Zwerfjongeren in beeld
Literatuurstudie naar kennisontwikkeling over zwerfjongeren

Niek Fransen
Carolien van den Handel

Zwerfjongeren in beeld
Literatuurstudie naar kennisontwikkeling over zwerfjongeren

Amsterdam, 5 april 2011
Niek Fransen
Carolien van den Handel
Met medewerking van:
Lydia ten Wolde

DSP – groep BV
Van Diemenstraat 374
1013 CR Amsterdam
T: +31 (0)20 625 75 37
F: +31 (0)20 627 47 59
E: dsp@dsp-groep.nl
W: www.dsp-groep.nl
KvK: 33176766 A'dam

Inhoudsopgave
Inleiding

3

1

Onderzoeksopzet en aanpak

4

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Samenvatting inventarisatie
Landelijk onderzoek
Regionaal onderzoek
Lokaal onderzoek
Lopend onderzoek
Methodologisch onderzoek

5
5
6
7
7
7

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

Onderzoeksresultaten
Inleiding
Achtergrond
Wonen
Schulden en schuldhulpverlening
Onderwijs
Re-integratie naar werk
Participatie
Begeleiding, hulp en zorg

8
8
9
13
16
18
18
19
19

Samenvatting kennis leefgebieden

22

Conclusies en aanbevelingen
Conclusies
Aanbevelingen

24
24
24

Bijlagen
Toelichting onderzoeksopzet een aanpak
Kanttekeningen bij het geselecteerde onderzoeksmateriaal
Literatuurlijst
Schematische ordening onderzoeksmateriaal
Bevraagde instellingen, organisaties, gemeenten en CMO’s

27
29
30
33
35

4
5
5.1
5.2

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4
Bijlage 5

Pagina 2

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Inleiding

De problematiek van zwerfjongeren heeft sterk de aandacht in de samenleving en bij de Tweede Kamer. Op verzoek van de Tweede Kamer hebben de
voormalig staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de
voormalig minister voor Jeugd en Gezin de toezegging gedaan onderzoek
naar de leefsituatie van de zwerfjongeren te verrichten.
Er is in de afgelopen jaren door diverse instellingen onderzoek verricht naar
de situatie van de zwerfjongeren. Het ontbreekt echter aan een goed overzicht hiervan en van de resultaten die deze onderzoeken hebben opgel everd. Heeft het ministerie al een redelijk beeld van het landelijk onderzoek bijvoorbeeld omdat zij daarvoor zelf opdrachtgever was - van het regionale
en lokale onderzoek bestaat slechts een zeer beperkt beeld. Er is echter wel
behoefte aan een dergelijk overzicht, zowel voor het kunnen ontwikkelen
van doelgericht beleid als voor het kunnen uitzetten van nieuw aanvullend
onderzoek.
Het Ministerie van VWS heeft DSP-groep opdracht verleend voor het uitvoeren van een overzichtstudie. De opdracht voor dit metaonderzoek behelst
zowel landelijk als regionaal en lokaal onderzoek. Het gaat om onderzoek
dat in de afgelopen vijf jaar is uitgevoerd. Als relevant zijn studies aangemerkt waarbij de kennis over de omstandigheden (de ‘leefgebieden’) van de
zwerfjongeren centraal staat.
Bij de opdrachtverlening is aangegeven dat het metaonderzoek in ieder geval inzicht dient op te leveren in de onderwerpen ‘wonen’, ‘schuldhulpverlening’, ‘participatie’, ‘onderwijs’, ‘re-integratie naar werk’ en ‘hulp en zorg’. De
onderzoekers hebben daar later ‘achtergrond’ als thema aan toegevoegd.
Het metaonderzoek heeft zowel een inventariserend als een inhoudelijk
doel. Er is een overzicht opgesteld van uitgevoerd onderzoek, dat onderzoek is geanalyseerd en de resultaten daarvan zijn samengevat. Hieruit is
een beeld ontstaan van het kennisniveau op dit moment. Ook is een beeld
ontstaan waaruit blijkt welke ‘witte vlekken’ er zijn.

Leeswijzer
In het eerste hoofdstuk geven we een verantwoording van de onderzoeksopzet. Daarin is vooral aangegeven hoe het literatuuronderzoek is afgeb akend en op welke wijze naar onderzoeksdocumenten is gezocht. In hoofdstuk twee geven we een overzicht van de inventariserende fase. Daarin is
beschreven hoeveel en welk type onderzoek landelijk, regionaal en lokaal
werd aangetroffen. De samenvatting en analyse van het onderzoeksmateriaal is in hoofdstuk drie verwerkt. De resultaten zijn per schaalniveau en per
thema beschreven. In hoofdstuk vier wordt een stand van de kennis beschreven. Het rapport sluit af met het vijfde hoofdstuk, waarin conclusies en
aanbevelingen zijn geformuleerd. In de bijlage is een overzicht opgenomen
van de aangetroffen onderzoeken.

Pagina 3

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

1 Onderzoeksopzet en aanpak

Onderzoeksopzet
•

•
•
•
•

•

•

Voor het samenstellen van een actueel beeld van het onderzoek naar zwerfjongeren zijn aan de hand van de onderzoeksdoelstelling enkele criteria opgesteld op grond waarvan relevant onderzoek kon worden geselecteerd.
De onderzoeksperiode werd vastgesteld op 5 jaar.
Kennis over de situatie van de zwerfjongeren staat centraal (en dus niet het
voorzieningenaanbod).
Uitsluitend Nederlands onderzoek is in de metastudie betrokken.
Hoewel is uitgegaan van de huidige definitie van zwerfjongeren van het Ministerie van VWS, is het meeste onderzoek eerder uitgevoerd en kon dit niet
strak worden gehanteerd.
In de metastudie zijn zowel onderzoeken opgenomen die volledig over
zwerfjongeren gaan als onderzoeken waarin zwerfjongeren een van de
doelgroepen zijn; ook zijn beleidsstudies opgenomen waarin kennis over de
doelgroep onderdeel van de rapportage uitmaakt.
Uit de onderzoeken is de kennisontwikkeling op de volgende thema’s geanalyseerd:
1
• achtergrond ;
• wonen;
• schuldhulpverlening;
• onderwijs;
• re-integratie naar werk;
• participatie;
• begeleiding, zorg en hulpverlening.

In de bijlage is een toelichting op deze selectiecriteria opgenomen.

Aanpak
Voor het opsporen van bestaand onderzoek is gezocht op internet, zijn universitaire zoekmachines gebruikt, zijn alle regionale kenniscentra en alle
centrumgemeenten benaderd, is contact gelegd met alle landelijke organisaties en instellingen die zich bezig houden met zwerfjongeren, en is gebruik
gemaakt van doorverwijzingen van contactpersonen.
In de bijlage is een overzicht opgenomen van de benaderde instellingen,
organisaties, gemeenten en CMO’s.
De inventarisatieronde leverde aanvankelijk meer dan honderd titels op, met
een grote oververtegenwoordiging van lokaal onderzoek. Bij nadere bestudering is dit aantal gereduceerd tot ruim dertig relevante studies.
Bij de uiteindelijke selectie van relevante onderzoeken zijn enkele kanttek eningen te plaatsen. Deze zijn in de bijlage opgenomen.

Noot 1

Pagina 4

Onder ‘Achtergrond’ verstaan we de geschiedenis van de problematiek en (als gevolg daarvan)
de samenhang in de aspecten waar de zwerfjongeren mee worstelen.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

2 Samenvatting inventarisatie

In de inventarisatiefase zijn verschillende onderzoekskenmerken gehanteerd
om het materiaal te ordenen.
• Naast inventariserend onderzoek, onderscheiden we probleemgericht onderzoek en profielstudies. De inventariserende onderzoeken geven vooral
de stand van zaken weer. In de probleemgerichte onderzoeken wordt dieper
op de leefsituatie van de zwerfjongeren ingegaan. De profielstudies geven
een beeld van de samenhang in de problematiek bij verschillende subgroepen.
• Zelfstandig onderzoek is onderscheiden van beleidsvoorbereidend onderzoek. Dit is vooral van toepassing op regionaal en lokaal onderzoek. Beleidsvoorbereidend onderzoek richt zich vaak op afstemming van vraag en
aanbod; soms maakt een telling daarvan deel uit. De zelfstandige onderzoeken hebben doorgaans een bredere scope.
• Tot slot is van alle onderzoeken aangegeven welke thema’s aan de orde zijn
gesteld.
In onderstaande paragrafen vatten we samen wat de inventarisatie heeft
opgeleverd.
In de bijlage is een schema opgenomen waarin alle onderzoeken volgens
genoemde criteria zijn geordend.

2.1

Landelijk onderzoek
Op landelijk niveau werden zes onderzoeken aangetroffen die (min of meer)
voldeden aan de gestelde criteria. Landelijk onderzoek is vooral te typeren
als probleemgericht onderzoek.
Op landelijk niveau werd in de afgelopen jaren één profielonderzoek uitgevoerd.
De aangetroffen onderzoeken zijn te typeren als zelfstandig onderzoek.
In het Rekenkameronderzoek van 2008 is een omvangschatting opgenomen
en in het onderzoek van Noorda en Pehlivan zijn schattingen opgenomen
over schulden- en huisvestingsproblematiek van de bredere groep risicojongeren.
Er zijn bijzonder weinig landelijke onderzoeken die specifiek f ocussen op de
situatie van de zwerfjongeren. De studies leveren over het algemeen meer
inzicht op over de situatie rondom hen dan over henzelf (aanbod, beleid,
projecten, interventies, ondersteuning).
Laten we het Rekenkameronderzoek en de onderzoeken die over een bredere groep risicojongeren gaan, dan wel de knelpuntenanalyse in de
schuldhulpverlening betreffen (Van der Weijden) buiten beschouwing, dan
blijven er maar twee studies over die specifiek over de situatie van zwer fjongeren gaan (de profielstudie van Snoek e.a. en het casusonderzoek van
Fransen e.a.).
Van het onderzoek van de Algemene Rekenkamer is alleen het getalsmatige
overzicht in deze meta-studie meegenomen. In veel andere onderzoeken

Pagina 5

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

wordt hiernaar verwezen Omdat het Ministerie van VWS inmiddels specifiek
tel-onderzoek heeft uitgezet gaan we niet op deze cijfers in. Uit de onde rzoeken die over een bredere doelgroep gaan (Deth e.a., Noorda & Pehlivan)
hebben we zo veel mogelijk de informatie over de zwerfjongeren uitgeselecteerd. Dat betreft vooral de themagebieden ‘achtergrond’ en ‘schulden’.
Nemen we de zes onderzoeken samen dan kunnen we constateren dat het
thema ‘begeleiding, hulp en zorg’ weliswaar in bijna alle onderzoeken aan
de orde komt, maar slechts in één onderzoek een centrale plaats inneemt.
In de meeste onderzoeken is het onderwerp vooral aan de orde waar het de
kant van de beleidsontwikkeling en het aanbod betreft.
Dat geldt ook het thema ‘wonen’. Vooral het aanbod aan opvangplaatsen
en/of vervolghuisvesting komt aan de orde. In twee studies is meer aandacht besteed aan de behoefte en de ervaring van de doelgroep.
In ongeveer een derde van het landelijk onderzoek wordt de ‘achtergrond’
(de geschiedenis en de problematiek) van de zwerfjongeren aan de orde
gesteld. Overigens zoemen geen van de onderzoekers hier diep op in en het
gaat slechts in beperkte mate om primair onderzoek. Vaak is meer sprake
van het ordenen van bestaande kennis.
In twee studies is de focus specifiek gericht op de ‘schuldenproblematiek en
de schuldhulpverlening’. Een van beide is overigens vooral gericht op knelpunten in regelgeving en beleidsuitvoering. Echter zo doelgericht en de onderzoekers doen zoveel concrete aanbevelingen, dat we de studie toch
hebben meegenomen.
Het thema ‘re-integratie naar werk’ komt niet aan de orde in onderzoeken
die zich op de situatie van de zwerfjongeren richten, alleen in aanbodstudies
en ook dan beperkt. De aanbodstudies zijn niet in dit meta-onderzoek meegenomen.
Het thema ‘participatie’ komt alleen in het onderzoek van Van Deth e.a. aan
de orde, in relatie tot sociale uitsluiting in het algemeen.
Het thema ‘onderwijs’ wordt met name door Fransen e.a. aan de orde gesteld, in relatie tot het grote aantal (niet gesignaleerde) vroegtijdige schoo lverlaters.

