzoek laat zien dat meer dan een derde van de patiënten
niet de zorg krijgt die men volgens evidence based richtlijnen zou moeten krijgen.
Een aanzienlijk deel van de zorg is niet nodig, en soms zelfs schadelijk. Van de door
patiënten geleden gezondheidsschade is bijna de helft vermijdbaar.
Niemand kan aantonen of de zorg nu slechter is dan vroeger, want de kwaliteit van
zorg is vroeger niet gemeten. De zorg is lange tijd een ‘zwarte doos’ geweest die
nu wordt opengebroken en terecht transformeert tot een ‘glazen huis’. Ook een
transparante­ inspectie draagt daaraan bij.
Vele actoren bij kwaliteit van zorg
Verschillende partijen dragen en schragen de kwaliteit van zorg. In de eerste plaats
zijn dat de zorgprofessionals zelf in het directe contact met patiënten en cliënten.
Zij bepalen de zogenoemde ‘veldnormen’ en richtlijnen volgens welke ze werken.
Ze gebruiken veelal visitaties als vorm van kwaliteitsbewaking. In de tweede plaats is
dat de wetgevende macht die via wet- en regelgeving de (voorwaarden voor) kwaliteit
van zorg reguleert. In de derde plaats zijn dat de zorgaanbieders (Raden van Bestuur
onder toezicht van de Raden van Toezicht) die primair verantwoordelijk zijn voor de
kwaliteit van geleverde zorg. In de vierde plaats is dat het departementsbeleid dat de
uitvoering van beleid toetst aan de beoogde effecten en beleid evalueert en bijstelt.
En ten slotte is er de IGZ die de wet- en regelgeving handhaaft. De minister positioneert
de IGZ steeds als sluitstuk van zijn kwaliteits- en veiligheidsbeleid. De IGZ volgt bij
haar handhaving achtereenvolgens de wet- en regelgeving, de veldnormen en de richtlijnen van het veld zelf. Als wet- en regelgeving onvoldoende adequaat zijn, adviseert
de IGZ de bewindslieden tot aanpassing (zoals bij de Wet op het bevolkingsonderzoek
(WBO) die nauwelijks handhaafbaar is en de Wet BIG). Als veldnormen en richtlijnen
ontbreken­, stimuleert ze veldpartijen om die op te stellen. Als ook dat niet tot een
gedragen norm leidt, adviseert de IGZ de bewindslieden om normen te stellen.
Temidden van deze partijen is het lastig om aan te geven welke actoren in welke mate
voor toe- of afname van de kwaliteit zorgen.

17

JAARBERICHT 2008

Heldere taak in complex veld
Er zal altijd spanning zijn tussen (professionele) autonomie en verantwoording van
de zorgaanbieder en tussen vertrouwen en verificatie van de zijde van de IGZ.
Als moderne handhavingsorganisatie is de IGZ er steeds meer op gespitst om met
haar activiteiten daadwerkelijk effect te hebben op de kwaliteit van zorg. De IGZ
hanteert­ de effectketen als model om menskracht en middelen om te zetten in effect
op de kwaliteit van zorg en het onderzoek naar de effectiviteit van het toezicht te
programmeren­.

Effectketen

Input

Troughput

Output

Inspectie
		

Outcome

Onder toezicht 	
staande

Input: 	

de menskracht en de middelen van de inspecties

Troughput: 	

de feitelijke inspectieactiviteiten

Output: 	

de resultaten van de inspectieactiviteiten in termen van productie

Fianl Outcome

Volksgezondheid

Outcome: 	de invloed, op proces- en structuurniveau, van de inspectieactiviteiten op de onder
toezicht­ staande
Final Outcome: de uiteindelijke impact van de inspectieactiviteiten op de volksgezondheid

Door de bank genomen leiden de werkzaamheden van de IGZ tot bewustmaking van
risico’s, advisering en stimulering tot verbeteringen en aanpakken van instellingen of
personen die herhaaldelijk niet-verantwoord handelen en hun verantwoordelijkheid
niet waarmaken. Hierdoor vermindert de inspectie de vermijdbare schade.
Bewustmaking van risico’s
De IGZ heeft verschillende instrumenten om zorgaanbieders en zorgverleners attent
te maken op risico’s die de inspectie bij haar werk aantreft. Via circulaires vraagt ze
aandacht voor specifieke risico’s die elders tot calamiteiten hebben geleid of hadden
kunnen leiden. Voorbeelden hiervan zijn de badincidenten in de gehandicapten- en

18

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

ouderenzorg, de softwareproblemen bij apotheken, de mogelijke verwisseling van
afnamepunten van medische gassen in de OK, de taakherschikking in de tandartsenzorg, het gebruik van fixatiebanden gericht op reductie van het gebruik in GGZ,
curatieve­ en langdurige zorg en grensoverschrijdend gedrag in de gehandicaptenzorg.
Verschillende circulaires hebben geleid tot risicoanalyses in de instellingen en maat­
regelen om die te beheersen. De circulaire over de schijnveiligheid van de apotheek­
informatiesystemen kwam hard aan. Na toelichting door de inspectie erkenden de
beroepsgroep en ook de softwarehuizen dat er fundamentele fouten zitten in de
uitwisseling­ van medicatiegegevens tussen apotheken onderling en in het beheer
van databestanden door de apothekers. De Koninklijke Nederlandse Maatschappij
ter bevordering der Pharmacie (KNMP) is vervolgens bijzonder voortvarend te werk
gegaan en heeft een grootschalige campagne op touw gezet om deze problemen aan te
pakken. Het behaalde resultaat is een grotere bewustwording van de apotheker bij het
omgaan met de signalen uit het apotheekinformatiesysteem. Voorts is het opschonen
en ontdubbelen van patiëntenbestanden in volle gang. Het uiteindelijke effect zal een
vermindering zijn van calamiteiten bij geneesmiddelengebruik in de eerste lijn.
Daarnaast leveren alle activiteiten tezamen een bijdrage aan de relatief nieuwe norm
voor overdracht van medicatiegegevens tussen eerste en tweede lijn. De ingezette lijn
levert een bijdrage aan de patiëntveiligheid.
De circulaire over methotrexaat heeft huisartsen, apothekers en specialisten opnieuw
bewust gemaakt van de grote risico’s bij het voorschrijven en toedienen van cytostatica­
als methotrexaat. De IGZ stuurde de circulaire naar aanleiding van een aantal meldingen
over fouten daarbij met in sommige gevallen een fatale afloop. Het effect van deze
circulaire­ is de totstandkoming van een richtlijn. Dat is weliswaar een voorlopig
indirect­ effect van het inspectieoptreden, maar bij daadwerkelijke naleving van de
richtlijn ligt een vermindering van het aantal calamiteiten in de rede.
Onderzoeken over incidenten en calamiteiten hebben waarheidsvinding tot doel en
de rapporten erover hebben ook een bewustmakend effect bij andere dan de betrokken
instelling. Zo is de brand in een operatiekamer in een ziekenhuis voor de inspectie
aanleiding geweest om alle ziekenhuizen te vragen hun eigen apparatuur te controleren,
onderhoudsschema’s na te zien en apparatuurbeleid te herijken. De sluiting van
operatiekamers­ in de IJsselmeerziekenhuizen heeft ziekenhuizen bewust gemaakt
van de risico’s; uit eigen beweging hebben enkele ziekenhuizen na controle hun
operatiekamers­ tijdelijk gesloten.

19

JAARBERICHT 2008

Advisering en stimulering bij verbeteringen
Thematische handhavingsrapporten van de IGZ hebben een effect op de onder­
toezichtgestelden (outcome) waarbij de IGZ er vanuit mag gaan dat ze ook een positief
effect hebben op de volksgezondheid (final outcome). De reeks rapporten over de
gehandicaptenzorg van de laatste jaren hebben een sterke impuls gegeven aan de
daad­werkelijke verbetering van de kwaliteit van de gehandicaptenzorg. Deze
rapporten­ hebben ook een grote verbeterkracht van de sector laten zien. De rapporten
over minimaal invasieve chirurgie en het operatief proces hebben tot nadere richtlijnontwikkeling geleid. Betere richtlijnen geven nog geen garantie op verantwoorde
zorg, maar betere richtlijnen die zorgverleners ook consequent toepassen, maken
risico­’s­ op vermijdbare schade aanzienlijk kleiner.
Zo heeft op initiatief van de IGZ een groot aantal betrokken partijen een intentie­
verklaring ondertekend om het fixeren van patiënten terug te dringen onder het
motto ‘Zorg voor vrijheid’.
De gang van zaken rond de intensive care-afdelingen niveau 1 in algemene zieken­
huizen heeft eind 2008 tot veel ophef bij de instellingen en in de media geleid. Voor
de inspectie was één ding helder: zonder invulling van ten minste twee voorwaarden
(permanente beschikbaarheid van een intensivist overdag en voldoen aan de CBOrichtlijn voor avond-, nacht- en weekendiensten) is een IC geen IC. Na langdurige
pogingen van de IGZ om die voorwaarden vervuld te krijgen, was eind 2008 het geduld
ten einde en besloot de inspectie om maatregelen te nemen bij de IC’s die niet aan de
voorwaarden voldeden. Dat betekende dat deze afdelingen niet meer als IC-afdelingen
zouden kunnen­ werken maar als high care-afdelingen of ‘post-acute care-units’. Op heel
korte termijn bleken de ziekenhuizen­ toen ineens wel aan de voorwaarden te kunnen
voldoen. De inspectie was daar gelukkig mee omdat daarmee de risico’s op niet­verantwoorde­ zorg werden verminderd. Soms is sterke druk nodig als advisering en
stimulering niet voldoende zijn. Ook in dit geval zal de wetenschappelijke vereniging
de richtlijn bijstellen.
Een grote en uit meer locaties bestaande GGZ-instelling heeft na overlijden van een
gesepareerde patiënt een locatie gesloten. De inspectie hield deze instelling al langer
in het oog. De instelling heeft een substantieel bedrag geïnvesteerd in verbeteringen
en heeft beleid ontwikkeld om in drie jaar tijd het separeren terug te brengen tot nul.
Bovendien is besloten tot 1-op-1-begeleiding als separatie toch moet plaatsvinden.
Een effectief instrument bij herhaaldelijk niet-verantwoord handelen is het verscherpt
toezicht.
–

Het verscherpt toezicht op de Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en
Rampen (GHOR) in de provincie Zeeland heeft binnen relatief korte tijd tot aan-

22

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

zienlijke verbeteringen en borging daarvan geleid. Het verscherpte toezicht werd
ingesteld omdat er onvoldoende voorwaarden in de organisatie aanwezig waren
om verantwoorde zorg te kunnen leveren bij ongevallen of rampen. In een regio
met een aantal hoogrisicovolle objecten zoals grote waterwegen, lange tunnels en
de kerncentrale achtte de IGZ dit onacceptabel. Een klein jaar van verscherpt toezicht heeft geresulteerd in de aanwezigheid van voldoende voorwaarden voor verantwoorde rampenpreparatie en sterke verbetering van de kwaliteit van de
Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen.
–

Het aantal ziekenhuisapotheken dat voldoet aan de normen voor de kwaliteits­
borging bij de bereiding van geneesmiddelen is nog steeds te laag. De regels voor
de bereiding van geneesmiddelen in ziekenhuisapotheken, de GMP-Z, zijn samen
met de inspectie al in 1996 opgesteld door de Nederlandse Vereniging van
Ziekenhuisapothekers (NVZA). Het veld komt maar langzaam in beweging.
Circa 30 procent van de bereidende ziekenhuisapotheken voldoet aan de norm.
Van veertien risicovolle apotheken heeft de inspectie de voortgang nauwlettend
gevolgd. Ziekenhuizen met onvoldoende daadkracht zijn vervolgens duidelijker
op hun verantwoordelijkheden gewezen. Concreet betekent dit dat bij drie ziekenhuisapotheken verscherpt toezicht is ingesteld. Bij constatering van risico’s voor
de veiligheid van producten en patiënten is de bereiding stopgezet.
Handhavingsnormen hanteren

Slokdarmoperaties zijn ingewikkelde ingrepen. De bekwaamheid van de chirurg is
van invloed op het welslagen van de ingreep. In overleg met de beroepsvereniging
heeft de IGZ bepaald dat ziekenhuizen waarin minder dan tien van dit soort operaties
plaatsvinden, de operaties niet meer kunnen uitvoeren en de patiënt naar een ziekenhuis moeten verwijzen waar men de operaties wel kan doen. De handhavingsactie
van de IGZ heeft ertoe geleid dat het verrichten van deze complexe operatie alleen
nog plaatsvindt in ziekenhuizen waarin het operatievolume voldoende is voor goed
onderhoud van de bekwaamheid, niet alleen chirurgisch, maar zeker ook de vooren nazorg. In termen van final outcome zal dit leiden tot schadevermindering bij
patiënten. De IGZ beraadt zich op handhavingsnormen voor andere complexe
ingrepen­. Daarbij geldt als uitgangspunt dat de wetenschappelijke verenigingen van
beroepsbeoefenaren de (veld)normen stellen; als die er niet zijn, stimuleert de IGZ
dat ze er komen. Als dat niet lukt om welke reden dan ook, adviseert de IGZ de minister
om normen te stellen.
Tuchtrechter inschakelen
Het inschakelen van de tuchtrechter vindt de IGZ qua effectiviteit niet altijd de meest
begaanbare weg, al lijken situaties zich daar soms wel voor te lenen. Uitgangspunt
voor de IGZ is dat ze een maatregel kiest die het snelst het beoogde effect realiseert.

23

JAARBERICHT 2008

Soms kan door middel van een spoedprocedure snel effect worden bereikt. De ervaring
in een zaak tegen een alternatief werkende beroepsbeoefenaar in een particuliere
alternatieve praktijk in Roosendaal was positief. Daar schoot een BIG-geregistreerde
beroepsbeoefenaar ernstig tekort in plichten jegens cliënten: onvoldoende informatieverstrekking over de behandeling, onvoldoende onderzoek en diagnose en onvoldoende
dossiervorming. De arts en de therapeute handelden in strijd met de Wet op de
geneesmiddelenvoorziening en ze hielden de patiënt af van reguliere gezondheidszorg. De IGZ heeft na onderzoek ter plekke via een spoedprocedure bij de tuchtrechter
kunnen­ bewerkstelligen dat de inschrijving van deze beroepsbeoefenaar in het
BIG-register is doorgehaald. Hierdoor kan deze het beroep niet meer uitoefenen.
De IGZ heeft ook aangifte gedaan bij het Openbaar Ministerie van vermoedelijk
strafrechtelijk­ handelen door beide betrokken behandelaars.
In dit geval heeft het tuchtcollege de zaak snel behandeld en dat is zeer positief.
Het effect is dat snel en doelmatig patiënten worden beschermd tegen het
(onprofessioneel­) handelen van deze beroepsbeoefenaar. Niet altijd is dergelijke snelle
behandeling mogelijk door de complexiteit van de zorgverlening. De IGZ kiest daarom
soms ook andere wegen om het noodzakelijke effect zo snel mogelijk te bereiken.
Bevel en aanwijzing geven
Zwaardere maatregelen die de IGZ kan inzetten, zijn een bevel en een aanwijzing.
De aanwijzing kan ze niet zelf geven, maar wel de minister adviseren dit te doen.
Een bevel (bijvoorbeeld tot sluiting van een afdeling of een instelling) kan ze zelf
geven. De IGZ gaat zeer zorgvuldig om met de inzet van deze maatregelen; ze hebben
immers grote consequenties voor de instellingen en ze kunnen tot veel maatschappelijke onrust leiden. Waar mogelijk start de IGZ het proces met een zeer dringend
advies om bepaalde handelingen tijdelijk niet meer te verrichten (bijvoorbeeld
sluiting­ OK’s op basis van onvoldoende luchtkwaliteit). Instellingen volgen dit soort
adviezen altijd of bijna altijd, zodat inzet van de zwaardere handhavingsinstrumenten
niet meer nodig is omdat het effect (geen operaties meer in OK’s met onvoldoende
luchtkwaliteit) al is bereikt. Ook in het geval van de IC-1-afdelingen in algemene
ziekenhuizen­ heeft de IGZ langs deze weg geopereerd. Dat is efficiënt en effectief
tegelijkertijd­. Waar instellingen het dringende advies niet volgen, gaat de IGZ alsnog
tot inzet van deze zwaardere handhavingsmaatregelen over.
Beroepsbeperkende afspraken
De IGZ is in overleg met het departement van VWS om de regelgeving van de Wet
op de beroepen in de gezondheidszorg (Wet BIG) te bezien. Probleem is dat beroeps­
beperkende maatregelen voor derden (nationaal en internationaal) niet voor iedereen
kenbaar zijn. Ook beroepsbeperkingen als een bevel of een aanwijzing worden niet
geregistreerd in het BIG-register. Dit geeft een informatieachterstand voor patiënten
en mogelijk patiëntrisico.

24

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Koersen op effect
Als vervolg op het IGZ-handhavingskader dat de IGZ in 2008 uitbracht, werkt ze de
handhavingsinstrumenten systematisch uit in een beschrijving en wegingsschema per
handhavingsinstrument. Dit leidt tot het herijken van gehanteerde instrumenten en
tot precisering van de inzet ervan.

25

2

JAARBERICHT 2008

Domein Volksgezondheid
G ez o n dheid s bev o rderi n g

2.1

Publicaties Domein Volksgezondheid – Gezondheids­bevordering

2.1.1 IGZ-bulletin ‘Vrouwelijke genitale verminking’
(maart 2008)
Vrouwelijke genitale verminking onder geen enkele voorwaarde acceptabel
Dit bulletin geeft uitleg over vrouwelijke genitale verminking, relevante wetgeving en
veldnormen. De inspectie vindt het van groot belang dat een zorgverlener die ontdekt
dat een vrouw is besneden, dit meldt bij de inspectie. De inspectie doet aangifte bij
het Openbaar Ministerie als na beoordeling blijkt dat sprake is van vrouwelijke
genitale­ verminking bij een vrouw jonger dan 18 jaar. Zorgverleners mogen niet
meewerken­ aan vrouwelijke genitale verminking, noch bij minderjarigen, noch bij
volwassenen. Een zorgverlener die het vermoeden heeft dat een meisje mogelijk
besneden gaat worden­, moet de ouder(s) van het meisje op de strafbaarheid van deze
ingreep wijzen. De KNMG-meldcode voor kindermishandeling is het toetsingskader
voor elke zorg­verlener die het vermoeden heeft van een aanstaande vrouwelijke
genitale­ verminking. Met de meldcode in de hand kan de zorgverlener een afweging
maken of hij/zij het beroepsgeheim moet doorbreken en de voorgenomen verminking
meldt bij het Advies en Meldpunt Kindermishandeling (AMK).
2.1.2 Rapport ‘Toezicht op preventief medisch onderzoek’
(mei 2008)
Herziening Wet op het Bevolkingsonderzoek noodzakelijk
Veel instellingen die preventief medisch onderzoek aanbieden (health checks) handelen
in strijd met de Wet op het Bevolkingsonderzoek (WBO). Dit blijkt uit inspectie­
onderzoek naar 22 instellingen die dit soort bevolkingsonderzoek aanbieden.
Bij 20 van deze bedrijven ontbrak de benodigde vergunning. De bedrijven zijn zich
hier vaak niet van bewust, maar meestal wel bereid de werkzaamheden aan te passen
als de inspectie hierom vraagt.
Instellingen die health checks uitvoeren, geven vaak niet aan welke aandoeningen
zij hiermee kunnen opsporen. Het geldt in het bijzonder bij vragenlijsten, anamnese
(vragen­ naar ziekteverleden van persoon en familie), lichamelijk onderzoek, bloed­
onderzoek, echo’s en MRI-scans. Het is de inspectie niet duidelijk of de instellingen
bij deze onderzoeken speuren naar kanker of ernstige aandoeningen waarvoor geen
preventie of behandeling mogelijk is. Daarom is het moeilijk om vast te stellen of het

26

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

hier om vergunningplichtig bevolkingsonderzoek gaat. De inspectie vindt dat de WBO
hierdoor lastig te handhaven is. Bij instellingen die een body scan in Nederland
aanbieden­ maar deze in het buitenland laten uitvoeren, is wetshandhaving ook
problematisch­. Daarnaast informeren Nederlandse instellingen hun klanten niet
volledig­ over de onderzoeken en de mogelijke gevolgen. De inspectie vindt dat het
tijd is voor een professionele richtlijn die moet waarborgen dat preventief medisch
onderzoek op verantwoorde wijze plaatsvindt.
2.1.3 Relevante circulaires
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ; 7 augustus 2008: zie bijlage 1)
G ez o n dheid s be s cher m i n g

2.2

Publicaties Domein Volksgezondheid – Gezondheidsbescherming

2.2.1 Rapport ‘Gezondheidsbescherming bij publieksevenementen
onvoldoende geborgd’
(oktober 2008)
Gemeenten schieten vaak tekort in de kwaliteit van de vergunning­
verlening voor publieksevenementen
Gemeenten vragen onvoldoende advies aan de bureaus voor Geneeskundige Hulp­
verlening bij Ongevallen en Rampen (GHOR) over de te nemen voorzorgsmaatregelen
om gezondheidsrisico’s tijdens publieksevenementen te beperken. GHOR-bureaus
bieden­ hun deskundigheid daarbij onvoldoende actief aan gemeenten aan. Dit blijkt
uit gezamenlijk onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg en de Inspectie
Openbare Orde en Veiligheid.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het beschermen van de gezondheid en het
waarborgen van de veiligheid van burgers tijdens publieksevenementen. GHORbureaus kunnen hen adviseren over te nemen voorzorgmaatregelen om gezondheidsrisico’s te beperken. Dit laatste gebeurt echter onvoldoende gestructureerd en pro­
actief. Vaak wordt er geen checklist gebruikt of geen risico-inventarisatie en risico­evaluatie gemaakt.
Niet voor elk publieksevenement vragen gemeenten advies aan het GHOR-bureau.
Ook worden gegeven adviezen niet altijd in de voorwaarden voor de vergunning­
verlening verwerkt. Hierdoor kunnen gemeenten tekortschieten in hun taak de
veiligheid­ en gezondheid van burgers bij publieksevenementen te waarborgen.
Daarnaast werken GHOR-bureaus bij de advisering nog onvoldoende samen met
politie­ en brandweer en wordt zelden gebruikgemaakt van een gezamenlijk

27

JAARBERICHT 2008

opgestelde evenementenkalender. Om tegenstrijdige adviezen te voorkomen, vinden
de inspecties meer samenwerking tussen de hulpverleningsdiensten noodzakelijk.
2.2.2 Rapport ‘Medisch microbiologische laboratoria leveren verantwoorde zorg, 	
maar het kan nog beter’
(november 2008)
Zorg medisch microbiologische laboratoria goed geregeld
De medisch microbiologische laboratoria in Nederland voldoen in het algemeen aan
de voorwaarden voor verantwoorde zorg. Dat blijkt uit inspectieonderzoek naar de
kwaliteit van de medisch microbiologische laboratoria in Nederland. Deze laboratoria
voeren de diagnostiek uit voor ziekenhuizen, huisartsen, verpleeg- en verzorgings­
huizen en GGD’en. De laboratoria vormen een essentiële schakel in de bestrijding
van infectieziekten.
Op enkele punten zijn nog wel verbeteringen aan te brengen. Zo kan de samenwerking
met het Centrum voor infectieziektebestrijding (CIb) nog verbeteren. Beide organisaties
moeten binnen een jaar voorstellen ontwikkelen om tijdens grootschalige uitbraken,
zoals een grieppandemie, de capaciteit rondom de diagnostiek te kunnen opschalen.
In 2009 doet de inspectie vervolgonderzoek naar niet-onderzochte laboratoria die wel
microbiologische diagnostiek verrichten. De inspectie vermoedt namelijk dat de
diagnostiek­ niet altijd volgens de professionele standaarden wordt uitgevoerd.
De inspectie wil onderzoeken of dit risico’s oplevert voor de individuele patiëntenzorg
en voor de volksgezondheid.
2.2.3 Notitie ‘Toegankelijkheid van ziekenhuiszorg voor illegale vreemdelingen’
(april 2008)
Ziekenhuiszorg toegankelijk voor illegalen
Bijna alle ziekenhuizen in Nederland verlenen medisch noodzakelijke zorg aan
vreemdelingen­ die zich niet kunnen verzekeren omdat zij illegaal zijn. De arts bepaalt
of er sprake is van medisch noodzakelijke zorg. Er bestaan over het algemeen goede
afspraken tussen de regionale samenwerkingsverbanden voor de hulpverlening aan
illegalen en ziekenhuizen.
Dit concludeert de inspectie in dit verkennend onderzoek naar de toegankelijkheid
van ziekenhuiszorg voor illegalen. Aanleiding voor dit onderzoek waren signalen uit
2006 in Rotterdam. Rotterdamse ziekenhuizen zouden medische zorg aan illegalen
hebben geweigerd zonder dat een arts de gezondheidssituatie had beoordeeld.
Onderzoek van de inspectie heeft dit niet kunnen bevestigen. De inspectie heeft
vervolgens­ besloten te inventariseren hoe het meer in het algemeen is gesteld met de
toegang tot medische zorg voor illegalen in ziekenhuizen. Omdat er geen structurele

28

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

problemen bestaan met de toegankelijkheid van ziekenhuiszorg voor illegalen doet de
inspectie verder geen uitgebreid onderzoek. Dit neemt niet weg dat de inspectie alert
blijft op meldingen hierover en deze grondig onderzoekt.

