IN BEWEGING

Concept Landbouwakkoord 2040

Auteurs: voorzitter en secretariaat hoofdtafel

Datum: 21-06-2023

Bijlagen

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Bijlage 1A – Financiële tabel
Deze financiële tabel is een richtinggevende indicatieve

De afspraken die in het Landbouwakkoord worden gemaakt

inschatting van de financiële middelen die nodig zijn om de

en een groot deel van de posten in de tabel hangen voorts

maatregelen uit het Landbouwakkoord te financieren.

nauw samen met de uiteindelijke vormgeving van de provinciale gebiedsprogramma’s. In de gebiedsplannen zal immers

Het kabinet heeft uitgesproken (Brief aan de Tweede

de maatvoering en lokalisatie van de maatregelen pas helder

Kamer over de voortgang van de integrale aanpak lande-

worden. Dan wordt ook helder: hoe vaak wordt welke maat-

lijk gebied, februari 2023) dat voor voorstellen uit het

regel/instrument ingezet en tot welk bedrag leidt dat? Verder

Landbouwakkoord, die bijdragen aan de doelen van het

is de precieze maatvoering en hoogte van bedragen afhanke-

Transitiefonds, ook voldoende middelen beschikbaar zijn.

lijk nadere concrete financiële onderbouwing, die nog dient
plaats te vinden.

Daarom dienen de uitkomsten van het Landbouwakkoord
eerst te worden voorzien van een appreciatie van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de WUR en het
Louis Bolk Instituut voor wat betreft bijdrage aan duurzaamheidstransitie en de NPLG-doelen.

NB. Deze tabel is niet geactualiseerd en congruent met de tekst in het Landbouwakkoord.

GERAAMDE EFFECTEN T/M
2035 (STRUCTURELE POSTEN
IN APARTE TABEL)

EENHEID

AANTAL
(INDICATIEF)

PRIJS PER
EENHEID

Krimp en grond (ism NPLG PPLG)

PRIJS TOTAAL OPMERKINGEN

€ 6.700.000.000

Vrijwillige afwaardering grond

ha

Vrijwillige stoppers: opkoopregelingen
melkvee (krimp dieren als gevolg)

bedrijf

2.500

€ 2.000.000

€ 5.000.000.000

Vrijwillige stoppers: opkoopregelingen
pluimvee (krimp dieren als gevolg)

bedrijf

350

€ 1.500.000

€ 525.000.000

Vrijwillige stoppers: opkoopregelingen
varkens (krimp dieren als gevolg)

bedrijf

550

€ 1.500.000

€ 825.000.000

Vrijwillige stoppers: opkoopregeling
vleeskalveren

bedrijf

500

€ 700.000

€ 350.000.000

BBT Investeringshulp
nieuwe technieken

€ 2.894.000.000

BBT stalsystemen melkvee

bedrijf

7.000

€ 200.000

€ 1.400.000.000 obv 50% subsidie
investering

BBT stalsystemen varkens

bedrijf

1.800

€ 200.000

€ 360.000.000 obv 50% subsidie
investering

BBT stalsystemen pluimvee

bedrijf

800

€ 200.000

€ 160.000.000 obv 50% subsidie
investering

2

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

BBT stalsystemen vleeskalveren

bedrijf

350

€ 200.000

€ 70.000.000 obv 50% subsidie
investering

BBT-stalsystemen melkgeiten

bedrijf

350

€ 200.000

€ 70.000.000 obv 50% subsidie
investering

Weerbare teelten en best beschikbare
technieken

lumpsum

Realisatie hoogwaardige
mestverwerking

installaties

€ 750.000.000
30

€ 2.800.000

€ 84.000.000

Realisatie meer mestverwerking (SDE++)

-

Systeeminnovatie en
randvoorwaarden innovatie

€ 681.600.000

Data-infrastructuur

€ 100.000.000

Praktijklanding en -ontwikkeling
systeeminnovatie

€ 100.000.000

Omschakelprogramma biologisch

bedrijf

2.400

€ 4.000

€ 9.600.000

Plan van aanpak biologisch (15%
areaal bio in 2030)

jaar

5

13.000.000

€ 65.000.000

Omschakeling naar natuurinclusief

bedrijf

190

€ 300.000

€ 57.000.000 Op basis van
voorjaarsnota
Omschakel­
programma IDL

Biobased bouwmaterialen en CO2
vastlegging - ketenontwikkeling
Biobased bouwmaterialen en CO2
vastlegging- stimuleringspremie telers

€ 95.000.000 Is een reservering in het
Klimaatfonds
ha

120.000

€ 875

€ 105.000.000

Nationaal Innovatie Programma
Landbouw (overige posten)

€ 150.000.000

Veevoer-/
Managementregelen(veehouderij)

-

% verlaging eiwit in voer

-

?

Voeradditieven (Bovaer etc.)

-

?

Weidegang

-

?

Ecosysteemdiensten incidenteel
(structureel in aparte tabel)

€ 575.000.000

Aanvalsplan landschapselementen
aanleg op landbouwgrond (tot 2035)
Structurele jaarlijkse kosten beheer en
ecosysteemdiensten tot 2040

3

ha

25.000

€ 23.000

€ 575.000.000

Opgenomen in
aparte tabel

Op basis van
aanlegkosten
Aanvalsplan LE

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Doelsturing

€ 100.000.000

Versnelling meetinstrumenten

bedrijf

10.000

€ 10.000

Dierwaardige veehouderij
(vergroting leefruimte per dier)

€ 100.000.000

Alles
op aannames

€ 1.555.000.000

Onder
voorbehoud
van WUR,
aangeleverd
door LNV

Melkveehouderij

bedrijf

1.500

€ 50.000

€ 75.000.000

Vleeskalverhouderij

bedrijf

800

€ 200.000

€ 160.000.000

Varkenshouderij

bedrijf

2.400

€ 300.000

€ 720.000.000

Pluimveehouderij

bedrijf

1.000

€ 600.000

€ 600.000.000

Onderzoek en begeleiding

€ 223.000.000

Bedrijfsopvolging/vestigingssteun
jonge boeren

€ 63.000.000

Onafhankelijke sociaal(economische) bedrijf
begeleiding

40.000

€ 4.000

€ 160.000.000

SUBTOTAAL

€ 12.728.600.000

Uitvoeringscapaciteit NVWA/RVO/
collectieven/uitvoeringskracht

€ 636.430.000

EINDTOTAAL

€ 13.365.030.000

Obv.
90% deelname

Structurele jaarlijkse kosten beheer en
ecosysteemdiensten tot 2040
ONDERWERP

EENHEID

HECTARES

PRIJS

ANLb

ha

300.000

€ 1.400

€ 420.000.000 Huidig + extra 200.000 hectare,
verhoogd bedrag

Beheer landschapselementen

ha

25.000

€ 2.160

€ 54.000.000 hoogte vergoeding obv GLB

Waterpeilverhoging veenweide

ha

80.000

€ 1.000

€ 80.000.000 hoogte vergoeding obv GLB

Buffering N2000

ha

140.000

€ 200

€ 28.000.000 probleemgebieden vergoeding

TOTAAL

4

TOTAAL OPMERKING

€ 582.000.000

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Bijlage 1B – Financiële tabel kabinet
Deze tabel is op verzoek van het kabinet toegevoegd.
Deze tabel was nog niet ingebracht en besproken op
de hoofdtafel van het Landbouwakkoord.

komt uit op een indicatief bedrag van ca. 13,5 mld. euro.
In onderstaande tabel is een toedeling gemaakt naar
verschillende categorieën van uitgaven. Het betreft allemaal
maatregelen die effect zullen hebben op natuur en op het

Het is evident dat aan de uitvoering van het

erf. Soms via nationale maatregelen soms via vormgeving en

Landbouwakkoord ook zicht op middelen verbonden moet

maatvoering op decentraal niveau.

zijn om plannen te kunnen realiseren. Daarbij geldt dat
de inzet op transitie van de landbouwsector en vitaliteit
van het landelijk gebied voortkomt uit de optelsom van

Tabel: nadere toedeling van indicatieve
uitgaven landbouwakkoord

Landbouwakkoord, gebiedsprocessen, aanpak piekbelasting
en andere lopende programma’s.

INDICATIEVE UITGAVEN LANDBOUWAKKOORD (IN €)

Het kabinet heeft met het transitiefonds en ook op de

Investeringshulp best beschikbare
technieken

1,75 mld.