2.2

Regionaal onderzoek
Bij de inventarisatie zijn acht relevante regionale onderzoeken naar voren
gekomen. Al deze onderzoeken zijn inventariserend van aard. Op een na
bevatten ze alle een omvangschatting. De helft van de onderzoeken betreft
zelfstandig onderzoek, de helft is direct gekoppeld aan beleids ontwikkeling.
Het thema ‘begeleiding, hulp en zorg’, is ook in het regionale onderzoek
bijna altijd aan de orde. Dat richt zich veelal op het voorzieningenaanbod,
knelpunten in de hulpverlening en de (hiaten in de) sluitende keten. In enkele onderzoeken is echter ook aandacht voor de behoeften van de jongeren
zelf.
Daarnaast is in het merendeel van de onderzoeken aandacht voor ‘wonen’.
Ook dit betreft in veel gevallen het voorzieningenniveau; het Zeeuwse onderzoek gaat het meest in op de behoefte en de ervaringen van de jongeren
zelf.
‘Schuldenproblematiek’ komt met name in de Flevomonitor aan de orde.
Het thema ‘onderwijs’ komt in drie regionale onderzoeken aan de orde, maar
daarin is vooral geïnventariseerd wat het opleidingsniveau van de doelgroep
is.
Een zelfde opmerking kan gemaakt worden voor het thema ‘re-integratie

Pagina 6

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

naar werk’. In twee regio’s werd geïnventariseerd hoeveel zwerfjongeren
baantjes hebben of hadden.
‘Participatie’ is geen onderwerp in het regionale onderzoek.
Informatie over de ‘achtergrond’ van de zwerfjongeren beperkt zich tot het
benoemen van de (bekende) probleemgebieden.

2.3

Lokaal onderzoek
In de onderzoeksperiode werd in negen centrumgemeenten onderzoek uitgevoerd, in ruim een vijfde van alle centrumgemeenten dus. In totaal gaat
het om twaalf onderzoeken.
Ook het lokaal onderzoek is vaak inventariserend van aard. Soms als zel fstandig onderzoek, soms doelgericht uitgevoerd als onderlegger voor b eleidsontwikkeling. In drie centrumgemeenten werd in de afgelopen jaren een
profielstudie uitgevoerd.
Het thema ‘begeleiding hulp en zorg’ krijgt in alle onderzoeken ruim aandacht. Aansluiting tussen vraag en aanbod komt veel aan bod, evenals
vraagstukken die betrekking hebben op de sluitende keten en het (ontbr eken van het) integrale karakter van de hulpverlening.
Ook het thema ‘wonen’ is in bijna alle onderzoeken vertegenwoordigd. Dat
betreft in elk geval het in kaart brengen van de woonbehoefte, deels in relatie tot het bestaande aanbod. In enkele onderzoeken werd nader ingegaan
op de aard van de woonbehoefte.
Wat de ‘schuldenproblematiek’ betreft beperken de onderzoeken zich vooral
tot het inventariseren van de omvang van de schulden.
Het thema ‘onderwijs’ is in bijna de helft van de onderzoeken aan de orde,
echter beperkt tot de vraag naar het opleidingsniveau.
Ook de vraag naar ‘werk’ beperkt zich tot het inventariseren van zwerfjongeren met baantjes, en dat slechts in vier gemeenten.
‘Participatie’ is nauwelijks onderwerp van onderzoek.

2.4

Lopend onderzoek
In de inventarisatiefase werden in vijf gemeenten op-hande-zijnde onderzoeken aangekondigd. Vier keer in gemeenten die al langer onderzoek uitvoeren, één keer in een gemeente waar geen eerder onderzoek werd aa ngetroffen. Daarmee komt het aantal centrumgemeenten waar eigen
onderzoek naar zwerfjongeren wordt uitgevoerd op 10.

2.5

Methodologisch onderzoek
In de afgelopen jaren zijn twee onderzoeken uitgevoerd die om methodologische redenen interessant zijn. In beide gevallen richt het onderzoek zich
niet op kennis over zwerfjongeren, maar op de voorwaarden voor en effecten van het betrekken van de zwerfjongeren als onderzoeker van de eigen
doelgroep. Het zijn in feite projectevaluaties, maar met een veelbelovend
perspectief.

Pagina 7

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

3 Onderzoeksresultaten

In dit hoofdstuk zijn de resultaten beschreven die na analyse van de onde rzoeksrapporten naar voren komen. In paragraaf 2.1 schetsen we eerst het
algemene beeld dat uit de onderzoeken op de drie onderscheiden schaalniveaus naar voren komt. Daarna beschrijven we de bevindingen per thema.

3.1

Inleiding
De landelijke onderzoeksrapporten zijn uiteenlopend van aard. Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer is vooral inventariserend van aard en
baseert zich op informatie van de centrumgemeenten. Het richt zich vooral
op het beschikbare aanbod aan voorzieningen voor zwerfjongeren, de samenwerking in de keten en de beleidsontwikkelingen.
Er is weinig landelijk onderzoek dat zich specifiek op zwerfjongeren richt. Er
zijn enkele onderzoeken uitgevoerd waarin de problematiek van een bredere
groep van risicojongeren is onderzocht. Het risico op een zwervend bestaan
maakt daar onderdeel van uit, maar de doelgroep zwerfjongeren is niet onderscheiden. Ook zijn enkele rapporten gevonden die zich zozeer op eerd ere onderzoeken baseren dat daaruit weinig nieuws te destilleren valt. Dat
onderzoek is bovendien deels verouderd. Tot slot zijn enkele rapporten
aangetroffen die op één onderwerp ingaan: schuldenproblematiek, reintegratie naar werk en de problemen die ontstaan bij het bereiken van de
18-jarige leeftijd staan daarin centraal.
Het landelijk onderzoek richt zich vooral op de beleidsontwikkelingen en
belichten de ontwikkelingen in het aanbod aan voorzieningen, (knelpunten in
de) aanpak van de problematiek, financiering, methodiekontwikkeling, beg eleidingstrajecten, samenwerking tussen de ketenpartners en op hulpverlening.
In veel rapporten wordt de problematiek van de zwerfjongeren benoemd,
zonder dat daar dieper op in wordt gegaan. We hebben de indruk dat er veel
wordt herhaald uit eerder onderzoek.
Op regionaal niveau is inventariserend onderzoek gedaan naar aantallen,
probleemgebieden en hulpbehoefte. In de provincies Flevoland en Zeeland
is een uitgebreide inventarisatie uitgevoerd van de doelgroep zwerfjongeren,
als onderdeel van een daklozenmonitor. In Noord Holland is in een aantal
regio's een globale inventarisatie gehouden waar ook een overkoepelend
rapport over is geschreven. Ook andere provincies (onder meer Groningen,
Friesland) voeren een daklozenmonitor uit, maar de doelgroep zwerfjongeren is geen onderscheiden en onderzochte groep. Overijssel heeft een
(minder specifieke) inventarisatie laten uitvoeren. Op regionaal niveau zijn
veel van de verzamelde documenten gericht op beleidsadvies zoals het o pzetten en inrichten van een sluitende keten.
Lokaal zijn met name inventarisaties uitgevoerd die een beeld verschaffen
van de kenmerken van zwerfjongeren en van subgroepen; de zogenaamde
profielonderzoeken. Vaker is er ook inventariserend onderzoek gedaan om
te komen tot nieuw beleid, betere aansluiting van de vraag en het aanbod en
om integraal beleid te ontwikkelen (ketenaanpak). Door dit karakter van de
onderzoeken is weinig inhoudelijke informatie beschikbaar. Vooral op de

Pagina 8

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

thema's wonen, achtergrond en zorg is meer diepgang. De (inventarisere nde) profielonderzoeken geven een beeld van de samenhang van de thema's
en van de diversiteit in de doelgroep. Vooral voor beleidsontwikkeling zijn de
profielonderzoeken interessant.

3.2

Achtergrond
Kenmerken
De onderzoeken geven een diffuus beeld over de gemiddelde leeftijd. Uit de
lokale inventariserende onderzoeken komt een gemiddelde leeftijd tussen
19 en 22 jaar (Rotterdam en Zeeland 19, Flevoland, Dordrecht Den Haag en
Overijssel 20, Leiden en Utrecht 21, Zwolle 22 jaar). Van Deth e.a. concluderen op basis van literatuurstudie dat de grootste groep 16 tot 20 jaar is
wat zou leiden tot een lager gemiddelde dan de inventariserende onderzo eken. 'De' gemiddelde leeftijd van de zwerfjongere lijkt op basis van d eze
onderzoeken niet vast te stellen. De leeftijd wordt sterk beïnvloed door de
getrokken steekproef (denk aan jongeren uit de MO, bestanden van spec ifieke instellingen).
Ook de verhouding in sekse verschilt sterk bij de inventariserende onde rzoeken. In Flevoland, Zeeland en Amsterdam is de verhouding ongeveer
gelijk. Utrecht, Rotterdam en Den Haag hebben een oververtegenwoordiging
van jongens (rond de 70%). In Dordrecht is een kleine oververtegenwoord iging van meiden (57%).
De verhouding allochtoon autochtoon varieert ook, maar over het algemeen
is de verhouding half-half. In Den Haag was tweederde allochtoon.
Risicofactoren
In Utrecht is door Van Bergen e.a. onderzoek gedaan naar sociaal kwetsbaren. Zwerfjongeren kwamen hier als specifieke groep naar voren. Als risicofactoren in de jeugd voor latere dakloosheid wordt genoemd:
• Opvoering en relatie met de ouders: verstoorde hechtingsrelaties, intense
familieconflicten, mishandeling en misbruik, verlies in vertrouwen in één of
beide ouders, opgroeien in pleeggezin, geschiedenis van staatsinterventie of
uithuisplaatsing.
• Gezinssamenstelling: afwezigheid vader, jonge moeder, verslavingsproblematiek ouders, laag opleidingsniveau ouders, oudste in groot gezin, regelmatige veranderingen van woonadres, scheiding en verandering in gezinssamenstelling.
• School en vrienden: gepest worden, spijbelen, slechte school prestaties,
voortijdig schoolverlaten en negatieve invloed vrienden.
• Individuele kenmerken: doormaken van trauma/ ingrijpende gebeurtenis,
posttraumatische stoornis (PTTS), gedragsproblemen, depressie, psychosen en druggebruik.
In dit onderzoek wordt vooral de levensfase van 15 tot 17 jaar als risicovol
gezien omdat in deze fase veel schooluitval is (6% van de Utrechtse jeugd),
naar verhouding veel delinquent gedrag (7%), veel onder toezicht stelling
(3%). De belangrijkste risicofactoren voor dakloosheid zijn kindermishand eling en misbruik en het opgroeien in een andere omgeving dan het eigen
gezin zoals bij pleegouders, tehuizen of andere vormen van uithuisplaatsing.
Van Bergen schat dat 3% van de Utrechtse jeugd risico loopt op dakloo se
heid. Gemiddeld verlieten de Utrechtse zwerfjongeren op hun 16 de oor-