29

3

JAARBERICHT 2008

Domein Curatieve gezondheidszorg
E er s telij n s gez o n dheid s z o rg

3.1

Onverklaarbare stijging van Ritalingebruik
Bevindingen en conclusies

Artsen schrijven steeds vaker het geneesmiddel Ritalin voor. Een verklaring daarvoor
is er niet. De inspectie vermoedt dat artsen de laatste tijd vaker ADHD, een stoornis
die gekenmerkt wordt door hyperactiviteit en gebrek aan concentratie, vaststellen.
De inspectie denkt dat ADHD mogelijk te vaak gediagnosticeerd wordt en dat artsen
Ritalin vaker dan nodig voorschrijven.
Toelichting
In april 2008 haalde de inspectie alle bij de ontwikkeling van multidisciplinaire
behandelrichtlijnen voor de stoornis ADHD betrokken partijen (Trimbos-instituut,
Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), dr. Kalverdijk, psychiater, Artsen
Jeugdgezondheidszorg Nederland (NJN)) bij elkaar. De inspectie beoogde daarmee de
ontwikkeling van multidisciplinair beleid op het gebied van farmacotherapie (geneeswijze door middel van geneesmiddelen) op gang te brengen. De aanleiding daarvoor
was politiek-maatschappelijke onrust die was ontstaan over de onverklaarde stijging
van Ritalin-gebruik en mogelijke overdiagnosticering ADHD. Artsen en psychiaters
konden niet komen tot multidisciplinaire behandelrichtlijnen voor ADHD op farmacotherapeutisch gebied. De inspectie zat twee bijeenkomsten voor waarin de partijen
voorstellen ontwikkelde, over de ingebruikname van multidisciplinaire richtlijnen op
het gebied van signalering, diagnostiek, behandeling, vervolgtraject en bewaking van
ADHD en de geneesmiddelen die worden gebruikt bij deze stoornis. De betrokken
partijen­ onderkenden dat multidisciplinaire richtlijnen op het gebied van genees­
middelen bij ADHD ingevoerd moeten worden; er is draagvlak voor het beleid dat
daarvoor is gemaakt.
Vervolg
De inspectie wil dat de in het overleg vastgestelde voorstellen van het Trimbos­instituut­, de NHG, dr. Kalverdijk en de NJN om multidisciplinaire richtlijnen op het
gebied van farmacotherapie­ bij ADHD in te voeren, verder worden ontwikkeld en
verspreid­. De inspectie vindt het van belang dat vertegenwoordigers uit diverse
sectoren­ in de gezondheidszorg daaraan meewerken, omdat problemen bij het
voorschrijven­ en gebruik van geneesmiddelen bij ADHD op diverse plaatsen in de
behandel­keten terug te zien zijn. De projectgroep die hiermee aan de slag gaat,
heeft financiering nodig voor de inzet van professionele ontwikkelorganisaties.

30

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Die financiering moet nu gevonden worden. Het slagen van deze multidisciplinaire
ketenaanpak op het gebied van signalering, verwijzing en medicatiebeleid is daarvan
afhankelijk.
3.2

Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Eerstelijns­
gezondheidszorg

3.2.1 Rapport ‘Telefonische bereikbaarheid huisartsen moet sterk verbeteren’
(september 2008)
Huisartsen bij spoed onacceptabel slecht bereikbaar
Meer dan een kwart van de mensen dat het speciale spoednummer van een huisartsenpraktijk belt, krijgt niemand aan de telefoon. In de namiddag kan dit zelfs oplopen
tot 40 procent. Bovendien is ruim de helft van de mensen ingeschreven in een praktijk
zonder spoednummer, of is niet op de hoogte van het spoednummer. De telefonische
bereikbaarheid van huisartsen is tijdens kantooruren ernstig onder de maat en moet
sterk verbeteren. Dit concluderen de inspectie en de Nederlandse Patiënten en
Consumenten Federatie (NPCF) in dit rapport.
Slechts tweederde van de mensen met een spoedeisende vraag krijgt binnen dertig
seconden iemand te spreken. Van de mensen die het reguliere nummer van de
praktijk­ bellen, slaagt 40 procent er niet in binnen tien minuten iemand aan de
telefoon­ te krijgen. Bijna de helft van de mensen die het reguliere nummer bellen,
krijgt geen contact met de praktijk binnen twee minuten.
De inspectie en de NPCF vinden het onacceptabel dat huisartsen slecht bereikbaar zijn
en eisen dat de koepels van huisartsen binnen een jaar de onderstaande normen overnemen en implementeren om de bereikbaarheid van huisartspraktijken te verbeteren.
De inspectie en de NPCF vinden dat huisartspraktijken tijdens kantooruren voor spoed
binnen dertig seconden bereikbaar moeten zijn. Voor gewone oproepen moeten
praktijken­ binnen twee minuten bereikbaar zijn.
3.2.2 Relevante circulaires
–

Taakherschikking in de tandheelkundige praktijk en het uitvoeren van voor­
behouden handelingen door niet-tandartsen (2008-01-IGZ; 7 februari 2008, zie bijlage 1)

–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)

–

Elektronische gegevensverwerking in en tussen apotheken op dit moment

–

IGZ waarschuwt voor overdosering cytostatica (Bericht 17 juli 2008, zie bijlage 1)

onbetrouwbaar­ (2008-03-2008; 28 april 2008, zie bijlage 1)

31

JAARBERICHT 2008

S p eciali s ti s che s o m ati s che z o rg

3.3

Leidraad over verantwoordelijkheden van medisch specialisten bij
gebruik van medische apparatuur is een belangrijke stap
Bevindingen en conclusies

De inspectie is blij met de Leidraad verantwoordelijkheid medische specialist bij onderhoud
en beheer van medische apparatuur. De leidraad is een belangrijke stap naar betere
kwaliteitsborging­ van medische apparatuur. De inspectie is wel van mening dat voor
alle fasen in het gebruiksproces van medische apparatuur goed gekeken­ moet worden
naar hoe kwaliteitsborging verbeterd kan worden.
Toelichting
In oktober 2008 publiceerde de Orde van Medisch Specialisten samen met de
Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie (NVA), de Nederlandse Vereniging voor
Heelkunde (NVvH) en de NVZ vereniging van ziekenhuizen (NVZ) de Leidraad verantwoordelijkheid medisch specialist bij onderhoud en beheer van medische apparatuur. Met deze
leidraad bevestigen de bovengenoemde beroepsverenigingen de noodzaak om kaders
te stellen over de verantwoordelijkheden van medisch specialisten voor het onderhoud en beheer van medische apparatuur. De Orde van Medisch Specialisten, de NVA,
de NVvH en de NVZ schreven de leidraad naar aanleiding van uitkomsten van inspectie­
onderzoek naar de oorzaken van de brand in een operatiekamer in een zieken­huis in
Almelo. Het onderzoek richtte zich op het functioneren van de instrumentele diensten
en naar operatieve processen. Het onderzoek maakte duidelijk dat er dringend
verbeteringen­ nodig waren in het onderhoud en beheer van medische apparatuur.
Kwaliteitsborging van medische apparatuur was onvoldoende en de verantwoordelijk­
heden­ van de gebruikers van die apparatuur, waaronder de medisch specialisten­,
waren onduidelijk.
De leidraad is een eerste aanzet om meer duidelijkheid te geven over waar de verantwoordelijkheden van medisch specialisten liggen bij het gebruik van medische
apparatuur­. Die verantwoordelijkheden beginnen al bij de aanschaf van een apparaat.
Daarna hebben medisch specialisten en andere gebruikers verantwoordelijkheden bij
de vrijgave, ingebruikname, beheer, onderhoud, modificatie, educatie en het gebruik
van medische apparaten. Aan elk van deze fasen van aanschaf, beheer tot en met
gebruik worden verschillende eisen gesteld als het gaat om het borgen van veiligheid
en betrouwbaarheid. De Orde van Medisch Specialisten zal samen met de eerder
genoemde beroepsverenigingen onderzoeken welke van de bovengenoemde fasen
meer uitwerking nodig hebben als het gaat om kwaliteitsborging.

34

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Vervolg
Verschillende medisch-technische beroepsverenigingen hebben positief gereageerd
op de leidraad van de Orde van Medisch Specialisten. Deze organisaties steunen de
inhoud van de leidraad en bieden aan om die samen met de Orde verder uit te werken.
De inspectie vindt het belangrijk dat alle fasen in het gebruiksproces van medische
apparatuur worden uitgewerkt. Een dergelijke stap sluit naadloos aan bij de conclusies
van de inspectie in de Staat van de Gezondheidszorg 2008 Risico’s van medische technologie
onderschat.
3.4

Sommige ziekenhuizen rekenen zich (te) rijk
Bevindingen en conclusies

De percutane coronaire interventie (PCI), bekend als dotteren, is één van de inter­
venties die alleen uitgevoerd mogen worden door ziekenhuizen die daarvoor een
vergunning­ hebben. Dotteren is een complexe operatie waarbij strenge eisen gesteld
worden aan de ervaring en de capaciteit die binnen een ziekenhuis aanwezig is.
Alleen de ziekenhuizen die voldoen aan de norm van minimaal 600 dotteroperaties
per jaar en kunnen beschikken over vier interventiecardiologen, mogen deze operatie
uitvoeren. Vanaf medio 2009 vervalt de vergunningsplicht. De controle door de
inspectie­ of een ziekenhuis wel een voldoende aantal van deze operaties uitvoert om
kwaliteit te kunnen garanderen, vervalt daarmee ook. De inspectie hoopt dat ondanks
het wegvallen van de controle ziekenhuizen zich aan de normen zullen houden.
Toelichting
Op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en sport (VWS) adviseert
de inspectie over instellingen die een vergunning op grond van de Wet bijzondere
medische verrichtingen (WBMV) aanvragen. Deze wet beschermt de ontwikkeling en
evaluatie van complexe methoden en technieken die toegepast worden in de gezondheidszorg. Het gaat daarbij om op wetenschappelijk inzicht gebaseerde methoden en
technieken die ingrijpende kwalitatieve, maatschappelijke, ethische, juridische,
financiële­ of organisatorische gevolgen kunnen hebben als ze worden toegepast.
Waarschijnlijk valt een aantal van deze interventies vanaf medio 2009 niet meer
onder de WBMV. Eén van die interventies is dotteren.
De vraag naar dotteroperaties neemt gestaag toe. In 2010 worden meer dan 40.000
van dit soort operaties verwacht. Deze groei treedt op doordat dotteren vooral bij
het acute of dreigende hartinfarct geschikt is en in toenemende mate de aloude
chirurgische­ behandeling vervangt. Veel cardiologen willen dan ook in hun ziekenhuis met deze behandeling beginnen. De vergunning is echter gebonden aan een
aantal­ door de Gezondheidsraad en de Nederlandse Vereniging van Cardiologie (NVvC)
geformuleerde eisen. Zo gelden voor dotteren niet alleen eisen met betrekking tot de

35

JAARBERICHT 2008

technische staat van de catheterisatiekamer maar ook eisen aan het minimaal aantal
verrichtingen (600 per jaar) en de beschikbaarheid van minimaal vier interventie­
cardiologen. Goede zorg aan patiënten die een dotteroperatie hebben ondergaan,
verlangt­ bovendien een nauwe samenwerking tussen interventiecardioloog en hart­
chirurg, binnen het hartteam van een ziekenhuis.
De inspectie onderzocht in 2008 zeven ziekenhuizen die een dottervergunning aanvroegen. Opvallend was dat sommige ziekenhuizen het aantal verwachte operaties
voor hun ziekenhuis veel te hoog inschatten. Uit enthousiasme en de wens om snel
met dotteroperaties te kunnen beginnen, rekende een aantal ziekenhuizen zich rijk.
Het gevaar van zo’n verkeerde inschatting is dat er ziekenhuizen komen die dotteroperaties gaan uitvoeren, terwijl er te weinig aanbod van patiënten is om te voldoen
aan de vergunningseisen. De inspectie controleert nu ziekenhuizen die een vergunning
hebben gekregen in de eerste jaren. Ze vraagt ziekenhuizen om aan haar bekend te
maken hoeveel patiënten worden gedotterd. Deze getallen moeten een duidelijke
stijgende­ lijn laten zien en na drie jaar de norm van 600 per jaar overstijgen. Lukt dat
niet, dan adviseert de inspectie het ministerie om de vergunning acuut in te trekken.
Vervolg
De inspectie maakt zich zorgen over de situatie die ontstaat na het vervallen van de
vergunningsplicht voor dotteroperaties. De controle van de inspectie voordat er met
deze operaties gestart wordt, vervalt dan.
3.5

Risicovol vervoer nog niet overal op orde
Bevindingen en conclusies

Nadat de inspectie in 2005 constateerde dat ambulancevervoer voor intensive care (IC)
patiënten niet overal goed geregeld was, bereikten de beroepsgroep en het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, (VWS) in 2007 een akkoord om het IC-transport
in Nederland hoogwaardig te organiseren. IC-transport valt sindsdien onder de tijde­
lijke Wet bijzondere medische verrichtingen. Tijdens het onderzoek van de inspectie
naar de kwaliteit van zorg van niveau 1 IC-afdelingen tussen september en december
2008, vroeg de inspectie specifiek naar de invoer van de Mobile Intensive Care Unit in
de regio. De reacties die de inspectie kreeg, waren lang niet allemaal positief.
Toelichting
Soms is het noodzakelijk IC-patiënten van het ene naar het andere ziekenhuis te
vervoeren­. Voor acute patiënten die opgenomen zijn op de spoedeisende eerste hulp
(SEH) is niet altijd plaats op de IC-afdeling. Het kan ook gebeuren dat de patiënt
diagnostiek­ of een behandeling moet ondergaan die in het ziekenhuis waar de patiënt
ligt, niet voorhanden is.

36

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Bij deze patiënten, die moeten worden overgeplaatst, gaat het in vrijwel alle gevallen
om patiënten die al op de IC-afdeling of shockroom gestabiliseerd zijn.
Al in het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw onderkende de beroepsgroep in Amsterdam en later ook in Rotterdam dat het niet verstandig is om deze zeer
kwetsbare patiënten met een ‘gewone’ ambulance te vervoeren. De MICU (Mobile
Intensive Care Unit) was geboren. De MICU was toen een ‘hoge’ ambulance met een
sterk aangepaste dubbeldeks stretcher met versterkt onderstel, met een IC-ventilator,
infuuspompen, IC-monitor, Intra Aortale Ballon Pomp (IABP), perslucht, zuurstof en
een accu die alle elektrische apparatuur voor minimaal 4 uur aan de gang hield.
Dit systeem was 7 dagen per week 24 uur beschikbaar, inclusief een intensivist en een
IC-verpleegkundige.
Toen in 2005 bleek dat de organisatie van het vervoer van IC-patiënten nog steeds
niet overal goed was geregeld, richtte de toenmalige minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport de ‘taskforce MICU-transport’ op. IC-transport valt sindsdien onder
de tijdelijke Wet bijzondere medische verrichtingen (WBMV). Dat betekent onder
andere dat centra die IC-transport coördineren, daarvoor een vergunning nodig
hebben­.
In 2008 vroegen zes centra de WBMV-vergunning aan. De inspectie adviseert het
ministerie van VWS over de vergunningaanvragen. De inspectie gaf voor alle zes
centra­ een positief advies, onder voorwaarde dat zij in 2010 de centra bezoekt om
te controleren of het MICU-systeem dan goed verloopt.
Vervolg
Tijdens het onderzoek van de inspectie naar de kwaliteit van zorg van niveau 1
IC-afdelingen (september-december 2008) vroeg de inspectie specifiek naar de
implementatie­ van de MICU’s in de regio. De reacties die de inspectie kreeg, waren
lang niet allemaal positief. Het is dus van belang dat de inspectie op korte termijn
een evaluatieonderzoek doet. Er kan niet worden gewacht tot 2010.
3.6

Geen patiëntschade in Nederland door verontreinigde
heparine-­grondstof
Bevindingen en conclusies

In april 2008 werd er door de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA)
wereldwijd een zogenaamde alert gepubliceerd, omdat in de Verenigde Staten (VS)
patiënten waren overleden­ na het gebruik van heparine-preparaten. In een aantal
producten­ was verontreinigde­ grondstof gebruikt. De terugroepactie (recall) van de
geregistreerde geneesmiddelen wereldwijd en ook in Nederland resulteerde in een
beheersing van het probleem binnen enkele weken. Mogelijk risico bestond nog in
het gebruik van verontreinigde heparine in door apotheken bereide geneesmiddelen.

37

JAARBERICHT 2008

Dat bleek het geval te zijn in één ziekenhuis. De inspectie onderzocht of Nederlandse
patiënten schade hebben geleden door gebruik van de verontreinigde heparine-grondstof. Dit bleek niet het geval te zijn.
Toelichting
Door een gecoördineerde actie van de inspectiediensten, de registratie-autoriteiten
en de bedrijven kon binnen korte tijd inzicht worden verkregen waar geregistreerde
geneesmiddelen met de verontreinigde heparine zich bevonden. Er dreigde een tekort.
Door nauwkeurig overleg en door goede afstemming is het niet nodig geweest
alternatieve­ scenario’s in werking te zetten.
Heparine bleek verontreinigd met met een semisynthetische verbinding: OverC-CSSulphated Chondroitin-Sulphate (OC-CS). Met de bestaande farmacopee-mono­
grafieën was deze verontreiniging niet aan te tonen. De verontreiniging was bij de
grondstofproductie toegevoegd omdat er een tekort was ontstaan aan heparine­grondstof. Na overleg tussen de farmacopee-autoriteiten van de VS, Japan en Europa,
is de monografie aangepast en zal die binnenkort officieel worden vastgesteld.
De recall van de geregistreerde geneesmiddelen betrof niet de grondstof die apothekers
gebruiken voor de bereiding van heparine-injecties in hun eigen apotheek.
In Nederland werden door de ziekenhuisapothekers de chargenummers extra
gecontroleerd­ en daaruit bleek dat één ziekenhuis deze grondstof gebruikt had
voor de bereiding van heparine-injecties. De medicijnen waren ook al toegediend
aan patiënten.
De inspectie onderzocht om die reden de gegevens van alle patiënten die in de periode
van 31 januari tot 12 april 2008 Continue Veno Veneuze Haemofiltratie (CVVH)
ondergingen­. Dat was de groep patiënten met het grootste risico op complicaties
vanwege­ de hoge dosering heparine. Na signalen dat de bijwerkingen mogelijk dosis­
onafhankelijk zijn, betrok de inspectie ook alle patiënten die waren overleden in de
periode 31 januari tot 12 april bij het onderzoek. Vier patiënten werden als ‘at risk’
aangemerkt. Daarnaast heeft de inspectie nog de gegevens van veertien andere
patiënten­ beoordeeld. Complicerend bij het onderzoek was dat veel patiënten, als
gevolg van hun onderliggende ziekte, verschijnselen hadden die ook te wijten konden
zijn aan de verontreinigde heparine. Bij één patiënt werd een reactie gezien die
samenhing met het toedienen van heparine. De patiënt overleed een maand later als
gevolg van andere oorzaken. De inspectie vond geen directe relatie met het toedienen
van heparine.
Vervolg
De monografie van heparine in de Europese Farmacopee is aangepast met aanvullende
eisen voor het detecteren van verontreinigingen, zoals de OC-SC.

38

3.7

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Gebruik van fixatiebanden in ziekenhuizen kan nog veiliger
Bevindingen en conclusies

De inspectie heeft in 2008 nog steeds ziekenhuizen gezien waar de toepassing van
fixatiemiddelen (bijvoorbeeld Zweedse banden) niet veilig genoeg gebeurt. In één
ziekenhuis­ constateerde de inspectie ernstige tekortkomingen bij de toepassing van
fixatiebanden die ertoe hebben geleid hebben dat twee patiënten overleden. De
inspectie droeg het ziekenhuis op om haar beleid drastisch bij te stellen. De inspectie
pleit ervoor dat ziekenhuizen alert blijven op de gevaren van onveilig gebruik van
fixatiebanden.
Toelichting
In een ziekenhuis overleden in 2008, in één week tijd, twee patiënten als gevolg van
het verkeerd toepassen en aanleggen van fixatiebanden. Anderhalf jaar eerder overleed in hetzelfde ziekenhuis ook een patiënt na fixatie met een zelfde fixatieband.
Bij het onderzoek dat de inspectie deed in het ziekenhuis, bleek dat de veiligheid bij
het toepassen van de fixatiebanden niet goed was geborgd was.
Op alle niveaus in de organisatie constateerde de inspectie tekortkomingen, van de
inkoop van fixatiematerialen tot en met het beheer en het gebruik van deze medische
hulpmiddelen.
Bij de afdeling inkoop waren geen specificaties aanwezig op grond waarvan ze
inkochten­ en er werd door de gebruikers niet naar deze afdeling gecommuniceerd als
er problemen waren bij het gebruik van deze medische hulpmiddelen. Medewerkers
controleerden niet op aanwezigheid van een CE-markering of een gebruiksaanwijzing
voordat de medische hulpmiddelen werden afgeleverd.
Ook de instructie van medewerkers liet te wensen over. Slechts een deel van de medewerkers bleek geschoold te zijn in het gebruik van fixatiemiddelen. Medewerkers
werden­ niet geïnstrueerd in het aanleggen van de fixatiebanden of in het gebruik
ervan in combinatie met een antidecubitusmatras. In het ziekenhuis werd niet nagedacht over de juiste fixatiewijze bij ernstig onrustige patiënten. De bedhekken bleken
ook niet geschikt te zijn om gebruikt te worden bij gefixeerde patiënten. Met andere
woorden: de afzonderlijk veilige middelen vormden samen een gevaarlijke combinatie.
Informatie over knelpunten in het gebruik van de fixatiebanden werd niet gedeeld.
Er werd na introductie van de fixatiemiddelen geen navraag gedaan naar eventuele
problemen of knelpunten. Informatie over problemen bereikte noch de inhoudelijk
verantwoordelijken noch de uitvoerend verpleegkundigen. Bijna-incidenten leidden
niet tot bijstelling van beleid. De rol van de artsen in het beleid kon beter. Het viel de
inspectie op dat het patiëntveiligheidsbewustzijn bij medewerkers van het ziekenhuis
maar matig ontwikkeld was en de communicatie in de organisatie over patiëntveiligheidsaspecten tekortschoot.