Extensivering (o.a. natuurinclusief
en biologisch)

0,75 mld.

Innovaties en randvoorwaarden
(waaronder doelsturing)

0,75 mld.

Ecosysteem- en landschapsdiensten
en circulaire landbouw

1,00 mld.
8,25 mld.

bijdragen aan het gewenste doelbereik. Dit neemt niet weg

Grond, bedrijfsverplaatsing en
beëindiging

dat – als onderdeel van een groter pakket van maatregelen

Uitvoerings- en begeleidingskosten

1,00 mld.

Totaal

13,50 mld.

LNV-begroting middelen gereserveerd die ten goede kunnen
komen aan het Landbouwakkoord. Bovendien kunnen extra
middelen beschikbaar komen uit heffingen die onderdeel
van de uitwerking van het Landbouwakkoord zijn. Het is klip
en klaar dat met deze middelen de gestelde doelen moeten
worden gehaald.
Om middelen te kunnen koppelen aan de uitvoering van het
Landbouwakkoord, is het belangrijk dat deze maatregelen

– ook nationale randvoorwaardelijke maatregelen genomen
kunnen worden die nodig zijn om de transitie in zijn geheel
te faciliteren, zonder dat de maatregelen zelf direct bijdragen
aan doelbereik.
De komende tijd worden door de betrokken partijen de

Enkele voorbeelden die illustratie geven aan de categorieën:

maatregelen in het Landbouwakkoord nader uitgewerkt.

met investeringshulp bij best beschikbare technieken kunnen

Tegelijkertijd werken provincies hun plannen voor het

bijvoorbeeld innoverende maatregelen in stallen onder-

Nationaal Programma Landelijk Gebied uit. Met het oog

steund worden. De uitgaven aan extensivering kunnen de

op doelmatige besteding van middelen en maximaal doel-

omschakeling naar biologisch en natuurinclusief werken

bereik zullen deze plannen daarbij gebiedsgericht moeten

stimuleren. De investeringen in innovaties en randvoor-

worden vormgegeven. Het is een kans dat deze processen

waarden zouden kunnen bijdragen aan onder andere de

tegelijkertijd lopen, omdat ze elkaar versterken en aansporen.

ontwikkeling van doelsturing en vestigingssteun voor jonge

Anderzijds is het ook zo dat zowel de sector als de provincies

boeren. Er kan geld beschikbaar komen voor de aanleg van

bij de uitwerking van hun maatregelen en initiatieven beroep

landschapselementen. Onder beëindiging en grond valt

doen op dezelfde kabinetsmiddelen.

onder andere de grondbank, maar vallen ook huidige en
toekomstige stoppersregelingen. Bij de uitvoerings- en bege-

Omdat maatregelen nog verder moeten worden uitgewerkt,

leidingskosten zitten onder andere de mogelijkheden om dit

kunnen nu nog geen definitieve middelen toegekend worden

daadwerkelijk vorm te geven (inclusief onderzoek, advisering

aan specifieke maatregelen uit het Landbouwakkoord. Wel

en begeleiding).

kan – op basis van eerste inschattingen – een indicatieve
toedeling worden gemaakt van middelen. Deze inschatting

5

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Bij de verdere uitwerking van maatregelen en het daad-

Een aantal specifieke maatregelen kan direct in gang worden

werkelijk toekennen van middelen gelden uitdrukkelijk de

gezet op voorwaarde dat er een positieve afronding is van

volgende randvoorwaarden:

het Landbouwakkoord en de daaropvolgende ledenraad­
plegingen. Het gaat om maatregelen t.a.v. vestigingssteun

❙ Uitwerking en vormgeving van maatregelen vindt plaats

voor jonge boeren (100 mln.), een marktprogramma voor de

in de gebiedsprocessen en het uitvoeringsprogramma

biologische sector (50 mln.), een implementatieprogramma

Landbouwakkoord, daarbij wordt ook recht gedaan

doelsturing (10 mln.) en een versnelling in de start van het

aan de motie Boswijk (maatvoering aan provincies);

aanvalsplan landschapselementen (15 mln.).

❙ In Q1 2024 wordt de toekenning in
samenhang globaal afgerond;

Genoemde bedragen in deze paragraaf zijn exclusief de
structurele jaarlijkse financiering van Landschapsdiensten.
Dekking daarvoor moet breed uit de keten komen en wordt

❙ We behouden flexibiliteit in de inzet van de maatregelen,

gerealiseerd via de inkomstenkant van de Rijksbegroting

inclusief inzet van de randvoorwaardelijke maatregelen

(fiscale heffing1). Dit wordt nader onderzocht en uitgewerkt.

op nationaal niveau; afhankelijk van doelbereik is ook

Structurele middelen voor landschapsdiensten zullen pas

verschuiving tussen de middelen en categorieën mogelijk;

beschikbaar worden gesteld wanneer de fiscale heffing is
geïmplementeerd en zullen niet hoger zijn dan de opbrengst

❙ Toekenning vindt geclausuleerd en getrancheerd plaats;

daarvan. Tot 2026 vindt voor de incidentele kosten
(zo kort mogelijk) bekostiging plaats vanuit het GLB en het

❙ Er vindt alleen daadwerkelijke toekenning

Transitiefonds.

van middelen uit het Transitiefonds plaats als
ook sprake is van onafhankelijk aangetoond
doelbereik (dat deel uitmaakt van het jaarlijkse
borgingsmechanisme van het Landbouwakkoord:
toetsingscommissie PBL en KEV-systematiek) en de
beste inzet daarvan binnen het financiële plafond;
❙ De toekenning dient in overeenstemming te zijn met
de criteria en procedures van begroting, fondsen,
accountability, en dient ook te hebben voor generieke
en specifieke Europese kaders (w.o. mededinging,
staatssteun); dit is in het landbouwakkoord opgenomen.

1

6

Er kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het afschaffen van de vrijstelling voor zuivel en
soja in de verbruiksbelasting voor non-alcoholische dranken, een consumptiebelasting
op niet-duurzame voedselproducten zoals vlees en/of het invoeren van een
belasting op de verkoop van kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen.

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Bijlage 2 - Afwegingskader beschermen
bruikbare landbouwgrond
AFWEGINGSKADER BESCHERMEN
BRUIKBARE LANDBOUWGROND

❙ De landbouw heeft zelf ook verschillende
opgaves die ruimte behoeven.
De water-, klimaat- en natuurdoelen, en anticipatie

Aanleiding en achtergrond

op bijvoorbeeld klimaatverandering, vragen om een

Vanuit het advies van Remkes komt voort dat landbouw niet

transitie in de landbouw richting meer duurzame,

het sluitstuk mag zijn in de discussie over ruimte. Dit is als

natuurinclusieve en/of meer extensieve vormen van

volgt verwoord in de brief ‘toekomst landbouw’:

productie. Daarnaast zijn er verschillende ambities
zoals het verbouwen van biobased bouwmaterialen en

‘Het is van belang dat er voor de agrarische sector bruikbare

plantaardige eiwitten. De combinatie van extensivering

landbouwgrond is en blijft. In lijn met het advies van de heer

en de introductie van nieuwe gewassen vergroot de druk

Remkes mag de agrarische sector niet het sluitstuk zijn in de

op het huidige landbouwareaal en wijze van agrarisch

discussie over ruimte. Beschermen van bruikbare landbouwgrond

grondgebruik, de bestaande teelten en productieomvang.

moet in de gebiedsprocessen nadrukkelijk aandacht krijgen.
We stellen hiervoor uitgangspunten op. Deze uitgangspunten

❙ Het voorkomen van afwenteleffecten op de

zullen in samenhang en parallel met de gebiedsprogramma’s en

landbouw bij onttrekking van landbouwareaal.

de provinciale uitwerking in het Programma NOVEX worden

Voorkomen moet worden dat bij functiewijziging

opgesteld, binnen de kaders van het NPLG en Kamerbrief Water

op landbouwgrond de opgaven voor blijvende

en Bodem Sturend en door de ministeries van BZK, IenW, EZK

landbouwgebieden toeneemt, omdat dit bijvoorbeeld

en LNV gezamenlijk.’

de concentratie van dieren in deze gebieden
vergroot of omdat de milieuopgaven (zoals

Ook is de Nederlandse landbouw kenmerkend voor het

bijv. koolstofopslag in bodems) op een kleiner

Nederlandse landschap en een belangrijke economische

landbouwareaal gerealiseerd moeten worden.

drager van het platteland. In Europese en geopolitieke
context neemt het belang van voedselzekerheid toe.