Pagina 9

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

spronkelijke woonsituatie en waren vijf jaar thuisloos voordat zij in de maa tschappelijke opvang terecht kwamen.
Problematiek
Fransen e.a. constateren dat voor de meerderheid van de zwerfjongeren de
residentiële vraag slechts één van de hulpvragen is. Veel jongeren hebben
psychiatrische problemen, een aanzienlijk aantal heeft een licht verstandeli jke beperking en de meeste jongeren hebben geen of een niet afgeronde
opleiding. Daarnaast speelt het ontbreken van een structurele dagbesteding,
het ontbreken van een eigen inkomen en gebrekkige vaardigheden in het
omgaan met geld bij velen een belangrijke rol.
Dit beeld van brede problematiek wordt eigenlijk in alle onderzoeken beve stigd. Op grond van literatuurstudie vatten Van Deth e.a. de problematiek van
zwerfjongeren samen in:
• psychosociale, psychiatrische of aanpassingsproblemen;
• inkomensproblemen: schulden, onverantwoord uitgavenpatroon;
• overmatig alcohol- en/of drugsgebruik;
• contacten met politie en justitie;
• vroegtijdige schoolverlating (geen startkwalificatie);
• ontbreken van werk (ook slecht toegerust zijn voor de arbeidsmarkt);
• zwak sociaal netwerk (vrienden en familie)
Van Deth e.a. constateren op grond van de interviews met experts die zij
hielden dat de groep zwerfjongeren jonger is geworden. Wat de verslavingsproblematiek betreft bleken geïnterviewden het niet eens te zijn. De
een ziet een verschuiving van alcoholproblematiek naar drugsproblematiek,
de ander ziet de verslavingsproblemen in zijn geheel afnemen. Ook over
verschuiving in andere kenmerken van de zwerfjongeren bleken bij de geï nterviewden uiteenlopende beelden te bestaan. Sommigen zijn van mening
dat de zwerfjongeren een lager niveau hebben dan voorheen en dat er over
het algemeen sprake is van zwaardere problematiek. Anderen herkennen dit
beeld niet. Ook wordt door een deel van de geïnterviewden geconstateerd
dat de groep zwerfjongeren met een psychi(atri)sche beperking toeneemt.
Ook dit wordt niet door allen onderschreven. In het onderzoeksrapport van
Van Deth e.a. worden echter alleen individuele uitspraken aangehaald (citaten) die niet worden getoetst. Algemene tendensen worden door de onderzoekers dan ook niet vastgesteld.
De Flevomonitor (Benschop en Korf) laat een discrepantie zien tussen de
belangrijkste problemen en de grootste hulpbehoefte. In volgorde zijn de
grootste problemen financiën, huisvesting, relatie en school. De grootste
hulpbehoefte is vast onderdak, hulp bij schulden, opleiding, werk en minder
afhankelijk zijn van hulp. Ook uit het Zeeuwse onderzoek (Jansen e.a.) blijkt
een verschil tussen de problemen en de hulpbehoefte. De onderzoeken geven alleen beperkt verdere analyse en verklaring van dit verschil. Zo stellen
de onderzoekers van de Zeeuwse studie dat sommige problemen minder
worden ingezien door de jongeren. Zij adviseren dan ook dat de hulpverlening een meer proactieve houding aanneemt (bijvoorbeeld ten aanzien van
middelengebruik).
Zowel in Noord Kennemerland (De Groot en Post) als in Zwolle (Eggen)
bevestigen de onderzoekers dat bij de zwerfjongeren sprake is van meervoudige problematiek. In Noord Kennemerland treft men problemen aan op
de leefgebieden wonen, psychiatrie, drugs en verstandelijke beperking, In
Zwolle worden wonen, drugs, psychiatrie, contacten met justitie en financiën
genoemd.
Pagina 10

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

De zwerfjongeren in Utrecht (Beijersbergen e.a.) voldoen volgens de onderzoekers aan het landelijke beeld. Het zijn jongeren met meervoudige problemen die bestaan uit een combinatie van materiële en immateriële problemen. Ook hebben de jongeren vaak een relatie met criminaliteit. Verder
heeft een aanzienlijk deel van de doelgroep psychische problemen. De jongeren zelf ontkennen deze problemen. Om zicht te krijgen op dit vraagstuk
stellen de onderzoekers voor om in de maatschappelijke opvang een screening uit te voeren onder de zwerfjongeren. Ook in Dordrecht heeft 40% een
psychische diagnose; 47% van de zwerfjongeren in Dordrecht had contact
met justitie (Van Lier).
Profielen
Snoek e. a. bieden op basis van literatuurstudie een overzicht van cliëntpr ofielen van zwerfjongeren die sinds 1990 zijn opgesteld. Veel cliëntprofielen
blijken te zijn gebaseerd op de aard van problematiek van de jongeren. Na
de profielstudie van Maaskant (2005) volgde de profielstudie van Bijvoets
(2006). Daarnaast hebben diverse andere onderzoekers in de afgelopen
twintig jaar indelingen van subgroepen gemaakt, waarbij bijvoorbeeld niet de
aard van de problematiek centraal stond maar de zwaarte daarvan , of van
combinaties van beide.
Doel van de studie van Snoek e.a. was het opstellen van nieuwe profielen,
ten behoeve van verbetering van de doorstroming. Zij presenteren een driedeling:
• De perspectiefvolle groep (hoge aansluiting bij de leefgebieden wonen,
werken, relaties, identiteit):
• onveilige of onhoudbare thuissituatie, goede basis, heftige problematiek
op één levensgebied.
• De multiproblem / vallen-en-opstaan groep (matige aansluiting bij genoemde leefgebieden):
• geïnstitutionaliseerden, internaatjongeren, uitvallers uit de jeugdhulpverlening;
• softdrugs en geen zinvolle dagbesteding;
• harde kern-jongeren: ex-detentie, veelvuldige politiecontacten;
• verstandelijk gehandicapten;
• ernstige problemen rondom seksualiteit en zwangerschap.
• De zorggroep (zeer slechte aansluiting bij genoemde leefgebieden):
• ernstige (harddrugs)verslaafden;
• ernstige psychiatrische problematiek;
• dubbele diagnose;
• ernstig gewelddadig;
• ernstig structuurgebrek.
Ook Van Deth e.a. geven een beknopt overzicht van profielstudies en categorisering van zwerfjongeren zoals zij die in de literatuur aantroffen. De onderzoekers beperken zich tot een inventarisatie en samenvatting van bestaande informatie.
Lokaal zijn profielstudies gedaan op basis van data van de zwerfjongeren. In
Rotterdam kwam de onderzoeker tot de volgende categorisering (Maaskant):
• Bandieten
(moeizame jeugd/hulpverlening, veel delicten, veel middelengebruik, zwakke
arbeidsmarktpositie, laag percentage traumatische ervaringen)
Pagina 11

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

•

•

•

Dissidenten
(weinig hulpachtergrond, laag opgeleid, conflicterende thuissituatie, traumatische achtergrond)
Weglopers
(instabiele thuissituatie, trauma ervaring, relatief veel meisjes, jeugdzorgcontacten, relatief meer opleiding, goed begeleidbaar)
Verschoppelingen
(cumulatie van problemen, veel hulpverlening, veel traumatische ervaringen,
zeer laag opgeleid, drugs, contacten justitie, etc.)

In navolging van Maaskant heeft Bijvoets voor Den Haag een vergelijkbaar
profielenonderzoek uitgevoerd. De Rotterdamse profielen bleken niet toepasbaar voor de zwerfjongeren in de Haagse regio. Hier kwamen vier andere profielen naar voren. Per profiel is een beschrijving van de achtergrond
kenmerken gegeven. Aan deze profielen werd in overleg met jeugdinstellingen en instellingen uit de maatschappelijke opvang een focus voor hulp en
begeleiding gekoppeld:
• Weglopers
(relatief milde problematiek en niet al te problematische achtergrond, wel relatief veel psychiatrische diagnose, laag opleidingsniveau)
Focus hulp: langdurige levensloopbegeleiding met veel praktische hulp
• Kansrijke jongeren
(relatief milde problematiek, laag middelengebruik, relatief veel meisjes,
vaak opleiding of werk)
Focus hulp: snel vroegtijdige praktische hulp, onder andere gericht op bestendiging studie/werk
• Internaat jongeren
(problematische thuissituatie, trauma’s, achtergrond in internaat of pleeggezin, veel contacten kinderbescherming en OTS, laag opleidingsniveau, relatief veel psychiatrische diagnose
Focus hulp: individueel toegesneden, nazorg vanuit jeugdhulpverlening en
goede overdracht naar volwassenenzorg)
• Bandieten
(hoge graad criminaliteit en detentie, veel middelengebruik, weinig inkomen,
veel schulden, moeilijk te begeleiden)
Focus hulp: stoppen criminaliteit, gezinshulp bij 18-min, veel aandacht voor
wonen en werk.
In Tilburg is op basis van literatuur een aantal algemene profielen gedefinieerd (Jeeninga):
• jongeren met een intensieve hulpachtergrond
• jongeren met justitiële contacten
• kansrijke jongeren die ontspoord zijn door een enkele aangrijpende gebeurtenis
• jongeren met een grote leerachterstand en LVB.
Deze indeling is echter niet getoetst en er is geen sluitende beschrijving
gegeven van de kenmerken van de groepen.
In Dordrecht kwam Van Lier tot de volgende profielen:
• 3 D: Dakloos, detentie en drugs
• thuisloos met toekomstperspectief
• kansrijk met startkwalificatie
• laaggeschoolden met hulpverleningsverleden.
Telkens komen de onderzoekers tot andere profielen. In de profielen is wel
Pagina 12

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

een rode lijn te herkennen. Zo komt ieder onderzoek tot een groep die lichte
problematiek heeft en kansrijk is. Het zwervend bestaan is vaak ontstaan
door een incident of een trauma. Een tweede groep bestaat uit zwerfjong eren met een intensieve en langdurige hulpverleningsachtergrond. De jongeren zijn vaak laagopgeleid en hebben langdurige zorg nodig. De derde
groep heeft over het algemeen ook een hulpverleningsachtergrond. Bij hen
staan drugs en criminaliteit echter meer centraal.

3.3

Wonen
De onderzoeken waarin onderdak en huisvesting aan de orde zijn richten
zich vooral op de (te beperkte) capaciteit. Het is overigens niet altijd duidelijk of het capaciteitsvraagstuk zich in de maatschappelijke opvang voordoet
of in de vervolghuisvesting. Het onderscheid wordt vaak niet gemaakt. Het
capaciteitsprobleem wordt regelmatig ook alleen benoemd, zonder verdere
onderbouwing, en vaak wordt naar de rapporten van de Algemene Rekenkamer verwezen.
In 2007 en 2009 is door de Rekenkamer geïnventariseerd hoeveel centrum2
gemeenten specifieke opvangvoorzieningen voor zwerfjongeren hebben .
Dat neemt toe, maar was in 2009 nog steeds slechts in (ruim) de helft van
de 43 gemeenten het geval. Dit geeft overigens geen informatie over de
aard en de toereikendheid daarvan.
Opvang
Een groot aantal lokale onderzoeken brengt de woonbehoefte ond er zwerfjongeren in beeld. Dit is vaak onderwerp van tellingen, die onder meer tot
doel hebben tot een betere afstemming te komen van het aanbod aan o pvang- en woon(zorg)voorzieningen en de vraag vanuit de doelgroep. Een
beperkt aantal onderzoeken gaat nader op de materie in.
Zowel in Amsterdam als in Rotterdam bleek het aantal zwerfjongeren groter
dan het aantal plekken in de maatschappelijke opvang. Tegelijkertijd bleek
dat niet de volledige capaciteit benut was. Veel jongeren hebben specifieke
behoeften ten aanzien van de opvang. In Rotterdam constateerde de onde rzoeker (Hekelaar) dat vooral specifieke doelgroepen een aanbod missen :
jongeren met een licht verstandelijke handicap, jongeren met psychiatrische
problematiek, zwangere vrouwen en tienermoeders. Deze groepen bleken
moeilijk plaatsbaar in het bestaande aanbod. Hun problematiek is vaak een
contra-indicatie voor opvang. Specifieke opvang voor deze groepen is g ewenst.
Uit de inventarisatie in Rotterdam bleek in 2008 voor 182 jongeren geen
opvangvoorziening aanwezig te zijn in de stad (Hekelaar). Ook kwam naar
voren dat van de jongeren die uitstroomden uit de maatschappelijke opvang
een derde zich binnen een half jaar opnieuw aanmeldde voor opvang.
De onderzoeker constateert dat de LVG-groep een groeiende groep is binnen de maatschappelijke opvang. Deze groep vormt een zware belasting
voor de opvangcapaciteit van de maatschappelijke opvang.

