Nulmeting Bewegingsonderwijs
Niels Reijgersberg
Harold van der Werff
Jo Lucassen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Mulier Instituut
sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek
Postbus 85445
3508 AK Utrecht
t 030-7210220
e info@mulierinstituut.nl
i www.mulierinstituut.nl

2

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Onderzoek naar de organisatie van het bewegingsonderwijs in het
primair onderwijs

in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Niels Reijgersberg
Harold van der Werff
Jo Lucassen

© Mulier Instituut
Utrecht, mei 2013

3

4

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Samenvatting

7

1.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Inleiding
Achtergrond en doelstelling
Thema I: bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs
Thema II: lesfrequentie en lestijd
Thema III: kwaliteit bewegingsonderwijs op de basisschool
Opzet van het onderzoek
Leeswijzer

9
9
9
10
11
12
12

2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Thema I: bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs
Groepsleerkrachten en vakleerkrachten
Inzet groepsleerkrachten
Inzet vakleerkrachten
Beoordeling bekwaamheid leraar voor bewegingsonderwijs
Tot slot

13
13
16
20
21
22

3.
3.1
3.1.1
3.2
3.2.1
3.3

Thema II: lestijd voor bewegingsonderwijs
Lesfrequentie en lestijd
Andere sport- en beweegactiviteit onder schooltijd
Beoordeling lestijd en lesfrequentie
Belemmeringen uitbreiding lestijd
Tot slot

23
23
26
28
29
30

4.
4.1
4.2
4.3
4.4

Thema III: kwaliteit bewegingsonderwijs
Vakinhoudelijke inbedding
Signalen over de kwaliteit
Wens tot veranderen
Tot slot

31
31
33
37
38

5.
5.1
5.2

Belangrijkste bevindingen en aanbevelingen
Belangrijkste bevindingen
Aanbevelingen

41
41
44

Literatuur

47

Bijlage I: methodische verantwoording

49

Bijlage II: extra tabellen en figuren

51

Bijlage III: vragenlijst nulmeting bewegingsonderwijs

53

5

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Inhoudsopgave

6

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Het kabinet stelt in het Regeerakkoord ‘Bruggen Slaan’ te willen streven naar uitbreiding van
het aantal lesuren voor bewegingsonderwijs op de basisschool. In een reactie op dit voornemen
heeft de Tweede Kamer om een nulmeting bewegingsonderwijs gevraagd. Deze nulmeting
bewegingsonderwijs is onderverdeeld in drie thema’s: de bevoegdheid van de leraar voor
bewegingsonderwijs, lestijd en lesfrequentie en ten slotte de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs. Voor deze nulmeting hebben 1083 schooldirecteuren in het basisonderwijs
en in het speciaal (basis)onderwijs een online-vragenlijst ingevuld. 1 De steekproef onder
basisscholen is gewogen naar onderwijssoort, denominatie, regio en stedelijkheid.
Bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs

In de groepen 1 en 2 worden doorgaans alleen groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs
ingezet. Voor de groepen 3 t/m 8 is de inzet van leraren voor bewegingsonderwijs anders. Bijna
de helft van de basisscholen zet bij deze groepen alleen groepsleerkrachten in. 29% zet zowel
groepsleerkrachten als vakleerkrachten in en een kwart van de basisscholen zet alleen een
vakleerkracht in voor bewegingsonderwijs. Pabo-afgestudeerden zijn alleen na een aanvullende
leergang bevoegd tot het geven van bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8. Er zijn echter
grote regionale verschillen bij de inzet van leraren voor bewegingsonderwijs. In de drie grote
steden en de bijbehorende randgemeenten worden op vier van de vijf basisscholen alleen
vakleerkrachten ingezet. In de noordelijke en de oostelijke provincies is dat één op de vijf en in
de zuidelijke provincies ligt dit aandeel met minder dan één op de tien, nog lager.
Van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs ondervindt ruim
tweederde problemen om dit vak door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen. Basisscholen
lossen dit vaak op door leerkrachten die over een brede bevoegdheid beschikken klassen te laten
overnemen of ze roosteren zogenoemde ‘spellessen’ in. Er zijn geen richtlijnen voor de
invulling van spellessen, maar aannemelijk is dat een groepsleerkracht eenvoudige
bewegingsactiviteiten verzorgt. Daarbij kan gedacht worden aan een bal- of tikspel in de
gymzaal of op het speelplein. Daarnaast wordt op ongeveer een kwart van alle basisscholen ook
door onbevoegde leerkrachten bewegingsonderwijs aan groepen 3 t/m 8 gegeven.
Lestijd en lesfrequentie

Er is geen duidelijke norm voor de hoeveelheid te realiseren lestijd voor bewegingsonderwijs.
Op dit moment wordt op meer dan de helft van de basisscholen in de groepen 1 en 2 minimaal
drie keer per week bewegingsonderwijs gegeven. Voor een les worden gemiddeld 45 minuten
ingeroosterd, waarvan er 41 als effectief worden beschouwd. In de groepen 3 t/m 8 staan er op
driekwart van de basisscholen twee lessen bewegingsonderwijs op het rooster. Gemiddeld wordt
48 minuten ingeroosterd, waarvan circa 43 minuten effectieve lestijd.
Hoewel de meerderheid van de basisscholen de lestijd en de lesfrequentie als voldoende of goed
beoordeelt, geeft de helft van de basisscholen met wensen tot verandering aan het aantal lessen
te willen verhogen en/of de lestijd per les te willen uitbreiden. De drie meest genoemde
belemmeringen om uitbreiding van de lestijd te realiseren zijn: onvoldoende financiële

1

Waar basisschool staat, wordt ook speciaal (basis)onderwijs bedoelt. Tenzij anders vermeld

7

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Samenvatting

middelen (63%), onvoldoende accommodatie (45%) en te weinig bevoegde leerkrachten (36%).
Op basisscholen die vakleerkrachten inzetten is dat laatste punt veel minder vaak een probleem.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Kwaliteit bewegingsonderwijs

De proceskwaliteit van het bewegingsonderwijs wordt bij de meeste basisscholen als voldoende
of goed beschouwd. De meeste scholen hebben een jaarplanning en een methode of
vakwerkplan ter ondersteuning van de lessen bewegingsonderwijs. Vier op de vijf basisscholen
beoordelen de accommodatie en het materiaal als voldoende of goed. Ook over het
onderwijsleerproces zijn basisscholen tevreden. Zo geven scholen in ruime meerderheid aan
doorgaande leerlijnen te hanteren en bewegingssituaties aan te passen aan het niveau van de
kinderen. Basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs, geven op
bovengenoemde aspecten hogere scores aan dan basisscholen die alleen groepsleerkrachten
inzetten. Ook beoordelen basisschooldirecteuren de bekwaamheid van de leraar voor
bewegingsonderwijs als beter wanneer het een vakleerkracht betreft.
Wens tot veranderen

Hoewel de meerderheid van de basisscholen het bewegingsonderwijs beoordeelt met gemiddeld
een 7,5, wil bijna driekwart van de basisscholen iets veranderen aan het bewegingsonderwijs op
hun school. Van deze basisscholen met wensen om te veranderen wil de ruime meerderheid
meer vakleerkrachten, ongeveer de helft wil het aantal lessen uitbreiden en/of de lestijd per les
verlengen. Basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs willen vaker
de inzet van vakleerkrachten vergroten; scholen met alleen vakleerkrachten willen het aantal
lessen bewegingsonderwijs uitbreiden.
Tot slot

Met het oog op het streven van het kabinet om meer lestijd voor bewegingsonderwijs te
realiseren zijn de volgende punten van belang:
 Op dit moment is er geen richtlijn voor de hoeveelheid te realiseren lestijd voor
bewegingsonderwijs. Basisscholen hebben de vrijheid hun programma voor het
bewegingsonderwijs zelf vorm te geven binnen de wettelijk vastgestelde kerndoelen. Naast
een grote groep basisscholen die veel middelen, tijd en energie steekt in het
bewegingsonderwijs, is er ook een groep die daar veel minder op inzet. Ongetwijfeld
kunnen de basisscholen die minder inzetten op bewegingsonderwijs het nodige leren van de
scholen en regio’s die voor bewegingsonderwijs veel meer aandacht hebben.
 Basisscholen die vakleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs, ervaren minder
problemen om de lessen door bevoegde leerkrachten te laten verzorgen en beoordelen de
bekwaamheid van de leraar als beter. Bovendien zijn deze basisscholen vaker bereid de
lestijd voor bewegingsonderwijs uit te breiden.
 Veel schooldirecteuren pleiten niet zozeer voor uitbreiding van de lestijd, maar voor een
ruimere inzet van vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs. Er zijn duidelijke
aanwijzingen dat de kwaliteit van het gerealiseerde bewegingsonderwijs hierbij gebaat is.
 Door het ontbreken van duidelijke richtlijnen voor goed bewegingsonderwijs is het op dit
moment niet eenvoudig uitspraken te doen over de kwaliteit van het gerealiseerde
bewegingsonderwijs op de basisschool. Ook wanneer de inzet van basisscholen voor het
bewegingsonderwijs fors is, is niet duidelijk welke leerresultaten hiermee feitelijk worden
gerealiseerd. Nader onderzoek naar de condities waaronder en de mate waarin de
kerndoelen worden behaald, kan meer inzicht geven in de stuurfactoren voor kwalitatief
goed bewegingsonderwijs. Daarbij kan gedacht worden aan de kwalificatie van de
leerkracht en de gerealiseerde lestijd.

8

Inleiding

1.1 Achtergrond en doelstelling
In het Regeerakkoord ‘Bruggen Slaan’ (2012) geeft het kabinet aan te willen streven naar
uitbreiding van het aantal lesuren voor bewegingsonderwijs op de basisschool. In een reactie op
dit voornemen heeft de Tweede Kamer gevraagd2 om een nulmeting bewegingsonderwijs.
Het doel van deze nulmeting is om meer inzicht te krijgen in de lestijd en de bevoegdheid van
de leraar voor bewegingsonderwijs in het primair onderwijs. Aspecten die aan bod komen, zijn
de ingeroosterde lestijd per groep, de effectieve lestijd, de mate waarin scholen vakleerkrachten
bewegingsonderwijs inzetten en de manier waarop de inzet van groepsleerkrachten bij het
bewegingsonderwijs is georganiseerd. Daarnaast beoogt het onderzoek meer zicht te geven op
de kwaliteit van het gerealiseerde bewegingsonderwijs.
In het verleden zijn enkele van bovengenoemde aspecten in afzonderlijke studies onderzocht.
Dit is de eerste keer dat de drie thema’s – bevoegdheid leraar, lestijd en kwaliteit – gelijktijdig
worden onderzocht en ook voor het eerst dat de ontwikkeling van het bewegingsonderwijs in de
komende jaren volgens dezelfde methode wordt gevolgd.

1.2 Thema I: bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs
In het primair onderwijs mogen leerkrachten met verschillende onderwijsbevoegdheden het
bewegingsonderwijs verzorgen. In tegenstelling tot het voortgezet onderwijs geldt voor
basisscholen geen wettelijke verplichting om vakleerkrachten bewegingsonderwijs aan te
stellen. Basisscholen kunnen er wel voor kiezen om vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs
aan te stellen. In dit onderzoek wordt onder vakleerkrachten verstaan leerkrachten die zijn
opgeleid aan een Academie voor Lichamelijke Opvoeding (ALO).
Vóór 2005 waren alle afgestudeerden van de opleiding tot leraar basisonderwijs (pabo)
automatisch bevoegd tot het geven van bewegingsonderwijs. Door een wijziging van de Wet
Primair Onderwijs in 2001 (WPO) is dit veranderd. De bevoegdheid voor bewegingsonderwijs
van groepsleerkrachten werd beperkt tot de eerste twee leerjaren van de basisschool. De
volledige onderwijsbevoegdheid voor dit vak kan sindsdien slechts worden verkregen door het
volgen van de aanvullende Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo. Deze
wetswijziging werd doorgevoerd om de kwaliteit van het bewegingsonderwijs te bevorderen.
Een van de verwachtingen van de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs is dat
basisscholen groepsleerkrachten met deze nieuwe brede bevoegdheid vaker voor verschillende
klassen zullen inzetten voor bewegingsonderwijs, enerzijds om ervoor te zorgen dat de
leerkrachten hun kennis en vaardigheden zo kunnen onderhouden en verder kunnen

2

Motie-Dijkstra en Bruins Slot (Kamerstuk 33 400 XVI, nr. 115)

9

Nulmeting Bewegingsonderwijs

1.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

ontwikkelen, anderzijds om onbevoegde collega’s te vervangen. Immers, met een wijziging in
de WPO zijn niet direct alle groepsleerkrachten als vanzelfsprekend bevoegd.
Leerkrachten zijn gekwalificeerd om bewegingsonderwijs in het primair onderwijs verzorgen
met:
 Akte J, oude structuur lerarenopleiding basisonderwijs;
 Aantekening J;
 Pabo gestart vóór 1 september 2000 en afgestudeerd vóór 2005;
 Pabo, gestart na 1 september 2000 en in het bezit van de Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo;
 Pabo, gestart na 1 september 2000 en momenteel de Leergang Vakbekwaamheid
Bewegingsonderwijs via Pabo volgend;
 Academie voor Lichamelijke opvoeding.
Eerder onderzoek

In 2012 beschikte één op de drie basisscholen over een vakleerkracht voor alle lessen
bewegingsonderwijs. Bij een ruime meerderheid verzorgt de groepsleerkracht minimaal een van
deze lessen (Lucassen et al. 2012). Eerder onderzoek laat zien dat ongeveer de helft van de
basisscholen over een vakleerkracht bewegingsonderwijs beschikt voor minimaal één les in de
week (Stuij et al. 2011; Lucassen et al. 2010). Precieze cijfers over de inzet van vakleerkrachten
en groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs zijn echter niet bekend.
Een deel van de basisscholen blijkt bereid te zijn om te investeren in het aanstellen en inzetten
van daarvoor bevoegde en deskundige leerkrachten en vakleerkrachten bewegingsonderwijs,
terwijl een deel het handiger vindt dat alle groepsleerkrachten zelf bewegingsonderwijs geven.
Voor sommige basisscholen is de kwaliteit van het bewegingsonderwijs ondergeschikt aan het
organisatorisch meerwerk, dat voor de inzet van bevoegde en deskundige leerkrachten en/of
vakleerkrachten wordt verlangd (Lucassen et al. 2012).

1.3 Thema II: lesfrequentie en lestijd
In het primair onderwijs is het vak lichamelijke opvoeding een vast onderdeel van het
onderwijsprogramma. De Wet op het primair onderwijs omschrijft twee kerndoelen waarop het
bewegingsonderwijs zich specifiek richt:




Leerlingen leren op een verantwoorde manier deelnemen aan de omringende
bewegingscultuur en leren de hoofdbeginselen van de belangrijkste bewegings- en
spelvormen ervaren en uitvoeren.
Leerlingen leren samen met anderen op een respectvolle manier aan bewegingsactiviteiten
deelnemen, afspraken maken over het reguleren daarvan, de eigen bewegingsmogelijkheden
inschatten en daarmee rekening houden bij de activiteiten.

De kerndoelen uit de WPO zijn richtinggevend voor de inhoud van het vak, maar er staat niets
over de gewenste duur of frequentie van het bewegingsonderwijs. Ook de Inspectie van het
Onderwijs heeft geen richtlijnen opgesteld voor de hoeveelheid tijd die basisscholen aan
bewegingsonderwijs moeten besteden.

10

Eerder onderzoek

In het onderzoek School, Bewegen en Sport (Stuij et al. 2011) rapporteerden
schoolvertegenwoordigers dat er aan de leerlingen van de groepen 3 t/m 8 gemiddeld 91
minuten lichamelijke opvoeding per week wordt aangeboden. Op basisscholen met een
vakleerkracht en op brede scholen wordt gemiddeld iets meer tijd aan bewegingsonderwijs
besteed. Dit strookt met de informatie uit aanvullend onderzoek dat is uitgevoerd in het kader
van de Brede Analyse 2010. Daarin rapporteerden de ondervraagden dat zij gemiddeld 92
minuten lesgaven en bijna driekwart van hen doet dit verdeeld over twee dagen per week
(Lucassen et al. 2010). Deze gegevens moeten toch met enige voorzichtigheid worden
geïnterpreteerd. In de Brede Analyse zijn ook de groepen 1 en 2 opgenomen die in het algemeen
frequenter bewegingsonderwijs hebben. In het onderzoek van Stuij et al. (2011) zijn de minuten
berekend aan de hand van antwoordcategorieën met een range van dertig minuten.

