Op weg naar maatschappelijke
kosten-batenanalyses voor preventie
en zorg
Themarapport
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Auteurs
M. Pomp
C.G. Schoemaker
J.J. Polder

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg
Dit themarapport is onderdeel van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014
Ontwerp
VijfKeerBlauw
Omslag
I-Stock
Een publicatie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Postbus 1
3720 BA Bilthoven

Auteursrechten voorbehouden
© 2014, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven

Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die
nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden redactie, auteurs en uitgever
geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens
houden zij zich gaarne aanbevolen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave
mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of
openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door
fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaand schriftelijke
toestemming van het RIVM en de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze
uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20
juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471, en artikel
17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te
voldoen aan de Stichting Reprorecht, Postbus 882, 1180 AW Amstelveen. Voor het
overnemen van gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

RIVM-rapportnummer: 010003003/2014
ISBN: 978-90-6960-267-7
NUR: 860

Voorwoord
Overheidsbeleid gaat over het maken van keuzes. Om over een beleidsmaatregel te kunnen besluiten,
moeten echter allerlei ongelijksoortige voor- en nadelen tegen elkaar afgewogen worden. Om deze
afweging mogelijk te maken, is de maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) bij uitstek geschikt. De
MKBA is een informatie-instrument dat vanuit het perspectief van de maatschappij als geheel de voor- en
nadelen van een beleidsmaatregel systematisch in beeld brengt en waardeert. Dit ondersteunt de
besluitvorming over een maatregel, zodat beleidskeuzes zoveel mogelijk op objectieve gronden kunnen
worden gemaakt.
De algemene principes voor het opstellen van een MKBA en de eisen waaraan een MKBA moet voldoen,
zijn vastgelegd in de in eind 2013 verschenen Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-bastenanalyse van
het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
Dit themarapport is de concretisering van de algemene leidraad voor het beleidsterrein van gezondheid en
zorg. Het is daarmee een belangrijke stap om de MKBA ook in de zorg op een zorgvuldige en eenduidige
manier te kunnen toepassen. Dit biedt de mogelijkheid om het debat over maatregelen op het gebied van
gezondheid en zorg verder te verzakelijken en de besluitvorming meer evidence informed te maken.
Het belang daarvan kan nauwelijks worden overdreven gezien het belang van zorg en gezondheid in het
dagelijks leven van burgers, het beslag dat de zorg legt op de overheidsfinanciën en de grote mate van
regulering van de zorg. Maatregelen in de zorg hebben daardoor al snel een grote invloed en het is
belangrijk vooraf goed na te gaan wat de effecten zijn en of de voordelen opwegen tegen de nadelen.
Het daadwerkelijke gebruik van de MKBA vraagt echter ook draagvlak voor die aanpak. Het feit dat het
RIVM met dit themarapport de aanpak met de MKBA bepleit, draagt bij aan de acceptatie van het
instrument binnen het beleidsterrein van de zorg en gezondheid. Het rapport laat tevens zien, wanneer
een MKBA zinvol kan worden ingezet en wat daarvoor allemaal nodig is. Ook gaat het rapport in op
specifieke zorggerelateerde kwesties ten aanzien van effectmetingen en waarderingen, en hoe daar vanuit
het perspectief van de MKBA tegenaan kan worden gekeken. Dat is niet alleen van belang voor de
opstellers en gebruikers van MKBA’s, maar biedt ook inzichten voor een breder maatschappelijk debat
over zorg en gezondheid.
Het themarapport Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyse voor preventie en zorg is toegankelijk en
informatief. Het is daarmee een zeer nuttige, betekenisvolle bijdrage waar beleidsmakers en andere
betrokkenen veel aan zullen hebben bij het denken over de vormgeving van de zorg en het voorbereiden
van zorg- en gezondheidsmaatregelen.

Gerbert Romijn
Programmaleider Centraal Planbureau
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

3

4

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Inhoud
Voorwoord

3

Kernboodschappen

9

1		 Inleiding
1.1 Kosten en baten van overheidsbeleid
1.2 MKBA’s in Nederland: korte historische schets
1.3 Van leidraad naar werkwijzer
1.4 MKBA’s op het beleidsterrein volksgezondheid
1.5 Wanneer is een zorg-MKBA zinvol?
1.6 Beleidscontext en leeswijzer

13
13
14
14
15
17
18

2		 Maatschappelijke kosten-batenanalyse: wat en hoe?
2.1 Inleiding
2.2 Wat is een MKBA?
2.3 MKBA’s en KEA’s
2.4 Het saldo van een MKBA
2.5 Stappen in een MKBA
2.6 Verschillende soorten MKBA’s
2.7 Conclusies

21
21
21
22
23
24
26
27

3		 De economie van maatschappelijke kosten en baten
3.1 Inleiding
3.2 Welvaartseconomie: de theorie achter MKBA’s
3.3 Kritiek op de welvaartseconomie
3.4 Praktische uitgangspunten bij de algemene leidraad MKBA
3.5 De sociale welvaartsfunctie
3.6 Betalingsbereidheid
3.7 Effecten op markten
3.8 Consumentensurplus
3.9 MKBA’s en herverdeling
3.10 Scenario’s en onzekerheden in een MKBA
3.11 Toekomstige kosten en baten
3.12 Extra kosten van collectieve financiering?
3.13 Budgetimpact
3.14 Conclusies

29
29
30
30
31
31
33
33
35
36
37
38
41
42
42

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

5

4		 Uitgangspunten bij zorg-MKBA
4.1 Inleiding
4.2 Het maatschappelijk perspectief
4.3 Het nulalternatief
4.4 Beleidsalternatieven
4.5 Welke kosten en baten nemen we mee in een zorg-MKBA?
4.6 Conclusies

43
43
44
45
46
48
52

5		 Kosten in een zorg-MKBA: minder eenvoudig dan het lijkt
5.1 Inleiding
5.2 Weerspiegelen tarieven de werkelijke kosten?
5.3 Belastingen en subsidies
5.4 Conclusies

53
53
54
54
56

6		 Verdelingseffecten
6.1 Inleiding
6.2 Verdelingseffecten van nieuw beleid: kosten, baten of neutraal?
6.3 Aandachtspunt 1: herverdeling van inkomen
6.4 Aandachtspunt 2: herverdeling van gezondheid
6.5 Aandachtspunt 3: zorgsolidariteit en inkomenssolidariteit
6.6 Aandachtspunt 4: herverdeling van bedrijven naar consumenten en vice versa
6.7 Aandachtspunt 5: verschillen in ziektelast
6.8 Conclusies

57
57
58
59
60
60
62
62
63

7		 Baten in de vorm van welzijn en gezondheid
7.1 Inleiding
7.2 Effectiviteit en causaliteit
7.3 QALY, de rekeneenheid van gezondheid
7.4 Patiënten versus gezonde mensen
7.5 Van QALY’s naar euro’s
7.6 De waarde van een QALY vanuit maatschappelijk perspectief
7.7 Statistische levens en identificeerbare levens
7.8 Over de interpretatie van geldbedragen
7.9 Meten en waarderen van welzijn: een witte vlek
7.10 Conclusies

65
65
66
66
68
69
71
75
76
76
77

8		 Arbeidsbaten van gezondheid, preventie en zorg
8.1 Inleiding
8.2 Gezondheid en arbeidsbaten van ouderen
8.3 Arbeidsbaten in een MKBA: soms een grote post
8.4 Arbeidsbaten in een MKBA: valkuilen
8.5 De waardering van arbeidsbaten
8.6 Illustratieve case study: arbeidsbaten bij reumatische artritis
8.7 Conclusies

79
79
79
80
81
85
86
88

6

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

9		 Van MKBA naar beleid
9.1 Inleiding
9.2 Nogmaals: wanneer een MKBA?
9.3 Wat zit niet in een MKBA?
9.4 KEA of MKBA?
9.5 Consistentie tussen KEA’s en MKBA’s
9.6 Wanneer een MKBA niet zinvol is
9.7 Openstaande vragen
9.8 Samenvatting
9.9 Conclusies

91
91
91
92
93
93
94
95
95
96

Literatuur

97

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

Auteurs en begeleidende commissies
Projectleiding, begeleidende commissies en klankbordgroep VTV-2014
Afkortingen

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

101
102
104
106

7

8

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Kernboodschappen
De maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
Om belasting- en premiegeld doelmatig uit te geven, is het raadzaam van tevoren een inschatting te maken van
de toekomstige kosten en baten van nieuw beleid. Dit geldt vooral voor onomkeerbare besluiten, zoals de
aanleg van een snelweg, een woonwijk of een industrieterrein. Voorafgaand aan elke grote investering in de
infrastructuur of het milieu laat de Rijksoverheid daarom een schatting maken van de totale kosten en baten van
het project: een zogenaamde maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA).
Een MKBA biedt een overzicht van de voor- en nadelen van een maatregel voor de maatschappij als geheel.
Door deze voor- en nadelen zoveel mogelijk te kwantificeren en in euro’s uit te drukken, geeft een MKBA inzicht
in het effect van de maatregel op de maatschappelijke welvaart. Anders gezegd: in een MKBA wordt de vraag
beantwoord of de maatschappelijke kosten van een maatregel opwegen tegen de maatschappelijke baten. Met
die informatie kan een MKBA de politieke besluitvorming ondersteunen en verhelderen, zonder overigens in de
plaats van politieke besluitvorming te komen.
De algemene leidraad MKBA van CPB en PBL
Om de kwaliteit en de vergelijkbaarheid van MKBA’s te waarborgen hebben het Centraal Planbureau (CPB) en
het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in 2013 een algemene leidraad MKBA opgesteld. De ministeries
zullen de komende jaren werkwijzers maken, waarin de principes van de algemene leidraad worden geconcretiseerd voor het eigen beleidsterrein.
Dit rapport is bedoeld als een eerste stap om te komen tot een dergelijke werkwijzer voor volksgezondheid en
zorg. In het rapport laten we zien wat de consequenties zijn als vanuit de MKBA-methode naar dit terrein wordt

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

9

gekeken. Daar is deze methode nog weinig gebruikt. Het rapport zal voor veel lezers dan ook een eerste
kennismaking zijn met deze analysemethode. Andere lezers zullen meteen raakvlakken en verschillen zien met
de methoden die al wel gangbaar zijn, zoals de kosteneffectiviteitsanalyse (KEA).
MKBA ook bruikbaar voor volksgezondheid en zorg
De belangrijkste conclusie van dit rapport is dat een goede MKBA ook op het terrein van volksgezondheid en
zorg een bijdrage kan leveren aan de beleidsvoorbereiding en beleidsbeslissingen. Daarvoor moeten nog wel
enkele methodologische aspecten nader uitgewerkt en bediscussieerd worden. Belangrijke thema’s daarbij zijn:
verdelingseffecten, de waarde van gezondheid in euro’s, het kwantificeren van arbeidsbaten en het waarderen
van toekomstige baten (de ‘discontovoet’). In dit rapport hakken we deze knopen niet door: dat is ook niet het
doel van dit rapport. We signaleren en expliciteren de belangrijkste vragen en dilemma’s waarop de werkwijzer
een antwoord moet geven.
Welvaartseffecten en verdelingseffecten
Het theoretisch fundament van een MKBA is de welvaartstheorie. Daarin wordt individuele welvaart zeer ruim
gedefinieerd: het omvat alles wat een individu belangrijk vindt, dus niet alleen inkomen maar ook vrije tijd,
gezondheid, natuur, cultuur, religie, enzovoort. Economen verschillen in hun visie hoe je de individuele welvaart
aggregeert tot de welvaart van een land of samenleving. In de algemene leidraad MKBA is ervoor gekozen om
de individuele welvaart van alle inwoners bij elkaar op te tellen. In een MKBA maakt het voor het uiteindelijke
saldo dus niet uit bij wie de kosten terechtkomen en bij wie de baten. Anders gezegd: verdelingseffecten komen
niet terug in het saldo van een MKBA. De algemene leidraad MKBA onderkent het belang van de verdelingseffecten en schrijft daarom voor dat verdelingseffecten altijd afzonderlijk worden gerapporteerd in een MKBA.
Voor MKBA’s van maatregelen op het terrein van volksgezondheid en zorg is dit een zeer belangrijk punt. Daar is
vrijwel altijd sprake van verdelingseffecten. En dan gaat het niet alleen om de herverdeling van inkomen (de
‘koopkrachtplaatjes’), maar ook om de verdeling van gezondheid en zorg en de herverdeling van kosten tussen
bedrijven en consumenten.
Overeenkomsten en verschillen met kosteneffectiviteitsanalyse
Een MKBA biedt, net als een KEA, een overzicht van de kosten en baten van een maatregel. Het belangrijkste
verschil is dat in een KEA de gezondheidseffecten niet in euro’s worden gewaardeerd. De uitkomst van een KEA
is daardoor geen saldo, baten minus kosten, maar een breuk: kosten gedeeld door gezondheidswinst. Voor het
overige zijn er vooral overeenkomsten tussen beide analysemethoden. Bij elke KEA die breder kijkt dan alleen de
zorgkosten worden alle relevante maatschappelijke effecten meegenomen. In de Farmaco-economische
Richtlijn van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) wordt dit ook voorgeschreven aan fabrikanten die een
vergoedingsaanvraag voor nieuwe geneesmiddelen indienen. De voorschriften in de leidraad MKBA en de
KEA-richtlijnen van het CVZ vertonen veel overlap, maar verschillen desondanks ook op een aantal punten: de
discontovoet, het al dan niet meetellen van de kosten in gewonnen levensjaren, het waarderen van arbeidsgerelateerde baten, het waarderen van vrije tijd en indirecte belastingen. Bij de opzet van een werkwijzer voor de
volksgezondheid en zorg verdient de afstemming met de CVZ-richtlijnen specifieke aandacht.
De monetaire waarde van gezondheid
In een MKBA of KEA op het terrein van preventie en zorg staan meestal de baten in de vorm van gezondheid en
welzijn centraal. Gezondheidswinst wordt dan vaak uitgedrukt in quality-adjusted life years (QALY). De QALY
combineert levensverlenging en kwaliteit van leven in één getal. Er zijn gevalideerde vragenlijsten beschikbaar
10

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

om de QALY-winst van een behandeling te meten. Er zijn ook al tal van schattingen beschikbaar die gebruikt
kunnen worden om de gezondheidseffecten van een beleidsmaatregel uit te drukken in QALY-winst of
QALY-verlies. De QALY is overigens niet of nauwelijks geschikt om gezondheidswinst in de langdurige zorg te
kwantificeren. Daarvoor worden nieuwe concepten ontwikkeld.
In een MKBA worden gezondheidsbaten in termen van QALY’s in een economische waarde uitgedrukt. Op die
manier tellen gezondheidseffecten mee in het saldo van de MKBA. Deze waarde is bedoeld als een kengetal. Het
zijn geen échte euro’s die je zou kunnen uitgeven, of die meetellen in het bruto binnenlands product (BBP). Het
gaat ook niet om een drempelwaarde die beslissend is of de maatregel (bijvoorbeeld de beslissing om een
bepaalde behandeling al dan niet uit de basisverzekering te financieren) wel of niet doorgaat. Het doel van
monetariseren is om een zorgvuldige afweging van alle kosten en baten van een interventiebeleidsmaatregel
niet alleen te inventariseren, maar ook te waarderen om zo een zorgvuldige afweging mogelijk te maken. Het
gaat daarbij om anonieme ‘statistische’ gezondheidsverliezen of -winsten, waarbij van te voren niet vaststaat
wie de verliezers of de winnaars zijn. Voor beslissingen over maatregelen die concrete personen aangaan, zoals
patiënten in de zorg, is een MKBA niet bedoeld.
Voor het bepalen van de economische waarde van gezondheid is informatie nodig over wat de gemiddelde
Nederlander wil betalen voor een extra QALY. In een recent Nederlands onderzoek naar de waarde van een QALY
is de Nederlandse institutionele context voor het eerst goed meegenomen. Dit onderzoek levert schattingen op
voor de waarde van een QALY van ongeveer 60.000 euro per jaar. Dit lijkt vooralsnog een bruikbaar uitgangspunt voor het schatten van de waarde van een QALY in een MKBA. Gezien de onzekerheid rond deze uitkomst is
het raadzaam daarnaast verschillende varianten door te rekenen met andere QALY-waarden, bijvoorbeeld de
veelgenoemde waarde van 80.000 euro.
Arbeidsgerelateerde baten
Maatregelen die de volksgezondheid beïnvloeden, kunnen indirect kosten of baten opleveren via de arbeidsmarkt. Gezondere mensen nemen mogelijk meer deel aan betaalde arbeid en zijn wellicht productiever. Uit
kosteneffectiviteitsstudies blijkt dat het al dan niet meenemen van arbeidsbaten in de analyse soms een groot
verschil kan uitmaken. Arbeidsbaten moeten daarom standaard worden meegenomen in toekomstig
effectonderzoek.
Naar een werkwijzer voor MKBA’s van volksgezondheid en zorg
Zoals opgemerkt, is dit rapport een tussenstap tussen de algemene leidraad MKBA en een werkwijzer voor de
volksgezondheid en zorg. Bij het opstellen van de werkwijzer moet goed worden gekeken naar de twee
openstaande vragen in de algemene leidraad MKBA. Allereerst is dat de zogenaamde discontovoet, die
bepalend is voor de waardering van baten die pas optreden in de verre toekomst. Dat geldt bijvoorbeeld voor
veel gezondheidsbaten van preventiemaatregelen. De tweede openstaande vraag betreft de extra kosten van
collectieve financiering. Wanneer een nieuwe maatregel leidt tot verhoging van de belastingen en premies zou
dat een remmende werking kunnen hebben op de arbeidsdeelname, en daarmee op de welvaart. Bij het
opstellen van deze werkwijzer is het ook van belang om consistentie te zoeken met de CVZ-richtlijnen voor
KEA’s. Tot slot lijkt het raadzaam om parallel hieraan ervaringen op te doen, in het bij elkaar krijgen van
benodigde informatie en redeneringen, voor het maken van een MKBA van voorgenomen maatregelen op het
brede terrein van preventie en zorg. Dit verkleint de kans dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien
en bevordert dat de aanbevelingen in de werkwijzer praktisch uitvoerbaar zijn.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

11

12

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

1
Inleiding
1.1 Kosten en baten van overheidsbeleid
Om belastinggeld doelmatig uit te geven, is het raadzaam van tevoren een inschatting te maken van de
toekomstige kosten en de baten van maatregelen. Dit geldt bijvoorbeeld voor investeringen in infrastructuur. Het aanleggen van een weg, viaduct of haven is onomkeerbaar en het is niet goed mogelijk om hier
eerst op kleine schaal mee te experimenteren. De overheid laat daarom sinds een aantal jaren voorafgaand aan de aanleg van een weg, een spoorlijn of een industrieterrein, standaard een schatting maken
van de kosten en baten van het project. Dat heet officieel een maatschappelijke kosten-batenanalyse
(MKBA).
Een MKBA is een systematische methode om de kosten en baten van overheidsbeleid voor de samenleving in kaart te brengen. De rol van MKBA’s bij overheidsbeleid wordt steeds breder getrokken: allang
niet alleen meer voor infrastructuur. Het kabinet wijst in een recente brief aan de Tweede Kamer op een
‘… trend en ambitie om het MKBA instrument ook op andere terreinen dan infrastructuur en het
ruimtelijke domein zinvol toe te passen.’ (Brief van de minister van Financiën aan de Voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, Den Haag, 6 december 2013).
Het is belangrijk om hier alvast te benadrukken dat een MKBA nooit in de plaats komt van het politieke
besluitvormingsproces. Een MKBA ondersteunt slechts dat proces: de uiteindelijke keuze is aan de
politiek. De conclusies van de MKBA kunnen daarbij uiteraard worden gevolgd. Maar de politiek kan ook
besluiten op grond van andere argumenten dan het saldo van een MKBA. We komen hier nog uitgebreid
op terug.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

13

1.2 MKBA’s in Nederland: korte historische schets
Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw werd het opstellen van een MKBA bij grote infrastructurele
projecten steeds gebruikelijker. Ook in het buitenland neemt het gebruik van MKBA’s toe. De Verenigde
Staten liepen voorop bij het verplichtstellen van MKBA’s. In dit land is bij de invoering van nieuwe
regulering sinds 1981 een MKBA verplicht (Adler & Posner, 2006).
Er bestond in ons land echter geen algemeen aanvaarde methode voor het maken van een MKBA.
Hierdoor konden verschillende onderzoekers tot radicaal verschillende conclusies komen. Een goed
voorbeeld hiervan vormen de analyses van de Betuwelijn uit deze periode. Het Centraal Planbureau (CPB)
kwam op basis van een MKBA tot een negatief oordeel, terwijl onderzoeksbureau Nyfer juist tot een
positief oordeel kwam. Het volgende citaat, van de toenmalige minister van Verkeer en Waterstaat,
Jorritsma, illustreert treffend hoe beleidsmakers hierop reageerden: ‘Er liggen gewoon tien rapporten en
ieder heeft zo zijn eigen methode om iets uit te rekenen’ (Koopmans, 2010).
Voor veel onderzoekers, maar ook voor beleidsmakers, was dit een onbevredigende situatie. De
methodologische kwaliteit van de verschillende MKB-achtige analyses liep sterk uiteen, en beleidsmakers konden het kaf niet goed van het koren scheiden. Minder eerbiedig: beleidsmakers konden
selectief shoppen in de beschikbare MKBA’s al naar gelang hun politiek gemotiveerde voorkeuren.
Hierdoor kregen methodologisch goede analyses te weinig aandacht en nam de invloed van goede
MKBA’s op het beleid af.
Om in deze situatie verbetering te brengen namen de ministeries van Economische Zaken en van Verkeer
en Waterstaat eind jaren negentig van de vorige eeuw het initiatief tot het Onderzoeksprogramma
Economische Effecten Infrastructuur (OEEI). Dit resulteerde in het jaar 2000 in de leidraad voor het
opstellen van een Overzicht Effecten Infrastructuur (OEI), die in april 2000 naar de Tweede Kamer werd
gestuurd (Eijgenraam et al., 2000). De leidraad is sindsdien toegepast bij alle speciale rijksprojecten. Het
Kabinet bepaalt wanneer een project een ‘speciaal rijksproject’ is. Tabel 1, ontleend aan Koopmans (2010),
geeft een overzicht van een aantal belangrijke MKBA’s op het terrein van grote infrastructurele projecten.
Bij al deze MKBA’s was het CPB betrokken als hoofduitvoerder. Een blik op de tabel laat zien dat projecten waarbij de MKBA ongunstig uitpakte zijn afgeblazen of uitgesteld en omgekeerd. Het lijkt er dus op
dat deze MKBA’s van invloed zijn geweest op de besluitvorming.

1.3 Van leidraad naar werkwijzer
Sinds het uitkomen van de OEI-Leidraad is de systematiek verder ontwikkeld en uitgewerkt in aanvullingen, werkwijzers, handreikingen en in uitgevoerde MKBA’s. Daarnaast is het aantal terreinen waarop
MKBA’s worden toegepast uitgebreid. Zo zijn de laatste jaren niet alleen MKBA’s verschenen voor
investeringen in infrastructuur, maar ook op het terrein van natuur en milieu en sporadisch op het terrein
van de zorg. Daarom is in 2011 door de Interdepartementale Commissie voor Infrastructuur en Milieu
(ICIM) besloten om een nieuwe leidraad voor MKBA’s te ontwikkelen. Deze leidraad is inmiddels
opgesteld door een team onderzoekers van het CPB en het Planbureau voor de Leefomgeving
(CPB & PBL, 2013). De leidraad bevat (net als de oorspronkelijke OEI-leidraad) algemene uitgangspunten
14

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Tabel 1.1: De invloed van MKBA’s op besluitvorming a (Bron: Koopmans, 2008; diverse CPB publicaties).
CPB-oordeel Besluit
Afstel
Uitstel
Aanlegbesluit
Negatief
Luchthaven in zee 1999
Zeesluis IJmuiden 2001
HSL-Oost 2000
Zuiderzeelijn 2001
Rondje Randstad 2002
Zuidas 2003
MTC Valburg 2002
IJmeerlijn 2009
Goederenspoor
Rotterdam-Belgie 2003
A6/A9: nieuwe snelweg 2006
Zuiderzeelijn 2006
Neutraal
Positief

Uitbreiding Schiphol 2001
Duurzaam Veilig 2, 2001

Zeesluis IJmuiden 2008
A6/A9: aanpassing snelwegen 2006
Tweede Maasvlakte 2001
Anders Betalen voor Mobiliteit

De tabel bevat projecten met een investering van minstens een half miljard euro waarbij het CBP de MKBA heeft
uitgevoerd, getoetst, of geoordeeld op basis van een MKBA. Een aanlegbesluit is gedefinieerd als het beschikbaar
stellen van financiering en planologische medewerking door het Rijk.
a

die worden geacht te gelden voor elke MKBA, ongeacht het beleidsterrein. De nieuwe leidraad MKBA
wordt als kabinetsbesluit voorgeschreven. In de eerdergenoemde brief van de minister van Financiën aan
de Tweede Kamer is dit als volgt verwoord: ‘Als de Rijksoverheid (mede-) opdracht geeft tot het uitvoeren
van een MKBA, dan moet deze daarom vanaf nu voldoen aan de leidraad, ongeacht het beleidsterrein.
Dit betekent dat een MKBA alleen zo genoemd mag worden als aan de algemene principes en uitgangspunten van deze leidraad is voldaan.’
De uitwerking van deze algemene uitgangspunten naar de specifieke beleidsterreinen van de verschillende ministeries zou volgens het kabinet moeten gebeuren in een aantal werkwijzers. Nogmaals uit de brief
van de minister: ‘Aangezien de algemene leidraad MKBA zich richt op de gemeenschappelijke elementen
van de MKBA van alle beleidsterreinen, krijgen specifieke elementen een plek in werkwijzers per
beleidsterrein. [...] Het initiatief hiervoor ligt bij de departementen; en zij dragen zorg voor onafhankelijke
expertise bij het tot stand komen van de werkwijzers. CPB en PBL worden betrokken vanwege hun kennis
en expertise en om de consistentie tussen de (nieuwe of geactualiseerde) werkwijzers en de algemene
leidraad te toetsen.’

1.4 MKBA’s op het beleidsterrein volksgezondheid
Zoals hierboven al is opgemerkt, worden MKBA’s tot dusverre vooral toegepast bij grote infrastructurele
projecten. Kunnen MKBA’s ook een rol spelen op het beleidsterrein van de volksgezondheid? Daarover
gaat dit rapport. We laten zien wat er allemaal nodig is om goede MKBA’s op het terrein van de
volksgezondheid te maken. Het uiteindelijke doel van het rapport is om bij te dragen aan betere,
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

15

vollediger MKBA’s op dit terrein: MKBA’s die optimaal bijdragen aan de politieke besluitvorming. Het
rapport is zowel gericht op makers als op gebruikers van MKBA’s op het terrein van de volksgezondheid.
Kortheidshalve duiden we MKBA’s op het terrein van de volksgezondheid in de rest van dit rapport aan
als zorg-MKBA’s. Zorg-MKBA’s kunnen betrekking hebben op meer deelterreinen, zoals de cure, de care
en preventie, waaronder de publieke gezondheidszorg valt. Denk dan aan gezondheidsbevordering,
gezondheidsbescherming en ziektepreventie.
We constateren nu alvast dat voor een deel het antwoord op de vraag die hier centraal staat – of
zorg-MKBA’s mogelijk zijn – zonder meer bevestigend luidt. Een variant van de MKBA wordt namelijk al
jaren en op steeds grotere schaal toegepast binnen de zorg. We doelen hierbij op zogeheten
kosteneffectiviteitsanalyses (KEA’s). KEA’s spelen een rol bij het opnemen van nieuwe vaccins in het
Rijksvaccinatie-programma, zoals de HPV-vaccinatie, en bij de invoering van nieuwe screeningsprogramma’s, zoals het bevolkingsonderzoek op darmkanker. KEA’s worden ook veel uitgevoerd voor
nieuwe geneesmiddelen. Bij de aanvraag tot toelating van een nieuw geneesmiddel tot het basispakket
dient het farmaceutische bedrijf niet alleen een farmacotherapeutisch dossier, maar ook een zogeheten
farmaco-economisch dossier te overleggen. Het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) maakt hiervan
gebruik in haar advisering aan de minister. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de overeenkomsten
en verschillen tussen een MKBA en een KEA.

Tekstblok 1.1: Veranderingen in de zorg vragen om MKBA’s
De gezondheidszorg verandert voortdurend. In de curatieve zorg – ziekenhuizen, huisartsen en
andere op genezing gerichte zorg – nemen vraag en aanbod toe door nieuwe medische kennis,
vergrijzing, leefstijl en welvaartsgroei. Het voorkómen van gezondheidsproblemen en ziekten, het
doel van de publieke gezondheidszorg, wint aan belang vanwege grote sociaaleconomische
gezondheidsverschillen en tot voor kort ongunstige trends in ongezond gedrag (Hoeymans et al.,
2012). In de langdurige zorg, en dan vooral in de ouderenzorg, is sprake van een ingrijpende
herverdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen verschillende overheden, zorgverzekeraars en burgers.
Al deze veranderingen lokken beleidsreacties uit. Beleidsreacties variëren van stelselherzieningen
(in Nederland de invoering van gereguleerde concurrentie) en budgettering, tot regulering van
tarieven, inkomens en prijzen, verkleining van het verzekerde pakket en hogere eigen bijdragen.
De herverdeling van taken binnen de langdurige zorg is in feite zelf een beleidsreactie op stijgende
collectieve uitgaven.
De veranderingen in de zorg en de hierdoor uitgelokte beleidsreacties vormen de motivatie voor
MKBA’s op het terrein van de gezondheidszorg. Het is immers verstandig om bij elke beïnvloedbare verandering van tevoren de vraag te stellen of de baten de kosten zullen overtreffen.