Noot 2

Pagina 13

In de onderzoeken van de Algemene Rekenkamer wordt onder ‘opvangvoorzieningen’ zowel
bed-bad-brood, crisisopvang, 24-uurs opvang, zwerfjongerenpensions, opvanghuizen voor
tienermoeders als foyers de jeunesse, Kamers met Kansen en werkhotels begrepen.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Fransen e.a. constateren dat ook Jeugdzorg een te kleine opvangcapacite it
heeft, waardoor jongeren onder de 18 soms in de volwassen maatschapp elijke opvang terecht komen. Een situatie die ongewenst wordt geacht. De
jongeren komen terecht tussen oudere daklozen en verslaafden, wat tot
nieuwe problemen leidt. In de maatschappelijke opvang krijgen zij bovendien vaak te weinig aandacht voor de persoonlijke situatie en te weinig b egeleiding naar school en werk.
Noorda en Pehlivan maken melding van het bestaan van veel onveiligheidgevoelens bij de dakloze jongeren, vooral bij de groep die gebruik maakt
van de crisis- en nachtopvang. Deze jongeren ontberen daarnaast rust en
privacy.
Doorstroming
In verschillende onderzoeken komt naar voren dat de doorstroming van
maatschappelijke opvang naar vervolghuisvesting stagneert. Fransen et al.
zowel als Noorda en Pehlivan constateren stagnatie door een te beperkt
aantal beschikbare woonvormen (bijvoorbeeld begeleid wonen) en door de
krapte op de woningmarkt. Gevolg is ophoping in de opvang. De wachttijden
en wachtlijsten voor de doorstroming leiden bij de jongeren soms tot verlies
van motivatie.
Noorda en Pehlivan constateren daarnaast ook belemmerende factoren bij
de jongeren zelf. Ze verwijzen onder andere naar het niet ingeschreven
staan, het ontbreken van inkomen, het niet in staat zijn zelfstandig te wonen
en voor zichzelf te zorgen. Tweederde van de jongeren in hun onderzoek
geeft desondanks aan zelfstandig te willen wonen. Slechts een vijfde kiest
voor begeleid wonen.
Hekelaars onderzoek laat zien dat er (in 2006) in Rotterdam ee n substantiële vraag is naar vervolghuisvesting, waar niet aan kan worden voldaan. Voor
3
begeleid wonen bestond er op dat moment een wachtlijst van 2 à 3 jaar . In
Rotterdam bleek bij ongeveer de helft van de jongeren die voor vervolghui svesting in aanmerking komt een vraag naar wonen met lichte begeleiding te
bestaan. Bij de andere helft heeft de vraag naar zware vormen van begele iding de overhand. Niet alleen in de opvang, maar ook in de vervolghuisvesting missen de eerder genoemde specifieke doelgroepen een passend aanbod (jongeren met een licht verstandelijke handicap, jongeren met
psychiatrische problematiek, zwangere vrouwen en tienermoeders ).
Ook in Amsterdam werd vastgesteld dat vooral jongeren met een lichtere
problematiek behoefte hebben aan vervolghuisvesting, in de vorm van begeleid wonen (Van den Berg e.a.). Voor jongeren met een complexe zorgpr oblematiek is juist behoefte aan een beschermde woonomgeving met zorg.
Veel van deze jongeren verbleven in 2006 echter in de reguliere maatschappelijke opvang (voor volwassenen). In een vervolgonderzoek uit de
zelfde periode ('Versnellen en verdiepen', 2006) wordt nogmaals geconstateerd dat de hulp in wonen en zorg tekort schiet.

Noot 3

Pagina 14

De behoefte aan bijzondere huisvesting werd onderzocht onder ‘Jongeren van 16 t/m 23 jaar
die ingeschreven staan bij SoZaWe, een ROC, of bekend zijn bij een opvanginstelling, onder
begeleiding kunnen wonen, tegelijkertijd hun opleiding kunnen afronden dan wel hun werk
kunnen bestendigen en na één tot anderhalf jaar zelfstandig kunnen wonen’.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

In Nijmegen is de woonbehoefte van minderjarige zwerfjongeren onderzocht. Ook voor hen is het aanbod aan mogelijkheden voor begeleid wonen
te beperkt. Zij komen op wachtlijsten te staan (Gemeente Nijmegen).
Begeleid wonen
Uit het onderzoek in Zeeland (Jansen e.a.) blijkt dat feitelijk daklozen een
lage kwaliteit van leven ervaren, significant lager dan residentieel dakloze
jongeren. De Zeeuwse zwerfjongeren willen het liefst een zelfstandige
woonruimte. Zij geven aan te verlangen naar een eigen plek, rust en veili gheid. 80% wil overigens wel begeleiding bij het wonen, vooral op afroep. Dit
percentage ligt aanmerkelijk hoger dan door Noorda en Pehlivan werd g evonden. Zoals we eerder al zagen constateren zij dat slechts een vijfde deel
van de onderzoeksgroep behoefte heeft aan een vorm van begeleid wonen.
Door de verschillende definities zijn beide percentages echter niet geheel
vergelijkbaar.
De Zeeuwse jongeren geven verder aan dat zij graag een woning zouden
hebben in de buurt van familie en vrienden. In Zeeland bestaat volgens de
professionals een sterke regiobinding, door familiebanden en door de cu ltuurverschillen per eiland.
Net als de Zeeuwse jongeren gaven ook de Utrechtse zwerfjongeren aan
behoefte te hebben aan een veilige en rustige woonomgeving, liefst in de
buurt van ouders en vrienden (Beijersbergen). Deze jongeren geven bovendien aan vóór alle andere hulp, hulp nodig te hebben bij het vinden van een
woning (begeleid wonen). Begeleiding vinden zij noodzakelijk.
Dak- en thuisloosheid
In het Haagse onderzoek (Van Lier, 2006) is gekeken naar de reden van
dakloosheid. In dit onderzoek blijkt dat de meeste jongeren dakloos zijn g eraakt omdat zij uit huis zijn gezet of vanwege detentie.
In het onderzoek naar de sociale uitsluiting (Van Deth e.a.) wordt nog eens
aangehaald dat feitelijke dakloosheid veel minder voor komt dan thuisloosheid en verblijf in een jeugd- of opvangvoorzieningen.
Uit onderzoek naar de huisvestings- en schuldenproblematiek in Amsterdam, Enschede en Utrecht (Noorda en Pehlivan) blijkt dat een kwart van de
risicojongeren dakloos is, daarnaast heeft twintig procent een tijdelijk onderkomen (bij familie, in een sloopflat e.d.). Risicojongeren worden door de
onderzoekers gedefinieerd als jongeren van 15 tot en met 26 jaar, met twee
of meer samenhangende problemen op verschillende leefgebieden of een
evenredig grote kans daarop. Ten minste een van de problemen moet betrekking hebben op schulden of huisvesting. Omdat met deze definitie een
bredere groep wordt geselecteerd dan met de definitie van zwerfjongeren,
zijn de cijfers uit dit onderzoek niet geheel toepasbaar op de doelgroep
zwerfjongeren.
In dit onderzoek wordt een sterke relatie gelegd tussen huisvestingsprobl emen en schuldenproblematiek. 85% van de onderzochte jongeren met huisvestingsproblemen (dakloos of thuisloos) heeft ook schuldenproblemen . De
onderzoekers veronderstellen dat het primaat bij het eerste ligt, maar zij
treffen ook het omgekeerde regelmatig aan.

Pagina 15

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

3.4

Schulden en schuldhulpverlening
De schuldenproblematiek staat centraal in de onderzoeken van Van der
Weijden (red.) en van Noorda en Pehlivan. Eerstgenoemd onderzoek bevat
een enorme reeks aan knelpunten die het oplossen van de schuldenproblematiek van zwerfjongeren in de weg staan. Schulden zijn een grote belemmering voor participatie in de maatschappij en voor mogelijke verbeteringen
op andere terreinen. De belemmeringen bij de schuldhulpverlening worden
toegeschreven aan regelingen en procedures, aan de organisatie van de
hulpverlening, inkomensproblemen en gebrek aan motivatie bij de jongeren
zelf, en nog vele andere zaken. Behalve knelpunten bieden de auteurs ook
veel oplossingen.
Noorda en Pehlivan richten zich in hun onderzoek over de schuldenproblematiek niet alleen op zwerfjongeren, maar op de bredere groep risicojongeren (zie definitie in paragraaf 3.3). Zowel oorzaken als gevolgen van schulden worden belicht. Zo komen huisvestingsproblemen zowel als oorzaak als
gevolg naar voren. Als de huur niet kan worden betaald, moeten de jong eren kamer of woning verlaten of komen zij daarvoor zelfs niet in aanmerking.
Spanningen tussen jongeren en ouders als gevolg van schulden kunnen er
ook toe leiden dat jongeren het huis verlaten en op straat terecht komen.
Bij het oplossen van de schuldenproblematiek blijken veel jongeren gebruik
te maken van steun van instanties. De jongeren klagen echter over de b ureaucratische werkwijze. De lange wachttijden ontmoedigen hen en zij ze ggen niet te kunnen voldoen aan de vele eisen die aan hen worden geste ld.
Ook zijn de regels voor hen vaak niet duidelijk. De schuldhulpverlening is
bovendien veelal alleen gericht op de financiële kanten van de problemen,
terwijl de jongeren altijd met meerdere problemen kampen en de schuldenproblematiek in hun beleving niet oplosbaar is als op andere terreinen geen
steun verkregen wordt. Hulpverlenende instanties hebben doorgaans echter
slechts beperkte bevoegdheden. Een hardnekkig knelpunt is dat veel jongeren geen werk en dus geen vast inkomen hebben, wat schuldhulpverlening
bemoeilijkt. Als gevolg van de opeenstapelende problemen ontbreekt ook
vaak de motivatie bij de jongeren zelf om iets aan de schulden te doen.
Het aantal risicojongeren met schulden wordt door Noorda en Pehlivan landelijk op ongeveer 80.000 geschat, ongeveer 3,4% van de totale jongerenpopulatie in deze leeftijdsgroep. In Amsterdam zouden dat er 5.200 zijn, in
Utrecht 2.100 en in Enschede 1.150. De schulden lopen op tot 10.000 euro
en meer. De schuldenperiode loop vaak jarenlang door. Vier tot tien jaa r is
niet ongebruikelijk. De piek ligt rond de leeftijd van twintig jaar; tussen 18 en
20 jaar nemen schulden snel toe.
Van Deth e.a. geven aan dat zwerfjongeren gemiddeld 35.000 euro schuld
zouden hebben, oplopend tot 100.000 euro. Deze constatering wordt echter
niet goed onderbouwd.
Bij jongeren onder de 18 jaar beginnen de schulden vaak met boetes, geld
lenen en telefoonabonnementen. Jongeren boven de 18 jaar bouwen hun
eerste schulden vaak op door het niet betalen van hun zorgverzekering.
Daarnaast zijn ook bij hen telefoonabonnementen vaak debet aan de schu ldenlast. Jongeren boven de 18 jaar sluiten ook regelmatig onverantwoorde
leningen af bij banken. Vanaf deze leeftijd kunnen zij bovendien rood staan.
Als oorzaken van schulden worden genoemd:

Pagina 16

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

•

•
•
•
•
•

gebrekkige opvoeding, waardoor van huis uit geen financieel inzicht ontwikkeld. Soms gekoppeld aan psychische problematiek en bij een aanzienlijke
groep aan een verstandelijke beperking;
achtergrond van armoede;
culturele aspecten bij allochtone jongeren;
gevoeligheid voor groepsdruk en status;
straatspelletjes en gokken;
gemak waarmee 18-jarigen allerhande zaken zonder controle gefinancierd
kunnen krijgen.