1.4 Thema III: kwaliteit bewegingsonderwijs op de basisschool
Stegeman et al. (2007) stellen dat lichamelijke opvoeding kwaliteit heeft, als deze beantwoordt
aan de wensen en verwachtingen van de leerlingen (gebruikerskwaliteit), de verwachtingen van
de maatschappij (maatschappelijke kwaliteit) en als het op effectieve en efficiënte wijze
(proceskwaliteit) voldoet aan de door de wetgever, c.q. experts neergelegde criteria
(productkwaliteit), in dit geval de geldende kerndoelen en eindtermen voor
bewegingsonderwijs.
In dit onderzoek beperken wij ons om praktische redenen tot een aantal aspecten van de
proceskwaliteit van bewegingsonderwijs. Het betreft vakinhoudelijke aspecten van het
bewegingsonderwijs, die bij eerder onderzoek (Van Weerden et al. 2008) van belang bleken
voor basisscholen om aan de kerndoelen voor bewegingsonderwijs te kunnen voldoen. Een
jaarplanning voor bewegingsonderwijs, een vakwerkplan of methode ter ondersteuning van de
lessen en het bijhouden van de vorderingen van leerlingen op individueel niveau dragen bij een
efficiënte en effectieve inrichting van het bewegingsonderwijs. Ook is het van belang dat
basisscholen extra aandacht besteden aan kinderen die minder goed kunnen meekomen.
Basisscholen kunnen daarvoor Motorische Remedial Teaching aanbieden. Voor de
proceskwaliteit spelen daarnaast de voorwaarden waaronder het onderwijs wordt gegeven een
belangrijke rol, zoals de deskundigheid van de leraar, de beschikbare accommodatie en de wijze
waarop het onderwijsleerproces wordt vormgegeven.

11

Nulmeting Bewegingsonderwijs

In artikel 117 van de WPO ‘Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke
oefening’ staat dat burgemeesters en wethouders in overleg met scholen het aantal klokuren per
groep vaststellen waarvoor een ruimte voor lichamelijke oefening beschikbaar wordt gesteld.
Het aantal klokuren waarvoor een ruimte beschikbaar wordt gesteld, wordt vastgesteld op ten
minste 1,5 uur voor basisscholen en 2,25 voor speciale scholen voor basisonderwijs. Een
vergelijkbare richtlijn is opgenomen in artikel 38 ‘Modelverordening Voorzieningen
Huisvesting Onderwijs’ van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. In dit model is de
bekostiging van de accommodatie voor bewegingsonderwijs opgenomen. Volgens deze
verordening moeten gemeenten ten minste 1,5 klokuur accommodatie voor bewegingsonderwijs
per week bekostigen voor 6- tot 12-jarigen op de basisschool, en 2,25 klokuren voor speciaal
(basis)onderwijs.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Eerder onderzoek

In verschillende studies zijn signalen gevonden dat bewegingsonderwijs verzorgd door
vakleerkrachten van betere kwaliteit is (o.a. Lucassen et al. 2012, Lucassen et al. 2011,
Stegeman 2007, Van Weerden et al. 2008). Scholen die een vakleerkracht bewegingsonderwijs
hebben, beoordelen de kwaliteit van het gegeven bewegingsonderwijs op een aantal aspecten
positiever dan basisscholen waar groepsleerkrachten het bewegingsonderwijs verzorgen
(Lucassen et al., 2012). Verder wordt op scholen waar bewegingsonderwijs wordt verzorgd door
een vakleerkracht in de voorbereiding van die lessen vaker gebruikgemaakt van een methode of
handboek. Bovendien zouden leerlingen die les krijgen van een vakleerkracht, beter scoren op
verschillende beweegtoetsen (Van Weerden et al. 2008: 149-150).

1.5 Opzet van het onderzoek
De benodigde gegevens zijn verzameld door een online-vragenlijst voor te leggen aan
directeuren van scholen in het primair onderwijs, inclusief het speciaal (basis)onderwijs. De
vragenlijst bestond voornamelijk uit gesloten vragen en enkele open vragen. 1083 basisscholen
hebben meegewerkt aan het onderzoek. Om de uitkomsten representatief te laten zijn voor het
gehele primaire onderwijs zijn de uitkomsten gewogen naar onderwijssoort, denominatie, regio
en stedelijkheid. Voor een uitgebreide toelichting verwijzen we naar bijlage I.

1.6 Leeswijzer
In de hoofdstukken 2 en 3 behandelen we respectievelijk de bevoegdheid van de leraar voor
bewegingsonderwijs (thema I) en de lestijd en lesfrequentie voor bewegingsonderwijs (thema
II). Vervolgens gaan we in hoofdstuk 4 in op de beoordeling van de kwaliteit van
bewegingsonderwijs (thema III) en tot slot beschrijven we in hoofdstuk 5 de belangrijkste
resultaten.
De belangrijkste resultaten zijn in tabellen en/of figuren weergegeven met een korte
beschrijvende tekst boven de figuur. De uitkomsten betreffen het primair onderwijs als geheel,
inclusief de scholen voor speciaal (basis)onderwijs. Daarnaast is gekeken naar verschillen in
onderwijssoort, denominatie, regio, stedelijkheid, omvang van de school (aantal leerlingen,
aantal fte’s van het onderwijzend personeel) en of er één of meer vakleerkrachten zijn
aangesteld bij de school. Daar waar relevante en significante verschillen zijn geconstateerd, zijn
die gepresenteerd in de tabellen/figuren of in een korte begeleidende tekst daaronder.

12

Nulmeting Bewegingsonderwijs

2.

Thema I: bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs
In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk komt de mate waarin groepsleerkrachten en
vakleerkrachten worden ingezet voor bewegingsonderwijs aan bod. Vervolgens gaan we
specifieker in op de inzet van groepsleerkrachten (paragraaf 2.2 ) en van vakleerkrachten
bewegingsonderwijs (paragraaf 2.3). Ten slotte beschrijven we de beoordeling van de
bekwaamheid van de leraar voor bewegingsonderwijs. Het hoofdstuk sluit af met de
belangrijkste bevindingen.

2.1

Groepsleerkrachten en vakleerkrachten
De bevoegdheid voor bewegingsonderwijs is voor de groepen 1 en 2 anders dan voor de
groepen 3 t/m 8. Sinds 2005 kunnen afgestudeerden van de lerarenopleiding basisonderwijs
(pabo) alleen met een aanvullende Leergang Bewegingsonderwijs een brede bevoegdheid
krijgen voor het geven van bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8. Voorheen waren alle
groepsleerkrachten automatisch bevoegd. Basisscholen kunnen er ook voor kiezen om voor het
bewegingsonderwijs een vakleerkracht in te zetten.
In de groepen 1 en 2 wordt bewegingsonderwijs grotendeels alleen door groepsleerkrachten
verzorgd (81%), zie figuur 2.1. In de groepen 3 t/m 8 zet 46% van de basisscholen alleen
groepsleerkrachten in voor bewegingsonderwijs, 29% kiest voor groepsleerkrachten en
vakleerkrachten en 25% van de basisscholen zet alleen vakleerkrachten in.
Figuur 2.1. Overzicht inzet groepsleerkrachten en vakleerkrachten voor
bewegingsonderwijs op groepsniveau (in procenten, n=1063)
100%

80%

60%

46
81

40%

29

20%
25

13
5

0%

Groep 1-2
Alleen vakleerkracht

Groepsleerkracht en vakleerkracht

groep 3-8
Alleen groepsleerkrachten



Op 62% van de scholen voor speciaal (basis)onderwijs wordt alleen een vakleerkracht
ingezet voor bewegingsonderwijs, tegenover 21% van de reguliere basisscholen.



Het percentage basisscholen dat alleen een vakleerkracht inzet voor bewegingsonderwijs,
ligt voor afzonderlijke leerjaren iets hoger. Dit komt omdat alleen basisscholen die in alle
groepen (3 t/m 8) alleen een vakleerkracht inzetten voor bewegingsonderwijs zijn
samengenomen in het totaal ‘alleen een vakleerkracht’, zie tabel 2.1 in bijlage II voor meer
informatie.

13

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Kleine basisscholen zetten vaker alleen groepsleerkrachten in voor bewegingsonderwijs in de
groepen 3 t/m 8 dan grote basisscholen, zie tabel 2.1. Wanneer er op kleine basisscholen een
vakleerkracht is, dan wordt deze wel vaker dan op grote basisscholen ook in de groepen 1 en 2
ingezet.
Tabel 2.1. Overzicht inzet groepsleerkrachten en vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs
in de groepen 1-2 en 3 t/m 8 naar leerlingaantal basisschool (in procenten, n=1081)
-100

101-200

201-300

301-400

400+

Totaal

Alleen vakleerkrachten

9

5

4

5

3

5

Vakleerkrachten en groepsleerkrachten

13

14

13

10

18

13

Alleen groepsleerkrachten

78

81

83

85

80

81

Alleen een vakleerkrachten

23

26

21

25

34

25

Vakleerkrachten en groepsleerkrachten

19

25

34

35

36

29

Alleen groepsleerkrachten

58

50

45

40

31

46

Groepen 1 en 2

Groep 3 t/m 8



Ook naar denominatie zijn er verschillen in de inzet van leraren voor bewegingsonderwijs,
met name in de groepen 3 t/m 8. 34% van de openbare basisscholen zet alleen een
vakleerkracht in voor bewegingsonderwijs, tegen 18% van de rooms-katholieke en 16%
van de protestants-christelijke basisscholen (niet in tabel).



Meer dan de helft van de basisscholen met een rooms-katholieke (53%) of protestantschristelijke (58%) achtergrond zet alleen groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs in,
tegenover 33% van de openbare basisscholen.

Verschillen tussen regio’s
De grootste verschillen in de inzet van leraren voor bewegingsonderwijs worden gevonden in de
groepen 3 t/m 8. Door de bevoegdheidswijziging voor bewegingsonderwijs die in 2005 is
ingegaan, is dat niet verassend.
Opvallend zijn grote verschillen tussen regio’s. In dit onderzoek maken we gebruik van de
Nielsen-indeling. Cluster I van de Nielsen-indeling omvat de drie grote steden inclusief
randgemeenten, cluster II omvat de provincies Noord- en Zuid-Holland en Utrecht zonder de
drie grote steden en randgemeenten. De clusters III en IV omvatten de noordelijke en de
oostelijke provincies, Friesland, Groningen, Drenthe, Flevoland, Gelderland en Overijssel, en
cluster V de zuidelijke provincies, Zeeland, Brabant en Limburg.
In de drie grote steden (I) worden in de groepen 3 t/m 8 veel vaker alleen vakleerkrachten
ingezet (78%) dan in de noordelijke en oostelijke provincies (III en IV, 20%) en de zuidelijke
provincies (V, 7%), zie figuur 2.2 Basisscholen in de randstedelijke provincies combineren de
inzet van vakleerkrachten en groepsleerkrachten (II, 41%). In de zuidelijke (V, 72%) en de
noordelijke en de oostelijke (III en IV, 54%) worden de lessen bewegingsonderwijs veel vaker
alleen door groepsleerkrachten verzorgd.

14

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Figuur 2.2. Overzicht inzet leraren voor bewegingsonderwijs in de groepen 3 t/m 8 naar
regio (in procenten, n= 1083)
100%

5
16

31

80%
54
72

60%
41
40%

78
26

20%
28

21
20
7

0%
Cluster I Amsterdam,
Cluster II Noord-Holland,
Rotterdam, Den Haag plus Zuid-Holland, Utrecht (excl
randgemeenten
steden en randgemeenten)
Alleen vakleerkracht

Cluster III en IV
Cluster IV Zeeland, NoordGroningen, Friesland,
Brabant, Limburg
Drenthe Overijssel,
Gelderland en Flevoland

Vakleerkracht en groepsleerkrachten

Alleen groepsleerkrachten



Vergelijkbare verschillen worden gevonden, wanneer we onderscheid maken in
stedelijkheid. In zeer sterk stedelijke gebieden wordt op 48% van de basisscholen alleen een
vakleerkracht ingezet voor bewegingsonderwijs in de groepen 3 t/m 8, tegenover 24% in
sterk stedelijke gebieden, 12% in matig stedelijke gebieden, 14% in weinig stedelijke
gebieden en 9% in niet-stedelijke gebieden (zie tabel 2.2 in bijlage II).



In niet-stedelijke gebieden verzorgen op driekwart van de scholen alleen groepsleerkrachten
het bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8.

Overige personele inzet

Een Leraar Ondersteuner Bewegingsonderwijs en Sport (LOBOS) mag onder toezicht van de
groepsleerkracht bewegingsonderwijs verzorgen. 19% van de basisscholen heeft een LOBOS’er
in dienst die samen met de leerkracht of de vakleerkracht bewegingsonderwijs verzorgt, zie
figuur 2.3.
42% van de basisscholen heeft een buurtsportcoach die voor de school actief is. Dat wil niet
zeggen dat deze persoon ook bewegingsonderwijs geeft. Een buurtsportcoach kan ook
betrokken zijn bij het naschools sportaanbod.

15

Figuur 2.3. Aanwezigheid van buurtsportcoach en Leraar Ondersteuner
Bewegingsonderwijs en Sport (in procenten, n= 1056)
50
42
mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

40
30
19

20
10
0
Basisscholen waar een buurtsportcoaches actief is

2.2

Basisscholen waar een Leraarondersteuners
bewegingsonderwijs en sport (LOBOS) voor
bewegingsonderwijs ingezet



Basisscholen waar alleen groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs worden ingezet,
hebben vaker een LOBOS’er in dienst (22%) dan scholen waar alleen vakleerkrachten
(15%) of waar vakleerkrachten én groepsleerkrachten (18%) worden ingezet.



Een LOBOS’er wordt meer ingezet in de zuidelijke provincies Zeeland, Noord-Brabant en
Limburg ((29%; niet in tabel)



Op kleine basisscholen (minder dan tweehonderd leerlingen) is vaker een buurtsportcoach
actief (niet in tabel).

Inzet groepsleerkrachten
Bijna alle basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs – dit gebeurt
op 75% van alle basisscholen – beschikken over leerkrachten met een oude brede bevoegdheid,
zie figuur 2.4. In totaal heeft 60% van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs personeel met een nieuwe brede bevoegdheid. 3 Daarnaast wordt op 32%
van de basisscholen waar groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs worden ingezet, ook
door leerkrachten zonder bevoegdheid bewegingsonderwijs gegeven. Dat betekent dat in totaal
op ongeveer een kwart van alle basisscholen ook les wordt gegeven door onbevoegde
leerkrachten.

3

16

Voor bewegingsonderwijs in de groepen 3 t/m 8 moet sinds 2005 een aanvullende Leergang
Bewegingsonderwijs via Pabo worden gevolgd. Een leerkracht die bezig is met het behalen
van deze Leergang krijgt een tijdelijke bevoegdheid.

de groepen 3 t/m 8 op basisscholen die (alleen) groepsleerkrachten inzetten (in procenten,
n=758)

100

97

80
60
60

40

32

20

14
1

0
Een oude brede
bevoegdheid

Een nieuwe brede
bevoegdheid

Een tijdelijke brede
bevoegdheid

Een smalle
bevoegdheid/geen
bevoegdheid

Anders



Basisscholen waar alleen groepsleerkrachten het bewegingsonderwijs verzorgen,
beschikken veel vaker over leerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid. Waarschijnlijk
hangt dit samen met de regionale verschillen in de inzet van vakleerkrachten. In de drie
grote steden (cluster I van de Nielsen-indeling) heeft een derde van de basisscholen
groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid, tegenover driekwart van de scholen
in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg, zie figuur 2.1 in bijlage II.



In de zeer sterk stedelijke gebieden heeft iets minder dan de helft van de basisscholen
groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid (45%). Ongeveer tweederde van de
basisscholen in sterk stedelijke- t/m niet-stedelijke gebieden beschikt over leerkrachten met
een nieuwe brede bevoegdheid.



Op zeer kleine scholen (minder dan honderd leerlingen) zijn veel minder vaak
groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid werkzaam.