39

JAARBERICHT 2008

Vervolg
De inspectie heeft het ziekenhuis verzocht om haar maandelijks te rapporteren
over de voortgang op bovenstaande punten. Begin 2009 toetst de inspectie of er
verbeteringen­ hebben plaatsgevonden.
Daarnaast heeft de inspectie een circulaire laten uitgaan over het veilig gebruik
van fixatiebanden in de hele zorgsector.
3.8

Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Specialistische
somatische­ zorg

3.8.1 Rapport ‘Nucleaire geneeskunde nog niet op orde’
(maart 2008)
Nucleaire geneeskunde in ziekenhuizen verdient aandacht
Afdelingen nucleaire geneeskunde in ziekenhuizen leven de regels op het gebied van
onder meer de Kernenergiewet nog onvoldoende na. Dit concluderen de Inspectie voor
de Gezondheidszorg, de Arbeidsinspectie en de VROM-Inspectie in dit gezamenlijke
rapport. De inspecties bezochten gezamenlijk 25 ziekenhuizen. Tijdens de bezoeken
letten de drie inspecties op de risico’s voor de veiligheid van de patiënten, de werk­
nemers en het milieu bij de toepassing van radioactieve stoffen op de afdelingen
nucleaire geneeskunde. De inspecties concluderen dat er meer aandacht moet zijn
voor werknemersbescherming. Ziekenhuizen moeten door risicoanalyse de risico’s
voor werknemers inzichtelijk maken en maatregelen nemen om deze te beperken.
Ook moeten ziekenhuizen meer investeren in het borgen van de kwaliteit van de
apparatuur en de stralingsbescherming van de patiënten, onder andere door een
klinisch­ fysicus te betrekken en hun rapportageverplichtingen serieus te nemen.
Tenslotte moeten ziekenhuizen zich bij de bereiding van de geneesmiddelen voor de
nucleaire geneeskunde beter houden aan de eisen om geneesmiddelen op een goede
manier grootschalig te produceren (Good Manufacturing Practice Ziekenhuisfarmacie).
Naar aanleiding van de gevonden tekortkomingen zijn de drie inspecties afzonderlijk
een handhavingstraject gestart op grond van hun eigen wettelijke bevoegdheden.
3.8.2 Rapport ‘Standaardisatie onmisbaar voor risicovermindering in
operatief proces’
(oktober 2008)
Veel OK-teams nonchalant met overdracht en infectiepreventie
Ziekenhuizen in Nederland voeren de operatieve zorg veelal op aanvaardbaar
niveau uit. De inspectie ziet echter ook tekortkomingen, die om verbetering vragen.
Dat blijkt uit inspectieonderzoek naar het peroperatieve traject, dat loopt van de

40

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

binnenkomst­ van de patiënt op de operatieafdeling tot en met het verlaten van de
operatiekamer.
De communicatie over de patiënt en de overdracht rond de operatie is onvoldoende
gestructureerd. Hierdoor is vaak niet genoeg afstemming tussen het medisch
personeel­ en ontstaat onnodig risico voor de patiënt. Het gedrag rond infectiepreventie
en luchtbeheersing op de OK laat veel te wensen over. Ook het gebruik van medische
materialen, geneesmiddelen en apparatuur moet veiliger. Onduidelijk is wie eind­
verantwoordelijk is voor de zorg aan de patiënt op de operatietafel.
Ziekenhuizen moeten maatregelen nemen om de risico’s op patiëntenschade te
verminderen­. Zo moet iedereen op elke operatieafdeling de richtlijnen voor infectiepreventie strikt naleven. Verder moeten alle niet-bezochte ziekenhuizen hun eigen
situatie vergelijken met de bevindingen in dit rapport en een plan van aanpak maken
om de nodige verbeteringen te realiseren. Elk ziekenhuis moet gaan werken met
protocollen­ voor overdracht en controle op kritische overgangs- of startmomenten
in het operatief proces. Ook moeten OK-teams werken met vaste afspraken voor
bijvoorbeeld­ medicatiecontroles (dubbelcheck), het tellen van gebruikte materialen,
verslaglegging en afgestemde nazorg.
3.8.3 Rapport ‘Afdeling spoedeisende hulp van ziekenhuizen signaleert kindermishandeling onvoldoende: gebroken arm nog te vaak een ongelukje’
(oktober 2008)
Afdelingen spoedeisende hulp onvoldoende ingericht op herkenning
van kindermishandeling
Bij de meeste ziekenhuizen ontbreekt een gestructureerde aanpak om kinder­
mishandeling op afdelingen spoedeisende hulp (SEH) te herkennen. Men beschouwt
een gebroken arm nog te vaak als een ongelukje. Uit dit inspectieonderzoek blijkt dat
de meeste ziekenhuizen wel beschikken over een protocol voor de signalering op de
SEH-afdeling, maar beleidsmatig krijgt het probleem weinig aandacht. De inspectie
vindt het zorgelijk dat maar weinig ziekenhuizen een goed scholingsprogramma
hebben­ om kindermishandeling te herkennen. Tenslotte registreren de meeste
ziekenhuizen­ de gegevens over signalering en melding van kindermishandeling niet.
De afdeling spoedeisende hulp kan bij het herkennen van kindermishandeling een
belangrijke rol spelen. Ouders die op een SEH met een gewond kind binnenkomen
bevinden zich veelal in een crisissituatie, waardoor de hulpverleners de kans hebben
om te zien wat er daadwerkelijk aan de hand is. Zonodig kunnen hulpverleners dan
ingrijpen.
De inspectie vindt dat ziekenhuizen het beleid rond de signalering van kinder­
mishandeling met kracht ter hand moeten nemen. Daarom moeten alle ziekenhuizen
een plan van aanpak maken op de punten waar te weinig aandacht voor is met

41

JAARBERICHT 2008

betrekking­ tot het signaleren kindermishandeling. Begin 2009 moeten alle zieken­
huizen dit op orde hebben.
3.8.4 Rapport ‘Informatiebeveiliging in ziekenhuizen voldoet niet aan de norm’
(november 2008)
Toezichthouders CBP en IGZ wijzen op risico’s voor zorg en privacy
Ziekenhuizen zijn zich maar zeer beperkt bewust van de risico´s van onvoldoende
informatiebeveiliging. Het merendeel van de ziekenhuizen neemt dan ook te weinig
maatregelen om de informatiebeveiliging zeker te stellen. Uit het onderzoek dat de
inspectie samen met het College Bescherming Persoonsgegevens (CPB) deed in twintig
zieken­huizen bleek dat een van de onderzochte ziekenhuizen voldoet aan de norm
voor informatiebeveiliging. Zo wordt informatiebeveiliging niet systematisch geregeld,
is de verantwoordelijkheid voor de beveiliging onvoldoende ingebed in de organisatie
en is de toegang tot patiëntgegevens onvoldoende afgeschermd. Dit kan ernstige
gevolgen hebben voor de kwaliteit van de zorg en de privacy van patiënten.
Onzorgvuldig omgaan met inloggegevens kan er immers toe leiden dat ongeautoriseerde medewerkers toegang hebben tot privacygevoelige gegevens van patiënten.
De ziekenhuizen moeten een plan van aanpak opstellen waaruit blijkt hoe en op
welke termijn zij wel aan de norm gaan voldoen. Als de inhoud van de plannen van
aanpak daartoe aanleiding geeft, zal handhavend worden opgetreden.
3.8.5 Rapport ‘IC-afdelingen van niveau 1: op weg naar verantwoorde zorg’
(december 2008)
Diverse ziekenhuizen moeten intensive care-activiteit staken of aanpassen
Enkele van de 47 ziekenhuizen die de inspectie onderzocht, kunnen geen IC-zorg
meer geven. Ze voldoen niet aan de essentiële voorwaarden, omdat ze niet beschikken
over een intensivist of in avond, nacht en weekend geen continuïteit van zorg kunnen
bieden. Deze ziekenhuizen zijn volwaardige ziekenhuizen, maar moeten wel hun
zorgzwaarte aanpassen: zij mogen geen patiënten meer opnemen waarvan vooraf
bekend is dat ze IC-zorg nodig hebben. Patiënten die al in het ziekenhuis liggen en
onverwacht toch IC-zorg behoeven, krijgen die maar moeten zo snel mogelijk worden
overgeplaatst naar een volwaardige intensive care.
Onder de inspectiedreiging dat ze het bordje IC moesten weghalen, lieten enkele
ziekenhuizen­ weten dat zij alsnog met hun medische staf afspraken hebben gemaakt
zodat zij voldoen aan de voorwaarden om verantwoorde IC-zorg van niveau 1 te
mogen verlenen. De meeste andere ziekenhuizen leverden onder druk van de IGZ al
eerder een plan van aanpak, waardoor de inspectie voldoende vertrouwen kreeg dat
zij hun zorg zodanig­ organiseren dat ze aan de voorwaarden voldoen.

42

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

De inspectie bezoekt begin 2009 alle 47 ziekenhuizen om ter plekke te controleren
of zij beschikken over een intensivist, continuïteit van zorg in de avond, nacht en
weekend en een goed plan op het gebied van regionale samenwerking.
3.8.6 	 Rapport ‘Het resultaat telt: prestaties van ziekenhuizen in 2007’
(december 2008)
Prestatie-indicatoren geven inzicht in kwaliteit Nederlandse ziekenhuizen
Dit rapport is een analyse van gegevens die ziekenhuizen verstrekten op basis van
twintig prestatie-indicatoren voor ziekenhuizen. De uitkomsten geven goed inzicht
in de stand van de kwaliteit van de zorg in de Nederlandse ziekenhuizen. Opvallende
resultaten uit het rapport: Ziekenhuizen hebben systematisch aandacht voor onderwerpen als pijnbestrijding, doorliggen en ondervoeding. Patiënten worden gemiddeld
vijf dagen op een intensive care afdeling beademd. Het gemiddelde aantal beademings­
dagen op een intensive care afdeling van de drie niveaus is ongeveer gelijk.
De ziekenhuizen die vorig jaar een opvallend hoog percentage heroperaties na een
dikkedarmoperatie hadden, zijn significant gedaald en verschillen hierin gemiddeld
nu niet meer van de andere ziekenhuizen. De resultaten op de indicator borstsparende
operaties waren dusdanig gespreid, dat de inspectie nader onderzoek doet bij de
ziekenhuizen­ met de hoogste en laagste percentages heroperaties.
De prestatie-indicatoren stellen de inspectie in staat om per ziekenhuis keuzes te
maken in het nader onderzoeken van onderwerpen waar zich de grootste risico’s voor
onverantwoorde, onveilige zorg voordoen. Met dit preventief toezicht wil de inspectie
bereiken dat ziekenhuizen gewenste verbeteringen inzetten vóór risico’s tot een
calamiteit­ leiden. Ook krijgen de ziekenhuizen beter inzicht in hun eigen functioneren
om daarmee de kwaliteit en de veiligheid van zorg voor patiënten verder te verbeteren.
3.8.7 Rapport ‘Onderzoek peroperatief proces in de IJsselmeerziekenhuizen
in Lelystad en Emmeloord’
(oktober 2008)
Operatiekamers in IJsselmeerziekenhuizen (Lelystad en Emmeloord)
buiten gebruik
De Raad van Bestuur van de IJsselmeerziekenhuizen heeft op aandringen van de
inspectie de operatiekamers op de locaties Lelystad en Emmeloord buiten gebruik
gesteld. Aanleiding hiervoor was dat de luchtbehandeling op de operatiekamers op
beide locaties van dit ziekenhuis niet aan de minimumeisen voldeed. Hierdoor vol­
deden de operatiekamers niet aan de vereiste steriele omstandigheden om de kans
op infecties tijdens operaties zo klein mogelijk te maken.

43

JAARBERICHT 2008

Dit bleek toen inspecteurs voor de gezondheidszorg de operatiekamers in de
IJsselmeerziekenhuizen in Lelystad en Emmeloord onderzochten.
De inspectie vindt deze bevindingen ernstig en spreekt van een onverantwoorde en
niet veilige situatie. De inspectie vindt dat er pas op een of beide locaties van dit
zieken­huis weer mag worden geopereerd als het ziekenhuis aan de inspectie kan
aantonen­ dat de operatiekamers voldoen aan de steriliteiteisen. Bij het onderzoek
bleek ook dat de Raad van Bestuur al in april 2008 op de hoogte was van deze nietacceptabele situatie, en dat zij niet genoeg maatregelen heeft getroffen. Naast deze
ernstige bevinding constateerde de inspectie dat er in de operatiekamers van beide
locaties geen adequaat kwaliteitsysteem rond de zorgprocessen bestaat. De inspectie
vindt dit verontrustend, omdat een kwalitatief verantwoorde en veilige operatie voor
de patiënt daarmee niet is gegarandeerd.
3.8.8 Rapport ‘Jaarrapportage 2007 van de Wet afbreking zwangerschap’
(november 2008)
Aantal abortussen blijft stabiel
Sinds 2002 is het abortuscijfer in Nederland stabiel. In 2007 werden 33.148 abortussen
uitgevoerd. Het aantal abortussen bij tieners daalde ten opzichte van voorgaande jaren
opnieuw. Het aantal vrouwen dat uit het buitenland naar Nederland kwam voor een
abortus (4469) bleef ongeveer gelijk. Vergeleken met andere landen behoort Nederland
tot de landen met de laagste abortuscijfers. Het abortuscijfer bij tieners laat sinds 2002
een licht dalende trend zien. In 125 gevallen was de zwangere jonger dan 15 jaar.
Net als in voorgaande jaren vond het overgrote deel van de abortussen (94%) plaats
in abortusklinieken. De overige abortussen werden in ziekenhuizen uitgevoerd. Meer
dan de helft van alle ingrepen vond plaats in de eerste zeven weken van de zwangerschap. De huisarts speelt een belangrijke rol bij doorverwijzing en bij de nacontrole.
Een derde van de vrouwen had al eens een abortus ondergaan.
3.8.9 Relevante circulaires
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)

–

Point-of-care bloedglucosemeters (2008-02-IGZ; 3 april 2008, zie bijlage 1)

–

Elektronische gegevensverwerking in en tussen apotheken op dit moment

–

Medische gassen (2008-04-2008, 1 juli 2008, zie bijlage 1)

–

IGZ waarschuwt voor overdosering cytostatica (Bericht 17 juli 2008, zie bijlage 1)

onbetrouwbaar­ (2008-03-2008; 28 april 2008, zie bijlage 1)

46

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

G ee s telijke gez o n dheid s z o rg

3.9

Multidisciplinaire richtlijn ADHD ontbreekt voor volwassenen
Bevindingen en conclusies

Uit een aantal bijzondere meldingen vanuit de psychiatrie constateerde de inspectie
in 2008 dat er een multidisciplinaire richtlijn ADHD (Attention Deficit Hyperactivity
Disorder) ontbreekt voor volwassenen. Dit terwijl het vaststellen van de diagnose
zelf en met name het voorschrijven van psychostimulantia zeer sterk toeneemt.
Psychostimulantia voor ADHD bij volwassenen zijn off-label medicijnen en verdienen
dus striktere waarborgen en zorgvuldigheid.
Toelichting
Uit diverse onderzoeken blijkt dat ADHD, een stoornis uit de kindertijd, vaak aanwezig
blijft in de volwassenheid. In 2005 verscheen de Multidisciplinaire Richtlijn ADHD
bij kinderen en jeugdigen. Hierin is de diagnostiek en behandeling van deze steeds
frequenter vastgestelde stoornis opgenomen. De bekende medicijnen die een
behandelaar­ voorschrijft (zoals methylfenidaat (Ritalin(r)) en dexamfetamine)
behoren­ tot de groep van de psychostimulantia. Psychostimulantia kunnen psychische
bijverschijnselen­ geven zoals grotere kans op psychose, manisch worden en grotere
kans op agressie.
De inspectie behandelde in 2008 met behulp van leidinggevende experts in Nederland
op het gebied van ADHD (met name bij volwassenen) een aantal specifieke casussen
waaruit naar voren kwam dat het van belang is dat deze richtlijn er ook voor vol­
wassenen komt.
Vervolg
Mede op grond van de signalen van de inspectie startte in december 2008 een
landelijke­ werkgroep die binnen twee jaar komt tot de eerste multidisciplinaire
richtlijn­ ADHD bij volwassenen.
3.10 IGZ constateert goede samenwerking GGZ en GGD na uitbraak
Norovirus
Bevindingen en conclusies
In september brachten veertien cliënten van GGZ Breburg onder begeleiding van verpleegkundigen een bezoek aan Lourdes. Gedurende de bedevaartsreis naar Lourdes is
een aantal oudere cliënten én personeelsleden van GGZ Breburg Breda besmet geraakt
met het norovirus.

47

JAARBERICHT 2008

Ondanks het gegeven dat het moeilijk is om uitbraken te allen tijde te kunnen voor­
komen­, acht de inspectie het van belang dat:
–

Instellingen en instanties in staat zijn om ziektesymptomen vroegtijdig te
herkennen­.

–

Instellingen en instanties op de hoogte zijn van meldplicht aan de gemeentelijke
gezondheidsdienst.

–

Er in voorkomend geval goede samenwerking is tussen betrokken instanties om
verdere uitbreiding van het virus te voorkomen door middel van adequate hygiënemaatregelen.

De inspectie concludeerde dat bovenstaande punten in het geval van de uitbraak bij
GGZ Breburg op een correcte wijze zijn opgepakt. De goede samenwerking tussen GGZ
en GGD voorkwam verdere verspreiding van het norovirus. De inspectie is gedurende
het hele proces adequaat op de hoogte gehouden door beide partijen en ook op de
hoogte gebracht van een evaluatie door GGZ Breburg die in januari 2009 plaatsvond.
Toelichting
De ziekteverschijnselen, braken en diarree, deden zich gedurende de terugreis vanuit
Lourdes bij een ongewoon groot aantal personen voor. Op het moment dat er een
vermoeden­ was van een mogelijke besmetting met het norovirus informeerde GGZ
Breburg Breda de GGD West Brabant (conform artikel 7 Infectieziektewet, vanaf
1 december 2008 artikel 21 Wet publieke gezondheid). De GGD trof volgens het
LCI-protocol-Norovirus hygiënemaatregelen binnen de GGZ-instelling. In dat kader
gaf de GGD op diverse afdelingen en groeperingen binnen de instelling instructies
over de aanpak en preventiemaatregelen tegen verdere uitbreiding. Gedurende de
acute besmettingsperiode (er waren toen meer dan 100 ziektegevallen) zag de GGD
West Brabant er op toe dat de hygiënemaatregelen ook daadwerkelijk werden
nageleefd­. De transmissie van dit virus vindt hoofdzakelijk plaats van mens op mens.
Hierdoor was het noodzakelijk om alle cliënten te overtuigen zich aan bepaalde
hygiënevoorschriften­ te houden. Compartimentering voorkwam verdere verspreiding
binnen de instelling.
Vervolg
Het RIVM deed daarnaast een uitvoerig epidemiologisch onderzoek (ten tijde van
het opstellen van dit jaarbericht is de rapportage hiervan nog niet afgerond).
De Stichting Organisatie Limburgse Bedevaarten is voornemens om naar aanleiding
van deze uitbraak van het norovirus een protocol op te stellen.

48

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

3.11 Publicaties Domein Curatieve gezondheidszorg – Geestelijke
gezondheidszorg
3.11.1 Rapport ‘Voorkomen van separatie van psychiatrische patiënten vereist
versterking van patiëntgerichte zorg’
(december 2008)
Eén derde GGZ-instellingen voorkomt separatie door actief beleid
De inspectie onderzocht veertig opnameafdelingen van psychiatrische zorginstellingen
en kwam tot de conclusie dat één derde van de instellingen succesvol beleid voert om
het separeren van patiënten op de dag van opname zoveel mogelijk te voorkomen.
Een derde van de bezochte opnameafdelingen doet wel mee aan de landelijke aanpak,
maar moet zich toch meer inspannen om verdere verbeteringen te bereiken. Bij deze
instellingen is regelmatig sprake van een te krappe verpleegkundige bezetting.
Bovendien schiet de samenwerking tussen opnameafdeling en verwijzende instanties
en het systematisch aanbieden van training en scholing tekort. Bij een derde van de
opnameafdelingen stelden de inspecteurs vast dat sprake is van verhoogd risico voor
de patiënt. De opnameafdelingen met een verhoogd risico moeten van de inspectie­
aantoonbaar werken aan verbeteringen.
Aanleiding voor dit onderzoek waren signalen dat patiënten bij hun opname soms
onnodig in de psychiatrische opnameafdeling worden gesepareerd. Separeren kán
schadelijke gevolgen hebben voor de gezondheid, het kan bijvoorbeeld een
psychiatrische­ aandoening verergeren. De inspectie bezocht een steekproef van alle
140 opnameafdelingen in Nederland, maar verwacht dat er ook op diverse niet
bezochte locaties verbeteringen noodzakelijk zijn. De inspectie wil dat alle instellingen
zich spiegelen aan de onderzoeksresultaten. In 2009 gaat de IGZ het toezicht verbreden.
3.11.2 Relevante circulaires
–
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)
Preventie van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden (2008-06-IGZ;
15 september 2008, zie bijlage 1)

49

4

JAARBERICHT 2008

Domein Verpleging en chronische zorg
G eha n dica p te n z o rg

4.1

Charis voldoet niet aan de aanwijzing en moet een dwangsom betalen
Bevindingen en conclusies

Charis te Oud-Beijerland, onderdeel van Woon- en Werkhuis Rotterdam is de eerste
instelling in de care-sector die een aanwijzing en een dwangsom van de staatssecretaris
van het ministerie van VWS heeft gekregen. Reden voor de aanwijzing is het feit dat
ondanks diverse inspectiebezoeken in 2005, 2006, 2007 en 2008 Charis nog steeds niet
voldoet aan de Kwaliteitswet zorginstellingen.
Toelichting
Charis is een woonvorm voor acht jongvolwassen cliënten met een stoornis in het
autismespectrum en een licht verstandelijke beperking. Daarnaast kunnen cliënten
dagbesteding krijgen. De zorg wordt gefinancierd op basis van persoonsgebonden
budget­ (PGB).
De staatssecretaris heeft op 7 augustus 2008 op aangeven van de inspectie een aan­
wijzing aan Charis gegeven waarin stond dat Charis binnen twee maanden moet
voldoen­ aan een aantal eisen. Als Charis niet binnen de gestelde termijn aan deze
eisen zou voldoen, ging het ministerie van VWS over tot het opleggen van een
dwangsom­.
In de aanwijzing stond eveneens dat de instelling onder andere moet zorgen voor
zorgplannen die actueel zijn, die SMART-doelen bevatten en die minimaal één keer
per jaar worden geëvalueerd. De zorgplannen moeten tot stand zijn gekomen in
samenspraak met de cliënt en/of diens vertegenwoordigers. Verder staat in de aan­
wijzing dat er voldoende deskundig personeel moet zijn en dat er voldoende scholing
voor het personeel plaats moet vinden. Ook is een goede inbedding van de gedrags­
deskundige expertise in de organisatie, betrokkenheid van andere disciplines zoals
psychiatrie, een intakeprocedure voor nieuwe cliënten die aansluit bij de expertise
die Charis te bieden heeft, een heldere verantwoordelijkheidstoedeling voor de
medewerkers­ en een kwaliteitssysteem noodzakelijk.
Sinds de aanwijzing heeft de inspectie twee bezoeken gebracht (oktober en december
2008) om te beoordelen of Charis aan de gestelde eisen van de aanwijzing heeft
voldaan­. De inspectie heeft moeten constateren dat dit nog steeds niet het geval is.
Charis handelde dus nog steeds niet volgens de eisen van de Kwaliteitswet zorg­
instellingen. De Directie Langdurige Zorg (DLZ) van het ministerie van VWS heeft

50

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

daarom op 23 december 2008 besloten een dwangsom van € 500,– per dag met een
maximum van € 50.000,– op te leggen voor elke dag dat Charis niet aan de eisen van
de aanwijzing voldoet.
Vervolg
Als het bestuur van Charis aan DLZ kan aantonen dat voldaan is aan de gestelde eisen,
kan de dwangsom worden gestopt. De inspectie legt vervolgens een inspectiebezoek af
om te beoordelen of Charis inderdaad voldoet aan de aanwijzing en brengt hiervan
verslag uit aan DLZ.
4.2

Gezinnen en kinderen met een geringe sociale redzaamheid krijgen
niet de zorg die ze nodig hebben
Bevindingen en conclusies

Jongeren met een licht verstandelijke beperking zijn extra kwetsbaar als zij opgroeien
in gezinnen met een geringe sociale redzaamheid. Zij krijgen niet de zorg die ze nodig
hebben met aanzienlijke negatieve gevolgen voor de betrokkenen en de maatschappij.
Deze jongeren hebben vaak chronische zorg nodig vanwege de optelsom van beperkte
intellectuele vermogens en geringe sociale redzaamheid. De zorg is discontinue en
eenzijdig. Om in te kunnen spelen op de dynamiek van het kind en het gezin is
flexibele­ langdurige zorg nodig.
Toelichting
Kinderen en jeugdigen met een licht verstandelijke beperking worden vaak als
moeilijk­ ervaren. Ze gedragen zich explosief, hebben vaak ruzie, zijn vaak betrokken
bij kleine criminaliteit en zijn regelmatig gemakkelijk slachtoffer van malafide
praktijken­. Wanneer het gezin waarin zij opgroeien weinig sociaal redzaam is, is
er een hoog risico dat het kind ontspoort.
Deze kinderen worden aangetroffen in de orthopedagogische centra binnen de verstandelijk gehandicaptenzorg, in de kinder- en jeugdpsychiatrie en in de jeugdzorg,
maar ook hulpverleners als de huisarts, maatschappelijk werk, sociale dienst en
de politie­ hebben met deze gezinnen te maken. Idealiter zouden de hulp en onder­
steuning aan de volgende voorwaarden moeten voldoen:
–

Signalering moet zo vroeg mogelijk plaatsvinden.