16

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

1.5 Wanneer is een zorg-MKBA zinvol?
Bij welk type beleidsmaatregelen levert een MKBA zinvolle informatie op voor beleidsmakers? Tabel 1.2
presenteert een reeks voorbeelden waarbij in principe een MKBA zinvol zou kunnen zijn, inclusief een
globale aanduiding van wat interessante kosten- en batenposten zijn. De mogelijke toepassingsgebieden
lopen uiteen van macro-beleid, zoals overheveling van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
(AWBZ) naar gemeenten, of zorgverzekeraars tot micro-interventies, zoals ‘pay for performance’ bij
diabetes.
Tabel 1.2: Wanneer een zorg-MKBA zinvol is: voorbeelden.
Kostenposten
Overheveling van delen van de
Hogere uitgaven gemeenten/Zvw,
AWBZ naar gemeenten en/of
minder toegankelijkheid, grotere
zorgverzekeraars
ongelijkheid, meer gebruik
mantelzorg
Meer artsen/medisch specialisten
Hogere opleidingskosten
opleiden
Meer aanbod geïnduceerde vraag
Aanpassingen in de risicoverevening

Minder risicoselectie

Terugdringen praktijkvariatie door
gerichte programma’s (bijvoorbeeld
onderwijs/nascholing/
spiegelinformatie)
Substitutie van de 2e naar de 1e lijn

Programmakosten

Effecten van beleidsmaatregelen
zoals eigen bijdragen
Pakketverkleining

Pay for performance bijvoorbeeld
gericht op betere diabeteszorg
Bepaalde vormen van preventiebeleid, bijvoorbeeld Bewegen op
Recept

Batenposten
Lagere uitgaven AWBZ, betere
afstemming met Wmo of Zvw

Lagere inkomens medisch
specialisten, minder geen risico op
toekomstige wachtlijsten
Minder preventie door zorgverzekeraars
Lagere zorguitgaven
Gezondheidswinst

Hogere uitgaven 1e lijn
Gezondheidsverlies (?)
Gezondheidsverlies

Lagere uitgaven 2e lijn
Gezondheidswinst (?)
Lagere collectieve zorguitgaven

Gezondheidsverlies, hogere kosten
zorggebruikers, minder arbeidsparticipatie
Programmakosten, kwaliteitsverlies
bij ‘niet-geïncentiveerde’ activiteiten
Programmakosten
Kosten in gewonnen levensjaren

Lagere Zvw-premie

Gezondheidswinst, lagere
toekomstige zorguitgaven, extra
arbeidsparticipatie
Gezondheidswinst, lagere
zorguitgaven,
extra arbeidsparticipatie

Als we de voorbeelden in tabel 1.2 langslopen, wordt iets van een rode draad zichtbaar. In alle gevallen
gaat het om omvangrijke maatregelen, die naar verwachting een forse maatschappelijke impact zullen
hebben. Voor de meeste maatregelen geldt ook, dat er naast gezondheidseffecten andere potentiële
baten zijn, dat er niet alleen programmakosten zijn, maar ook andere kosten. In een MKBA worden deze
baten, evenals alle andere geldstromen, afzonderlijk in beeld gebracht. Dat vergroot het inzicht in de
effecten van het project.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

17

1.6 Beleidscontext en leeswijzer
Dit themarapport maakt deel uit van de zesde editie van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV)
(Hoeymans et al., 2011; 2012). In de VTV geeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in
opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) elke vier jaar een overzicht van
de volksgezondheid in Nederland, zowel van de huidige situatie als van de toekomst. De uitkomsten van
de themarapporten komen terecht in het samenvattende rapport van de VTV-2014, dat medio 2014
verschijnt. De uitkomsten van de VTV-2014 als geheel zullen door de minister van VWS worden gebruikt
voor het opstellen van een Nota Volksgezondheid.
Dit themarapport is te lezen als een vervolg op het deelrapport ‘Maatschappelijke baten’ van de vorige
VTV, de VTV-2010 (Post et al., 2010). Dat rapport bood vooral een inventarisatie van mogelijke baten van
gezondheid, preventie en zorg en had daarom vooral een kwalitatief karakter. In dit themarapport ligt de
nadruk op de kwantificering van de maatschappelijke baten, om zo een directe vergelijking met de
kosten mogelijk te maken. We doen dit tegen de achtergrond van de economische theorie en de
methoden zoals die gangbaar zijn in MKBA’s.
Dit rapport is sterk methodologisch getint. Daarom is het rapport in ieder geval interessant voor
mogelijke opstellers en gebruikers van zorg-MKBA’s. Maar we hopen dat het rapport ook voor anderen
interessant is. Hoe we moeten aankijken tegen de kosten en de baten van de zorg, is immers een
belangrijk maatschappelijk vraagstuk.
Waar mogelijk sluiten we aan bij de onlangs herziene Leidraad voor het maken van MKBA’s, opgesteld
door het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving (CPB & PBL, 2014), in samenspraak met verschillende ministeries. Deze leidraad is geschreven als een algemeen kader voor het
opstellen van MKBA’s op alle beleidsterreinen. We laten in dit rapport zien wat de algemene uitgangspunten in de leidraad betekenen voor MKBA’s op het terrein van de volksgezondheid. Als vervolg op de
leidraad zullen per beleidsterrein aparte werkwijzers worden geschreven. Met dit rapport leveren we
input voor een dergelijke werkwijzer op het terrein van de volksgezondheid en de zorg.
Bij de totstandkoming van dit rapport zijn we begeleid door een Wetenschappelijke Advies Commissie
(WAC) vanuit de wetenschappelijke wereld en een Beleids Advies Groep (BAG) vanuit de ministeries van
VWS en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Zie bijlage 1 en bijlage 2 voor de samenstelling van deze
commissies.
Leeswijzer
Voordat we nader ingaan op wat er komt kijken bij het opstellen van een zorg-MKBA, geven we in de
volgende twee hoofdstukken eerst de nodige achtergrondinformatie over MKBA’s. Hoofdstuk 2 gaat
dieper in op de vraag wat een MKBA precies is en zet uiteen welke stappen moeten worden doorlopen bij
het opstellen van een MKBA. Hoofdstuk 3 bespreekt de economische theorie achter een MKBA. Hierbij
baseren we ons zoals gezegd op de algemene Nederlandse leidraad MKBA, die fungeert als een algemeen
kader voor het opstellen van MKBA’s op alle beleidsterreinen (CPB & PBL, 2014).

18

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

In hoofdstuk 4 gaan we in op de vertaling van de algemene uitgangspunten, zoals geschetst in hoofdstukken
2 en 3 naar het beleidsterrein volksgezondheid. Hoofdstuk 5 gaat over de K in MKBA, dat wil zeggen, de
manier waarop we de kosten moeten meten. Hoofdstuk 6 gaat in op een thema dat vaak wordt verwaarloosd in MKBA’s, maar centraal staat in de zorg. Het betreft hier de effecten van beleidsmaatregelen op
de verdeling van de lasten en de lusten in de zorg, kortheidshalve aangeduid als verdelingseffecten.
Vervolgens gaan we in op twee kernproblemen bij het opstellen van een zorg-MKBA, het meten en
waarderen van gezondheidswinst (zie hoofdstuk 7) en het meten en waarderen van arbeidsbaten (zie
hoofdstuk 8).
In hoofdstuk 9 worden de resultaten samengevat en bediscussieerd. Ook gaat dit hoofdstuk in op het
gebruik van een volksgezondheids-MKBA in de praktijk. Wat kan een beleidsmaker ermee doen? En op
welke vragen geeft een MKBA geen antwoord? We verzamelen in dit hoofdstuk de gesignaleerde
kennislacunes en de bestaande verschillen van inzicht tussen economen. Het is teveel gevraagd om deze
lacunes en verschillen met dit rapport op te lossen, maar hopelijk helpt het rapport wel om de discussie
te verhelderen. Daarmee biedt dit rapport bouwstenen voor het opstellen van de werkwijzer, waarin de
algemene leidraad van het CPB en het PBL wordt uitgewerkt voor het volksgezondheidsterrein.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

19

20

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

2
Maatschappelijke kostenbatenanalyse: wat en hoe?
2.1 Inleiding
Voordat we in de hoofdstukken 4-8 nader ingaan op het bepalen van kosten en baten van beleidsmaatregelen in de zorg, schetsen we in dit en het volgende hoofdstuk een aantal algemene uitgangspunten bij
het opstellen van een MKBA. Deze algemene uitgangspunten gelden in principe voor elk beleidsterrein,
zowel binnen als buiten de zorg. In principe, omdat er soms toch op praktische of theoretische gronden
van moet worden afgeweken.

2.2 Wat is een MKBA?
Een MKBA is een systematische inventarisatie van alle kosten en alle baten van een beleidsmaatregel, ten
opzichte van niets doen óf ten opzichte van een andere maatregel. Een MKBA is gericht op de toekomst
en is dus iets heel anders dan een evaluatie achteraf.
Omdat baten vaak pas na tientallen jaren optreden, bestrijkt een MKBA meestal een lange periode.
Recente MKBA’s op het terrein van infrastructuur hebben een tijdshorizon ergens tussen 2025 en 2050. In
een MKBA worden voor al deze jaren tot de tijdshorizon de kosten en baten bij elkaar opgeteld.
In een MKBA gaat het niet om de kosten en baten voor specifieke individuen, bedrijven of overheden,
maar voor de maatschappij als geheel. De kosten en baten van alle betrokken partijen worden bij elkaar
opgeteld tot een welvaartseffect voor een samenleving als geheel. Hoe de kosten en baten precies

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

21

worden opgeteld, komt uitgebreid aan de orde in hoofdstuk 3. In vrijwel alle MKBA’s worden landsgrenzen
genomen als afbakening van een samenleving. Ook in dit rapport gaat het om de effecten van maatregelen op de welvaart in Nederland.
Wat een MKBA onderscheidt van veel andere vormen van economische evaluaties is dat niet alleen de
kosten, maar ook de baten worden uitgedrukt in euro’s. Op die manier kunnen ze direct worden vergeleken
met de kosten. Daarmee komt ook de doelmatigheid van maatregelen in beeld. Een maatregel die iets
meer kost, maar wel veel meer baten heeft, zal per saldo de welvaart meer verhogen. Er is nog wel veel
discussie over het uitdrukken van gezondheidsbaten in euro’s. We gaan hier in hoofdstuk 7 uitgebreid op in.

2.3 MKBA’s en KEA’s
Zoals opgemerkt in hoofdstuk 1 kent de gezondheidseconomie een lange traditie van kosteneffectiviteitsanalyses (KEA’s). In essentie is een KEA een kengetal voor de kosten per eenheid gezondheidswinst. Hoe lager dit kengetal, des te kosteneffectiever de behandeling of het geneesmiddel waar de
KEA betrekking op heeft.

Tekstblok 2.1: Kosteneffectiviteit en kostenutiliteit
Gezondheidseconomen maken soms een onderscheid tussen kosteneffectiviteit en kostenutiliteit.
Bij een kosteneffectiviteitsanalyse kunnen de gezondheidsbaten in uiteenlopende effectiviteitsmaten worden uitgedrukt: gewonnen levensjaren, aantal klachtenvrije dagen, mate van bloeddrukverlaging enzovoort. Bij een kostenutiliteitsanalyse worden specifieke eisen gesteld aan de
uitkomstmaat: hij moet toepasbaar zijn op de gehele gezondheidszorg. Om dit te realiseren
worden de gezondheidseffecten uitgedrukt in quality-adjusted life years (QALY’s). We komen hier
uitgebreid op terug in hoofdstuk 7. Kostenutiliteitsanalyse is dus een specifieke vorm van kosteneffectiviteitsanalyse. In de praktijk wordt vaak de term kosteneffectiviteit gebruikt, ook als een
kostenutiliteitsanalyse wordt bedoeld. In dit rapport volgen we de bestaande praktijk.

Sinds 2005 geldt in Nederland de verplichting om voor nieuwe geneesmiddelen, waarvan de fabrikant
een therapeutische meerwaarde claimt ten opzichte van bestaande behandelingen, een kosteneffectiviteitsanalyse uit te voeren. De Wetenschappelijke Adviesraad van het College van
Zorgverzekeringen (CVZ) beoordeelt of de kosteneffectiviteitsanalyse op de juiste wijze is uitgevoerd, dat
wil zeggen conform de Richtlijn voor Farmaco-economisch onderzoek van het CVZ (CVZ, 2006).
KEA’s leveren informatie op die beleidsmakers kunnen gebruiken bij de besluitvorming over nieuwe
therapieën en nieuwe preventieve maatregelen, zoals vaccins en screeningsprogramma’s. Als de kosten
per eenheid gezondheidswinst acceptabel zijn, dan pleit dit vóór opname in het pakket en omgekeerd. In
de praktijk worden KEA’s (nog) niet op deze manier gebruikt. De reden is dat er geen algemeen aanvaarde drempelwaarde is voor de acceptabele kosten per QALY. We komen hier nog uitgebreid op terug in
hoofdstuk 7.
22

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Er is eigenlijk slechts één verschil tussen een KEA en een MKBA: bij een KEA is het niet nodig een
uitspraak te doen over de waarde van gezondheidswinst, bij een MKBA wel. Ook toekomstige waardestijging van gezondheid kan in een MKBA expliciet worden meegenomen. In een KEA kan dat alleen
indirect, via de zogenoemde discontovoet. Dit komt nader aan bod in paragraaf 3.11. Voor het overige zijn
een MKBA en een KEA, mits beiden uitgaan van het maatschappelijk perspectief, gebaseerd op exact
dezelfde gegevens. Alleen de presentatie zal verschillen: een KEA mondt uit in een ratio (de kosten per
eenheid gezondheidswinst), een MKBA mondt uit in een saldo van kosten en baten. Maar de onderbouwing van ratio en saldo is identiek.
De sterke conceptuele gelijkenis tussen beide benaderingen heeft een aantal implicaties. Allereerst pleit
dit ervoor dezelfde methodologische uitgangspunten te hanteren bij het opstellen van een MKBA en een
KEA. Immers, waarom zouden we een identieke kosten- of batenpost in het ene geval anders meten dan
in het andere geval? Zoals zal blijken, is op dit moment op een aantal terreinen nog sprake van verschillen
in methodologische uitgangspunten tussen KEA’s en MKBA’s. Bij de ontwikkeling van een werkwijzer
voor MKBA’s verdienen deze verschillen ruime aandacht.
In de tweede plaats betekent de lange traditie die in de zorg bestaat met KEA’s, dat veel kennis over de
manier waarop verschillende kosten en baten moeten worden gekwantificeerd, al beschikbaar is. Hiervan
kan bij het opstellen van een werkwijzer voor de volksgezondheid en zorg dankbaar gebruik worden
gemaakt.

2.4 Het saldo van een MKBA
Wanneer in de media wordt bericht over de uitkomsten van een MKBA, dan is dat vrijwel altijd alleen
over de verhouding tussen de kosten en baten. Een veelgelezen zinsnede is dan: elke euro die wordt
geïnvesteerd in …. levert zoveel euro’s op.
Dit beeld van een investering die geld oplevert is erg aantrekkelijk, maar geeft aanleiding tot een
veelgehoord misverstand over de baten in een MKBA. Het feit dat we in een MKBA de gezondheidseffecten (denk aan genezing of voorkomen ziekte) in geld uitdrukken, betekent nog niet dat je die euro’s
vervolgens op een bankrekening zou kunnen zetten. Dit zijn slechts theoretische euro’s, bedoeld om een
verstandige afweging van kosten en baten te kunnen maken. Het zijn geen euro’s die je vervolgens ook
weer kunt uitgeven. Ze tellen bijvoorbeeld ook niet mee in het bruto binnenlands product (BBP).
De nadruk op het uiteindelijke saldo geeft een zeer smalle interpretatie van wat een MKBA oplevert.
Achter dat saldo zit een heel verhaal. Het is een verhaal dat minstens net zo interessant en beleidsrelevant is als dat ene saldo. Al was het maar omdat het saldo vrijwel altijd omgeven is door zeer veel
onzekerheden. Het is sterk afhankelijk van de theoretische aannamen en methodologische keuzes of een
dergelijk saldo uiteindelijk positief of negatief uitvalt.
Een volledige MKBA ondersteunt het beleidsproces en de politieke besluitvorming door naast het saldo
ook informatie te presenteren over:
• verschillende beleidsalternatieven;
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

23

• relatie tussen maatregelen en effecten;
• risico’s en onzekerheden bij maatregelen;
• verdeling van de kosten en de baten;
• integrale afweging van verschillende effecten.

2.5 Stappen in een MKBA
De stappen van een volledige MKBA zijn zo gekozen dat ze (min of meer) parallel lopen met de beleidsvoorbereiding (Faber & Mulders, 2012). Deze stappen worden in de praktijk ook vaak op deze manier
gebruikt en blijken goed aan te sluiten bij het beleidsvoorbereidingsproces. De volgorde van de stappen
is op hoofdlijnen logisch, maar de stappen hoeven niet altijd lineair uitgevoerd te worden. Het is soms
nodig om na de uitvoering van een latere stap een eerdere stap te herzien. Veranderende omstandigheden en inzichten kunnen daar debet aan zijn.
Tabel 2.1: De acht stappen van een MKBAa (Bron: Faber & Mulders, 2012).
De acht stappen van een MKBA a:
1
Probleemanalyse
2
Nulalternatief (kosten en baten bij gelijkblijvend beleid)
3
Omschrijven maatregel
4
Bepalen kosten van maatregel ten opzichte van trendscenario
5
Bepalen baten van maatregel ten opzichte van trendscenario
6
Presenteren overzicht kosten en baten maatregel (saldo, maar ook overzicht wie betaalt en wie
ontvangt, en verdelingseffecten)
7
Varianten en onzekerheidsanalyses (o.a. gevoeligheid voor aannamen, PM posten)
8
Presenteren en interpreteren geheel
Faber & Mulders splitsen het kwantificeren van effecten en het monetariseren in twee aparte stappen. Net als in
de CPB/PBL leidraad (waarover meer in hoofdstuk 3) hebben we ze hier samengenomen.
a

Stap 1: probleemanalyse
In de probleemanalyse wordt beschreven wat het probleem is waarvoor een oplossing wordt gezocht:
wat is het probleem, wat zijn de oorzaken en hoe ontwikkelt het probleem zich naar verwachting in de
toekomst? Het gaat niet altijd om een probleem, maar het kan ook het verzilveren van een kans
betreffen. Van belang is tevens om het probleem af te bakenen, en aan te geven waarom er een rol is
voor de overheid en welke rol dat zou kunnen zijn.
Stap 2: vaststellen nulalternatief of trendscenario
Het nulalternatief of trendscenario geeft de meest waarschijnlijke ontwikkeling aan die zich zou voordoen zonder nieuw beleid. Vaak wordt dit ingevuld door te veronderstellen dat het bestaand beleid
wordt voortgezet, maar er kunnen ook andere keuzes worden gemaakt. Het nulalternatief dient als
referentie om de effecten van het nieuwe beleid tegen af te zetten (zie ook paragraaf 4.3).

24

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Stap 3: projectdefinitie
De projectdefinitie beschrijft een afgebakend pakket aan maatregelen dat naar verwachting bijdraagt aan
de oplossing van het probleem en dat in de MKBA zal worden geanalyseerd. De projectdefinitie beschrijft
in elk geval welke acties/maatregelen worden genomen, welke middelen daarvoor nodig zijn en welke
resultaten er naar verwachting worden bereikt. De projectdefinitie moet goed afbakenen wat wel en wat
niet tot het project behoort en de maatregelpakketten zo veel mogelijk uiteen rafelen tot samenstellende
onderdelen.
Stap 4: bepalen kosten maatregel
Bij de bepaling van de kosten van een maatregel gaat het om het in kaart brengen van middelen die
opgeofferd worden door overheid en andere betrokkenen (private partijen) om de oplossing te implementeren. Kosten kunnen eenmalig of periodiek zijn, vast of variabel. Belangrijk is dat alleen de extra
kosten ten opzichte van het nulalternatief meegenomen worden.
Stap 5: bepalen baten maatregel
Het bepalen van de effecten en de daaraan gerelateerde baten van maatregelen is het ingewikkeldste
deel van een MKBA. Het kent drie stappen: het identificeren van de effecten, het kwantificeren van de
effecten en het waarderen van de effecten. Om de effecten te bepalen staan de onderzoeker verschillende methoden ter beschikking. Het is belangrijk om de gevonden effecten zo veel mogelijk te kwantificeren. Door de effecten te waarderen in geld worden verschillende soorten effecten onderling vergelijkbaar
gemaakt en is een vergelijking met de kosten te maken.
Stap 6: opstellen overzicht van kosten en baten
Het totale saldo van kosten en baten geeft aan of een maatregel maatschappelijk rendabel is (positief
saldo) of niet (negatief saldo). Het saldo is belangrijk, maar zoals we eerder schreven: het zegt niet alles.
Er kan sprake zijn van niet te kwantificeren of te waarderen effecten. Deze komen niet in het saldo
terecht. Verder kan ook bij een positief saldo sprake zijn van winnaars en verliezers. Het positieve saldo
wijst er alleen op dat de winst van de winnaars groter is dan het verlies van de verliezers. Besluitvormers
kunnen desondanks menen dat het verlies van de verliezers zwaarder weegt dan de winst van de
winnaars en de maatregel afwijzen. We komen hier in hoofdstuk 3 en hoofdstuk 6 op terug.
Stap 7: varianten- en risicoanalyse
Een MKBA baseert zich deels op aannames, bijvoorbeeld over de ontwikkeling van het probleem.
Daarom is het noodzakelijk om in een MKBA onzekerheden in kaart te brengen, hun impact op de
kosten-batenanalyse te bepalen en de uitkomsten te verwerken in gevoeligheidsanalyses. Hoe meer
onzekerheid over ontwikkelingen en effecten, hoe belangrijker om hier rekening mee te houden in de
analyse. Scenario’s kunnen hier ook bij helpen. In de paragrafen 3.10 en 4.4 gaan we uitgebreid in op deze
onzekerheden.
Stap 8: resultaten presenteren en interpreteren
Om de inzichten die met de MKBA zijn verkregen goed terecht te laten komen in de beleidsvoorbereiding
is het nodig om de resultaten op een duidelijke, toegankelijke en reproduceerbare manier te presenteren.
Een saldo alleen is niet voldoende. In een volledige MKBA worden ook de belangrijkste resultaten in een
overzichtstabel weergegeven, waarin per beleidsvariant de verwachte effecten en de daaraan verbonden
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

25

Figuur 2.1 Varianten van KBA’s (Bron: Faber & Mulders, 2012).

Volledige MKBA

- Vereist veel informatie over effecten en mogelijkheden tot monetariseren
- Hoogste doorlooptijd en kosten
- Levert uitgebreide en robuuste resultaten

Kengetallen KBA

- Kengetallen over de effecten nodig
- Minder doorlooptijd dan volledige MKBA
- Geeft grotendeels kwantitatief inzicht

Quick scan KBA

- Lagere vereisten aan informatie over effecten
- Snel op te laten stellen
- Geeft een snel inzicht in belangrijkste effecten (is slechts deels gekwantificeerd)

baten afgezet worden tegen de kosten. De niet-gekwantificeerde of gemonetariseerde effecten worden
ook opgenomen in de overzichtstabel, net als belangrijke onzekerheden. Zeker bij een zorg-MKBA is het
belangrijk ruim aandacht te besteden aan het rapporteren van verdelingseffecten (zie hoofdstuk 6).
Het verhaal achter tabel 2.1 en de toelichting erbij zijn bij de presentatie van de uitkomsten van een MKBA
minstens zo belangrijk als de tabel zelf. Besluitvormers moeten in staat worden gesteld de aan de cijfers
ten grondslag liggende analyse te betrekken bij de besluitvorming. Omdat een MKBA een ingewikkeld
instrument is met soms lastige argumentatie, kan het nodig zijn om ook uitleg te geven.

2.6 Verschillende soorten MKBA’s
In een volledige MKBA, zoals hierboven beschreven, worden in stap 5 alle effecten zo veel mogelijk in
geldwaarde uitgedrukt. Een volledige MKBA vereist om die reden veel informatie over effecten en de
mogelijkheid tot monetariseren. Bij sommige beleidsonderwerpen is identificatie en kwantificering van
causale effectrelaties lastig. Dit kan bijvoorbeeld komen doordat, als gevolg van verstorende factoren, de
gemeten effecten moeilijk aan een bepaalde interventie zijn toe te schrijven. In dat geval kan stap 5 in
bovenstaand schema niet op een betrouwbare manier worden gezet.
Er bestaan allerlei Kosten Baten Analyse (KBA)-tussenvormen, die minder hoge eisen stellen aan de
wetenschappelijke onderbouwing van de effecten. Het voordeel van deze tussenvormen is dat ze
26

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

makkelijker kunnen worden toegepast dan volledige MKBA’s, maar wel dezelfde systematische stappen
en economische theoretische achtergrond bevatten. Het nadeel van de lichtere vormen is dat de
uitkomsten met meer onzekerheid omgeven zijn en dus minder robuuste informatie opleveren.
Hieronder worden twee KBA-tussenvormen beschreven; er zijn wel meer vormen.
Kengetallen KBA (kKBA)
Een kKBA werkt volgens de MKBA-methode, maar informatie over de effecten en de omvang van de
effecten wordt ontleend aan algemeen toepasbare kengetallen uit andere studies. Op die manier geeft
de kKBA toch een grotendeels kwantitatief inzicht. Overigens zijn in sommige domeinen, zoals het
sociale domein, vaak nog weinig kengetallen beschikbaar.
Indicatieve KBA/quick scan
In een indicatieve KBA of quick scan worden aannames gemaakt die een indicatie geven van de omvang
van effecten in relatie tot de kosten. Alleen de belangrijkste kosten en baten worden gekwantificeerd.
Een dergelijke quick scan is snel te maken en stelt lagere eisen aan informatie over effecten. De uitkomst
wordt slechts deels gekwantificeerd. Het gevaar van een dergelijke indicatieve KBA is, dat het niet
duidelijk is of de veronderstelde effecten ook daadwerkelijk zullen optreden. De uitkomsten hebben een
sterk hypothetisch karakter.
Voor de uiteindelijke beslissing aan het einde van het besluitvormingsproces biedt een indicatieve KBA
onvoldoende onderbouwing. Maar helemaal aan het begin van een besluitvormingsproces kan een
dergelijke indicatieve KBA wel nuttig zijn, bij wijze van eerste verkenning. Als hieruit al snel blijkt dat de
maatregel zelden of nooit welvaartsverhogend zal zijn, dan kan worden afgezien van een volledige
MKBA.

2.7 Conclusies
Een MKBA biedt een overzicht van de kosten en baten van een voorgestelde beleidsmaatregel. Alle
kosten en baten worden in geld uitgedrukt. Hierdoor is het mogelijk ‘onderaan de streep’ vast te stellen
of de maatregel een positief of een negatief saldo oplevert voor de maatschappij als geheel. Het saldo
van een MKBA zegt echter lang niet alles. Beleidsmakers zullen veelal ook geïnteresseerd zijn in het
verhaal achter het saldo: waaruit bestaan precies de kosten en baten, wie zijn de winnaars en wie de
verliezers? Een goede MKBA geeft ook antwoord op deze vragen.
Het opstellen van een MKBA start met een goede beschrijving van de beleidsmaatregel en van het
nulalternatief (wat zou er gebeuren zonder het voorgestelde beleid?). Hoewel deze stappen voor de hand
lijken te liggen, kan er in de praktijk toch al een nuttige ‘disciplinerende’ werking van uitgaan. Het
beschrijven van de beleidsmaatregel dwingt de opsteller tot concreetheid: wat houdt de maatregel precies
in? En het beschrijven van het nulalternatief dwingt de opsteller trends in kaart te brengen die het
betreffende probleem groter of juist kleiner maken, of die de effectiviteit van een beleidsmaatregel
beïnvloeden. Het gaat dan onder meer om demografische, epidemiologische en technologische trends.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

27

28

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

3
De economie van
maatschappelijke kosten
en baten
3.1 Inleiding
Meten is weten, ook in de zorg. Maar aan meten gaat nog iets vooraf: een theorie die zegt wat we moeten
meten. Zoals Einstein ooit gezegd schijnt te hebben: ‘niets is zo praktisch als een goede theorie’. Zo
meten artsen de bloeddruk op grond van de theorie dat een te hoge bloeddruk schadelijk is en dus om
medische aandacht vraagt. Zonder een dergelijke – liefst door onderzoek bevestigde – theorie zou het
meten van de bloeddruk onzinnig zijn.
Bij de kosten en baten van de zorg is het niet anders. Een goede theorie is nodig om te weten welke
kosten en baten we moeten meenemen, en hoe we die kosten en baten moeten meten. In dit hoofdstuk
schetsen we de economische theorie van het meten van kosten en baten. Deze theorie vormt de basis
voor de hoofdstukken die volgen. We baseren ons op de eerdergenoemde algemene leidraad (in het
vervolg aangeduid als de leidraad) voor het opstellen van een MKBA (zie paragraaf 1.3). Ook stippen we
kort de belangrijkste kritiek op deze theoretische uitgangspunten aan. Daarna presenteren we de
belangrijkste voorschriften uit de leidraad, waarbij we ingaan op de toepasbaarheid van deze
voorschriften in een zorg-MKBA. We sluiten af met een aantal conclusies.
Op verschillende plaatsen in het rapport vergelijken we de uitgangspunten uit de leidraad met de
richtlijnen en voorschriften van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) voor het opstellen van
kosteneffectiviteitsanalyses (CVZ, 2006; 2010).

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

29

3.2 Welvaartseconomie: de theorie achter MKBA’s
Het theoretisch fundament van een MKBA is de welvaartseconomie. Dit is een tak van de economie die
zich bezighoudt met de volgende vraag: Hoe kunnen we (veranderingen in) de welvaart van een groep
(bijvoorbeeld de inwoners van Nederland) meten? Het begrip welvaart is hierbij zeer ruim gedefinieerd.
Het omvat alles wat een individu belangrijk vindt, dus niet alleen inkomen maar ook vrije tijd, gezondheid, natuur, cultuur, religie enzovoort. Ook altruïsme en zorgen om toekomstige generaties passen
binnen dit ruime welvaartsbegrip.
Het zal duidelijk zijn dat met een dergelijk ruim welvaartsbegrip het al moeilijk is om de welvaart van een
individu te bepalen, en uit te drukken in één enkel getal. Dit vergt immers dat alle componenten van de
individuele welvaart onder één noemer worden gebracht. Dat blijkt geen eenvoudige zaak te zijn.
Vervolgens moet de individuele welvaart worden opgeteld om tot de welvaart van de samenleving als
geheel te komen. Dit is zo mogelijk nog lastiger. De reden waarom dit zo lastig is, komt uitgebreid aan de
orde in hoofdstuk 6, over verdelingseffecten in een MKBA.
Maatschappelijke kosten-batenanalyses zijn een vorm van toegepaste welvaartseconomie. Een MKBA is
gericht op het meten (of eigenlijk: voorspellen) van veranderingen in de welvaart van een samenleving als
gevolg van een voorgenomen beleidsmaatregel of overheidsinvestering.
Concepten ontleend aan de welvaartseconomie die centraal staan in MKBA’s zijn:
• sociale welvaartsfunctie;
• betalingsbereidheid;
• maatschappelijk perspectief;
• alternatieve kosten;
• externe effecten;
• consumentensurplus;
• het Pareto-criterium;
• disconteren.
We zullen deze concepten toelichten in de paragrafen die volgen, maar eerst nog iets over kritiek op de
welvaartseconomie en over wat praktische uitgangspunten.