Op grond van deze achtergronden onderscheiden Noorda en Pehlivan vier
typen risicojongeren met schulden:
1 Pedagogisch verwaarloosde jongeren
(ontbreken financieel inzicht, veel psychische problemen, kwetsbaar/naïef)
2 Verstandelijk beperkte risicojongeren
(ontbreken financieel inzicht, schulden worden ‘onbewust’ gemaakt, weinig)
sociale vaardigheden
3 Onverantwoordelijke risicojongeren
(wel financieel inzicht, schulden worden bewust gemaakt, vaak agressief
gedrag, gevoelig voor status)
4 Verantwoordelijke risicojongeren
(wel financieel- en probleeminzicht, maar gebrek aan geld, kunnen problemen zelfstandig oplossen).
Als gevolgen van schulden worden genoemd:
• problemen met school;
• problemen met werk;
• problemen met huisvesting;
• problemen met ouders;
• gevoelens van schaamte en stress, die zich kunnen uiten in agressief of
depressief gedrag. Veelvuldig worden verdovende middelen gebruikt om gevoelens te onderdrukken.
Als onderdeel van inventariserend onderzoek zijn ook in regionale onde rzoeken schulden geïnventariseerd. De schulden van de zwerfjongeren in de
provincie Flevoland lopen uiteen van 200 tot 18.000 en zijn gemiddeld 3.000
euro. Driekwart van de geënquêteerde jongeren had schulden. Ook in dit
onderzoek komt naar voren dat de meeste schulden zijn ontstaan door telefoon abonnementen, ziektekosten en boetes. Uit de Flevomonitor (Benschop
en Korf) blijkt dat de jongeren hun financiële problematiek zien als hun belangrijkste probleem, gevolgd door huisvestingsproblemen. Dit kan mogelijk
verklaard worden uit het feit dat de jongeren in dit onderzoek allen in de
maatschappelijke opvang verbleven. De schulden problematiek begint vaak
onschuldig (een nieuw telefoonabonnement, vergeten de studiefinanciering
stop te zetten) maar leidt in relatief korte tijd tot een grote schuldsom die
effect heeft op andere probleemgebieden. Zo zal eerst de schuld moeten
worden afgelost voordat andere keuzes kunnen worden gemaakt. Deze samenhang van de schuldenproblematiek met andere problemen en de impasse die daaruit volgt, sluit aan bij wat in het onderzoek van Noorda en Pehlivan naar voren kwam.
Ook lokale onderzoeken laten zien dat schulden problematiek veelvuldig
voorkomt. Ook uit deze onderzoeken blijkt dat de schuldenlast loopt van een
paar honderd euro tot vele duizenden euro's loopt. In Rotterdam bedroeg de
gemiddelde schuld van de zwerfjongeren 4.000 euro (Maaskant, 2005). In
Pagina 17

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Utrecht was de gemiddelde schuldenlast 6.000 euro. De hulpverlening weet
niet goed in te spelen op de schulphulp behoefte van de jongeren. Uit dit
Utrechts onderzoek blijkt dat zwerfjongeren de kwaliteit van hun leven minder waarderen als gevolg van de schulden problematiek (Wolf e .a., 2008). In
Zwolle heeft 62% van de jongeren schulden en de gemiddelde schuldenlast
is € 6.700.

3.5

Onderwijs
Het volgen van onderwijs is nauwelijks onderwerp van onderzoek. Weliswaar wordt in veel studies geconstateerd dat voortijdige schooluitval en het
ontbreken van een startkwalificatie een van de problemen van de zwerfjo ngeren vormt en dat dit vervolgens ook hun arbeidsmarktpositie verzwakt,
maar het blijft bij een constatering.
Fransen e.a. constateren in hun onderzoek in Haarlem en Amsterdam dat
de controle op schooluitval door de Regionale Meld- en Coördinatiepunten
(RMC) te kort schiet. Te veel jongeren raken daardoor al op jonge leeftijd uit
beeld.
De inventariserende onderzoeken geven vooral informatie over het ople idingsniveau van de zwerfjongeren. De meerderheid van de zwerfjongeren
heeft hooguit een VMBO opleiding gevolgd. In Flevoland blijkt een derde
deel van de zwerfjongeren naar school te gaan; 41% heeft als hoogst genoten opleiding VMBO (Benschop en Korf) en van de overige 60% gaat ongeveer de helft nog naar school. De onderzochte Zeeuwse zwerfjongeren hadden een ook een laag opleidingsniveau: 60% van de feitelijk dakloze
jongeren heeft alleen basisonderwijs gevolgd, bij de residentieel daklozen is
dat ongeveer de helft (Jansen e.a.). Uit het Dordtse onderzoek blijkt dat
66% van de jongeren hun laatste opleiding niet af maakt (Van Lier). Ook in
Rotterdam bleek de meerderheid geen opleiding te hebben afgerond na het
basisonderwijs (Hekelaar). In Den Haag stelde men een iets gunstiger beeld
vast; het merendeel van de onderzochte Haagse jongeren (46%) volgt VMBO of heeft dit afgerond (Van Lier). Hier heeft 34% van de zwerfjongeren
alleen basisonderwijs.
Over het algemeen heeft 30 tot 55% alleen basisonderwijs afgerond. Ui tschieter naar beneden is Dordrecht waar 8% alleen basisonderwijs afrondde. Tussen de 40 en 53% heeft middelbaar onderwijs afgerond (VMBO).

3.6

Re-integratie naar werk
Onderzoek naar (de problematiek bij) re-integratie naar werk is voornamelijk
uitgevoerd in de vorm van projectevaluaties en studies naar knelpunten in
de begeleiding naar werk. Deze studies richten zich op de beleids-, aanboden uitvoeringskant en zijn niet in het meta-onderzoek opgenomen.
In alle documenten komt naar voren dat aan de slag komen en blijven voor
de zwerfjongeren een probleem vormt. Het blijft doorgaans bij een constat ering, waarbij verwezen wordt naar de achterliggende problematiek (zie paragraaf 3.7 over Achtergrond). Het ontbreken van een startkwalificatie en van
motivatie zijn daarbij essentieel.
In regio Flevoland blijken de meeste zwerfjongeren geen baan te hebben.

Pagina 18

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Een deel van de jongeren had dat in het verleden wel (Benschop en Korf) .
Het onderzoek in Zeeland geeft een ander beeld, daar heeft een meerderheid een vaste dagbesteding in de vorm van werk, school of een combinatie
van beide (Wolf). Ook uit het lokale onderzoek komt naar voren dat weinig
jongeren een baan hebben, of alleen kortdurend. In Dordrecht had 84% van
de jongeren geen werk bij aanmelding (Van Lier).
De percentages van jongeren die werk hebben lopen sterk uiteen in de i nventariserende onderzoeken; tussen de 13 en 74% heeft werk. Het lijkt erop
dat grote verschillen zijn in de definitie van werk. In dezelfde onderzoeken
heeft tussen de 43 en 63% van de zwerfjongeren een uitkering.

3.7

Participatie
Op geen van de niveaus is de participatie van zwerfjongeren een specifiek
onderzocht thema. Het landelijke onderzoek van Van Deth e.a. richt zich op
sociale uitsluiting, het niet-participeren in meer algemene zin. Het onderzoek
heeft een sterk inventariserend karakter en beschrijft risicofactoren voor
sociale uitsluiting. Deze factoren hebben niet specifiek betrekking op
(zwerf)jongeren. Er wordt ook geen directe link gelegd met het ontstaan van
dak- of thuisloosheid. De risicofactoren voor zwerfjongeren die in het rapport
worden benoemd betreffen individuele uitspraken van geïnterviewde profe ssionals die met zwerfjongeren werken. Ieder ziet risico’s vanuit zijn/haar
eigen cliëntenbestand en eigen ervaring (in het rapport zijn hierover uitsluitend citaten opgenomen). De risico’s worden vooral in de achtergrond van
de jongeren gezocht: zwak sociaal netwerk, slechte thuissituatie, hechtingsproblemen, weinig scholing, verstandelijke beperking, verslaving, etc.. De
onderzoekers verwerken deze uitspraken niet tot een meer brede analyse.
Lokaal is in inventariserend onderzoek soms dagbesteding als thema meegenomen. Het enige dat daarover bekend is, is dat in de regio’s Utrecht en
Zwolle de meerderheid van de zwerfjongeren geen dagbesteding had (Wolf
e.a.). In andere onderzoeken is de participatie van zwerfjongeren niet in
beeld gebracht.

3.8

Begeleiding, hulp en zorg
Fransen e.a. hebben zich in het casusonderzoek geconcentreerd op de
breuk in de hulpverlening en begeleiding van zwerfjongeren bij het bereiken
van de 18-jarige leeftijd. De onderzoekers constateren dat het aanbod van
jeugdzorg niet goed aansluit bij de hulpvragen van de zwerfjongeren. Jongeren hebben rond deze leeftijd meer behoefte aan praktische begeleiding bij
het volwassen worden en bij het zelfstandig worden, dan bijvoorbeeld aan
een gezinsvoogd die zich meer op leefbaarheid in het gezin en opvoeding
richt. De jongeren hebben behoefte aan een persoonsgerichte ondersteuning. De stop van jeugdzorg op 18-jarige leeftijd heeft bovendien tot gevolg
dat de hulp in de praktijk al eerder wordt afgebouwd. Verlengde jeugdzorg
wordt bijna nooit geboden en als het wordt geboden krijgt de jongere een
andere hulpverlener. Veel jongeren zijn tegen die tijd hulpmoe, waardoor bij
hen de motivatie ontbreekt om het traject van verlengde zorg aan te gaan.
Het aanbod van de maatschappelijke opvang sluit niet aan bij de doelgroep.
Dossiers en kennis uit de jeugdzorg worden niet goed overgedragen aan de
hulpverleners van de maatschappelijke opvang. In de m aatschappelijke op-

Pagina 19

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

vang ontbreekt het, naast specifieke kennis, aan tijd voor intensieve begeleiding.
In het onderzoek voor de Flevomonitor (Benschop en Korf) hadden de
meeste zwerfjongeren een hulpverleningsachtergrond, met name in de
maatschappelijke opvang; een deel kreeg ambulante hulp en/of psychiatrische zorg. In dit onderzoek valt op dat baan en opleiding wel hoog scoort
als hulpbehoefte maar niet hoog scoort bij problemen (de eerder geconstateerde discrepantie tussen problemen en hulpbehoefte in paragraaf 2.7).
Huisvesting en financiën scoren bij beide onderdelen hoog.
In ditzelfde onderzoek worden ook enkele knelpunten in de hulpverlening
beschreven. Zo worden personen die meerderjarige jongeren opvangen en
een bijstandsuitkering hebben, gekort op hun uitkering als de jongere ook
een uitkering heeft. En als jongeren een uitkering aanvragen met terugwerkende kracht krijgen zij bij toekenning ineens een groot bedrag gestort. Dit
heeft meer dan eens invloed op hulptrajecten (minder motivatie, minder u rgentie). De overgang van jeugdzorg naar MO wordt wederom beschreven
als knelpunt evenals de intense hulpverleningsgeschiedenis die leidt tot
zorgmijdend gedrag.
De jongeren uit regio Flevoland geven aan behoefte te hebben aan één vaste begeleider. Volgens de hulpverleners is er behoefte aan meer gespecialiseerde hulp vanwege de steeds complexere problematiek. De zwaardere
problemen zijn in de survey echter nauwelijks terug te vinden (met uitzond ering van de schulden problematiek).
In Zeeland ontvangen de zwerfjongeren de meeste hulp op het gebied van
financiën, huisvesting, psychische gezondheid, gebitsverzorging en het vi nden van werk (Jansen e.a.). Dat zijn, met uitzondering van de lichamelijke
verzorging, ook de domeinen waar de jongeren de grootste hulp behoefte
hebben. Toch is er ook hier een mismatch. De hulpverlening bevestigt dit. Er
is bovendien sprake van een niet sluitende keten, wat het bieden van integrale hulp bemoeilijkt. Hulp op praktische zaken wordt niet goed gecombineerd met aandacht voor gezondheid en relaties. De diversiteit in de groep
zwerfjongeren vraagt om een flexibele en multidisciplinaire aanpak. In een
regio als Zeeland is dit lastig vorm te geven vanwege het aantal zwerfjongeren, afgezet tegen het grote spreidingsgebied. Complicerende factor hierbij
is dat de jongeren het belangrijk vinden in de omgeving van familie te wonen.
Het Overijsselse onderzoek (Eggen) stelt dat er meer samenhang zou moeten zijn in de hulp tussen woningcorporaties en hulpverlening. Ook concl udeerden deze onderzoekers dat er te weinig aandacht is voor 18-minners.
Zij lopen het risico tussen wal en schip te vallen door de knip in de h ulpverlening. Voor deze groep mist vooral huisvesting en praktische begeleiding.
De 18-plussers missen juist steun in de groei naar volwassenheid.
In het Gooise onderzoek van Post komt naar voren dat 'het probleem' zwerfjongeren niet of nauwelijks speelt. De hulpverlening weet in voldoende mate
in te spelen op de problemen en het aanbod volstaat. Wel verwacht Post dat
de omvang van de problematiek de komende jaren zal toenemen.
Primo stelt dat 'de zwerfjongere' niet bestaat. Dat blijkt met name uit de pr ofielonderzoeken die een duidelijke segmentering aantonen. De aanpak van
zwerfjongeren vraagt volgens de onderzoekers daarom om een aanpak van
preventie tot intensieve zorg. In de preventie dienen scholen ( zorg- en ad-