–

Continue beschikbaar zijn van hulp, ook wanneer er geen directe hulpvraag is.

–

Hulp moet flexibel ingezet kunnen worden gedurende de gehele levensloop van
het kind, afhankelijk van de toestand van het kind en het gezin.

51

JAARBERICHT 2008

Aan bovenstaande voorwaarden wordt nu niet voldaan. Hulpverlening is niet steeds
beschikbaar, de hulp is te eenzijdig gericht (bijvoorbeeld uitsluitend psychiatrische
hulp) en de zorgverlening is gefragmenteerd. De samenwerking tussen alle betrokken
instellingen en hulpverleners is nog onvoldoende en het zorgaanbod is inflexibel.
De Inspecties voor de Gezondheidszorg, Jeugdzorg en Onderwijs willen een bijdrage
leveren aan de verbetering van de kwaliteit van zorg voor deze kwetsbare groep.
De inspecties hebben daartoe de contouren beschreven van een zorgmodel dat haalbaar is en de potentie heeft de zorg in belangrijke mate te verbeteren. Over de uitgangspunten van dit zorgmodel bestaat grote overeenstemming in het veld. Dit vormt
voor de inspecties de basis voor het opstellen van een toezichtkader op de betrokken
instellingen en hulpverleners.
Vervolg
In 2009 voeren de inspecties met bovengenoemd toezichtkader gezamenlijk een
thematisch­ onderzoek uit naar de mate waarin bestuurders van instellingen die het
meest betrokken zijn bij de hulpverlening van kwetsbare gezinnen en jeugdigen
bijdragen­ aan een geïntegreerd zorgaanbod.
4.3

Samenwerking tussen orthopedagogische centra en de volwassen
gehandicaptenzorg­ is onvoldoende
Bevindingen en conclusies

In de gehandicaptenzorg bestaat grote handelingsverlegenheid ten aanzien van mensen
met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Dit leidt tot ernstige
agressie-incidenten en het veelvuldig toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen.
De oorzaak is vaak dat de medewerkers onvoldoende zijn toegerust om met cliënten
met deze complexe zorgvragen om te gaan. Betrokken zorgaanbieders moeten bij deze
cliëntengroep meer aandacht besteden aan de overgang van een behandelcultuur
naar een wooncultuur wanneer cliënten van een orthopedagogisch centrum naar
instellingen voor gehandicaptenzorg overgaan.
Toelichting
Jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen groeien vaak
op in een orthopedagogisch centrum, een behandelomgeving. Na het 18e jaar is een
deel van deze jongeren aangewezen op zorg en verblijf in een instelling in de ver­
standelijk gehandicaptenzorg. Vanwege het grote tekort aan zorgaanbod voor deze
doelgroep ontwikkelen zorginstellingen zelf nieuw zorgaanbod.
De expertise die gehandicaptenzorginstellingen hierdoor opbouwen is echter niet
gebaseerd op ervaringen elders en ook niet op onderzoek naar de voorwaarden

52

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

waaraan­ de zorg aan deze doelgroep moet voldoen. Dit heeft geleid tot veel incidenten
en vrijheidsbeperkende maatregelen. Veel projecten mislukken en worden gestopt,
terwijl­ de zorg aan de betrokken cliënten door moet gaan. Dat leidt tot verlegenheidsoplossingen.
Orthopedagogische centra en reguliere verstandelijk gehandicaptenzorg werken op
dit punt onvoldoende met elkaar samen vanwege een groot verschil in aanpak en
cultuur­. Orthopedagogische centra hebben een behandelklimaat waarin opvoeding
een belangrijke rol speelt. De gehandicaptenzorg kent een woonklimaat waarin de
cliëntwens­ en de dialoog centraal staan. Een geleidelijke overgang van de behandel­
cultuur naar de wooncultuur wordt niet gerealiseerd. Om een geleidelijke overgang
te realiseren is het noodzakelijk dat men elkaars expertise respecteert en honoreert.
De reguliere zorgopleidingen richten zich onvoldoende op deze problematiek. Enkele
zorginstellingen hebben zelf een opleiding ingericht waarin expliciet aandacht wordt
besteed aan beschreven problematiek met deze cliënten.
De inspectie benadrukt de noodzaak tot ontwikkeling van gezamenlijke expertise en
samenwerking. Kwaliteit en kwantiteit van medewerkers, multidisciplinaire samenwerking, goede diagnostiek en signalering en een ondersteuningsplan dat is gebaseerd
op adequate beeldvorming van de cliënt en tot stand is gekomen in dialoog met de
cliënt­, zijn toetsingscriteria. Ook de werkprocessen rondom vrijheidsbeperking
worden­ door de inspectie beoordeeld. In geval van tekorten treedt de inspectie
handhavend­ op.
Vervolg
De Inspectie voor de Gezondheidszorg, de Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie van het
Onderwijs gaan de zorgverlening aan gezinnen met een geringe sociale redzaamheid
onderzoeken. Doel is dat er een gesloten keten van zorg voor kinderen en jeugdigen
met een licht verstandelijke beperking ontstaat. Ook wordt aandacht besteed aan de
preventie van vrijheidsbeperking na 2008. Uitgangspunt daarbij is het convenant
‘Terugdringen vrijheidsbeperking’.
4.4

Publicaties Verpleging en chronische zorg – gehandicaptenzorg

4.4.1 Relevante circulaires
–
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)
Preventie van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden (2008-06-IGZ;
15 september 2008, zie bijlage 1)

–

Preventie van verbranding en verdrinking van patiënten tijdens het baden
(2008-07-IGZ; 13 oktober 2008, zie bijlage 1)

53

JAARBERICHT 2008

O u dere n z o rg

4.5

De inspectie slaat met het veld de handen ineen om vrijheidsbeperking
terug te dringen
Bevindingen en conclusies

De resultaten uit het onderzoek van de inspectie naar het toepassen van vrijheids­
beperking in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg hebben er mede toe geleid dat
de inspectie en het veld de komende drie jaar hard gaan werken aan het terugdringen
van vrijheidsbeperkende maatregelen. De hiervoor opgestelde intentieverklaring is op
het IGZ-congres Zorg voor Vrijheid in het bijzijn van de staatssecretaris door cliëntenverenigingen, beroepsverenigingen, koepelorganisaties en de inspectie ondertekend.
Toelichting
Uit het onderzoek van de inspectie blijkt dat in de ouderenzorg en gehandicaptenzorg
nog te veel en te vaak vrijheidsbeperkende maatregelen worden toegepast. Het gaat
hier niet alleen om fixatie met fixatiebanden, afzondering of medicatie, maar ook om
collectieve maatregelen zoals het verbieden van televisie kijken, telefoneren of het
verlaten van de afdeling. Hulpverleners zien hun handelen vaak niet als vrijheids­
beperkend. Sommige maatregelen zijn zo ingeburgerd dat hulpverleners zich er
niet van bewust zijn dat dit de vrijheid van cliënten beperkt. Daarnaast schiet de
deskundigheid­ op dit punt vaak tekort. Medewerkers kennen weinig alternatieven
om vrijheidsbeperking te voorkomen.
Uit het onderzoek kwam echter ook naar voren dat er met gericht beleid veel vrijheids­
beperking is te voorkomen. Zo zag de inspectie tijdens haar onderzoek voorbeelden
waarmee vrijheidsbeperkende maatregelen konden worden voorkomen of de inzet
van zware vrijheidsbeperking niet nodig was. Een voorbeeld hiervan was het hooglaagbed. Omdat dit bed op de vloer ligt, is fixatie met Zweedse banden niet nodig.
Tijdens het inspectieonderzoek is ook het verbeterprogramma van ‘Zorg voor Beter,
Maatregelen op maat’ van start gegaan. Uit het verbeterprogramma bleek dat veel
vrijheidsbeperking­ in korte tijd flink is af te bouwen. Zowel het onderzoek als het
verbeterprogramma­ waren voor de inspectie aanleiding om samen met het veld een
intentieverklaring te maken voor het terugdringen van vrijheidsbeperking. Dat deze
binnen een tijdbestek van een maand kon worden opgesteld, wijst op de wens van het
veld om hier serieus werk van te maken. Streven is om in 2011 de fixatieband alleen
in uitzonderingsgevallen te gebruiken, de inzet van maatregelen zoals medicatie en
afzondering met 25 procent te verminderen en collectieve vrijheidsbeperking met
40 procent.

54

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Vervolg
De inspectie en het veld werken de intentieverklaring in 2009 verder uit. Het halen
van de ambities is de verantwoording van het veld en moet ook haar succes worden.
De inspectie volgt het proces in 2009 nauwlettend en stimuleert en handhaaft indien
nodig.
4.6

Toename van calamiteiten met fixatiebanden voor inspectie
onacceptabel­, veld moet aan de slag
Bevindingen en conclusies

In het begin van 2008 werd de inspectie verrast door een duidelijke stijging van het
aantal meldingen van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden. Deze calami­
teiten vonden plaats in verpleeghuizen, verzorgingshuizen, instellingen voor mensen
met een verstandelijke beperking en ziekenhuizen. In de meeste gevallen was er
sprake­ van vermijdbare fouten. Voor de inspectie reden om het veld te wijzen op
de risico­’s van het gebruik van fixatiemiddelen en te komen met preventieve maat­
regelen.
Toelichting
De inspectie heeft het veld herhaaldelijk gewaarschuwd voor de risico’s die er zijn bij
het gebruik van fixatiebanden. Toch blijkt dat het veld zich nog onvoldoende bewust
is van de gevaren. In het begin van 2008 kreeg de inspectie meldingen uit verschillende
sectoren over dodelijke ongelukken bij het gebruik van fixatiebanden. Uit analyse van
de calamiteiten blijkt dat in bijna alle gevallen sprake is van vermijdbare fouten.
Deze fouten zijn het gevolg van geen of gebrekkige kennis bij de zorgverlener met als
gevolg onjuist gebruik van de fixatiemiddelen, het ontbreken van juiste richtlijnen,
materiaal dat niet periodiek gecontroleerd wordt en een onduidelijk aanschafbeleid
van bedden en matrassen en fixatiematerialen die niet zijn afgestemd op de individuele
patiënt. In het laatste geval kan dit er bijvoorbeeld toe leiden dat een patiënt die op
een te hoog matras ligt, uit het bed rolt en zich ophangt in de fixatieband.
De beste manier om calamiteiten met fixatiebanden te voorkomen, is het afschaffen
hiervan. De inspectie is van mening dat dit in uitzonderlijke gevallen niet mogelijk is
en heeft gekozen voor een tweesporenbeleid. De inspectie verwacht enerzijds dat het
veld beleid maakt om de risico’s van vastbinden met fixatiemiddelen uit te sluiten.
Instellingen moeten inzetten op een adequaat inkoopbeleid, bekwaam personeel en
scholing. Ook moet voldoende stil worden gestaan bij alternatieven en moet voor
iedere­ patiënt een risico-inventarisatie worden gemaakt. Daarnaast wil de inspectie
instellingen voor langdurige zorg stimuleren om het gebruik van fixatiebanden tot
een absoluut minimum te beperken.

55

JAARBERICHT 2008

Vervolg
De inspectie gaat bij iedere nieuwe calamiteit steeds na of er tuchtrechterlijke stappen
tegen de verantwoordelijk beroepsbeoefenaar mogelijk zijn of dat de instelling aan­
gesproken kan worden op haar verantwoordelijkheid volgens de Kwaliteitswet zorg­
instellingen. Samen met de veldpartijen in de langdurige zorg heeft de inspectie een
intentieverklaring getekend om het gebruik van de banden zoveel mogelijk uit te
bannen­. Voor ziekenhuizen zal de inspectie in 2009 een plan van aanpak opstellen.
4.7

Indicatoren noodzakelijk voor detectie van risico’s in kleinschalige
woonvormen­ voor dementerenden
Bevindingen en conclusies

De door de IGZ ingestelde projectgroep kleinschalig wonen voor dementerende
ouderen­ concludeert dat in kleinschalige woonvormen voor dementerende ouderen
andere risico’s voorkomen dan in grootschalige voorzieningen. Voor grootschalige
voorzieningen voor verpleging en verzorging zijn uitkomstindicatoren ontwikkeld.
Geadviseerd wordt veldpartijen twee indicatoren te laten ontwikkelen voor de eerste
fase van het gefaseerd toezicht om risico’s die zich kunnen voordoen in kleinschalige
woonvormen te kunnen detecteren. De indicatoren moeten betrekking hebben op het
gebruik van domotica en het beschikbaar hebben van in- en uitsluitingscriteria voor
plaatsing van cliënten in kleinschalige woonvormen.
Toelichting
De huidige trend in woonvoorzieningen voor ouderen is om meer kleinschalige voorzieningen te bouwen, opdat de kwaliteit van leven van de bewoners bevorderd wordt.
Deze maatschappelijke ontwikkeling in de verpleeghuiszorg is aanleiding geweest
voor de inspectie om een intern project te starten dat specifiek kijkt naar het voor­
komen van andere risico’s in kleinschalige woonvoorzieningen. In kleinschalige
woonvormen voor dementerende ouderen is namelijk sprake van andersoortige
risico­’s dan in grootschalige verpleeg- en verzorgingshuizen.
De projectgroep heeft zich door middel van een literatuurstudie en gesprekken met
externe deskundigen een beeld gevormd van de risico’s die specifiek in kleinschalige
woonvormen voor dementerende ouderen kunnen voorkomen. Voor zorg en
behandeling­ in – meestal grootschalige – verpleeg- en verzorgingshuizen zijn
uitkomstindicatoren­ ontwikkeld, opgenomen in het Kwaliteitskader Verantwoorde
Zorg. De inspectie gebruikt de resultaten hiervan voor de risicoanalyse in de eerste
fase van het gefaseerd toezicht.
Deze uitkomstindicatoren blijken voldoende geschikt om ook te gebruiken bij
kwaliteitstoezicht­ op kleinschalige woonvoorzieningen. De projectgroep stelt echter
voor om voor de volgende specifieke risico’s in kleinschalige woonvormen twee

58

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

indicatoren­ toe te voegen aan het Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg:
1

Gebruik domotica ten behoeve van cliënten.

2

In- en uitsluitingscriteria voor plaatsing van cliënten in kleinschalige woonvormen.
Vervolg

Het project krijgt in 2009 een vervolg. Aan de Stuurgroep Verantwoorde Zorg worden
twee indicatoren voor kleinschalige woonvormen voorgelegd voor opname in het
Kwaliteitskader­ Verantwoorde zorg. Intern past de inspectie het landelijke instrument
voor het algemeen toezicht aan dat in de tweede fase gebruikt wordt. Op deze wijze
kan de inspectie meer effectief toezicht houden op risico’s die specifiek in kleinschalige
woonvormen gelden.
4.8

Verbreding toezicht op hantering verpleegkundige richtlijnen
noodzakelijk­
Bevindingen en conclusies

De inspectie en vertegenwoordigers van bij de thuiszorg betrokken beroeps- en
brancheorganisaties­ hebben in 2007 gezamenlijke afspraken gemaakt om te komen
tot verbetering van het gebruik van verpleegkundige richtlijnen.
De inspectie heeft het effect van deze afspraken in 2008 getoetst. Enerzijds zijn er
nog diverse knelpunten geconstateerd, anderzijds zijn er ook ontwikkelingen en
verbeteringen­ waar te nemen. Zo is er meer aandacht voor het vertalen van richtlijnen
in handzame protocollen met dezelfde opbouw en een eenduidig format.
Directies, management, leidinggevenden en beroepsbeoefenaren moeten meer aandacht besteden aan multidisciplinaire samenwerking tussen verpleegkundigen en
andere beroepsbeoefenaren. Verpleegkundigen moeten zich meer bewust zijn dat het
naleven van verpleegkundige richtlijnen hoort bij een professionele beroepshouding.
Toelichting
Het gebruik van richtlijnen in de verpleegkundige beroepsuitoefening is voor de
inspectie een belangrijke indicator voor toetsing van de kwaliteit van de verpleeg­
kundige zorgverlening.
De bevindingen naar aanleiding van een thematisch toezichtonderzoek naar het
gebruik van landelijke (verpleegkundige) richtlijnen in de thuiszorg waren voor de
inspectie aanleiding een impuls te geven aan het veld.
De inspectie heeft in 2007 afspraken gemaakt met vertegenwoordigers van betrokken
beroeps- en brancheorganisaties om verbeteringen in het gebruik van verpleegkundige
richtlijnen te bewerkstelligen. In 2008 heeft de inspectie het effect van deze afspraken
getoetst tijdens gesprekken met vertegenwoordigers van de betrokken beroeps- en

59

JAARBERICHT 2008

brancheorganisaties voor de thuiszorg. Enerzijds zijn er nog diverse knelpunten
geconstateerd, zoals aanwezige lacunes in kennis en deskundigheid bij beroeps­
beoefenaren, onvoldoende betrokkenheid in de zorginstellingen waar richtlijnen nog
te veel worden beschouwd als prestatie-indicatoren, en een gebrek aan onderlinge
samenwerking tussen beroeps- en brancheorganisaties op dat terrein. Anderzijds zijn
er ook ontwikkelingen en verbeteringen waar te nemen. Er is bijvoorbeeld meer aandacht voor het vertalen van richtlijnen in handzame protocollen met dezelfde opbouw
en een eenduidig format. Voor de thuiszorg zijn standaard protocollen ontwikkeld.
Vervolg
De inspectie volgt de implementatie van verpleegkundige richtlijnen in 2009. Daartoe
geeft de inspectie in 2009 meer aandacht aan dit onderwerp binnen de verpleegkundige
beroepsuitoefening. Bij de behandeling van calamiteiten die met het niet nakomen
van verpleegkundige richtlijnen te maken hebben, zal de inspectie de inzet van tuchtrechtelijke maatregelen overwegen.
4.9

Specifieke normen voor verantwoorde zorg voor ouderen met
chronisch­ psychiatrische problematiek in de verpleging en verzorging
zijn nood­zakelijk
Bevindingen en conclusies

In de Staat van de Gezondheidszorg 2007 constateerde de inspectie dat er onduide­
lijkheid is over de aard en omvang van de doelgroep ouderen met chronische
psychiatrische­ problematiek. Er is een verschuiving waarneembaar tussen de
geestelijke­ gezondheidszorg en de sector verpleging en verzorging in de zorgverlening
aan deze doelgroep. Ook bleek er een grote diversiteit te bestaan in de samenwerking
tussen instellingen voor ouderenzorg en zorgaanbieders in de geestelijke gezondheidszorg. De inspectie heeft geconstateerd dat er risico’s bestaan op het feit of deze doelgroep wel een passend zorgaanbod krijgt en dringt er bij het veld op aan om te komen
tot specifieke normen.
Toelichting
Het Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie heeft in opdracht van de inspectie
in 2008 inventariserend onderzoek uitgevoerd naar de omvang van de doelgroep
ouderen­ met chronische psychiatrische problematiek en de aard van deze
problematiek­. Ook is nagegaan welke richtlijnen en veldnormen bestaan voor
deze specifieke doelgroep.
Het blijkt dat er nauwelijks landelijke gegevens zijn over de aard en omvang.
Ook bestaan er geen specifieke landelijke richtlijnen voor de zorg voor deze ouderen
met psychiatrische problemen in de verpleging en verzorging. In gesprekken met het

60

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

veld wordt de aanwezigheid van deze doelgroep in de verpleging en verzorging
bevestigd­. Het eerste branchebeeld van de sector verpleging en verzorging, gebaseerd
op de meting van de kwaliteitsindicatoren en cliëntraadpleging over onder andere
psychofarmacagebruik, bevestigt dit beeld.
Vervolg
De inspectie dringt in 2009 in overleg met de veldpartijen aan op het opstellen
van specifieke normen en richtlijnen voor verantwoorde zorg voor de chronisch
psychiatrisch­e patiënt in de verpleging en verzorging.
4.10 Publicaties Domein Verpleging en chronische zorg – Ouderenzorg
4.10.1 Rapport ‘Verpleeghuiszorg op de goede weg’
(mei 2008)
Verpleeghuiszorg langzaam op de goede weg
Bewoners van de 149 instellingen voor verpleeghuiszorg die in het inspectieonderzoek
van 2006 het slechtst scoorden, kunnen – vergeleken met voorgaande jaren – vaker
rekenen op verantwoorde zorg. Steeds meer instellingen voor verpleeghuiszorg
werken­ volgens de normen voor verantwoorde zorg. De inspectie vindt evenwel dat
de verbeteringen te langzaam gaan. Dat blijkt uit het inspectieonderzoek naar de
149 instellingen die in 2006 het meest risicovol bleken te zijn. Het is een vervolg op
het onderzoek dat de inspectie in 2005 en 2006 deed bij alle 640 instellingen voor
verpleeghuiszorg­. Toen signaleerde de inspectie een lichte verbetering in de kwaliteit
van verpleeghuiszorg en concludeerde dat een kwaliteitsslag gaande was. Uit dit
vervolgrapport­ blijkt dat de 149 achterblijvers van toen nu ook de goede kant op gaan.
De inspectie ziet een structurele verbetering, maar vindt wel dat dit op onderdelen te
langzaam gaat. Zo moeten instellingen beter luisteren naar de zorgvraag van de cliënt.
De hulp bij het eten en drinken en het toezicht op dementerende ouderen is verbeterd,
maar nog niet bij alle instellingen gegarandeerd. Ook het systematisch bewaken van
een verantwoord zorgniveau vordert gestaag, maar te langzaam.
4.10.2 Rapport ‘Zorg voor vrijheid’
(november 2008)
Inspectie wil vrijheidsbeperkende maatregelen fors terugdringen
Vrijheidsbeperkende maatregelen komen nog te vaak voor. Hulpverleners zien hun
handelen vaak niet als vrijheidsbeperkend. Sommige maatregelen zijn zo ingeburgerd
dat medewerkers er niet bij stilstaan dat deze maatregelen de vrijheid van cliënten
beperken. Dit geldt bijvoorbeeld voor het afsluiten van de deuren op afdelingen of van

61

JAARBERICHT 2008

woningen, of het hanteren van een vast dagschema. Dit blijkt uit inspectieonderzoek
naar de mate waarin en de wijze waarop instellingen vrijheidsbeperkende maatregelen
toepassen binnen de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en de
ouderen­zorg. De inspectie bezocht hiervoor onaangekondigd en aangekondigd
86 instellingen.
De wet beschouwt het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen als het laatste
redmiddel. Alleen als alternatieven geen uitkomst bieden, mogen instellingen deze
maatregelen gebruiken. Vrijheidsbeperking is niet zonder risico. Het afgelopen jaar
overleden zeven mensen door het gebruik van fixatiebanden.
Tijdens de inspectiebezoeken trof de inspectie ook veel goede voorbeelden aan die
minder vrijheidsbeperking nodig maken. Een voorbeeld is het bed dat kan zakken tot
vlak boven de grond, zodat een cliënt niet vastgebonden hoeft te worden. Daarnaast
hebben meerderemeerdere instellingen al een non-fixatiebeleid en veel andere
instellingen­ werken hieraan. De inspectie wil dat zorginstellingen van elkaar leren
en nadenken over alternatieven die vrijheidsbeperking mogelijk overbodig maken.
4.10.3 Relevante circulaires
–
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)
Preventie van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden (2008-06-IGZ;
15 september 2008, zie bijlage 1)