3.3 Kritiek op de welvaartseconomie
De auteurs van de algemene leidraad constateren dat de uitgangspunten van de welvaartseconomie niet
door iedereen worden gedeeld (zie paragraaf 3.5 in de leidraad). Zij concluderen dan ook: ‘Dit betekent dat
een MKBA voor sommige beleidsterreinen altijd omstreden zal zijn’ (CPB & PBL, 2014).
Er zijn twee aspecten van de welvaartstheorie, die door critici naar voren worden gebracht:
1. De welvaartseconomie stelt de mens centraal. Sommige critici stellen dat dieren – en misschien zelfs
planten – rechten hebben die buiten beeld blijven in een analyse die is gebaseerd op menselijke
voorkeuren (tenzij mensen geacht worden deze rechten mee te nemen, wanneer ze hun persoonlijke
30

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

voorkeuren kenbaar maken). Daarom zullen zij een MKBA onacceptabel vinden. Dit bezwaar lijkt niet
relevant te zijn voor zorg-MKBA’s, omdat effecten op de natuur daar niet vaak zullen spelen. Een
mogelijke uitzondering is een MKBA van medisch-wetenschappelijk of farmacologisch onderzoek,
waarin proefdieren worden gebruikt.
2. De welvaartseconomie gaat ervan uit dat individuele voorkeuren altijd een goede afspiegeling zijn van
individuele welvaart. Er zijn twee redenen waarom critici deze aanname onjuist vinden: mensen zijn
soms slecht geïnformeerd en mensen kennen nogal eens hun ‘echte’ voorkeuren niet. Zoals we zullen
betogen in de hoofdstukken die volgen zijn beide redenen van toepassing op de zorg. Dit betekent niet
dat een MKBA in de zorg onmogelijk is, maar het stelt wel specifieke eisen aan een dergelijke MKBA.

3.4 Praktische uitgangspunten bij de algemene leidraad MKBA
In de nieuwe algemene MKBA leidraad zijn enkele keuzes gemaakt die ook belangrijk zijn bij het opstellen
van een MKBA in de zorg. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de vertaling van deze keuzes naar een
zorg-MKBA.
Tekstblok 3.1, ontleend aan de algemene leidraad, vat samen wat volgens de opstellers de belangrijkste
uitgangspunten zijn bij het opstellen van een MKBA. In de volgende paragrafen lichten we deze algemene
uitgangspunten nader toe.

3.5 De sociale welvaartsfunctie
Met het allereerste uitgangspunt, dat een MKBA gebaseerd dient te zijn op de sociale welvaartsfunctie,
wordt het volgende bedoeld:
’Centraal in de welvaartstheorie staat de sociale welvaartsfunctie waarin de welvaart van individuen
wordt geaggregeerd tot de welvaart voor de samenleving. Deze sociale welvaartsfunctie bevat in
principe alles wat voor mensen van belang is; op voorhand wordt niets uitgesloten. Dit noemen we
ook wel een “breed welvaartsconcept”. MKBA is gebaseerd op de gedachte dat de sociale welvaart
stijgt als degenen die hun welvaart door een beleidsmaatregel zien stijgen, degenen die hun welvaart
zien dalen kunnen compenseren’ (CPB & PBL, 2014, §3.1).
In dit citaat staat nog eens wat we al eerder hebben aangegeven over de welvaartseconomie. Alle
effecten die voor mensen van belang zijn worden meegenomen, op voorhand wordt niets uitgesloten.
Dit brede welvaartsbegrip waarop de MKBA is gebaseerd, laat onverlet dat in de praktijk keuzes moeten
worden gemaakt over wat we wel en wat we niet meenemen. In hoofdstuk 4 gaan we in op deze keuzes bij
een zorg-MKBA.
Het citaat geeft ook nog eens aan dat in de sociale welvaartsfunctie de welvaart van alle individuen wordt
geaggregeerd. Aggregeren is niet altijd hetzelfde als een simpele optelling, anders hadden de opstellers
van de leidraad dat woord vermoedelijk wel gebruikt. In de welvaartseconomie is een belangrijk
uitgangspunt dat een verandering in de individuele welvaart van persoon X meer of minder invloed kan
hebben op de totale maatschappelijke welvaart, dan een verandering in de welvaart van persoon Y. Wat
dit in de praktijk van de MKBA’s betekent, is een apart vraagstuk, dat ook zeer relevant is voor beleidsvragen in de zorg. Het gaat hierbij om het volgende type vragen: Maakt het bij een MKBA uit wie er beter
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

31

Tekstblok 3.1: Uit de algemene leidraad MKBA
De belangrijkste uitgangspunten zijn:
• De MKBA is gebaseerd op de sociale welvaartsfunctie die de welvaart van individuen aggregeert
tot de welvaart voor de samenleving.
• Alle effecten van een maatregel, of het nu gaat om geprijsde of ongeprijsde goederen of diensten,
hebben invloed op de individuele welvaart en dus op de sociale welvaart en daarmee ook op het
saldo van een MKBA.
• Welvaartsveranderingen van beleidsmaatregelen komen tot uitdrukking in de betalingsbereidheid
van mensen voor de effecten ervan.
• Naast deze uitgangspunten is ook de praktische, professionele uitwerking van de MKBA
belangrijk, waarbij de MKBA-opsteller vanuit zijn ervaring met het maken van MKBA’s en kennis
van de context van een maatregel, keuzes en afwegingen moet maken en die moet verantwoorden. Dit hoofdstuk presenteert dan ook een aantal regels waaraan de MKBA moet voldoen.
De belangrijkste regels zijn:
• De effecten van een maatregel worden bepaald op markten. We onderscheiden bestaande
markten (voor geprijsde goederen en diensten) en ontbrekende markten (voor ongeprijsde goederen
en diensten).
• Er wordt onderscheid gemaakt in directe effecten die optreden op de markt(en) waar de maatregel ingrijpt en indirecte effecten op voor de MKBA belangrijk geachte aanpalende markten. Deze
afbakening van markten is één van de belangrijkste stappen van de MKBA.
• De baten worden berekend op basis van het consumentensurplus.
• Bij het bepalen van de baten wordt de halveringsregel (‘rule of half’) toegepast.
De belangrijkste richtlijnen die hieruit voortvloeien voor het opstellen van een MKBA zijn:
• Elke werkwijzer en elke MKBA dient in overeenstemming te zijn met de theoretische
uitgangspunten.
• Elke werkwijzer en elke MKBA dient ook in overeenstemming te zijn met de voorschriften uit deze
algemene MKBA leidraad.
• Elke werkwijzer en elke MKBA dient ook in overeenstemming te zijn met de hier gestelde regels.
• Stel geen MKBA op van onderwerpen waar je geen verstand van hebt. Je kunt alles uitrekenen,
maar de vraag is wat het voorstelt. Met andere woorden: verdiep je in de beleidsmaatregel en het
beleidsveld waar de MKBA betrekking op heeft.
(Bron: CPB & PBL, 2014, h3).

wordt van een project en wie erop achteruitgaat? Of strepen we de winst in euro’s voor de één weg tegen
het verlies van de ander? We komen hier nog uitgebreid op terug in hoofdstuk 6. Voor nu constateren we
alvast dat veel discussies tussen gezondheidseconomen, maar ook ethici, te herleiden zijn tot de
verschillen in opvattingen over hoe de kosten en baten van verschillende individuen kunnen worden
opgeteld. Zolang die verschillen van inzicht er zijn, kunnen we eigenlijk niet spreken van de sociale
welvaartsfunctie. Verschillende inzichten leiden tot verschillende sociale welvaartsfuncties. Overigens
bestaat er binnen de welvaartseconomie ook een stroming die zegt dat er helemaal geen sociale
32

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

welvaartsfunctie bestaat. Deze stroming stelt dat er alleen dan sprake is van welvaartswinst als niemand
erop achteruitgaat, terwijl ten minste één persoon erop vooruit gaat. Dit staat bekend als het Paretocriterium, naar de Italiaanse econoom Vilfredo Pareto.
Vanwege het ontbreken van heldere uitgangspunten voor het waarderen van verdelingseffecten, kiest de
leidraad daarom tóch voor het uitgangspunt, dat de sociale welvaart een ongewogen optelsom is van de
individuele welvaart. Het is belangrijk dat opstellers van een MKBA zich realiseren dat dit pragmatische
standpunt niet hoeft te kloppen met de werkelijke ‘welvaartsgewichten’. Daarom is het bij het presenteren van de resultaten van een MKBA van belang ook ruimschoots aandacht te besteden aan de verdeling
van kosten en baten. Zo staat dat ook in de MKBA leidraad.

3.6 Betalingsbereidheid
Het tweede uitgangspunt van de algemene leidraad betreft betalingsbereidheid. De leidraad zegt hier het
volgende over:
‘De betalingsbereidheid van mensen staat centraal bij het bepalen van de baten van de beleidsmaatregelen. Wat hebben gezinnen over voor de diensten (en goederen) die door de beleidsmaatregelen
direct of indirect gegenereerd worden? Daarbij is van belang om vast te stellen welke effecten de
beleidsmaatregelen hebben en op welke markten deze gemeten kunnen worden.’ (CPB & PBL, 2014,
§3.1)
In een wereld waarin goed geïnformeerde consumenten weloverwogen keuzes maken, is betalingsbereidheid een voor de hand liggend uitgangspunt om vast te stellen wat iets voor iemand waard is. Als
ik bereid ben om drie euro, maar niet meer, te betalen voor een potje pindakaas dan levert dat potje
pindakaas mij welvaart op ter waarde van drie euro. Ook als ik er maar twee euro voor hoef te betalen.
Het verschil tussen die drie euro (mijn persoonlijke waardering) en twee euro (de marktprijs) noemen
economen het consumentensurplus. Dit concept staat centraal in de MKBA-richtlijn (zie paragraaf 3.8).
Economen hebben verschillende technieken ontwikkeld om de betalingsbereidheid te meten. Ook voor
de zorg zijn methoden ontwikkeld om te meten wat gezondheidswinst waard is. Ook hier komen we nog
uitgebreider op terug.

3.7 Effecten op markten
De leidraad schrijft voor, dat alle effecten moeten worden geanalyseerd alsof zij lopen via markten. De
leidraad stelt hierover het volgende:
‘[…] welvaartsveranderingen kunnen worden berekend op basis van de veranderingen in prijzen en
volumes op relevante markten. Het begrip markten interpreteren we hier ruim. Het gaat niet alleen om
bestaande en perfect werkende markten, maar ook om markten die imperfect zijn en om diensten
waarvoor markten ontbreken (zoals de markt voor veiligheid of schone lucht). Voor alle goederen en
diensten die in de sociale welvaartsfunctie voorkomen is zo een markt te definiëren.’ (CPB & PBL,
2014, §3.2)
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

33

Tekstblok 3.2: QALY’s
Het voorkómen van voortijdige sterfte is een belangrijk doel van de publieke en curatieve
gezondheidszorg. Zo is dankzij preventie en behandeling de levensverwachting van te vroeg
geboren baby’s, mensen met hart- en vaatziekten, borstkanker en AIDS de afgelopen halve eeuw
sterk toegenomen. Als minder sterfte de enige bijdrage aan de volksgezondheid zou zijn, dan zou
het vergelijken van de baten van verschillende vormen van zorg en van verschillende beleidsmaatregelen geen probleem zijn. We zouden dan ‘slechts’ de bijdrage aan de levensverwachting in
kaart hoeven te brengen. ‘Slechts’, omdat het meten van de bijdrage aan de levensverwachting
geen sinecure is. In MKBA’s op het terrein van de verkeersveiligheid is vaak sprake van een
exclusieve focus op levensverwachting, maar ook in die context lijkt dit een te beperkte aanname,
omdat verkeersslachtoffers (gelukkig) niet altijd overlijden, maar soms wel langdurig te maken
krijgen met invaliditeit. Baten in de vorm van minder invaliditeit zou je ook willen meenemen in
een verkeersveiligheids-MKBA.
Hoe dit ook zij, voor de zorg geldt dat deze lang niet altijd is gericht op het redden van levens. Als
we naar het ziekenhuis, de huisarts of de fysiotherapeut gaan, is dat meestal voor een sportblessure, een botbreuk, een knie-, heup- of staaroperatie en allerlei andere behandelingen van
niet-levensbedreigende aandoeningen. Ook de zorg voor chronisch zieken, zoals mensen met
diabetes, is vooral gericht op een betere kwaliteit van leven. En in grote delen van de zorg, zoals
de ouderen- en gehandicaptenzorg, is het doel al helemaal niet het redden van levens, maar het
verbeteren van de kwaliteit van leven. Hoe kunnen we al deze appels en peren onder één noemer
brengen? Het gangbare antwoord van gezondheidsonderzoekers heet QALY, de afkorting van
‘quality-adjusted life year’. Eén QALY staat voor een jaar leven in goede gezondheid. Bijvoorbeeld:
als dankzij een staaroperatie de kwaliteit van leven permanent verbetert van 90 procent tot 100
procent en als deze persoon nog tien jaar heeft te leven, dan is de gezondheidswinst precies één
QALY: 0,1 QALY per jaar gedurende tien jaar.
Het principe achter de QALY als rekeneenheid is dus heel eenvoudig. De problemen ontstaan pas
bij het meten van de kwaliteit van leven, bijvoorbeeld in de langdurige zorg, en bij het waarderen
van gezondheidswinst in geld, wat gezondheidseconomen aanduiden met de term monetariseren.
We komen hier uitgebreid op terug in zie hoofdstuk 7.

In de zorg zijn er ook (en in toenemende mate) allerlei markten. De verzekerde kiest een basispolis en
eventueel een aanvullende polis, de patiënt kiest (soms) zelf een zorgaanbieder en de zorgverzekeraar
sluit (selectieve) contracten met zorgaanbieders. Toch is het in de gezondheidseconomie niet gebruikelijk
om alle effecten van beleid te analyseren in termen van veranderingen op markten. Belangrijke (zo niet
de belangrijkste) effecten in een zorg-MKBA zullen vaak gezondheidseffecten zijn. In de gezondheidseconomie worden gezondheidseffecten gemeten op basis van de resultaten van onderzoek naar de
gevolgen van een bepaalde vorm van zorg op kwantiteit en kwaliteit van leven. Wanneer gezondheidseconomen deze gezondheidseffecten in geld willen uitdrukken (en dat is lang niet altijd het geval),
gebeurt dat op basis van een paar eenvoudige vuistregels en kengetallen, meestal in de vorm van een
vaste waarde per gewonnen levensjaar of per QALY. Zie tekstblok 3.2 voor een omschrijving van wat een
34

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

QALY is. Dit heeft belangrijke implicaties voor de toepasbaarheid van het volgende uitgangspunt van de
richtlijn, het consumentensurplus.

3.8 Consumentensurplus
Het eerdergenoemde begrip consumentensurplus is in de welvaartseconomie de gangbare maatstaf voor
individuele veranderingen in welvaart. De leidraad omschrijft het consumentensurplus als volgt:
‘Als een individu overgaat tot aanschaf – en dus vraag uitoefent – is de betalingsbereidheid voor de
aanschaf minstens zo groot als de prijs ervan. Het verschil tussen de betalingsbereidheid en de prijs
wordt het consumentensurplus genoemd. Dit is het saldo van de baten van de aankoop (de
betalingsbereidheid) en de kosten van de aankoop (de prijs) en is daarmee een maatstaf voor de
welvaartswinst die het individu ondervindt van de aanschaf. Over het algemeen geldt dat de
betalingsbereidheid voor het laatste exemplaar van product dat een individu koopt, gelijk is aan de
prijs voor dit product. Voor alle andere exemplaren van het product die het individu aanschaft is de
betalingsbereidheid groter dan de prijs. De som over alle aangeschafte exemplaren van de betalingsbereidheid minus de prijs wordt consumentensurplus genoemd en geldt als een benadering van de
welvaartswinst die met de aanschaf samenhangt.’ (CPB & PBL, 2014, §3.2.2)
Om het consumentensurplus dat ontstaat als gevolg van een beleidsverandering te kunnen berekenen, is
dus informatie nodig over de gevraagde hoeveelheid van de betreffende goederen en diensten bij
verschillende prijzen.
In een zorg-MKBA is het lang niet altijd duidelijk dat we de belangrijkste effecten kunnen vertalen in
effecten op (bestaand of denkbeeldige) markten. En zelfs waar dat wel kan, stuiten we op een
fundamenteel bezwaar tegen het gebruik van consumentensurplus als maat voor individuele welvaart.
Het concept van het consumentensurplus gaat uit van goed geïnformeerde patiënten die keuzes maken
die in hun eigen belang zijn. Deze aannames staan op gespannen voet met de onvolledige informatie die
kenmerkend is voor grote delen van de zorg. Daarom is het raadzaam om in een zorg-MKBA aan te
(blijven) sluiten bij de gangbare waarderingsaanpak in de gezondheidseconomie. Dat wil zeggen dat de
gezondheidswinst (of -verlies) van een maatregel eerst wordt berekend en uitgedrukt in QALY’s.
Vervolgens wordt deze gezondheidswinst gewaardeerd via een vuistregel voor de waarde van een QALY.
Onderstaand tekstkader gaat in op problemen bij het hanteren van consumentensurplus bij ongezonde
keuzes.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

35

Tekstblok 3.3: Consumentensurplus en ongezond gedrag
Wanneer zeggen we dat ongezond gedrag een keuze is, wanneer een ziekte? Een MKBA kan deze
vragen niet beantwoorden, maar bevat wat dit betreft wel een ingebakken keuze. Neem als
voorbeeld een accijnsverhoging op tabak (de redenering is van toepassing op elke interventie
gericht op gezond gedrag). Stel dat bij het waarderen van de effecten hiervan wordt uitgegaan van
veranderingen in het consumentensurplus, zoals de algemene leidraad aanbeveelt. Dan zou de
conclusie zijn dat een hogere prijs voor een pakje sigaretten leidt tot verlies aan consumentensurplus en dus verlies aan welvaart voor rokers. De impliciete aanname is dat roken een rationele
keuze is, gebaseerd op een correcte analyse van alle risico’s.
Als echter de aanpak wordt gevolgd die gebruikelijk is in de gezondheidseconomie, dan komen we
tot de tegenovergestelde conclusie. We zouden dan nagaan hoeveel gezondheidswinst een
hogere tabaksaccijns oplevert door onder meer vermeden longkanker en COPD (Chronic
Obstructive Pulmonary Disease). Die winst zouden we vermenigvuldigen met een waarde van een
QALY in euro’s om tot een schatting van de welvaartswinst voor rokers te komen Deze aanpak
bevat óók een impliciete aanname, namelijk dat rokers een keuze maken die tegen hun eigen
belang ingaat.
Dit voorbeeld laat zien dat, anders dan in MKBA’s buiten de zorg, zorg-MKBA’s soms een vorm
van ingebakken paternalisme hebben. Dit heeft te maken met de manier waarop gezondheidswinst wordt gewaardeerd: niet op basis van individueel keuzegedrag, maar door de QALY-winst.
Het is goed dat gebruikers van zorg-MKBA’s zich dit realiseren.

3.9 MKBA’s en herverdeling
Voor veel vormen van overheidsbeleid geldt dat de kosten en baten niet bij dezelfde personen terechtkomen. Een nieuwe weg of spoorlijn wordt betaald uit algemene middelen, maar vooral de gebruikers
profiteren ervan. Indirect kunnen ook anderen profiteren, bijvoorbeeld doordat de verkeersdrukte op
andere wegen afneemt. Ook dan blijft gelden dat slechts een deel van de belastingbetalers profiteert.
Overheidsbeleid leidt daarom vaak tot verdelingseffecten. Een belangrijke vraag bij een MKBA is, of deze
verdelingseffecten moeten worden meegenomen, en zo ja hoe? Zoals eerder opgemerkt is in de leidraad
gekozen voor het principe ‘een euro is een euro’, ongeacht de vraag wie deze euro betaalt of ontvangt.
Dit principe van ‘een euro is een euro’ heeft als belangrijke voordelen eenvoudigheid en duidelijkheid,
maar het is daarmee nog geen juiste weergave van de werkelijkheid. Het tegenovergestelde is waarschijnlijker. Iemand met een hoog inkomen heeft doorgaans minder plezier van een inkomensstijging van
honderd euro dan iemand met een laag inkomen. In economenjargon: het marginale nut van inkomen is
kleiner voor iemand met een hoog inkomen, dan voor iemand met een laag inkomen. In MKBA’s wordt
niettemin uitgegaan van het principe ‘een euro is een euro’. Het gevolg is dat we het ‘nut’ van mensen
met een hoog inkomen zwaarder meewegen, dan het nut van mensen met een laag inkomen. Immers,
om recht te doen aan verschillen in marginaal nut van inkomen hadden we aan een inkomensstijging van
36

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

zeg honderd euro van iemand met een hoog inkomen een lager gewicht moeten geven dan dezelfde
inkomensstijging voor iemand met een laag inkomen.
Voor beleidsmakers (en burgers) kunnen verdelingseffecten van grote projecten heel belangrijk zijn. De
leidraad bevat dan ook als aanvullende aanbeveling om in die gevallen waarin de verwachte verdelingseffecten groot zijn, deze apart te vermelden. Dat kan op allerlei manieren. De leidraad merkt hierover op:
‘Als er aanmerkelijke verdelingseffecten zijn, is het daarom van belang om naast het saldo ook de
verdeling daarvan over verschillende groepen in de samenleving in kaart te brengen. Daarmee
kunnen beleidsmakers zelf beslissen om de welvaartseffecten voor verschillende groepen meer of
minder gewicht te geven en – op basis daarvan – bijvoorbeeld beargumenteerd besluiten dat een
maatregel die welvaartseconomisch niet rendabel is, toch doorgang moet vinden vanwege de
verdelingseffecten.’ (CPB & PBL, 2014, §7.5)
In hoofdstuk 6 gaan we in op het in kaart brengen van verdelingseffecten in MKBA’s op het terrein van de
volksgezondheid.

3.10 Scenario’s en onzekerheden in een MKBA
Toekomstige ontwikkelingen spelen een belangrijke rol bij het opstellen van een MKBA. Bij het maken
van een MKBA gaat het immers altijd over toekomstige kosten en baten. Om deze toekomst goed mee te
kunnen nemen, worden in een MKBA altijd meerdere toekomstscenario’s gebruikt. De leidraad MKBA
onderscheidt drie soorten scenario’s: een omgevingsscenario, een nulalternatief en meerdere beleidsalternatieven. Rond elk van deze scenario’s is sprake van onzekerheid.
Het denken over de toekomst in een MKBA begint met één of meer omgevingsscenario’s. Deze bevatten in
grote lijnen de belangrijkste exogene ontwikkelingen. Exogene ontwikkelingen zijn ontwikkelingen die
niet worden beïnvloed door Nederlands beleid. Demografische trends zijn hiervan een voorbeeld. In de
zorg is ook de technologische ontwikkeling voor ons land grotendeels een niet-beïnvloedbare
ontwikkeling.
Het nulalternatief is te lezen als een concrete, sterk afgebakende uitwerking van het omgevingsscenario,
specifiek gericht op de verwachte effecten van de beleidsmaatregel die in de MKBA wordt onderzocht.
Effecten in een MKBA zijn de verschillen tussen een wereld waarin deze maatregel wel is uitgevoerd
(beleidsalternatieven; zie hieronder) en een wereld waarin dat niet het geval is (nulalternatief).
Beleidsalternatieven bevatten de maatregelen die onderzocht worden in de MKBA. De combinatie van
beleidsalternatieven en nulalternatief moet zo gekozen zijn, dat analyse ervan met een MKBA antwoord
geeft op de beleidsvraag. Een beleidsalternatief is gedefinieerd als de kleinst mogelijke verzameling van
onderling samenhangende maatregelen die naar verwachting technisch en juridisch uitvoerbaar is,
economisch haalbaar is en een aannemelijke relatie heeft met het in de probleemanalyse vastgestelde
knelpunt. Het is vaak wenselijk om meerdere beleidsalternatieven of varianten te definiëren.

De leidraad MKBA onderscheidt drie soorten onzekerheid: toekomst-, kennis-, en beleidsonzekerheid.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

37

Deze drie vormen van onzekerheid spelen een rol in elk van de drie genoemde scenario’s. Men spreekt
van toekomstonzekerheid als het gaat over de vraag of de huidige ontwikkelingen zullen doorzetten in de
toekomst. Denk daarbij aan de ontwikkeling van de wereldeconomie, de vergrijzing, de technologie en de
zorgkosten. De leidraad spreekt van kennisonzekerheid als er in de scenario’s aannamen moeten worden
gedaan, waarvoor de empirische basis niet sterk is. Dat speelt bijvoorbeeld in het beleidsalternatief, als
het gaat om de causale relaties tussen de maatregel en de beoogde effecten. Hoe zeker zijn we dat een
nog uit te voeren maatregel inderdaad het beoogde effect zal hebben? Tot slot is sprake van beleidsonzekerheid als beleid op andere terreinen invloed zou kunnen hebben op het beleidsterrein van de
betreffende MKBA. Zo kunnen toekomstige beleidsmaatregelen op het terrein van de verkeersveiligheid
of de intensieve veeteelt ook gezondheidseffecten hebben.
De maker en de lezer van een MKBA moeten zich realiseren dat de uitkomst van de MKBA altijd is
gebaseerd op aannamen over toekomstige ontwikkelingen. Daarmee sluipen allerlei onzekerheden in de
berekeningen van de kosten en de baten. Het is zaak om in de presentatie van de MKBA niet alleen te
laten zien wat we wel weten, maar ook wat we (nog) niet weten. Met gevoeligheidsanalyses kan
vervolgens duidelijk worden gemaakt in hoeverre deze onzekerheden de uitkomst van de MKBA
beïnvloeden.

3.11 Toekomstige kosten en baten
Zoals we eerder al hebben opgemerkt, liggen er vaak vele jaren, soms zelfs tientallen jaren, tussen de
kosten en baten van beleid. Vaak nemen de baten ook de vorm aan van een door de tijd uitgesmeerde
stroom, zoals bij een nieuwe weg die jaarlijks baten genereert en decennialang meegaat. Bij klimaatbeleid is de tijdshorizon nog veel langer.
Ook in de zorg en meer nog voor preventie geldt dat de kosten veelal uitgaan voor de baten. De baten
van huidige preventieprogramma’s liggen voor een belangrijk deel ver in de toekomst, of het nu gaat om
stoppen-met-rokencampagnes, het Rijksvaccinatieprogramma of de bevolkingsonderzoeken op kanker.
Maar ook bij veranderingen in het zorgstelsel gaan de kosten uit voor de baten. Stelselveranderingen
gaan vaak gepaard met hoge invoeringskosten, die (als het goed is) op termijn worden goedgemaakt
door een grotere doelmatigheid.
Bij dit soort projecten, dus projecten waarbij de baten pas op termijn optreden, moeten we rekening
houden met de huidige waarde van toekomstige euro’s. Daarbij geldt volgens de heersende economische
inzichten dat een toekomstige euro minder waard is dan een euro nu. Dat is allereerst het gevolg van
inflatie. De leidraad schrijft dan ook voor dat gecorrigeerd moet worden voor verwachte inflatie. Maar
óók na correctie voor inflatie is een toekomstige euro minder waard dan een euro vandaag. De oppervlakkige reden is, dat je je geld op de bank kunt zetten in plaats van uit te geven aan een project.
Doorgaans levert dit een rente op die hoger is dan de inflatie. Meer fundamenteel: een bank kan rente
betalen, omdat er investeringsprojecten zijn (in binnen of buitenland) die een verwacht (reëel)
rendement opleveren. Door te kiezen voor het project waar de MKBA over gaat, loopt de samenleving dit
rendement mis. Dit is een voorbeeld van wat economen aanduiden als ‘opportunity costs’, soms vertaald
als opportuniteitskosten of alternatieve kosten. Ook bij andere uitganspunten van een MKBA speelt deze
38

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

notie een belangrijke rol, dus de notie dat de productiefactoren (werknemers, machines) die in het
project worden ingezet, zonder het project ook een productieve bijdrage zouden hebben geleverd.
Er is nog een meer fundamentele reden voor disconteren, namelijk pure tijdsvoorkeur. Het idee hierbij is
dat mensen liever iets vandaag hebben dan morgen, laat staan volgend jaar. Deze pure tijdsvoorkeur
bepaalt de vergoeding die minimaal nodig is om mensen te laten sparen.
Door de toekomstige opbrengsten van een investeringsproject te disconteren, wordt rekening gehouden
met de gemiste investeringskans en met tijdsvoorkeur. De discontovoet is het percentage waarmee we
disconteren. Als de discontovoet vijf procent is, dan is de huidige contante waarde van deze euro die we
pas over een jaar ontvangen 1/1,05 is ongeveer 95,2 eurocent. Tekstblok 3.4 laat aan de hand van een
rekenvoorbeeld zien hoe dit in zijn werk gaat.

Tekstblok 3.4: Disconteren: een rekenvoorbeeld
Stel dat de bank een vaste jaarlijkse rente van twee procent betaalt. Om over 35 jaar uit te komen
op 1.000 euro dan hoef je nu slechts 500 euro op de bank te zetten. Dat betekent andersom dat
een investeringsproject dat over 35 jaar baten ter waarde van 1.000 euro oplevert, in euro’s van
vandaag slechts 500 euro waard is. Meer wil je er niet voor betalen. Immers, 500 euro op de bank
groeit in 35 jaar aan tot 1.000 euro. Als je nu meer dan 500 euro zou betalen voor het project, dan
had je het geld beter op de bank kunnen zetten.