De afgelopen jaren is er een structurele afname, jaarlijks

De landbouw en haar functies, als landschapsbeheerder en

ca. 0,3%, geweest van het landbouwareaal in Nederland.

voedsel- en grondstoffenproducent, zijn het waard om te

De verwachting is dat deze daling – op basis van de boven­

beschermen.

genoemde ontwikkelingen – met een vergelijkbaar percentage
zal doorzetten. Deze notitie richt zich hierbij niet op de vraag

Het uitwerken van dit afwegingskader kent drie

hoe landbouwareaal absoluut beschermd kan worden in

primaire redenen:

termen van omvang, productie of areaal, maar op de vraag:
Hoe zorgen we ervoor dat het eventueel wijzigen van de

❙ Er bestaat een ruimtedruk vanuit andere

functie landbouwgrond naar een andere functie dan land-

ruimtefuncties op landbouwgrond.

bouw op een zorgvuldige en transparante manier gebeurt?

Vanuit de energietransitie, infrastructuur, realisatie

Om dit goed te doen worden uitgangspunten geformuleerd,

van de Europese natuurbeschermingsverplichtingen en

die samen het afwegingskader vormen. Hieruit volgt een

verstedelijking volgt een ruimtedruk op landbouwgrond.

ladder. Het afwegingskader en de ladder hebben als doel om

Daarnaast geldt dat invulling geven aan de plannen uit

de landbouw integraal en gelijkwaardig mee te wegen in het

het Natuurnetwerk Nederland en de Bossenstrategie

proces van functiewijziging. Hieraan wordt ook een formele

ook een ruimteclaim zal leggen. Deze claim zal deels

en juridische borging verbonden. Het is niet de bedoeling om

om scheiding tussen natuur en landbouw, maar

hiermee de bescherming van de landbouw boven de inpas-

juist ook om nieuwe functiecombinaties vragen.

sing van andere functies te plaatsen, maar landbouwgrond is
ook niet het ‘sluitstuk’ of ‘vrij in te tekenen witte ruimte op
de kaart’.

7

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Daarnaast mag het afwegingskader niet leiden tot verlies aan

Het afwegingskader treedt pas in werking nadat bestaande

verdienvermogen voor agrarische bedrijven. Bij functiecom-

ruimtelijke kaders zijn doorlopen, zoals de zonneladder en de

binaties of -veranderingen hoort een passend verdienmodel.

ladder voor duurzame verstedelijking. Zodat voor functies die
niet gebonden zijn aan het landelijk gebied, zoals woning-

Het afwegingskader is met name een gids voor provincies om

bouw of zonnepanelen, eerst de maximale stedelijke ruimte

in de gebiedsprocessen NPLG, en in haar omgevings­beleid,

wordt gebruikt (inbreiding voor uitbreiding). De resterende

tot onderbouwde keuzes te komen voor (gebieden met)

opgave kan eventueel ruimte krijgen in het landelijk gebied

functiecombinaties en -wijzigingen van landbouwgrond.

Ook voor wel aan het landelijk gebied verbonden functies,
zoals bos, is een motivering van de noodzaak tot functie­

De notitie bestaat uit 4 onderdelen: Formuleren van een set

wijziging, regulier onderdeel van ruimtelijk beleid. De eerste

aan uitgangspunten (1.), deze vormen samen het afwegings-

stap is dus een check (en bijbehorende motivering) of func-

kader (2.) met een stappenplan om te komen tot uitwerking

tieverandering van landbouwgrond echt nodig is. Hiermee

en borging (3.). Tot slot bevat (4.) een voorbeeld.

wordt geborgd dat de waarde van deze grond voor de landbouw goed wordt meegewogen.

1. UITGANGSPUNTEN

Voorbeeld ‘nieuw bos’: Op basis van het afwegingskader
wordt eerst gekeken naar de mogelijkheden van inbrei-

Het uitgangspunt bij functieverandering van

ding van bos in de huidige natuurgebieden. Als de keuze

agrarische grond is:

wordt gemaakt om toch te gaan voor functieverandering
of -combinatie van een landbouwgebied, dan wordt deze

❙ Nee, tenzij functieverandering noodzakelijk is voor

keuze gemotiveerd.

het realiseren van ruimtelijke ordeningsdoelen, zoals
in de nieuwe nota ruimte, en als gemotiveerd aan de
stappen uit het afwegingskader is voldaan. (Zie 1.1.)

1.2 Gebiedstypen inclusief uitgangspunten
Hieronder worden drie verschillende gebiedstypen aan

❙ Verschillen in kenmerken tussen landbouwgebieden

landbouwgrond onderscheiden, die ieder zijn gekoppeld

kunnen leiden tot verschillende keuzes. De beste,

aan hun eigen gebiedskenmerken en uitgangspunten. Deze

voor voedselproductie en voedselzekerheid geschikte

(globale) gebiedsindeling biedt een voorkeursvolgorde bij

landbouwgronden worden in principe zo veel mogelijk

het maken van afwegingen welke landbouwgrond als eerste

ontzien van functiecombinaties en -wijzigingen. (Zie 1.2.)

in aanmerking komt voor functiecombinatie en -verandering en welke belangrijk zijn om te behouden voor de

❙ Functiecombinaties en -wijzigingen hebben bij
voorkeur meerwaarde voor transitiepad (Zie 1.3.)

functie landbouw. Op grond van het fysieke systeem van
bodem, water en natuur, en de gebiedsopgaven voor natuur
en stikstof, klimaat en waterkwaliteit is de volgende, grove

❙ Afwenteling op landbouw moet

indeling bruikbaar om de geschiktheid voor vormen van

worden voorkomen. (Zie 1.4.)

landbouwontwikkeling te duiden. Het is aan de individuele
ondernemer welk transitiepad hij daarbij kiest en de inde-

❙ Het afwegingsproces moet eenduidig
en transparant zijn. (Zie 1.5.)

ling is gebiedstypes is dus geen indeling in transitiepad.
Aannemelijk is wel dat de verschillende transitiepaden meer
of minder passend zijn bij de verschillende gebiedstypen.

Deze werken we hieronder verder uit.
Het afwegingskader ondersteunt keuzes die in het kader

1.1 Functieverandering alleen indien nodig

van de ruimtelijke ordening gemaakt worden, dus alleen bij

Het afwegingskader is onderdeel van de procedures die

daadwerkelijke functiewijzigingen. Provincies wordt gevraagd

doorlopen worden om te komen tot Omgevingsvisies,

in hun ruimtelijk beleid (omgevingsvisie en -plan, gebieds-

omgevingsplannen en Gebiedsprogramma’s. De verschil-

programma NPLG) zo’n indeling te maken en toe te passen

lende overheden zijn daarbij bevoegd gezag voor hun eigen

wanneer functiewijziging aan de orde is.

instrument. Het afwegingskader zelf is niet bedoeld om op
perceelsniveau de afweging te maken. Dat gebeurt op basis
van visies, plannen en programma’s, waarin het kader is
opgenomen en toegepast.

8

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

GEBIEDSTYPE

GEBIEDSKENMERKEN

UITGANGSPUNTEN

Gebieden met weinig
(toekomstige) uitdagingen
voor de landbouw

y Productie van voedsel, veevoeder
en grondstoffen voor de
bio-economie binnen de gestelde
doelen van het NPLG

y Zo veel mogelijk beschikbaar
houden voor duurzame voedsel
en veevoeder-productie. Mede
t.b.v. de voedselzekerheid.

y Gebieden met weinig specifieke /
gebiedseigen opgaven voor
klimaat, natuur en/of water.

y Waar mogelijk ontzien van
functiewijzingen.

y Productie van voedsel, veevoeder en
grondstoffen voor de bio-economie
op een extensievere manier.

y Beschikbaar houden voor duurzame
en extensievere vormen van
voedsel, veevoeder en grondstoffen
voor de bio-economie.