–

Preventie van verbranding en verdrinking van patiënten tijdens het baden
(2008-07-IGZ; 13 oktober 2008, zie bijlage 1)
Z o rg th u i s

4.11 Verbetering landelijke richtlijn inbrengen van maagsonde noodzakelijk
Bevindingen en conclusies
In Nederland zijn er verschillende protocollen en richtlijnen voor het inbrengen van
een maagsonde via de neus of mond. Het is echter dringend gewenst dat er één
landelijk­ geldende evidence based richtlijn voor alle sectoren van de zorg komt.
Een dergelijke richtlijn komt de patiëntveiligheid ten goede. Het aantal incidenten
zal afnemen. En verpleegkundigen krijgen duidelijkheid over de meest optimale
werkwijze­ voor deze voorbehouden handeling.
Toelichting
Drie ontwikkelingen geven aanleiding voor een landelijke richtlijn. In de eerste plaats
kreeg de inspectie in 2008 opnieuw zes meldingen van incidenten waarbij een maagsonde niet in de maag, maar in de luchtwegen of de long van een patiënt terecht was

62

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

gekomen. Dit is een internationaal bekende en vaker voorkomende complicatie.
Drie patiënten kwamen hierdoor te overlijden, bij twee patiënten was sprake van
niet-blijvend letsel en bij één patiënt is het uiteindelijke letsel nog niet duidelijk.
Deze incidenten vonden plaats in ziekenhuizen (2), een verpleeghuis (1), een
verzorgings­huis (1) en in de thuiszorg (2). Bij deze meldingen speelt steeds de wijze
van het controleren van de positie van de maagsonde een rol.
In de tweede plaats verschenen in september 2008 in het Tijdschrift voor Verpleeg­
kundigen twee artikelen over dit onderwerp. Uit de analyse van de Nederlandse
protocollen­ bleek dat in grote lijnen dezelfde handelwijze wordt beschreven.
Het meest opvallende verschil was de wijze van controleren van de juiste positie van
de maagsonde. Een röntgenfoto biedt de meeste zekerheid of de plaatsing correct is.
Deze methode is echter niet bruikbaar voor frequente controles. De artikelen drongen
erop aan steeds een tweede controlemethode toe te passen. De veel toegepaste
auscultatietest­ alleen blijkt onvoldoende betrouwbaar. Er wordt gepleit om pH-meting
van het opgezogen maagsap als tweede controlemethode in te voeren.
Ten derde gaf het Centraal Tuchtcollege in november 2008 een verpleegkundige een
waarschuwing omdat deze verzuimd had de volgens een protocol voorgeschreven
tweede controle uit te voeren. De verpleegkundige had zich bij de tuchtzaak op dit
protocol beroepen.
Vervolg
De inspectie dringt er in 2009 bij het Landelijk Expertisecentrum Verpleging en
Verzorging (LEVV) op aan om zo spoedig mogelijk de landelijke richtlijn voor het
inbrengen van een maagsonde bij te stellen. Totdat die richtlijn beschikbaar is,
roept de inspectie het LEVV samen met de Vereniging van Verpleegkundigen en
Verzorgenden op extra maatregelen onder de aandacht van verpleegkundigen te
brengen­. Nadat de richtlijn opgesteld is, zal de inspectie deze gebruiken bij de verdere
handhaving.
4.12 Financiële problemen Meavita leiden bij inspectie tot zorgen over
kwaliteit van zorg
Bevindingen en conclusies
In 2006 en 2007 is zorgaanbieder Meavita gefuseerd met onder andere Sensire en
Thuiszorg Groningen. Belangrijkste redenen voor fusie waren kostenreductie door
schaalvergroting en een sterkere onderhandelingspositie op de markt. De voordelen
van deze fusie zijn echter nooit gerealiseerd. Discontinuïteit in het bestuur, een trage
uitvoering van plannen, verschillen binnen de regionale bedrijfsculturen en wijzi­gingen­
in de financiering van een deel van de thuiszorg hebben hieraan bijgedragen.
Eind 2008 heeft de inspectie een actieve rol gespeeld bij het overleg met interne

63

JAARBERICHT 2008

en externe­ partijen zoals toezichthouders, rijksoverheid, gemeenten, financierders,
medezeggenschapsorganen van cliënten en medewerkers, Raad van Commissarissen
en Raad van Bestuur. De inspectie maakte zich zorgen over de continuïteit en
kwaliteit­ van zorg aan kwetsbare groepen binnen het zorgconcern.
Toelichting
In januari 2008 maakt Meavita West bekend dat er ruim 360 banen moeten verdwijnen
(600 medewerkers). Meavita legt de oorzaak op dat moment bij de invoer van de nieuwe
Wet maatschappelijke ondersteuning. De vakbonden stellen dat mismanagement en
op te grote voet leven ook een factor is. Beide partijen erkennen dat het een combinatie
van factoren is.
In de loop van 2008 heeft de IGZ de ontwikkelingen op de voet gevolgd en zijn er
regelmatig gesprekken tussen bestuur van Meavita West en de accounthouder.
Daarbij was de continuïteit en kwaliteit van zorg in relatie tot de financiële problemen
continue onderwerp van gesprek. In de zomer kondigde Meavita een cliëntenstop af
bij Sensire en Meavita Groningen.
Eind 2008 maakt Meavita Nederland bekend dat het concern zich splitst in drie
afzonderlijke­ zorgondernemingen. Dit is de enige manier om de zorg aan de 100.000
klanten te continueren.
Vervolg
In januari 2009 heeft de staatssecretaris in een brief aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer laten weten dat zij zich aansluit bij het door de minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) gemelde voornemen om een ‘early warning systeem’ te ontwikkelen met als doel financiële problemen sneller in beeld te krijgen. De inspectie
wil hier in 2009 ook een rol in spelen, omdat bestuurders van zorginstellingen de
inspectie vaak als een van de eerste partijen informeren. Signalen over financiële
problemen­kunnen zowel op rijksniveau door de Nederlandse Zorgautoriteit als door
de Inspectie voor de Gezondheidszorg worden afgegeven.
4.13 Inspectie maakt zich zorgen over kwaliteit van zorg van
niet-jaardocumentplichtige thuiszorgorganisaties
Bevindingen en conclusies
Veranderingen in wet- en regelgeving en marktwerking hebben gezorgd voor een
toename­ van het aantal zorgaanbieders in de thuiszorg. Niet al deze thuiszorgaan­
bieders zijn jaardocumentplichtig. Eind 2008 is de inspectie gestart met bezoeken
aan deze niet-jaardocumentplichtige organisaties. Het gaat om een grote diversiteit
aan thuiszorgaanbieders: organisaties die als onderaannemer AWBZ-zorg leveren, die

64

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

op grond van het persoonsgebonden budget (PGB) of particuliere gelden zorg leveren,
bemiddelingsbureaus die onder de Kwaliteitswet zorginstellingen vallen of een mix
hiervan. De bezoeken­ hadden als doel zicht te krijgen op welke soorten organisaties
zijn ontstaan­ en of sprake is van risico’s voor de cliënt.
Het project is nog niet afgerond en eindconclusies kunnen nog niet getrokken worden,
maar de inspectie maakt zich wel zorgen over de deskundigheid en bekwaamheid van
het personeel. In zijn algemeenheid krijgt de inspectie geen beeld of medewerkers
hun professionaliteit voldoende bewaken en in welke mate de organisatie daartoe
bijdraagt­. Over het algemeen wordt volgens verouderde richtlijnen gewerkt.
Medicatieveiligheid is niet vanzelfsprekend en levert onaanvaardbare risico’s op.
Toelichting
Als een zorgverlener door een PGB-houder wordt ingehuurd, houdt de inspectie geen
toezicht op die zorg. Toezicht is slechts mogelijk als de zorgverlener onder de Wet BIG
valt. Wanneer deze zorg wordt geregeld door bemiddelingsbureaus, in georganiseerd
verband, de zorg wordt geleverd zoals omschreven in de AWBZ of Zorgverzekerings­
wet, dan valt de organisatie onder de Kwaliteitswet zorginstellingen en onder toezicht
van de inspectie. Alleen bemiddelingsbureaus die zich beperken tot het in contact
brengen van zorgvrager en zorgverlener, vallen niet onder de Kwaliteitswet.
De inspectie vraagt zich af of cliënten die via PGB de zorg inhuren bij bemiddelings­
bureaus zelf door hebben of ze bij een erkende thuiszorgorganisatie aankloppen of
niet. In dit laatste geval is de cliënt zelf verantwoordelijk voor de kwaliteit die hij/zij
inkoopt. Als het bemiddelingsbureau de naam thuiszorg draagt, is het voor de cliënt
extra lastig te beoordelen of hij/zij zelf verantwoordelijk is voor het bewaken van de
kwaliteit.
De inspectie maakt zich zorgen over het feit dat iedereen een bureau kan starten
zonder­ kennis over de zorg. In Nederland kennen we geen meldingsplicht voor
startende­ thuiszorgorganisaties.
Vervolg
De inspectie bereidt op basis van de eerste resultaten de bezoeken aan dit soort
organisaties­ in 2009 verder uit. De organisaties die zijn bezocht, ontvangen een
rapport­ met verbetermaatregelen. De inspectie bespreekt de zorgen over de resultaten
van dit toezicht met de directie Langdurige Zorg van het ministerie van VWS.

65

JAARBERICHT 2008

4.14 Weinig risico’s in de kraamzorg, wel risico’s in de keten
Bevindingen en conclusies
Sinds het verschijnen van het rapport ‘Kraamzorg, kwaliteit, toegankelijkheid,
beschikbaarheid en bereikbaarheid’ in 2001 is hard gewerkt door kraamzorgaan­
bieders en kraamverzorgenden aan kwaliteit van zorg. Er zijn veel kraamzorgaan­
bieders gecertificeerd, waarmee verschillende randvoorwaarden voor kwaliteit van
kraamzorg tot stand zijn gekomen. Ditzelfde geldt voor het regelen van bijscholing
voor kraamverzorgenden en het werken met protocollen. Dat de zorg voor borst­
voeding meer aandacht krijgt, blijkt eveneens uit de toename van de borstvoedings­
certificaten. De algemene conclusie is dat er sinds 2001 veel vooruitgang is geboekt.
Er zijn weinig risico’s in de kraamzorg. Dit is echter anders in de keten rondom
kraamzorg. Gebruik van het kraamzorgdossier als communicatiemiddel en zorg voor
gezinnen uit een niet-Nederlandse cultuur kan verbeterd worden.
Toelichting
De gekwantificeerde gegevens uit het eerstefasetoezicht uit 2007 zijn in 2008 door
de werkgroep kraamzorg aangevuld met inspectiebezoeken bij achttien kraamzorgaanbieders, verspreid over heel Nederland. Het doel was niet alleen om het gefaseerd
toezicht op kraamzorg verder vorm te geven, maar ook om te onderzoeken in hoeverre
de kwaliteit van de kraamzorg in Nederland was ontwikkeld. Het blijkt dat er sinds
2001 veel verbeteringen in de kraamzorg hebben plaatsgevonden.
Desondanks zijn er nog onderwerpen die aandacht behoeven, met name in de keten
rond de kraamzorg. De start van de keten ligt bij de verloskundige of in het ziekenhuis en eindigt bij de jeugdgezondheidszorg. De afstemming of samenwerking binnen
deze keten behoeft aandacht. Er is bijvoorbeeld niet een gezamenlijk dossier.
Het huidige­ kraamzorgdossier voldoet niet als communicatiemiddel binnen de keten
en verloskundige gegevens ontbreken grotendeels hierin. Vroegsignalering van
problemen­ en kraamzorg bij gezinnen die niet afkomstig zijn uit de Nederlandse
cultuur­ zijn thema’s die hierdoor in kwaliteit en continuïteit benadeeld worden.
Maar ook de samenwerking met de verloskundige behoeft verbetering. Ditzelfde
geldt voor de rol van de kraamverzorgende in het adviseren over Algemene Verkoop
geneesmiddelen.
Van de achttien bezochte kraamzorgaanbieders bleken er negen zodanig te
functioneren­ dat er geen aanleiding was om een plan van aanpak op te vragen ter
verbetering­. Bij negen kraamzorgaanbieders was dit wel het geval, vooral over
vroegsignalering­ en de kraamzorg in gezinnen met een niet-Nederlandse afkomst.
Aan vier kraamzorgaanbieders werd een schriftelijke follow-up gevraagd.

66

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Vervolg
De werkgroep kraamzorg werkt de onderwerpen over ketenzorg, het kraamzorg­
dossier, de vroegsignalering en kraamzorg bij niet-Nederlandse gezinnen in 2009 uit.
Ditzelfde geldt voor de meldcultuur en medicatieveiligheid. Steekproefsgewijs worden
deze onderwerpen in 2009 tijdens inspectiebezoeken opnieuw onderzocht.
4.15 Publicaties Domein Verpleging en chronische zorg – Zorg Thuis
4.15.1 Relevante circulaires
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)

67

JAARBERICHT 2008

5

Domein Geneesmiddelen en medische technologie

5.1

Bloedbanken en vaste bloedafnamelocaties voldoen aan eisen
voor GMP
Bevindingen en conclusies

Good Manufacturing Practices (GMP) is het Europese richtsnoer dat voorschrijft hoe
geneesmiddelen op een goede manier grootschalig moeten worden geproduceerd.
Het is essentieel dat bloedbanken aan GMP voldoen, omdat bloed en plasma – naast
direct gebruik – ook grondstoffen zijn voor geneesmiddelen. De inspectie houdt toezicht op het voldoen aan deze richtlijn. In 2008 bezocht de inspectie in dit kader twee
bloedbanken en negentien bloedafnamelocaties, waarvan zeventien vaste en twee
mobiele locaties. De twee geïnspecteerde bloedbanken en de vaste afnamelocaties
voldoen­ aan GMP. Eén mobiele locatie voldoet niet aan de eisen voor GMP.
Toelichting
Van de vier divisiebloedbanken bezocht de inspectie er twee. Hierbij constateerde zij
geen kritische tekortkomingen. Beide banken categoriseerden voornamelijk tekort­
komingen als overig. Hiermee voldoen ze wel aan GMP.
Per bloedafnamelocatie trof de inspectie slechts enkele onvolkomenheden aan.
De risico­’s van de tekortkomingen hebben naar verwachting weinig risico voor de
patiënt/ontvanger van uit bloed bereide producten.
De reden dat één mobiele locatie niet aan GMP voldoet, is dat er geen privacymogelijkheid is voor zowel het invullen van een vragenlijst over de gezondheidstoestand, als
geen privacy bij de donorkeuring. Dit verhoogt het risico dat een donor belangrijke
informatie achterwege laat. Ook is het vangnet om tijdens het donorinterview zaken
naar boven te halen afwezig. Privacy is hierbij gewenst, dit vormt immers de eerste
selectie van donoren en uiteindelijk bescherming van het product.
Vervolg
In 2009 bezoekt de inspectie de andere twee divisiebloedbanken en 37 bloedafname­
locaties.
5.2

Inspectie legt basis voor erkenningverlening van weefselinstellingen
en orgaanbanken
Bevindingen en conclusies

In 2008 bezocht de inspectie 44 weefselinstellingen en orgaanbanken naar aanleiding
van een aanvraag voor een erkenning op basis van de Wet veiligheid en kwaliteit
lichaamsmateriaal (WVKL). In totaal vroegen114 instellingen een erkenning aan.

70

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Op basis van de gegevens verzameld in 2008 verwacht de inspectie dat 93 procent
van de aanvragers voldoen aan de wettelijke vereisten.
Daarnaast vroegen ook donortestlaboratoria vergunningen aan in het kader van de
WVKL. Hieraan gaf de inspectie geen prioriteit omdat zij verwacht dat deze aan de
eisen voldoen. Dit gelet op het feit dat de laboratoria geaccrediteerd zijn waarbij
zij de wettelijke basis waarop de inspectie toetst in acht moeten nemen. Met de
inspecties die in 2008 zijn uitgevoerd, is een basis gelegd voor de erkenningverlening
van weefsel­instellingen en orgaanbanken.
Toelichting
Van de 44 geïnspecteerde instellingen zijn 23 weefselinstellingen in ziekenhuizen
(botbanken, IUI-, IVF-, spermabanken, celkweek en stamcellaboratoria) en 21 eigenstandig georganiseerde weefselinstellingen (importeurs/distributeurs, weefselbanken
zoals huidbank, corneabank, hartkleppenbank, botbank en spermabank). De meest
opvallende bevindingen:
–

Weefselinstellingen bezitten de benodigde expertise om veiligheid en kwaliteit
van lichaamsmateriaal te waarborgen.

–

Enkele weefselinstellingen zijn onvoldoende op de hoogte van de vigerende
wet- en regelgeving.

–

Voornamelijk constateerde de inspectie tekortkomingen op organisatorisch
niveau (bijvoorbeeld functiebeschrijving, organogram en contracten met derden).

–

In enkele gevallen is geen risicoanalyse voor de handelingen die van invloed
kunnen­ zijn op de veiligheid en kwaliteit van het lichaamsmateriaal. Ook waren
soms de hulpmiddelen die men tijdens de bewerking of opslag niet nader onderzocht op geschiktheid.

–

De Raden van Bestuur van de ziekenhuizen zijn zich bewust van de wetgeving
op het terrein van lichaamsmateriaal. In enkele gevallen is een weefselvigilantie­
functionaris in het ziekenhuis aangewezen. Weefselvigilantie is het systematisch
monitoren van ernstige voorvallen en bijwerkingen in de gehele transplantatie­
keten van menselijk lichaamsmateriaal. Dit met het doel te komen tot een veiliger
en effectiever gebruik van weefsels en cellen.
Vervolg

80 procent van de weefselinstellingen zijn geaccrediteerd door derden. Wellicht dat
in de toekomst een beslissing genomen kan worden om de accreditaties als basis voor
een erkenning te laten gelden. De inspectie zal vanaf 2009 participeren in een onderzoek dat door een van deze partijen (JACIE) is opgezet. Het betreft een retrospectief en
prospectief­ onderzoek waarbij de resultaten tussen diverse Europese inspectoraten
en audits van JACIE (bij instellingen die betrokken zijn met stamcellen) worden
vergeleken­.

71

JAARBERICHT 2008

In 2009 bezoekt de inspectie 45 weefselinstellingen en orgaanbanken in het kader van
de erkenningenaanvragen.
5.3

Een genenpaspoort kan veilig geneesmiddelgebruik bevorderen
Bevindingen en conclusies

Een belangrijke oorzaak voor ziekenhuisopname door geneesmiddelen vormt het
geneesmiddel digoxine, dat als bijwerking ernstige stoornissen kan veroorzaken van
het hartritme. Onderzoekers van de Inspectie ontdekten een genetische factor, die
het risico op deze bijwerking kan verhogen. Ook bij andere geneesmiddelen blijken
dergelijke genetische factoren het risico te verhogen.
Toelichting
Over het algemeen wordt er terecht van uitgegaan dat geneesmiddelen geen problemen
veroorzaken wanneer deze op goede gronden worden voorgeschreven en de patiënt
de geneesmiddelen op juiste wijze inneemt. Toch blijken er in de praktijk van het
alledaagse­ gebruik regelmatig bijwerkingen op te treden. Er zijn sterke aanwijzingen
dat genetische verschillen tussen mensen de verklaring vormen voor het feit dat de
ene persoon wel een bijwerking krijgt en de andere persoon niet. Een geneesmiddel
dat vaak bijwerkingen veroorzaakt is digoxine. Dit medicijn schrijven artsen vaak
voor bij patiënten met boezemfibrilleren in combinatie met hartfalen. Een onder­
zoeker van de inspectie ontdekte bij personen met een bepaald genetisch profiel
hogere­ bloedspiegels digoxine ondanks het feit dat zij de normale dosering gebruikten
(1). Ook uit ander onderzoek, dat in samenwerking met de Inspectie werd uitgevoerd,
blijkt dat de effecten van geneesmiddelen in belangrijke wijze worden beïnvloed door
individuele genetische factoren. Zo bleken patiënten met een bepaald genetisch profiel
een hogere kans te hebben op het ontwikkelen van diabetes wanneer zij bepaalde
geneesmiddelen (‘calcium-antagonisten’) tegen hoge bloeddruk gebruikten (2).
Anderen vertoonden juist een te sterke bloeddrukdaling op andere geneesmiddelen
(‘beta-blockers’) tegen hoge bloeddruk (3).
Vervolg
In toenemende mate blijkt dat veilig gebruik van geneesmiddelen niet alleen afhankelijk is van juist voorschrijven en correct gebruik door de patiënt. Genetische factoren
spelen een belangrijke rol maar zijn nog grotendeels onbekend. De inspectie zette een
onderzoeksprogramma op om ook dit aspect van patiëntveiligheid in kaart te brengen.
Dit zou niet alleen de kans op ernstige bijwerkingen verminderen. In de toekomst zou
dergelijke kennis het gebruik van een genenpaspoort mogelijk maken. Een genen­
paspoort waarin per persoon het risicoprofiel op bijwerkingen is vastgelegd, zou de
preventie van bijwerking in belangrijke mate vergemakkelijken.

72

5.4

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Steekproef Advertenties Klinisch Onderzoek leidt tot meer
waakzaamheid­
Bevindingen en conclusies

Voor de werving van gezonde vrijwilligers voor onderzoek, plaatsen onderzoekers (of
onderzoeksinstellingen) advertenties. Deze advertenties zijn te vinden in bijvoorbeeld
landelijke of plaatselijke kranten, of op het internet. De inspectie neemt elk jaar een
steekproef uit de gepubliceerde advertenties.
Uit de studies die de inspectie in 2008 onderzocht, kwam over het algemeen een
positief­ beeld. In de twee advertenties waarin de inspectie onjuistheden aantrof,
werden­ deze gecorrigeerd. De geïnspecteerden merkten wel op dat de steekproef
tot een grotere waakzaamheid had geleid.
Toelichting
De Inspectie voor de Gezondheidszorg houdt op basis van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) toezicht op de uitvoering van klinisch
onderzoek in Nederland. Dit kan onderzoek zijn met een geneesmiddel, met een
behandelmethode, of een vragenlijst. Voordat een onderzoek gestart mag worden, is
goedkeuring door een medisch-ethische toetsingscommissie (METC) vereist. Per jaar
worden er ongeveer 1800 nieuwe onderzoeken voorgelegd aan één van de ruim
30 METC’s ter goedkeuring.
De tekst voor de advertentie is onderdeel van het onderzoeksvoorstel (het ‘protocol’).
Om deze reden mag de werving met advertenties pas starten na schriftelijke goed­
keuring van de advertentie door de METC.
De inspectie neemt elk jaar een steekproef uit de gepubliceerde advertenties.
Zij vraagt van deze onderzoeken een aantal specifieke documenten op, waaronder
het protocol, de advertentietekst en de METC-goedkeuring. Deze documenten dienen
vermeld te zijn op de goedkeuringsbrief van de METC. Bovendien vergelijkt de
inspectie­ de door de METC goedgekeurde advertentietekst met de gepubliceerde versie.
In 2008 vond de inspectie bij haar onderzoek twee afwijkingen:
–

In één geval concludeerde zij dat de opmaak van de gepubliceerde advertentie
afweek van de goedgekeurde versie. Door de opmaak van de gepubliceerde versie
werd extra nadruk gelegd op de financiële vergoeding die de proefpersoon bij deelname zou ontvangen. Dit is in strijd met de WMO. De onderzoeker heeft hierna
alle gepubliceerde advertenties op dit punt aangepast.

–

In een ander geval bleken de gebruikte documenten aangepast te zijn, terwijl ze
nog niet goedgekeurd waren door de betreffende METC.