Pagina 20

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

viesteams) en RMC samen te werken, moet de aanpak van risicojongeren
sluitend zijn en moeten er voldoende plaatsen zijn in lichte woonvormen
(bijvoorbeeld in kamertrainingscentra en begeleid wonen).
Beijersbergen e.a. constateren dat de hulp in Utrecht niet aansluit. Een effectieve aanpak zou de volgende elementen moeten bevatten: laagdrempeligheid, verantwoordelijkheid, betrokkenheid, integraliteit, continuïteit en
flexibiliteit. De omvang van de psychische problemen van de jongeren in
Utrecht is groter dan door de hulpverlening wordt opgepakt. Kijkend naar de
hulpbehoefte en de domeinen waarop hulp is ontvangen is overigens in
Utrecht wel aansluiting. De hulpbehoefte bestond op de gebieden huisvesting, financiën, gebitsproblemen, psychische gezondheid en het vinden van
betaald werk. De ontvangen hulp was op de gebieden financiën, huisvesting, gebitsproblemen en psychische gezondheid (maar dit laatste dus in
onvoldoende mate).
Onderzoek in Rotterdam (Hekelaar) toont aan dat de effectiviteit van de hulp
laag is. Zo bleek in 2007 maar 50% van de begeleiding succesvol. Een derde van de uitgestroomde jongeren werd binnen een half jaar weer aang emeld. Ook de doorverwijzing verloopt niet goed. Slechts de helft van de
aangemelde jongeren wordt feitelijk opgenomen door de (opvang)instelling.
Ten opzichte van het jaar daarvoor bleek bovendien sprake van een afname
van het succespercentage.
Twee onderzoeken constateren dat de knip van de hulpverlening (jeugdzorg
– maatschappelijke opvang en volwassenenhulpverlening) tot problemen
leidt. Deze wijten zij aan de verandering van de financieringssystematiek, de
verandering van een centraal hulpverleningsmodel naar een gefragmenteerd
model en de overgang van paternalistische hulp naar een meer autonome
positie.

Pagina 21

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

4 Samenvatting kennis leefgebieden

Achtergrond
Zonder twijfel hebben de meeste zwerfjongeren een meervoudige problem atiek die al langer speelt. De probleemgebieden zijn psychiatrisch, geld,
drugsgebruik, justitie, voortijdige schoolverlating, ontbreken van werk en een
slecht sociaal netwerk. In meerdere onderzoeken wordt een toename van de
psychiatrische problemen gesignaleerd.
Er bestaat behoefte aan een nadere specificering van deze groep zwerfjo ngeren die deze meervoudige problematiek heeft. De specificering naar profielen leert dat de groep onderverdeelbaar is in subgroepen. Daarbij moeten
we tegelijkertijd constateren dat een zelfde onderzoeksmethode in twee
grote gemeenten (Rotterdam en Den Haag) leidt tot andere profielen. Profi elen zijn dus niet zomaar over te nemen. In een minder locatiegebonden onderzoek kwamen Snoek e.a. wel tot één driedeling (de perspectief volle
groep, de multiprobleemgroep en de zorggroep). De profielstudies maken
inzichtelijk dat zowel de mate als de aard van de problematiek verschilt en
dat deze verschillen zodanig zijn dat de groep zwerfjongeren kan worden
onderverdeeld in definieerbare subgroepen. Binnen de subgroepen bestaat
een specifieke (onderscheidbare) samenhang tussen kenmerken en probl emen. Deze constatering is van belang omdat vanuit beleid vaak wordt uitg egaan van één grote groep en in meerdere inventariserende onderzoeken
ook wordt uitgegaan van 'de’ zwerfjongere.
Zowel de gemiddelde leeftijd, verhouding in sekse als verhouding allochtoon
autochtoon verschilt sterk in de verschillende onderzoeken.
Wonen
De onderzoeken schetsen vooral een aansluitingsprobleem tussen feitelijke
woonsituatie en woonbehoefte. Verschillende onderzoeken tonen aan dat er
een tekort is aan woonvoorzieningen: het capaciteitsprobleem. Het capaciteitsprobleem speelt zowel in de opvang als in de vervolghuisvesting. Jongeren komen voor doorstroming naar vervolghuisvesting op wachtlijsten te
staan wat demotiverend op hen inwerkt. Het tekort aan woonvoorzieningen
is problematisch om twee redenen. Als dak- en thuisloze is onderdak de
primaire hulpbehoefte. Ten tweede blijkt (Wolf e.a. in de regio Zeeland) dat
residentiële jongeren een hogere kwaliteit van leven ervaren dan feitelijk
dakloze jongeren. Goede opvang of een juiste woonvorm leidt tot betere
kwaliteit van leven. Het capaciteitstekort lijkt in het hele land een probleem.
Ten aanzien van de vervolghuisvesting kan een aantal constateringen worden gedaan. Zwerfjongeren hebben behoefte aan een rustige veilige plek
voor hen zelf. Naarmate de problematiek zwaarder is, is de behoefte aan
een beschermde woonomgeving met meer zorg groter. Andersom is bij lichtere problematiek meer behoefte aan een eigen plek met ambulante beg eleiding/begeleiding op afroep. De zwerfjongeren hechten eraan dat de vervolghuisvesting in de buurt is van familie en vrienden. Vooral in minder dicht
bevolkte regio's (zoals Zeeland) is dit problematisch.
Ook is helder dat specifieke opvang/vervolghuisvesting en begeleiding vaak
ontbreekt voor specifieke groepen zoals de LVB-ers, psychiatrische zwerfjongeren en ook minderjarige zwerfjongeren.

Pagina 22

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Schuldhulpverlening
Veel zwerfjongeren hebben schulden. Uitgaande van de Flevomonitor zou
dat voor zo’n driekwart van de zwerfjongeren het geval zijn. Schulden ku nnen ten grondslag liggen aan huisvestingsproblemen en dus tot dak- of
thuisloosheid leiden. De gemiddelde schuldenlast ligt waarschijnlijk rond de
5.000 euro, maar kan tot vele tienduizenden euro’s oplopen. Met het bereiken van de leeftijd van 18 jaar kan de schuldenlast snel toenemen. De
schuldenproblematiek staat niet alleen verbeteringen op andere levensg ebieden in de weg, het heeft zelf ook weer nieuwe problemen tot gevolg. Het
perspectief op een gunstig verloop van schuldhulpverlening wisselt in s amenhang met de leeftijd en met de achtergrond van de jongeren. De inzic hten en de ontwikkelde typologie van Noorda en Pehlivan bieden aanknopingspunten voor een gerichte benadering. Hoewel alle auteurs
overeenkomstige oorzaken voor het ontstaan van schulden aandragen, maken Noorda en Pehlivan een onderscheid tussen groepen jongeren die meer
of minder gevoelig zijn voor het maken van en voor het omgaan met bepaald
soort schulden. Zij onderscheiden vanuit deze optiek vier subgroepen risicojongeren met schulden.
Onderwijs
Het onderwijsniveau van de zwerfjongeren is laag. Velen volgen na de b asisschool geen onderwijs meer, of breken hun vervolgopleiding vroegtijdig
af. Tellingen leveren het beeld op dat tussen de 35 en 65 procent van de
zwerfjongeren niet veel meer dan basisonderwijs heeft. Dat maakt hun kansen op de arbeidsmarkt bijzonder klein.
Re-integratie naar werk
Naast weinig scholing hebben de zwerfjongeren ook weinig werkervaring. Er
is echter weinig over het onderwerp bekend. Kansen en knelpunten bij reintegratie naar werk zijn nauwelijks onderzocht. Wel zijn er enkele projecten
bekend die zich richten op toeleiding tot de arbeidsmarkt. Duidelijk is wel dat
het gebrek aan scholing en het voorkomen van sociaal-psychische en psychiatrische problematiek de werkkansen ongunstig beïnvloeden. Het bestaan van schulden doet dat ook. De jongeren willen met werk een inkomen
verwerven, maar zien zich gedwongen hun verdiensten gelijk weer af te
staan. Dat demotiveert.
Begeleiding, hulp en zorg
Een vaker geconstateerd probleem is de knip van de hulp op 18 jaar. Bij de
bespreking van het thema ‘Achtergrond’ constateerden we al dat veel zwer fjongeren een hulpverleningsverleden hebben. De knip op 18 leidt tot uitval
van jongeren die wel degelijk een hulpbehoefte hebben.
De diversiteit van de problemen en de variatie in complexiteit van de pr oblemen vraagt om een hulpvorm die zeer maatwerk (vraag) gericht is en
disciplinair van opzet is. Vertrouwen is een belangrijk item voor de hulpve rlener. De meeste onderzoekers die een uitspraak doen over de aansluiting
constateren dat de hulpvraag en de hulpbehoefte niet op elkaar aansluiten.
Een opvallend gegeven daarbij is het verschil tussen de belangrijkste g econstateerde problemen en de belangrijkste hulpbehoeften van jongeren. Zo
vinden jongeren hun problemen op het gebied van scholing en werk niet het
belangrijkste maar is dit wel een van de belangrijkste hulpbehoeftes.

Pagina 23

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

5 Conclusies en aanbevelingen

5.1

Conclusies
We kunnen concluderen dat er in de afgelopen jaren betrekkelijk weinig o nderzoek is uitgevoerd dat expliciet inzicht geeft in de doelgroep zwerfjong eren. Nogal eens maken zwerfjongeren deel uit van onderzoeken onder br edere doelgroepen (risicogroepen) of bestrijkt het onderzoek slechts een
beperkt deel van de leefgebieden en ook die focus wisselt. Ook is er veel
meer onderzoek dat zicht geeft op de aanbodkant, dan op de vraagkant.
Slechts in een zeer beperkt aantal gemeenten is breed onderzoek gedaan
naar de leefsituatie van zwerfjongeren op lokaal gebied. De resultaten daarvan lopen zeer uiteen, zodat geen landelijk beeld ontstaat.
Uit het metaonderzoek komt wel duidelijk naar voren dat de groep zwerfjo ngeren bestaat uit een diverse groep met uiteenlopende problemen.
a. Wat er wél is
In hoofdstuk vier hebben we al een samenvatting gegeven van de stand van
de kennis per leefgebied. Voorts kunnen we concluderen dat profielonderzoeken zicht geven op de probleemgebieden van de zwerfjongeren. Met
name in de profielstudies komen die naar voren. Problemen worden waargenomen op de volgende gebieden: wonen, opleiding, werk, verstandelijke
beperkingen, problematische/traumatische achtergrond, psychosociale en
psychiatrische problematiek, middelengebruik, schulden, contact en justitie,
intensieve hulpachtergrond, overgang naar volwassenheid.
De onderzoeken maken helder dat de probleemgebieden niet bij iedere
zwerfjongere in dezelfde mate aanwezig zijn. De profielonderzoeken leiden
tot een differentiatie in subgroepen, die op lokaal niveau bruikbaar is.
b. Wat is er niet
De conclusies van de lokale onderzoeken zijn niet te generaliseren naar een
landelijk niveau. De reden hiervoor is dat er slechts in negen gemeenten
onderzoek is gedaan en dat deze onderzoeken soms ook uiteenlopende
onderwerpen bestrijken. Ook komt de onderzochte doelgroep niet overeen.
De landelijke onderzoeken geven slechts een beperkt beeld, door de bepe rking in onderwerp of door beperkte vergelijkbaarheid tussen de onderzoeken (onder andere omdat de onderzoeksdoelgroepen verschillen). We krijgen de indruk dat er nogal eens sprake is van beeldvorming, onder andere
door veralgemenisering van individuele meningen en uitspraken . We constateren tevens dat zwerfjongeren die niet in de maatschappelijke opv ang verblijft nauwelijks in beeld is.
Kortom, het is niet mogelijk om conclusies te trekken uit de onderzoeksr esultaten die gelden voor alle zwerfjongeren in Nederland.