Het zal duidelijk zijn dat disconteren bij bepaalde projecten veel uit kan maken voor de verhouding
tussen de kosten en de baten van een project. Dat geldt vooral bij zeer langlopende projecten. Hoeveel
hangt af van de hoogte van de discontovoet. In de leidraad is gekozen voor een reële discontovoet, dus
na inflatie, van 2,5 procent. Daar komt vaak nog een forse risico-opslag bij. Als de toekomstige kosten en
baten van een project onzeker zijn, kan het nodig zijn de risicovrije discontovoet te verhogen met een
risico-opslag. De leidraad schrijft als uitgangspunt een opslag van 3 procent voor het macro-economisch
risico voor. Een dergelijke opslag maakt veel uit voor projecten waarvan de baten pas op langere termijn
optreden. Het rekenvoorbeeld in tabel 3.1 maakt dit duidelijk.
Bij sommige vormen van preventie, vooral preventie op jonge leeftijd zoals beweegprogramma’s en
stoppen-met-roken beleid, treden de belangrijkste gezondheidseffecten pas decennia later op. Zelfs bij
een risicovrije discontovoet van 2,5 procent betekent dit al een forse ‘korting’ op de baten in euro’s van
nu. Bij een discontovoet van 5,5 procent, dus inclusief de risico-opslag, is die vermindering nog veel
forser. Van baten die zich over 50 jaar voordoen, blijft na discontering met 5,5 procent, slechts 7 procent
over.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

39

Tabel 3.1: Disconteren en de huidige waarde van 1.000 euro aan projectbaten.
Discontovoet
Jaren in toekomst
20
1
820
2,5
610
5,5
343

Jaren in toekomst
50
608
291
69

Ook voor het waarderen van kosten die zich pas ver in de toekomst voordoen, is het van belang hoe we
die waarderen. Het kan bijvoorbeeld gaan om zorgkosten in gewonnen levensjaren. Dit zijn de zorgkosten die mensen maken, die dankzij een interventie of een maatregel langer leven. Een voorbeeld
betreft mensen die door te stoppen met roken langer leven. In deze extra levensjaren maken zij kans om
extra zorgkosten te maken, bijvoorbeeld voor opname in een verpleeghuis, die zij niet zouden hebben
gemaakt als zij waren blijven roken.
Het is dus, vooral bij het waarderen van de kosten en baten van preventie, van groot belang dat we de
juiste discontovoet hanteren. De belangrijkste vraag hierbij is of we altijd een risico-opslag van 3 procent
moeten hanteren. De leidraad geeft aan dat in bepaalde gevallen een lagere risico-opslag op zijn plaats
is:
‘Als een maatregel-specifiek risico kan worden bepaald, heeft dat de voorkeur boven het gebruik van
de algemene risico-opslag. Voor elke beleidsmaatregel moet in ieder geval aangetoond worden of de
effecten wel of niet samenhangen met het macro-risico. Indien de effecten niet samenhangen, kan
de reële risicovrije discontovoet gebruikt worden. Anders geldt de algemene risico-opslag.’
(CPB & PBL, 2014, §10.1)
Dit roept de vraag op of we iets kunnen zeggen over het macro-economisch risico in een zorg-MKBA. Is
het risico zo groot dat dit een risico-opslag van 3 procent rechtvaardigt? We kunnen deze vraag hier niet
beantwoorden, maar constateren wel dat bij de verdere uitwerking van de leidraad in een werkwijzer
voor de zorg dit thema serieuze aandacht verdient. Volgens de leidraad is deze vraag over het algemeen
nauwelijks te beantwoorden.
Ook de Handleiding voor Kostenonderzoek van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) en de Farmacoeconomische Richtlijn bevatten voorschriften voor het opstellen van kosteneffectiviteitsanalyses. De
laatste versie van de Handleiding dateert uit 2010. Wat betreft disconteren bevat de Handleiding de
volgende voorschriften:
‘De kostenhandleiding beveelt ten eerste aan kosten constant te verdisconteren tegen 4 procent en
effecten constant te verdisconteren tegen 1,5 procent. Het is goed om op te merken dat Nederland
hiermee een uitzonderlijke positie inneemt. Internationaal is uniform disconteren nog steeds het
meest gangbaar, hoewel de literatuur de mogelijkheid voor gedifferentieerd disconteren wel vaker
onderschrijft.’ (CVZ, 2010, p. 86)
Het CVZ rechtvaardigt de lagere discontering van baten niet op basis van een lagere risico-opslag, maar
op basis van een verwachte stijging van de waarde van een QALY, ook na correctie voor inflatie. Naarmate
we rijker worden, hebben we meer over voor (extra) gezondheidswinst, zo is de gedachte. De algemene
40

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

leidraad MKBA beveelt aan deze waardestijging apart te waarderen. Hier stuiten we op een praktisch
gevolg van het feit dat in een MKBA gezondheidswinst in geld wordt gewaardeerd en in een KEA niet.
Hierdoor kan in een KEA de aanname van een stijgende waarde van een QALY alleen worden meegenomen via de discontovoet. In een MKBA is deze impliciete aanpak niet nodig en kan de aanname van een
stijgende waarde van een QALY expliciet worden meegenomen. Dit is een voorbeeld waarbij een MKBA
een inzichtelijker presentatie mogelijk maakt dan een KEA.

3.12 Extra kosten van collectieve financiering?
Projecten waar een MKBA betrekking op heeft, leiden vaak tot extra uitgaven voor de overheid. Een
stelselwijziging hoeft niet altijd te leiden tot extra uitgaven. Een verhoging van de eigen bijdrage of een
pakketverkleining kunnen juist leiden tot lagere zorguitgaven voor de overheid. Als het project wél leidt
tot extra overheidsuitgaven, dan zullen óf de belastingen omhoog moeten, óf andere overheidsuitgaven
omlaag. Hogere belastingen zijn doorgaans schadelijk voor de economie, omdat zij deelname aan
betaalde arbeid en scholing afremmen. Extra inspanningen leveren immers minder op naarmate een
groter deel van de opbrengt moet worden afgedragen aan de fiscus. Economen noemen dit de verstorende effecten van belastingheffing, en ook wel het ´dode gewicht´ (dead weight) van belastingheffing. In
normaal Nederlands zouden we kunnen spreken van belastingen als een participatie-rem. Vanwege de
participatie-rem zijn er voor de samenleving extra kosten verbonden aan collectieve financiering. Volgens
de Rotterdamse econoom Bas Jacobs is de economische schade van één extra euro belastingheffing
ongeveer 50 eurocent (Jacobs, 2011).
Over de vraag of deze extra kosten moeten worden meegenomen in een MKBA bestaat veel discussie. De
leidraad merkt hierover het volgende op (de afkorting MCF staat voor marginal costs of public funds):
‘In de MKBA praktijk wordt meestal geen rekening gehouden met de MCF. Het kader [hier niet
gereproduceerd] geeft aan dat er veel onduidelijk is over de relevantie en hoogte van de MCF voor
gebruik bij de welvaartseconomische analyse van overheidsbeleid. Er kan daarmee geen uitsluitsel
gegeven worden over of de MCF moet worden toegepast, en zo ja, welke waarde dan gehanteerd zou
moeten worden. Daarvoor is nader onderzoek nodig. Totdat dit onderzoek tot duidelijke bindende
conclusies leidt, adviseren we in MKBA’s vast te houden aan de bestaande praktijk om niet expliciet
rekening te houden met de MCF, en dus impliciet een MCF van één te hanteren.’ (CPB & PBL, 2014)
Vertaald naar zorg-MKBA’s betekent dit, dat een project dat leidt tot aanzienlijk hogere collectieve
zorguitgaven om die reden niet slechter zou scoren dan een project dat leidt tot aanzienlijk lagere
zorguitgaven. Als de overige kosten en baten van beide projecten identiek zijn, dan zou dit toch niet
leiden tot een voorkeur voor het tweede project. Dat lijkt een vreemde uitkomst, gelet op de brede zorg
om hoge en stijgende collectieve zorguitgaven. Daarom is het raadzaam in een zorg-MKBA apart de
effecten op de collectieve zorguitgaven te vermelden.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

41

3.13 Budgetimpact
Een begrip dat in veel gezondheidseconomische analyses een rol speelt is ‘budgetimpact’. Hiermee wordt
bedoeld het effect van het opnemen van een maatregel op de zorguitgaven van een nieuw geneesmiddel, een nieuw vaccin of een nieuw screeningsprogramma. Dit leidt in eerste instantie tot een
toekomstige verhoging van de uitgaven op de begroting van VWS. Voor de minister van VWS, die te
maken heeft met budgettaire kaders, is dit uiteraard zeer relevante beleidsinformatie, maar in een
welvaartseconomische analyse speelt budgetimpact per beleidsterrein of ministerie geen rol. Als de
totale maatschappelijke baten van dit soort maatregelen de totale maatschappelijke kosten overtreffen,
dan volgt hieruit dat de welvaart toeneemt als we de maatregel uitvoeren. Hoe meer mensen profiteren,
hoe groter de welvaartswinst, maar ook hoe groter de budgetimpact (bij gegeven kosten per persoon)
zou kunnen zijn. Het criterium budgetimpact kan dus op gespannen voet staan met de MKBA-aanpak.

3.14 Conclusies
Bij het opstellen van een MKBA, in of buiten de zorg, kunnen we niet zomaar beginnen met meten. We
zullen eerst moeten vaststellen welke kosten en baten we moeten meenemen, en hoe we die kosten en
baten moeten meten. In dit hoofdstuk hebben we de theoretische uitgangspunten besproken die
hiervoor handvatten bieden. Hiertoe is gebruikgemaakt van de officiële Nederlandse leidraad voor het
opstellen van een MKBA. Deze leidraad geldt in principe voor het opstellen van een MKBA op elk
beleidsterrein inclusief dat van de volksgezondheid. Een centraal uitgangspunt in de leidraad is, dat de
baten van een beleidsmaatregel worden gewaardeerd op basis van wat economen aanduiden als het
consumentensurplus. Enigszins vereenvoudigd meet het consumentensurplus het verschil tussen de prijs
die een consument maximaal bereid is te betalen en de prijs die hij feitelijk betaalt. Waar markten
ontbreken zijn andere methoden nodig om de welvaartswinst te meten. Dit geldt ook voor de waardering
van baten of kosten in de vorm van gezondheidswinst of -verlies. Andere technieken, die gangbaar zijn in
gezondheidseconomische evaluaties, zijn hiervoor wel geschikt. In hoofdstuk 7 gaan hier uitgebreid op in.
Een belangrijke vraag in veel zorg-MKBA’s betreft het waarderen van toekomstige kosten en baten.
Hierbij speelt de beoordeling van de onzekerheid rond toekomstige kosten en baten een belangrijke rol.
Als toekomstige kosten en baten onzeker zijn én als deze onzekerheid gelijk opgaat met onzekerheid over
de economische conjunctuur, is sprake van zogeheten macro-economisch risico. In dat geval moet naast
de risicovrije discontovoet ook een risico-opslag van drie procent op de risicovrije discontovoet worden
toegepast. In paragraaf 3.11 noemden we enkele argumenten waarom daar in een zorg-MKBA mogelijk
van zou kunnen worden afgezien. Bij een nadere uitwerking van de leidraad in een werkwijzer voor de
zorg moet hierover een knoop worden doorgehakt.
Een tweede openstaand punt betreft de extra kosten van collectieve financiering. De opstellers van de
leidraad konden daar geen knoop over doorhakken. Ze stellen dat daar nader onderzoek voor nodig is.
Zolang daar nog geen vaste regel voor bestaat, is het raadzaam in een zorg-MKBA aparte cijfers op te
nemen over deze effecten op de collectieve zorguitgaven.

42

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

4
Uitgangspunten bij
zorg-MKBA
4.1 Inleiding
In de vorige twee hoofdstukken hebben we de belangrijkste algemene uitgangspunten samengevat zoals
die in Nederland gelden voor het opstellen van een MKBA. In dit hoofdstuk gaan we in op de vertaling
van een aantal van deze algemene uitgangspunten naar MKBA’s in de zorg. Aan bod komen de volgende
onderwerpen:
• het maatschappelijk perspectief;
• het nulalternatief;
• de verschillende kosten en baten die een rol kunnen spelen in een zorg-MKBA.
Vier thema’s parkeren we voorlopig:
• het meten van kosten (zie hoofdstuk 5);
• het meten en rapporteren van verdelingseffecten (zie hoofdstuk 6);
• het meten en waarderen van gezondheidswinst (zie hoofdstuk 7);
• het meten en waarderen van arbeidsgerelateerde baten (zie hoofdstuk 8).
Deze thema’s staan vaak centraal in een zorg-MKBA. Aangezien ze meer ruimte vergen dan een enkele
paragraaf besteden we er aparte hoofdstukken aan.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

43

4.2 Het maatschappelijk perspectief
Eén van de belangrijkste uitgangspunten bij een MKBA heeft te maken met de letter ‘M’ die staat voor
maatschappelijk. Dit betekent dat we kosten en baten meenemen vanuit het maatschappelijk perspectief. Om duidelijk te maken wat dit in de zorg precies inhoudt, is het verhelderend eerst een aantal andere
perspectieven langs te lopen.
We kunnen bijvoorbeeld naar de kosten en baten kijken vanuit het perspectief van de minister van
Volksgezondheid. Die heeft waarschijnlijk vooral oog voor de directe gezondheidsbaten en let bij de
kosten vooral op de uitgaven die op zijn of haar begroting drukken, of die tot het budgettair kader zorg
worden gerekend (zie ook paragraaf 3.13).
Een heel ander perspectief is dat van de zorgverzekeraar. Een zorgverzekeraar die zich richt op winstmaximalisatie zal vooral geïnteresseerd zijn in de tevredenheid van verzekerden. Bij de kosten zal vooral
worden gelet op dat deel van de zorguitgaven waarover hij risico loopt. Buiten beeld blijven de kosten die
de patiënt zelf draagt, en bijvoorbeeld ook de indirecte kosten vanwege ziekteverzuim.
Weer een ander perspectief is dat van de werkgever, die vooral kijkt naar de gezondheid van zijn
personeel als vorm van ‘human capital’. Voor wat betreft de zorgkosten kijkt de werkgever vooral naar
het werkgeversdeel van de zorgpremie. De werkgever is niet geïnteresseerd in het budgettair kader zorg,
maar wel in de gevolgen van ziekte voor de arbeidsproductiviteit van zijn personeel.
De burger, als verzekerde of als patiënt, vindt kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg erg belangrijk.
Kwaliteit betreft niet alleen de medische uitkomsten, maar ook de bejegening door de artsen en
verpleegkundigen en alle andere aspecten die van invloed zijn op de patiënttevredenheid. Burgers letten
waar het de kosten betreft vooral op de nominale zorgpremie, de eigen bijdragen en het eigen risico. De
burgers zijn minder bezig met echte zorgkosten.
Het maatschappelijk perspectief van de MKBA is een optelsom van al deze perspectieven. Het neemt – in
theorie – dus alle kosten en baten mee. Alleen door dit te doen, kunnen we uitspraken doen over de
welvaartswinst van de voorgestelde verandering. In Nederland hanteert het College voor
Zorgverzekeringen (CVZ), de ‘pakketbeheerder’, ook het maatschappelijk perspectief. In andere landen is
dat niet altijd het geval. Zo hanteert het Engelse National Institute for Health and Care Excellence (NICE),
dat net als het CVZ pakketadviezen geeft, een beperkter perspectief waarin alleen de effecten binnen de
zorg worden meegenomen (Claxton et al., 2010). Daarmee zijn de door NICE voorgestelde afkappunten
niet zomaar toepasbaar in de Nederlandse situatie (Van Gils et al., 2013).
Het CVZ omschrijft de kosten volgens het maatschappelijk perspectief als volgt:
‘Het maatschappelijk perspectief houdt rekening met alle actoren in de samenleving; alle kosten
moeten worden meegenomen, ongeacht wie de kosten draagt. Dit betekent dat niet alleen de kosten
binnen de gezondheidszorg in de economische evaluatie worden betrokken, maar dat ook de kosten in
andere sectoren, alsmede de kosten gedragen door patiënten en familie worden beschouwd. Kosten
vanuit maatschappelijk perspectief zijn dus niet gelijk aan de kosten die ten laste komen van het
gezondheidszorgbudget van de overheid of die voor rekening komen van een verzekeraar.’ (CVZ, 2010)
44

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Het maatschappelijk perspectief houdt dus rekening met de belangen van alle actoren in de samenleving.
Zoals aangegeven, is het de gangbare praktijk bij het opstellen van een MKBA om hierbij uit te gaan van
het principe ‘een euro is een euro’. De vraag wat deze keuze precies inhoudt voor een MKBA in de zorg
vormt het onderwerp van hoofdstuk 5.

4.3 Het nulalternatief
Als we willen weten of de opbrengsten van een verandering in de zorg (bijvoorbeeld vergoeding van een
nieuw geneesmiddel, hogere eigen bijdragen, een stelselherziening) opwegen tegen de kosten, maken
we, bewust of onbewust, altijd een vergelijking tussen twee scenario’s. In het ene scenario voeren we
verandering wel door, in het andere niet. Dit laatste scenario heet in kosten-batenjargon het nulalternatief.
Alleen door de verschillen in kosten en baten tussen beide scenario’s te vergelijken kunnen we erachter
komen of de verandering wenselijk is vanuit maatschappelijk perspectief.
Het nulalternatief (zie stap 2 in paragraaf 2.4) geeft de meest waarschijnlijke ontwikkeling aan die zich zou
voordoen zonder nieuw beleid. Vaak wordt dit ingevuld door te veronderstellen dat het bestaand beleid
wordt voortgezet, maar er kunnen ook andere keuzes worden gemaakt. Het nulalternatief dient als
referentie om de effecten van het nieuwe beleid tegen af te zetten. Hier gaan we in op een aantal
aandachtspunten rond het maken van dit nulalternatief in het geval van een zorg-MKBA. We sluiten
daarbij aan bij de uitgangspunten voor het beleidsarme trendscenario tot 2030, zoals dat wordt ontwikkeld in het kader van de VTV-2014 (Hoeymans et al., 2012).
Het is lastig te voorspellen hoe het in 2030 met de volksgezondheid en de zorg zal staan. Enkele ontwikkelingen zijn redelijk te voorspellen. Dan gaat het bijvoorbeeld om de vergrijzing; het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) heeft daarvoor vrij precieze demografische projecties gemaakt. Omdat ouderen
in verhouding veel zorg ontvangen, zal dit leiden tot meer zorggebruik en daarmee tot meer zorgkosten.
Daarbovenop zijn er ook epidemiologische ontwikkelingen die het aantal mensen met een ziekte
beïnvloeden: denk aan overgewicht en roken. Op grond van ontwikkelingen in het verleden is dit redelijk
te voorspellen, maar wel met een flinke bandbreedte.
Technologische ontwikkelingen zullen ook zeker optreden. Daardoor zullen ziekten eerder worden
herkend en behandelingen worden effectiever. Enkele ziekten die nu dodelijk zijn, zullen over enkele
decennia chronische ziekten worden. Wat deze medische vooruitgang met de zorgkosten doet, is per
ziekte anders.
Er zijn uiteraard nog veel andere ontwikkelingen die van invloed zullen zijn op de kosten en baten. Denk
bijvoorbeeld aan ontwikkelingen op wereldniveau, zoals een wereldwijde uitbraak van een ernstige
infectieziekte, de groei van de wereldeconomie en de opwarming van de aarde. Ook ingrijpende
gebeurtenissen zoals oorlogen en natuurrampen kunnen onze toekomst sterk gaan bepalen. Tot slot
kunnen er ook sociaal-culturele ontwikkelingen zijn, waardoor we bijvoorbeeld in 2030 voor andere
problemen naar de dokter gaan dan nu. Al deze ontwikkelingen zijn heel lastig te voorspellen, laat staan
te kwantificeren in een trendscenario (zie paragraaf 3.10).

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

45

Voor het nulscenario in een zorg-MKBA is het cruciaal om de demografische veranderingen mee te
nemen. Dat is praktisch ook uitvoerbaar, dankzij de prognoses van het CBS. Ook de epidemiologische
veranderingen zouden meegenomen moeten worden, al moeten daar wel wat meer slagen om de arm
worden gehouden. Het is afhankelijk van het onderwerp van de MKBA hoeveel moeite moet worden
gestoken in het kwantificeren van de andere ontwikkelingen.
In het kader van de VTV-2014 ontwikkelt het RIVM een beleidsarm trendscenario, waarin naast de
demografie en de epidemiologie ook een aantal andere ontwikkelingen zal zijn verwerkt. Dat trendscenario is vanaf medio 2014 beschikbaar. MKBA-makers zouden dat scenario, of elementen daaruit,
kunnen gebruiken als basis voor hun nulscenario.

4.4 Beleidsalternatieven
Beleidsalternatieven bevatten de maatregelen die onderzocht worden in de MKBA (zie paragraaf 3.10). Een
beleidsalternatief is gedefinieerd als de kleinst mogelijke verzameling van onderling samenhangende
maatregelen die naar verwachting technisch en juridisch uitvoerbaar is, economisch haalbaar is en een
aannemelijke relatie heeft met het in de probleemanalyse vastgestelde knelpunt.
In de praktijk worden in een MKBA meerdere beleidsopties vergeleken met het nulalternatief. Een
voorbeeld is een bezuinigingsopgave die op verschillende manieren kan worden ingevuld, via
pakketverkleining of via hogere eigen bijdragen. In dit geval zal een beleidsrelevante MKBA van elk van
de drie alternatieven – het derde alternatief is ‘niets doen’ – de kosten en baten in kaart moeten brengen.
Dit sluit goed aan bij de traditie van kosteneffectiviteitsonderzoek in de zorg. Daarbij is het gebruikelijk
de effecten van een nieuw geneesmiddel of een nieuwe medische technologie te vergelijken met –
bestaande of eveneens nieuwe – alternatieven. Dergelijke vergelijkingen resulteren in zogeheten
Incremental Cost Effectiveness Ratio’s (ICER’s).
Tabel 4.1 zet de belangrijkste onzekerheden rond beleidsalternatieven in een zorg-MKBA op een rij. We
hanteren de eerdergenoemde driedeling in toekomst-, kennis-, en beleidsonzekerheid (zie paragraaf 3.10).
In de tabel is onderscheid gemaakt tussen onzekerheden die een rol spelen bij de baten van een MKBA en
onzekerheden die een rol spelen bij de kosten. Hierbij is uitgegaan van een beleidsmaatregel die
positieve effecten heeft op de gezondheid. Sommige beleidsmaatregelen zouden de gezondheid
mogelijk ook kunnen schaden. In dat geval verschuiven de vinkjes van de batenkolom naar de kostenkolom. Voor beleidsmaatregelen, die zowel positieve als negatieve gezondheidseffecten hebben, geldt
uiteraard dat beide kolommen helemaal gevuld zijn met vinkjes.
We constateren (zie kolom 4 van tabel 4.1) dat alle in de tabel opgenomen onzekerheden specifiek zijn voor
de zorg, behalve de toekomstige verhoging van de pensioenleeftijd. Deze laatste onzekerheid – een
voorbeeld van beleidsonzekerheid – is bijvoorbeeld van invloed op de maatschappelijke baten van
gezondheidsbeleid dat de arbeidsparticipatie bevordert. De baten van dergelijk beleid zijn groter
naarmate mensen langer blijven werken. Omgekeerd kan een beleidsmaatregel, zoals een zwaarder
beroep op mantelzorg, de arbeidsparticipatie juist afremmen en deze kostenpost tikt meer aan naarmate
de pensioenleeftijd hoger is.
46

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Tabel 4.1: Belangrijke onzekerheden in een zorg-MKBAa.
Baten

Kosten

1. Toekomstonzekerheid
Effecten op gezondheid en welzijn
Epidemiologische trends
Toekomstige medische technologie
Kosten in gewonnen levensjaren

√
√
√

√
√
√
√
√
√
√
√
√

√
√
√

2. Kennisonzekerheid
De waarde van gezondheid en welzijn
Arbeidsmarkteffecten
Effecten op zorgkosten
Effecten op mantelzorgers
De discontovoet

√
√
√
√
√

√
√

3. Beleidsonzekerheid
Toekomstige veranderingen in de pensioenleeftijd

√

√

Specifiek voor
zorg-MKBAa

Alle effecten spelen ook in MKBA’s buiten de zorg waarin gezondheidsbaten of -kosten (moeten) worden
meegenomen.
a

Welke keuzes – en welke combinaties van keuzes – moeten worden gemaakt om tot een goed beeld van
de invloed van onzekerheden komen, varieert tussen MKBA’s. De expertise van de opsteller speelt hierbij
een grote rol. De belangrijkste knoppen om aan te draaien bij een variantenanalyse zijn:
• de huidige en toekomstige waarde van een QALY;
• de discontovoet voor het contant maken van toekomstige kosten/baten;
• de omvang van mogelijke arbeidsmarkteffecten;
• de kosten in gewonnen levensjaren en
• de grootte van de effecten.
Het zal duidelijk zijn dat een combinatie van uitsluitend ongunstige keuzes het meest negatieve MKBAsaldo zal opleveren, terwijl een combinatie van uitsluitend positieve aannames het meest positieve
scenario zal opleveren. Tenzij er goede redenen zijn om aan te nemen dat deze extremen zich niet voor
zullen doen, is het raadzaam altijd deze extremen te presenteren. De leidraad MKBA schijft dit eveneens
voor. Zie het woord ‘opspannen’ in het volgende citaat:
‘Het is van belang dat een maatregel wordt doorgerekend voor meerdere scenario’s, zodat inzicht
wordt verkregen in de robuustheid van de uitkomsten van een MKBA. De daarbij gehanteerde
scenario’s moeten in ieder geval de belangrijkste onzekerheidsdimensies voor het te nemen besluit
opspannen. Voor verschillende beleidsterreinen zijn daartoe relevante samenhangende sets van
scenario’s beschikbaar. De scenario’s verschillen van elkaar op meer dimensies dan alleen economische groei.’ (CPB & PBL, 2014, h10, samenvatting)

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

47

4.5 Welke kosten en baten nemen we mee in een zorg-MKBA?
Een belangrijke stap aan het begin van een MKBA is het inventariseren van alle belangrijke kostenposten
en batenposten. Immers, een MKBA die een belangrijke post over het hoofd ziet kan ten onrechte
concluderen dat het project een gunstig of ongunstig saldo oplevert voor de maatschappelijke welvaart.
Zoals aangegeven in hoofdstuk 2 wordt in een MKBA een onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte
effecten. In de gezondheidseconomie is de afbakening tussen directe en indirecte effecten anders dan in
de leidraad MKBA. Waar in de leidraad de scheidslijn loopt tussen markten waar de maatregel ingrijpt en
‘aanpalende’ markten, is het in de gezondheidseconomie gebruikelijk om directe effecten te definiëren
als gezondheidseffecten. Alle andere effecten zijn óf indirecte effecten of worden gerubriceerd bij de
kosten. Een voorbeeld van dit laatste: arbeidsbaten worden in een KEA in mindering gebracht op de
kosten. Deze indeling in directe en indirecte baten in de gezondheidseconomie sluit aan op de KEAtraditie, waarin immers gezondheidswinst de enige uitkomst is. Om spraakverwarring te voorkomen, lijkt
het raadzaam om ook in zorg-MKBA’s de term ‘directe effecten’ te reserveren voor gezondheidseffecten.
Dus ook voor een MKBA, die bijvoorbeeld aangrijpt op de markt voor de basispolis (een hoger eigen
risico, kleiner basispakket).
Tabel 4.2 geeft een overzicht van de belangrijkste indirecte en directe kosten en baten in de zorg die we
moeten meenemen als we het maatschappelijk perspectief kiezen. In een specifieke MKBA kunnen nog
andere effecten een rol spelen zoals effecten op onderwijsprestaties, mantelzorg en zelfs criminaliteit
(Lichtenstein et al., 2012). In andere landen zoals de Verenigde Staten en Spanje, waar de zorgverzekering
gekoppeld is aan een baan, zijn er nog andere indirecte kosten en baten die in een zorg-MKBA een rol
kunnen spelen. Zo zou een dergelijke koppeling kunnen resulteren in extra aanbod, of in een groter
aandeel van formele arbeid en een kleiner aandeel van informele arbeid in de totale werkgelegenheid
met gevolgen voor de verdeling van de belastingheffing (Currie & Madrian, 1999). Niet alle kosten en
baten in tabel 4.2 zullen relevant zijn in elke MKBA. Soms is dat meteen duidelijk: een verandering in de
zorg voor tachtigplussers zal geen gevolgen hebben voor hun arbeidsdeelname, maar misschien wel voor
die van hun mantelzorgers. Sommige andere effecten liggen minder voor de hand.
Als alle gegevens gemakkelijk beschikbaar zouden zijn, dan zou vanzelf blijken welke kosten en baten
belangrijk zijn en welke niet. In de praktijk is het echter vaak tijdrovend en kostbaar om alle mogelijke
posten in een MKBA met cijfers te vullen. Soms zal dan worden besloten om bepaalde posten niet mee te
nemen in de verwachting dat deze effecten klein zijn. Het is belangrijk deze keuzes duidelijk te
vermelden.
In de hoofdstukken 7 en 8 gaan we uitgebreid in op de (directe) gezondheidsbaten en de arbeidsgerelateerde baten. In het resterende deel van dit hoofdstuk worden de overige posten kort besproken.

48

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Tabel 4.2: Kosten en baten in een zorg-MKBAa.
Directe baten
Indirecte baten

Gezondheidswinst en welzijnswinst (zie hoofdstuk 7)
Arbeidsgerelateerde baten (zie hoofdstuk 8)
Uitgespaarde zorgkosten
Mantelzorgers (kwaliteit van leven en arbeidsparticipatie)
‘Systeembaten’ van een breed basispakket

Directe kosten

Uitgaven aan zorgaanbieders, verzekeraars en andere organisaties in de zorg
(zie hoofdstuk 5)
Arbeidsverzuim door behandeling
Extra zorgkosten in gewonnen levensjaren
Minder arbeidsdeelname van mantelzorgers
Verlies producentensurplus

Indirecte kosten

Soms staan effecten die nu aan de batenkant staan aan de kostenkant en omgekeerd: als een interventie leidt tot
gezondheidsverlies, maar bijvoorbeeld sterk kostenbesparend is, dan hoort het gezondheidsverlies aan de
kostenkant.
a

Tekstblok 4.1: Gezondheid, onderwijs en criminaliteit
Er zijn steeds meer aanwijzingen dat gezondheidsinterventie op zeer jeugdige leeftijd langetermijneffecten kunnen hebben op de gezondheid, maar ook op de arbeidsproductiviteit
(Madsen, 2012). Een voorbeeld van recent onderzoek op dit terrein betreft zorg bij laag geboortegewicht. De onderzoekers concluderen dat deze zorg leidt tot betere onderwijsresultaten op latere
leeftijd. Als betere onderwijsprestaties leiden tot een hogere arbeidsproductiviteit, dan is dit een
belangrijke bate van de zorg (Bharadwaj et al., 2013; Chay et al., 2009).
Ander onderzoek wijst uit dat het hebben van een depressie als adolescent resulteert in verminderd succes op de arbeidsmarkt op latere leeftijd. Dit zou beteken dat succesvolle preventie of
therapie van depressies ook latere arbeidsmarkteffecten heeft (Fletcher, 2012). Iets soortgelijks
geldt voor de relatie tussen Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) op jonge leeftijd en
latere arbeidsmarktuitkomsten (Fletcher, 2013).
Er zijn ook aanwijzingen dat goede zorg soms bijdraagt aan lagere criminaliteit. Zo blijkt in een
recent artikel dat ADHD-patiënten minder vaak crimineel gedrag vertonen als zij geneesmiddelen
tegen ADHD gebruiken (Lichtenstein et al., 2012). Overigens is er discussie over de causale
interpretatie van dit verband.