Beperkte gebieden met matige
(toekomstige) uitdagingen voor
de landbouw

y Gebieden met gemiddelde
specifieke / gebiedseigen opgaven
voor klimaat, natuur en/of water.
Gevoelige gebieden met zware
(toekomstige) uitdagingen voor
de landbouw

y Laatste voorkeur voor functiewijziging.

y Functiecombinaties, en indien nodig
functiewijzigingen, zijn hier mogelijk.

y Gebieden met een specifieke en
grote opgave voor natuur en stikstof,
waterkwaliteit en (soms) klimaat.

y Gronden kunnen gebruikt worden
voor extensivering of in combinatie
met andere verdienmodellen.

y Gebieden die, gezien, het wateren bodemsysteem, extra gevoelig
zijn voor klimaatverandering.

y Geëxtensiveerde vormen van landbouw
door bijvoorbeeld introductie van
nieuwe extensieve teelten.

y Aanvullend verdienmodel
mede op basis verbreding en
andere ecosysteemdiensten.

y Functiecombinaties en
functiewijziging zijn hier mogelijk.
y Eerste voorkeur voor
functiecombinaties en -wijzigingen.

1.3 Functiecombinaties en -wijzigingen hebben
bij voorkeur meerwaarde voor transitiepad

Voorbeeld ‘nieuw bos’: Als inbreiding van nieuw bos

Wanneer wordt gekozen voor nieuwe functies in een gebied,

wordt verkend welk landbouwgebied goed past bij de

dan is eerst de vraag of het mogelijk is om slimme functie­

nieuwe functie, in dit geval nieuw bos. De gevoelige

combinaties toe te passen binnen het gekozen gebied en

gebieden kennen transitiepaden als omschakelen naar

daarmee de ruimtevraag te beperken. Slimme combinaties

andere vormen van landbouw waardoor functiecombi-

dragen zowel bij aan de transitie van de landbouw, als aan

naties of -wijzigingen goed passen bij deze gebieden en

doelbereik voor natuur, water en klimaat. Voorbeeld is

vormen van landbouw. Daarnaast zijn de kenmerken van

agrarisch weidevogelbeheer, mogelijk in alle gebieden waar

dit gebied ‘verdienmodel mede op basis verbreding en

kansen voor weidevogels en passend agrarisch grondgebruik

andere ecosysteemdiensten’ en levert dit gebied een ‘grote

samen komen.

bijdrage aan instandhoudingsdoelstellingen van natuur’.

Zo niet, dan heeft de voorkeur om te kiezen voor een invulling van de functieverandering die het meest effectief met
meerwaarde voor de gewenste landbouwtransitie ter plaatse
kan worden ingevuld. En actief bijdraagt aan de gebieds­
opgaven voor natuur, water en klimaat.

9

niet mogelijk is binnen het huidige natuurareaal dan

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

1.4 Afwenteling voorkomen of compenseren

❙ Bijdragen aan de landbouwtransitie elders in

Bij functieverandering is het uitgangspunt uit de Nationale

het gebied door onder andere verduurzaming

Omgevingsvisie dat afwenteling zoveel mogelijk moet

en extensivering te blijven ondersteunen.

worden voorkomen. Er zijn twee vormen van afwenteling die
bij functiewijziging op landbouwgrond kunnen ontstaan:

1.5 Transparant proces
Voor een goede besluitvorming is een transparant proces

1. Afwenteling van de landbouw(milieu)opgave op

nodig, waarbij de gemaakte keuzes helder en openbaar

resterende landbouwgebieden. Als functiewijziging op

worden gemotiveerd. In bijvoorbeeld de Ladder voor

landbouwgrond plaatsvindt, maar bijvoorbeeld de dier-

Duurzame Verstedelijking is dit de kern van de ladder, die

rechten of de stikstofruimte blijven in de markt, dan zal

ook is vastgelegd in instructieregels in het Besluit kwaliteit

dit elders leiden tot bedrijfsuitbreiding en een verhoogde

leefomgeving. De wijze van borging van het afwegingskader

concentratie van dieren. Dit doorkruist de extensiveringsop-

voor de omgang met landbouwgrond wordt de komende tijd

gave elders in de landbouw. Om afwenteling van milieudruk

verkend, ook op basis van praktijkervaringen in het NPLG.

naar elders te voorkomen, moeten dus ook de dierproductierechten en/of stikstofruimte worden opgekocht.
2. Afwenteling van de water-, klimaat- en natuuropgave. Verandering van functie van landbouwgrond kan

2. UITGANGSPUNTEN VERTALEN IN
INSTRUMENTARIUM: LADDER VOOR
DUURZAAM LANDGEBRUIK

betekenen dat areaal verdwijnt waarop op extensieve,
natuurinclusieve en/of regeneratieve wijze van landbouw

De omschreven uitgangspunten leiden tot een afwegings-

wordt bedreven. En daarmee ook de bijdrage geleverd wordt

ladder waarbij een aantal stappen moet worden doorlopen

aan b.v. weidevogel- en landschapsbeheer, koolstofopslag

bij functiewijziging op landbouwgrond. Deze ladder komt

en biodiversiteit. Bij de keuze voor functiewijziging van

niet in de plaats van de wijze waarop nu ruimtelijke afwe-

landbouwgrond heeft het de voorkeur om gronden met

gingen worden gemaakt. Hij maakt er onderdeel van uit

dergelijke gewenste functiecombinaties zoveel mogelijk te

en vult die werkwijze aan met een motivatieplicht volgens

ontzien. Als dit niet mogelijk is, dan moeten de bijdragen

onderstaande stappen.

aan dit beheer en deze ecosysteemdiensten worden
gecompenseerd om te voorkomen dat deze bijdrage aan

❙ Geldend voor alle functies: Eerst inbreiden, combineren

de (inter-)nationale doelen verloren gaan. Compensatie

en dan pas wijzigen (huidige kaders / ladders, zoals de

gebeurt bij voorkeur binnen het betreffende gebied.

zonneladder en de verstedelijkingsladder), waarmee de
druk op landbouwgrond zoveel mogelijk wordt beperkt.

Bij een functiewijziging van landbouw naar natuur, zal er in
principe geen afwenteling van de water-, klimaat- en natuur-

❙ Als toch aanspraak moet worden gemaakt op land-

opgave ontstaan, omdat natuur veelal een positief effect

bouwgrond, dan eerst zoeken naar functiecombinaties

heeft op deze doelen. Voor rode functiewijzigingen kan dit

met meerwaarde voor de landbouwtransitie, dus op de

wel het geval zijn. Afwenteling van de opgave op resterende

gronden met de grootste (toekomstige) uitdagingen en

landbouwgebieden kan bij elke functiewijziging voorkomen.

passend binnen de NPLG-doelen ter plaatse, daarna
landbouwgrond met matige beperkingen. En als laatste

Mocht het niet mogelijk zijn om afwenteling te voorkomen,

optie op landbouwgronden met weinig toekomstige uitda-

dan volgt de keuze voor compensatie. Het uitgangspunt

gingen, omdat hier de voedselproductie voorop staat.

hierbij is dat compensatie vooral bestaat uit kwaliteitsverbetering op de daarvoor meest geschikte plek en niet

❙ Als een functiecombinatie niet mogelijk is, dan wordt

leidt tot weer een extra ruimteclaim op landbouwgronden.

bij voorkeur gekozen voor een functiewijziging met

Compensatie is mogelijk door bijvoorbeeld:

de meeste meerwaarde voor de transitie in het gebied.
Past de functiewijziging bij en is hij ondersteunend

❙ Compensatie van verlies van (ecosysteem)

aan het agrarisch transitiepad en passend bij de

diensten, zoals koolstofopslag en (agrarische)

gewenste ruimtelijke ontwikkeling in het gebied?

natuurwaarden te realiseren in het eigen gebied,

En hoe kan deze zo nodig inpasbaar worden gemaakt?

waarbij voorkomen moet worden dat bij een
krimpend landbouwareaal de opgave voor resterende
landbouwgrond/agrariërs ongewijzigd blijft.

10

❙ Afwentelingseffecten worden zoveel mogelijk
voorkomen of anders gecompenseerd.

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

De afwegingsladder functieverandering landbouwgrond is in
het onderstaande diagram gevisualiseerd.

Eerst inbreiden,
combineren en dan
pas wijzigen
Eerst bestaande kaders zoals
de zonneladder en de
verstedelijkingsladder
doorlopen. Deze zien toe op
inbreiding van functies waar
mogelijk.
Functiewijziging op
landbouwgrond wordt
zoveel mogelijk ontzien.