Inroostering groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs

Basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs – dit gebeurt op 75%
van alle basisscholen – kiezen er in de meeste gevallen voor de groepsleerkrachten deze les
alleen aan hun eigen klas te laten verzorgen (71%), zie tabel 2.2. Op 21% van deze basisscholen
worden leerkrachten met een oude brede bevoegdheid structureel ingezet om aan meerdere
klassen bewegingsonderwijs te geven. Daarnaast zet 15% van de basisscholen waar
groepsleerkrachten bewegingsonderwijs verzorgen, leerkrachten met een nieuwe brede
bevoegdheid structureel in voor meerdere groepen.
Een van de beoogde doelen van de bevoegdheidswijziging was om de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs te verhogen, mede ingegeven door het feit dat niet alle groepsleerkrachten
aan hun eigen klas bewegingsonderwijs geven. Door de invoering van de aanvullende leergang
kan de bekwaamheid van groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs worden vergroot en
kunnen zij ook lessen van onbevoegde collega’s overnemen.

17

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Figuur 2.4. Bevoegdheid van groepsleerkrachten die bewegingsonderwijs verzorgen voor

Tabel 2.2. Wijze waarop groepsleerkrachten met brede bevoegdheid voor
bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8 worden ingezet (in procenten, n=758)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

totaal
Groepsleerkrachten geven alleen aan hun eigen groep bewegingsonderwijs

71

Groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid geven structureel aan meerdere groepen

21

bewegingsonderwijs
Groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid geven structureel aan meerdere groepen

15

bewegingsonderwijs



Met name in de randstedelijke provincies (cluster II van de Nielsen-indeling) worden
groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid voor bewegingsonderwijs vaker
structureel bij verschillende groepen ingezet. In deze regio zijn ook minder
groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid werkzaam dan in de noordelijke en
de oostelijke provincies en de zuidelijke provincies, zie figuur 2.1 in bijlage II.



Opvallend is dat basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs, vaker groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid
structureel inzetten bij verschillende klassen dan scholen die ook met een vakleerkracht
werken.

Organisatorische problemen en maatregelen daartegen

Als gevolg van de bevoegdheidswijziging in 2005 kunnen basisscholen organisatorische
problemen ervaren om bewegingsonderwijs door bevoegde leerkrachten te laten verzorgen.
Basisscholen die groepsleerkrachten inzetten, zijn gevraagd naar de mate waarin zij problemen
ondervinden om bewegingsonderwijs door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen. 32% van
de basisscholen die groepsleerkrachten inzet, heeft nooit problemen. Bijna de helft van de
basisscholen heeft soms problemen, 10% vaak en 9% altijd, zie figuur 2.5.
Figuur 2.5. Mate waarin basisscholen organisatorische problemen ondervinden om
bewegingsonderwijs door bevoegde leerkrachten te laten verzorgen (in procenten, n=758)
9
10

Nooit
32
Soms

Vaak
49



18

Altijd

Kleine basisscholen (minder dan tweehonderd leerlingen) geven vaker aan nooit problemen
te hebben om bewegingsonderwijs door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen.

Figuur 2.6. Maatregelen die basisscholen nemen wanneer zij niet beschikken over
voldoende groepsleerkrachten met een brede bevoegdheid, naar inzet bevoegdheid leraren
voor bewegingsonderwijs (in procenten, n=527)
81
Er wordt een groepsleerkracht ingezet die beschikt over
de brede bevoegdheid

40
Leerkrachten zonder brede bevoegdheid verzorgen
spellessen

28
De leerkrachten worden gevraagd de brede
bevoegdheid te behalen

22
De betreffende uren voor bewegingsonderwijs vallen
(wel eens) uit

17
Klassen worden samengevoegd

13

Er is/wordt een vakleerkracht bewegingsonderwijs
aangesteld voor de groepen waarvan de leerkracht niet
bevoegd is

11

De betreffende leerkracht verzorgt het
bewegingsonderwijs van die klas, ook al heeft die niet
de juiste bevoegdheid
4

Een Leraarondersteuner Bewegingsonderwijs en Sport
verzorgt bewegingsonderwijs waneer de leerkracht niet
bevoegd is

3
Anders

0
Totaal

Alleen groepsleerkrachten

20

40

60

80

100

Vakleerkrachten en groepsleerkrachten

19

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Basisscholen met roosterproblemen is gevraagd welke maatregelen zij nemen om
bewegingsonderwijs door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen. De meest genomen
maatregel is dat een groepsleerkracht met een brede bevoegdheid de les overneemt (81%), zie
figuur 2.6. Twee van de vijf basisscholen bieden een spelles aan wanneer zij over onvoldoende
bevoegde groepsleerkrachten beschikken. Een andere veel genomen maatregel is dat
onbevoegde leerkrachten wordt gevraagd de brede bevoegdheid te behalen (28%). Ook valt bij
één op de vijf basisscholen de les bewegingsonderwijs wel eens uit vanwege het ontbreken van
een bevoegde leerkracht.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Spellessen

Er zijn geen richtlijnen voor de invulling van een spelles. Het is niet bekend wie deze lessen
mogen geven en hoe de inhoud van een spelles zich verhoudt tot het reguliere
bewegingsonderwijs. Mogelijk worden tijdens deze lessen eenvoudige bewegingsactiviteiten
door groepsleerkrachten aangeboden, bijvoorbeeld een bal- of tikspel in de gymzaal of op het
schoolplein.
De basisscholen die aangeven spellessen te verzorgen wanneer er onvoldoende
groepsleerkrachten zijn, is gevraagd naar de mate waarin dat gebeurt. Bijna driekwart van de
basisscholen geeft aan dat zij soms spellessen verzorgen en ongeveer een kwart van de
basisscholen doet dit vaak of altijd, zie figuur 2.2 in bijlage II.

2.3

Inzet vakleerkrachten
Basisscholen die voor bewegingsonderwijs een vakleerkracht inzetten, hebben gemiddeld voor
0,5 fte één of meerdere vakleerkrachten in dienst. Dat gemiddelde is voor basisscholen waar
alleen vakleerkrachten bewegingsonderwijs verzorgen, hoger (0,7 fte) dan voor basisscholen die
de inzet van vakleerkrachten en groepsleerkrachten combineren (0,4 fte).
Figuur 2.7. Gemiddelde aanstelling in fte naar basisscholen met alleen vakleerkrachten en
basisscholen die de inzet van vakleerkrachten en groepsleerkrachten combineren (n=544)
0,8
0,6

0,7
0,5
0,4

0,4
0,2
0
Totaal

Alleen vakleerkrachten

Vakleerkrachten en
groepsleerkrachten



Grote basisscholen hebben vaker een hoger gemiddeld aantal fte’s aan vakleerkrachten tot
hun beschikking.



Ook basisscholen in de drie grote steden (cluster I van de Nielsen-indeling) en basisscholen
in zeer sterk stedelijke gebieden hebben vaker voor meer fte een vakleerkracht tot hun
beschikking.

Besluitvorming en financiering aanstelling vakleerkracht

In de meeste gevallen beslist het schoolbestuur over het eventueel aanstellen van een
vakleerkracht, maar ook de directie speelt hierin een belangrijke rol, zie tabel 2.3.

20

vakleerkrachten (in procenten, n=1069)
Totaal
Het bestuur

58

De directeur/directie

57

De directeur in samenspraak met leerkrachten

23

De gemeente

9

Anders

1

Basisscholen die een vakleerkracht voor bewegingsonderwijs in dienst hebben, financieren dit
in 70% van de gevallen vanuit de lumpsum, zie figuur 2.8. Een aanstelling van een
vakleerkracht als buurtsportcoach komt in bijna één op de vijf gevallen voor. 15% van
basisscholen ontvangt een additionele financiering van de gemeente voor de aanstelling van een
vakleerkracht.
Figuur 2.8. Wijze waarop de aanstelling van vakleerkrachten is gefinancierd (in procenten,
n=758)
Vanuit de lumpsum-financiering

70

Via de gemeente/sportvereniging als
combinatiefunctionaris

19

Additionele financiering van de gemeente

15

Daar wordt bovenschools geld voor vrijgemaakt
(door het bestuur)

13

Vanuit eigen middelen (bijvoorbeeld
ouderbijdrage)

6

Geen aanstelling

2

Anders

2
0



2.4

20

40

60

80

Basisscholen in zeer stedelijke gebieden (19%) en in de drie grote steden (cluster I van de
Nielsen-indeling, 35%) ontvangen veel vaker additionele financiering voor de aanstelling
van een vakleerkracht (niet in tabel).

Beoordeling bekwaamheid leraar voor bewegingsonderwijs
Schooldirecteuren is gevraagd om een algemeen oordeel te geven over de deskundigheid van de
leraren voor bewegingsonderwijs. Bijna de helft van de basisscholen beoordeelt de
deskundigheid als goed. Ruim vier van de vijf basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten
voor bewegingsonderwijs, beoordelen de deskundigheid als goed tegenover een kwart van de
basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten, zie figuur 2.9

21

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Tabel 2.3. Door wie worden besluiten genomen over de (eventuele) aanstelling van

Figuur 2.9 Beoordeling bekwaamheid van de leraren voor bewegingsonderwijs, naar inzet
bevoegdheid leraren voor bewegingsonderwijs (in procenten)
100%

9

15

9

13

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

80%
41

44
60%

61
84

40%

49

47

20%

26
0%
Totaal (n=1048)

Alleen vakleerkrachten Vakleerkrachten en
(n=304)
groepsleerkrachten
(n=322)
Goed

2.5

Voldoende

Alleen
groepsleerkrachten
(n=422)

Onvoldoende/slecht

Tot slot
De belangrijkste bevindingen uit hoofdstuk 2 worden in deze afsluitende paragraaf puntsgewijs
weergegeven.


In de groepen 1 en 2 zetten vier op de vijf basisscholen alleen groepsleerkrachten in voor
bewegingsonderwijs. Als kleine basisscholen een vakleerkracht hebben, wordt deze ook
vaker bij de groepen 1 en 2 ingezet.



In de groepen 3 t/m 8 zetten twee op de vijf basisscholen alleen groepsleerkrachten in.
Basisscholen in de noordelijke en de oostelijke provincies (52%) en in de zuidelijke
provincies zetten veel vaker alleen groepsleerkrachten (72%) in.



Een derde van de basisscholen zet zowel groepsleerkrachten als vakleerkrachten in voor
bewegingsonderwijs. Dit gebeurt het meest in de randstedelijke provincies (41%).



Een kwart van de basisscholen zet alleen vakleerkrachten in voor bewegingsonderwijs. De
inzet van vakleerkrachten verschilt sterk naar regio, stedelijkheid en schoolgrootte.



Ruim tweederde van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs (75% van alle basisscholen), heeft problemen om het
bewegingsonderwijs door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen.



De meest genomen maatregel is dat er een leerkracht wordt ingezet die wel over brede
bevoegdheid beschikt (81%), gevolgd door het inroosteren van spellessen door
groepsleerkrachten zonder brede bevoegdheid (40%). Daarnaast wordt op een kwart van
alle basisscholen ook door onbevoegde leerkrachten bewegingsonderwijs gegeven.



Basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten, beoordelen de deskundigheid van de
leraren veel vaker als goed dan scholen die vakleerkrachten én groepsleerkrachten inzetten
en ook dan basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten.

22

Nulmeting Bewegingsonderwijs

3.

Thema II: lestijd voor bewegingsonderwijs
In dit hoofdstuk beschrijven we het aantal lessen bewegingsonderwijs per week, de gemiddelde
tijd voor één les en de totale lestijd bewegingsonderwijs per week. Daarna besteden we
aandacht aan andere sport- en beweegactiviteiten onder en buiten schooltijd. Vervolgens
beschrijven we de tevredenheid over het huidige aantal lessen en de effectieve lestijd. Het
hoofdstuk eindigt met de ondervonden belemmeringen bij de uitbreiding van de lestijd.

3.1

Lesfrequentie en lestijd
Aantal lessen per week

Op de helft van de basisscholen krijgen de kinderen in de groepen 1 en 2 drie tot vijf lessen
bewegingsonderwijs per week. Op een derde van de basisscholen zijn dat er twee en op één op
de zeven scholen krijgen de kinderen één les bewegingsonderwijs per week. Voor de groepen 38 is dat anders. Op driekwart van de scholen krijgen de kinderen twee lessen
bewegingsonderwijs. Op één op de vijf scholen krijgen de kinderen één les per week. Drie
lessen of meer komt bij maar weinig scholen voor.
Tabel 3.1 Het aantal lessen bewegingsonderwijs per week (in procenten, n=1.083)
Groep 1-2

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

1 les

14

20

22

22

20

20

20

2 lessen

33

75

75

76

77

77

77

3-5 lessen

54

5

4

3

2

3

3

Totaal

100

100

100

100

100

100

100



Op scholen waar het bewegingsonderwijs alleen wordt verzorgd door
groepsleerkrachten (3,4 lessen per week), of door groepsleerkrachten én
vakleerkrachten (3,3) zijn er per week meer lessen bewegingsonderwijs voor de groep 1
en 2 dan op scholen waar het bewegingsonderwijs alleen door vakleerkrachten (2,8)
wordt verzorgd.



Verder blijkt dat op openbare (3,4 lessen per week) en op katholieke scholen (3,3) er
gemiddeld meer lessen bewegingsonderwijs aan de groepen 1 en 2 worden gegeven dan
bij protestantse scholen (2,9).

Ingeroosterde lestijd

Op 30% van de basisscholen bedraagt de ingeroosterde lestijd voor een les bewegingsonderwijs
voor de groepen 1 en 2 minder dan drie kwartier. Op 70% van de basisscholen is dat 45-60
minuten. Op slechts een klein deel van de scholen duurt een les langer dan één uur. Bij de
groepen 3 t/m 8 is dat iets anders. Op ongeveer 12% van de scholen is de ingeroosterde lestijd
voor die groepen minder dan drie kwartier en op 86% 45-60 minuten. Ook bij die groepen komt
het weinig voor dat er meer dan één uur lestijd wordt ingeroosterd.

23

Tabel 3.2 De gemiddelde ingeroosterde lestijd voor een les bewegingsonderwijs, (in

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

procenten, n=1.083)
Groep 1-2

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

-44 minuten

30

13

12

13

12

12

12

45-60 minuten

70

86

87

86

86

86

86

61 minuten of meer

1

1

1

2

2

2

2

100

100

100

100

100

100

100

Totaal



In vergelijking tot andere regio’s roosteren veel scholen in randstedelijke gemeenten
(II) gemiddeld 45-60 minuten in voor een les bewegingsonderwijs en relatief veel
scholen minder dan 45 minuten.

Extra benodigde tijd

Op de helft van de scholen is er altijd meer tijd nodig dan de ingeroosterde tijd, bijvoorbeeld
voor de verplaatsing naar de sportaccommodatie en voor het omkleden. Op één op de vijf
scholen is er niet meer tijd nodig voor een les bewegingsonderwijs dan de ingeroosterde lestijd.
Op een ongeveer even groot deel is dat soms wel nodig en op 10% is dat vaak het geval.
Figuur 3.1 De mate waarin er bij de scholen meer tijd nodig is voor een les
bewegingsonderwijs dan de ingeroosterde lestijd (in procenten, n=1.083)

20

50
19

10
Nooit

24

Soms

Vaak

Altijd



Basisscholen in de drie grote steden (I) en de zuidelijke provincies (V) hebben minder
vaak extra tijd nodig naast de ingeroosterde tijd voor een les bewegingsonderwijs dan
scholen in andere regio’s. Zo heeft een derde van de scholen in de drie grote steden (I)
en een kwart van de scholen in de zuidelijke provincies (V) nooit extra tijd nodig. Bij
scholen in de randstedelijke provincies (II) is dat 16%.



De omvang van de basisschool (aantal leerlingen) en de mate waarin er op de scholen
meer tijd nodig is voor een les bewegingsonderwijs dan de ingeroosterde lestijd hangen
met elkaar samen. Op 30% van de grote scholen (400+ leerlingen) is er geen extra tijd
nodig en op 44% is dat altijd het geval. Op kleine scholen (100- leerlingen) is dat
respectievelijk 16% en 60%.