5.2

Aanbevelingen
a. Lokaal onderzoek
De problematiek van de zwerfjongeren heeft vooral betrekking op het gemeentelijk beleid. Omdat de kenmerken, de behoeften en de omstandigheden van de zwerfjongeren zo uiteenlopen is het vooral zinvol vervolgonde rzoek op lokaal niveau uit te voeren. Inzicht in de aard van de lokale groep

Pagina 24

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

zwerfjongeren biedt de beste aanknopingspunten voor lokaal beleid. Dit sluit
ook beter aan op de huidige opvatting dat maatwerk en individueel vormg egeven trajecten de meeste aangewezen route zijn om tot verbetering te k omen.
Profielonderzoeken lijken een geschikt instrument om beter zicht te krijgen
op de samenhang in de problematiek binnen de verschillende subgroepen,
zodat haalbare doelen kunnen worden gesteld en gerichte, integrale hulp
kan worden ingezet. Hiermee kan een betere aansluiting tussen vraa g en
aanbod worden bereikt. Goede voorbeelden van profielonderzoeken zijn het
Rotterdamse onderzoek van Maaskant en het onderzoek van Bijvoets in
Den Haag. In beide gemeenten werd dezelfde methodiek toegepast.
Ook projecten waarin de zwerfjongeren participeren in het uitvoeren van
onderzoek onder de eigen doelgroep lijken veelbelovend. Onder andere
omdat ook de groep die niet bekend is bij de maatschappelijke opvang of bij
de hulpverlening bij dergelijke projecten beter in beeld komt.
b. Rol van de rijksoverheid
Omdat het uitvoeren van meer lokaal onderzoek gewenst is, raden wij de
rijksoverheid aan om dergelijk onderzoek de komende jaren te stimuleren.
Het is daarbij aan te bevelen dat lokaal onderzoek meer vergelijkbaar van
opzet wordt, zodat meer aan systematische kennisopbouw kan worden gewerkt. Dat betreft in de eerste plaats de afbakening van de onderzoeksgroep
en de onderzoeksthema’s. Hierbij kan de rijksoverheid een stimulerende rol
vervullen, bijvoorbeeld door het opstellen van een handreiking.
Daarnaast is het van belang de rijkskennis over generieke onderwerpen die
ook voor zwerfjongeren relevant zijn, zoals effectiviteit van schuldhulpverl ening en toeleiding naar werk, up to date te houden. Daarbij verdient het
aanbeveling oog te houden voor de samenhang in de problematiek bij zwerfjongeren.
Voorts verwachten we, op grond van een korte verkenning, dat literatuurstudie buiten de Nederlandse grenzen meer gefundeerd onderzoek oplevert en
zodoende meer zicht geeft op de problemen, risicofactoren en kritieke momenten.
Momenteel voert de rijksoverheid een telonderzoek uit in de Centrumgemeenten. Dat moedigen wij aan. Door periodiek telonderzoek uit te voeren
ontstaat zicht op de tendensen en ontwikkelingen.

c. Kennisdeling
Tot slot is aandacht voor kennisdelen aan te bevelen. Overwogen kan worden een centrale databank op te zetten, waarin praktische data uit regionaal
en lokaal onderzoek worden ondergebracht.
In een dergelijke databank zou ook de kennis en ervaring die is opgedaan in
succesvolle projecten kunnen worden opgeslagen, zodat deze breder ve rspreiding kunnen krijgen en er meer profijt van getrokken kan worden. Uit de
evaluatiestudies valt veel te leren.

Pagina 25

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Bijlagen

Pagina 26

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Bijlage 1 Toelichting onderzoeksopzet een aanpak

Selectie relevant onderzoek
Bij de selectie van het onderzoek zijn de volgende criteria gehanteerd:
• Onderzoeksperiode
In overleg met de opdrachtgever is onderzoek geselecteerd met een publicatiedatum na 1 januari 2006. Deze grens is niet al te strak gehanteerd, onderzoek van enkele maanden eerder is ook meegenomen. Lopend onderzoek is wel opgenomen in de inventarisatie, maar (logischerwijs) niet
betrokken in de inhoudelijke analyse.
• Focus op situatie zwerfjongeren
In de doelstelling van de metastudie staat het in kaart brengen van de kennis over zwerfjongeren centraal. Wat betreft het onderwerp van de onderzoeken richten we ons dus meer op de ‘vraagkant’ dan op de ‘aanbodkant’.
De omstandigheden van de zwerfjongeren passen wel binnen de doelstelling, de werkwijze en het aanbod van de instellingen en organisaties die betrokken zijn bij de aanpak van hun problematiek niet. Beleidsdocumenten
zijn ook niet meegenomen, tenzij hierin onderzoek is opgenomen op grond
waarvan het beleid is gevormd. Ook evaluatiestudies (beleid, projecten, interventies, methodieken, etc.), effectstudies, handleidingen en methodiekontwikkelingen zijn buiten beschouwing gelaten. Literatuurstudies en secundair onderzoek is wel als relevant aangemerkt, evenals profielonderzoek en
(in beperkte mate) omvangschattingen.
• Geografisch gebied
Het betreft uitsluitend Nederlands onderzoek. Landelijk-, regionaal- en lokaal
onderzoek wordt van elkaar onderscheiden.
• Doelgroep
De doelgroep voor het onderzoek is zwerfjongeren tot 23 jaar. Als uitgangspunt is de definitie van zwerfjongeren gehanteerd zoals deze in 2010 door
het Ministerie van VWS is vastgesteld. Omdat het meeste onderzoek is uitgevoerd vóór de invoering van deze definitie is dit criterium niet strak gehanteerd. Onderzoek dat zich specifiek richt op de vrouwenopvang is overeenkomstig de definitie buiten beschouwing gelaten.
• Zelfstandig- en deelonderzoek
Alle onderzoeken waarin de situatie van zwerfjongeren is beschreven zijn relevant, dus zowel onderzoeken die zich uitsluitend op de doelgroep zwerfjongeren richten als die waar zij een van de doelgroepen zijn. Ook thematische onderzoeken waarvan slechts een deel van de onderwerpen van
betekenis zijn voor zwerfjongeren zijn relevant.
• Thema’s
De onderzoeken worden in elk geval geanalyseerd op de informatie die zij
verschaffen over specifiek benoemde thema’s:
• Wonen
• Schuldhulpverlening
• Onderwijs
• Re-integratie naar werk
• Participatie
• Begeleiding, zorg en hulpverlening
In de loop van het traject is daar het thema ‘achtergrond’ aan toegevoegd
omdat bleek dat dit thema relatief veel onderzocht en beschreven is. Onder achtergrond verstaan we de geschiedenis van de problematiek en
Pagina 27

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

(als gevolg daarvan) de samenhang in de aspecten waar de zwerfjongeren mee worstelen.

Aanpak voor het verzamelen van onderzoek
•

•
•

•
•
•
•

Internet
• Een algemene zoektocht op internet onder de trefwoorden ‘zwerfjongeren’, ‘dak- en thuislozen jongeren’ of vergelijkbaar, met en zonder toevoeging van ‘onderzoek’ of een van de onderzoeksthema’s.
• Op de websites van alle bekende instellingen en organisaties die zich
bezighouden met de situatie van zwerfjongeren is gezocht naar onderzoeksmateriaal.
Universitaire zoekmachines (eveneens op trefwoorden).
Telefonische en schriftelijke (e-mail) benadering van alle regionale kenniscentra (Centra voor Maatschappelijke Ontwikkeling) en (uiteindelijk) alle centrumgemeenten*.
Telefonische en schriftelijke benadering van organisaties en instellingen
waarbij zwerfjongeren (een van de) doelgroep(en) is.
Telefonische en schriftelijke benadering van bekende onderzoekers en onderzoeksinstellingen op dit terrein.
Analyse van literatuuroverzichten van geselecteerde studies.
Doorverwijzingen via eerdergenoemde contacten.

*In eerste instantie zijn de tien centrumgemeenten benaderd waar volgens
het laatste overzicht van de Algemene Rekenkamer (2007) het grootste aa n4
tal zwerfjongeren werd geteld . We verwachtten in deze gemeenten in elk
geval lokaal onderzoek aan te treffen. Daarnaast zijn in deze eerste ronde
5
bestaande contacten in het veld benaderd . Op basis van het resultaat zou
vervolgens besloten worden of en hoe de zoektocht zou worden uitgebreid.
Via doorverwijzingen kwamen er echter al snel nog enkele ander gemeenten
6
naar voren, waar ook direct contacten zijn gelegd . Toen het beeld ontstond
dat er lokaal toch meer onderzoek zou kunnen zijn dan aanvankelijk was
gedacht is uiteindelijk via de VNG een mail uitgestuurd met een oproep aan
alle contactpersonen in alle centrumgemeenten om bestaand onderzoek ter
beschikking te stellen. Deze oproep heeft bijzonder weinig opgeleverd.
In Amsterdam is tenslotte de GGD nog benaderd en daar is tevens g evraagd naar informatie van andere GGD-en. Dit heeft geen nieuwe onderzoeken meer aan het licht gebracht.

Noot 4
Noot 5
Noot 6

Pagina 28

Dit zijn: Rotterdam, Den Haag, Amsterdam, Haarlem, Utrecht, Heerlen, Arnhem, Leeuwarden,
Oss, Enschede.
Dit betekende de toevoeging van Almere, Zwolle en Groningen.
Nijmegen, Tilburg, Venray, Purmerend, Leiden.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Bijlage 2 Kanttekeningen bij het geselecteerde
onderzoeksmateriaal

Voor de metastudie zijn onderzoeken opgespoord die voldeden aan de
vooraf gestelde criteria. Dat bleek in de praktijk niet altijd houdbaar. ‘Onde rzoek’ blijkt op het terrein van zwerfjongeren een breed gehanteerd begrip.
Bij de uiteindelijke selectie van de onderzoeken die in dit rapport zijn beschreven, moeten dan ook enkele kanttekeningen worden geplaatst:
• Het criterium van de nieuwe definitie van zwerfjongeren is niet vast te houden. Leeftijdsgrenzen worden vaak niet benoemd of zeer wisselend gehanteerd. De doelgroep en de problematiek is in veel onderzoeken breder en
overlapt regelmatig met risicosituaties en risicojongeren waarbij het niet perse over zwerfjongeren gaat. Doelgroepen zijn regelmatig niet duidelijk afgebakend. Specifieke vormen van opvang of begeleid wonen zijn vaak niet benoemd en sluiten ook bijvoorbeeld begeleid wonen en vrouwenopvang in.
Het is niet altijd duidelijk waarop de beschreven kennis over de zwerfjongeren gebaseerd is.
• Uiteindelijk werden veel meer studies aangetroffen die het aanbod, de interventies of bijzondere projecten betroffen, dan onderzoeken die zich specifiek
op de situatie van de zwerfjongeren richten. Wanneer hieruit toch interessante aanvullende informatie kon worden gehaald, zijn deze studies (ten dele) toch binnen de selectie opgenomen. Overigens lopen vraag en aanbod in
de rapporten nogal eens door elkaar.
• De themagebieden komen in veel studies wel ‘langs’ maar vaak globaal,
oppervlakkig en zonder veel inzicht te bieden. De ordening op deze thema’s
is daarom niet erg hard.
• Enkele oudere studies (gepubliceerd vóór 2006) zijn toch in het metaonderzoek meegenomen, omdat daarnaar in verschillende andere studies wordt
verwezen. Dit geldt met name voor het landelijke onderzoek.
• Landelijk onderzoek betekent in de meeste gevallen dat vanuit een ‘landelijke optiek’ in slechts enkele gemeenten onderzoek is uitgevoerd.
• Sommige (landelijke) studies baseren zich eigenlijk geheel op bestaande
kennis en zijn daarmee meer als herordenende inventarisatie te bestempelen. Dat betekent dat soms zowel het primaire onderzoeksmateriaal als de
secundaire analyse daarvan is opgenomen. Als secundaire bron biedt dergelijk onderzoek eigenlijk geen nieuwe informatie meer. Dit geldt bijvoorbeeld voor het onderzoek naar ‘Sociale uitsluiting van zwerfjongeren’. Omdat dit een zeer recent onderzoek betreft, dat in verschillende landen wordt
uitgevoerd, achten we het wel van betekenis om dit in deze metastudie te
betrekken.
• Enkele studies die overwegend aangemerkt kunnen worden als projectevaluaties of methodologisch onderzoek zijn apart benoemd, omdat we van
mening zijn dat de gehanteerde onderzoekmethodiek waardevol is voor toekomstig onderzoek.