Functiecombinaties
met meerwaarde voor
de landbouwtransitie
Mocht inbreiding niet
mogelijk zijn, dan:
• Eerst inzetten op
functiecombinaties op
gronden met de grootste
uitdagingen en passend
bij de NPLG-doelen ter
plaatse.
• Dan inzetten op
functiecombinaties op
gronden met matige
beperkingen.
• Tot slot inzetten op
functiecombinaties op
gronden met weinig
toekomstige beperkingen.

3. STAPPEN NAAR BORGING VAN
HET AFWEGINGSKADER
Voor het gebruik van het afwegingskader is het belangrijk
om deze verder uit te werken en afdoende te borgen.
Dit kan plaats vinden in een aantal stappen:
❙ Ruimtelijke uitwerking: komende maanden in de
provinciale gebiedsprocessen en PPLG’s najaar 2023.
❙ Structurerende keuze: in het voorontwerp NPLG
(juli 2023) en definitief NPLG (Q1, 2024).
❙ Bestuurlijke afspraak: Tot oktober 2023 uitwerking
in de provinciale ruimtelijke voorstellen NOVEX en
aansluitend in de ruimtelijke arrangementen (Q4, 2023).
❙ Juridische borging: (zo nodig) In 2024 via een
Besluit Kwaliteit Leefomgeving (instructieregel
voor een motiveringsplicht).
Met deze stapsgewijze uitwerking en verankering is er
voldoende tijd om het, nu nog globale, afwegingskader en
borging verder vorm te geven.

11

Functiewijziging met
meerwaarde voor
transitie in gebied

Afwentelingseffecten
voorkomen

Als functiecombinatie niet
mogelijk is, dan inzetten op
functiewijziging met meeste
meerwaarde voor gebied.

Afwenteling (1) van de
landbouwopgave op andere
landbouwgebieden en (2)
afwenteling van de water-,
klimaat- en natuuropgave
voorkomen.

Past functiewijziging bij
en/of is deze ondersteunend
aan het transitiepad in het
gebied? Hoe kan deze
inpasbaar gemaakt worden?

Mocht dit niet mogelijk zijn,
dan compenseren d.m.v.:
• Compensatie van verlies
van ecosysteemdiensten.
• Ondersteunen van de
landbouwtransitie elders.

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Bijlage 3 – Weerbare teelten
en gezonde planten
INLEIDING

De sectoren nemen de verduurzaming serieus en zetten hier
op verschillende manieren op in. Zo wordt de komen jaren

De bedrijven in de land- en tuinbouw werken al een groot

tot 2030 versneld ingezet op het uitvoering geven aan het

aantal jaren aan het verduurzamen van de teelten en aan

Uitvoeringsprogramma Gewasbescherming 2030, onder

het ontwikkelen van nieuwe teeltsystemen. Vanuit de plant-

andere via het Praktijkprogramma Weerbaarheid in de

aardige sectoren is de afgelopen tijd het gesprek met ngo’s,

Praktijk. Voor de periode richting 2040 worden aanvullende

ketenpartijen en overheden (LNV, IPO, UvW) aan de sector-

doelen opgesteld voor de verdere uitfasering van middelen

tafels aangegaan met de intentie om afspraken te maken

met een hoge impact op milieu, mens en dier en het verder

over het verder verduurzamen van de teelten. De sectoren

ontwikkelen van alternatieve methoden. Verder investeren

willen, samen met de andere genoemde partijen invulling

de sectoren onder andere via BO Akkerbouw en Kennis

geven aan de maatschappelijke doelen en ambities, met als

In Je Kas (KIJK) en individuele bedrijven in onderzoek en

horizon 2040. Aan de beide sectortafels is afgesproken om in

kennisverspreiding, uitgaande van de gestelde doelen. Ook

2023 een overgangsbeleid op te stellen. Dit overgangsbeleid

via andere programma’s, zoals DAW en Platform Duurzame

moet er voor de sectoren op gericht zijn om ‘de winter door

Glastuinbouw (PDG), wordt ingezet op het bijdragen aan

te komen’. Hiervoor is een afwegingskader nodig, waarin

het bereiken van de doelen.

alle doelen (natuur- en milieudoelen, Kaderrichtlijn Water
(KRW) en andere Europese doelen, ondernemersdoelen
en groen- en voedselzekerheid) evenwichtig naast elkaar
worden gezet en in gelijkwaardigheid worden afgewogen om

DOORDACHT OVERGANGSBELEID
IS NOODZAKELIJK

tot de gewenste systeemverandering te komen en de verdere
reductie van de milieu impact en de impact op de gezond-

De aanleiding voor het opstellen van een Landbouwakkoord

heid van mens en dier.

is onder andere om agrarische ondernemers handelingsperspectief te bieden, met de horizon op 2040. Daarmee moet

Daarnaast heeft het landbouwakkoord voor LNV tot doel

er nog een tandje bij ten opzichte van de doelen voor 2030.

het halen van de doelen in het NPLG (die uitgangspunt

De sectoren en de overheid hebben dit vertaald in boeren en

zijn voor het Landbouwakkoord) voor natuur, stikstof,

tuinders langjarig perspectief op een goed verdienvermogen

water en klimaat. Een sterke plantaardige sector is nodig

bieden, in evenwicht met de KRW-, natuur- en milieudoelen.

voor de uitdagingen van deze tijd en het voorzien in groen-

Daarbij hebben de sectoren, ketens, ngo’s, kennisinstellingen

en voedsel­zekerheid met de minst mogelijke impact op

en de overheid allen een rol en is er overgangsbeleid nodig

de omgeving. Voor de plantaardige sectortafels gaat het

om daar te komen.

binnen de NPLG met name over de waterdoelen uit de
Kaderrichtlijn Water en de milieudoelen. Die komen op het

LTO, NAJK en de sectororganisaties werken voor weerbare

volgende neer:

teelten vanuit het Landbouwakkoord aan twee doelen:

1. Zo min mogelijk emissies van

1. Maximaal vergroenen van de productie, met

gewasbeschermingsmiddelen naar het milieu. Zie hiervoor

het minimaliseren van de milieu impact

eerder gemaakte afspraken binnen de EU (NAP).

van de productie op de omgeving;

2. Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
verminderen conform de F2F-strategie en de nieuwe

2. Het verbeteren van het verdienvermogen
van Nederlandse boeren en tuinders.

concept-EU-verordening gewasbeschermingsmiddelen

12

(SUR), waarbij de uitkomst van de SUR leidend is, en

Om het verdienvermogen van Nederlandse boeren en

het bevorderen van bodem- en plantgezondheid.

tuinders te verbeteren in de transitie naar weerbare teelten

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

moeten opbrengstrisico’s en transitierisico’s beheersbaar

4. Door klimaatverandering neemt de ziekten- en

blijven. Er moet dus voldoende productie in opbrengst en

plaagdruk en het aantal ziekten en plagen toe.

kwaliteit worden gerealiseerd, maar vooral het risico op
een misoogst moet goed kunnen worden beheerst. LNV,

5. In Nederland kennen we een groot aantal kennis-

sectoren en de ketenpartijen maken afspraken over het

en kapitaalintensieve teelten, waarbij de hoge

overgangsbeleid. Het resultaat van dit overgangsbeleid is het

kwaliteitseisen uit de keten en fytosanitaire eisen

minimaliseren van de risico’s die boeren en tuinders (gaan)

leidend zijn en op een hoog niveau liggen.

lopen in het vergroeningsproces om te komen tot weerbare
teeltsystemen.