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Aan de directeuren is gevraagd of zij een inschatting konden maken van de hoeveelheid extra
tijd die nodig is voor een les bewegingsonderwijs boven op de ingeroosterde lestijd. Op een
vijfde van de scholen is geen extra tijd nodig. Op een even groot deel bedraagt die extra tijd
minimaal een half uur.
Figuur 3.2 Inschatting van de extra benodigde tijd voor een les bewegingsonderwijs (in
procenten, n=1.078)
50
40

32

30

21

20

18

13

8

10
0 minuten



1-9 minuten

10-19 minuten

20-29 minuten

8

30-39 minuten

40 of meer
minuten

Gemiddeld hebben scholen in de drie grote steden (I, 13 minuten) en in de drie
zuidelijke provincies (V, 14 minuten) minder extra tijd nodig voor een les
bewegingsonderwijs dan scholen in de noordelijke en de oostelijke provincies (III/IV,
16 minuten) en de randstedelijke provincies (II, 18 minuten).

Effectieve lestijd

De tijd die de kinderen daadwerkelijk in de gymzaal zijn (dus exclusief verplaatsen naar de
gymaccommodatie, omkleden), noemen we de effectieve lestijd. Op de helft van de scholen is
de effectieve tijd van een les bewegingsonderwijs minder dan drie kwartier en op de andere
helft 45-60 minuten. Een effectieve lestijd van meer dan een uur komt weinig voor.
Tabel 3.3 De gemiddelde effectieve lestijd voor een les bewegingsonderwijs (in procenten,
n=1.081)
Groep 1-2

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

-44 minuten

54

52

49

48

46

46

46

45-60 minuten

45

47

49

50

52

52

52

61 minuten of meer

1

2

2

2

2

2

2

100

100

100

100

100

100

100

Totaal

Als de gemiddelde ingeroosterde lestijd voor de lessen bewegingsonderwijs en de effectieve
lestijd met elkaar worden vergeleken, valt het volgende op. Voor de groepen 1 en 2 worden er
voor een les bewegingsonderwijs gemiddeld 45 minuten ingeroosterd (inclusief verplaatsen en
omkleden), waarvan de kinderen 41 minuten daadwerkelijk in de gymzaal bezig zijn. Bij de
groepen 3 t/m 8 worden gemiddeld 48 minuten ingeroosterd, waarvan ongeveer 43 minuten te
beschouwen zijn als effectieve lestijd. Gemiddeld zijn de kinderen 8% tot 10% van de
ingeroosterde lestijd voor bewegingsonderwijs niet actief in de gymzaal of andere
gymaccommodatie.

25

Tabel 3.4 De gemiddelde ingeroosterde lestijd en effectieve lestijd per les
bewegingsonderwijs (n=1.081)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Ingeroosterde lestijd
(min.)

Groep 1-2

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

45

47

48

48

48

48

48

Effectieve lestijd (min.)

41

42

43

43

44

44

44

Effectieve lestijd (%)

90%

90%

90%

91%

91%

92%

92%

Totale ingeroosterde lestijd

De totale lestijd per week voor het bewegingsonderwijs is gelijk aan het aantal lessen per week
vermenigvuldigd met de lesduur. Voor de kinderen in de groepen 1 en 2 worden voor het
bewegingsonderwijs per week gemiddeld twee uur en 24 minuten ingeroosterd. Voor de
groepen 3 t/m 8 is dat met 87 minuten bijna een uur minder.
Tabel 3.5 Gemiddelde totale ingeroosterde lestijd voor bewegingsonderwijs per week
(n=1.075)
Groep 1-2

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

Aantal lessen
Ingeroosterde lestijd
(min.)

3,2

1,9

1,8

1,8

1,8

1,8

1,8

45

47

48

48

48

48

48

Totale lesduur (min.)

144

88

86

86

86

87

87



Op scholen waar alleen vakleerkrachten (127 minuten) het bewegingsonderwijs geven
aan de groepen 1 en 2, is de totale lestijd voor dat vak minder dan op scholen waar
alleen groepsleerkrachten (153 minuten) bewegingsonderwijs geven. Scholen waar
zowel vakleerkrachten als groepsleerkrachten bewegingsonderwijs geven, zitten daar
tussenin (144 minuten).



Op scholen in de drie grote steden worden aan de groepen 3 t/m 8 meer uren
bewegingsonderwijs gegeven dan in de andere regio’s (groep 8: 98 tegenover 86
minuten), maar aan de groepen 1 en 2 juist minder (groep 1 en 2: 131 tegenover 140148 minuten). Het is opmerkelijk dat dit verschil er voor groep 5 niet is.



Op protestants-christelijke scholen (ca. 83 minuten) worden er aan de groepen 3 t/m 8
per week minder uren bewegingsonderwijs gegeven dan op katholieke en openbare
scholen (beide ca. 90 minuten). Dat verschil is er ook bij de groepen 1 en 2 (134
minuten tegenover 149 minuten). Opmerkelijk is dat bij ‘andere scholen’ het totaal
aantal minuten bewegingsonderwijs voor de groepen 5 t/m 8 onder de 80 minuten per
week uit komt.

3.1.1 Andere sport- en beweegactiviteit onder schooltijd
Aan scholen is gevraagd of zij andere sport- en beweegactiviteiten onder schooltijd in het
rooster hebben staan die onder begeleiding van een bevoegde docent plaatsvinden. Bij 58% is
dat het geval. Het betreft dan met name schoolzwemmen (34%), dans en expressie (18%) en
sportieve pauzeactiviteiten (17%).

26

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Figuur 3.3 Andere sport- en beweegactiviteiten op het rooster die onder begeleiding van
een bevoegde docent plaatsvinden (in procenten, n=857)
0

10

20

Schoolzwemmen
18

Sportieve pauzeactiviteiten

17

Clinics/workshops/gastlessen specifieke sporten

4

Naschoolse activiteiten of sport bij naschoolse
opvang

4

Sportdag

4

Anders
Nee

40

50

34

Dans en expressie

Buiten spelen/Pleinactiviteiten

30

2
4
42



Op bijna alle basisscholen in de drie grote steden (I: 92%) staan andere sport- en
beweegactiviteiten in het rooster. In andere regio’s is dat net wat meer dan de helft. Het
grote verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door het schoolzwemmen, dat in de drie
grote steden veel meer vanuit de gemeente wordt gestimuleerd dan in gemeenten in de
andere regio’s.



71% van de scholen voor speciaal onderwijs biedt andere sport- en beweegactiviteiten
aan. Bij het reguliere basisonderwijs is dat 57%.



70% van de brede scholen biedt andere sport- en beweegactiviteiten aan. Bij de andere
scholen is dat 54%.

Aan de scholen is gevraagd of hun leerlingen kunnen deelnemen aan buitenschoolse sport- en
beweegactiviteiten die worden georganiseerd op of door de school, al dan niet in samenwerking
met de gemeente, sportverenigingen of andere instanties. Bij de grote meerderheid van de
scholen is dat het geval (81%). Bij bijna de helft van de scholen zijn dergelijke activiteiten er
enkele keren per jaar en bijna een kwart van de scholen doet dit (vrijwel) wekelijks of vaker.

27

Figuur 3.4 Het aanbod van sport- en beweegactiviteiten buiten schooltijd, georganiseerd op
of door de school, al dan niet in samenwerking met de gemeente, sportverenigingen of
andere instanties in procenten, n=1.075)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

6
19
15

Nee
Ja, enkele keren per
jaar
Ja, (vrijwel)
maandelijks

14

Ja, (vrijwel) wekelijks
Ja, (vrijwel) dagelijks
46

3.2



Op verreweg de meeste scholen in de drie grote steden (I: 92%) is er een sport- en
beweegaanbod buiten schooltijd. Op één op de drie scholen daar is dat aanbod er elke
dag. In de andere regio’s biedt 77% (IV) tot 85% (II) een buitenschools sport- en
beweegaanbod en op 4% van die scholen is er een dagelijks aanbod.



Op 83% van de reguliere basisscholen kunnen de kinderen meedoen met sport- en
beweegactiviteiten buiten schooltijd. Op scholen in het speciaal (basis)onderwijs is dat
62%.

Beoordeling lestijd en lesfrequentie
Van alle basisscholen beoordeelt 80% het aantal lessen bewegingsonderwijs als voldoende of
goed. Twee van de vijf basisscholen beoordeelt het aantal lessen per week als onvoldoende.
Voor het aantal minuten effectieve lestijd is dat min of meer hetzelfde.
Tabel 3.6 De beoordeling van het aantal lessen bewegingsonderwijs en de effectieve lestijd
(in procenten, n=1.083)
Goed
Het aantal lessen bewegingsonderwijs
per week (frequentie)
et aantal minuten effectieve lestijd
per les bewegingsonderwijs

28

Voldoende Onvoldoende

Slecht

Totaal

32

48

19

2

100

28

49

21

2

100

Indien de scholen zouden overgaan tot het aanbieden van een extra les bewegingsonderwijs
verwachten ze tegen verschillende belemmeringen aan te lopen. Vier obstakels springen daarbij
in het oog. De eerste is dat bijna twee derde van de scholen aangeeft onvoldoende geld te
hebben voor een extra les. Verder heeft bijna de helft onvoldoende accommodatie, ruim een
derde te weinig bevoegde leerkrachten en bijna even veel scholen te weinig tijd in het rooster.
3% van de scholen geeft aan dat zij geen problemen verwacht bij de invoering van een extra les
bewegingsonderwijs per week.
Figuur 3.5 Belemmeringen bij het aanbieden van een extra les bewegingsonderwijs (in
procenten, n=1.062)
0

20

40

60

Onvoldoende financiële middelen (zaalhuur,
bevoegd personeel etc.)

80

100

63

Onvoldoende accommodatie ter beschikking

45

Te weinig bevoegde leerkrachten

36

Te weinig tijd in het rooster waardoor het ten
koste zou gaan van andere vakken

35

Weinig ondersteuning vanuit het schoolbestuur

8

Weinig ondersteuning vanuit de school

6

Accommodatie te ver, waardoor het teveel reistijd
kost

2

Weinig belangstelling bij ouders

2

Weinig belangstelling bij leerlingen

0

Anders

1

Geen belemmeringen of beperkingen

3



Scholen waar het bewegingsonderwijs alleen wordt gegeven door vakleerkrachten
zouden bij een extra les bewegingsonderwijs te maken krijgen met onvoldoende
financiële middelen (78%). Scholen waar het bewegingsonderwijs wordt gegeven door
groepsleerkrachten én vakleerkrachten zouden worden belemmerd door een tekort aan
bevoegde leerkrachten (52%) en onvoldoende financiële middelen (75%). Bij scholen
waar alleen groepsleerkrachten de lessen geven, speelt dat het rooster te weinig
mogelijkheden biedt (45%).



Op scholen in de drie grote steden (I: 74%) en de randstedelijke provincies (II: 73%)
speelt het probleem van onvoldoende financiële middelen bij het inroosteren van een
extra les bewegingsonderwijs meer dan in in de zuidelijke provincies (V: 62%) en de
noordelijke en de oostelijke provincies (III/IV 57%). Daar staat tegenover dat voor
scholen in de drie grote steden (I: 27%) en in de randstedelijke provincies (II: 28%) het

29

Nulmeting Bewegingsonderwijs

3.2.1 Belemmeringen uitbreiding lestijd

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

inroosteren minder een belemmering is dan in zuidelijke provincies (V: 38%) en in
noordelijke en de oostelijke provincies (III/IV: 42%).

3.3



De omvang van de school (in aantal leerlingen) en de beschikbaarheid van
accommodatie hangen sterk samen. 71% van de scholen met vierhonderd of meer
leerlingen verwacht bij het inroosteren van een extra les bewegingsonderwijs te maken
te krijgen met een accommodatietekort. Op scholen met honderd of minder leerlingen
speelt dat bij een derde.



In het reguliere onderwijs (38%) speelt het knelpunt van te weinig tijd in het rooster in
grotere mate dan op scholen in het speciale (basis)onderwijs (15%).

Tot slot
De belangrijkste bevindingen uit hoofdstuk 3 worden in deze afsluitende paragraaf puntsgewijs
weergegeven.

30



Op driekwart van de scholen krijgen de kinderen in de groepen 3 t/m 8 twee lessen
bewegingsonderwijs en in de meeste andere gevallen één les per week. Gemiddeld
worden voor een les 48 minuten ingeroosterd, waarvan circa 90% effectieve lestijd is.
De totale lestijd voor de groepen 3 t/m 8 bedraagt 87 minuten.



Qua uren wijkt het bewegingsonderwijs voor de groepen 1 en 2 af van die van de
groepen 3 t/m 8. De helft van de scholen heeft minimaal drie keer per week
bewegingsonderwijs en een derde twee keer. Voor een les worden gemiddeld 45
minuten ingeroosterd, waarvan de kinderen daadwerkelijk 41 (90%) actief zijn. De
totale lestijd voor de groepen 1 en 2 bedraagt 144 minuten per week.



Op de helft van de scholen is er altijd meer tijd nodig dan de ingeroosterde tijd,
bijvoorbeeld voor de verplaatsing naar de sportaccommodatie en voor het omkleden.
Gemiddeld kost dat 16 minuten extra.



Op 58% van de scholen staan er andere sport- en beweegactiviteiten in het rooster die
onder begeleiding van een bevoegde docent plaatsvinden. Het betreft dan met name
schoolzwemmen (34%), dans en expressie (18%) en sportieve pauzeactiviteiten (17%).
Daarnaast kunnen leerlingen op 81% van de scholen deelnemen aan buitenschoolse
sport- en beweegactiviteiten die worden georganiseerd op of door de school, al dan niet
in samenwerking met de gemeente, sportverenigingen of andere instanties. Op een
kwart van de scholen is dit aanbod er (vrijwel) wekelijks of vaker.



De vier meest genoemde belemmeringen waar basisscholen tegenaan lopen indien zij
zouden overwegen een extra les bewegingsonderwijs aan te bieden, zijn: onvoldoende
financiële middelen, onvoldoende accommodatie, te weinig tijd in het rooster (waardoor
de extra les ten koste zou gaan van andere vakken) en te weinig bevoegde leerkrachten.
Dat laatste punt vormt voor basisscholen met alleen vakleerkrachten veel minder vaak
een belemmering dan voor scholen waar zowel vak- als groepsleerkrachten werken.

Thema III: kwaliteit bewegingsonderwijs
In dit hoofdstuk beschrijven we een aantal aspecten van de proceskwaliteit van het
bewegingsonderwijs op de basisschool. Deze aspecten kunnen ertoe bijdragen dat de kerndoelen
voor dit vak worden behaald. Eerst richten wij ons op de vakinhoudelijke inbedding van het
bewegingsonderwijs op school. Het gaat daarbij om de aanwezigheid van een jaarplanning,
vakwerkplan en leerlingvolgsysteem voor bewegingsonderwijs. Daarnaast wordt gekeken naar
de mate waarin extra ondersteuning wordt geboden voor motorische ontwikkeling van bepaalde
kinderen. Vervolgens gaan we in paragraaf 4.2 in op de beoordeling van de inrichting van het
onderwijsleerproces van het bewegingsonderwijs en tot slot beschrijven we de wensen van
basisscholen voor veranderingen in het bewegingsonderwijs.

4.1

Vakinhoudelijke inbedding
Vier van de vijf basisscholen onderschrijft de stelling ‘onze school heeft een jaarplanning voor
bewegingsonderwijs’, zie figuur 4.1. Voor basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten,
geldt dit voor bijna negen op de tien basisscholen. Dat is iets vaker dan basisscholen die
vakleerkrachten én groepsleerkrachten in dienst hebben en dan basisscholen die alleen
groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs inzetten.
Figuur 4.1 Aanwezigheid van jaarplanning voor bewegingsonderwijs naar bevoegdheid
leraren voor bewegingsonderwijs (percentage (helemaal) eens, n=1.050)
100
80
41
60

45

49

44

40
20

48

34

31

29

0
Totaal

Alleen vakleerkrachten Vakleerkrachten en
groepsleerkrachten
Helemaal eens

Alleen
groepsleerkrachten

Eens

Meer dan vier op de vijf scholen onderschrijft de stelling ‘op onze school wordt gewerkt met
een methode of vakwerkplan ter ondersteuning van de lessen bewegingsonderwijs’, zie figuur
4.2. Daarbij zijn er geen noemenswaardige verschillen tussen basisscholen die leraren met
verschillende bevoegdheden voor het bewegingsonderwijs inzetten.

31

Nulmeting Bewegingsonderwijs

4.