73

JAARBERICHT 2008

Vervolg
De genoemde inspectieactiviteit is, naast een volledig inspectiebezoek, een aanvullend
inspectie-instrument. Hoewel zij dit instrument nog niet op grote schaal toepast,
biedt deze vorm van gefaseerd toezicht de mogelijkheid om een groter gedeelte van
het totale veld te bestrijken. De inspectie is van plan om deze steekproef jaarlijks te
blijven­ uitvoeren.
5.5

Inspectie constateert geen beïnvloeding van resultaten klinisch
onderzoek­ cholesterolverlagers in Nederland
Bevindingen en conclusies

De Inspectie voor de Gezondheidszorg besloot in 2008 onderzoek te doen naar onderzoek met cholesterolverlagende middelen. Dit nadat er berichten in de Volkskrant
waren verschenen over mogelijke beïnvloeding van de resultaten. Ook in de Verenigde
Staten was reeds een onderzoek naar deze casus gestart. De inspectie heeft met name
tot nader onderzoek besloten omdat de coördinerend onderzoeker werkzaam was in
een Nederlandse academische instelling. Dit onderzoek bestond uit bestudering van
beschikbare onderzoeksdocumenten en een gesprek met de onderzoeker. De IGZ
concludeerde­ hieruit dat, mocht er sprake zijn van beïnvloeding door de sponsor,
dit voornamelijk in de VS heeft plaatsgevonden.
Toelichting
Cholesterolverlagende middelen, bijvoorbeeld statinen, worden veel voorgeschreven.
De markt daarvoor, ook in Nederland, is dan ook erg groot en winstgevend. Er worden
nog steeds nieuwe geneesmiddelen tegen een verhoogd cholesterolgehalte ontwikkeld.
Onderdeel van dit ontwikkelingsproces zijn de verplichte klinisch onderzoeken.
Op basis van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) houdt
de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) toezicht op de uitvoering van deze klinische
onderzoeken.
De Volkskrant publiceerde op 29 maart 2008 berichten over een onderzoek met
cholesterolverlagende­ medicijnen. Hiervan suggereerde de schrijver dat de opdrachtgever de onderzoeksresultaten wilde achterhouden of beïnvloeden. Het onderzoek
bestond uit de vergelijking van de mogelijke afname van de wanddikte van de halsslagader (Intima-Media Thickness, IMT) als gevolg van behandeling met standaard­
geneesmiddel en het test-geneesmiddel. Het test-geneesmiddel leidde wel tot een
afname­ van ldl-cholesterol (lage dichtheid lipiden) in het bloed. Het dichtslibben van
de halsslagader, het eindpunt dat de werkelijke afname in sterfte bepaalt, nam echter
niet af.

74

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

De aandacht werd vooral op het onderzoek gevestigd omdat de opdrachtgever
mogelijk­ had getracht om de resultaten te beïnvloeden (aanpassen van de zogenaamde
primaire en secundaire eindpunten) en de publicatie ervan te vertragen. De FDA en de
U.S. House of Representatives – Committee on Energy and Commerce zijn vervolgens
ieder een eigen onderzoek gestart. Hierna besloot ook de inspectie tot nader onderzoek.
Vervolg
Het onderzoek door de Amerikaanse overheid is nog niet afgerond. De inspectie wacht
deze resultaten af. Deze resultaten kunnen mogelijk tot nieuwe activiteiten van de
inspectie leiden.
5.6

Bereidingen in ziekenhuisapotheken: een duidelijke keuze is nog
steeds hard nodig
Bevindingen en conclusies

Het aantal ziekenhuisapotheken dat voldoet aan de normen voor de kwaliteitsborging
bij de bereiding van geneesmiddelen is nog steeds te weinig. De regels voor de bereiding
van geneesmiddelen in ziekenhuisapotheken (de GMP-Z) zijn al in 1996 opgesteld door
de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA) samen met de inspectie.
Sinds 2006 toetst de inspectie intensiever op de GMP-Z. Ziekenhuisapotheken die bij
een inspectie onvoldoende scoren, staan voor de keuze: óf de bereidingstaak over­
dragen aan andere apotheken, óf alsnog investeren in verbetering van de kwaliteitswaarborgen bij de bereiding van geneesmiddelen. Het veld komt echter maar langzaam in beweging bij het implementeren van de GMP-Z.
Toelichting
Wanneer ziekenhuisapotheken bij een onvoldoende score voor de tweede optie kiezen
en dus investeren in verbeteringen toetst de inspectie vervolgens of er voldoende
voortgang is. De inspectie verwacht dat álle bereidingsactiviteiten die men uitvoert,
gebaseerd zijn op aantoonbare rationele therapie en op GMP-Z-niveau zijn. De andere
optie is het overdragen van de bereidingsactiviteiten. Een kleiner en rationeel
assortiment­ van bereidingen op GMP-Z–niveau is hiervan het resultaat.
Het ontbreekt de inspectie aan capaciteit om op korte termijn bij alle ziekenhuis­
apotheken langs te gaan. Ook zijn er vaak meerdere inspectiebezoeken noodzakelijk
voordat de ziekenhuisapotheek een voldoende GMP-Z-niveau bereikt. De inspectie
koos ervoor om op basis van een risicobenadering een selectie te maken van de
locaties­ die eerst werden bezocht. Locaties met hoog risico zijn bijvoorbeeld
apotheken­ met een omvangrijk assortiment of steriele voorraadbereidingen, dan
wel locaties die ondanks toezeggingen onvoldoende voortgang boeken.

75

JAARBERICHT 2008

Tijdens een GMP-Z-inspectie beoordeelt de inspectie vooral de risicovolle processen
binnen de apotheek. Bij twee van deze onderwerpen was er de noodzaak om de
risico­’s extra onder de aandacht van alle ziekenhuizen te brengen. Het gaat dan om
de verantwoorde bereiding van cytostatica[2] en de kwaliteitsborging rond medische
gassen.[3] Om deze onderwerpen aan de orde te stellen, bracht de inspectie eerder al
circulaires uit.
Vervolg
De inspectie heeft er onvoldoende vertrouwen in dat alle resterende apotheken op
eigen initiatief de GMP-Z implementeren en gaat door op het ingezette traject. Ook in
2009 inspecteert zij apotheken op de GMP-Z, waarbij de inspectie ook onaangekondigde bezoeken gaat afleggen. Nieuw in 2009 is de actieve openbaarmaking van de
inspectierapporten. Naast een verbetering van de transparantie kan iedere apotheek
deze rapporten gebruiken voor een reflectie op de eigen activiteiten en het kwaliteitsniveau verhogen.
5.7

Productveiligheid fixatiematerialen: gedeelde verantwoordelijkheid
tussen toepassers en fabrikanten
Bevindingen en conclusies

Wanneer het gaat om de veilige toepassing van medische hulpmiddelen is dat een
gedeelde verantwoordelijkheid tussen fabrikanten en toepassers. De fabrikant moet
de voorwaarden scheppen waarbinnen zijn medische hulpmiddelen veilig toegepast
kunnen worden. De gebruiker moet de informatie van de fabrikant daadwerkelijk
benutten om die veilige toepassing te realiseren. Desondanks is het mogelijk dat een
(bijna-)incident of calamiteit plaatsvindt, als gevolg van het falen van het medisch
hulpmiddel, of de informatie die aan de gebruiker is verstrekt. Dan moet de fabrikant
onderzoek doen naar de oorzaak en eventueel maatregelen nemen. Voorwaarde is dan
wel dat de fabrikant op de hoogte is van die gebeurtenis.
Met betrekking tot de fixatiemiddelen is er dit jaar naar gestreefd om zoveel mogelijk
de fabrikanten te betrekken bij het onderzoek naar de oorzaak van calamiteiten.
Dit heeft geleid tot inspectiebezoek waarbij de betrokken fabrikant uitgenodigd werd
om mee te kijken. Resultaat is dat zowel de toepassers als de fabrikant veel extra
inzicht hebben kunnen krijgen om de veiligheid verder te verbeteren.
Toelichting
Een fabrikant moet de voorwaarden voor veilige toepassing scheppen voor zijn
medisch hulpmiddel. Daarmee is het medisch hulpmiddel meer dan het fysieke
product­. Ook de informatie die de fabrikant verstrekt, of laat verstrekken, maakt
[2] 	 Circulaire 2005-06-IGZ Maatregelen ter voorkóming
van doseringsfouten bij cytostatica.

[3] 	 Circulaire 2008-04-IGZ Medische gassen.

76

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

onderdeel uit van het product. Daarnaast speelt de infrastructuur waarbinnen hij
zijn producten distribueert een rol. Door te kiezen voor bepaalde kanalen, en door de
informatiestromen van en naar de toepassers te sturen, kan hij zelf die infrastructuur
vorm geven. In de wet staan daar globaal geformuleerde eisen over, maar het is aan de
fabrikant om daar in detail invulling aan te geven.
Gezamenlijke onderzoeken, waarbij de inspectie op locatie samen met de fabrikant
gaat bekijken waarom iets fout heeft kunnen gaan, leveren heel veel informatie op
over de toepassing zelf. Daarnaast worden fabrikanten zich extra bewust van hun rol,
en van de mogelijkheden die er zijn om die rol verder in te vullen.
Bij calamiteiten met fixatiebanden blijkt iedere keer weer dat de fabrikanten meer
kunnen doen om die toepasser te helpen. Vaak is de gebruiksbestemming te globaal
beschreven. Deels is dat een commercieel probleem, want als die heel specifiek wordt
beschreven, vallen misschien andere interessante toepassingen af. Maar als dit leidt
tot ongelukken, keert dit zich tegen de fabrikant.
Aan de hand van de gebruiksbestemming kan de fabrikant een risicoanalyse maken.
In die risicoanalyse zouden de te verwachten risico’s behandeld moeten worden. In de
praktijk blijkt dat niet altijd het geval te zijn. Fabrikanten die op locatie meekijken,
zien toepassingsrisico’s die nieuw voor hen zijn.
Vervolg
De inspectie verwacht dat het voorlopig nog wel nodig is om fabrikanten van fixatiematerialen mee te laten kijken bij onderzoek naar ongelukken. Er is al verbetering
zichtbaar, maar deze markt staat aan het begin van hele nieuwe uitdagingen en
ontwikkelingen­. Als de inspectie ernaar streeft om het fixeren zoveel mogelijk te
beperken, zullen andere middelen en technieken ingang gaan vinden. Sommige
fabrikanten­ nemen die handschoen op, en gaan daarnaar op zoek. Dit betekent
echter­ ook dat er voorlopig nog heel veel nieuwe toepassingsfouten mogelijk zijn.
5.8

Publicaties Domein Geneesmiddelen en medische technologie­

5.8.1 Staat van de Gezondheidszorg 2008 ‘Risico’s van medische technologie
onderschat’
(oktober 2008)
Medische technologie biedt grote kansen, maar risico’s onderschat
Zorginstellingen en zorgverleners zijn zich te weinig bewust van de risico’s die
medische­ technologie (apparatuur en hulpmiddelen) met zich meebrengt. De patiëntveiligheid is onvoldoende gewaarborgd. Gebruikers mogen geavanceerde hulp­
middelen toepassen zonder dat ze hiervoor goed zijn opgeleid of een bekwaam­
heidstoets hoeven af te leggen.

77

JAARBERICHT 2008

De gezondheidszorg wordt beter door de toepassing van nieuwe medische technologie,
maar is daar ook steeds afhankelijker van. De technologische ontwikkelingen gaan
razendsnel. De kansen en risico’s zijn nog niet met elkaar in balans. Dat manifesteert
zich vooral in de zorg, waar de risico’s op schade voor patiënten groot zijn. De gezondheidszorg moet zich bewust zijn van de risico’s en moet daarop inspelen. Patiënten
moeten erop kunnen vertrouwen dat alle nieuwe technologieën in de zorg op een
veilige­ manier worden toegepast.
De inspectie adviseert de minister van VWS nieuwe opleidingseisen te stellen aan het
gebruik van nieuwe technologie. Een wettelijk vereiste BIG-registratie alleen acht de
inspectie niet meer voldoende om nieuwe risicovolle technische apparaten­ en hulpmiddelen te mogen gebruiken. De inspectie vindt verder dat de Raden­ van Bestuur
van zorginstellingen leiding moeten geven aan het proces van verantwoorde­ aanschaf,
introductie, gebruik en onderhoud van medisch technologische­ hulpmiddelen.
De Raad van Bestuur is er voor verantwoordelijk dat risico­volle medische technologie
wordt toegepast door aantoonbaar bekwame zorgverleners­.
5.8.2 Relevante circulaires
–

Correct gebruik prikpen (2008-05-IGZ, 7 augustus 2008, zie bijlage 1)

–

Point-of-care bloedglucosemeters (2008-02-IGZ; 3 april 2008, zie bijlage 1)

–

Medische gassen (2008-04-2008, 1 juli 2008, zie bijlage 1)

–

Preventie van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden (2008-06-IGZ;
15 september 2008, zie bijlage 1)

78

6

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Meldingen

Een van de kerntaken van de inspectie is het behandelen van meldingen. Instellingen
zijn verplicht om calamiteiten en seksueel grensoverschrijdend gedrag aan de inspectie
te melden. Dit staat in de Kwaliteitswet zorginstellingen. Daarnaast ontvangt de
inspectie van burgers, instellingen en beroepsbeoefenaren ook meldingen die niet
behoren tot de categorie ‘verplichte meldingen’.
Als burgers een melding doen bij de inspectie, is dat meestal omdat ze ontevreden
zijn over zorg die ze kregen. In maar heel weinig gevallen gaat het om een ernstige
calamiteit die de inspectie zelf moet onderzoeken. De inspectie verwijst burgers dan
ook vaak naar andere instanties, bijvoorbeeld de juiste klachtencommissie.
De inspectie behandelt alleen meldingen die aan bepaalde criteria voldoen. Die criteria
staan in de Leidraad Meldingen van de inspectie.
6.1

Behandelde meldingen

Bij meldingen gaat het over calamiteiten of over gebeurtenissen of tekortkomingen
die de gezondheid van patiënten of cliënten ernstig in gevaar kunnen brengen.
Het onderzoek naar aanleiding van meldingen moet ertoe leiden dat de situatie of
de zorg zodanig wordt verbeterd dat er niet nog eenzelfde calamiteit of risico daarop
kan ontstaan.
Alle behandelde meldingen dragen bij aan inzicht en maken verbeteringen in de zorg
mogelijk. Goede adviezen of plannen van aanpak leiden echter niet altijd tot alle
gewenste aanpassingen. In het navolgende hoofdstuk staat een aantal voorbeelden van
meldingen die in 2008 voorkwamen. Bij veel van deze meldingen hebben onderzoek,
aanbevelingen en, in sommige gevallen, ingrijpen van de inspectie gezorgd voor
verbeteringen­ in de kwaliteit en veiligheid van de zorg.
Voor veel van de onderwerpen in dit hoofdstuk geldt dat ze risicovol blijven en dat ze
alertheid vragen van de instellingen, beroepsbeoefenaren, aanbieders van medische
producten of fabrikanten.
6.2

Sectoroverstijgende meldingen

Meestal gaan meldingen over calamiteiten of ernstige tekortkomingen bij één
instelling­, beroepsbeoefenaar, aanbieder van medische producten of fabrikant.
Sommige van die calamiteiten of tekortkomingen zijn echter relevant voor diverse
sectoren in de gezondheidszorg. Bijvoorbeeld als er bij een calamiteit verschillende
instellingen of beroepsbeoefenaren of fabrikanten of aanbieders van medische
producten­ betrokken waren. Of als de ‘waarschuwing’ die van een melding uitgaat,
door diverse sectoren ter harte genomen moet worden. Het afgelopen jaar gold dit

79

JAARBERICHT 2008

voor meldingen over fixatiebanden, prikpennen en cytostatica. De inspectie stuurde
circulaires over deze onderwerpen naar instellingen, beroepsbeoefenaren, aanbieders
van medische producten en fabrikanten om hen te waarschuwen voor risico’s.
De aandacht die op deze manier wordt gevestigd op risico’s in de gezondheidszorg,
lijkt ervoor te zorgen dat het aantal calamiteiten tijdelijk iets afneemt en tekort­
komingen hersteld worden.
6.2.1 Inspectie waarschuwt voor risico’s van fixatiebanden
Fixatiebanden zijn banden zoals Bratex en Zweedse banden die zorginstellingen
gebruiken om patiënten bij ‘onrust’ te fixeren aan een bed of een stoel. Tussen juni
2007 en mei 2008 zijn bij de inspectie zeven dodelijke ongevallen met fixatiebanden
gemeld. Dit was voor de inspectie aanleiding om op 15 september 2008 een circulaire
over het gebruik van fixatiebanden te sturen naar alle ziekenhuizen, psychiatrische
ziekenhuizen, instellingen voor verstandelijk gehandicapten, verpleeg- en verzorgings­
huizen en thuiszorgorganisaties. Nadat deze circulaire verspreid was, is er nog één
calamiteit met een fixatieband met dodelijke afloop gemeld in 2008. De inspectie
onderzoekt momenteel deze melding in het ziekenhuis waar dat gebeurde.
6.2.2 Inspectie waarschuwt dat naaldjes van prikpennen niet hergebruikt
mogen worden
In 2007 en 2008 ontving de inspectie meldingen over zorgprofessionals die niet altijd
schone naaldjes gebruikten bij het prikken van patiënten met prikpennen.
Prikpennen worden gebruikt om capillair bloed te prikken om bijvoorbeeld het
bloedsuikergehalte­ in het bloed van een patiënt te bepalen. In augustus 2008 stuurde
de inspectie daarom een circulaire naar alle ziekenhuizen, privéklinieken, GGD’en,
opvangcentra voor asielzoekers, verpleeg- en verzorgingshuizen en huisartsen, over
gezondheidsrisico’s die kunnen optreden bij het gebruik van prikpennen. In die
circulaire­ waarschuwde de inspectie dat er onderscheid gemaakt moet worden tussen
prikpennen die geschikt zijn voor individueel gebruik en prikpennen die geschikt
zijn voor professioneel gebruik. De inspectie keurt hergebruik van naaldjes van prikpennen door zorgprofessionals af omdat dit risico’s kan opleveren voor de gezondheid
van patiënten.
6.2.3 Foutieve dosering bij cytostatica mag niet meer voorkomen
In de afgelopen twee jaar heeft de inspectie een tiental meldingen gekregen van
doserings­fouten bij het voorschrijven en afleveren van cytostatica en immuno­
modulantia, medicijnen die worden voorgeschreven aan patiënten die behandeld

82

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

worden­ voor bijvoorbeeld kanker, huidaandoeningen of reumatische aandoeningen.
In juli 2008 stuurde de inspectie een circulaire over cytostatica naar ziekenhuizen,
apothekers en artsen. Na de circulaire is er in september nog een melding over
methotrexaat gekomen. De melding ging over een recept waarop eenmaal daags zes
tabletten methotrexaat voorgeschreven stonden in plaats van eenmaal per week zes
tabletten. De patiënt die de foutieve dosering voorgeschreven kreeg, is eind augustus
in een ziekenhuis opgenomen en hersteld. De inspectie onderzoekt deze melding nog
nader om te beoordelen of ze een klacht over de voorschrijvend arts kan indienen bij
het regionaal tuchtcollege.
6.3

Sectorspecifieke en instellingsgebonden meldingen

Veel meldingen die de inspectie krijgt, zijn instellingsgebonden of specifiek voor
een sector in de gezondheidszorg en het zijn daarom vooral relevante casus voor zorgprofessionals die werkzaam zijn in de sector waarin de calamiteit of tekortkoming
werd geconstateerd. In de volgende paragrafen worden onderwerpen van meldingen
beschreven die specifiek zijn voor een sector of die instellingsgebonden zijn.
6.3.1 Volksgezondheid
GHOR-formatie in Zeeland uiteindelijk op orde
Personeelstekort leidde tot een ernstige tekortkoming bij de borging van de kwaliteit
bij de Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen (GHOR) in Zeeland.
De inspectie was bezorgd over de operationele paraatheid van deze organisatie in het
geval van een ongeval of ramp. Daarom stond de GHOR in Zeeland tussen juni 2007 en
juni 2008 onder verscherpt toezicht. Een nieuwe Regionaal Geneeskundig Functionaris
(RGF) maakte een grondige analyse van het kwaliteitsbeleid en de strategische koers
van de organisatie, waarna ze het kwaliteitssysteem opnieuw ontwikkelden. Toen ook
de inwonersbijdrage voor de Zeeuwse GHOR verhoogd werd, kon de organisatie uit­
eindelijk genoeg personeel aantrekken.
Structureel aandacht voor signalen van kindermishandeling bij
zorgprofessionals­ nodig
De inspectie rondde in 2008 de behandeling van vier meldingen over kinder­
mishandeling af. Deze casus leerde de inspectie dat artsen en verpleegkundigen,
vooral­ op de spoedeisende hulp, zich er meer van bewust moeten zijn dat jonge
patiënten het slachtoffer kunnen zijn van kindermishandeling. Meer aandacht voor
de signalen van kindermishandeling kan ertoe leiden dat de hulpverlening en de
zorg aan deze kinderen eerder en beter op gang komt.

83

JAARBERICHT 2008

6.3.2 Gezondheidsbescherming
Aanbieders van screeningsonderzoek niet altijd op de hoogte van de wet
Niet alle instellingen of bedrijven die screeningsonderzoek aanbieden, zijn op de
hoogte­ dat ze daarvoor een vergunning nodig hebben. De inspectie wees in 2008 acht
instellingen en bedrijven op het feit dat ze screeningsonderzoek uitvoerden zonder
vergunning en daarmee de Wet op bevolkingsonderzoek (WBO) overtraden. Al deze
acht instellingen en bedrijven stopten met het screeningsonderzoek.
6.3.3 Eerstelijnszorg
De eerstelijnszorg kent vele duizenden beroepsbeoefenaren. Voor het toezicht betekent­
dit dat de inspectie een selectie moet maken waar ze actief toezicht moet houden.
Die selectie baseert ze bij de eerstelijnszorg voor een groot deel op de meldingen die
binnenkomen. Een andere belangrijke ingang voor toezicht op de eerstelijnszorg zijn
de, door het tuchtcollege, gegrond verklaarde klachten.
Gezondheidscentra melden nog te weinig bij de inspectie
Gezondheidscentra en maatschappen, waarin meerdere BIG-geregistreerde eerstelijnszorgaanbieders bij elkaar zitten, worden aangemerkt als instellingen en voor deze
centra geldt dus dat zij zich moeten houden aan de Kwaliteitswet zorginstellingen.
Dat betekent dat zij verplicht zijn om calamiteiten te melden bij de inspectie.
Dit gebeurt echter nog weinig.
Taakherschikking bij tandartsen werkt nog niet altijd zoals het behoort
De inspectie kreeg in 2008 veel meldingen over tandartsenpraktijken waar niet-BIGgeregistreerde tandartsen, tandtechnici en tandartsassistenten diagnoses stellen,
indiceren­ en voorbehouden handelingen verrichten. In sommige gevallen werd er wel
onder directe supervisie van een BIG-geregistreerde tandarts en goed geprotocolleerd
gewerkt. Desondanks strookte het werken bij deze tandartsenpraktijken niet met de
kwaliteitseisen van de Wet BIG. In februari 2008 heeft de inspectie een circulaire over
taakherschikking in de mondzorg gestuurd naar zorgprofessionals die werkzaam zijn
in de mondzorg. In die circulaire schrijft de inspectie aan welke voorwaarden taak­
herschikking moet voldoen.
Regelmatig ziet de inspectie grote ondernemingen voor mondzorg die niet
voldoen aan de eisen die voortvloeien uit de Kwaliteitswet zorginstellingen
De inspectie kreeg in 2008 veel meldingen binnen over grote ondernemingen voor
mondzorg die bestaan uit meerdere tandartsenpraktijken. De inspectie vindt dat deze
ondernemingen ‘instellingen’ zijn in de zin van de Kwaliteitswet zorginstellingen.