Uitgespaarde of extra zorgkosten
Wanneer preventie en zorg effect hebben, is er een reële mogelijkheid dat daardoor toekomstige
zorgkosten worden uitgespaard. Minder roken betekent minder longkanker en minder zorgkosten voor
longkankerpatiënten. Ook substitutie van zorg kan tot besparingen elders in de gezondheidszorg leiden.
Wanneer huisartsen bepaalde lichtere zorgtaken van medisch specialisten overnemen, zijn in theorie
besparingen op de ziekenhuiszorg mogelijk. In de praktijk blijkt dit door allerlei (gedrags)effecten soms
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

49

wat genuanceerder te liggen, maar in een goede MKBA worden al deze kosten en effecten in kaart
gebracht. De uitgespaarde zorgkosten worden doorgaans in mindering gebracht op de investeringen die
voor het betreffende preventie- of zorgprogramma moeten worden gedaan. Van belang daarbij is dat in
een MKBA alle geldstromen in beeld worden gebracht. Want wat voor de samenleving als geheel
voordelig is, kan voor afzonderlijke partijen verliesgevend zijn. Investeringen in preventie leveren veelal
bij andere partijen baten op.
We moeten ons echter niet rijk rekenen. Preventie en zorg kunnen ook hogere zorguitgaven tot gevolg
hebben. Bij een beperkt perspectief vallen deze meestal buiten de tijdshorizon van de analyse, maar in
een maatschappelijk perspectief spelen deze extra kosten een belangrijke rol. Een goed voorbeeld is de
eerder al genoemde kosten in gewonnen levensjaren (Krol et al., 2013). Wanneer preventie leidt tot een
langer leven, met allerlei baten in termen van gezondheid en arbeidsproductiviteit, dan moeten ook de
extra zorgkosten van het langere leven worden meegenomen. Het maatschappelijk perspectief houdt
immers in dat alle kosten en baten worden meegenomen, ook al zijn deze indirect en doen ze zich pas na
langere tijd voor.
Rekening houden met mogelijke extra zorgkosten door langer leven, is niet eenvoudig. Bij de huidige
stand van kennis is preventie van roken uiteindelijk duurder voor de gezondheidszorg, omdat niet-rokers
langer leven en in vergelijking met rokers veel meer te duchten hebben van ouderdomskwalen, waaronder dementie. Daar staan overigens baten tegenover: in gewonnen levensjaren en arbeidsbaten. Dat
kan betekenen dat het per saldo wel een positief welvaartseffect heeft. In het algemeen is preventie vaak
kosteneffectief, zeker wanneer in de berekening de arbeidsbaten worden meegenomen, maar het is niet
zo dat preventie automatisch tot lagere zorguitgaven leidt.
Uitgaande van de welvaartstheorie en het daaraan verbonden maatschappelijk perspectief dienen in een
MKBA alle kosten en baten in gewonnen levensjaren meegenomen te worden (Melzer, 1997; Van Baal et
al., 2011). Hier is sprake van een discrepantie met de huidige CVZ-richtlijnen, waarin de kosten in
gewonnen levensjaren niet meegenomen worden (Krol et al., 2013).

Tekstblok 4.2: AOW in gewonnen levensjaren: een extra kostenpost?
Zorgkosten in gewonnen levensjaren vormen een ‘echte’ kostenpost, omdat productiefactoren
moeten worden ingezet om de zorg te leveren. Bij Algemene Ouderdomswet (AOW)-uitkeringen in
extra levensjaren geldt dat niet. Bij ongewijzigde hoogte van de AOW-uitkering en een ongewijzigde AOW-leeftijd leidt een langere levensverwachting tot hogere AOW-premies. In de praktijk
wordt de AOW-leeftijd verhoogd in reactie op de gestegen levensverwachting, maar stel dat dit
niet volledig of slechts met grote vertraging gebeurt. Dan betekenen de hogere AOW-premies
inderdaad een welvaartsverlies voor werkenden die de premies moeten opbrengen, maar hier
staat een welvaartswinst tegenover voor de ontvangers van de AOW-uitkering. Het netto-effect is
nul, als we afzien van de waardering van verdelingseffecten conform de gangbare praktijk in
MKBA’s.

50

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Kosten en baten van mantelzorg
Bepaalde typen beleidsveranderingen in de zorg hebben belangrijke effecten op de vraag naar en
belasting van mantelzorgers. Als een beleidsverandering, bijvoorbeeld een versobering van de AWBZ, het
beroep op mantelzorgers vergroot, dan kan dit resulteren in overbelasting van mantelzorgers. Dit
betekent een verlies in kwaliteit van leven voor mantelzorgers. Omgekeerd kan het leveren van mantelzorg bijdragen aan de kwaliteit van leven (Brouwer et al., 2004). Het kwantificeren van deze effecten is in
Nederland een actief terrein van onderzoek (Hoefman et al., 2010). Een ander effect van een groter
beroep op mantelzorgers is dat hun deelname aan betaalde arbeid en hun arbeidsproductiviteit kan
dalen. Ook dit kan een maatschappelijke kostenpost zijn.
‘Systeembaten’ van een breed basispakket
In de Health System Performance-literatuur die op gang is gekomen na een gezaghebbend rapport van de
WHO, wordt gesproken over responsiveness (Murray & Evans, 2003). Daarmee worden allerlei wat
moeilijker te vangen verdiensten van het zorgstelsel bedoeld. Het gaat dan om bejegening en aspecten
van tevredenheid die later in Nederland zijn uitgewerkt onder het kopje ‘patiëntervaringen in de zorg’. Dit
zijn in feite kwaliteitsaspecten van de zorg.
Maar de World Health Organisation (WHO) doelde ook op de systeemkwaliteit van de zorg. Bijvoorbeeld
dat mensen erop kunnen vertrouwen dat de zorg volgens de nieuwste inzichten wordt verleend, en de
geruststelling dat de zorg universeel en tijdig toegankelijk is wanneer mensen die zorg nodig hebben. Een
breed basispakket vervult daarbij een centrale rol.
Aan dat brede basispakket zijn nog meer systeembaten verbonden. Als bepaalde zorg wordt verwijderd
uit het basispakket, is het aannemelijk dat verzekerden zich massaal zullen herverzekeren via de
aanvullende polis. Als gevolg hiervan betalen mensen uiteindelijk hogere premies voor dezelfde zorg,
omdat de markt voor aanvullende polissen slecht werkt. De reden voor dit laatste is dat alle maatregelen
die nodig zijn om marktwerking bij de basispolis in goede banen te leiden – acceptatieplicht, gelijke
premie voor iedereen, risicoverevening – niet gelden voor de aanvullende verzekering (en dat mag ook
niet volgens de Europese richtlijn voor schadeverzekeringen). Gevolg: de markt voor aanvullende
polissen is niet transparant en overstappen is moeilijk.
Maar er gebeurt nog iets. De koppelverkoop tussen basisverzekering en aanvullende polissen, die nu al
als problematisch wordt gezien door zorgeconomen, zou nog knellender worden. Verzekerden zouden
hierdoor, ook voor wat betreft de basispolis, worden belemmerd bij het overstappen naar een andere
zorgverzekeraar. Het gevolg van dit spillover effect tussen aanvullende polis en basispolis, is een rem op de
concurrentie op de markt voor de basispolis (Roos & Schut, 2012). Hierdoor zal waarschijnlijk ook de
premie voor de basispolis gaan stijgen. Dit effect moet worden meegenomen als kostenpost in een
MKBA van een verkleining van het basispakket.
Verlies aan producentensurplus
Sommige beleidsmaatregelen leiden tot een verschuiving van inkomen van producenten naar consumenten. Dit is bijvoorbeeld het geval, wanneer monopolies van gevestigde aanbieders worden afgebroken door de toetredingsdrempels voor nieuwkomers te verlagen. Omdat een MKBA ‘verdelingsneutraal’
is, nemen we dit mee als een welvaartsverlies voor producenten. Als dit (vrijwel) het enige effect is van de
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

51

maatregel, dan is het MKBA-saldo dus (vrijwel) nul. In dit soort gevallen is het MKBA-saldo niet zo
interessant. Beleidsmakers zullen vooral geïnteresseerd zijn in de verdelingseffecten.

4.6 Conclusies
De letter M in MKBA staat voor het maatschappelijk perspectief. Dit houdt in dat alle kosten en baten
worden meegenomen, ongeacht wie betaalt en wie ontvangt. Een consequentie hiervan is dat ook allerlei
indirecte posten moeten worden gespecificeerd. Hierbij gaat het onder meer om de kosten van zorg in
gewonnen levensjaren en om arbeidsmarkteffecten.
Een MKBA kijkt naar toekomstige kosten en baten. Eén van de eerste stappen bij het opstellen van een
MKBA betreft daarom het zogeheten nulalternatief. Dit is de situatie die zou ontstaan als het project
waar de MKBA over gaat niet wordt uitgevoerd. Bij het opstellen van het nulalternatief is het van belang
goed rekening te houden met niet-beïnvloedbare trends, onder meer op het terrein van demografie en
technologie. Deze trends kunnen de toekomstige kosten en baten van maatregelen sterk beïnvloeden.
Welke kosten en baten kosten allemaal moeten worden meegenomen, varieert tussen MKBA’s. Naast de
directe kosten van de maatregel en de kosten of baten in de vorm van gezondheidswinst of verlies,
kunnen er ook andere belangrijke effecten zijn, zoals kosten in gewonnen levensjaren, kosten en baten
van mantelzorg, verschillende arbeidsmarkteffecten, effecten op de werking van de markt voor zorgverzekeringen (´systeembaten´) en zelfs effecten op onderwijsprestaties en criminaliteit. Het bepalen
welke posten in een specifieke MKBA wel en niet mee worden genomen, vereist deskundigheid bij de
opsteller van een MKBA.

52

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

5
Kosten in een zorg-MKBA:
minder eenvoudig dan
het lijkt
5.1 Inleiding
Voor het opstellen van een zorg-MKBA is informatie nodig over kosten. Allereerst, vanwege de kosten
van beleid, de K in MKBA. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de kosten van opname van nieuwe
behandelopties in het pakket, of om de kosten van zorg die uit het pakket wordt verwijderd. Maar
kostengegevens spelen ook een belangrijke rol aan de batenkant van een MKBA, bijvoorbeeld als
preventie resulteert in vermeden zorgkosten. De algemene leidraad MKBA waarschuwt ervoor klakkeloos
beschikbare kostengegevens over te nemen:
‘Omdat de raming van de effecten en de daaruit voortvloeiende baten veel aandacht opeisen bij het
opstellen van de MKBA, juist omdat daar zich over het algemeen veel problemen voordoen bij de
bepaling van de omvang en waardering van effecten [...]), kan dit leiden tot kritiekloos overnemen
van aangereikte kostenramingen in de MKBA. Het risico bestaat dat men zich in een MKBA veel
moeite getroost om details over allerlei moeilijk te bepalen of te waarderen batenposten boven
water te halen, en tegelijkertijd men foutenmarges van tientallen procenten in de kostenraming over
het hoofd ziet.’ (CPB & PBL, 2014, §9.1)
In een zorg-MKBA lijkt het verzamelen van kosteninformatie een vrij eenvoudige zaak. Immers, we
kunnen beschikken over (deels openbare) tarieven en er verschijnen regelmatig gedetailleerde cijfers over
de kosten van ziekten. Toch stuit de opsteller van een zorg-MKBA op een aantal problemen bij het
vaststellen van kosten. Een aantal van deze problemen – rond de waardering van toekomstige kosten en
rond de kosten van collectieve financiering – zijn we al tegengekomen in hoofdstuk 3. In dit hoofdstuk
gaan we in op twee resterende vragen rond het vaststellen van kosten in een zorg-MKBA:

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

53

1. Weerspiegelen tarieven de werkelijke kosten?
2. Hoe moeten we omgaan met kostprijsverhogende belastingen en kostprijsverlagende subsidies?

5.2 Weerspiegelen tarieven de werkelijke kosten?
De beschikbare kostengegevens hebben vaak betrekking op de gemiddelde kosten per behandeling,
patiënt, Diagnose Behandeling Combinatie (DBC) of DBC op weg naar transparantie (DOT). Voor
sommige MKBA’s is dit ook precies de informatie die we nodig hebben. Maar er zijn situaties waarin de
gemiddelde kosten een vertekend beeld geven van de werkelijke kosten. Neem bijvoorbeeld een MKBA
van substitutie van zorg van de tweedelijn naar de eerstelijn. Om de besparingen van deze substitutie te
bepalen, kunnen we niet zonder meer de gemiddelde kosten in beide behandelsettings gebruiken. De
patiëntenmix in de tweedelijn zal doorgaans meer zware gevallen bevatten. Het is daarom mogelijk dat
substitutie leidt tot hogere gemiddelde kosten, zelfs als de prijzen/tarieven in de eerstelijn lager zijn. In
een dergelijk MKBA zal gecorrigeerd moeten worden voor deze samenstellingseffecten, omdat we ons
anders rijk zouden rekenen.
Een ander voorbeeld betreft de kosten van een verpleegdag. Als we erin slagen de gemiddelde verpleegduur terug te dringen, dan zijn de kostenbesparingen waarschijnlijk niet gelijk aan de gemiddelde kosten
per verpleegdag. Als de ligduurreductie vooral wordt bereikt door lichtere patiënten eerder naar huis te
sturen, dan is de kostenbesparing veel kleiner. Omgekeerd zijn de kosten van een dagje langer in het
ziekenhuis, voor iemand die eigenlijk wel naar huis zou kunnen, veel lager dan de gemiddelde kosten per
verpleegdag.
In dit soort gevallen is de ideale aanpak gebaseerd op gedetailleerde gegevens op patiëntniveau. In de
gezondheidseconomie staat deze aanpak bekend als microcosting. Deze aanpak is echter vaak niet
haalbaar door het ontbreken van gegevens of door restricties in tijd en geld (Tan, 2009). In dat soort
situaties zal een andere oplossing moeten worden gezocht voor het selectieprobleem. In ieder geval is
het belangrijk dat opsteller en gebruiker zich bewust zijn van eventuele selectie-effecten.

5.3 Belastingen en subsidies
Een vraag waar de opsteller van een MKBA op stuit, is of kostprijzen inclusief of exclusief btw moeten
worden gebruikt. Voor een zorg-MKBA is dit extra lastig, omdat veel zorgaanbieders niet btw-plichtig
zijn. Dit geldt ook voor aanbieders van onverzekerde zorg, zoals tandartsen. De leidraad merkt hierover
het volgende op:
‘De kosten van een maatregel voor de overheid moeten worden gewaardeerd in marktprijzen
inclusief btw (en andere kostprijsverhogende belastingen zoals accijnzen en kostprijsverlagende
subsidies). Dit lijkt contra-intuïtief omdat de btw in de marktprijs die de overheid betaalt over de
kosten, onmiddellijk weer terugvloeit naar de schatkist. De redenen hiervoor zijn:
1. Baten worden gewaardeerd in termen van de betalingsbereidheid van consumenten. Daarbij zijn
marktprijzen leidend. Immers als een consument moet kiezen voor de besteding van inkomen aan
goed A of goed B rekent hij/zij daarbij in marktprijzen. Ook als het gaat om niet-geprijsde diensten is
54

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

de waardering door de consument gebaseerd op alternatieve aanwending van inkomen aan zaken
die wel geprijsd zijn. De waardering van de consument voor niet-geprijsde diensten betreft dan ook
een waardering in marktprijzen inclusief btw.
2. Om de kosten van een maatregel te financieren, heft de overheid belasting ten laste van het
besteedbare inkomen van huishoudens. Dat gaat ten koste van de bestedingen van huishoudens. Het
bedrag aan btw dat de overheid daardoor mis loopt is ongeveer gelijk aan het bedrag aan btw bevat
in de kosten van de maatregel. Dit betekent dat de overheid uiteindelijk een bedrag te financieren
heeft dat gelijk is aan de kosten van maatregel gemeten in marktprijzen inclusief btw.’ (CPB & PBL,
2014, §9.3.2)
Voor een zorg-MKBA lijkt het eerste argument minder van toepassing, omdat de consument vaak niet
zelf een afweging maakt tussen kosten en baten van zorg. Bij zorg die tot het verzekerde pakket behoort,
maakt hoogstens de pakketbeheerder deze afweging. Voor onverzekerde zorg, zoals tandartsbezoek en
fysiotherapie, ligt dit anders. Omdat deze zorg ook grotendeels btw-vrij is, zou het eerste argument
ervoor pleiten de feitelijke kostprijs te nemen, dus exclusief btw. Volgens het tweede argument zou
echter toch moeten worden gerekend met prijzen inclusief btw. Immers, als we de redenering bij
argument 2 volgen, dan loopt de overheid btw mis naarmate we meer uitgeven aan de zorg (die immers
niet of nauwelijks btw-plichtig is).
Hoe we met de verschillende argumenten om moeten gaan hangt af van het type MKBA, maar ook van
de gedragsreacties van verzekerden en consumenten. Neem bijvoorbeeld een MKBA van een pakketverkleining. Als verzekerden reageren door deze zorg aanvullend te verzekeren, zodat per saldo het
zorgvolume niet daalt, dan verandert er ook niets aan de btw-inkomsten van de overheid, mits de
tarieven gelijk blijven. Als verzekerden echter reageren met een daling van de zorgconsumptie en in
plaats daarvan meer btw-plichtige goederen en diensten gaan consumeren, dan stijgen de btwinkomsten van de overheid. Bij het bepalen van de kosten van de zorg die uit het pakket verdwijnt,
zouden we dan moeten rekenen met gemeten kosten plus een opslag voor de btw. Deze aanbeveling
sluit aan op de aanbevelingen die het CPB heeft gedaan rond het omgaan met de btw in MKBA
(Zwaneveld, 2011, blz. 10).
Bovenstaande redenering is ook van toepassing als de MKBA betrekking heeft op de accijnsverhoging
zelf, bijvoorbeeld een verhoging van de tabaks- of alcoholaccijns. Naast de gezondheidsbaten moeten we
dan ook de extra belastinginkomsten voor de overheid meerekenen als baten. Indien de prijsgevoeligheid van de vraag groot genoeg is, zodat de belastinginkomsten dalen, dan moeten we dit als kostenpost
meenemen.
De Handleiding Kostenonderzoek van het CVZ komt tot een iets andere aanbeveling:
‘De kostenhandleiding kiest voor een pragmatische oplossing en beveelt aan om de kosten te
berekenen inclusief directe belastingen en sociale premies en inclusief indirecte belastingen. Dit
standpunt is verdedigbaar vanuit de gedachte dat overdrachtsuitgaven mede bepalend zijn voor de
kosten van een productiemiddel in het economische verkeer en voorkomt de waarderingsproblemen
gemoeid met het buiten beschouwing laten van deze kosten.’ (CVZ, 2010)

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

55

Het CVZ laat de wijze waarop indirecte belastingen worden meegenomen dus niet afhangen van de
effecten op de inkomsten van de overheid. Dit maakt de CVZ-aanpak in de praktijk eenvoudiger
toepasbaar. Het gevolg kan echter wel zijn dat de maatschappelijke kosten worden onder- of overschat,
namelijk als door een maatregel de btw-inkomsten van de overheid dalen dan wel stijgen.

5.4 Conclusies
Bij het opstellen van een zorg-MKBA verdient het bepalen van de kosten aparte aandacht. Het
eenvoudigweg overnemen van beschikbare tarieven of prijzen resulteert niet altijd in een juist beeld van
de werkelijke kosten. Daarom verdient het aanbeveling in een MKBA een verantwoording op te nemen
van de gebruikte kostengegevens. In die verantwoording kan uiteengezet worden waarom de
gehanteerde kostengegevens een correct beeld opleveren van de maatschappelijk kosten van de
voorgestelde maatregel.
Speciale aandacht is nodig bij het hanteren van gemiddelde kosten voor een specifieke groep zorggebruikers met een ander zorggebruik dan de gemiddelde patiënt. In dit soort gevallen dreigt een
over- of onderschatting. Indien mogelijk dient hiervoor dan gecorrigeerd te worden. Zo niet, dan is het
zaak in de rapportage het risico van over- of onderschatting van kosten duidelijk te vermelden.
Speciale aandacht is ook nodig voor de kostprijsverhogende belastingen zoals btw en accijnzen. Als een
beleidsmaatregel leidt tot een verschuiving in de consumptie waardoor consumenten meer of minder
btw gaan betalen, dan leidt dit tot meer of minder overheidsinkomsten. Om dit mee te nemen in een
MKBA is het nodig bij alle kostprijzen uit te gaan van een gelijk btw-tarief. Aangezien de meeste zorgaanbieders vrijgesteld zijn van btw, betekent dit een opslag op de kostprijzen.
In de Handleiding Kostenonderzoek van het CVZ (2010) blijven de belastingopbrengsten voor de overheid
buiten beschouwing. Wanneer dit principe wordt toegepast in een zorg-MKBA worden de maatschappelijke kosten mogelijk onder- of overschat. Bij het uitwerken van de algemene leidraad MKBA naar een
werkwijzer voor de volksgezondheid en zorg zouden hierin nadere keuzes moeten worden gemaakt.

56

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

6
Verdelingseffecten
6.1 Inleiding
Zoals vermeld in hoofdstuk 4 is het bij MKBA’s buiten de zorg gebruikelijk om uit te gaan van principe ‘een
euro is een euro’, ongeacht de vraag wie die euro betaalt of ontvangt. Verdelingseffecten van beleid
worden in een MKBA dus niet apart gewaardeerd en meegewogen in het uiteindelijke saldo. Dit principe
van ‘een euro is een euro’ heeft het voordeel van duidelijkheid, maar het is daarmee nog geen juiste
aanname. Iemand met een hoog inkomen heeft minder last van een inkomensdaling van honderd euro
dan iemand met een laag inkomen. In economenjargon: het marginale nut van inkomen is kleiner voor
iemand met een hoog inkomen dan voor iemand met een laag inkomen. In MKBA’s doen we niettemin
alsof honderd euro minder voor iemand met een hoog inkomen, net zo erg is als voor iemand met een
laag inkomen. Het gevolg is dat we de welvaart van iemand met een hoog inkomen zwaarder meewegen
dan de welvaart van mensen met een laag inkomen.
Voor de zorg komt hier nog bij dat de belangrijkste baten bestaan uit gezondheidswinst. Zoals we nader
uiteenzetten in hoofdstuk 7 zijn er manieren om gezondheidswinst te waarderen in euro’s. Maar dat
betekent niet dat een gegeven hoeveelheid gezondheidswinst voor iedereen evenveel waard is. Eén extra
gezond levensjaar voor een dertigjarige is misschien wel meer waard dan voor een zestigjarige, of
andersom. Dit roept de vraag op: meer waard, volgens wie? Ook hier gaan we in hoofdstuk 7 nader op in.
Hoewel verdelingseffecten in een MKBA dus niet apart worden gewaardeerd, zijn verdelingseffecten voor
de besluitvorming vaak juist van groot belang en soms zelfs doorslaggevend. Dat geldt zeker voor de
zorg. Een goed voorbeeld zijn de protesten, die ontstonden na het bekend worden van de plannen van
het kabinet-Rutte-Samson, om de premie voor de Zorgverzekeringswet (Zvw) helemaal inkomensOp weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

57

afhankelijk te maken. Dat plan sneuvelde niet vanwege de effecten op de zorg, maar vanwege de
gevolgen voor de inkomensverdeling. Ook bij allerlei andere maatregelen in de zorg zoals hogere eigen
bijdragen, verkleining van het pakket, overheveling van de AWBZ naar de gemeente enzovoort zullen
verdelingseffecten vaak een belangrijke overweging zijn in de besluitvorming.
Tegen deze achtergrond valt het op dat verdelingseffecten tot dusverre in MKBA’s meestal weinig
aandacht krijgen (Koopmans, 2010). De nieuwe leidraad MKBA pleit er dan ook voor om bij projecten,
waarbij aanzienlijke verdelingseffecten aannemelijk zijn hier uitgebreid aandacht aan te besteden. Dit
levert niet alleen waardevolle informatie voor beleidsmakers op, maar kan ook het draagvlak onder
stakeholders vergroten.
In dit hoofdstuk bespreken we een aantal aandachtspunten bij het rapporteren van verdelingseffecten.
Eerst zetten we in paragraaf 6.2 uiteen waarom verdelingseffecten van beleid in de zorg niet goed in geld
zijn te waarderen, en dus niet zichtbaar zijn in het saldo van een MKBA.

6.2 Verdelingseffecten van nieuw beleid: kosten, baten of neutraal?
In Nederland is gekozen voor een omvangrijke herverdeling van inkomens van rijk naar arm. Die
herverdeling vindt plaats via inkomensafhankelijke belastingen, inkomensafhankelijke zorgpremies en
inkomensafhankelijke toeslagen.
Uit deze constatering volgt echter niet dat Nederlanders een extra euro voor iemand met een laag
inkomen hoger waarderen, dan een extra euro voor iemand met een hoog inkomen. Misschien vinden
we ‘met zijn allen’ de bestaande mate van herverdeling precies goed. Of misschien vinden we dat deze te
ver is doorgeschoten. Dan zou een verandering in de zorg die leidt tot herverdeling van rijk naar arm een
MKBA een extra kostenpost moeten opleveren.
Maar het kan ook zijn dat we als samenleving best meer herverdeling zouden willen, maar dat de kosten
hiervan te hoog zijn. Als zich dan een verandering in de zorg aandient die als neveneffect herverdeling in
de gewenste richting heeft, dan moeten we dit inboeken als een extra batenpost. Hoe komen we erachter
of netto sprake is van een maatschappelijke batenpost of kostenpost? En hoe weten we hoe groot die
kosten of baten zijn? Het antwoord op deze vraag moet luiden: dat weten we niet. We weten eenvoudigweg niet hoeveel welvaart een euro meer, of een extra eenheid gezondheidswinst voor verschillende
bevolkingsgroepen, oplevert. Of voor bijvoorbeeld chronisch zieken versus niet-chronisch zieken. In
MKBA-jargon: we kennen de sociale welvaartsfunctie niet.
We kunnen ook betogen dat de verdelingseffecten helemaal buiten beschouwing moeten blijven bij het
beoordelen van een beleidsmaatregel. De redenering die tot deze conclusie leidt, luidt als volgt. Als een
bepaalde verandering of beleidsmaatregel in de zorg verdelingseffecten heeft, dan kunnen we dit (deels)
repareren door buiten de zorg aan de herverdelingsknoppen te draaien, bijvoorbeeld via de loonbelasting of via de hoogte van de uitkeringen. Alleen als na deze (echte of denkbeeldige) compensatie voor
sommigen een welvaartsverbetering overblijft, dan is de verandering of de beleidsmaatregel ook
welvaartsverhogend voor de samenleving als geheel. Immers, sommigen gaan erop vooruit en niemand
58

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

gaat erop achteruit. In MKBA-jargon heet dit het Hicks-Kaldor-compensatieprincipe, naar de economen
die deze redenering in de jaren dertig van de vorige eeuw hebben ingevoerd in de MKBA-wereld.
De economische theorie biedt al met al geen duidelijke aanknopingspunten voor de manier waarop we
verdelingseffecten moeten waarderen. Als we de sociale welvaartfunctie zouden kennen, zouden we de
verdelingseffecten van beleid kunnen waarderen, maar die kennen we niet en zullen we ook nooit
kennen. Bovendien kun je verdelingseffecten (deels) repareren als je dat wilt. Voor zover dat mogelijk is,
moet het oordeel over een project niet worden vertroebeld door de (reparabele) verdelingseffecten.
Al met al luidt de conclusie dat verdelingseffecten voor een zorg-MKBA erg belangrijk zijn. Tegelijkertijd
zijn ze zeer moeilijk te waarderen, en daardoor niet op te nemen in het saldo. Er is daarom veel te zeggen
voor de keuze van de opstellers van de algemene leidraad om eventuele verdelingseffecten niet te
waarderen, maar er in de presentatie van de MKBA wel uitgebreid over te rapporteren. In de rest van dit
hoofdstuk gaan we in op een aantal aandachtspunten bij het rapporteren van deze verdelingseffecten.