Figuur 4.2 Aanwezigheid methode of vakwerkplan ter ondersteuning van de lessen
bewegingsonderwijs naar bevoegdheid leraren voor bewegingsonderwijs (percentage
(helemaal) eens, n=1.057)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

100
80
60

39

47

51

48

40
20

44

36

34

31

0
Totaal

Alleen vakleerkrachten Vakleerkrachten en
groepsleerkrachten
Helemaal eens

Alleen
groepsleerkrachten

Eens

Leerlingvolgsysteem voor het bewegingsonderwijs

Een derde van alle basisscholen volgt de vorderingen van de leerlingen in het
bewegingsonderwijs op individueel niveau met behulp van een leerlingvolgsysteem, zie figuur
4.3. Dat geldt voor twee derde van de basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs en twee van de vijf basisscholen die de inzet van vakleerkrachten en
groepsleerkrachten combineren. Basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten, volgen de
vorderingen van de leerlingen in het bewegingsonderwijs veel minder vaak met een
leerlingvolgsysteem (14%).
Figuur 4.3 Worden de vorderingen van leerlingen voor bewegingsonderwijs op individueel
niveau gevolgd met een leerlingvolgsysteem naar bevoegdheid leraren voor
bewegingsonderwijs (in procenten n=1021)
80
67
60
41
40

34

20

14

0
Totaal

Alleen
vakleerkrachten

Vakleerkrachten en
Alleen
groepsleerkrachten groepsleerkrachten



Scholen voor speciaal (basis)onderwijs (60%) hebben vaker een leerlingvolgsysteem voor
het bewegingsonderwijs.



Openbare basisscholen (44%) volgen de vorderingen van de leerlingen vaker met een
leerlingvolgsysteem dan rooms-katholieke (34%) en protestants-christelijke (22%)
basisscholen.

32

Met name de basisscholen in de drie grote steden (I, 60%) volgen de vorderingen van de
leerlingen vaker op individueel niveau met een leerlingvolgsysteem dan basisscholen in de
noordelijke en de oostelijke provincies (III en IV, 28%) en de zuidelijke provincies (V,
29%).



De hierboven beschreven verschillen hangen waarschijnlijk samen met een grotere inzet van
vakleerkrachten voor het bewegingsonderwijs op deze scholen.

Extra ondersteuning motorische ontwikkeling

23% van alle basisscholen heeft incidenteel aandacht voor extra ondersteuning van de
motorische ontwikkeling bij bepaalde leerlingen, zie figuur 4.4. Een zelfde aandeel basisscholen
heeft structureel aandacht voor extra ondersteuning van de motorische ontwikkeling door
middel van Motorische Remedial Teaching (MRT). Een klein deel van de scholen organiseert
steunlessen bewegingsonderwijs (4%).
Basisscholen die vakleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs, hebben vaker aandacht
voor extra ondersteuning van de motorische ontwikkeling bij bepaalde leerlingen en bieden
vaker MRT dan basisscholen waar alleen groepsleerkrachten bewegingsonderwijs verzorgen.
Figuur 4.4 Mate waarin de motorische ontwikkeling van bepaalde leerlingen buiten de
reguliere lessen bewegingsonderwijs extra wordt ondersteund naar bevoegdheid leraren
voor bewegingsonderwijs (meerdere antwoorden mogelijk; in procenten n=1065)
80
60
40
20

33

23
5

8

24

21

Totaal

Alleen
vakleerkrachten

27
6
29

14
2
22

0
Vakleerkrachten en
Alleen
groepsleerkrachten groepsleerkrachten

Incidenteel
Structureel via steunlessen bewegingsonderwijs
Structureel via Motorische Remedial Teaching (MRT)



Met name basisscholen met meer dan 15 fte aan onderwijzend personeel bieden vaker
MRT-lessen ter ondersteuning van motorische ontwikkeling van bepaalde leerlingen (32%).



Scholen voor speciaal (basis)onderwijs bieden ook veel vaker MRT (52%).

Basisscholen die MRT aanbieden, doen dat vooral bij de jongste kinderen. Met name in de
groepen 1 en 2, en in groep 3 wordt relatief vaak MRT aangeboden, zie figuur 2.3 in bijlage II.
Bij basisscholen die MRT aanbieden, nemen gemiddeld kinderen per jaar deel aan MRT-lessen
(niet in tabel).

4.2

Signalen over de kwaliteit
Directeuren zijn zeer tevreden over de wijze waarop het onderwijsleerproces voor
bewegingsonderwijs wordt vormgegeven. Op een grote meerderheid van de basisscholen

33

Nulmeting Bewegingsonderwijs



mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

worden bewegingsactiviteiten aangepast aan het niveau van de kinderen, wordt een veilige
beweegomgeving aangeboden, worden doorgaande leerlijnen gehanteerd, wordt adequaat
omgegaan met gedragsproblemen in bewegingssituaties en zijn er regels voor de veiligheid
tijdens de lessen bewegingsonderwijs. Daarbij valt op dat op basisscholen waar het
bewegingsonderwijs alleen door vakleerkrachten wordt verzorgd, de kwaliteit als hoger wordt
beschouwd dan op scholen waar dat gebeurt door alleen groepsleerkrachten.4 Basisscholen waar
zowel vakleerkrachten als groepsleerkrachten werkzaam zijn, nemen daarbij doorgaans een
middenpositie in.
Tabel 4.1 Beoordeling inrichting onderwijsleerproces Kwaliteit van het bewegingsonderwijs
naar bevoegdheid van de leraar voor bewegingsonderwijs (percentage (helemaal) eens,
n=1.079)
Alleen

Vakleerkracht

Alleen Totaal

vakleer-

en groeps-

groepsleer

krachten

leerkrachten

-krachten

93

85

82

86

94

93

86

90

91

81

75

80

87

81

84

84

93

85

76

83

Op onze school worden bewegingsactiviteiten aangepast
aan het niveau van de kinderen
Onze school biedt een veilige sport- en beweegomgeving
Onze school hanteert doorgaande leerlijnen voor
bewegingsonderwijs
Degene die het bewegingsonderwijs verzorgt / verzorgen,
kan / kunnen goed omgaan met gedragsproblemen in
bewegingssituaties
Er zijn afspraken en regels met betrekking tot de veiligheid
tijdens de lessen bewegingsonderwijs



Scholen in het speciaal (basis)onderwijs zijn op alle genoemde kwaliteitsaspecten
positiever dan scholen in het reguliere basisonderwijs. Het verschil in het aanpassen van
de lessen aan het niveau van de kinderen is het grootst. Waarschijnlijk hangt dit samen
met een grotere inzet van vakleerkrachten in het speciaal (basis)onderwijs.

Beoordeling accommodatie en materiaal voor bewegingsonderwijs

Het merendeel van de basisscholen beoordeelt de accommodatie voor bewegingsonderwijs als
voldoende of goed (85%), zie tabel 4.2. Vier van de vijf basisscholen beoordeelt ook het
beschikbare materiaal voor bewegingsonderwijs als voldoende of goed. Het beschikbare budget
voor de aanschaf van spelmateriaal wordt minder positief beoordeeld. Ongeveer de helft van de
basisscholen beoordeelt dit als voldoende of goed.

4

34

Voor het invullen van de vragenlijst zijn directeuren van de scholen benaderd. Het is
mogelijk dat deze de vragenlijst heeft laten invullen door een vakleerkracht. Hoe vaak dat is
gebeurd, is niet bekend. Het is goed mogelijk dat vakleerkrachten positiever zijn over de
kwaliteit van hun eigen werk dan een gemiddelde directeur.

spelmateriaal (percentage voldoende/goed, n =1011 – 1076)
Totaal
De accommodatie(s) voor bewegingsonderwijs

85

Het beschikbare materiaal voor bewegingsonderwijs

79

Het budget voor de aanschaf van sport- en spelmateriaal voor bewegingsonderwijs

48



Basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten voor het bewegingsonderwijs,
beoordelen alle bovengenoemde aspecten vaker als goed dan basisscholen die alleen
groepsleerkrachten inzetten. Die laatste groep geeft vaker een ‘voldoende’.

46% van de basisscholen beoordeelt de reistijd naar de accommodatie voor het
bewegingsonderwijs als goed, zie figuur 4.5. 30% beoordeelt deze reistijd als voldoende. En
23% van de basisscholen beoordeelt de reistijd als onvoldoende of slecht. Basisscholen in de
drie grote steden (I, 63%) beoordelen de reisafstand vaker als goed dan basisscholen in de
randstedelijke provincies (II, 44%) en de noordelijke en de oostelijke provincies (III en IV,
41%).
Figuur 4.5 Beoordeling van de reistijd naar de accommodatie voor bewegingsonderwijs
naar regio (in procenten, n=1078)
100%
16

23
80%

24

24

31

34

44

41

23

22
30

60%

25

40%
63
46

20%

53

0%
Totaal

Cluster I:
Cluster II: Noord- cluster III en IV:
Cluster V:
Amsterdam,
Holland, ZuidGroningen,
Zeeland, NoordRotterdam, Den Holland, Utrecht
Friesland,
Brabant, Limburg
Haag plus
(excl Nielsen I)
Drenthe
randgemeenten
Overijssel,
Gelderland en
Flevoland
Goed



Voldoende

Onvoldoende/slecht

Een vergelijkbaar verschil vinden we naar stedelijkheid. Basisscholen in zeer stedelijke
gebieden beoordelen de reistijd vaker als goed dan basisscholen in sterk stedelijke tot
niet-stedelijke gebieden (niet in tabel).

Algemene beoordeling

Vervolgens is gevraagd naar een totaaloordeel over de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op
de eigen school. Gemiddeld geven de scholen een 7,5, zie figuur 4.6. Beoordelingen met een 7
en 8 vormen samen driekwart van het totaal aantal cijfers. 11% geeft een 9 of hoger. Een zelfde
percentage geeft het bewegingsonderwijs op de eigen school een 6. Een zeer klein deel geeft een
onvoldoende.

35

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Tabel 4.2 Beoordeling van de accommodatie, materiaal en het budget voor de aanschaf

Figuur 4.6 Beoordeling van het bewegingsonderwijs in cijfer van 1 -10 (in procenten
n=1.081)
50
36

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

40

39

30
20

11

10

10

3

1

0
≤5

6

7

8

9

10



Basisscholen waar alleen vakleerkrachten het bewegingsonderwijs verzorgen (8,1),
geven een hogere beoordeling aan het bewegingsonderwijs dan basisscholen waar
zowel vakleerkrachten als groepsleerkrachten dat doen (7,5) en dan basisscholen met
alleen groepsleerkrachten (7,1).



Basisscholen in het speciaal (basis)onderwijs zijn meer tevreden (8,0) over het
bewegingsonderwijs op hun eigen school dan reguliere basisscholen (7,4).



Basisscholen in de drie grote steden (I, 8,0) zijn meer tevreden over het
bewegingsonderwijs op hun eigen school dan scholen in de randstedelijke provincies
(II, 7,5), scholen in de noordelijke en de oostelijke provincies (III en IV, 7,4) en die in
de zuidelijke provincies (V, 7,3)

De verschillende stellingen betreffende de aspecten van de proceskwaliteit van
bewegingsonderwijs vertonen een sterke samenhang met de algemene beoordeling
(rapportcijfer). Dat geldt met name voor de bekwaamheid van de leraar voor
bewegingsonderwijs (zie paragraaf 2.4) (r=0,60), het hanteren van doorgaande leerlijnen voor
bewegingsonderwijs (r=0,53) en het aanbieden van een veilige sport- en beweegomgeving
(r=0,50).
De aspecten die samen vooral de algemene beoordeling bepalen, zijn de bekwaamheid van de
leraar voor bewegingsonderwijs, het hanteren van doorgaande leerlijnen voor
bewegingsonderwijs en het oordeel over het aantal minuten effectieve lestijd per les
bewegingsonderwijs.5

5

36

Deze drie tezamen bepalen de helft van het rapportcijfer (adjusted R2 = 0,50).

Wens tot veranderen
Bijna driekwart van de basisscholen geeft aan iets aan het bewegingsonderwijs op hun school te
willen veranderen, zie figuur 4.7. Basisscholen die alleen vakleerkrachten voor
bewegingsonderwijs inzetten, willen minder vaak (63%) veranderen dan basisscholen die
groepsleerkrachten en vakleerkrachten (75%) inzetten en dan basisscholen die alleen
groepsleerkrachten (77%).
Figuur 4.7 Zou u wat willen veranderen aan bewegingsonderwijs op uw school ( in
procenten, n=1026)
100

80

77

75

73
63

60

40

20

0
Totaal

Alleen
vakleerkrachten

Vakleerkrachten en
groepsleerkrachten

Alleen
groepsleerkrachten

Het grootste deel van de basisscholen die het bewegingsonderwijs op hun school zouden willen
aanpassen, zou graag de inzet van vakleerkrachten verhogen, zie tabel 4.3. Meer dan de helft
van de basisscholen denkt aan meer lessen per week en bijna de helft aan het verhogen van de
lestijd per les.
Tabel 4.3 Wensen voor veranderingen van het bewegingsonderwijs op de eigen school, in
procenten (n=704)
Meer

Minder

Niet veranderen

De inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs

83

1

17

Het aantal lessen per week

54

2

46

De lestijd per les

46

3

52

Daarnaast hadden de directeuren de mogelijkheid zelf andere veranderpunten aan te dragen. Een
derde heeft van die mogelijkheid gebruikgemaakt. In veel gevallen wijzen zij op de grote
afstand naar de gymaccommodatie, de matige kwaliteit van die accommodatie (onderhoud,
sport- en spelmateriaal), de Leergang Bewegingsonderwijs die moet worden gevolgd op de
pabo.
73% van de basisscholen wil iets veranderen aan het bewegingsonderwijs. Onderstaande
resultaten gaan over basisscholen met wensen voor veranderingen.


88% van basisscholen waar groepsleerkrachten (al dan niet in combinatie met vakleerkrachten)
het bewegingsonderwijs verzorgen, wenst een grotere inzet van vakleerkrachten. Op scholen
waar de lessen exclusief door vakleerkrachten worden gegeven, is dat 65%.

37

Nulmeting Bewegingsonderwijs

4.3

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek



In de zuidelijke provincies (V) wenst 87% de inzet van vakleerkrachten te verhogen. Onder
scholen in de drie grote steden (I) is dat 68%.



84% van de scholen in het reguliere basisonderwijs zou graag meer vakleerkrachten inzetten.
Bij scholen in het speciaal (basis)onderwijs is dat 68%.



Van de scholen waar alleen vakleerkrachten het bewegingsonderwijs verzorgen, wil driekwart
van de scholen het aantal lessen per week verhogen. Op andere scholen is dat de helft.



Op scholen in het speciaal (basis)onderwijs wil driekwart het aantal lessen bewegingsonderwijs
per week verhogen. Bij reguliere basisscholen is dat de helft.



Driekwart van de scholen in de drie grote steden wenst het aantal lessen te verhogen. Van de
andere scholen is dat de helft.



Van de scholen met 10 fte of meer (onderwijzend personeel) wil bijna de helft het aantal
minuten per les verhogen. Bij scholen met minder dan 10 fte is dat een derde.

4.4

Tot slot
De belangrijkste bevindingen uit hoofdstuk 4 worden in deze afsluitende paragraaf puntsgewijs
weergegeven.

38



De meeste basisscholen maken gebruik van een jaarplanning en methode of
vakwerkplan ter ondersteuning van de lessen bewegingsonderwijs. Ongeveer een derde
van de scholen volgt de vorderingen van de leerlingen in het bewegingsonderwijs door
middel van een leerlingvolgsysteem. Basisscholen die alleen vakleerkrachten voor
bewegingsonderwijs inzetten, maken vaker gebruik van een leerlingvolgsysteem om de
vorderingen van leerlingen te volgen.



Ongeveer een kwart van de basisscholen zet Motorische Remedial Teaching in (met
name in de groep 1 en 2, en 3) om de motorische ontwikkeling van bepaalde kinderen
extra te ondersteunen. Basisscholen die vakleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs, bieden vaker MRT aan.



In het algemeen zijn basisscholen tevreden over de inrichting van het
onderwijsleerproces van de lessen bewegingsonderwijs. Basisscholen die alleen
vakleerkrachten inzetten voor het bewegingsonderwijs, beschouwen de gerealiseerde
kwaliteit op dit punt beter dan basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten.



Gemiddeld beoordelen de basisscholen het bewegingsonderwijs op hun school met een
7,5. Basisscholen met alleen vakleerkrachten geven een iets hogere beoordeling (8,1)
dan basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten (7,1). Basisscholen die
vakleerkrachten en groepsleerkrachten inzetten (7,5) nemen een middenpositie in.