6. De markt en afzet voor producten uit alternatieve
teeltsystemen die minder milieu impact met zich

Voor de land- en tuinbouw is een internationaal gelijk

meebrengen zijn nog niet voldoende ontwikkeld.

speelveld cruciaal. Aan producten afkomstig uit andere
lidstaten en derde landen worden dezelfde eisen gesteld als

Hiermee zien we elementen die van invloed zijn op het

in Nederland geteelde producten.

economisch perspectief van de agrarische ondernemers.
Ze zijn risicovol en kunnen leiden tot fysieke opbrengstder-

De opdracht voor het Landbouwakkoord is om actief bij te

ving en/of kwaliteitsverlies die een meerjarig effect kunnen

dragen aan het verdienvermogen van boeren en tuinders.

hebben. Deze opbrengstderving wordt waarschijnlijk niet of

Dat verdienvermogen staat de komende tijd om verschillende

deels gecompenseerd door hogere productprijzen. Doordat

redenen onder druk. Onderstaand noemen we verschillende

er in de toekomst naar alle waarschijnlijkheid onevenredige

redenen waarom dat verdienvermogen onder druk staat:

teeltrisico’s ontstaan, zullen er als gevolg daarvan problemen
ontstaan met financiering van bedrijven en specifieke kapi-

1. De F2F en Green Deal strategie leiden tot beduidend

taalintensieve teelten. En deze risico’s hebben consequenties

minder ‘bewezen effectieve’ mogelijkheden om gewassen

voor de financierbaarheid van bedrijven. Citaat Rabobank:

gezond te houden. Ondernemers die willen overstappen

“Onevenredig grote teeltrisico’s gaan wij niet financieren”.

op teeltsystemen die een lagere milieu impact hebben,
zoals biologische landbouw, natuurinclusieve land- en

De sectoren willen hun positie als topsectoren behouden

tuinbouw en gesloten teelten, kunnen dit waarmaken,

waarbij de teelten verder worden verduurzaamd met

maar hebben daar wel de steun van markt en overheid

aandacht voor biodiversiteit. In de transitie naar duur-

voor nodig, op het gebied van marktperspectief, voldoende

zame en milieuvriendelijkere teeltsystemen is het nodig om

kennis en vaardigheden en juridische borging.

ondernemingen perspectief te kunnen bieden. Hiervoor is
het onder andere noodzakelijk om risico’s te onderkennen

2. Het tempo waarmee nieuwe ‘bewezen effectieve’

en te voorkomen dat ondernemingen risico’s lopen die de

methoden en middelen voor het gezond houden van

continuïteit van de ondernemingen raakt. Doordacht over-

gewassen toeneemt is beduidend lager dan het tempo

gangsbeleid moet die risico’s aanvaardbaar maken en zal dus

waarmee de beschikbaarheid van chemische middelen

de zo gewenste transitie versnellen.

afneemt, ondanks de inzet van onder andere de sectoren
en het ministerie in onderzoeken en in pilots.

De figuur op de volgende pagina illustreert het belang van
overgangsbeleid.

3. Een groot aantal ziekten en plagen vormen een
toenemend risico in teelten omdat effectieve alternatieve
maatregelen en middelen nu niet of nauwelijks
beschikbaar zijn met productiedaling als gevolg.

13

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

Effectiviteit
beschikbare GBM
Chemie:
doordacht beleid
moet zorgen voor
‘verantwoorde’
afbouw

100%

Slim transitiebeleid
moet opbrengstrisico
beperken
Opbrengstrisico
Groen:
gericht stimuleren
en investeren kan
beschikbaarheid
versnellen

0%
2023

UITGANGSPUNTEN OVERGANGSBELEID

2040

rekenen zijn aan de land- en tuinbouw. Maar ook om hen
te stimuleren om zelf maatregelen te nemen. De sleutel voor

Onderstaand geven we aan wat onze uitgangspunten zijn

het kunnen behalen van de milieudoelen ligt dus bij boeren

voor een doordacht overgangsbeleid:

en tuinders. Zij dragen actief bij aan het bereiken van de
milieudoelen en aan het behalen van de Kaderrichtlijn Water

1. Overgangsbeleid moet getoetst worden aan een

doelen. Overheden en waterschappen moeten ook bijdragen,

evenwichtig afwegingskader. Zie hiervoor ook de

door het belonen van bijvoorbeeld ecosysteemdiensten. Om

Kamerbrief van minister Adema dd. 25-11-2022 (DGA-

ondernemers daadwerkelijk aan te zetten tot het nemen

DAD/22540362). Dit kader bestaat uit natuur- en

van maatregelen is het nodig om de waterkwaliteitsdoelen

milieudoelen, klimaatopgaven, ondernemersdoelen,

te individualiseren tot op sectoren, regio’s en bedrijfsni-

voedselzekerheid, gezonde voeding en Europese

veau, voor zover de ondernemer verantwoordelijk is voor de

doelen en is gericht op het bereiken van een

verontreiniging. De gewenste gedragsverandering zal alleen

systeemverandering en het reduceren van de milieu

plaatsvinden als de ondernemer zijn handelingsperspectief

impact. LNV, sectoren en andere partijen nemen

ziet. Dit handelingsperspectief kan hem aangereikt worden

samen het initiatief om het kader uit te werken (proces

door een goed opgeleide adviseur/watercoach die bedrijfsspe-

waarin de consequenties voor alle bovenstaande

cifieke afspraken maakt over uit te voeren maatregelen.

doelen transparant in beeld worden gebracht), zodat
de politiek een afgewogen besluit kan nemen.

Inzicht is noodzakelijk voor bewustwording, kennisontwikkeling en gedragsverandering. Ondernemers zetten, samen

2. Overgangsbeleid moet zowel gericht zijn op individuele
ondernemers, de sectoren en de ketenpartners.

met andere betrokken partijen, volop in op kennisontwikkeling op het gebied van de reductie van de milieu impact.
Hiervoor wordt zo veel mogelijk aangesloten bij bestaande

Vertrekpunt voor het overgangsbeleid is dat telers hun

programma’s, zoals DAW, Bodem Up en bodemcoaches,

gewassen aantoonbaar effectief kunnen blijven beschermen,

waarbij teeltadviseurs en boeren gezamenlijk in gesprek

gekoppeld aan het blijven werken aan de verlaging van de

gaan over nieuwe teeltsystemen met geïntegreerde en/

milieu impact.

of biologische gewasbescherming. Aanvullend wordt voor
de biologische sector een programma ontwikkeld. Zo zien

De sectoren zetten zich in om telers en hun omgeving te

boeren en tuinders zelf of ze een opgave hebben en kunnen

informeren en mee te nemen in de urgentie en consequen-

ze hiermee aan de slag. Bovendien kunnen ze daarop worden

ties met betrekking tot de KRW- en milieudoelen, die toe te

aangesproken. Belangrijk aspect is hier de handhaving en

14

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

het toezicht op het (individuele) behalen van de milieu- en

Verschillende waterschappen hebben het initiatief genomen

KRW-doelen. LNV zet in op het verbeteren van de hand-

om actuele waterkwaliteitsresultaten te delen en niet beperkt

having en toezicht door een betere samenwerking tussen

tot de land- en tuinbouw. I&W heeft het initiatief genomen

waterschappen, omgevingsdiensten, provincies, gemeenten

om dit breder te trekken en te agenderen onder het UP.

en NVWA te organiseren.

Dit moet voor 2025 een stap verder worden gebracht: ‘real
time’ resultaten op bedrijfsniveau. Ter ondersteuning van

Ook is het belangrijk om een onderzoeks- en kennisagenda

het beschikken over actuele resultaten nemen de sectoren

op te zetten en het kenniscluster en de ketenpartijen te

het initiatief om dit samen met I&W en de Unie van

betrekken bij de toekomstig ontwikkeling voor alternatieve

Waterschappen te ontwikkelen en uit te rollen in de praktijk.

duurzame en biologische methoden en teeltsystemen.

De resultaten geven aan of de ondernemer een opgave heeft.
Het invullen van deze opgave is niet vrijblijvend.

Bepalen voor welke
teelten impact
analyse nodig is

Opstellen
impactanalyse

Opstellen BAP’s

Knelpunten

Overgangsbeleid:
acties sector, keten,
overheid

Criteria

Aspecten

Aspecten

Scenario’s

Bijvoorbeeld

• Ziekte en plaag
gevoeligheid

• Teelt technische
aspecten

• Wetenschappelijke
en praktijkinzichten

• Kapitaalintesiviteit
(risico)

• KRW- en
milieudoelen

• Meerjarig
praktijkonderzoek

• Oplossingsrichtingen onder
overgangsbeleid

• Ketenaanpassing,
acceptatie resistente
rassen

• Stikstofefficiëntie
(gevoeligheid voor
nitraatuitspoeling)

• Economisch
perspectief voor
agrarische
ondernemers

• Opstellen
kennisagenda en
wetenschappelijk
onderzoek

• Geen oplossing voor
knelpunt

• Tijdelijke verlenging
toelating GBM om
overgangsperiode te
overbruggen

• Groen- en
voedselzekerheid in
Nederland en
Europa

• Extra stimulans
onderzoek
• Verzerking
• Stimuleren
veredeling nieuwe
rassen
• Handhaving

Afb. De stappen ter invulling van het overgangsbeleid op hoofdlijnen.

