_l

'/'
, ,..., 'q ,e1bl

',,rJ?r;a z
I

1::ii::ati:lAl t:L

/";T Y:W,ti{::.'t""4 Í',tï,"'r} ï:"?.4

,:,....i;,iif:

"i?."í

;i::.

i::r|:,t .i i:

:..ít::., a. j. :.ia f.:,j,: t'ti;i i!
l::i:i:-iir:j:l tr
t:.\j: ia,ii:t i i;! ta:r

:t.::.rL \lt t )ra::a', a ?..ii.i
':i i:'i:..:tt:)
t.:a1 tr)1::i.:: :.1:

't ;1, : :,11 .;,1: t

.-

Stiaatssecretaris van Verkeer en Waterstaat
Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa
Postbus 20901
25OO EX DEN HAAG

datum

ons kenmeÍk

.cur|[49Í98(SOOÍ|

21 ianuari20l0

52813/EV

mw. S,E. Timmer

bijlage(n)

uw kenmerk

è'mail

6

VenWDGW-200911523

stimmer@uvw.nl

betreft

dooíkiesnummer

Audit stemverwerking wateÍschapsverkiezingen 2008

o70 351 97 34

Geachte mevrouw Huizinga,
Op 4 december 2009 heeft u ons per brief vezocht te reageren op enkele uitspraken van
van de stichting'Wij vertrouwen stemcomputers niet'in verschillende publicaties. Deze uitspraken hadden betrekking op het openen van een kluis waarin zích de systemen voor het tellen
van de stemmen van de waterschapsverkiezingen 2008 bevonden. Volgens de stichting zou het
stemgeheim ín gevaar zijn geweest, zou het pÍotocol niet gevolgd zijn en zouden beloften, gedaan tijdens een eerdere rechtszaak over dit ondenrerp, niet zijn nagekomen.
ln deze brief reageren wij op de uitspraken van de stichting 'Wijvertrouwen stemcomputers
niet'. In opdracht van de Unie van Waterschappen heeft Ernst & Young de afgelopen weken
een audit naar de stemvenrerking van waterschapsverkiezingen 2008 uitgevoerd. De rapportage van deze audit treft u als bijlage bij deze brief, tezamen met enkele andere bijlagen die ter
ondersteuning en verduideliiking van deze rapportage zijn toegevoegd.
De waterschapsverkiezingen 2008 hebben in een zeer recent verleden plaatsgevonden. Toch is
het bijzonder lastig om de feitelijke historie votledig te reproduceren. Conform artikel 2.94 van
het Waterschapsbesluit zijn immers alle stembiljetten en gegevensbestanden van de Waterschapsverkiezingen 2008 vernietigd. Medewerkers van Ernst & Young hebben , op basis van
nog beschikbare documenten en interviews met betrokkenen, zo goed mogelijk een reconstructie gemaakt van de sítuatie, zoals zich deze voordeed op27 en 28 november 2008, en de handelingen die zijn gepleegd.

Waterschapsverkiezinoen 2008
De waterschapsverkiezingen 2008 vonden plaats van 13 tot 25 november 2008. Uniek aan cleze verkiezingen was dat deze voor het eerst conform een lijstenstelsel werden georganiseerd.
Daarbij hebben de waterschappen voor het eerst de organisatie van de verkiezingen gezamenlijk aangepakt. Oorspronkelijk zouden kiezers bij het uitbrengen van hun stem kunnen kiezen uit

I
!
i

t

Et

Pagina 2 van 3

intemetstemmen of brieÍstemmen. Kort voor de verkiezingen is echter de steun voor het internetstemmen ingetrokken. UitsluÍtend het stemmen per brief bleef over.
ledere kiezer kreeg, in de weken voorafgaand aan de verkiezingen, een stempakket met een
stembiljet thuisbezorgd. Om te voorkomen dat kiezers hun stem niet konden uitbrengen, omdat
bijvoorbeelct het stempakket verkeerd was bezorgd, bestond de mogelijkheid voor het vezenden van 'vervangende' stempakketten. ln het systeem van stemverwerking was veel aandacht
besteed aan de veiligheid van de registratie van uitgebrachte stemmen, zodat kiezers níet
meerdere malen hun stem konden uitbrengen. Tevens is van te voren een, notarieel vastg+
legd, veiligheidsprotocol opgesteld en zijn testen uitgevoerd.