Het oordeel over de bekwaamheid van de leraar, het hanteren van doorgaande leerlijnen
en de beoordeling van het aantal minuten effectieve lestijd verklaren voor het grootste
deel het cijfer voor de algemene beoordeling.



Driekwart van de basisscholen wil iets veranderen aan het bewegingsonderwijs. 83%
van deze basisscholen wil meer vakleerkrachten inzetten, 54% wil het aantal lessen
uitbreiden en 46% wil het aantal minuten per les vergroten. Opvallend is dat
basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor het bewegingsonderwijs, al dan niet
in combinatie met een vakleerkracht, vaker de inzet van vakleerkrachten willen
vergroten (88%) en dat basisscholen met alleen vakleerkrachten juist vaker het aantal
lessen willen uitbreiden dan basisscholen zonder vakleerkrachten.

39

Nulmeting Bewegingsonderwijs



40

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Belangrijkste bevindingen en aanbevelingen
Deze nulmeting bewegingsonderwijs is verzorgd op verzoek van de Tweede Kamer. Aanleiding
vormt het streven van het kabinet om het aantal lesuren bewegingsonderwijs uit te breiden in het
primair onderwijs. Deze wens is neergelegd in het Regeerakkoord ‘Bruggen Slaan’ (2012). In
de hoofdstukken 2 t/m 4 zijn drie hoofdthema’s onderzocht: de bevoegdheid van de leraar voor
bewegingsonderwijs, de lestijd en lesfrequentie en als laatste de kwaliteit van het
bewegingsonderwijs. In dit afsluitende hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste bevindingen
uit de nulmeting en daaruit voortvloeiend de aanbevelingen.
De vragenlijst voor de nulmeting bewegingsonderwijs is door 1083 schooldirecteuren in het
basisonderwijs en speciaal (basis)onderwijs ingevuld. 6 De steekproef van basisscholen is
gewogen naar onderwijssoort, denominatie, regio en stedelijkheid.

5.1

Belangrijkste bevindingen
Thema I: bevoegdheid leraar voor bewegingsonderwijs

In de groepen 1 en 2 zet 81% van de basisscholen alleen groepsleerkrachten in voor
bewegingsonderwijs. Op 13% van de basisscholen wordt zowel een groepsleerkracht als een
vakleerkracht ingezet en 5% van de basisscholen zet in de groepen 1 en 2 alleen een
vakleerkracht in. Wanneer er op kleine basisscholen een vakleerkracht werkzaam is, wordt deze
vaker dan op grote basisscholen ook bij de groepen 1 en 2 ingezet.
De inzet van leraren voor het bewegingsonderwijs is voor de groepen 3 t/m 8 anders dan in de
groepen 1 en 2. Sinds 2005 kunnen afgestudeerden van de lerarenopleiding basisonderwijs
(pabo) namelijk alleen via een aanvullende leergang7 een bevoegdheid krijgen voor het geven
van bewegingsonderwijs aan de groepen 3 t/m 8. In de groepen 3 t/m 8 zet 46% van de
basisscholen alleen groepsleerkrachten in voor het bewegingsonderwijs. 29% van de
basisscholen zet zowel groepsleerkrachten als vakleerkrachten in en 25% van de basisscholen
zet in de groepen 3 t/m 8 alleen vakleerkrachten in. Met name de basisscholen in de zuidelijke
provincies (Zeeland, Noord-Brabant en Limburg) zetten veel vaker alleen groepsleerkrachten in
(72%) dan de noordelijke en de oostelijke provincies (54%) en dan de randstedelijke provincies
(31%). Het percentage basisscholen dat alleen groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs
inzet, is in de drie grote steden en bijbehorende randgemeenten 5%. Vooral in die laatste groep
worden veel vaker alleen vakleerkrachten (78%) ingezet voor bewegingsonderwijs aan de
groepen 3 t/m 8 dan in de andere regio’s. De basisscholen in de drie grote steden ontvangen
hiervoor vaker additionele financiering vanuit de gemeente. Verder zetten openbare
basisscholen vaker alleen een vakleerkracht in (38%) dan rooms-katholieke (18%) en
protestants-christelijke basisscholen (16%).

6

Waar basisschool staat, wordt ook speciaal (basis)onderwijs bedoelt. Tenzij anders vermeld.

7

De leergang bewegingsonderwijs via pabo

41

Nulmeting Bewegingsonderwijs

5.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Op 60% van de basisscholen waar groepsleerkrachten bewegingsonderwijs verzorgen, worden
groepsleerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid ingezet. Naast leerkrachten met deze
bevoegdheid, behaald via de aanvullende leergang, worden op bijna alle basisscholen ook
leerkrachten met de oude brede bevoegdheid ingezet (97%). Daarnaast wordt op een kwart van
de basisscholen ook door onbevoegde groepsleerkrachten bewegingsonderwijs verzorgd.
Van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor bewegingsonderwijs aan de groepen 3
t/m 8 heeft ruim twee derde wel eens problemen dit vak door een bevoegde leerkracht te laten
verzorgen. De maatregel die basisscholen met dit probleem het vaakst nemen, is dat zij de klas
van een onbevoegde leerkracht laten overnemen door een leerkracht die wel over een brede
bevoegdheid beschikt (80%). Dat leerkrachten met de nieuwe brede bevoegdheid – die naar
verwachting een grotere bekwaamheid hebben – structureel de lessen van onbevoegde collega’s
zouden gaan overnemen, was een van de beoogde effecten van deze nieuwe
bevoegdheidsregeling voor het bewegingsonderwijs. Inmiddels lijkt dit in enige mate te
gebeuren (15%). Maar ook leerkrachten met de oude brede bevoegdheid worden structureel
ingezet om de lessen van onbevoegde collega’s over te nemen (21%).
Een andere veel genomen maatregel is dat basisscholen spellessen inroosteren (40%). De
spellessen worden gegeven door groepsleerkrachten zonder brede bevoegdheid voor
bewegingsonderwijs. Er zijn geen richtlijnen voor de invulling van spelles, maar mogelijk
verzorgen groepsleerkrachten tijdens deze lessen eenvoudige bewegingsactiviteiten. Daarbij kan
gedacht worden aan een bal- of tikspel in de gymzaal of op het speelplein.
Basisschooldirecteuren is eveneens gevraagd de deskundigheid van de leraren voor het
bewegingsonderwijs op hun school te beoordelen. Basisscholen die alleen vakleerkrachten
inzetten, beoordelen de deskundigheid van de leraren voor dit vak veel vaker als goed (84%)
dan basisscholen die vakleerkrachten en groepsleerkrachten inzetten (49%) en dan basisscholen
die alleen groepsleerkrachten inzetten (26%).
Thema II: lestijd en lesfrequentie

In de groepen 1 en 2 heeft 54% van de basisscholen minimaal drie keer per week
bewegingsonderwijs. Voor een les worden gemiddeld 45 minuten ingeroosterd, waarvan de
kinderen er daadwerkelijk 41 effectief zijn. De totale gemiddelde ingeroosterde lestijd per week
voor de groepen 1 en 2 bedraagt 144 minuten per week.
In de groepen 3 t/m 8 staan er op 75% van de basisscholen twee lessen bewegingsonderwijs in
het rooster. Gemiddeld wordt voor een les 48 minuten ingeroosterd, waarvan circa 43 minuten
effectieve lestijd. De gemiddelde totale ingeroosterde lestijd per week voor het
bewegingsonderwijs in de groepen 3-8 bedraagt 87 minuten.
Op de helft van de basisscholen is er altijd meer tijd nodig dan de ingeroosterde lestijd,
bijvoorbeeld vanwege de reistijd naar de sportaccommodatie. Gemiddeld kost dat 16 minuten
extra. Basisscholen in de drie grote steden en de zuidelijke provincies hebben minder vaak extra
tijd nodig boven op de ingeroosterde lestijd dan basisscholen in andere regio’s.
Naast het bewegingsonderwijs staan er bij 58% van de basisscholen ook andere sport- en
beweegactiviteiten in het rooster die onder begeleiding van een bevoegde docent plaatsvinden.

42

80% van de basisscholen beoordeelt het aantal lessen en de effectieve lestijd als voldoende of
goed. Basisschooldirecteuren is gevraagd tegen welke belemmeringen zij aanlopen, indien zij
zouden overwegen een extra les bewegingsonderwijs aan te bieden. De drie meeste genoemde
belemmeringen zijn: onvoldoende financiële middelen (63%), onvoldoende accommodatie
(45%) en te weinig bevoegde leerkrachten (36%). Op basisscholen waar groepsleerkrachten
bewegingsonderwijs verzorgen, speelt dit laatste punt naar verhouding vaker dan op
basisscholen waar alleen vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs worden ingezet.
Basisscholen met alleen vakleerkrachten hebben eerder te maken met onvoldoende financiële
middelen voor bijvoorbeeld de zaalhuur.
Thema III: Kwaliteit bewegingsonderwijs en wensen tot veranderen

De kwaliteit van het bewegingsonderwijs kan aan de hand van diverse kwaliteitsaspecten
worden onderzocht, zoals de gebruikerskwaliteit, de maatschappelijke kwaliteit, de
proceskwaliteit en productkwaliteit.8 In dit onderzoek hebben wij ons beperkt tot een aantal
aspecten van de proceskwaliteit. Daarbij is aandacht voor de vakinhoudelijke inbedding, de
materiële voorwaarden (o.a. accommodatie) en de wijze waarop het onderwijsleerproces wordt
vormgegeven.








De ruime meerderheid van de basisscholen maakt gebruik van een jaarplanning en
methode of vakwerkplan ter ondersteuning van de lessen bewegingsonderwijs.
Een derde van de basisscholen volgt de vorderingen van de leerlingen voor het
bewegingsonderwijs met een leerlingvolgsysteem.
Een kwart van de basisscholen biedt Motorische Remedial Teaching (MRT) voor
kinderen met een bewegingsachterstand.
Ruim vier van de vijf basisscholen beoordeelt de accommodatie en het materiaal voor
bewegingsonderwijs als voldoende of goed.
Ook over de wijze waarop het onderwijsleerproces voor het bewegingsonderwijs wordt
vormgegeven, zijn basisscholen tevreden. Scholen geven onder andere aan dat
bewegingsactiviteiten worden aangepast aan het niveau van de kinderen, dat een veilige
beweegomgeving wordt geboden en dat er doorgaande leerlijnen worden gehanteerd.
Basisscholen beoordelen het bewegingsonderwijs op hun school gemiddeld met een 7,5.

Basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten voor het bewegingsonderwijs, scoren op
bovengenoemde aspecten beter dan basisscholen die alleen groepsleerkrachten inzetten.

8

Zie Stegeman (2007) voor meer informatie over de kwaliteit van bewegingsonderwijs.

43

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Het betreft dan met name schoolzwemmen (34%), dans en expressie (18%) en sportieve
pauzeactiviteiten (17%). Ook kunnen leerlingen op 81% van de basisscholen deelnemen aan
sport- en beweegactiviteiten buiten schooltijd, die worden georganiseerd op of door de school,
al dan niet in samenwerking met gemeente, sportverenigingen of andere instanties. Dit aanbod
van extra sport- en bewegingsactiviteiten zowel onder als na schooltijd vindt overigens niet
altijd wekelijks plaats en komt bij basisscholen in de drie grote steden veel vaker voor dan bij
basisscholen in de andere regio’s.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Basisscholen die de inzet van vakleerkrachten en groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs
combineren, zitten daar tussenin. Zo hebben basisscholen die alleen vakleerkrachten inzetten,
vaker een leerlingvolgsysteem, bieden vaker MRT en beoordelen ze de kwaliteit van
bewegingsonderwijs op hun school gemiddeld met een hoger cijfer (8,1).
73% van de basisscholen wil iets veranderen aan het bewegingsonderwijs. Van deze scholen wil
83% meer vakleerkrachten inzetten. 54% wil het aantal lessen uitbreiden en 46% wil de lestijd
per les vergroten. Basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor het bewegingsonderwijs al
dan niet in combinatie met een vakleerkracht willen vaker de inzet van vakleerkrachten
vergroten, terwijl scholen met alleen vakleerkrachten juist vaker het aantal lessen willen
uitbreiden.

5.2

Aanbevelingen
Op driekwart van de basisscholen worden twee lessen van ongeveer 44 minuten effectieve
lestijd gerealiseerd in de groepen 3 t/m 8. De ruime meerderheid van de basisscholen beoordeelt
de huidige lesfrequentie en effectieve lestijd als voldoende of goed. Omdat een wettelijke norm
voor de hoeveelheid lestijd ontbreekt, valt niet te zeggen of de gerealiseerde lestijd aan de norm
voldoet. Voor het streven van het kabinet om het aantal lessen voor bewegingsonderwijs te
verhogen, zijn de aandachtspunten onder de volgende drie thema’s van belang.
Thema I: bevoegdheid leraar bewegingsonderwijs

Er zijn grote verschillen tussen regio’s in de bevoegdheid van leraren die bewegingsonderwijs
geven. Het aandeel basisscholen dat alleen vakleerkrachten inzet voor bewegingsonderwijs, is
met name in de drie grote steden veel hoger dan in andere delen van het land. Basisscholen die
vakleerkrachten inzetten, beoordelen de deskundigheid van de leraar voor bewegingsonderwijs
positiever en hebben minder vaak problemen dit vak door bevoegde leerkrachten te laten
verzorgen. Dit roept de vraag op in hoeverre deze regionale ongelijkheid wenselijk is.
De ruime meerderheid van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten voor
bewegingsonderwijs, heeft problemen om deze lessen door bevoegde leerkrachten te laten
verzorgen. Op een kwart van de basisscholen wordt ook door niet volledig bevoegde
leerkrachten bewegingsonderwijs verzorgd. Een van de maatregelen die basisscholen met
onvoldoende bevoegde leerkrachten nemen, is dat ze een spelles aanbieden. Wat de precieze
invulling is van een spelles en hoe deze zich verhoudt tot een reguliere les bewegingsonderwijs
is niet bekend. Het lijkt erop dat dit een manier is voor basisscholen om de lessen
bewegingsonderwijs, al dan niet in afgeslankte vorm, te laten verzorgen door minder
gekwalificeerde c.q. onbevoegde leerkrachten.
Dat bevoegde leerkrachten de les bewegingsonderwijs van een onbevoegde docent overnemen
is de meest genomen maatregel. Wanneer scholen ervoor kiezen geen vakleerkracht in te zetten,
zou deze maatregel verder gestimuleerd kunnen worden. Maar dan met name gericht op
groepsleerkrachten die de nieuwe brede bevoegdheid hebben behaald. Zij hebben naast hun
opleiding tot leerkracht basisonderwijs extra aandacht besteed aan hun bekwaamheid voor het
bewegingsonderwijs en zijn daarmee in staat om goed bewegingsonderwijs te verzorgen. Bij
voorkeur geven zij structureel aan meerdere groepen bewegingsonderwijs, zodat zij daarmee de

44

Met het oog op de problemen die basisscholen ervaren rondom de bevoegdheid van leraren voor
het bewegingsonderwijs, is het zinvol te onderzoeken wat de redenen en achterliggende
mechanismen zijn die ervoor zorgen dat sommige basisscholen (alleen) vakleerkrachten inzetten
en andere dat juist niet doen. En wat andere mogelijkheden kunnen zijn om goed
gekwalificeerde en bevoegde leraren voor bewegingsonderwijs in te zetten.
Het lijkt erop dat basisscholen die (altijd) kunnen beschikken over vakleerkrachten, beter
toegerust zijn op uitbreiding van lestijd voor het bewegingsonderwijs. Dit wordt ondersteund
door het feit dat basisscholen met vakleerkrachten vaker aangeven het aantal lessen te willen
uitbreiden dan basisscholen zonder vakleerkrachten. Terwijl basisscholen die
groepsleerkrachten inzetten, aangeven over (meer) vakleerkrachten te willen beschikken.
Thema II Lestijd en lesfrequentie

Ook in de feitelijk gerealiseerde lestijd bestaan er grote verschillen tussen basisscholen. Of de
hoeveelheid bewegingsonderwijs die nu gemiddeld wordt gegeven door scholen volstaat, is
moeilijk vast te stellen, omdat een duidelijke norm voor de hoeveelheid te realiseren lestijd
ontbreekt. Hoewel de meerderheid van de basisscholen de lestijd en lesfrequentie als voldoende
of goed beoordeelt, zegt de helft van de basisscholen met wensen voor veranderingen het aantal
lessen te willen verhogen en/of de lestijd per les te willen verruimen.
Een klein deel van basisscholen (ca. 3-5%) realiseert inmiddels drie lessen per week in de
groepen 3 t/m 8. Nader onderzoek naar deze basisscholen, de meerwaarde en ervaren voor- en
nadelen kunnen verdere mogelijkheden om de lestijd voor bewegingsonderwijs uit te breiden
inzichtelijk maken.
Basisscholen hebben de vrijheid om hun onderwijsprogramma zelf vorm te geven binnen de
wettelijk vastgestelde kerndoelen. Wanneer uitbreiding van het bewegingsonderwijs belangrijk
wordt gevonden, lijkt het zinvol basisscholen te stimuleren om de wijze waarop het
bewegingsonderwijs is georganiseerd inzichtelijk te maken. Onderwijsinstellingen zouden
kunnen aangeven hoeveel lessen bewegingsonderwijs er worden gegeven, wie deze lessen
verzorgen, welke kwalificatie deze leraren hebben en eventueel de mogelijkheden aangeven van
een naschools sportaanbod. Een mogelijkheid daarvoor zijn Vensters voor Verantwoording, 9
zoals deze in het voortgezet onderwijs aanwezig zijn.
Thema III: Kwaliteit bewegingsonderwijs

In dit onderzoek konden basisscholen aangeven in hoeverre zij voldoen aan aspecten van de
proceskwaliteit van bewegingsonderwijs. De proceskwaliteit van bewegingsonderwijs wordt bij
de meeste basisscholen als voldoende of goed gezien. Er zijn aanwijzingen dat basisscholen die

9

In de Vensters voor Primair Onderwijs wordt cijfermatige informatie van basisscholen in een
systeem verzameld. Dit project is momenteel in ontwikkeling.