1. Impact analyse en aanpak met
Best Agricultural Practices

❙ Ziekte- en plaaggevoeligheid (als maatstaf
voor milieu impact gewasbescherming);
❙ Kapitaalsintensiviteit (als maatstaf voor

De eerste stap in het ontwikkelen van overgangsbeleid is het
gezamenlijk opstellen van een impact analyse per teelt/groep
van teelten. Doel hiervan is voor de komende jaren helder te

het risico dat de teler loopt);
❙ Stikstofefficiency/gevoeligheid voor nitraatuitspoeling
(als maatstaf voor milieu impact nutriënten).

hebben wat de uitdagingen/knelpunten zijn voor de betreffende teelt uitgaande van BAP en wat de impact van keuzes

Voor de beoordeling van de effectiviteit van deze aanpak

hierin zijn op onder andere verdienvermogen, waterkwaliteit,

worden als pilot in 2023 voor twee gewassen/gewasgroepen

groen- en voedselzekerheid, teelttechnische aspecten. De

(bijv. vruchtgroenten onder glas en suikerbieten) een

impact analyse leidt tot een plan van aanpak per teelt/teelt-

impactanalyse opgesteld. Naar aanleiding van de pilot kan

groep. Gestreefd wordt naar het opstellen van ten hoogste 10

de aanpak eventueel bijgesteld worden.

tot 15 impact analyses voor de meest relevante teelten.
Het resultaat van de impact analyse en de BAP kan zijn dat
Prioritering in volgorde van opstellen impactanalyses vindt

er uiteindelijk geen oplossing kan zijn voor een knelpunt

plaats op basis van de criteria:

onder het overgangsbeleid. Dan wordt vastgesteld op welke

15

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

wijze een teler gecompenseerd kan worden, in een nader te

ontwikkelingen gericht op het dichten van deze

bepalen transitieperiode, waarin de teler kan omschakelen

hiaten. Waar nodig wordt hiervoor een effectieve

naar een andere teelt of naar een ander teeltsysteem.

onderzoek -en kennisagenda ontwikkeld;

Het uitgangspunt voor het vaststellen van de Best

✔ LNV en de land- en tuinbouwsector inventariseren

Agricultural Practice (BAP) is dat in de transitieperiode

gezamenlijk welke groene middelen, methoden en

weerbare gewassen, weerbare teeltsystemen en alle op

alternatieve duurzame strategieën worden ontwikkeld.

dat moment beschikbare groene methoden en middelen

Hierbij worden ook mechanisatiebedrijven, advies- en

maximaal worden ingezet. Het doel van de BAP’s is het

onderzoeksorganisaties met kennis van verduurzaming

ondersteunen en faciliteren van innovaties en van verduur-

van teelten en teeltsystemen betrokken. Waar hiaten

zaming van teeltsystemen. IPM/ICM is de basis voor de te

in ontwikkelingsprogramma’s geconstateerd wordt,

ontwikkelen BAP’s. De BAP is nadrukkelijk niet bedoeld als

stimuleren overheid en land- en tuinbouwsector

een voorschrift voor een te volgen teeltsystematiek. En moet

ontwikkelingen gericht op het dichten van deze hiaten.

dus ruimte blijven geven voor innovaties op de bedrijven.

Fieldlabs/Boerderijen van de Toekomst/ praktijkpilots

De BAP is gebaseerd op:

(in meerdere regio’s en voor alle sectoren) vervullen
hierin een belangrijke rol. LNV faciliteert deze locaties.

❙ Internationale en nationale wetenschappelijke inzichten;

Hiervoor worden de volgende instrumenten ontwikkeld:
a. LNV en de sectoren nemen samen het initiatief

❙ (meerjarig) Wetenschappelijk en

om onder Topsectoren het ondersteunen van

praktijkonderzoek waaruit is gebleken dat de

pre-competitief onderzoek door start up’s/

BAP daadwerkelijk in de praktijk werkt;

universiteiten voor de gewenste systeemveranderingen
en de reductie van de milieu impact te onderzoeken;

❙ Bij de ontwikkeling van de BAP’s wordt

b. De sectoren, ketenpartijen en LNV stellen

rekening gehouden met onderwerpen als

een aanpak op voor het begeleiden van

ICM/IPM, op kennis gerichte preventieve

start up’s met aanvragen voor registraties,

oplossingen en resistentiemanagement;

toelatingen, mechanisaties en robotisering;
c. De sectoren, ketenpartijen en LNV investeren

❙ De BAP’s worden voor een periode van 2 jaar vastgesteld

in kennisontwikkeling gericht op kansrijke

en periodiek geëvalueerd Op basis hiervan wordt het

verdienmodellen die voor de systeemverandering en

systeem van IPM/ICM de komende jaren verder uitgerold.

het verminderen van de milieu impact nodig zijn,
zoals biologische landbouw, natuurinclusieve land- en

Afspraken

tuinbouw en hoog technologische gesloten teelten.

✔ De land- en tuinbouwsectoren bepalen enkele teelten
waarvoor de impact analyse in een pilot wordt uitgevoerd;

✔ Fedecom, LNV en de sectoren nemen samen het
initiatief voor het opstellen van een op het UP

✔ De sectoren en LNV nemen samen het initiatief om

Gewasbescherming aansluitend programma technieken.

de pilot impact analyses in 2023 uit te voeren en

Dit programma is gericht op het versneld gebruik

beoordelen hierna de effectiviteit van deze aanpak;

van technieken en digitalisering, gericht op de
systeemverandering en het verminderen van de milieu

✔ De land- en tuinbouwsector ontwikkelen de BAP’s.
Daarbij zijn de overige afspraken hiervoor leidend. LNV

impact. Een snelle validatie van deze technieken en
maatregelen is onderdeel van het programma.

draagt zorg voor de inbreng van experts (onder andere
van WUR en NVWA) bij het opstellen van de BAP’s;

2. Transitie en chemische gewasbeschermingsmiddelen

✔ De land- en tuinbouwsector neemt samen met Plantum

De land- en tuinbouwsector zet in op systeemveranderingen

16

het voortouw om te inventariseren welke weerbare

en op het verminderen van de milieu impact en van de

gewassen en teeltsystemen worden ontwikkeld. In

impact op omgeving, mensen en dieren. Als in deze transitie

deze inventarisatie wordt de behoefte van koplopers

de optelsom van weerbare gewassen, weerbare teeltsystemen

meegenomen. Voor hiaten in de (verdere) ontwikkeling

en andere groene methoden en middelen nog niet voldoende

van weerbare gewassen en teeltsystemen stimuleren

is om gewassen en teelten effectief te beschermen kunnen

LNV en de land- en tuinbouwsector gezamenlijk

gericht chemische gewasbeschermingsmiddelen worden

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

ingezet. De land- en tuinbouwsector zet alles op alles om zo

methoden en middelen worden geëvalueerd en op basis

snel mogelijk aantoonbaar effectieve methoden en middelen

van beschikbaarheid deze aanpak worden bijgesteld;

te ontwikkelen die bijdragen aan de totale reductie van de
milieu impact.

3. Transitierisico’s

Afspraken

Boeren en tuinders moeten worden gestimuleerd om te

✔ De land- en tuinbouwsector maakt over deze aanpak voor

werken volgens de best bewezen praktijk, waarbij deze BAP’s

de transitieperiode afspraken met de NGO’s en LNV;

geen teeltsystemen voorschrijven. Ze ondersteunen de innovaties door bedrijven, ze remmen deze niet af. Daarmee

✔ De sectoren nemen het initiatief voor het in
gesprek gaan met de fabrikanten van chemische

kunnen ze risico’s effectief beheersen én kunnen ook
voldoende verdienen.

gewasbeschermingsmiddelen over het beschikbaar blijven
van de middelen. LNV draagt conform de reguliere

Afspraken

procedures zorg voor de toelating van de middelen

✔ Een instrument als een transitieverzekering is nodig als

als de middelen voldoen aan de toelatingseisen.

financieel vangnet waarmee risico’s kunnen worden
opgevangen. Koplopers hebben toegang tot deze

✔ LNV draagt zorg voor het hebben van voldoende

verzekering. Waarbij maximaal gebruik wordt gemaakt

capaciteit bij het Ctgb, met name gericht op de

van de ruimte die de EU hiervoor biedt. LNV, land- en

inzet voor middelen met een lage milieu impact;

tuinbouwsector en ketenpartijen werken samen uit of
een dergelijke verzekering een toepasbaar instrument