84

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

Ze moeten dus voldoen aan deze wet. De inspectie heeft echter de indruk dat deze
ondernemingen onvoldoende invulling geven aan de verplichtingen die in de
Kwaliteitswet zorginstellingen staan. Deze wet bepaalt dat zorginstellingen: een
externe­ onafhankelijke klachtencommissie moeten instellen, beleid moeten maken
over de kwaliteit van de zorg die ze leveren, jaarlijks een kwaliteitsjaarverslag moeten
sturen aan de inspectie en moeten melden aan de inspectie als zich een calamiteit
heeft voorgedaan.
De meldingen die de inspectie kreeg over deze grote ondernemingen voor mondzorg,
gingen met name over het ontbreken van klachtenregelingen en het ontbreken van
regelingen voor spoedgevallen.
De tandartsen die werken in een praktijk die onderdeel is van een grotere onderneming voor mondzorg, vallen als individuele beroepsbeoefenaar onder de Wet BIG.
Op grond van deze wet is een tandarts zelf verantwoordelijk voor de kwaliteit van
zorg die hij levert in de praktijk. De Wet BIG stelt vergelijkbare eisen aan de individuele
tandarts als de Kwaliteitswet zorginstellingen aan de directie van een grote onder­
neming voor mondzorg waarin de individuele tandarts werkt. Deze situatie compliceert
het toedelen van verantwoordelijkheden enigszins. In 2009 zal de inspectie het
toezicht­ op ondernemingen voor mondzorg vergroten. Ze zal daarbij letten op de
verdeling­ van verantwoordelijkheden tussen de hoofdvestiging en de, onder de
vestiging­ vallende, praktijken. De inspectie zal met name kijken naar de taak­
delegatie, de afhandeling van klachten, de bereikbaarheid, het patiëntendossier
en de infectiepreventie.
Huisartsenposten melden nog te weinig calamiteiten bij de inspectie
De inspectie vermoedt dat er nog veel huisartsenposten zijn die calamiteiten niet
melden­ bij de inspectie. Ze zijn daartoe wel verplicht volgens de Kwaliteitswet zorg­
instellingen. De inspectie baseert haar vermoedens op het feit dat 55 van de 73
calamiteiten­ die in 2008 door huisartsenposten zijn gemeld, afkomstig waren van
maar 6 huisartsenposten.
Wanneer er een calamiteit optreedt bij een huisartsenpost, kan de huisartsenpost zelf
onderzoek doen naar de feiten en een oorzakenanalyse doen. Daarvoor zijn onder
andere de PRISMA-methode en de SIRE-methode geschikt. Het is de bedoeling dat de
bestuurder van de huisartsenpost de uitkomsten van het onderzoek naar de calamiteit
en een verslag van de maatregelen die ze zullen nemen, aan de inspectie stuurt.
In 2009 brengt de inspectie deze manier van omgaan met calamiteiten nog eens extra
onder de aandacht bij de 80 huisartsenposten in Nederland.

85

JAARBERICHT 2008

Helft van de meldingen van huisartsenposten gaat over het missen van
de diagnose acuut coronair syndroom
De helft van de meldingen die de inspectie krijgt van huisartsenposten gaat over
calamiteiten­ die veroorzaakt zijn door een gemiste diagnose acuut coronair syndroom
(dreigende hartaanval, of hartinfarct). Alleen de calamiteiten waarbij het missen van
acuut coronair syndroom heeft geleid tot zichtbare onherstelbare schade bij de
patiënt, worden gemeld bij de inspectie. De inspectie heeft dus beperkt zicht op hoe
vaak acuut coronair syndroom wordt gemist door huisartsen. Ze vermoedt dat deze
diagnose, in vergelijking met andere, vaak wordt gemist. Een verklaring hiervoor is
dat het herkennen van acuut coronair syndroom niet altijd eenvoudig is. Er zijn veel
verschillende symptomen die erop kunnen duiden, maar die ook kunnen duiden op
een aandoening die veel onschuldiger is. Een onschuldig lijkende buikpijn zou al een
voorbode kunnen zijn. De moeilijkheid van acuut coronair syndroom is dat, om geen
enkele diagnose te missen, een huisarts enorm veel patiënten met uiteenlopende
klachten moet doorsturen voor onderzoek. Dat zou leiden tot overbelasting van de
acute cardiologische praktijk en tot stress bij veel patiënten.
Hoewel het niet mogelijk is om ervoor te zorgen dat er in de nabije toekomst geen
enkele diagnose wordt gemist, pleit de inspectie ervoor dat de beroepsgroep de
bestaande protocollen en handelswijze nog eens herziet om zodoende ervoor te zorgen­
dat acuut coronair syndroom in de toekomst steeds vaker op tijd wordt ontdekt.
Automatisering van patiëntgegevens in apotheken maakt controle
niet overbodig
De inspectie kreeg in 2008 verschillende meldingen over calamiteiten bij patiënten
die verschillende medicijnen kregen met een gevaarlijke interactie of medicijnen
kregen­ bij een bekende contra-indicatie. Het valt de inspectie op dat deze fouten
optreden ondanks automatisering. Uit thematisch onderzoek naar dienstapotheken
kwam naar voren dat bij elektronische gegevensverwerking in apotheken en ook bij
elektronische gegevensuitwisseling tussen apotheken, gevaarlijke situaties ontstaan.
De inspectie vermoedt dat medewerkers de neiging hebben meer op de apparatuur te
vertrouwen dan gerechtvaardigd is.
De ernstigste calamiteit is het acuut overlijden aan een anafylactische shock (allergische
reactie) van een patiënte die bekend was met een eerdere anafylactische reactie.
Zowel de huisarts als de apotheek had de bekende allergie niet op de juiste plaats in
het automatiseringssysteem opgeslagen. De medicatie (augmentin) werd vervolgens
door een bezorger afgegeven en de patiënte kon niet weten dat daarin de stof zat waar
zij allergisch voor was: amoxycilline.

86

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

6.3.4 Specialistische somatische zorg
Ziekenhuizen zijn verplicht om de kwaliteit van zorg die ze leveren op voldoende
niveau te houden. Lering trekken uit incidenten en calamiteiten door ongewenste uitkomsten van zorg te analyseren en te bespreken, is daarbij heel belangrijk. Daarvoor
zijn voor ziekenhuizen methoden beschikbaar zoals: meldingen incidenten patiënten
(MIP) of veilig incidenten melden (VIM). Naast een eigen onderzoek zijn ziekenhuizen
verplicht om calamiteiten te melden bij de inspectie. Bij ziekenhuizen met een goed
intern meldingensysteem wacht de inspectie na een melding eerst de resultaten af van
het onderzoek dat het ziekenhuis zelf deed naar de calamiteit. De inspectie bepaalt op
basis van de rapportage van het ziekenhuis of zij ook een onderzoek zal starten.
Nog niet alle ziekenhuizen transparant over calamiteiten
De inspectie ziet dat academische ziekenhuizen goed melden; 22 procent van het
aantal­ ziekenhuismeldingen komt van academische ziekenhuizen. Elk academisch
ziekenhuis­ meldde meer dan 20 calamiteiten in 2008. Het aantal meldingen van
algemene­ ziekenhuizen ligt veel lager; dat varieert tussen 1 en 20 calamiteiten.
De inspectie vermoedt daarom dat algemene ziekenhuizen nog niet alles melden.
Normen operatief proces geven ziekenhuis goede aanknopingspunten
voor verbetering
Een van de meldingen die de inspectie ontving in 2008 was een melding over een
calamiteit­ tijdens een operatie in een ziekenhuis. De inspectie had onlangs normen
vastgesteld voor het operatief proces na een thematisch onderzoek daarover. Toen
de inspectie het ziekenhuis bezocht, constateerde zij dat de voorbereiding van operaties en het proces op de operatiekamer niet voldeden aan die normen. Het zieken­huis
maakte, na het bezoek van de inspectie, goed gebruik van de aanwezige normen als leidraad voor hun verbeterplan. De melding kon afgesloten worden met de constatering
dat het operatief proces enorm was verbeterd en weer voldoet aan de huidige­ kwaliteitseisen.
Onderzoek na calamiteit zet aan tot veranderingen in de werkwijze
in ziekenhuis­ 
De inspectie ontving in 2008 een melding over een kind dat was overleden aan de
gevolgen van acute buik in een ziekenhuis. De inspectie deed onderzoek naar deze
calamiteit en concludeerde dat er een ketenprobleem was in het ziekenhuis. Dit hield
in dat er niet helder was belegd wie de hoofdbehandelaar van het kind was, de overdracht niet dagelijks op niveau van medisch specialisten plaatsvond en de rol van de
intensive care buiten de intensive care niet duidelijk was. Daarnaast concludeerde de
inspectie ook dat de arts-assistenten te veel verantwoordelijkheden kregen toegedeeld.

87

JAARBERICHT 2008

Het onderzoek na de calamiteit leidde ertoe dat het ziekenhuis de verantwoordelijk­
heden van de zorgprofessionals duidelijk vastlegde en het hoofdbehandelaarschap dat
eerder alleen op papier was vastgesteld, ook daadwerkelijk implementeerde.
De medische specialisten namen na het inspectiebezoek hun verantwoordelijkheid
bij de supervisie van assistenten. De assistenten vervulden geen taken meer waarvoor
zij niet bekwaam waren en zochten eerder persoonlijk contact op met hun supervisor.
Het ziekenhuis stelde ook de wijze waarop calamiteiten door een interne commissie
onderzocht moeten worden, nog eens vast.
Zorgvuldigheid bij gebruik van medische gassen moet ongelukken
voorkomen­
De inspectie ontving in 2008 twee meldingen over ongelukken met medische gassen.
Bij beide ongelukken werd zuurstof ongemerkt verwisseld voor een ander medisch
gas. In een geval vulde de toeleverancier een zuurstoftank per ongeluk met stikstof.
In het andere geval was de kooldioxineslang per ongeluk aangesloten op de zuurstoftoevoer naar een patiënt.
Medisch gassen zijn soms te beschouwen als geneesmiddelen en soms als medische
hulpmiddelen. In alle gevallen moet bij aanvoer, opslag, transport en toediening een
gedegen kwaliteitssysteem, onder de verantwoordelijkheid van de ziekenhuis­
apotheker, zorgen dat de kans op ongelukken zo klein mogelijk is. De inspectie
stuurde­ in juli 2008 een circulaire hierover naar alle ziekenhuizen om de aandacht
te vestigen op het kwaliteitssysteem rond het gebruik van medische gassen.
6.3.5 	 Geestelijke gezondheidszorg
Inspectie beschermt persoonlijke levenssfeer en medisch beroepsgeheim
bij de behandeling van suïcidemeldingen
Veel meldingen in de geestelijke gezondheidszorg gaan over suïcides. Instellingen
zijn verplicht om suïcides te melden en de inspectie neemt ze altijd in behandeling.
In 2008 barstte er een discussie los over het behandelen van meldingen door de
inspectie. Men vroeg zich namelijk af of het verstrekken van gegevens over suïcides
aan de inspectie ertoe zou kunnen leiden dat informatie over de persoonlijke levenssfeer van de patiënt of zaken die behoren tot het medisch beroepsgeheim in de openbaarheid komen. De aanleiding voor deze discussie was een rechterlijke uitspraak in
een individuele casus waar met een beroep op de Wet openbaarheid bestuur (WOB)
aan de inspectie gevraagd was om informatie over een suïcide te verstrekken. Na deze
casus werden vele instellingen voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) veel voorzichtiger in het geven van informatie over suïcides aan de inspectie. Ze gaven de
inspectie minder achtergrondinformatie over de patiënten en de omstandigheden van
de suïcides dan ze voorheen gewend waren. De inspectie werd het op deze manier

88

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

moeilijk tot onmogelijk gemaakt om zich een oordeel te vormen. Zij heeft hierop
gereageerd door nieuw beleid vast te stellen over hoe ze omgaat met deze WOB­verzoeken­. De inspectie zal er alles aan doen om het medisch beroepsgeheim te
beschermen­ en de persoonlijke levenssfeer van de patiënten te beschermen als ze
meldingen­ over suïcides behandelt.
6.3.6 Gehandicaptenzorg
Uit de gehandicaptenzorg ontving de inspectie regelmatig meldingen over cliënten die
brandwonden opliepen als gevolg van te warm badwater. In 2001 heeft de inspectie
daarover een circulaire gestuurd naar instellingen voor gehandicaptenzorg maar
desondanks­ verdrinken of verbranden er nog regelmatig cliënten door het badwater.
In oktober 2008 stuurde de inspectie daarom opnieuw een circulaire over dit probleem­
naar instellingen. De inspectie beschreef in de circulaire hoe instellingen calamiteiten
kunnen voorkomen.
Concernbreed leren en verbeteren na calamiteiten in een instelling
In 2008 meldde een instelling voor gehandicaptenzorg dat een gehandicapte cliënt
tweedegraads brandwonden had opgelopen omdat de begrenzing van een bad­
thermostaat onvoldoende werkte. Dit gebeurde in een nieuw, net opgeleverd gebouw
van de instelling.
De zorginstelling waar deze calamiteit gebeurde, liet uitgebreid onderzoek doen door
een extern bureau. De conclusies en de aanbevelingen uit het onderzoeksrapport
bleken­ niet alleen relevant voor de instelling waar de calamiteit plaatsvond, maar ook
voor andere instellingen die tot dezelfde zorggroep behoren. De inspectie heeft na
deze calamiteit afspraken gemaakt die ertoe leidden dat deze zorggroep ‘concernbreed’ naar de veiligheid rond baden en douchen gaat kijken. Bij een andere instelling
heeft een calamiteit er al eerder toe geleid dat er ‘concernbreed’ gekeken werd naar
hoe baden en douchen nog veiliger kon.
6.3.7 Verpleging en verzorging
In 2008 ontving de inspectie uit de verpleeghuizen en verzorgingshuizen vooral
meldingen­ over cliënten die waren gevallen en daarbij schade hadden opgelopen aan
hun gezondheid, over incidenten en calamiteiten die te maken hebben met agressie
en over fixatiemiddelen.
Valpreventiebeleid moet vallen vaker voorkomen
Veel meldingen in de verpleeg- en verzorgingshuizen gaan over valincidenten waarbij
patiënten blijvende schade oplopen. De inspectie vindt dat zorginstellingen een val

89

JAARBERICHT 2008

van een patiënt niet louter moeten zien als een incident. Vallen kan erop duiden dat
de zorgprofessionals te laat zagen dat veranderingen van de patiënt vroegen om aanpassing van het zorgplan. Veel instellingen nemen in hun zorgplannen een paragraaf
op om valpreventie onderdeel van de zorg te laten zijn.
Meer meldingen over agressie bij dementerenden
De inspectie merkt dat het streven van zorginstellingen om hun cliënten en bewoners
zoveel mogelijk bewegingsvrijheid te bieden soms moeilijk te verenigen is met veiligheid die de instelling wil bieden. Agressie door cliënten en bewoners is één van de
risico­’s waarmee die zorginstellingen te maken hebben. De inspectie ziet bijvoorbeeld
dat het aantal meldingen over agressie bij dementerenden stijgt. Bij dementerenden
is het evenwicht tussen het gunnen van bewegingsvrijheid en de veiligheid van mede­
bewoners soms moeilijk te vinden.
Melding over calamiteit met fixatieband brengt veel meer problemen
bij een verpleeghuis aan het licht
Verpleeghuizen en verzorgingshuizen melden regelmatig over vrijheidsbeperking.
Vooral gebruik van fixatiebanden blijkt niet zonder risico’s te zijn. Soms blijkt er
achter­ een melding nog veel meer schuil te gaan, zoals in een verpleeghuis dat meldde
over een calamiteit met een fixatieband.
De inspectie ontving in 2008 een melding van een verpleegunit waar een patiënt
zich had opgehangen in een fixatieband. Uit het onderzoek dat het verpleeghuis zelf
naar de calamiteit deed, kwam naar voren dat de zorg op de afdeling op meer punten
tekortschoot. Er was onvoldoende geschoold personeel, een hoge werkdruk en er
waren onvoldoende protocollen en richtlijnen voor het werk dat men uitvoerde.
De inspectie zag daarna, toen zij de instelling bezocht, dat het ontbrak aan hygiëne
en dat de zorgprofessionals de middelen en maatregelen die vallen onder de Wet
Bopz, niet goed toepasten. De inspectie zag ook dat de instelling cliënten in zorg had
waarvoor de instelling geen goede zorg kon bieden, omdat de deskundigheid van de
medewerkers beslist onvoldoende was om deze cliënten te verzorgen en te begeleiden.
Deze cliënten werden op verzoek van de inspectie meteen overgeplaatst naar een
ander verpleeghuis.
De inspectie onderhield nauw contact met deze instelling om zich ervan te verzekeren
dat deze voortgang boekte met het verbeteren van de situatie. In november 2008 bleek
dat de situatie al sterk verbeterd. In 2009 zal de inspectie deze instelling nog een keer
bezoeken.

90

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

6.3.8 Geneesmiddelen en medische technologie
Commotie rond Indiase geneesmiddelenfabrikant Ranbaxy
In september 2008 is commotie geweest rond het Indiase bedrijf Ranbaxy. De aan­
leiding was het importverbod van de Amerikaanse Food and Drug Administration
(FDA) op dertig geneesmiddelen van Ranbaxy. De FDA besloot tot een importverbod
nadat twee productiefaciliteiten in India tijdens een inspectie niet aan de
Amerikaanse kwaliteitseisen voor geneesmiddelproductie bleken te voldoen.
Deze twee Indiase fabrieken produceren ook geneesmiddelen voor de Nederlandse
markt. De inspectie heeft toen in samenwerking met het College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen (CBG) en in overleg met de andere betrokken Europese en andere
buitenlandse autoriteiten een eigen analyse uitgevoerd om de mogelijke risico’s van
het gebruik van deze geneesmiddelen in beeld te brengen. Hieruit bleek dat het niet
nodig was om de geneesmiddelen van de Nederlandse markt te halen.
Wel werd besloten om de geplande GMP (Good Manufacturing Practices) inspecties
van de twee productielocaties door Europese inspecteurs te vervroegen en het aandachtsgebied aan te passen aan de bevindingen van de FDA. De uitslag van beide
inspecties was dat er kleine afwijkingen van GMP zijn, maar niet dusdanig ernstig
dat aan de geneesmiddelkwaliteit getwijfeld moet worden.
Daarnaast hebben de Europese inspecties informatie opgevraagd bij hun nationale
importeurs van Ranbaxy-producten wat hun risico-inschatting en eventuele maat­
regelen zijn geweest op het importverbod. In Nederland ging het om vijf importeurs,
waarvan er slechts één door Ranbaxy zelf op de hoogte is gebracht van het Amerikaanse
importverbod. De andere vier hebben dit uit het nieuws moeten vernemen. De acties
die de importeurs hebben genomen, waren adequaat en varieerden van contact
opnemen­ met Ranbaxy tot uitgebreide eigen risicoanalyses.
Point of care Glucosemeters
In 2006 en 2007 heeft de inspectie verschillende meldingen na elkaar gekregen over
niet juiste metingen van bloedglucose met behulp van apparaten die in het ziekenhuis
aan het bed van de patiënt worden gebruikt. Uitgebreid onderzoek en analyse hebben
geleid tot de conclusie dat niet zozeer de apparaten een manco vertoonden, maar de
wijze van toepassing foutgevoelig bleek. In april 2008 heeft de inspectie een circulaire
uitgebracht om de betrokkenen nog eens te wijzen op het belang van goede opleiding
van gebruikers van de apparaten en hoe te handelen bij twijfel aan een uitkomst. Ook
is van groot belang dat meters die bedoeld zijn voor gebruik in de thuissituatie, niet in
ziekenhuizen worden gebruikt bij verschillende patiënten.

91

JAARBERICHT 2008

Slordigheid bij ingebruikname scopenreinigingsmachine zorgt voor
gezondheidsrisico’s bij patiënten
Medio 2007 ontving de inspectie een melding dat de nieuwe scopenreinigingsmachines
in een ziekenhuis niet goed zouden functioneren. Omdat het ziekenhuis niet met
zekerheid kon aan­geven of alle endoscopen die gereinigd waren in de slecht functio­
nerende machines uit het proces waren genomen en opnieuw waren gedesinfecteerd,
zijn alle machines stil­gelegd en heeft het ziekenhuis een terugroepactie gehouden.
Zo’n vijfhonderd patiënten­ die onderzocht werden met de scopen, werden opgeroepen
om zich te laten testen op onder meer HIV en Hepatitis. Niemand bleek besmet geraakt.
De inspectie heeft de melding in 2008 nader onderzocht en concludeerde dat het
ziekenhuis­ slordig is geweest met de ingebruikneming van de nieuwe scopen­
reinigings­machines. Instellingen hebben een eigen verantwoordelijkheid bij het in
gebruik nemen van apparatuur. De ingebruikneming had moeten worden uitgesteld
omdat het testen van de machines nog niet was afgerond en de werkinstructies nog
niet waren opgesteld of aangepast. Bij de implementatie van de nieuwe scopen­
reinigingsmachines werd de deskundig expert nauwelijks geraadpleegd. Daarnaast
ontvingen de endoscopieassistenten geen goede training. Een geborgd kwaliteitsbeleid
voor de reiniging en desinfectie van endoscopen ontbrak.
Ook de fabrikant en de wederverkoper bleven in gebreke. Fabrikanten van medische
apparatuur moeten een gebruiksaanwijzing in de Nederlandse taal opstellen.
De wederverkoper moet erop letten dat hij die gebruiksaanwijzing meelevert.
Desondanks leverde de fabrikant geen wettelijk verplichte Nederlandse gebruiks­
aanwijzing bij de apparatuur. Ook was de gebruiksaanwijzing op bepaalde punten
onvolledig.
De inspectie heeft naar aanleiding van deze melding maatregelen opgesteld voor het
ziekenhuis, de fabrikant en de wederverkoper. Maatregelen voor het ziekenhuis zijn
onder meer het zorgen voor een kwaliteitsbeleid voor de reiniging en desinfectie
van scopen dat steeds up to date is en het geven van voldoende werkinstructies.
De fabrikant­ heeft op verzoek van de inspectie de gebruiksaanwijzing aangepast.
Daarnaast heeft de fabrikant de machine naar aanleiding van dit incident verder
ontwikkeld­, om herhaling te voorkomen. Ook de wederverkoper heeft maatregelen
getroffen, zodat in de toekomst de gebruiksaanwijzing in de juiste taal wordt
verstrekt­.
Verkeerde lens in oog geïmplanteerd
De inspectie kreeg in 2008 een melding van het implanteren van een lens met verkeerde sterkte bij een catharactoperatie. Onderzoek door het ziekenhuis leerde dat
een verkeerde meting van de sterkte door de technisch oogheelkundig assistent (TOA)
de oorzaak was. Het ziekenhuis had een nieuwe A-scan aangeschaft om de lenssterkte

94

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

te meten. Oogartsen en TOA’s waren bevoegd om het scanapparaat te bedienen, maar
alleen de oogartsen hadden uitleg over het apparaat gehad.
Evenals bij de scopenreiniging speelt hier een onvoldoende opleiding en instructie bij
ingebruikneming van nieuwe apparatuur. In beide gevallen wordt nu ziekenhuisbreed
een systeem ingevoerd zodanig dat een medewerker pas met een apparaat mag werken
als hij/zij voldoende instructie gehad heeft. Afdeling inkoop houdt bij aanschaf niet
alleen toezicht of er een Nederlandstalige gebruiksaanwijzing is, maar vraagt ook om
een geborgd systeem van instructie.