6.3 Aandachtspunt 1: herverdeling van inkomen
Degene die profiteert – of nadeel ondervindt – van een verandering in de zorg is vaak niet degene die
ervoor betaalt. Voor een deel is dit onvermijdelijk en zelfs wenselijk. We zijn immers verzekerd voor de
meeste zorg. En bij een verzekering is er gelukkig slechts een kans dat we er een beroep op moeten doen.
Maar dit is niet het hele verhaal: de zorgverzekering is ‘actuarieel onzuiver’: de bijdrage van een
individuele premiebetaler komt niet overeen met het verwachte zorggebruik van die ene persoon. Zo
gebruiken hoogopgeleiden minder zorg dan laagopgeleiden, maar betalen zij doorgaans een hogere
inkomensafhankelijke premie – hoogopgeleiden verdienen doorgaans immers meer dan laagopgeleiden
(Kunst et al., 2007). Er vindt in de zorg dus herverdeling plaats van inkomen van hoge naar lage
inkomens, in de vorm van een brede zorgverzekering met een inkomensafhankelijke, niet actuarieel
zuivere premie. Als we het basispakket uitbreiden en de mate van inkomensafhankelijkheid in de premies
handhaven, dan neemt de mate van herverdeling toe en omgekeerd. In een MKBA van een pakketverkleining of -vergroting moeten we deze effecten in kaart brengen.
Ook bij een verhoging van het eigen risico slaan de kosten en baten bij verschillende groepen neer.
Chronisch zieken zullen er netto op achteruitgaan (tenzij zij exact worden gecompenseerd, maar dat blijkt
in de praktijk niet haalbaar), terwijl een gezonde premiebetaler er juist op vooruit gaat. Tabel 6.1 geeft een
inventarisatie van financiële winnaars en verliezers bij verschillende beleidsmaatregelen in de zorg.
Het is van belang bij een zorg-MKBA al deze inkomenseffecten goed in beeld te brengen. Beleidsmakers
kunnen dan besluiten de gevolgen voor mensen met lage inkomens of chronisch zieken in meer of
mindere mate mee laten wegen.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

59

Tabel 6.1: Herverdeling van inkomen in zorg-MKBA’s.
Maatregel
Wie profiteert?
Pakketverkleining
Alle premiebetalers
Budgettering + wachtlijsten
Hogere eigen bijdrage
Stelselwijziging

Wie verliest?
Gebruikers van uit het pakket
verwijderde zorg
Alle premiebetalers
Gebruikers van zorg met wachtlijsten;
werkgevers
Alle premiebetalers
Zorggebruikers
Hangt af van aard stelselwijziging + soms alle premiebetalers; soms
specifieke groepen zorggebruikers

6.4 Aandachtspunt 2: herverdeling van gezondheid
Herverdeling van ‘gezondheid’ is niet hetzelfde is als herverdeling van inkomen. Beleidsmaatregelen die
niet resulteren in inkomenseffecten kunnen nog steeds verdelingseffecten hebben, in de vorm van
toegang tot en kwaliteit van zorg. Als gevolg hiervan kunnen verschillen in gezondheid en welvaart
toe- of afnemen. Tabel 6.2 geeft een aantal voorbeelden van dit soort budgetneutrale herverdeling van
gezondheid en welzijn.
Bij pakketcriteria valt bijvoorbeeld te denken aan het introduceren van een min of meer ‘harde’ kosteneffectiviteitsgrens voor opname in het pakket. Als het totale budget gelijk blijft, dan betekent
dit mogelijk een verschuiving van zorg en gezondheid van gebruikers van niet-kosteneffectieve naar
gebruikers van kosteneffectieve zorg.
Tabel 6.2: Herverdeling van zorg en gezondheid in zorg-MKBA’s.
Maatregel
Wie profiteert?
Andere pakketcriteria bij gelijk
Gebruikers van zorg, die in het
blijvend budget
pakket komt
Verschuiving van budgetten van
Gebruikers van eerstelijnszorg
tweede- naar eerstelijn
Verschuiving van budgetten van
care naar cure
Verschuiving middelen van cure
naar preventie

Gebruikers van de curatieve zorg

Wie verliest?
Gebruikers van zorg, die uit het pakket
verdwijnt
Mogelijke gebruikers van tweedelijnszorg, tenzij eerstelijnszorg minstens
net zo goed en toegankelijk is
Gebruikers van de care

Gebruikers van de curatieve zorg

Gebruikers van preventieve zorg

6.5 Aandachtspunt 3: zorgsolidariteit en inkomenssolidariteit
Bij het in kaart brengen van verdelingseffecten is een relevante vraag of we in geld gewaardeerde
gezondheidswinst kunnen wegstrepen tegen inkomenseffecten. Stel bijvoorbeeld dat de helft van de
bevolking door een pakketverkleining een jaarlijks gezondheidsverlies oploopt ter waarde van duizend
euro. En dat bij de andere helft geen sprake is van gezondheidswinst of -verlies. Stel dat voor iedereen de

60

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

zorgpremie met jaarlijks vijfhonderd euro daalt. Kunnen we dan zeggen dat de ene groep per saldo een
verlies leidt van vijfhonderd euro en de andere groep een winst van vijfhonderd euro?
Dat is nog maar de vraag. Inkomensongelijkheid vinden veel mensen een minder groot probleem, dan
ongelijkheid in gezondheid en ongelijkheid in de toegang tot de zorg. Dat is in ieder geval een verklaring
voor het feit dat we een brede basisverzekering hebben die voor iedere (legale) ingezetene verplicht is.
Ook in een land als de Verenigde Staten is een groot deel van de bevolking van mening dat iedereen
toegang moet hebben tot de zorg, in ieder geval bij de democratische partij. Inkomensongelijkheid lijkt
men in de Verenigde Staten een veel minder groot probleem te vinden.
Het ligt eigenlijk nog een stuk gecompliceerder. Degenen die profiteren van de zorgsolidariteit, zouden
zelf de voorkeur geven aan meer herverdeling via het inkomen en minder via de zorg. Mensen met lagere
inkomens hebben veel minder geld over voor een bepaalde gezondheidswinst dan mensen met hogere
inkomens. Het is daarom aannemelijk dat mensen met lagere inkomens zouden kiezen voor een smaller
basispakket en wellicht voor strengere toelating van bijvoorbeeld nieuwe geneesmiddelen tot het
pakket, dan mensen met hogere inkomens. Anders geformuleerd, mensen met lage inkomens zouden
volgens henzelf beter af zijn als zij zich niet hoeven te verzekeren voor een breed basispakket, maar als zij
in plaats daarvan een deel van de zorgpremie vrij zouden mogen besteden. Volgens henzelf zou het daarom
welvaartsverhogend zijn als we de solidariteit minder via de zorg zouden laten lopen, en meer via het vrij
besteedbaar inkomen, bijvoorbeeld door de belastingtarieven progressiever te maken. Praktisch zou dit
betekenen dat we het basispakket verkleinen. Deze mogelijkheid is bijvoorbeeld door het CPB geopperd
in het rapport Toekomst voor de zorg (2013).
Deze redenering veronderstelt echter, dat mensen een weloverwogen keuze kunnen maken voor een
bepaalde dekking van het basispakket. Het is de vraag of dat zo is. Handelen mensen die kiezen voor een
smaller basispakket – en die zich vervolgens niet aanvullend verzekeren – in hun eigen langetermijnbelang? We hebben er in hoofdstuk 4 al op gewezen, dat onvolledige informatie een belangrijk kenmerk is
van de zorg. Een manier om mensen tegen zichzelf te beschermen, is een verplichte verzekering voor een
breed basispakket. Dit is een vorm van paternalisme.
Hier komt nog iets bij. Het is aannemelijk dat mensen met hoge inkomens bereid zijn tot meer solidariteit
in de vorm van zorg, dan in de vorm van inkomen. Ook dit is een vorm van paternalisme. Een verkleining
van het basispakket, gecompenseerd door een lagere premie zodanig dat de welvaart voor degenen die
een kleiner pakket kiezen onveranderd blijft, leidt dan tot welvaartsverlies voor degenen die netto
betalen voor de solidariteit. Zij constateren immers dat hun solidariteitsbijdrage niet wordt besteed aan
zorg, maar aan andere zaken. Een gevolg hiervan kan zijn dat de bereidheid om te betalen voor solidariteit afneemt. Waardoor op termijn ook lage inkomens slechter af zijn.
Bovenstaande argumenten pleiten ervoor om in een zorg-MKBA apart aandacht te besteden aan
herverdeling in de vorm van inkomens en herverdeling in de vorm van (toegang tot) zorg.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

61

6.6 Aandachtspunt 4: herverdeling van bedrijven naar consumenten en
vice versa
Zoals opgemerkt in hoofdstuk 3 is het denkbaar dat beleidsmaatregelen resulteren in overdrachten van
bedrijven naar consumenten. Een voorbeeld zou kunnen zijn het afbreken van monopolies van
bestaande aanbieders door de invoering van marktwerking. Het effect hiervan is een overdracht van
(eigenaars van) bedrijven naar consumenten. Veel mensen zullen dit als een positieve uitkomst zien –
daarom hebben we een mededingingsautoriteit, de Autoriteit Consument & Markt (ACM) (voorheen de
Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa)). Door de verdelingsneutraliteit ziet een MKBA een dergelijke
overdracht echter niet als een extra bate.
Een ander voorbeeld is het preferentiebeleid bij geneesmiddelen. Dit beleid, dat waarschijnlijk op het
conto komt van de invoering van marktwerking in de zorg, heeft geleid tot een overdracht van 0,6 miljard
van apothekers naar consumenten (Visser et al., 2013). Ook dit wordt in een MKBA niet ingeboekt als
welvaartswinst: het komt niet terecht in het uiteindelijke saldo.
Wanneer in een MKBA dit soort overdrachten optreden, zou hier in de rapportage aandacht aan moeten
worden besteed.

6.7 Aandachtspunt 5: verschillen in ziektelast
Gezondheidseconomen verstaan onder de ‘drempelwaarde’ de prijs, die we maximaal bereid zijn te
betalen voor een eenheid gezondheidswinst, doorgaans een QALY. We komen hier uitgebreid op terug in
hoofdstuk 7. Hier stellen we alvast de vraag of we in een MKBA aan elke QALY dezelfde waarde moeten
toekennen. Het feit dat we verschillen in de waarde van een QALY tussen verschillende groepen niet
meenemen, betekent nog niet automatisch dat elke QALY evenveel waard is in een MKBA. In dit verband
verwijzen we naar een veel geciteerd rapport van De Raad voor de Volksgezondheid & Zorg (RVZ, 2006),
waarin de suggestie werd gedaan om de drempelwaarde vast te stellen op maximaal 80 000 euro per
QALY voor aandoeningen met een hoge ziektelast. Bij aandoeningen met een lagere ziektelast zou de
drempelwaarde veel lager dienen te liggen: de RVZ noemt een bedrag van 20 000 euro. Dat geldt dus ook
voor de waarde van een QALY bij één en dezelfde persoon. Het apart waarderen van ziektelast staat
daarom los van de afspraak om verdelingseffecten niet mee te nemen. Dit zijn voorlopig slechts
suggesties van de RVZ, geen door de minister van VWS goedgekeurde drempelwaarden.
Bovendien kan ook op basis van andere criteria een onderscheid worden gemaakt tussen QALY’s. Zo is er
de zogeheten fair innings-benadering, die stelt dat een QALY voor iemand die nog maar weinig jaren in
goede gezondheid heeft doorgebracht meer mag kosten, dan een QALY voor iemand de tot op hoge
leeftijd gezond is gebleven. Weer een andere mogelijk onderscheid is QALY’s verloren door ‘eigen
schuld´, bijvoorbeeld roekeloos gedrag, ongezonde leefstijl of door pech. En dan is er nog zoiets als de
rule of rescue, die stelt dat we iemand die in een acuut levensbedreigende situatie verkeert altijd moeten
redden, ongeacht de kosten. In het verlengde hiervan is ook wel gepleit voor het toekennen van een
hogere waarde aan een QALY in de vorm van extra levensduur en een QALY in de vorm van kwaliteit van
62

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

leven. Er is wel betoogd dat het eerste type QALY’s meer zou mogen kosten dan het tweede type (Mason
et al., 2009).
Vooralsnog is het onmogelijk al deze noties op een empirische gefundeerde manier mee te nemen in een
MKBA. Maar omdat het onderscheid tussen verschillende soorten QALY’s een rol kunnen spelen in de
besluitvorming, is het zaak ook deze verdelingseffecten – indien relevant – te rapporteren.

6.8 Conclusies
Binnen het Nederlandse volksgezondheidsbeleid speelt het gelijkheidsbeginsel een belangrijke rol. Het
zorgstelsel is zo ingericht dat iedereen gelijke toegang heeft tot een breed basispakket aan zorg en
voorzieningen. Als een maatregel leidt tot meer of juist minder gelijkheid in de zorg, dan is dit belangrijke
informatie voor de besluitvorming. Aangezien het niet goed mogelijk is dit soort verdelingseffecten in
geld te waarderen, komen deze effecten niet tot uitdrukking in het saldo van de MKBA. Daarom is het
van belang in een zorg-MKBA apart aandacht te besteden aan verdelingseffecten. Het gaat dan om de
volgende effecten:
• Herverdeling van inkomen. Bijvoorbeeld: gaan mensen met lage inkomens of chronisch zieken erop
vooruit, of er juist op achteruit?
• Herverdeling van gezondheid: Bij welke groepen verandert de toegankelijkheid en kwaliteit van de
zorg?
• Herverdeling van bedrijven naar consumenten en vice versa: Worden monopolies afgebroken waardoor de consument profiteert?
Daarnaast is het raadzaam te rapporteren over de aard van de QALY-winst: zijn er alleen effecten op
kwaliteit van leven of ook effecten op de levensverwachting? Komen de QALY-winsten terecht bij mensen
die al een lang leven in goede gezondheid achter de rug hebben? Profiteren vooral degenen met een
ongezonde leefstijl? Al deze aspecten kunnen een rol spelen in de besluitvorming over het project waar
de MKBA over gaat.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

63

64

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

7
Baten in de vorm van
welzijn en gezondheid
7.1 Inleiding
In een MKBA op het terrein van preventie en zorg staan de baten in de vorm van gezondheid en welzijn
meestal centraal. Hoe moeten we deze baten meten en vervolgens in geld waarderen? Voor een
antwoord op deze vraag kunnen we niet of nauwelijks terugvallen op MKBA’s van infrastructurele
projecten, zoals de aanleg van snelwegen. In dit soort MKBA’s staan de effecten op de volksgezondheid
niet centraal. Deze effecten worden daarom doorgaans als pro memorie (pm) opgevoerd: belangrijk om
over na te denken, maar moeilijk te kwantificeren. In MKBA’s op het terrein van natuur en milieu is er
meer aandacht voor gezondheidseffecten, maar ook daar is kwantificering van gezondheidsbaten nog
erg onvolledig (Kunseler & Renes, 2012).
Op het terrein van preventie en zorg bestaat wel een traditie in het meten van gezondheidseffecten. In
onderzoek naar de kosteneffectiviteit van nieuwe geneesmiddelen en andere interventies worden de
gezondheidsbaten vaak gemeten in zogeheten quality-adjusted life years (QALY’s). We zijn dit begrip al
een paar keer tegengekomen in eerdere hoofdstukken. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de manier
waarop QALY’s worden gemeten. Ook gaan we in op de waardering van QALY’s in euro’s, een noodzakelijke extra stap voor een MKBA.
Zoals zal blijken, worden QALY’s eigenlijk alleen gebruikt voor preventie en curatieve zorg. De reden is dat
QALY’s vooral gezondheidswinst meten. Voor de care, die vooral gericht is op welzijn, zijn QALY’s daarom

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

65

veel minder geschikt. De vraag wat dit betekent voor MKBA’s op het terrein van de care komt aan bod in
paragraaf 7.9.

7.2 Effectiviteit en causaliteit
Om de baten van een beleidsmaatregel te kunnen bepalen, moeten we allereerst inzicht hebben in het
causale effect van de maatregel op de relevante uitkomsten. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. In
de praktijk is het meten van het effect van beleid buitengewoon lastig. Voor infrastructurele investeringen en andere grootschalige maatregelen, bijvoorbeeld een stelselherziening in de zorg, is een
belangrijke reden dat goede experimenten niet mogelijk zijn. Je kunt geen laboratoriumopstelling maken
met en zonder brug, en vervolgens de effecten van de twee opstellingen vergelijken. In plaats daarvan
wordt gewerkt met modelberekeningen, die kwetsbaar zijn voor de kritiek dat het model de belangrijkste
relaties niet of niet goed weergeeft.
De algemene leidraad MKBA merkt hierover op dat het in de zorg een stuk beter gesteld is:
‘In de zorg is relatief veel bekend over maatregel-effectrelaties met betrekking tot de werking van
behandelmethoden. Dit komt doordat medicijnen worden onderworpen aan uitgebreide klinische
testen om hun werking aan te tonen.’ (CPP & PBL, 2014, h8)
Toch geldt zelfs voor een vakgebied als de geneeskunde, waar in principe goede experimenten mogelijk
zijn, dat lang niet al het medisch handelen is gebaseerd op solide evidentie. Dat geldt niet alleen voor de
alternatieve geneeswijzen, maar ook voor reguliere geneeskunde (IOM, 2008). Dit laatste is één van de
verklaringen voor het uiteenlopen van behandelstijlen tussen ziekenhuizen, de zogeheten
praktijkvariatie.
Voor de opstellers van een MKBA is het daarom van belang ruim aandacht te besteden aan de wetenschappelijke onderbouwing, zeg maar de ‘hardheid’, van de oorzaak-gevolgrelaties.

7.3 QALY, de rekeneenheid van gezondheid
Zoals opgemerkt in hoofdstuk 3 meten gezondheidsonderzoekers gezondheidswinst vaak aan de hand van
QALY’s.
Het principe achter de QALY als rekeneenheid is eenvoudig; problemen ontstaan pas bij het meten van de
kwaliteit van leven. De meest gebruikte methoden beginnen met een vragenlijst over de gezondheidstoestand met en zonder een bepaalde aandoening, bijvoorbeeld blindheid, of voor en na een bepaalde
behandeling, bijvoorbeeld een heupoperatie. De kortste en bekendste vragenlijst is de EQ-5D. EQ staat
voor EuroQol, een groep onderzoekers die de vragenlijst heeft ontwikkeld, 5D staat voor vijf dimensies.
De complete vragenlijst volgt hierna.

66

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Figuur 7.1: De EQ-5D (Bron: www.euroqol.org).
Mobiliteit
ik heb geen problemen met lopen
ik heb enige problemen met lopen
ik ben bedlegerig

☐
☐
☐

Zelfzorg
ik heb geen problemen om mijzelf te wassen of aan te kleden
ik heb enige problemen om mijzelf te wassen of aan te kleden
ik ben niet in staat om mijzelf te wassen of aan te kleden

☐
☐
☐

Dagelijkse activiteitena
ik heb geen problemen met mijn dagelijkse activiteiten
ik heb enige problemen met mijn dagelijkse activiteiten
ik ben niet in staat om mijn dagelijkse activiteiten uit te voeren

☐
☐
☐

Pijn/klachten
ik heb geen pijn of andere klachten
ik heb matige pijn of andere klachten
ik heb zeer ernstige pijn of andere klachten

☐
☐
☐

Stemming
ik ben niet angstig of somber
ik ben matig angstig of somber
ik ben erg angstig of somber

☐
☐
☐

a

Bijvoorbeeld werk, studie, huishouden, gezins- en vrijetijdsactiviteiten.

Als iemand bij alle onderwerpen antwoordt geen problemen te hebben, dan is deze persoon helemaal
gezond en krijgt hij of zij een score van één. Iemand die op één of meer onderwerpen aangeeft problemen te ondervinden, krijgt een lagere score, bijvoorbeeld 0,9. Stel dat iemand met een QALY-score van
0,9 van al zijn of haar klachten wordt verlost, dan verandert de QALY-score van 0,9 in 1, een QALY-winst
van 0,1.
Hoe komen we aan de QALY-scores voor de EQ-5D? Een team onder leiding van de gezondheidseconoom
Leida Lamers heeft in 2003 via een enquête onderzocht hoe Nederlanders de verschillende gezondheidstoestanden van de EQ-5D waarderen (Lamers et al., 2005). Hiertoe hebben zij onder 309 Nederlanders uit
de regio Rijnmond in de leeftijd van 18-74 jaar gevraagd aan te geven hoeveel levensjaren in perfecte
gezondheid hij of zij bereid is in te leveren, om tien jaar in een minder dan perfecte gezondheidstoestand
te voorkomen. Hoe groter de bereidheid om gezonde jaren in te leveren, des te lager de waardering voor
de betreffende gezondheidstoestand. Bijvoorbeeld: stel dat een respondent aangeeft drie jaar in perfecte
gezondheid op te willen geven om tien jaar bedlegerigheid te voorkomen. Dan is de QALY-score voor een
gezondheidstoestand die (alleen) bedlegerigheid tot gevolg heeft 0,7. Voor deze respondent zijn zeven
jaren bedlegerigheid net zo aantrekkelijk als tien jaar doorgebracht in perfecte gezondheid. Een enquête
onder driehonderd Nederlanders in de Rijnmond levert natuurlijk geen heel stevig empirisch fundament.
Maar de onderzoekers laten zien dat hun resultaten goed overeenkomen met de uitkomsten van
soortgelijk Engels onderzoek.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

67

De EQ-5D heeft als voordeel zijn beknoptheid. Maar hier staat het nadeel tegenover dat lang niet alle
aspecten van gezondheid te vangen zijn in vijf vragen. Er zijn ook langere vragenlijsten, die meer
informatie opleveren. Gezondheidsonderzoekers maken bovendien vaak gebruik van vragenlijsten die
zijn toegesneden op een specifieke aandoening.

7.4 Patiënten versus gezonde mensen
Een belangrijke vraag bij het meten van de kwaliteit van leven is, aan wie de vragenlijsten worden
voorgelegd. Vragen we patiënten met een bepaalde aandoening naar de door hen ervaren kwaliteit van
leven? Of vragen we gezonde mensen hoe erg zij het zouden vinden om bijvoorbeeld meermalen per
week nierdialyse te ondergaan? Op het eerste gezicht lijkt het voor de hand te liggen om te kiezen voor
het eerste, dus de ervaren gezondheid van echte patiënten en niet de verwachtingen van gezonde
mensen. In de praktijk wordt echter precies het tegenovergestelde gedaan. Dit kan veel uitmaken. In een
klassiek onderzoek hierover werd zowel aan gezonde mensen en nierpatiënten gevraagd hoe zij een
leven met nierdialyse waarderen of – in het geval van gezonde mensen – zouden waarderen. Patiënten
zelf kwamen tot een QALY-score van 0,56 en gezondere mensen tot een veel lagere score van 0,39
(Dolan & Kahneman, 2008). Het blijkt dus veel uit te maken welke respondenten we ondervragen om de
kwaliteit van leven van een bepaalde gezondheidstoestand te meten. Dolan en Kahneman spreken in dit
verband van een psychologisch immuunsysteem. Een mogelijke verklaring is dat veel mensen (gelukkig)
over een enorm aanpassingsvermogen beschikken, en vrij snel leren leven met soms ernstige gezondheidsproblemen. Gezonde mensen realiseren zich niet dat zij over dit aanpassingsvermogen beschikken,
en denken dat een bepaald gezondheidsverlies veel erger is dan het in de praktijk blijkt te zijn. Dat zou
ervoor pleiten om ervaringen te nemen in plaats van verwachtingen.
Maar er is nog een andere mogelijke verklaring, en die pleit er juist voor om de verwachtingen van
gezonde mensen te nemen. Deze tweede verklaring bouwt voort op de ideeën van de Indiase econoom en
Nobelprijswinnaar Amartya Sen. Hij stelt dat mensen in extreme armoede, want daar richtte zijn analyse
zich op, weinig verwachtingen koesteren en daarom snel tevreden zijn. Hun betrekkelijke tevredenheid
zou volgens Sen geen reden moeten zijn voor anderen, waaronder beleidsmakers, om armoede te
accepteren. Hij pleit er daarom voor om bij het beleid uit te gaan van wat hij aanduidt als capabilities. Hij
maakt niet precies duidelijk wat hij hieronder verstaat, maar het is duidelijk wat hij bedoelt: in de visie
van Sen is pas sprake van een acceptabele kwaliteit van leven, als dat leven voldoet aan minimumeisen,
die gangbaar zijn in de betreffende samenleving. Dit is geen nieuw idee. Adam Smith schreef in 1776 al in
de Wealth of Nations dat een linnen overhemd en leren schoenen, hoewel in zijn tijd misschien geen
echte basisbehoeften, noodzakelijk waren om zonder gêne in het openbaar te verschijnen. We stuiten
hier op het bezwaar tegen de welvaartseconomie, dat we al hebben aangestipt in hoofdstuk 3. De
welvaartseconomie gaat ervan uit dat individuele voorkeuren altijd een goede afspiegeling zijn van
individuele welvaart. Als individuen slecht geïnformeerd zijn, of niet goed zijn in het maken van keuzes,
dan is dit een discutabel uitgangspunt.
Toegepast op de zorg zou de analyse van Sen een argument zijn om niet patiëntervaringen, maar de
verwachtingen van gezonde mensen als basis te nemen voor het beoordelen van gezondheidsveranderingen. Dus voor het meten van veranderingen in kwaliteit van leven.
68

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Niet iedereen deelt deze opvatting. Dolan en Kahneman (2008) menen dat bij het waarderen van
gezondheidstoestanden ook het vermogen van mensen om zich aan te passen aan een nieuwe toestand
mee moet worden genomen. Zij betogen dat gezonde respondenten onvoldoende rekening houden met
dit aanpassingsvermogen, en daarom een overschatting geven van bijvoorbeeld het verlies in kwaliteit
van leven bij dialysepatiënten.
In de praktijk zal bij het opstellen van een MKBA vaak gebruik moeten worden gemaakt van bestaande
metingen van gezondheidswinst. De meeste bestaande schattingen kiezen het perspectief van gezonde
mensen. In situaties waarbij de aanpassingseffecten van patiënten een belangrijke rol speelt, kan dit
leiden tot een overschatting van het werkelijke QALY-verlies. De opsteller van een MKBA kan hier weinig
aan doen, behalve de lezer wijzen op de mogelijke overschatting én op het tegenargument van Sen.

7.5 Van QALY’s naar euro’s
Met het meten van gezondheidswinst in termen van QALY’s zijn we er nog niet. Voor een MKBA is het
noodzakelijk deze gezondheidswinst te vertalen in geldbedragen. Dit zijn geen échte euro’s die je zou
kunnen uitgeven, of die meetellen in het bruto binnenlands product (BBP). Het gaat ook niet om een
drempelwaarde die beslissend is of de maatregel (bijvoorbeeld de beslissing om een bepaalde behandeling al dan niet uit de basisverzekering te financieren) wel of niet doorgaat. Het doel van monetariseren is
om een zorgvuldige afweging van alle kosten en baten van een beleidsmaatregel niet alleen te inventariseren maar ook te waarderen, om zo een zorgvuldige afweging mogelijk te maken.
Zoals aangegeven in hoofdstuk 3 is hierbij de aanpak op basis van betalingsbereidheid en consumentensurplus niet haalbaar. We hebben daar ook aangegeven dat daarom in zorg-MKBA’s en in MKBA op
andere terreinen gewerkt moet worden met een kengetal voor de waarde van een QALY.
Over de waarde van een QALY is veel te doen, zowel in de media als in de wetenschappelijke literatuur.
Eén duidelijke conclusie die deze literatuur oplevert, is dat de waarde van een QALY niet bestaat
(Brouwer et al., 2008). Niet in de praktijk, maar ook niet in theorie. In deze paragraaf geven we een
overzicht van de stand van zaken op dit terrein (mede gebaseerd op Van Gils et al., 2013). Bij het
beoordelen van de verschillende schattingen is het van belang dat we goed voor ogen houden, waar wij
de waarde voor willen gebruiken. In een zorg-MKBA zal dat vaak neerkomen op het waarderen van
gezondheidswinst die betaald wordt via een (verplichte) verzekering, of uit algemene middelen. We zijn
dan op zoek naar informatie over de extra verzekeringspremie, die mensen zouden willen betalen om de
betreffende zorg in het pakket op te nemen. Uit die bereidheid tot het betalen van extra premie,
gecombineerd met de kans dat de betreffende zorg nodig is en de bijbehorende QALY-winst, kan de
waarde van een QALY worden berekend. Hierbij draait het uiteindelijk om de vraag wat gezondheid
waard is en wat een extra gezond levensjaar mag kosten.
Over de vraag wat een QALY mag kosten wordt al langer nagedacht. Zo wordt voor preventie vaak 20.000
euro als drempelwaarde gebruikt (Algra & Nortier, 2003). Dit bedrag vindt zijn oorsprong in de 40.000
gulden per QALY uit de richtlijn voor cholesterolverlagende medicatie uit 1998, die medicatie was toen
veel duurder dan nu (Casparie et al., 1998). Na inflatiecorrectie zou de oorspronkelijke 20.000 euro
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

69

overeenkomen met 25.000 euro nu. Als we ook rekening houden met een reële waardestijging van een
QALY – de aanname die impliciet wordt gemaakt in de CVZ-handleidingen (zie hoofdstuk 3) – dan komen
we nog hoger uit. Zo resulteert 2,5 procent waardestijging per jaar gedurende vijftien jaar in een totale
waardestijging van 45 procent. Samen met de inflatiecorrectie komen we dan op een waardestijging in
vijftien jaar van 20.000 euro naar 36.000 euro.
Jannes van Everdingen, één van de opstellers van de richtlijn, heeft in een artikel in Medisch Contact uit
1997 uitgelegd hoe dit bedrag tot stand is gekomen. Dit is interessant, omdat uit zijn toelichting blijkt dat:
1. het bedrag van 20.000 euro niet is gebaseerd op politieke besluitvorming of op onderzoek naar
betalingsbereidheid, maar op de kosten van screening bij borstkanker;
2. impliciet het criterium budgetimpact ook is meegewogen door de opstellers van de richtlijn.
Het volgende citaat maakt dit duidelijk:
‘De belangrijkste vraag in de werkgroep [die tot taak had de nieuwe statine-richtlijn op te stellen]
was: waar moet de grens worden getrokken om een behandeling met statines te adviseren? De
werkgroep is tot de conclusie gekomen dat er geen duidelijke grens is wat betreft de effectiviteit van
de behandeling. De keuze is dus eigenlijk vrij arbitrair. Aangezien grote groepen personen voor
behandeling in aanmerking zouden komen en de kosten dus ook aanzienlijk zijn, heeft de werkgroep
de resultaten van een door het iMTA-Rotterdam uitgevoerde kosteneffectiviteitsanalyse in haar
overwegingen betrokken. Het is voor het eerst dat de beroepsgroep zelf een dergelijke expliciete
uitspraak doet over de indicatie van een behandeling op basis van macro-economische overwegingen. Daarbij heeft men de kosten per gewonnen levensjaar vergeleken met die van andere gezondheidsvraagstukken waar keuzen aan de orde zijn. Een gewonnen levensjaar is een jaar dat de
gemiddelde medicijngebruiker langer leeft dan de gemiddelde niet-gebruiker. Voor een harttransplantatie zijn die kosten ongeveer f 60.000 en voor levertransplantatie f 80.000 per gewonnen
levensjaar; voor screening op borstkanker zijn de kosten f 30.000. Die kosten zijn geaccepteerd.
Omdat cholesterolverlaging bij risicogroepen qua aantal betrokken personen nog het best kan
worden vergeleken met de landelijke screening op borstkanker, is de werkgroep voor de gedachtevorming uitgegaan van een grens van f 40.000 per gewonnen levensjaar’ (Everdingen, 1997).
De cholesterolrichtlijn kiest dus niet voor de hogere kosten bij hart- en levertransplantaties, met als
argument dat deze veel minder voorkomen dan borstkankerscreening. Als we de redenering van deze
werkgroep zouden volgen, zouden we dus niet alleen moeten kijken naar de kosten per QALY, maar ook
naar de frequentie van de behandeling. De budgetimpact van een behandeling zou dan medebepalend
moeten zijn voor de acceptabele kosten per QALY. De vraag waarom dit een relevant criterium is, laat de
werkgroep echter buiten beschouwing.
In beschouwingen over de waarde van de QALY worden ook hogere bedragen genoemd. Zoals al is
opgemerkt in hoofdstuk 6 heeft de RVZ een bedrag genoemd dat uiteenloopt van 10.000-80.000 euro
afhankelijk van de ernst van de aandoening (ziektelast) (RVZ, 2006). In de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning van 2006 werd op basis van allerlei nationale en internationale gegevens een bedrag van
100.000 euro genoemd, waarbij werd opgemerkt dat het om een uiterst globale schatting gaat (De
Hollander et al., 2006). In een achtergrondrapport concludeert het CVZ dat de waarden zoals gesuggereerd door de RVZ een goed richtsnoer zijn voor de discussie (Van Busschbach & Delwel, 2010).