✔ LNV draagt zorg voor vergroten van de capaciteit

is en welke alternatieven hiervoor mogelijk zijn;

bij NVWA voor het behoud van markttoegang
(fytosanitair) en voor het borgen van plantgezondheid

✔ Ketenpartijen spelen een belangrijke rol in het

op het gebied van duurzame gewasbescherming. Deze

ondersteunen/aanjagen van de vergroening van de land-

capaciteit dient geoormerkt te zijn voor deze doelen.

en tuinbouwsector, onder andere door rassenkeuzes.
Door langjarige afspraken te maken tussen producenten

✔ LNV zet het beschikbare instrumentarium

en afnemers kunnen beide partijen investeren in

(onder andere KUG’s en (transitie)vrijstellingen)

duurzaamheid. Hierdoor wordt ketensamenwerking

in conform de Europese regels;

gestimuleerd. De land- en tuinbouwsector, ketenpartijen
en de LNV maken gezamenlijk hiervoor afspraken;

✔ De land- en tuinbouwsector, LNV, ketenpartijen, Croplife
NL, Artemis en Agrodis maken afspraken over het in de
transitieperiode beschikbaar houden van middelen;

✔ Belangrijk aspect is het voldoen aan
de milieu- en KRW doelen.
a. Er wordt ingezet op het versterken van handhaving

✔ LNV, ketenpartijen, Croplife NL, Artemis

en toezicht op de (individuele) naleving van milieu-

en Agrodis maken afspraken om (nieuwe)

en KRW doelen. LNV maakt afspraken over het

groene middelen na indiening van de dossiers

verbeteren van de handhaving en toezicht, gericht

eerder en sneller op de markt te brengen;

op een betere samenwerking tussen waterschappen,
omgevingsdiensten, provincies, gemeenten en NVWA.

✔ LNV maakt afspraken met de keten en andere

b. Inzet op en borgen van milieu- en KRW-doelen

partijen, zoals mechanisatiebedrijven, advies- en

vraagt een andere benadering met doelsturing. In

onderzoeksorganisaties over het ontwikkelen en

de fiche “Doelsturing” (sectortafel AVB) wordt

verspreiden van kennis van verduurzaming van teelten

hier op ingegaan. Veel boeren en tuinders weten

en van alternatieve en duurzame strategieën;

niet wat de waterkwaliteitsopgave in een gebied
is, laat staan de opgave op bedrijfsniveau en

✔ Zoals bij de toepassing van de BAP’s is afgesproken

hoe ze die kunnen invullen. Hierdoor heeft een

zal ook voor de transitieperiode en inzet chemische

ondernemer geen inzicht in de bijdrage aan de

gewasbeschermingsmiddelen de leercurve goed moeten

waterkwaliteit van de verschillende maatregelen.

worden ingezet en geregeld. Om de twee jaar moet

17

deze aanpak en de voortgang beschikbaarheid weerbare

De land- en tuinbouwsector wil de stap maken naar een

gewassen, weerbare teeltsystemen en andere groene

systematiek van doelsturing. Op basis van outputsturing

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

neemt de boer en tuinder passende maatregelen gericht op

Afspraak

het terugdringen van de milieu impact. Het kunnen meten

✔ LNV participeert in de afronding en het toepassen

van het effect van maatregelen en het (juridisch) borgen

van de MIG en committeert zich om uit te gaan van

ervan is een belangrijke voorwaarden. Als het bekend is

milieu impact in plaats van gebruikte hoeveelheden.

welke opgave een boer en tuinder heeft, moet hij gestimu-

LNV draagt dit ook internationaal uit.

leerd worden om de juiste maatregelen te nemen. In de
transitieperiode is een (private) gecontroleerde distributie
mogelijk een geschikt instrument. Voor middelen waarbij

AANVULLENDE AFSPRAKEN

sprake is van normoverschrijdingen kunnen alleen ondernemers die aantoonbaar aan de milieu- en KRW-doelen

1. In het Uitvoeringsprogramma gewasbescherming 2030

bijdragen chemische gewasbescherming aankopen en

staat een groot aantal onderwerpen waar zowel sector

toepassen. Ook kunnen ketenpartijen hierbij een rol

als overheid mee aan de slag willen. We constateren

spelen door aanvullende voorwaarden te stellen aan het

tevens dat de uitvoering achterblijft bij de ambities.

afnemen van producten. Bestaande bedrijfssystemen die
bewezen leiden tot minder milieu impact, zoals de biologi-

Afspraken:

sche landbouw moeten ondersteund worden. De land- en

✔ De sector en LNV gaan prioriteiten stellen

tuinbouwsector, ketenpartijen en LNV starten in 2023

in de actiepunten. De UP-partners maken

met de uitwerking van deze aanpak.

extra uitvoeringscapaciteit beschikbaar voor
het projectmatig uitvoeren van de acties.

Een andere optie is de inzet van een adviseur/coach die de

De partijen nemen zelf de verantwoordelijkheid

ondernemer helpt inzicht te krijgen in de maatregelen die

voor de financiering van de capaciteit.

hij nog kan/moet uitvoeren. Ondernemers die aantoonbaar de gemaakte afspraken naleven kunnen gestimuleerd
worden door vermindering van handhaving door andere

✔ Sectoren en afzetketens pakken zelf ook
een grotere rol in de uitvoering.

bevoegde gezagen (omgevingsdienst, waterschap) en het
mogen gebruiken van middelen onder gecontroleerde
distributie.
De land- en tuinbouwsector start samen met LNV een
programma gericht op preventieve maatregelen en beheers-

✔ Halfjaarlijks wordt de voortgang van het UP
besproken met de minister van LNV.
2. Versnelde beschikbaarheid van robuuste rassen.
– Versneld nieuwe veredelingstechnieken kunnen

maatregelen om de hoge fytosanitaire kwaliteit van het

toepassen en hier maximaal op inzetten binnen

uitgangsmateriaal en overige plantaardige producten uit

de Europese context, onder voorwaarde dat het

Nederland en in de import- en exportketen te blijven borgen.

genetisch materiaal vrij toegankelijk blijft, dat de
biodiversiteit niet verder onder druk komt te staan,

4. Gezamenlijk inzetten op MIG

producten gemaakt met bijv. CrisprCas door de
hele keten traceerbaar zijn en herkenbaar voor de

De milieu-indicator gewasbescherming (MIG) kan een

consument en er afspraken gemaakt worden over

belangrijke bijdrage leveren aan het realiseren van mili-

vermenging van biologische producten met dergelijke

eudoelen. Daarom hebben de sectoren zelf het initiatief

producten. De biologische landbouw neemt kennis

genomen om te komen tot afronding en implementatie

van de wens voor nieuwe veredelingsmethodes

van de MIG. Gestreefd wordt naar invoering in de tweede

met behulp van nieuwe genetische technieken

helft van 2024, met name onder bestaande schema’s (MPS,

met de vermelde randvoorwaarden.

On the Way to Planetproof, VVAK/BMA). De sectoren

– Indien gewenst door de sectoren

zijn in gesprek met de schema-eigenaren en ketenpartijen

onafhankelijk vergelijkend rassenonderzoek

over het gebruik van de MIG. Zo heeft de Rabobank recent

voor bestaande en nieuwe gewassen.

aangegeven de MIG te gaan gebruiken in haar duurzaamheidsindex. De genoemde gesprekken en afspraken zullen

3. Financiële steun voor non-productieve investeringen

ook kaders aangeven om te komen tot eventuele reductie-

(versneld vervangen langjarige teelten, was- en

doelen (doelsturing) op bedrijfsniveau. De MIG is bedoeld

spoelplaatsen, vulapparatuur etc. ) en deels

als tool voor de ondernemingen om de milieu impact in

productieve investeringen (mechanische apparatuur,

beeld te brengen en waar mogelijk te verlagen.

bodembewerking etc.) via laagdrempelige regeling die

18

IN BEWEGING Concept Landbouwakkoord 2040

meerjarig opengesteld is. Benodigd om transitie te
versnellen en te realiseren. Via ketenpartijen (zoals
coöperaties) kan ook aan collectieve inkoop worden
gedaan om de prijs te drukken en om op grotere schaal
gericht teelten en teeltbedrijven te verduurzamen.
4. Versterken biodiversiteit op en in de omgeving
van bedrijven, op basis van gezamenlijke aanpak.
De aanpak is gericht op herstel en versterking van
zowel de biodiversiteit als van de plantgezondheid.

19