45

Nulmeting Bewegingsonderwijs

kwaliteit van het bewegingsonderwijs op de school verhogen en hun aanvullende bekwaamheid
verder ontwikkelen.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

alleen vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs inzetten, het beter doen. Wanneer basisscholen
aangeven dat er aandacht is voor bepaalde aspecten of dat zij deze als voldoende beoordelen,
zegt dat echter nog weinig over de mate waarin het onderwijs ook de gewenste opbrengst
oplevert, in hoeverre de kerndoelen van het bewegingsonderwijs daadwerkelijk worden
gerealiseerd en/of het onderwijs bijdraagt aan de (motorische) ontwikkeling van kinderen. Om
meer te kunnen zeggen over de kwaliteit van het bewegingsonderwijs is het interessant om de
daadwerkelijke opbrengst (productkwaliteit) van bewegingsonderwijs beter in kaart te brengen
en te bezien in hoeverre dit samenhangt met de voorwaarden waaronder het vak wordt gegeven.
Daarbij kan worden gedacht aan de kwalificatie van de leerkrachten voor bewegingsonderwijs,
de gerealiseerde lestijd en de beschikbare accommodatie en het materiaal.
Meer inzicht krijgen in de feitelijke stuurfactoren voor goed bewegingsonderwijs is op dit
moment niet eenvoudig. De wettelijk vastgesteld kerndoelen voor het bewegingsonderwijs zijn
zeer ruim omschreven en alleen richtinggevend voor het vak. Een overweging zou zijn om na te
gaan of een striktere definiëring van de te verwachte leeropbrengsten bij kinderen wenselijk is
en welke aanpak van bewegingsonderwijs dan het ‘productiefst’ is. Langs deze weg kan ook
inzichtelijk worden welke voorwaarden noodzakelijk zijn voor kwalitatief krachtig
bewegingsonderwijs.
Tot slot

Al met al kan worden geconcludeerd dat de inspanningen die basisscholen plegen om goed
bewegingsonderwijs voor hun leerlingen te bieden gemiddeld genomen redelijk op peil lijken te
zijn, zowel wat de inzet van gekwalificeerde en bevoegde leerkrachten, als wat de effectieve
lestijd betreft. Gemiddeld beoordelen de basisscholen de kwaliteit van het gerealiseerde
bewegingsonderwijs dan ook met een ruime voldoende. Achter deze gemiddelden gaan echter
grote verschillen schuil, bijvoorbeeld tussen regio’s. Naast een grote groep basisscholen die veel
middelen, tijd en energie steekt in het bewegingsonderwijs, is er ook een groep die daar veel
minder op inzet. Ongetwijfeld kunnen de basisscholen die minder inzetten op
bewegingsonderwijs, het nodige leren van de scholen en regio’s die voor bewegingsonderwijs
veel meer aandacht hebben.
Veel schooldirecteuren pleiten niet zozeer voor een uitbreiding van de lestijd als wel voor een
ruimere inzet van vakleerkrachten voor het bewegingsonderwijs. Er zijn duidelijke
aanwijzingen dat de kwaliteit van het gerealiseerde bewegingsonderwijs hierbij gebaat is. Ook
wanneer de inzet van basisscholen voor het bewegingsonderwijs fors is, is nog steeds niet
duidelijk welke leerresultaten hiermee feitelijk worden gerealiseerd. Nader onderzoek naar de
condities waaronder en de mate waarin de kerndoelen worden behaald, kan meer inzicht geven
in de stuurfactoren voor kwalitatief goed bewegingsonderwijs.

46

Lucassen, J, N. Reijgersberg en H. van der Werff (2012). Evaluatie Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via Pabo. Onderzoek onder pabo-opleidingen,
scholen voor primair onderwijs en pabo-alumni, Utrecht: Mulier Instituut.
Lucassen, J., E. Wisse, F. Smits, J. Beth en H. van der Werff (2011). Sport, Bewegen en
Onderwijs: kansen voor de toekomst. Brede Analyse 2010. ’s-Hertogenbosch: W.J.H.
Mulier Instituut.
Stegeman, H. (2007). Effecten van sport en bewegen op school. ’s-Hertogenbosch: W.J.H.
Mulier Instituut.
Stuij, M., E. Wisse, G van Mossel, J. Lucassen en R van den Dool (2011). School, Bewegen en
Sport. Onderzoek naar de relatie tussen de school(omgeving) en het beweeg- en
sportgedrag van leerlingen. ’s-Hertogenbosch/ Nieuwegein: W.J.H. Mulier Instituut/
Arko Sports Media.
Weerden, J. van, F. van der Schoot en B. Hemker (2008). Balans van het bewegingsonderwijs
aan het einde van de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 2006. Arnhem:
Cito.

47

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Literatuur

48

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Onderzoeksopzet
De benodigde gegevens zijn verzameld door een online-vragenlijst voor te leggen aan
directeuren van scholen in het primair onderwijs, inclusief het speciaal (basis)onderwijs. Het is
mogelijk dat enkele schooldirecteuren de vragenlijst hebben laten invullen door een
groepsleerkracht of vakleerkracht die zich binnen de school met deze thematiek bezighoudt.
De vragenlijst bestond voornamelijk uit gesloten vragen en enkele open vragen. Er is
gebruikgemaakt van het ‘Directeurenpanel PO’ van DUO Onderwijsonderzoek, een panel dat
bestaat uit 698 schooldirecteuren. Er is één herinnering verstuurd. In totaal hebben 281
panelleden de vragenlijst compleet en tijdig ingevuld (respons 40%).
Daarnaast zijn 4830 directeuren uit DUO’s onderwijsdatabase benaderd, die geen deel uitmaken
van het panel. Deze voor het onderzoek benaderde directuren hebben geen herinnering
ontvangen. Er is voor gekozen telkens een nieuwe groep uit te nodigen. Uit deze database
hebben 802 personen de vragenlijst ingevuld (respons 17%).
Vooraf werd de minimale respons gesteld op 700. Uiteindelijk hebben 1083 scholen aan het
onderzoek meegewerkt. De hiervoor beschreven methode maakte dat dit binnen de gestelde
veldwerkperiode kon worden gerealiseerd. Door de goede respons is het mogelijk de uitkomsten
uit te splitsen naar verschillende kenmerken, waarbij elke categorie voldoende scholen telt.
Bij een nadere analyse van het opgegeven aantal ingeroosterde en effectieve lesuren voor
bewegingsonderwijs, bleken er niet-logische antwoorden te zijn, zoals bijvoorbeeld drie of meer
lessen per week voor de groepen 3 t/m 8 van elk twee uur lang. Uit de groep van de scholen
waar dergelijke vermoedelijke foutieve antwoorden zijn ingevuld, is een steekproef getrokken
van vijftien scholen. Deze zijn ter controle gebeld voor een nadere toelichting. In alle gevallen
bleek dat de betreffende school het totaal aantal uren per week had ingevuld. De antwoorden
zijn gecorrigeerd in alle gevallen waar dergelijke niet-logische uren waren ingevuld. De nieuwe
cijfers over het aantal lesuren per week sluiten goed aan bij uitkomsten uit ander onderzoek. 10

Representativiteit en achtergrond onderzoeksgroep
In tabel 2.1 staat een overzicht van de verschillende achtergrondkenmerken die van de
responsgroep en populatie (alle scholen in het primair onderwijs) bekend zijn. Naar
onderwijssoort zijn de scholen voor speciaal onderwijs (clusters 1 t/m 4) enigszins
overtegenwoordigd. Als wordt gekeken naar denominatie, blijkt dat de responsgroep een zeer
goede afspiegeling vormt van de populatie. De indeling in Nielsen-clusters toont dat de
responsgroep afwijkt van de populatie. Basisscholen in cluster II zijn sterk
oververtegenwoordigd en die in de clusters III en IV sterk ondervertegenwoordigd. Als echter
wordt gekeken naar de stedelijkheid van de gemeenten, is er wel sprake van een goede
afspiegeling.

10

Lucassen, J., Wisse, E., Smits, F., Beth, J., & Van der Werff, H. (2011).

49

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Bijlage I: methodische verantwoording

Tabel 1.1 Representativiteit van de responsgroep

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Onderwijssoort

Denominatie

Respons

Populatie

Bao

89%

92%

Sbo

7%

7%

So

4%

1%

Openbaar

36%

36%

Rooms-katholiek

29%

27%

Protestants christelijk

25%

24%

Anders

10%

13%

Nielsen-

Cluster I: A’dam, Rdam, Den Haag plus randgemeenten

11%

8%

cluster

Cluster II: Nrd-Holland, Zd-Holland, Utrecht (excl. Nielsen I)

47%

33%

Cluster III: Groningen, Friesland, Drenthe

5%

14%

Cluster IV: Overijssel, Gelderland, Flevoland

14%

24%

Cluster V: Zeeland, Noord-Brabant, Limburg

22%

21%

Stedelijkheid-

Zeer sterk stedelijk

31%

27%

gebied

Sterk stedelijk

31%

29%

Matig stedelijk

12%

14%

Weinig stedelijk

11%

12%

niet-stedelijk

15%

19%

Besloten is een weging toe te passen naar onderwijssoort, denominatie, regio (nielsen-cluster)
en stedelijkheid. Na weging zijn de verdelingen van de steekproef op vier genoemde variabelen
identiek aan die van de populatie. In de praktijk blijkt dat de gewogen en ongewogen cijfers
slechts marginaal van elkaar afwijken. De keuze om toch te wegen is mede beïnvloed door de
gedachte dat bij toekomstige metingen er mogelijk een steekproef zou kunnen worden
verkregen die minder goed aansluit bij de populatie. Door bij elke meting dezelfde manier van
weging te hanteren is een betere vergelijking door de jaren heen mogelijk.

Analyses
Tijdens de analyses is met name gekeken naar het primair onderwijs als geheel. Daarnaast is
onderzocht of er bij de uitkomsten verschillen bestaan tussen de basisscholen naar categorieën
onderwijssoort, denominatie, regio (nielsen-cluster) en stedelijkheid. Verder is gekeken naar
verschillen in omvang van de school (aantal leerlingen; aantal fte’s van het onderwijzend
personeel), en of er één of meer vakleerkrachten zijn aangesteld bij de school. Daar waar er
relevante en significante verschillen zijn geconstateerd, worden die gepresenteerd in de
tabellen/figuren en/of in de begeleidende teksten.

50

Tabel 2.1. Overzicht inzet groepsleerkrachten en vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs
op groepsniveau (in procenten, n= 1063)
Alleen een
vakleerkracht

Groepsleerkracht
en vakleerkracht

Alleen een
groepsleerkracht

Groep 1-2

5

13

81

Groep 3

27

20

53

Groep 4

28

20

52

Groep 5

30

20

51

Groep 6

30

19

51

Groep 7

30

20

50

Groep 8

30

19

51

groep 3-8 totaal

25

29

46

Tabel 2.2. Overzicht inzet groepsleerkrachten en vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs
in groep 3-8 naar stedelijkheid (in procenten, n=1081)

Zeer sterk
stedelijk
48
29
23

Alleen vakleerkrachten
Vakleerkrachten en groepsleerkrachten
Alleen groepsleerkrachten

Sterk
stedelijk
24
33
43

Matig
stedelijk
12
36
52

Weinig
Niet
stedelijk
stedelijk
14
9
30
17
56
74

Figuur 2.1. Bevoegdheid van groepsleerkrachten voor bewegingsonderwijs aan de groepen
3 t/m 8 op scholen die groepsleerkrachten inzetten, naar regio (in procenten, n=758)

98
74

Cluster V: Zeeland, NoordBrabant, Limburg

Een oude brede
bevoegdheid

15
18

Cluster III en IV: Groningen,
Friesland, Drenthe Overijssel,
Gelderland en Flevoland

Een nieuwe brede
bevoegdheid

58
15
31

Een tijdelijke
brede
bevoegdheid

53

Cluster II: N-Holland, Z-Holland,
Utrecht (excl Nielsen I)

13
44

Cluster I: Amsterdam,
Rotterdam, Den Haag plus
randgemeenten

Een smalle
bevoegdheid/geen
bevoegdheid

36
5
44
0

20

40

60

80

100

51

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Bijlage II: extra tabellen en figuren

Figuur 2.2 Mate waarin er spellessen worden verzorgd (in procenten n=208)

6

6
mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Nooit
16
Soms

Vaak

Altijd

73

Figuur 2.3 In welke groepen wordt MRT aangeboden (in procenten, n=232)
100
82

84

80
65
60

53
43
37

40

33

20

0
Groep 1-2

52

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

Lestijd voor bewegingsonderwijs

De volgende vragen gaan over de lestijd voor het bewegingsonderwijs bij u op school.
1. Wilt u in het onderstaand schema de lestijd voor het bewegingsonderwijs* op uw
school invullen? U kunt eventuele verschillen in de organisatie van het
bewegingsonderwijs op groepsniveau aangeven.
A. Aantal lessen

B. Wat is de ingeroosterde lestijd

bewegingsonderwijs per week

per les in minuten

[1_1] Groep 1-2

[1-5]

[1-120]

[1_3] Groep 3

[1-5]

[1-120]

[1_4] Groep 4

[1-5]

[1-120]

[1_5] Groep 5

[1-5]

[1-120]

[1_6] Groep 6

[1-5]

[1-120]

[1_7] Groep 7

[1-5]

[1-120]

[1_8] Groep 8

[1-5]

[1-120]

*[toelichting]Onder bewegingsonderwijs worden ook eventuele (structureel) ingeroosterde
spellessen verstaan die door de groepsleerkracht(en) zonder brede bevoegdheid worden
verzorgd. Zwemlessen, sportieve pauzeactiviteiten en beweegactiviteiten na schooltijd tellen niet
mee.
2. Wat is uw inschatting van de effectieve lestijd in minuten per les bewegingsonderwijs?
Het gaat om de tijd die de leerlingen daadwerkelijk in de gymzaal zijn. Dus exclusief de
reistijd naar de gymzaal en omkleden etc.
Inschatting van de effectieve lestijd in minuten per les
bewegingsonderwijs
[2_1] Groep 1-2

[1-120] minuten

[2_3] Groep 3

[1-120] minuten

[2_4] Groep 4

[1-120] minuten

[2_5] Groep 5

[1-120] minuten

[2_6] Groep 6

[1-120] minuten

[2_7] Groep 7

[1-120] minuten

[2_8] Groep 8

[1-120] minuten

3. Is er bij u op school meer tijd* nodig voor een les bewegingsonderwijs dan de
ingeroosterde lestijd, bijvoorbeeld door reistijd naar de gymzaal en/of omkleden?
 Nooit [4 overslaan]
 Soms
 Vaak
 Altijd
 Weet ik niet [4 overslaan]

53

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Bijlage III: vragenlijst nulmeting bewegingsonderwijs

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

4. Wat is uw inschatting van de extra tijd in minuten die nodig is voor een les
bewegingsonderwijs bovenop de ingeroosterde lestijd? Indien dit niet voor alle groepen
hetzelfde is, ga dan uit van de situatie die voor de meeste groepen geldt
……. extra lestijd in minuten [alleen cijfers 0-60, geen getallen achter de komma]
 Weet ik niet
5. Staan er bij u op school nog andere sport- en beweegactiviteiten op het rooster die
onder begeleiding van een bevoegde leerkracht plaatsvinden? Meer antwoorden
mogelijk.
 Nee
 Schoolzwemmen
 Dans en expressie
 Sportieve pauzeactiviteiten
 Anders, namelijk……
 Weet ik niet
6. Kunnen leerlingen van uw school deelnemen aan sport- en beweegactiviteiten buiten
schooltijd georganiseerd op/door uw school in samenwerking met de gemeente,
sportverenigingen of andere instanties? U kunt hierbij alle beweeg- en sportactiviteiten
buiten schooltijd samennemen, zoals bijvoorbeeld een schoolsportvereniging, sportinstuif ,
kennismakingslessen of sportclinics.
 Nee
 Ja, enkele keren per jaar
 Ja, (vrijwel) maandelijks
 Ja, (vrijwel) wekelijks
 Ja, (vrijwel) dagelijks
 Weet ik niet

54

7. Welke functies of combinaties van functies verzorgen doorgaans het
bewegingsonderwijs bij u op school? U kunt per groep meerdere antwoorden geven
A. Vakleerkracht
bewegingsonderw
ijs*
[8_1] Groep 1-2
[8_3] groep 3
[8_4] groep 4
[8_5] groep 5
[8_6] groep 6
[8_7] groep 7
[8_8] groep 8
[kolom ‘vakleerkracht’ niet
aangevinkt: vraag 8-9 overslaan]









B.