70

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

De vraag waar het uiteindelijk om zou moeten gaan, is hoe de samenleving hier tegenaan kijkt. Wat
vinden mensen zelf een redelijk bedrag voor een gezond levensjaar? Is het daarbij van belang hoe je hen
die vraag stelt? En spelen ook andere factoren een rol, zoals het inkomen van de betrokkene?
Kunnen we op grond van de antwoorden vanuit de samenleving wél op een algemeen aanvaarde waarde
van een QALY uitkomen? In paragraaf 7.6 beschrijven we een recent Nederlands onderzoek dat de beste
poging tot dusverre heeft gedaan om deze vraag te beantwoorden.

7.6 De waarde van een QALY vanuit maatschappelijk perspectief
De internationale wetenschappelijke literatuur bevat inmiddels een flink aantal studies waarin de
betalingsbereidheid voor een QALY is gemeten onder burgers. Het zou te ver voeren die studies hier
samen te vatten. Bovendien zijn niet al deze onderzoeken relevant voor de Nederlandse situatie. Zo is de
betalingsbereidheid uiteraard afhankelijk van het inkomen, zodat in armere landen de betalingsbereidheid geringer zal zijn dan in rijke landen. Ook is de institutionele context belangrijk. In Nederland kennen
we een brede basisverzekering en een toegankelijke AWBZ. Ook preventieve zorg, zoals het
Rijksvaccinatieprogramma, is voor iedereen toegankelijk. Wordt deze institutionele context niet goed
meegenomen, dan kan dit een verkeerde schatting van de waarde van een QALY opleveren. Zo zal een
context waarin mensen de kosten van zorg uit eigen zak – dus niet via een verzekering – moeten betalen,
lagere schattingen van de waarde van een QALY opleveren dan een context met verzekerde zorg. De
reden is dat in de eerste situatie mensen veel grotere bedragen moeten betalen dan in een situatie met
verzekerde zorg.
In een recent Nederlands onderzoek naar de waarde van een QALY is de Nederlandse institutionele
context voor het eerst goed meegenomen. We doelen hierbij op het onderzoek van Bobinac et al. (2012).
Een ander belangrijk aspect van dit onderzoek is dat expliciet is uitgegaan van het maatschappelijk
perspectief, waardoor de uitkomsten goed aansluiten bij wat we nodig hebben voor een MKBA.
Bobinac et al. (2012) zijn als volgt te werk gegaan. Aan een representatieve steekproef van iets meer dan
1000 respondenten is gevraagd naar de bereidheid om extra verzekeringspremie te betalen voor het
opnemen in het basispakket van een behandeling voor een denkbeeldige virusinfectie. De helft van de
respondenten werd gevraagd zich voor te stellen dat zij zelf tot de risicogroep behoorden, de andere helft
kreeg te horen dat zij zelf niet tot de risicogroep behoorden. In dit laatste geval werd dus een betalingsbereidheid gemeten voor het opnemen van een geneesmiddel in het basispakket, waarvan deze
respondenten wisten dat zij er zelf niet van zouden profiteren. Je meet dan een vorm van solidariteit,
maar je meet niet of deze solidariteit zich ook uitstrekt tot anderen dan familie, vrienden en bekenden.
Onderstaand tekstkader bevat een deel van de uitleg die deze respondenten kregen.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

71

Tekstblok 7.1: Het gedachte-experiment
Stelt u zich voor dat u wel/niet tot de risicogroep behoort. De kans op de virusinfectie is 2 procent
(4, 10, 50 procent). Dit betekent dat 2 procent (4, 10, 50 procent) van de 100 personen besmet
raken en terechtkomen in de slechtere gezondheidstoestand. Het risico van gezondheidsverlies is
helemaal te vermijden (zonder bijwerkingen) door gedurende dit jaar maandelijks een geneesmiddel te nemen. Personen die geneesmiddelen gebruiken, zullen met zekerheid gezond blijven. Het
geneesmiddel wordt betaald uit een verhoging van de maandelijkse zorgpremie voor alle
Nederlandse burgers. De premieverhoging duurt een jaar.
Om deelnemers een indruk te geven van wat een kans van 40 procent inhoudt, kregen zij het
onderstaande diagram op hun beeldscherm te zien, vergezeld van de volgende toelichting: Stel
dat in deze groep van 100 mensen de kans dat iemand ziek wordt 40 procent is. Met andere
woorden, 40 mensen worden ziek en 60 personen worden niet ziek. Om een indruk te krijgen van
wat 40 procent betekent voor de kans dat u één van de personen bent die ziek worden, kies een
groene stip en klik erop. De kans dat de stip van kleur verandert, is 40 procent.
(Bron: Bobinac et al, 2012).
Figuur 7.2: Het gedachte-experiment (Bron: Bobinac et al., 2012).

De respondenten moesten aangeven hoeveel zij bereid waren te betalen voor het voorkómen van de
slechtere gezondheidstoestand als gevolg van het virus. Belangrijk is dat de gezondheidstoestanden
werden beschreven aan de hand van de EQ-5D, dus in vrij globale termen. De onderzoekers kozen 29
combinaties van telkens twee gezondheidstoestanden (zie tabel 7.1). Een code van 22222 betekent
bijvoorbeeld de gezondheidstoestand die overeenkomt met antwoord twee op elk van de vijf vragen van
de EQ-5D. Bij elk van deze combinaties kozen de onderzoekers ook een kans om besmet te worden met
het virus. Het gaat hier dus om de kans voor iemand, die tot de helft van de bevolking behoort, die
72

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

besmet kan worden. Zoals eerder aangegeven, gaan de onderzoekers uit van een hypothetische situatie,
waarin de ene helft van de bevolking besmet kan raken en de andere helft niet.
De onderzoekers gebruikten de bestaande Nederlandse QALY-scores van elk van deze gezondheidstoestanden. Zij deden dat aan de hand van de EQ-5D-scores, die we al eerder in dit hoofdstuk hebben
genoemd. Zo konden de onderzoekers dus zelf bepalen wat het QALY-verschil was tussen de twee
gezondheidstoestanden. Het was niet nodig dit apart te vragen aan de respondenten. Dit QALY-verschil is
de QALY-winst door het geneesmiddel. Deze QALY-winst staat in de laatste kolom van tabel 7.1.
Aan elke respondent werd, op basis van toeval, één scenario voorgelegd via een internetenquête.

Tabel 7.1: Gezondheidstoestanden, kansen en QALY-winst (Bobinac et al, 2012).
Scenario Gezondheidstoestand 1 Gezondheidstoestand 2 Mate van onzekerheid
Verwachte
keuze
(%)
QALY-winst
1
22222
11131
10
2
33232
33323
50
3
21312
12111
2
4
22323
21312
2
5
22323
12111
2
6
21232
32211
4
7
11112
22121
10
8
11122
22122
10
9
21323
22233
4
10
22331
21133
4
11
21111
12121
50
12
23232
32232
50
13
11312
11113
10
14
12311
11211
2
15
32311
12311
10
16
32311
11211
2
17
21111
12211
50
18
32313
32331
50
19
11211
22211
4
20
23313
11133
50
21
11211
22112
10
22
12223
13332
10
23
11312
11211
2
24
11332
11312
4
25
11332
11211
2
26
21222
33321
2
27
22222
13311
50
28
11112
22112
4
29
33212
32223
4

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

0,021
0,009
0,011
0,007
0,015
0,009
0,008
0,012
0,012
0,008
0,066
0,028
0,014
0,007
0,016
0,01
0,039
0,002
0,005
0,042
0,021
0,014
0,008
0,013
0,014
0,008
0,042
0,005
0,009

73

Aan de respondenten werd gevraagd:
1. allereerst om aan te geven wat het laagste bedrag was dat ze zeker niet zouden willen betalen voor
opname van het geneesmiddel in het pakket, en ook het hoogste bedrag dat ze zeker wel zouden
willen betalen voor opname van het middel in het pakket;
2. vervolgens om binnen de range aan te geven welk bedrag ze zouden willen betalen en
3. ten slotte, hoe zeker zij waren over hun antwoord op de laatste vraag. Dit is een belangrijke toevoeging, omdat uit ander onderzoek blijkt, dat hoe zekerder men zegt te zijn van het antwoord op
vraag twee, des te beter de antwoorden kloppen met de werkelijke betalingsbereidheid van de
proefpersoon (Blumenschein et al. 2008).
Door de antwoorden op vraag 2 van alle respondenten te combineren, kunnen de onderzoekers de
waarde van een QALY berekenen. Hiertoe is door hen de gemiddelde QALY-waarde berekend, zowel voor
de groep die gevraagd was zich voor te stellen dat zij zelf tot de risicogroep behoren, als de groep die juist
gevraagd was zich voor te stellen dat zij zelf niet tot de risicogroep behoren.
Daarnaast hebben de onderzoekers ook twee andere berekeningen gemaakt, waarbij zij proberen
rekening te houden met de neiging van mensen om een te groot gewicht toe te kennen aan kleine kansen
en een te klein gewicht aan grote kansen. De onderzoekers gebruiken correctiemethodes ontleend aan
ander onderzoek om hier rekening mee te houden.
De resultaten van Bobinac et al. (2012) zijn samengevat in zie tabel 7.2.
Een eerste conclusie die we kunnen trekken op basis van tabel 7.2, is dat de betalingsbereidheid voor een
hogere premie groter is als respondenten zelf ook risico lopen op de virusinfectie. Dit is wat je verwacht
als mensen niet volledig altruïstisch zijn. Als we deze kolom daarom als basis nemen, komen we op een
betalingsbereidheid van gemiddeld 60 000 euro per QALY. Dit lijkt een zinnig startpunt voor het
waarderen van gezondheidswinst in een MKBA. Dit bedrag komt bovendien dicht in de buurt van de
bedragen, die worden gebruikt om gezondheidseffecten te waarderen in MKBA’s op het terrein van
natuur en milieu (Kunseler & Rennes, 2012).
Een tweede conclusie is dat de correcties voor het fenomeen dat mensen een te groot gewicht toekennen
aan kleine kansen, veel uitmaakt. De waarde van een QALY daalt hierdoor met de helft tot twee derde
van de ongecorrigeerde waarde. De vraag rijst daarom hoeveel gewicht we moeten toekennen aan de
gecorrigeerde waarde versus de ongecorrigeerde waarde. We kunnen niet uitsluiten dat de correcties te
groot zijn. De onderzoekers hebben immers hun best gedaan om grafisch duidelijk te maken wat een
grote of kleine kans betekent (zie figuur 7.2). Dat roept de vraag op of de correctie net zo groot moet zijn
als uit andere onderzoeken naar voren komt. Als het antwoord ontkennend luidt, dan is 60.000 euro per
QALY te laag. Dat is een reden om ook een gevoeligheidsanalyse uit te voeren met een hogere waarde,
van bijvoorbeeld 80.000 euro per QALY.
Een laatste opmerking betreft de ruime betrouwbaarheidsintervallen bij de schattingen. Dit wijst op een
grote spreiding in de antwoorden van de respondenten.

74

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Tabel 7.2: Recente schattingen van de waarde van een verzekerde QALY, 1.000 euroa (Bron: Bobinac et al., 2012b).
Respondent loopt zelf
Respondent loopt zelf
geen risico
ook risico
Gemiddelde over alle respondenten
119,6 (92,7 - 146,5)
188,9 (146,7 - 231,1)
Correctie voor te groot gewicht kleine kansen, methode I
65,1 (46,5 - 83,7)
83,2 (56,1 - 110,3)
Correctie voor te groot gewicht kleine kansen, methode II
52,2 (34,9 - 69,5)
59,2 (34,3 - 94,1)
a

95% betrouwbaarheidsinterval tussen haakjes.

b

Betrouwbaarheidsintervallen zijn berekend uit de gerapporteerde door de auteurs vermelde standaardfouten.

De resultaten van Bobinac et al. (2012) leverden ook een belangrijke puzzel op. Analyse van de antwoorden wijst namelijk uit, dat de betalingsbereidheid niet toeneemt met de omvang van de verwachte
QALY-winst. De onderzoekers noemen dit ‘insensitivity to scale’ en merken hierover zelf het volgende op:
‘However, in spite of probability weighting, both estimates failed basic sensitivity to scale tests, an
important criterion for deciding on the usefulness of WTP estimates to policy making.’
We concluderen dat, hoewel het onderzoek van Bobinac et al. (2012) niet het definitieve antwoord geeft
op de vraag wat de waarde van een QALY is in een MKBA, hun schattingen op dit moment de beste zijn
die we hebben.
De onderzoekers hebben ook een uitsplitsing gemaakt naar verschillende inkomensgroepen. Er blijkt,
niet helemaal onverwacht, een sterk verband te zijn tussen het inkomen van de respondent en de waarde
die hij of zij toekent aan een QALY. Voor mensen met een netto besteedbaar inkomen beneden de 1.000
euro was de bereidheid om te betalen een factor twee tot drie kleiner dan voor respondenten met een
netto inkomen boven de 3.500 euro. Voor het doel van een MKBA kunnen we niets met deze informatie,
maar het levert wel een onderbouwing op voor een inkomensafhankelijke premie. Immers, het verplichte
karakter van de basisverzekering betekent dat we iedereen laten betalen voor iets wat de een meer
waard vindt dan de ander. Om dan toch iedereen tevreden te houden, is de oplossing de prijs te verlagen
voor degenen die de basisverzekering minder waard vindt en vice versa. En dit is precies wat de
inkomensafhankelijke premie bewerkstelligt.

7.7 Statistische levens en identificeerbare levens
De beschikbare schattingen van de waarde van een QALY zijn allemaal afgeleid uit vrij kleine kansen op
gezondheidswinst en of -verliezen. Zo ook de schattingen van Bobinac et al. (2012) die we in paragraaf 7.6
hebben besproken. Kunnen we deze schattingen ook gebruiken voor het waarderen van gezondheidswinst en of verlies bij identificeerbare personen? Om het nog wat scherper te formuleren: sommige
patiënten hebben een geneesmiddel nodig om in leven te blijven. Het gaat dan niet meer om een kleine
kans op overlijden, maar om een zekere dood. Moeten we de bereidheid, om te betalen voor deze
geneesmiddelen, baseren op schattingen van de waarde van een statistisch leven? Dat is maar zeer de
vraag.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

75

Samenlevingen blijken meer over te hebben voor het redden van identificeerbare levens dan voor
statistische levens, en hier kunnen goede (ethische) redenen voor zijn. Samenlevingen hechten aan
principes als respect voor het individu, mededogen en het niet willen opofferen van het individu ter wille
van de massa. Dit verklaart wellicht waarom we bereid zijn tot hoge uitgaven voor bepaalde dure
geneesmiddelen en weesgeneesmiddelen.
Een veel gehoord bezwaar tegen deze speciale behandeling van identificeerbare levens is, dat hierdoor
minder geld beschikbaar is voor het redden van statistische levens. Voor hetzelfde geld had je meer
statistische levens kunnen redden. Er gaan dus onnodig veel mensen dood. Sommige critici gaan zo ver
dat zij spreken van statistische moord (statistical murder) (Hammitt & Treich, 2007). Dit zou aan de orde
zijn als de totale middelen voor de zorg beperkt zijn, én als een groot deel hiervan wordt besteed aan het
redden van identificeerbare levens tegen zeer hoge kosten. Zolang het mogelijk is de beschikbare
middelen te verhogen via hogere zorgpremies, is er geen sprake van verdringing van statistische levens
door identificeerbare levens. En zelfs als dit wel het geval zou zijn, dan kan de samenleving er nog steeds
voor kiezen om meer uit te geven voor het redden van identificeerbare levens, vanwege de eerdergenoemde principes.
Er kan een moment komen waarop de prijs van deze principes te hoog wordt (Zeckhauser & Shepard,
1976). Zolang dat niet het geval is, kunnen schattingen van de waarde van een statistisch leven niet
worden gebruikt voor het waarderen van identificeerbare levens. De opsteller van een zorg-MKBA die er,
bij gebrek aan beter, toch voor kiest om de beschikbare waarderingen te gebruiken, zal zich moeten
realiseren dat in dit soort situaties ethische overwegingen de doorslag zullen geven bij de besluitvorming.

7.8 Over de interpretatie van geldbedragen
Het is belangrijk dat we ons goed realiseren wat we precies bedoelen, wanneer we in een MKBA een post
opnemen zoals ‘de waarde van de gezondheidswinst bedraagt x euro’. Het gaat hier om geldeenheden
als basis voor vergelijking. Het zijn dus geen euro’s die je opnieuw kunt uitgeven. Als een preventie- of
zorgprogramma heel veel QALY’s oplevert met een gezamenlijke waarde van een miljard euro, dan heeft
de regering niet opeens een miljard euro extra tot haar beschikking. De euro’s ‘zitten alleen tussen de
oren’ van de mensen die baat hadden van het programma, maar niet in hun portemonnee. Wel kan de
extra gezondheid productief gemaakt worden, doordat mensen meer gaan werken of minder verzuimen
en op die wijze winst opleveren voor de economie. Over die arbeidsgerelateerde baten gaat hoofdstuk 8.

7.9 Meten en waarderen van welzijn: een witte vlek
QALY’s, en de vragenlijsten die eraan ten grondslag liggen, zijn allemaal gericht op het meten van – veranderingen in – gezondheid. Ze zijn ongeschikt voor het meten van welzijn, het belangrijkste doel van de
care (ouderenzorg, gehandicaptenzorg). Dit roept de vraag op hoe we veranderingen in de care moeten
meenemen in een MKBA. Stel bijvoorbeeld dat uit een analyse blijkt dat een voorgestelde versobering
van de AWBZ leidt tot een toename van eenzaamheid onder bepaalde groepen ouderen. Hoe moeten we
dit kwantificeren en vervolgens waarderen?
76

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Voor sommige onderdelen van de care, namelijk die onderdelen waarbij geen sprake is van informatieproblemen bij zorggebruikers, lijkt het mogelijk om de aanpak te volgen zoals voorgesteld in de
algemene leidraad MKBA, dus aan de hand van het consumentensurplus (zie paragraaf 3.8). Het gaat dan
vooral om huishoudelijke verzorging.
Voor de rest van de care moeten we vaststellen dat waarderen van de effecten in geldeenheden vooralsnog niet mogelijk is. Gelukkig wordt op dit terrein ook vooruitgang geboekt. Zo kennen we sinds enige
tijd de ‘eenzaamheidsschaal’, een eenvoudige vragenlijst die inmiddels in een groot aantal landen wordt
gebruikt (De Jong Gierveld & Van Tilburg, 2008).
Ook voor andere maatschappelijke participatie en zelfstandigheid bestaat een veelgebruikte vragenlijst,
de Impact op Participatie en Autonomie (IPA). De vragenlijst is ontwikkeld door het Nederlands Instituut
voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL) om de door een patiënt ervaren belemmeringen in
participatie en autonomie vast te leggen. Internationaal wordt veel onderzoek gedaan rond een meetinstrument genaamd Investigating Choice Experiments Capability Measure (ICECAP) (Flynn et al., 2013).
Voor al deze meetinstrumenten geldt, dat nog geen pogingen zijn gedaan een waarde in geld toe te
kennen aan de – maatschappelijke – waarde van de verschillende uitkomsten. Daarom is het nog niet
mogelijk om de monetaire waarde van welzijnswinst in een MKBA op te nemen.

7.10 Conclusies
De gangbare eenheid voor het meten van gezondheidswinst is de QALY, een afkorting die staat voor
quality-adjusted life year. De QALY combineert levensverlenging en kwaliteit van leven in één getal. Er is
ondertussen veel onderzoek beschikbaar, waarin de QALY-winst van een behandeling wordt gemeten.
We kunnen deze schattingen gebruiken om de gezondheidseffecten van een beleidsmaatregel uit te
drukken in QALY-winst of QALY-verlies.
In een MKBA moeten we deze QALY-winst vervolgens in geld uitdrukken. Op die manier tellen gezondheidseffecten mee in het saldo van de MKBA. Deze waarde is bedoeld als een kengetal. Het zijn geen
échte euro’s die je zou kunnen uitgeven, of die meetellen in het bruto binnenlands product (BBP). Het
gaat ook niet om een drempelwaarde die beslissend is of de maatregel (bijvoorbeeld de beslissing om
een bepaalde behandeling al dan niet uit de basisverzekering te financieren) wel of niet doorgaat. Het
doel van monetariseren is om een zorgvuldige afweging van alle kosten en baten van een interventiebeleidsmaatregel niet alleen te inventariseren, maar ook te waarderen om zo een zorgvuldige afweging
mogelijk te maken. Het gaat daarbij om anonieme ‘statistische’ gezondheidsverliezen of -winsten,
waarbij van tevoren niet vaststaat wie de verliezers of de winnaars zijn. Voor beslissingen over maatregelen die concrete personen aangaan, zoals patiënten in de zorg, is een MKBA niet bedoeld.
In Nederland wordt soms een bedrag van 20.000 euro per QALY gebruikt, maar dit bedrag heeft geen
empirische basis in de werkelijke voorkeuren van Nederlanders. Dat is een probleem, want voor een
goede maatschappelijke afweging hebben we informatie nodig over wat de gemiddelde Nederlander
over heeft voor een extra QALY. Bovendien, is het bedrag van 20.000 euro sterk verouderd. In euro’s van
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

77

vandaag zou dit bedrag flink moeten worden verhoogd om rekening te houden met inflatie en met de
stijging van de maatschappelijke waarde van een QALY.
Gelukkig kunnen we inmiddels beschikken over de uitkomsten van onderzoek, dat wél gebaseerd is op de
voorkeuren van burgers zelf. Bij het beoordelen van de bruikbaarheid van de verschillende onderzoeksresultaten is de institutionele context belangrijk. In Nederland kennen we een brede basisverzekering en
een toegankelijke AWBZ. Ook preventieve zorg, zoals het Rijksvaccinatieprogramma, is voor iedereen
toegankelijk. Wordt deze institutionele context niet goed meegenomen, dan kan dit een verkeerde
schatting van de waarde van een QALY opleveren. Zo zal een context waarin mensen uit eigen zak – dus
niet via een verzekering – de kosten van zorg moeten betalen, lagere schattingen van de waarde van een
QALY opleveren dan een context met verzekerde zorg. De reden is dat in de eerste situatie de betalingsbereidheid veel eerder stuit op de grenzen van wat iemand kan betalen, dan in de tweede situatie.
In een recent Nederlands onderzoek naar de waarde van een QALY is de Nederlandse institutionele
context voor het eerst goed meegenomen. Dit onderzoek levert schattingen op voor de waarde van een
QALY van ongeveer 60.000 euro per jaar. Dit lijkt vooralsnog een bruikbaar uitgangspunt voor het
schatten van de waarde van een QALY in een MKBA. Gezien de onzekerheid rond deze uitkomst is het
raadzaam daarnaast verschillende varianten door te rekenen met andere QALY-waarden, bijvoorbeeld
80.000 euro.
Nogmaals: deze schattingen zijn alleen toepasbaar voor het waarderen van ‘statistisch’ gezondheidsverlies of -winst, waarbij van tevoren niet vaststaat wie de verliezers of de winnaars zijn. Voor beslissingen
over maatregelen die concrete personen aangaan, zoals patiënten in de zorg, is een MKBA niet bedoeld.
Een belangrijke witte vlek in het bestaande onderzoek naar het waarderen van de baten van de volksgezondheid betreft de care. Alle beschikbare schattingen van de waarde van een QALY hebben betrekking
op de curatieve zorg. Voor die delen van de care, waarbij informatieproblemen geen grote rol spelen,
zoals de thuiszorg, is waardering van de effecten van beleidsmaatregelen mogelijk aan de hand van het
consumentensurplus. Voor de rest van de care geldt, dat we in een MKBA vooralsnog geen in geld
gewaardeerde baten of kosten kunnen opnemen. Het is daarom zaak in een MKBA apart aandacht te
besteden aan het rapporteren van deze effecten, naar analogie van de rapportage van verdelingseffecten, zoals bepleit in hoofdstuk 6.

78

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

8
Arbeidsbaten van
gezondheid, preventie
en zorg
8.1 Inleiding
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de arbeidsbaten van gezondheid, preventie en zorg. Allereerst
kijken we naar de relatie tussen gezondheid en de arbeidsparticipatie van ouderen. In de daarop
volgende paragrafen bespreken we een aantal aandachtspunten welke van belang zijn, wanneer we de
arbeidsbaten in een MKBA willen meenemen. Zowel valkuilen als praktische zaken komen aan de orde.
Voor feiten, cijfers, trends en analyses over het verband tussen maatschappelijke participatie en
gezondheid verwijzen we naar een ander themarapport van de VTV-2014 (Harbers & Hoeymans, 2013).

8.2 Gezondheid en arbeidsbaten van ouderen
Voor dit rapport is een achtergrondstudie uitgevoerd naar de arbeidsparticipatie onder Nederlanders van
55 jaar en ouder (Wouterse, 2013). Met gegevens uit de Longitudinal Ageing Study Amsterdam (LASA) is
een verband gelegd tussen allerlei maten van gezondheid, of mensen nog werken en ook hoe de
arbeidsdeelname verandert. Gekeken is naar het hebben van chronische ziekten, of mensen beperkingen
ervaren in hun activiteiten of hun cognitief functioneren, hoe mensen hun gezondheid waarderen, en nog
enkele andere parameters. Al deze kenmerken werden met econometrische technieken samengevat in
een gezondheidsvariabele met drie klassen: goede gezondheid, slechte gezondheid en een tussencategorie. Ook de arbeidsdeelname werd in drie klassen gemeten: van geen werk (< 4 uur per week) via
parttime (4-32 uur) naar fulltime (> 32 uur).

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

79

Figuur 8.1 Gezondheid en arbeidsparticipatie bij Nederlandse mannen vanaf 55 jaar (Bron: Wouterse, 2013).
percentage
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
55

56

57

58

59

60

61

62

goede gezondheid, geen werk

slechte gezondheid, geen werk

goede gezondheid, werk

slechte gezondheid, werk

63

64
leeftijd

Figuur 8.1 vat de resultaten compact samen. Werknemers van 55 tot en met 64 jaar die fulltime werken,
hebben drie jaar later een grotere kans om nog steeds fulltime te werken dan werknemers in dezelfde
leeftijdsgroep met een minder goede gezondheid (Wouterse, 2013). Voor parttime werken is geen effect
van gezondheid gevonden. Met de leeftijd neemt de kans op werk af; de kans neemt sneller af voor
mannen met een minder goede gezondheid. Op 64-jarige leeftijd werkt 45 procent van de mannen die
drie jaar eerder een goede gezondheid hadden tegenover 27 procent van de 64-jarigen met een minder
goede gezondheid.

8.3 Arbeidsbaten in een MKBA: soms een grote post
Het al dan niet meenemen van arbeidsbaten in een MKBA kan veel uitmaken. Figuur 8.2 brengt dit in
beeld. De figuur is niet gebaseerd op gegevens over de arbeidsbaten zelf, maar laat de incrementele
kosteneffectiviteitsratio (IKER) met en zonder arbeidsbaten zien. De IKER is een belangrijk kengetal in
kosteneffectiviteitsanalyses (KEA’s), dat aangeeft wat de extra kosten zijn per extra QALY van bijvoorbeeld een nieuw geneesmiddel ten opzichte van een bestaand geneesmiddel. Als bij KEA’s het maatschappelijk perspectief wordt gekozen, dan is het gebruikelijk de arbeidsbaten in mindering te brengen
op de kosten. Arbeidsbaten worden dus geboekt als ‘negatieve kosten’. In een MKBA zouden ze gewoon
worden geboekt als kosten.

80

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Figuur 8.2 Arbeidsbaten kunnen veel uitmaken in een zorg-MKBA (Bron: Krol, 2012).
500
400
300
200
100
0
-100
-200
-300
-400
-500
-600
IKER zonder productiviteitskosten

IKER met productiviteitskosten

De gegevens in figuur 8.2 zijn afkomstig uit Krol (2012), die zich op haar beurt heeft gebaseerd op IKER’s
uit de wetenschappelijke literatuur. Krol (2012) bevat nog veel meer voorbeelden; hier presenteren we
alleen de eerste tien van haar voorbeelden. Figuur 8.2 maakt duidelijk dat het opnemen van arbeidsbaten
de IKER sterk beïnvloedt. In een aantal gevallen slaat de IKER zelfs om van positief naar negatief. De
arbeidsbaten zijn dan groter dan de kosten van de therapie.