Storino op 27 november 2008
De machines waarop het systeem van stemverwerking was gehuisvest, waren ondergebracht in
een verzegelde kluis. Op 27 november 2008 deed zích een stodng voor in de verwerking van de
vervangende stempakketten. De stemveruerking liep hierdoor vast. Om de storing op te kunnen
lossen is de genoemde kluis, onder toezicht van beveiligingsdienst Securitas, geopend. Het
proces-verbaal (notarieel opgesteld op 10 oktober 2008) dat deze handeling beschrijft, treft u in
de bijlagen aan. Zowel diezelfde dag, als op 28 november, hebben enkele werkzaamheden
plaatsgevonden om de storing op te lossen. Voor de exacte details over de beveiliging en de
verschillende veiligheidsprocedures die gedurende deze werkzaamheden in acht zijn genomen,
venrijzen wij u naar de rapportage van Emst & Young.

Waarborq 3têmoeheim
Op 30 november 2009 is op de website www.webwereld.nl een artikel gepubliceerd, getiteld
'softwarecrash bij waterschapsverkiezingen'. In het artikel wordt de hierboven beschreven situatie door de auteur omschreven als een moment waarop het stemgeheim is gevaar zou z'in
geweest.

Concreet betekent de waarborging van het stemgeheim dat het onmogelijk moet zijn om een
verband te leggen tussen de identíteit van de persoon die de stem uitbrengt en de inhoud van
de uitgebrachte stem. Het systeem dat is gebruikt bij de stemvenrerking bevat een veelvoud
aan waarborgen om te voorkomen dat het stemgevaar in gevaar zou kunnen komen. De mogelijke scenario's waaóij dit zou kunnen gebeuren, zou een samenspanning vereisen van bijna
alle bij de venrverking en beveilíging betrokken organisaties. In de rapportage van Emst &
Young treft u deze verschillende scenario's aan,
Op basis van de uitgevoerde rapportage komt Ernst & Young tot de conclusie dat de mogelijkheid tot schending van het stemgeheim zich beperkt, en uitsluitend in geval van samenspanning
tussen de betrokken organisaties, tijdens bovengenoemde werkzaamheden heeft voorgedaan.
Daarbij heeft Ernst & Young geconcludeerd dat te allen tijde conform het vastgelegcle veiligheidsprotocol is gewerkt. De Unie van Waterschappen deelt de conclusie van Emst & Young.
De uitslag van de waterschapsverkiezingen is geaccepteerd door de stembureaus van de 26
waterschappen. Als bijlagen bij het proces-verbaal van de 26 verkiezingsuitslagen is zowel een
fogboek van de handelingen die op 27 en28 november zijn uitgevoerd, als het auditrapport van
Collis, toegevoegd. De genoemde bijlagen zijn op 2 december naar de watercchappen vezonden, met het vezoek om deze bijlagen te voegen bij het proces-verbaal van de stembureaus.
Deze stukken waren ten tijde van de uitslag openbaar en met het proces-verbaal van de stembureaus ter inzage beschikbaar. Er ziin op dit onderdeel geen beararen binnengekomen bij de
waterschappen. De termijnen voor inspraak zijn verstreken en de uitslag van de waterschapsverkiezingen 2008 is inmiddels onherroepelíjk vastgesteld.

It,

,r,I

E? Pagina 3 van 3
Aonclusle
De Unie van Waterschappen is van mening dat de Waterschapsverkiezingen 2008 rechtmatig
zijn verlopen. Wij delen de mening van Emst & Young dat het stemgeheim maar beperkt in gevaar is gebracht en dat schending van het stemgeheim uitsluitend mogelijk zou zijn in geval van
samenspanning van de betrokken organisaties. De Unie van waterschappen acht de kans hierop nagenoeg nihil. Derhalve zijn wij van mening dat er geen sprake is geweest van schending
van het stemgeheim. Ook delen wij de conclusie dat te allen tijde confom het vastgestelde veilig heidsprotocol is gewerkt,

Om te voorkomen dat in geval van een toekomstig incident zich wederom ruis voordoet over de
exacte handelingen die zijn gepleegd, heeft Emst & Young een aanbeveling ten aanzien van
het verkiezingsproces in hun rapportage opgenomen. Deze aanbeveling behelst dat, voQend
op een calamiteit bij een verkiezingsproces, altijd een audit moet worden uitgevoerd voordat de
stembiljetten en gegevensbestanden zijn vernietigd. De Unie van Waterschappen neemt deze
aanbeveling over.

Hoogachtend,

ing. H. Kraaij

Directeur