Groepsleerkra
cht









C.

Anders

D.

Weet ik niet

















[Kolom ‘groepsleerkracht’ niet
aangevinkt bij groepen 3 t/m
8: vraag 11 - 15 overslaan]

*[Toelichting A] (Doorgaans) afgestudeerd aan een Academie voor Lichamelijke Opvoeding
(ALO)
8. Hoeveel vakleerkrachten bewegingsonderwijs* zijn er bij u op school die ook
daadwerkelijk bewegingsonderwijs verzorgen?
8_A Aantal vakleerkrachten bewegingsonderwijs (in personen): …….. [1-5]
 Weet ik niet / n.v.t.
8_B Omvang aanstelling(en) vakleerkrachten bewegingsonderwijs (aantal fte’s): ……..
[min 0,1 max 5; 2 decimalen]
 Weet ik niet / n.v.t.
*[Toelichting] (Doorgaans) afgestudeerd aan een Academie voor Lichamelijke Opvoeding
(ALO)
9. Hoe is de aanstelling van vakleerkracht(en) bewegingsonderwijs bij u op school
gefinancierd? Meerdere antwoorden mogelijk
 Vanuit de lumpsum-financiering
 Vanuit eigen middelen (bijvoorbeeld ouderbijdrage)
 Daar wordt bovenschools geld voor vrijgemaakt (door het bestuur)
 Additionele financiering van de gemeente
 Via de gemeente/sportvereniging als combinatiefunctionaris
 Anders, namelijk….
 Weet ik niet

55

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Inzet leraren voor bewegingsonderwijs

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

10. Door wie worden op uw school besluiten genomen over het (eventueel) aanstellen van
een vakleerkracht bewegingsonderwijs. Meerdere antwoorden mogelijk
 De gemeente
 Het bestuur
 De directeur/directie
 De directeur in samenspraak met leerkrachten
 Anders, namelijk…..
 Weet ik niet
[de vragen 11 - 13 alleen stellen indien bij 7 optie ‘groepsleerkracht’ bij de groepen 3 t/m 8 is
aangevinkt]
11. Welke bevoegdheid hebben de groepsleerkrachten op uw school die het
bewegingsonderwijs aan de groepen 3-8 verzorgen? Meerdere antwoorden mogelijk
 Een oude brede bevoegdheid (pabo-afgestudeerd voor 2005)
 Een nieuwe brede bevoegdheid (via de leergang bewegingsonderwijs)
 Een tijdelijke brede bevoegdheid (leerkracht volgt de leergang
bewegingsonderwijs)
 Een smalle bevoegdheid (afgestudeerd na 2005 zonder aanvullende leergang
bewegingsonderwijs)
 Anders, namelijk….
 Weet ik niet
12. Worden groepsleerkrachten met een brede bevoegdheid structureel ingezet om aan
meerdere groepen/klassen bewegingsonderwijs te geven? [Beide opties ‘Ja’ zijn
mogelijk]

 Nee, groepsleerkrachten verzorgen in principe alleen aan hun eigen goep/klas
bewegingsonderwijs

 Ja, groepsleerkrachten met een nieuwe brede bevoegdheid geven structureel aan
meerdere groepen/klassen bewegingsonderwijs

 Ja, groepsleerkrachten met een oude brede bevoegdheid geven structureel aan
meerdere groepen/klassen les

 Weet ik niet

13. Heeft u organisatorische/roosterproblemen om het bewegingsonderwijs bij de groepen
3 tot en met 8 te laten verzorgen door een bevoegde groepsleerkracht?
 Nooit [14 overslaan]
 Soms
 Vaak
 Altijd
 Weet ik niet [14 en 15 overslaan]

56

[deze vraag alleen invullen wanneer vraag 14 optie ‘spelles‘ is ingevuld]
15. Hoe vaak komt het voor dat er spellessen worden verzorgd aan de groepen 3 tot en
met 8 als er geen bevoegde (vak) leerkracht beschikbaar is voor het geven van
bewegingsonderwijs
 Nooit
 Soms
 Vaak
 Altijd
 Weet ik niet
16. Worden er bij u op school ook Leraarondersteuners Bewegingsonderwijs (LOBOS’er)
ingezet? (CIOS, ROC Sport en Bewegen of LOBOS-opleiding)
 Nee
 Ja, samen met de groepsleerkracht (onder toezicht)
 Ja, zelfstandig (zonder toezicht)
 Ja, anders
 Weet ik niet
17. Zijn er een of meer combinatiefunctionarissen/buurtsportcoaches voor uw school
actief?
 Nee
 Ja
 Weet ik niet

57

Nulmeting Bewegingsonderwijs

[deze vraag overslaan wanneer 13 ‘nooit‘ of ‘weet niet’ is ingevuld]
14. Wanneer uw school niet (altijd) beschikt over voldoende groepsleerkrachten met een
brede bevoegdheid voor het bewegingsonderwijs, welke maatregelen neemt u dan? U
kunt hier meerdere antwoorden aangeven
 Er is/wordt een vakleerkracht bewegingsonderwijs aangesteld voor de groepen
waarvan de leerkracht niet bevoegd is
 Er wordt een andere groepsleerkracht ingezet die wel beschikt over de brede
bevoegdheid
 Een Leraarondersteuner Bewegingsonderwijs en Sport (CIOS- / SB- of LOBOSopleiding) verzorgt het bewegingsonderwijs bij een klas waarvan de leerkracht niet
bevoegd is
 De leerkrachten met een smalle bevoegdheid wordt gevraagd de brede bevoegdheid
te behalen
 De betreffende leerkracht verzorgt het bewegingsonderwijs van die klas, ook al heeft
hij / zij niet de juiste bevoegdheid
 Klassen worden samengevoegd
 Leerkrachten zonder brede bevoegdheid verzorgen spellessen* [vraag 15]
 De betreffende uren voor bewegingsonderwijs vallen (wel eens) uit
 Anders, namelijk ...................................................
 Weet ik niet
*[Toelichting] Sommige basisscholen verzorgen spellessen wanneer er onvoldoende
groepsleerkrachten met een brede bevoegdheid voor bewegingsonderwijs zijn.

Gebruik en afstand tot de accommodatie(s)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

18. Van welke voorziening(en) maakt uw school gebruik voor de lessen
bewegingsonderwijs? U kunt meerdere accommodaties aangeven.
Accommodaties:

Geen

Structureel

Incidenteel

gebruik

gebruik

gebruik

Weet ik niet

[_1] Gymzaal









[_2] Speelzaal









[_3] Sporthal









[_4] Sportveld (gras/kunstgras)









[_5] (Openbaar) grasveld









[_6] Schoolplein









[_7] Anders









19. Wat is de afstand van uw school tot de voorziening(en) waarvan u voor de lessen
bewegingsonderwijs gebruik maakt?
Accommodaties:

Afstand:

[alleen wanneer
incidenteel of

Op het

In de directe

Op enige

Op grotere

structureel]

terrein van

omgeving van

afstand van

afstand van de

de school

de school.

de school

school

minder dan 10

10 tot 20

Meer dan 20

minuten lopen

minuten

minuten lopen

Weet ik niet

lopen

[_1] [aangevinkt bij 20]











[_2][aangevinkt bij 20]











[_3] [aangevinkt bij 20]











[_4] [aangevinkt bij 20]











[_5] [aangevinkt bij 20]











58

21. Wat is uw beeld van de bezettingsgraad van deze zaal tijdens de reguliere schooluren?
De zaal is tijdens deze uren:
 (Nagenoeg) volledig bezet
 Voor een groot deel bezet
 Voor een redelijk deel bezet
 Voor een klein deel bezet
 Voor een zeer klein deel bezet
 Weet ik niet

59

Nulmeting Bewegingsonderwijs

20. Is de gymzaal die uw school voor het bewegingsonderwijs gebruikt in eigendom /
beheer van de school?
 Ja (volgende vraag invullen)
 Nee (volgende vraag overslaan)
 Weet ik niet / n.v.t. (volgende vraag overslaan)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Vakinhoudelijke inbedding en kwaliteit van het bewegingsonderwijs

22. Worden de leerlingvorderingen voor bewegingsonderwijs op individueel niveau
gevolgd middels een leerlingvolgsysteem?
 Nee
 Ja
 Weet ik niet
23. Wordt er op het gebied van motorische ontwikkeling buiten de reguliere lessen
bewegingsonderwijs extra ondersteuning aan bepaalde leerlingen gegeven? Meerdere
antwoorden mogelijk
 Nee [volgende twee vragen overslaan]
 Ja, incidenteel (bijvoorbeeld door de vakleerkracht/eigen leerkracht in pauzes of na
schooltijd) [volgende twee vragen overslaan]
 Ja, structureel via ingeroosterde steunlessen lichamelijke opvoeding (om bepaalde
bewegingsvaardigheden bij leerlingen te verbeteren) [volgende twee vragen
overslaan]
 Ja, structureel via Motorische Remedial Teaching (MRT) [volgende twee vragen
wél invullen]
 Weet ik niet [volgende twee vragen overslaan]
24. In welke groepen wordt er Motorische Remedial Teaching (MRT) aangeboden op uw
school? Meerdere antwoorden mogelijk
 In groep 1-2
 In groep 3
 In groep 4
 In groep 5
 In groep 6
 In groep 7
 In groep 8
 Weet ik niet
25. Hoeveel kinderen nemen er naar schatting jaarlijks deel aan de MRT-lessen op uw
school?
Ongeveer ….. leerlingen [1-100]
 Weet ik niet

60

Weet ik

1. Het aantal lessen bewegingsonderwijs per
week (frequentie)
2. Het aantal minuten effectieve* lestijd per
les bewegingsonderwijs
3. De accommodatie(s) voor
bewegingsonderwijs
4. Het beschikbare materiaal voor
bewegingsonderwijs
5. De reistijd naar de accommodatie voor
bewegingsonderwijs
6. De bekwaamheid van de lesgever(s) voor
bewegingsonderwijs
7. Het budget voor de aanschaf van sport- en
spelmateriaal voor bewegingsonderwijs

Goed

Voldoende

Onvoldoende

Slecht

niet







































































*[toelichting] Het aantal minuten dat leerlingen daadwerkelijk in de gymzaal zijn. Dus
exclusief omkleden en eventuele reistijd naar de gymzaal.

61

Nulmeting Bewegingsonderwijs

26. Hoe beoordeelt u de volgende aspecten van bewegingsonderwijs op uw school:

27. Wilt u voor de volgende uitspraken aangeven in welke mate u het eens of oneens bent:
Helemaal

1.

Op onze school worden bewegingsactiviteiten

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

aangepast aan het niveau van de kinderen
Onze school biedt een veilige sport- en

2.

beweegomgeving
3.

Onze school hanteert doorgaande leerlijnen voor
bewegingsonderwijs

Helemaal

Weet ik

Oneens

oneens

niet















































































eens

Eens







Neutraal

Degene die het bewegingsonderwijs verzorgt /
verzorgen, kan / kunnen goed omgaan met
gedragsproblemen in bewegingssituaties
4.

Op onze school is er een jaarplanning voor
bewegingsonderwijs

5.

Op onze school wordt er met een methode of
vakwerkplan (ter ondersteuning) van de lessen
bewegingsonderwijs gewerkt

6.

Er zijn afspraken en regels met betrekking tot
veiligheid tijdens de lessen bewegingsonderwijs

28. Hoe beoordeelt u de kwaliteit van het bewegingsonderwijs op uw school op een schaal
van 1 tot en met 10?
Cijfer ……. [1-10]
 Weet ik niet

62

29. Zou u wat willen veranderen aan het bewegingsonderwijs bij u op school?
 Nee [volgende overslaan]
 Ja [volgende invullen]
 Weet ik niet [volgende overslaan]
30. Wat zou u willen veranderen aan het bewegingsonderwijs en mag dat volgens u meer
of minder?
Niet

Niet van

Meer

Minder

veranderen

toepassing

1.

De lestijd per les









2.

Het aantal lessen per week









3.

De inzet van vakleerkrachten









bewegingsonderwijs*

Ik zou iets anders aan het bewegingsonderwijs willen veranderen, namelijk:
<Dit tekstvak NIET verplicht>
* [Toelichting] (Doorgaans) afgestudeerd aan een Academie voor Lichamelijke Opvoeding
(ALO)
31. Zou u tegen belemmeringen of beperkingen aanlopen indien u een extra les
bewegingsonderwijs aanbiedt? Meerdere antwoorden mogelijk
 Te weinig bevoegde leerkrachten
 Onvoldoende financiële middelen (zaalhuur, bevoegd personeel etc.)
 Onvoldoende accommodatie ter beschikkling
 Weinig belangstelling bij leerlingen
 Weinig belangstelling bij ouders
 Weinig ondersteuning vanuit de school
 Weinig ondersteuning vanuit het schoolbestuur
 Anders, namelijk…..

 Geen belemmeringen of beperkingen <niet i.c.m. andere antwoorden>
 Weet ik niet <niet i.c.m. andere antwoorden>

63

Nulmeting Bewegingsonderwijs

Wens tot veranderen van het bewegingsonderwijs

Achtergrond

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

32. Hoeveel leerlingen heeft uw school in totaal
(ongeveer)………......leerlingen [min 1 max 2.000]
 Weet ik niet
33. Wat is de totale omvang in fte van het onderwijzend personeel op uw school?
……. omvang aanstelling(en) (vak)leerkrachten in fte’s [min 1 max 75]
 Weet ik niet
34. Is uw school een instelling voor speciaal onderwijs [1 antwoord mogelijk]
 Nee
 Ja, speciaal basisonderwijs (voormalig LOM, MLK en IOBK)
 Ja, speciaal onderwijs cluster 1-scholen
 Ja, speciaal onderwijs cluster 2-scholen
 Ja, speciaal onderwijs cluster 3-scholen
 Ja, speciaal onderwijs cluster 4-scholen
 Anders, namelijk…………..
 Weet ik niet
35. Bent u bereid om naar aanleiding van deze vragenlijst op een ander moment door te
spreken over thematiek rondom het bewegingsonderwijs?
 Nee
 Ja, telefonisch
 Ja, focusgroepen / groepsgesprek
36. Als u ons verder nog iets mee wilt geven over het bewegingsonderwijs bij u op school,
kunt u dat hieronder kwijt. <NIET VERPLICHT>
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
Dit is het einde van de vragenlijst.
Hartelijk dank voor uw medewerking!

64

Nulmeting Bewegingsonderwijs

65