Pagina 29

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Bijlage 3 Literatuurlijst

Landelijk onderzoek
1 Algemene Rekenkamer (2008). Opvang zwerfjongeren 2008. Den Haag:
Algemene Rekenkamer.
2 Deth, van A., Van Doorn, L. & Rensen P. (2009). Sociale uitsluiting van
zwerfjongeren: stand van zaken in Nederland. Een voorstudie van het Europese onderzoeksproject 'Combating Youth Homelessness. Utrecht: Movisie
3 Fransen, N., Van den Handel, C. & Wolswinkel, L. (2009). Zwerfjongeren
(z)onder dak. Casus onderzoek naar de overstap van Jeugdzorg naar Maatschappelijke Opvang. Amsterdam: DSP-groep.
4 Noorda, J. & Pehlivan T. (2009). Kredietcrisis onder risicojongeren. Sdu
uitgevers.
5 Snoek, A., Van der Poel, A. & Van de Mheen, D. ( 2008). Ontwikkeling en
toetsing van cliëntprofielen ter bevordering van doorstroom in de maatschappelijke opvang. Rotterdam: IVO.
6 Weijden, van der R. (red.) (2009). Zwerfjongeren met schulden. Inventarisatie van knelpunten in een aanbevelingen voor de schuldhulpverlening aan
zwerfjongeren. Een onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam, in opdracht van Stichting Zwerfjongeren Nederland. HvA/SZN.
Lopend onderzoek
• Altena, A., Oliemeulen, L., & Wolf, J. (2010). Dakloosheid bij jongeren: risico’s en routes, en mogelijkheden tot preventie. Nijmegen: Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg, UMC St Radboud.

Regionaal onderzoek
1 Annemieke Benschop & Dirk J. Korf (2009). Flevomonitor 2009.
2 Eggen, A. (2009). Zwerfjongeren in Overijssel. Stand van zaken. Almelo:
Variya.
3 Groot, N. de & Post, J. (2007). Zwerfjongeren in Noord-Kennemerland. Naar
een sluitende keten voor opvang en hulpverlening van zwerfjongeren in de
regio Noord-Kennemerland. Purmerend: PRIMO nh.
4 Haarman, M. & 't Hart, R. (2009). Op zoek naar de juiste weg voor Team
Zwerfjongeren. Christelijke Hogeschool Windesheim.
5 Jansen, C., Mensink, C. & Wolf, J. (2007). Dakloos in Zeeland. Onderzoek
naar profiel en perspectief van daklozen en zwerfjongeren. Nijmegen: UMC
St Radboud.
6 Jansen, C., Wolf, J. & P.G.M. van der Heijden (2007). Omvang van de daklozenpopulatie in Zeeland. Resultaten van een omvangschatting in 2006.
Nijmegen: UMC St Radboud.
7 Post, J. (2007). Zwerfjongeren in 't Gooi. Naar een sluitende keten voor opvang en hulpverlening van zwerfjongeren in de regio 't Gooi. Purmerend:
PRIMO nh.

Pagina 30

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Lokaal onderzoek
1 Berg N. van den, M. Buster en R. van Wifferen (2006). Inventarisatie dak- en
thuislozen in Amsterdam. Amsterdam: Gemeente Amsterdam.
2 Bergen A. van e.a. (2010) Zorg voor sociaal kwetsbaren. Themarapport
volksgezondheidsmonitor Utrecht 2010. GGGD Utrecht.
3 Beijersbergen, M., Jansen, C. & Wolf, J. (2008). Zwerfjongeren in Utrecht.
Omvang en profiel van de zwerfjongerenpopulatie. Nijmegen: UMC St Radboud.
4 Bijvoets, M. (2006). Zwerfjongeren in Den Haag. Een onderzoek naar de
profielen van zwerfjongeren en de hulpverlening bezien vanuit profielen. Bachelorscriptie Universiteit Utrecht.
5 Gemeente Amsterdam (2006). Versnellen en verdiepen. Ketenaanpak 2007
voor zwerfjongeren. Uitkomsten van een inventarisatie naar de knelpunten
en gewenste verbeteringen in het hulpaanbod voor zwerfjongeren in Amsterdam.
6 Gemeente Nijmegen (2007). 18-minners (z)onder dak. Omvang en hulpvraag. Nijmegen: Directie Wijk en Stad, afdeling Onderzoek en Statistiek.
7 Hekelaar, A. (2008). Vinden en Binden. Behoefteschatting bijzondere jongerenhuisvesting in Rotterdam. Rotterdam: SoZaWe-SWA.
8 Hekelaar, A. (2006). Notitie 'Evaluatie pilot woonfoyers in Rotterdam'. Een
schatting van de behoefte aan bijzondere huisvesting voor jongeren in Rotterdam.
9 Jeeninga, W. (2010). Zwerfjongeren. Omvang, kenmerken en zorgbehoeften. Een literatuurstudie in het kader van het project 'kennismakelaar', academische werkplaats Publieke Gezondheid Brabant. Tilburg: Universiteit van
Tilburg.
10 Holder ten, F., van der Male, L., Narraina, S. (2007). Tussen wal en schip.
Knelpunten in de overgang van jeugdzorg naar volwassenenzorg bij (potentiële) dak- en thuisloze jongeren in Arnhem en de rol van samenwerking tussen instellingen. Bachelorproject Algemene Sociale Wetenschappen.
Utrecht: Universiteit Utrecht.
11 Lier, van, L. (2009). Profielen van zwerfjongeren in Dordrecht en omstreken.
Van Lier Onderzoek.
12 Maaskant, J. (2005). Bandieten, dissidenten, weglopers of verschoppelingen? Profielen van thuisloze jongeren in Rotterdam.
13 Wolf, J. Altena, A. et al. (2010). Onderzoek naar dakloze jongeren in de centrumregio Zwolle. Nijmegen: UMC St Radboud.
Lopend en gepland onderzoek
• Baars, J. & Van der Poel, A.. Uit de goot, in de boot! Zorg voor zwerfjongeren met zwaardere GGZ problematiek. Rotterdam: IVO.
• GGD Amsterdam (24 maart 2010). Pilot screening jeugd in Amsterdam op
psychopathologie door de GGD. Amsterdam: GGD.
• Gemeente Haarlem. Inventarisatie van zwerfjongerenproblematiek, huidige
aanbod en beleid.
• Wolf, J. et al. Vervolgonderzoek in Zwolle.
• Onderzoekers van het Lesi. Opvang en begeleiding van zwerfjongeren in
Almere. In opdracht van Kwintes RIBW.

Methodologisch onderzoek
•

Pagina 31

Deth, van A. (2010). Van zwerfjongere tot medeonderzoeker. Combating
Youth Homelessness. Utrecht: Movisie.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

•

Pagina 32

Mak, J., Davelaar, M. & Van der Lee, I. (2009). Jongeren keuren hun opvangvoorziening. Evaluatie van de Participatie Audit (Zwerf-)Jongeren Amsterdam. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Bijlage 4 Schematische ordening onderzoeksmateriaal

In de inventarisatiefase zijn verschillende onderzoekskenmerken gehanteerd
om het materiaal te ordenen. Behalve naar het schaalniveau waarop de
onderzoeken betrekking hebben, zijn deze ook getypeerd naar enkele inhoudelijke criteria:
• Er zijn drie hoofdcategorieën onderscheiden: inventariserend onderzoek,
probleemgericht onderzoek en profielstudies. De inventariserende onderzoeken geven vooral een beeld van de stand van zaken. Vaak baseren deze
zich op eerder onderzoek en er wordt frequent naar bestaande kennis verwezen. In de probleemgerichte onderzoeken wordt dieper op bepaalde aspecten van de leefsituatie, de omstandigheden en de behoeften van de
zwerfjongeren ingegaan. Voor deze onderzoeken werd primair onderzoek
onder de doelgroep uitgevoerd. Ook voor de profielstudies is ten dele primair
onderzoek uitgevoerd, maar het doel hiervan is het opstellen van werkbare
profielen ten behoeve van beleids- en aanbodontwikkeling, en niet inhoudelijke kennisvermeerdering op specifieke thema’s.
• Een tweede onderscheid werd gemaakt naar de aard van de studies: zelfstandig onderzoek werd onderscheiden van beleidsvoorbereidend onderzoek. Van beide is tevens aangegeven of er een omvangschatting in het onderzoek is opgenomen. Dit onderscheid is vooral van toepassing op
regionaal en lokaal onderzoek. Beleidsvoorbereidend onderzoek werd vaak
aangetroffen in combinatie met beleidsformulering. Het betreft vaak studies
die zich richten op afstemming van vraag en aanbod; soms maakt een telling
daarvan deel uit. De zelfstandige onderzoeken hebben vaak een bredere
scope.
• Tot slot is van alle onderzoeken aangegeven welke thema’s aan de orde zijn
gesteld.
Op de volgende pagina is het onderzoeksmateriaal volgens bovenstaande
criteria in drie schema’s geordend.

Pagina 33

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep

Landelijk onderzoek
Aard
Them a's
InventariProbleem Beleids voor- Om vang
Partici- Onder- Re-inte- Achter- Hulp/
nr. serend
Profielen gericht
Zelfstandig bereidend
schatting Wonen Schulden patie
w ijs
gratie
grond Zorg
1

x

x

2

x

x

3

x

x

4

x

x

5

x

6
6

2

1

x

x

x
x

(x)

x

x

x

x

x
x

x

x
x

x

3

6

x
x
1

3

3

x

x
x
x
1

1

4

4

Regionaal onderzoek
Aard
Them a's
InventariProbleem Beleids voor- Om vangPartici- Onder- Re-inte- Achte- Hulp/
nr. serend Profielen gericht
Zelfstandig bereidend
schatting Wonen Schulden patie
w ijs
gratie
rgrond Zorg
1

x

x

x

2

x

x

x

3

x

x

x

x

4

x

x

x

x

5

x

x

x

x

6

x

x

x

x

7

x

7

7

4

x

x

3

7

x

x

x

x

x

x
x

x

x

x
x

x

x

x

x

2

3

2

3

x

x
5

6

Lokaal onderzoek
Aard
Them a's
InventariProbleem Beleids voor- Om vangPartici- Onder- Re-inte- Achter- Hulp/
nr. serend Profielen gericht
Zelfstandig bereidend
schatting Wonen Schulden patie
w ijs
gratie
grond Zorg
1

x

x

2
3

x
x

4
5

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

6

x

x

7

x

x

x

x

8

x

x

x

x

9

x

x

x

x

10

x
x

x
x

x

x

x
x

x
x

11

x

x

x

x

x

x

x

x

12

x

x

x

x

x

x

x

x

5

4

x

13

7

Pagina 34

x
3

3

Zwerfjongeren in beeld

7

5

x

x

11

11

x
x

x

13

x

7

3

x

x

6

11

DSP - groep

Bijlage 5 Bevraagde instellingen, organisaties,
gemeenten en CMO’s

Algemene Rekenkamer
Alle CMO’s
Alle Centrumgemeenten
Federatie Opvang
GGD Amsterdam
IPO
IVO
JSO
Lesi
MOgroep
Movisie
Nederlands Jeugd Instituut
Nicis
PiCarta / Digitale Universiteitsbibliotheek
Radboud Universiteit Nijmegen / Werkplaats OxO
Stichting Zwerfjongeren Nederland
Trimbos Instituut
Universiteit Leiden
Universiteit van Amsterdam
Verwey-Jonker Instituut
Vilans
VNG
‘Zorg + Welzijn’
Zwerfnet

Pagina 35

Zwerfjongeren in beeld

DSP - groep