95

JAARBERICHT 2008

7

Bestuurlijke maatregelen en opsporing

7.1

Handhavingskader

De inspectie streeft in haar transformatie naar een moderne handhavingsorganisatie
steeds meer naar de uitwerking van uitgangspunten waardoor het handelen van de
inspectie beter te verantwoorden en voor derden beter navolgbaar is. Het vormgeven
van handhavingsbeleid is een dynamisch geheel dat mede afhankelijk is van politieke
en maatschappelijke ontwikkelingen.
De inspectie zette in 2008 ferme stappen in de uitwerking van het handhavingskader.
Dit heeft geresulteerd in een kader waarin de uitgangspunten van handhavingsbeleid
richtinggevend zijn belegd. Het is voor het eerst dat de inspectie zo systematisch haar
handhavingsbeleid in beeld heeft gebracht voor de buitenwereld. Het kader vat de
gangbare werk- en denkwijze binnen de inspectie in regels. Het is echter geen kookboek met recepten die automatisch tot het juiste product leiden. De beoordeling van
de feiten en de context weegt altijd mee.
De inspectie beschikt over een breed assortiment aan handhavingsmiddelen, sommige
wettelijk geregeld, andere in de maak (parlementair voorgelegd) en sommige vloeien
voort uit de handhavingspraktijk.
Naar aanleiding van dit handhavingskader volgt komend jaar een verdere uitwerking
van beleid ten aanzien van de inzet van de afzonderlijke handhavingsmiddelen.
Mede naar aanleiding van het onderzoek naar het effect van de inzet van tuchtrecht
als handhavingsmiddel (najaar 2009) en na evaluatie van de huidige werkprocessen
geeft de inspectie inhoud aan het handhavingsbeleid. We kijken kritisch naar onszelf,
evalueren­ ons werk en komen daarmee – naar wij aannemen – tot effectievere inzet
van mens en materieel.
7.2

Bestuurlijke Boete Geneesmiddelenwet

In 2008 gaf de inspectie uitvoering aan het nieuwe handhavingsmiddel ‘bestuurlijke
boete’ zoals in de Geneesmiddelenwet is opgenomen. In totaal betrof dit 12 boete­
rapporten, waarvan 11 rapporten naar aanleiding van overtredingen van reclame­
wetgeving en 1 naar aanleiding van het voeren van een apotheek zonder ingeschreven
apotheker.
De implementatie en nieuwe werkwijze zijn ondersteund door bureau Opsporing
van de inspectie en het boetebureau van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA).
De VWA heeft al enige jaren ervaring met opleggen van bestuurlijke boetes en de

96

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

administratieve en juridische procesgang rondom de bestuurlijke boete.
Bureau Opsporing nam de centrale coördinatie van het proces binnen de inspectie
ter hand. De VWA maakt de boetebeschikking en draagt zorg voor de financiële
afwikkeling­ van de boete. Een jurist van de Inspectie voor de Gezondheidszorg ondersteunt eventuele bezwaarschrift- en beroepsprocedures inhoudelijk. Het totaal
opgelegde­ boetebedrag in vier zaken is €120.000,– (peildatum 31 december 2008).
Alle boetes zijn €30.000,–.
7.3

Wet uitbreiding bestuurlijke handhaving volksgezondheid

De inspectie had de hoop gevestigd op uitbreiding van bestuurlijke handhavings­
bevoegdheden in de WUBHV per 1 januari 2009. Deze wet, die de bestuurlijke boete
ook bij andere wetsbepalingen in het gezondheidsrecht mogelijk maakt, wacht nog
op behandeling door de Eerste Kamer. Naast ruimere invoering van de bestuurlijke
boete wordt met dit wetsvoorstel inzagerecht in medische dossiers door de inspectie
mogelijk en krijgt de inspectie een afgeleid medisch beroepsgeheim.
7.4

Samenwerking met OM

In 2008 is hard gewerkt aan de totstandkoming van een samenwerkingsovereenkomst
– binnen de wettelijke mogelijkheden – met het OM. Vooruitlopend op de vastlegging
van de afspraken is al in de praktijk bezien of en hoe nauwere samenwerking door
vaste contactpersonen en contactmomenten kan leiden tot betere afstemming van
handhaving bestuurlijk en strafrechtelijk. Naar het zich laat aanzien zal de afronding
daarvan begin 2009 tot nadere samenwerking tussen beide organisaties leiden.
7.5

Samenwerking met Medisch Contact Online

Publicatie van tuchtmaatregelen leidt tot betere kenbaarheid van nieuwe normen.
Onder die aanname heeft de inspectie een samenwerking met Medisch Contact Online
om tuchtrechtelijke jurisprudentie, die nog niet door het tuchtcollege gepubliceerd is
of die naar het oordeel van de inspectie bredere aandacht behoeft, aan te reiken aan
Medisch Contact Online met een korte annotatie. Elke week verschijnt een tuchtuitspraak met annotatie op de site.
7.6

Integraal Centrum Maria Magdalena, een bijzondere zaak

In 2008 werkte de inspectie aan een casus waarbij een arts en een orthomoluculair
therapeute op niet-reguliere wijze patiënten behandelden. Naar het oordeel van de
inspectie schoten deze arts en therapeute ernstig tekort in hun plichten jegens

97

JAARBERICHT 2008

patiënten­. Ten eerste schoten zij tekort bij de informatieverstrekking, onderzoek,
diagnose en de dossiervoering. Ten tweede handelden de arts en de therapeute in
strijd met de Wet op de geneesmiddelenvoorziening. Ten derde hielden ze patiënten af
van reguliere behandeling. Tot slot handelden zij ook in strijd met fiscale regelgeving.
Naar aanleiding van de zaak Millecam heeft het Centraal tuchtcollege een norm
geformuleerd­ hoe BIG-geregistreerde beroepsbeoefenaren zijn gehouden aan bepaalde
beroepseisen, ook bij niet-reguliere (alternatieve) behandelingen. Aan die norm heeft
de inspectie het handelen van de arts getoetst en voorgelegd aan de tuchtrechter.
De arts is in spoedprocedure geschorst en daarna is zijn inschrijving in het BIG­register doorgehaald. De zwaarste maatregel die het College kan opleggen.
Ten aanzien van de therapeute stond het medisch tuchtrecht niet open, echter wel
het tuchtrecht van haar beroepsgroep, de Maatschappij ter bevordering van de
Orthomoleculaire Geneeskunde. De inspectie heeft een tuchtklacht ingediend bij
de beroepsgroep en dit heeft eveneens geresulteerd in doorhaling.
Naast deze tuchtzaken heeft de inspectie aangifte gedaan van vermoedelijk straf­
rechtelijk handelen door beide behandelaars. Het onderzoek naar mogelijk straf­
rechtelijk handelen is nog niet afgerond.
Deze casuïstiek is betrokken bij verdere bespreking met het ministerie over de aanpak­
van knelpunten in de handhaving van alternatieve niet-BIG-geregistreerde behande­
laren. Er is onderzoek gedaan naar mogelijkheden om die knelpunten, mede door
aanpassing­ van wetgeving, op te lossen. De inspectie blijft hierover in gesprek met
het ministerie van VWS.
7.7

Centraal tuchtcollege voor de Gezondheidszorg behandelde klacht
van de inspectie over een psychiater/psychotherapeut

Het Centraal tuchtcollege heeft, naar aanleiding van een klacht van de inspectie over
het optreden van een psychiater/psychotherapeut, uitgesproken dat de aangeklaagde
de professionele grenzen op meerdere wijzen heeft overschreden.
–

De aangeklaagde heeft geen goede diagnose gesteld.

–

Het behandelplan en de methode van behandeling waren ver onder de maat.

–

Tegen de wil van patiënte is haar echtgenoot bij de behandeling betrokken.

–

Er is bij de behandeling sprake geweest van (seksueel) grensoverschrijdend gedrag
van aangeklaagde.

Ten aanzien van dit punt oordeelt het college als volgt. Patiënte wordt door aan­
geklaagde gekwalificeerd als een afhankelijk persoon. Er was sprake van een uitermate
heftige ‘positieve overdracht’ tussen aangeklaagde en patiënte. Dit alles bepaalt dan

98

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

ook de (volgens aangeklaagde) geuite tevredenheid en instemming van patiënte.
Aangeklaagde mag hier echter onder deze omstandigheden niet van uitgaan. Wanneer
vervolgens wordt gekozen voor behandelmethoden (acupunctuur, acupressuur),
waarbij­ lijfelijk contact (op intieme plaatsen) plaatsvindt, is dit vragen om moeilijk­
heden. Immers het is in zo’n situatie zeker niet uit te sluiten dat patiënte de
behandeling­ seksueel duidt en dat zij reeds daardoor beschadigd raakt. Dit is aan­
geklaagde reeds hierom als hoogst onprofessioneel aan te rekenen, ook al zou hij
geen seksuele intenties hebben gehad.
–

De dossiervoering voldeed volstrekt niet aan de daaraan in redelijkheid te stellen
eisen.

–

Aangeklaagde trad solistisch op en nam hoegenaamd niet deel aan intervisie
en toetsing in het reguliere circuit. Het college acht dit riskant.

–

De door aangeklaagde gebruikte kinesiologische methode is te kenschetsen als
een volstrekt onwetenschappelijke methode.

Het college acht dit alles dusdanig ernstig dat de zwaarste maatregel is aangewezen, te
weten doorhaling van de inschrijving in het register. Het beroep van de aangeklaagde
werd dan ook verworpen.
7.8

Samenwerking met Voedsel en Waren Autoriteit bij opsporing
handel kruidenpreparaten en voedingssupplementen waaraan
geneesmiddelen zijn toegevoegd

De inspectie ziet dat de handel in kruidenpreparaten en voedingssupplementen waaraan chemische preparaten met de status van geneesmiddel zijn toegevoegd, toeneemt.
In de detailhandel zijn steeds vaker producten te koop waarin geneesmiddelen zijn
verwerkt. Mensen die zulke producten kopen, nemen dan zonder zich ervan bewust
te zijn geneesmiddelen in zonder controle van een arts of apotheker.
De inspectie werkt in deze zaken nauw samen met de Voedsel en Waren Autoriteit
(VWA). De VWA houdt toezicht op waren, bijvoorbeeld de kruidenpreparaten en
voedings­supplementen.
7.9

De inspectie signaleert een toename in aanbod en gebruik van
vervalste geneesmiddelen

De inspectie treft steeds vaker vervalste geneesmiddelen aan. De inspectie ziet vooral veel handel in deze middelen via internet. Internationaal wordt de term ‘counterfeit
medicines’ gebruikt. Voor zover de inspectie weet, komen in Nederlandse apotheken
en groothandels geen counterfeit medicines voor. De inspectie maakte in 2008 in een
drietal gevallen van internethandel met vervalste geneesmiddelen proces-verbaal op
en wacht op de uitslag van de vervolging van de daders.

99

JAARBERICHT 2008

De inspectie werkt bij de opsporing van counterfeit medicines vooral samen met de
opsporingsdienst van het ministerie van Financiën, de FIOD-ECD. Daarnaast is de
inspectie actief op het terrein van internationale informatie-uitwisseling en samenwerking met betrekking tot het bestrijden van farmaceutische criminaliteit.
7.10 Openbaarmaking, een bijzonder knelpunt
De inspectie streeft er naar om zich transparant op te stellen over de wijze waarop
zij handhaaft en de resultaten van die handhaving. Dat kan echter niet onbeperkt.
Er zijn rechten van personen die door openbaarmaking geschaad kunnen worden.
Om die reden wordt bij actieve openbaarmaking en bij openbaarmaking op verzoek
getoetst aan de gronden die in de Wet openbaarmaking van bestuur (Wob) en de
Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) staan vermeld als weigeringsgronden.
Een aantal gevallen van (weigering tot) openbaarmaking heeft het afgelopen jaar tot
grote onrust geleid bij instellingen, beroepsbeoefenaren en bij patiënten. In nauw
overleg met de juridische afdeling van VWS is een aanscherping van het openbaarmakingsbeleid van de Minister ontstaan ten aanzien van het handelen van de inspectie,
naar aanleiding van uitspraken van de rechter in die zaken.
Die wijziging houdt allereerst in dat de inspectie strakker dan voorheen de Wet
openbaarheid­ van bestuur hanteert als de algemene grondslag voor alle informatie­
verzoeken. Alle bijzondere persoonsgegevens (onder andere medische gegevens) van
derden worden geweigerd op grond van artikel 10, eerste lid, onder d, van de Wob.
Ten aanzien van de gewone persoonsgegevens wordt een Wob-afweging gemaakt,
waarbij zienswijzen een rol spelen.
Daarnaast houdt de wijziging in dat de inspectie ten aanzien van interventietoezicht
(toezicht naar aanleiding van meldingen/calamiteiten) in principe verstrekking van
alle aan een eindoordeel onderliggende stukken weigert op grond van de weigeringsgrond ‘inspectie, controle en toezicht’. De informatie die aan het oordeel van de
inspectie ten grondslag ligt, wordt in het rapport opgenomen.
In het algemeen betreft de weigering informatie die valt onder de werking van het
medisch beroepsgeheim. Direct betrokkenen kunnen een verzoek doen om ver­
strekking­ van de gegevens bij de behandelaar zelf. Op dit moment wordt de Wob als
oneigenlijk zijpad van het medisch beroepsgeheim gebruikt voor verkrijging van de
informatie, ook door patiënten en nabestaanden. Daarvoor is de Wob nooit bedoeld.
Door de ruimere uitleg van de Wob zijn zorgaanbieders terughoudend in de
verstrekking­ van informatie, hetgeen goed toezicht belemmert. Deze aanpassing
van behandeling van Wob-verzoeken moet er voor zorgen dat de inspectie haar
handhaving­ voldoende effectief kan uitvoeren zonder oneigenlijke inbreuk in het
medisch beroepsgeheim.

100

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

101

JAARBERICHT 2008

­B I J L A G E 1

2008-01-IGZ; 	

In 2009 gepubliceerde circulaires en waarschuwingen
Taakherschikking in de tandheelkundige praktijk en het uitvoeren van voorbehouden­

7 februari 2008 	 handelingen door niet-tandartsen
		

In deze circulaire beschrijft de inspectie aan welke eisen niet-tandartsen moeten voldoen
om voorbehouden handelingen te mogen verrichten. De circulaire moet daarmee een einde
maken aan de onduidelijkheid met betrekking tot taakherschikking in de tandheelkundige
praktijk. Deze onduidelijkheid heeft veelal te maken met buitenlandse ‘tandartsen’ die niet
geregistreerd staan in het BIG-register, maar wel voorbehouden handelingen­ verrichten
zoals bijvoorbeeld het geven van een verdoving, trekken van elementen en behandelen­ van
gaatjes. Ook gaat het over tandartsassistenten en tandtechnici die zelfstandig dit soort
voorbehouden handelingen uitvoeren. De circulaire geldt tot februari 2010.

2008-02-IGZ; 	
3 april 2008

Point-of-care bloedglucosemeters
In deze circulaire vraagt de inspectie aandacht voor het gebruik van bloedglucosemeters in
ziekenhuizen. Het gaat hier om apparaten van verschillende fabrikanten, die ziekenhuizen
aan het bed van de patiënt gebruiken om bloedsuiker te meten, de zogenaamde pointof-care tests (POCT). Ziekenhuizen moeten maatregelen­ treffen om te voorkomen dat
verschillen tussen gemeten waarden aan het bed en in het laboratorium­ kunnen leiden
tot verkeerde medicatiedoseringen. Aanleiding voor de circulaire waren meldingen­ over
incidenten waarbij dit is voorgekomen.

		

Metingen aan bed zijn risicovolle handelingen; alleen als aan bepaalde voorwaarden
voldaan­ is, mag er met deze apparatuur worden gewerkt. In andere gevallen moet het
laboratorium­ de metingen uitvoeren. De circulaire geldt tot april 2012.

2008-03-IGZ;
28 april 2008

Elektronische gegevensverwerking in en tussen apotheken op dit moment onbetrouwbaar
De inspectie waarschuwt in deze circulaire alle openbare en ziekenhuisapotheken voor
schijnveiligheid van elektronische apotheekinformatie. Omdat apotheken werken met
vervuilde­ bestanden met als gevolg onbetrouwbare software is de elektronische medicatie
en receptbewaking onveilig. Dit vormt een aanzienlijk risico op ernstige medicatie- en
receptfouten voor de patiënt. De inspectie vraagt iedere apotheek een risicoanalyse uit te
voeren van met name de geautomatiseerde receptverwerking. Software moet worden
getest, risico’s moeten worden weggenomen. Patiëntenbestanden moeten nauwkeurig
worden­ beheerd. Dubbele patiëntgegevens moeten worden gecorrigeerd. Er moet een
procedure­ worden opgesteld om in de toekomst meervoudige patiëntbestanden te voor­
komen. Elke apotheek moet een registratie aanleggen van waar­genomen ICT-fouten.
De circulaire geldt tot april 2013.

2008-04-IGZ; 	
8 juli 2008

Medische gassen
Deze circulaire roept ziekenhuizen op een kwaliteitssysteem op te zetten voor het omgaan
met medische gassen. Aanleiding zijn verschillende meldingen die binnen zijn gekomen bij
de inspectie over (bijna) calamiteiten­ met medische gassen. Ziekenhuizen hebben het toezicht op de verstrekking en kwaliteit van medische gassen onvoldoende geregeld. Zo ligt de
kwaliteitsborging en de logistiek vaak nog bij de technische­ dienst. De inspectie vindt dat
ziekenhuizen de verantwoordelijkheid voor een systeem van kwaliteitsborging­ van medische gassen expliciet moet beleggen bij de ziekenhuisapotheker. De circulaire geldt tot juli
2012.

102

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

2008-05-IGZ; 	

Correct gebruik prikpen

7 augustus 2008 Deze circulaire gaat over het juiste gebruik van prikpennen om bloed te prikken. Er bestaan
twee soorten: één die voor meerdere personen gebruikt kan worden, en één die slechts bij
één individu gebruikt mag worden­. De laatste pen blijkt soms toch voor meerdere personen
gebruikt te worden. De inspectie roept op zorgvuldig om te gaan met de prikpennen.
De circulaire­ geldt tot maart 2009.
17 juli 2008 	
		

IGZ waarschuwt voor overdosering cytostatica
De inspectie waarschuwt in een brief aan koepelorganisaties in de zorg voor calamiteiten
als gevolg van overdosering van cytostatica. Methotrexaat is het bekendste voorbeeld van
cytostatica. Dit geneesmiddel wordt gebruikt om reuma te behandelen, maar wordt ook
toegediend aan kankerpatiënten. Bij reuma wordt dit medicijn wekelijks toegediend.
Kankerpatiënten krijgen het geneesmiddel dagelijks. Sinds 2006 zijn zeven patiënten over­
leden omdat zij methotrexaat dagelijks in plaats van een keer per week kregen. De inspectie
vindt dat voorschrijvend artsen en apothekers maatregelen moeten nemen om calamiteiten
in de toekomst te voorkomen. Onder andere door de medicatiebewakingsoftware aan te
passen. Zolang de softwaresystemen voor medicatiebewaking niet goed zijn aangepast,
moet de apotheker handmatig controleren­.

2008-06-IGZ; 	

Preventie van calamiteiten bij het gebruik van fixatiebanden

15 september

In deze circulaire roept de inspectie zorginstellingen op maatregelen te nemen om

2008 		

ongelukken met fixatiebanden, waaronder Bratex- en Zweedse banden, te voorkomen.
Nog steeds komen (dodelijke) calamiteiten met fixatiebanden voor, terwijl deze veelal
te vermijden waren geweest. De belangrijkste oorzaken zijn: geen consistent beleid,
onbekwaamheid van personeel, het ontbreken van kennis over het materiaal en het
ontbreken­ van een goede handleiding. Zorgverleners zien fixatiebanden als een hulpmiddel
om gevaar te voorkomen, maar zien niet het gevaar van het hulpmiddel zelf. Ook zijn ze
er zich nog te weinig van bewust dat fixatie niet altijd nodig is. Ongevallen en (bijna)
ongevallen met fixatiebanden moeten gemeld worden bij de inspectie. De circulaire geldt
tot september 2010.

2008-07-IGZ;	Preventie van verbranding en verdrinking van patiënten tijdens het baden
13 oktober 2008 De inspectie waarschuwt voor de risico’s op verbranding en verdrinking tijdens het baden
en douchen. Deze circulaire beschrijft welke maatregelen instellingen moeten nemen om
risico’s te beperken. Zo moeten zorgverleners de watertemperatuur altijd met de hand
controleren voordat de patiënt, die dat zelf niet meer kan, in bad of onder de douche gaat.
Verder moeten instellingen een actief beleid voeren om medewerkers bewust te maken
op de risico’s tijdens baden en douchen. Instellingen moeten hulpmiddelen en apparatuur
periodiek controleren en onderhouden. Ongevallen en (bijna) ongevallen met baden
moeten gemeld worden­ bij de inspectie. De circulaire geldt tot januari 2010.

103

JAARBERICHT 2008

­B I J L A G E 2

(2007-01-IGZ
		

Eerder gepubliceerde circulaires die in 2009 nog geldig zijn
Bloedsuikermetingen in ziekenhuizen
De inspectie kreeg van ziekenhuizen diverse meldingen over apparaten waarmee bloed­
suiker aan het bed wordt gemeten. Deze apparaten gaven forse afwijkingen tussen de
gemeten bloedsuikerwaarde en de werkelijke­, in het laboratorium gemeten waarde. Vaak
was sprake van een hogere gemeten waarde dan in werkelijkheid het geval was. Dit leidde
dan tot het geven van meer insuline dan nodig was, met in enkele gevallen als resultaat een
ernstige hypoglycaemie (te lage bloedsuikerspiegel). De circulaire geldt tot januari 2010.

2007-02-IGZ

Advies met betrekking tot het voorkomen van de mogelijkheid om een CO2-insteekstift
aan te sluiten op een O2 medische gasafnamepunt

		

Op 3 augustus 2007 deed zich in het Academisch Ziekenhuis Maastricht (AZM) een ernstig
incident voor. Hierbij bleek het mogelijk een CO2-insteekstift aan te sluiten op het contactpunt van het O2-medische gas­afnamepunt van de fabrikant Dräger, met als gevolg het
verwisselen van zuurstof en CO2. Dit kan leiden tot zeer ernstige en levensbedreigende
situaties voor patiënt en personeel. Zowel het AZM als de inspectie als fabrikant Dräger
hebben onderzoek naar het incident ingesteld. De circulaire geldt tot augustus 2011.

2007-03-IGZ 	
		

Grootschalig bereiden door apothekers
In deze circulaire staat de nieuwe gedragslijn die de inspectie hanteert voor het doorleveren
van ongeregistreerde geneesmiddelen door regionale of landelijk bereidende apothekers
(collegiale levering). Deze collegiale levering is de laatste jaren in omvang toegenomen en
heeft meer het karakter van grootschalig bereiden gekregen en dat is in strijd met de wet.
De circulaire geldt tot augustus 2011.

2007-04-IGZ
		

Brandveiligheid in separeer- en afzonderingsverblijven
Deze circulaire is verspreid onder instellingen met een separeer- en/of afzonderingsverblijf.
Het is een waarschuwing tegen het gebruik van papieren po’s en andere brandgevaarlijke
middelen in separeer­verblijven. Aanleiding is een melding die de inspectie heeft gekregen
van een patiënt die anaal een aan­steker het verblijf in smokkelde en de po in brand stak.
De instelling waar dit incident plaats vond heeft inmiddels een bedrijf gevonden dat
papieren­ po’s kan laten impregneren met een brandvertragend middel.

2007-05-IGZ

Het melden van seksueel misbruik in de gehandicaptenzorg aan de Inspectie voor de
Gezondheidszorg

		

Seksueel misbruik kan wijzen op een tekortkoming in de kwaliteit van de zorg.
Zorgaanbieders zelf zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit van de zorg. Met dit format wil
de inspectie de kwaliteit van het interne onderzoek naar meldingen van seksueel misbruik
in de gehandicaptenzorg verbeteren. De circulaire geldt tot januari 2010.

104

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

­B I J L A G E 3	

1

A

Publicaties IGZ-medewerkers

105

JAARBERICHT 2008

106

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

­B I J L A G E 4	

Trefwoordenregister

107

JAARBERICHT 2008

108

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

109

JAARBERICHT 2008

110

I NSP E C T I E V OO R D E G E Z ON D H E I D S Z O R G

111

JAARBERICHT 2008

Uitgave
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Internet
www.igz.nl
Bestellingen
E-mail bestel@igz.nl
Den Haag, mei 2009

Grafisch ontwerp
Faydherbe/De Vringer,
Den Haag
Opmaak
Heleen van Haaren,
Den Haag
Fotografie
Caren Huygelen,
Delft
Druk
GSG wurope BV,
Rijswijk