8.4 Arbeidsbaten in een MKBA: valkuilen
In deze paragraaf bespreken we een aantal aspecten van het meenemen en economisch waarderen van
arbeidsbaten in een MKBA. Eerst gaan we in op een aantal valkuilen, waardoor de opstellers van de
MKBA te positief of juist te somber zijn over de omvang van de baten. Aansluitend bespreken we ook wat
praktische zaken die aan de orde komen wanneer we de arbeidsbaten willen kwantificeren.
Valkuil 1: Te rijk rekenen
Bij het meenemen van arbeidsbaten in een MKBA kunnen we ons op verschillende manieren rijk rekenen:
• door het ontbreken van een goede onderbouwing voor een causaal effect van de interventie op
productiviteit of arbeidsdeelname;
• door de directe werkgelegenheid van het project als batenpost op te voeren;
• door het verlies aan vrije tijd niet mee te nemen.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

81

Een goede onderbouwing voor een causaal effect
Gezondheid hangt sterk samen met het al dan niet verrichten van betaalde arbeid, zo bleek uit het
VTV-2014 themarapport over gezondheid en maatschappelijke participatie (Harbers & Hoeymans, 2013).
Zo werkt 83 procent van de mensen met een goede ervaren gezondheid, tegenover 54 procent van de
mensen met een minder goede ervaren gezondheid. Een minder goede gezondheid leidt vaker tot uitval
uit het arbeidsproces, zoals werkloosheid, vroegpensioen en arbeidsongeschiktheid. Dit causale effect
blijkt uit longitudinale studies uit Nederland en verschillende Europese Unie (EU)-landen. Ziekteverzuim
kan een voorbode zijn van daadwerkelijke uitval uit het arbeidsproces door arbeidsongeschiktheid.
Gezien dit verband tussen gezondheid en arbeidsparticipatie ligt het voor de hand dat maatregelen of
interventies om de gezondheid van volwassenen te verbeteren ook zullen leiden tot een vermindering
van ziekteverzuim, werkloosheid, vroegpensioen en arbeidsongeschiktheid. In kwalitatief goed
effectonderzoek wordt participatie bijna nooit als uitkomstmaat meegenomen. (Van den Berg et al.,
2013). Maar aan dergelijk effectonderzoek (RCT) wordt tegenwoordig meestal ook een KEA toegevoegd.
En in veel van die KEA’s worden arbeidsbaten wel uitgebreid en zorgvuldig meegenomen. Dankzij de
gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeksopzet van het effectonderzoek kunnen vervolgens in een
dergelijke KEA causale effecten op arbeidsbaten worden aangetoond. Een mooi voorbeeld van zo’n
gecombineerd onderzoek beschrijven we in paragraaf 8.6.
Werkgelegenheid meenemen als baten
Vaak wordt de werkgelegenheid die een project genereert gezien als batenpost. In hoofdstuk 4 hebben we
er al op gewezen dat werkgelegenheidseffecten in een MKBA worden gezien als een kostenpost. De
reden is dat de meeste van de betreffende werknemers zonder het project ook een baan zouden hebben
gevonden. Als er in de zorg geen 1,4 miljoen banen waren geweest, maar slechts de helft, dan zouden die
700.000 werknemers voor het grootste deel elders aan de slag zijn geweest, bijvoorbeeld in het onderwijs of in de zakelijke dienstverlening. Zoals opgemerkt in hoofdstuk 3 spreken economen in dit verband
van alternatieve kosten of opportuniteitskosten, termen die bedoelen uit te drukken dat de ingezette arbeid
ook andere aanwendingsmogelijkheden heeft.
Dat geldt ook voor de zorg. Werkgelegenheid in de zorg is in een MKBA een kostenpost. Deze kosten
nemen we automatisch mee via de zorguitgaven. Daar maken de lonen en honoraria immers deel van uit.
In een goed werkende arbeidsmarkt vormen de loonkosten de bovengrens van de alternatieve kosten
van arbeid. Immers, als een zorgprofessional elders productiever had kunnen worden ingezet, dan zou hij
zijn weggekocht voor een hoger loon. Waar de arbeidsmarkt slecht functioneert, kunnen de lonen een
forse overschatting vormen van de alternatieve kosten van arbeid. Denk aan Chief Executive Officers
(CEO’s) die hun eigen beloningspakket samenstellen, of vakbonden die insiders bevoordelen boven
outsiders.
Levert een project dan nooit banen op? Toch wel, maar dat loopt vooral via effecten op het arbeidsaanbod.
Als een project leidt tot meer arbeidsaanbod, dan resulteert dit uiteindelijk ook in meer banen. Deze
benadering van arbeidsbaten vormt de basis voor de doorrekeningen door het Centraal Planbureau van
bijvoorbeeld verkiezingsprogramma’s, de economische effecten van kinderopvang of van plannen tot
vereenvoudiging van het belastingstelsel. We komen hier nog op terug in paragraaf 8.5, die gaat over het
risico dat we ons arm rekenen door deze arbeidsaanbodeffecten niet mee te nemen.
82

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Verlies aan vrije tijd niet meenemen als kosten
We zouden ons ook rijk rekenen als we alleen de positieve effecten van werk (in de vorm van extra
arbeidsproductiviteit) zouden meetellen en de negatieve aspecten van werk in de vorm van minder vrije
tijd niet. De algemene leidraad MKBA merkt hierover het volgende op:
‘[T]egenover de tijd die extra besteed wordt aan werk en het loon dat daarmee wordt verdiend, staat
een verlies aan vrije tijd. Aan de marge is er per saldo geen welvaartswinst voor de werknemer,
omdat welvaart al is gemaximaliseerd en op dat punt extra loon en minder vrije tijd evenveel waard
zijn. Bij de beslissing van de werknemer om meer te gaan werken speelt echter zijn netto loon een rol.
Hij houdt geen rekening met het feit dat door zijn beslissing er ook meer belastingen en premies
binnen komen voor de overheid (de wig tussen bruto en netto loon). Dat bedrag is wel welvaartswinst. De belasting op (loon)inkomen introduceert een marktimperfectie en het externe effect
daarvan, belastinginkomsten voor de overheid, vormen welvaartseffecten.’ (CPB & PBL, 2014, §3.4.3)
De Handleiding voor kostenonderzoek van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ, 2010) stelt niettemin dat de effecten op vrije tijd niet apart moeten worden gewaardeerd, omdat anders een dubbeltelling
zou ontstaan:
‘Terwijl er een vrij brede, praktische consensus lijkt te bestaan om productieverliezen in monetaire
termen uit te drukken, ligt dit voor het verlies aan rolfunctioneren en vrije tijd anders. Er wordt
normaal gesproken verondersteld dat deze zaken al worden meegenomen door patiënten in
waarderingen van gezondheidstoestanden, oftewel in kwaliteit van leven gewichten.’ (CVZ, 2010)
Deze laatste veronderstelling – dat het effect op vrije tijd al wordt meegenomen in de waardering van
gezondheidstoestanden – is zeker voor discussie vatbaar. Als respondenten geen rekening houden met
effecten op werk en inkomen, zoals het CVZ veronderstelt (Richardson et al., 2009; Tilling et al., 2012), is
het plausibel dat respondenten evenmin rekening houden met het effect van extra arbeidsparticipatie op
vrije tijd. Het een volgt immers uit het ander:
		

Arbeidsbaten (+) → minder vrije tijd (-)

Het is van belang dit effect van arbeidsparticipatie op vrije tijd te onderscheiden van het effect van
veranderingen in gezondheid op vrije tijd. Een betere gezondheid zal vaak gepaard te gaan met een
betere kwaliteit van de vrijetijdsbesteding. Het (schaarse) onderzoek op dit terrein lijkt uit te wijzen dat
respondenten hier vaak (impliciet) wél rekening mee houden (Sendi & Brouwer, 2005).
Hoe waarderen we het verlies aan vrije tijd in een MKBA? Economen gaan er in hun analyses meestal vanuit
dat mensen precies zoveel uur werken dat het extra nettoloon van nog een uur werk nét niet meer opweegt
tegen een uur minder vrije tijd. Als iemand dankzij een betere gezondheid een uur per week meer gaat
werken, dan is het extra nettoloon een goede benadering van de waarde van het verlies aan vrije tijd.
Bij grotere veranderingen in het aantal gewerkte uren levert dit echter een overschatting op van de
waarde van het verlies extra vrije tijd. Stel bijvoorbeeld dat iemand die eerst helemaal niet deelnam aan
betaalde arbeid, dankzij betere gezondheid 20 uur per week gaat werken. De eerste uren vrije tijd die hij
opoffert zijn voor hem dan minder waard dan de laatste uren. In economenjargon: het marginale uur
vrije tijd is meer waard dan het intramarginale uur. Hoeveel meer, weten we niet.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

83

In de praktijk is het daarom niet eenvoudig om de waarde van minder vrije tijd, als gevolg van extra
arbeidsparticipatie, te berekenen. Daar komt nog bij dat we vaak geen directe gegevens hebben over
veranderingen in het nettoloon. We zullen deze veranderingen moeten afleiden uit veranderingen in het
brutoloon, als we die al kennen. Ook dit is niet eenvoudig door allerlei inkomensafhankelijke belastingen
en subsidies. In de praktijk zullen opstellers van een MKBA moeten werken met een vuistregel die recht
doet aan de verschillende overwegingen. In de eerdergenoemde werkwijzer waarin de algemene leidraad
MKBA wordt vertaald naar de zorg, zal deze vuistregel nader moeten worden uitgewerkt.
Valkuil 2: Te arm rekenen
Naast het risico dat we ons rijk rekenen, bestaat ook het risico dat we ons arm rekenen. Stel dat een
nieuwe therapie het arbeidsaanbod duurzaam vergroot, bijvoorbeeld doordat minder reumapatiënten
arbeidsongeschikt raken. Hoe moeten we dit dan meenemen in een MKBA? Volgens de Handleiding voor
kostenonderzoek van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ, 2010) nemen we dit soort effecten op
arbeidsongeschiktheid in het geheel niet mee. Het idee is dat zieke werknemers vervangen kunnen
worden door werklozen:
‘In de kostenhandleiding wordt, in navolging van de richtlijnen voor farmaco-economisch onderzoek,
aanbevolen uit te gaan van de frictiekostenmethode. Deze benadering gaat uit van de gedachte dat
binnen een productieproces uiteindelijk iedereen vervangbaar is. Productieverliezen of additionele
productiviteitskosten treden slechts op tijdens de periode die nodig is voor opvulling van de ontstane
vacature als gevolg van lang werkverzuim.’ (CVZ, 2010)
Elders in dat rapport wordt de periode die nodig is voor opvulling van de ontstane vacature op maximaal
160 dagen gesteld. Op basis van dit uitgangspunt concludeert de Handleiding:
‘In geval van arbeidsongeschiktheid is in het algemeen geen sprake van (additionele) productieverliezen. Immers, in Nederland wordt men arbeidsongeschikt verklaard na minstens een jaar
werkverzuim.’ (CVZ, 2010)
Deze visie wijkt af van die in de algemene leidraad MKBA. Daar wordt over de arbeidsaanbodeffecten het
volgende opgemerkt:
		 ‘[D]e richtlijn van het CVZ [gaat] ervan uit dat arbeidsaanbodeffecten van zorgbeleid tijdelijk zijn. Dit
is gebaseerd op de gedachte dat het extra arbeidsaanbod bestaand arbeidsaanbod verdringt. In
tijden van grote onvrijwillige werkloosheid is dat correct. Bij structurele effecten neemt door het
extra arbeidsaanbod ook de werkgelegenheid toe en is geen sprake van verdringing.’
(CPB & PBL, §8.4, voetnoot 11)
Zoals blijkt uit het onderzoek dat wordt beschreven in paragraaf 8.6 kan het veel uitmaken of en hoe we
arbeidsmarktbaten van maatregelen meenemen. Berekeningen met de human capital methode leiden
daar tot andere conclusies dan berekeningen met de frictiekostenmethode.
De Handleiding van het CVZ bevat daarnaast nog de aanname dat een uur arbeidsverlies niet leidt tot een
evenredige daling van de productie:
		 ‘Wanneer mensen verzuimen (als gevolg van gezondheidsproblemen) moet rekening worden
gehouden met het gegeven dat de productie iets minder dan proportioneel daalt.’ (CVZ, 2010, p. 76)
Daarom schijft de Handleiding voor dat een uur verzuim slechts voor 80 procent wordt meegeteld. Ook
dit uitgangspunt past om de eerder genoemde reden niet goed bij de human capital benadering van de
werking van de arbeidsmarkt. Als dankzij goede zorg het arbeidsaanbod toeneemt, en als dit resulteert in
extra banen, dan telt de extra productie in die benadering voor de volle 100 procent mee.
84

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Daarbij geldt natuurlijk dat we ons niet rijk moeten rekenen. We moeten rekening houden met de
mogelijkheid dat, in tijden van hoge werkloosheid, mensen die op zoek gaan naar een baan werkloos
blijven. En we moeten rekening houden met de mogelijkheid dat de kenmerken van degenen die op zoek
gaan naar een baan niet aansluiten op de vraag van werkgevers. Economen noemen dit mismatch.
We concluderen dat er een belangrijk verschil bestaat tussen de leidraad MKBA en de CVZ-richtlijnen
waar het de arbeidsmarktbaten van maatregelen en interventies in de zorg betreft. Bij het vertalen van
de leidraad naar een werkwijzer voor zorg-MKBA’s, verdient dit thema speciale aandacht.

8.5 De waardering van arbeidsbaten
Wat is een uur werk waard? Dat zal natuurlijk variëren, afhankelijk van iemands productiviteit en van het
type baan waarin iemand werkt. In de praktijk van MKBA’s en kosteneffectiviteitsstudies wordt geen
rekening gehouden met dit soort individuele kenmerken en omstandigheden. De eerdergenoemde
Handleiding van het CVZ stelt dat:
‘Indien de onderzoeker over individuele gegevens beschikt (leeftijd, geslacht, inkomen, opleiding)
dan kan men de toegevoegde waarde zelf berekenen.’ (CVZ, 2010)
Voor het geval de onderzoeker die gegevens niet heeft, bevat de Handleiding een tabel met gemiddelde
uurlonen uitgesplitst naar leeftijd en geslacht, ontleend aan het CBS (CVZ, 2010, p. 77).
Als we de arbeidsbaten willen meenemen in een zorg-MKBA, zullen we vaak gebruik moeten maken van
bestaand onderzoek. Het opzetten van een nieuw onderzoek voor het meten van arbeidsbaten is immers
duur en tijdrovend. Helaas neemt veel bestaand onderzoek de effecten op arbeid niet mee. Vaak richten
de onderzoekers zich uitsluitend op de klinische effecten, wat niet verwonderlijk is, want dit is waar een
nieuwe therapie zich op richt. Ook speelt mee dat de steekproeven vaak te klein zijn om ook uitspraken
te kunnen doen over de arbeidsbaten.
Dat betekent dat het meenemen van de arbeidsbaten vaak een ‘creatief’ gebruik van het beschikbare
cijfermateriaal vereist. Dit is niet zonder risico, want subjectieve elementen kunnen dan mee gaan spelen
bij het kwantificeren van arbeidsbaten. Het alternatief – arbeidsbaten helemaal niet meenemen, ook in
situaties waar de baten plausibel zijn – zou echter vaak tot een onderschatting van de baten leiden. We
stuiten hier op een dilemma tussen objectiviteit en volledigheid.
Gelukkig wordt aan gerandomiseerd gecontroleerd effectonderzoek (RCT) tegenwoordig meestal ook
een KEA toegevoegd. En in veel van die KEA’s worden arbeidsbaten wel uitgebreid en zorgvuldig
meegenomen. Dankzij de gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeksopzet van het effectonderzoek
kunnen vervolgens in zo’n KEA causale effecten op arbeidsbaten worden aangetoond. Een mooi
voorbeeld van een dergelijk gecombineerd onderzoek beschrijven we hieronder.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

85

Figuur 8.3: Aantal patiënten met reumatische artritis (Bron: Linden & Poos, 2013).

absoluut aantal
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000

mannen

vrouwen

+

4

85

9

-8

-7

80

4

75

9

-7
70

4

-6
65

9

-6
60

4

-5

-5

55

9

50

4

-4

45

9
-3

-4
40

4
-3

35

9

30

4

-2

-2

25

9

20

4

-1

-1

15

9
5-

10

0-

4

0

leeftijdsklassen

8.6 Illustratieve case study: arbeidsbaten bij reumatische artritis
Reumatische artritis (RA) is een aandoening waarbij gewrichten chronisch ontstoken zijn. Het klassieke
ziekteverloop is chronisch en veelal progressief, met onomkeerbare gewrichtsschade. In Nederland lijden
een kleine 200.000 mensen aan de aandoening, van wie ongeveer 60 procent vrouw en ongeveer 60
procent jonger is dan 65 jaar.
Aan de behandelopties voor RA zijn in recente jaren de zogeheten biologicals toegevoegd. Biologicals zijn
geneesmiddelen die bestaan uit natuurlijke eiwitten. Het Nederlandse College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen (CBG) gebruikt als definitie: ‘Een biologisch geneesmiddel is een geneesmiddel waarvan
de werkzame stof vervaardigd is door of afkomstig is van een levend organisme.’ Bij RA gaat het vooral
om de groep geneesmiddelen die wordt aangeduid als TNF-alfa-remmers.
Biologicals zijn duur, deels omdat er nog een octrooi op rust, deels ook vanwege de hoge productiekosten. De vraag is daarom relevant of de baten in de vorm van gezondheidswinst of deelname aan betaald
werk opwegen tegen de kosten van biologicals. Deze vraag stond centraal in Nederlands onderzoek
waarin vier verschillende behandelstrategieën voor RA werden vergeleken (Van Hout et al., 2009). In elk
van deze strategieën was een TNF-alfa-remmer opgenomen als behandeloptie, maar in drie van de vier
pas nadat andere behandelopties waren geprobeerd gedurende ten minste drie kwartalen. In de vierde
behandelstrategie werd al vanaf het begin een TNF-alfa-remmer voorgeschreven.
Aan het onderzoek namen 508 patiënten deel die recent de diagnose RA hadden gekregen. Op basis van
het toeval werden zij toegewezen aan een behandelstrategie. De gemiddelde leeftijd aan het begin van
86

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Tabel 8.1: RA: uitkomsten bij verschillende behandelstrategieëna (Bron: Van Hout et al., 2009).
Strategie
1
2
3
QALY’s gedurende de 2-jaarsperiode volgens EQ-5D
1,41
1,43
1,44
Kosten geneesmiddelen gedurende twee jaar
5,2
1,9
3,1
Overige zorgkosten
6,7
7,2
6,5
Totale zorgkosten
11,9
9,1
9,6
Kosten huishoudelijke hulp
1
2
1,3
Kosten informele zorg
0,8
1
0,7
Overige uitgaven patiënt
0,5
0,5
0
Kosten onbetaalde arbeidc
-0,3
1
1,6

4
1,52b
20,1
5,5
25,6b
1,4
0,6
0,6
-2,3

Kosten betaalde arbeid, frictiekosten methode
Kosten betaalde arbeid, human capital

8,7
11,4

6,3
3,9

7,6
-2,8

6,5
-13,3b

Totale kosten, frictiekostenmethode
Totale kosten, human capital

22,6
25,3

19,9
17,5

20,8
10,4

32,4b
12,6

Alle kosten in 1000 euro.
Verschil met de andere behandelstrategieën is statistisch significant op 5%-niveau.
c
Onder andere vrijwilligerswerk. Alle kosten ten opzichte van het gemiddelde over alle patiënten; een negatief
bedrag betekent lagere kosten dan gemiddeld.
a

b

het onderzoek was ongeveer 55 jaar. Patiënten werden twee jaar lang gevolgd. Op verschillende momenten werd hen gevraagd naar de kwaliteit van leven aan de hand van een aantal vragenlijsten, waaronder
de eerdergenoemde EQ-5D. Op basis van de antwoorden werd het totale aantal QALY’s per patiënt
berekend gedurende deze twee jaar. Het theoretisch maximum is twee, als iemand twee jaar in perfecte
gezondheid heeft doorgebracht. De onderzoekers hebben hiernaast gedetailleerde cijfers verzameld over
zorggebruik en arbeidsdeelname.
Tabel 8.1 vat de resultaten samen.
De tabel laat zien dat strategie 4, meer gezondheidswinst opleverde dan de andere drie strategieën. Het
verschil is ongeveer 0,1 QALY. Hier staan fors hogere zorgkosten tegenover, als gevolg van de veel
duurdere geneesmiddelen.
In het onderzoek zijn ook de effecten op deelname aan betaalde arbeid meegenomen. De onderzoekers
rapporteren deze effecten als het verschil in arbeidsdeelname ten opzichte van het gemiddelde over alle
508 patiënten. Een negatief getal betekent meer arbeidsdeelname dan gemiddeld. Op basis van deze
cijfers zijn de arbeidsbaten van behandelstrategie x ten opzichte van y te bepalen als het verschil in
kosten. Bijvoorbeeld: de arbeidsmarktbaten van strategie 2 ten opzichte van 1 zijn volgens de frictiekosten methode gelijk aan 2.700 euro (22.600-19.900 euro).
De totale kosten staan in de laatste twee regels van tabel 8.1. Bij de frictiemethode zijn de totale kosten
van strategie 4 in een paarsgewijze vergelijking met de andere verschillende behandelstrategieën hoger,
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

87

en het verschil is statistisch significant op vijf procentniveau.
Bij de human capital methode zijn de verschillen niet langer statistisch significant.
Als we alleen de zorgkosten meenemen, dan zouden de extra kosten per patiënt van strategie 4 ten
opzichte van de andere strategieën ongeveer 15.000 euro zijn. Als we ook de arbeidskosten meenemen,
volgens de frictiekostenmethode, dalen de kosten van strategie 4 ten opzichte van de andere strategieën
tot ongeveer 10.000 euro. Als we dit kostenverschil relateren aan het QALY-verschil van ongeveer 0,1 dan
komen we op kosten per QALY van 100.000 euro.
Bij de human capital methode ziet het beeld er heel anders uit. Ten opzichte van strategieën 1 en 2 is
strategie 4 dan zonder meer te prefereren, ongeacht de waarde van een QALY. Ten opzichte van strategie
3 is strategie 4 nog steeds iets duurder. Per QALY zijn de extra kosten van strategie 4 ten opzichte van
strategie 3 27.000 euro, veel lager en dus veel acceptabeler dan bij de frictiekostenmethode.
Een kanttekening bij de studie van Van Hout et al. (2009) waar dit voorbeeld aan is ontleend, is dat zij het
welvaartsverlies door verlies aan vrije tijd niet hebben meegenomen. Ook is bij de arbeidsmarktbaten
alleen gekeken naar effecten op het aantal uren betaalde arbeid. Mogelijke effecten van de behandelstrategie op de productiviteit per gewerkt uur zijn niet meegenomen.
Dit voorbeeld laat zien dat het goed mogelijk is de arbeidsgerelateerde baten van behandeling mee te
nemen in een MKBA. Ook wordt nogmaals duidelijk dat het hierbij veel uitmaakt of we de frictiemethode
of de human capital methode hanteren.

8.7 Conclusies
Of we arbeidsbaten moeten meenemen in een specifieke zorg-MKBA hangt af van het onderwerp van de
MKBA. Zo zijn bij een MKBA van een verhoging van de eigen bijdrage arbeidsbaten of arbeidskosten niet
aannemelijk. Bij een MKBA van een nieuwe therapie of geneesmiddel, waar ook patiënten in de arbeidsrelevante leeftijd baat bij hebben, zijn arbeidsbaten juist wel aannemelijk. Uit kosteneffectiviteitsstudies
weten we dat het al dan niet meenemen van arbeidsbaten soms een groot verschil kan uitmaken voor
het uiteindelijk saldo van kosten en baten.
Om de arbeidsbaten in een MKBA in beeld te brengen, is veelal een creatief gebruik van bestaande
studies nodig. De reden is dat het meten van arbeidsbaten in klinisch onderzoek zelden wordt
meegenomen.
Bij het kwantificeren van arbeidsbaten is er een aantal valkuilen. Om die te vermijden dient de opsteller
van een zorg-MKBA op de volgende zaken te letten:
1. Neem arbeidsbaten alleen mee als er een goede empirische onderbouwing is voor een causaal effect
van de interventie op productiviteit of arbeidsdeelname.
2. Neem de directe werkgelegenheid van het project niet mee als batenpost.
3. Neem ook het in geld gewaardeerde verlies aan vrije tijd als kostenpost mee.
4. Doe gevoeligheidsanalyses om grip te krijgen op de range waarbinnen de baten zich bevinden.

88

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Een belangrijke openstaande vraag is: hoe moeten effecten op het arbeidsaanbod worden meegenomen? De leidraad MKBA en de CVZ-richtlijnen verschillen op dit punt en dit kan grote gevolgen hebben
voor het MKBA-saldo. Daarom verdient dit thema speciale aandacht bij de vertaling van de leidraad in
een werkwijzer voor de zorg. Zolang dit nog niet het geval is, is het raadzaam in een zorg-MKBA de
arbeidsbaten volgens beide methodes – human capital en frictiekosten – te vermelden.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

89

90

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

9
Van MKBA naar beleid
9.1 Inleiding
In dit slothoofdstuk gaan we in op de vraag wanneer een MKBA een nuttige rol kan spelen in de beleidsvoorbereiding, en wanneer niet. Ook beargumenteren we dat zelfs een zo compleet mogelijke MKBA
vaak niet alle relevante aspecten van een beleidsmaatregel meeneemt. Een MKBA komt daarom nooit in
de plaats van een afweging door beleidsmakers. Vervolgens stippen we aan welke belangrijke methodologische vragen rond zorg-MKBA’s nog openstaan. We sluiten af met een checklist voor opstellers en
gebruikers van MKBA’s.

9.2 Nogmaals: wanneer een MKBA?
Bij veel beleidsmaatregelen is een MKBA zinvol. Voor een reeks voorbeelden van mogelijke maatregelen
die om een MKBA vragen, verwijzen we nogmaals naar tabel 1.2 in hoofdstuk 1.
De kracht van een MKBA is de grote mate van volledigheid. Een goede MKBA geeft een zo compleet
mogelijk kwantitatief beeld van de maatschappelijke kosten en baten van een maatregel. Ook de minder
voor de hand liggende effecten van beleid worden in een MKBA in beeld gebracht. Het gaat dan vooral
om de verschillende indirecte effecten, die omvangrijk kunnen zijn. Stel bijvoorbeeld dat een MKBA van
een bepaalde pakketverkleining wijst op forse negatieve effecten op mantelzorgers. Dan kan besloten
worden tot aanvullend beleid om mantelzorgers te ontlasten. Een MKBA helpt zo voorkomen dat
belangrijke gevolgen over het hoofd worden gezien, en voorkomt dat beleidsmakers zich rijk of juist arm
rekenen.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

91

Bovendien verschaft een goede MKBA inzicht in de verdelingseffecten van een maatregel. Een goede
MKBA geeft daarnaast duidelijk de witte vlekken en onzekerheden aan. Daarmee is een MKBA een
belangrijk hulpmiddel voor de politieke besluitvorming, maar ook buiten de kring van beleidsmakers zijn
MKBA’s nuttig. Goede MKBA’s kunnen de burger helpen zich een mening te vormen over de
(on)wenselijkheid van bepaalde maatregelen.
MKBA’s dwingen bovendien tot consistentie. Het zou opvallen als MKBA-opstellers effecten van geval tot
geval, of tussen beleidsdomeinen, heel anders zouden waarderen. Zonder MKBA blijft dit soort inconsistenties onzichtbaar.
Iets algemener: een MKBA maakt een gestructureerd debat mogelijk over de voor- en nadelen van een
voorgestelde beleidsverandering. Dit pleit ervoor om niet te snel te concluderen dat een MKBA niet
zinvol of haalbaar zou zijn. Ook als blijkt dat niet alle effecten voldoende meetbaar zijn, kan een
(onvolledige) MKBA toch informatie opleveren die de kwaliteit van beleidsbeslissingen ten goede komt.
Bovendien is het expliciet maken van de witte vlekken in kennis nuttig bij het opstellen van een
onderzoeksagenda.

9.3 Wat zit niet in een MKBA?
Hierboven merkten we op dat een MKBA een zo compleet mogelijk beeld oplevert van de maatschappelijke kosten en baten van een voorgestelde maatregel. Het gaat dan om alle effecten die in geld
waardeerbaar zijn, maar ook om verdelingseffecten. Het project waar de MKBA betrekking op heeft kan
gevolgen hebben voor de verdeling van inkomen, zorg en gezondheid. Zoals uiteengezet in hoofdstuk 6 is
het niet goed mogelijk deze effecten in geld te waarderen. Voor beleidsbeslissingen zijn verdelingseffecten echter vaak erg belangrijk, zeker in de zorg. Daarom is het van belang deze effecten te rapporteren.
Los van verdelingseffecten is een aantal aspecten ten principale niet opgenomen in een MKBA. Een citaat
van ethicus Marian Verkerk helpt om dit duidelijk te maken. Onder de kop ‘Zorg moet niet nuttig zijn, zorg
moet ethisch zijn’, schreef zij een aantal jaren geleden in een ingezonden stuk in de krant het volgende:
‘De Raad voor Volksgezondheid en Zorg wil een bovengrens stellen aan ziektekosten. Het uitgangspunt daarbij is dat zorg nuttig moet zijn, dat wil zeggen een meetbaar rendement moet opleveren.
Maar op deze manier worden belangrijke aspecten als aandacht, menselijke betrekkingen en
verschillen per patiënt niet meegewogen.’ (NRC Handelsblad, 26 juli 2006)
Dit citaat bevat een terechte waarschuwing. Door de focus op meetbaar rendement dreigen nietmeetbare aspecten onderbelicht te blijven. Dat geldt, naast de door Verkerk genoemde aspecten, ook
voor opvattingen over vrijheid: vrijheid om te roken, alternatieve geneeswijzen te gebruiken, kinderen al
dan niet inenten. Al deze ethische of levensbeschouwelijke aspecten ontbreken in een MKBA. Zo zou een
MKBA een positief saldo laten zien van een verbod op de verkoop van suikerhoudende frisdranken. Toch
wil dit niet zeggen dat een dergelijk verbod wenselijk is. De vrijheid om te kiezen voor een (enigszins)
ongezonde consumptie kan opwegen tegen het gezondheidsverlies.
Overigens hebben zorg-MKBA’s, anders dan MKBA’s buiten de zorg, soms een vorm van ingebakken
paternalisme. Dit heeft te maken met de manier waarop gezondheidswinst wordt gewaardeerd: niet op
92

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

basis van individueel keuzegedrag, maar door de QALY-winst (zie hoofdstuk 3). Het is goed dat opstellers
en gebruikers van zorg-MKBA’s zich dit realiseren.

9.4 KEA of MKBA?
Niet elke beleidsmaatregel vraagt om een volledige MKBA. In hoofdstuk 1 hebben we aangegeven, dat
binnen de zorg een lange traditie bestaat met kosteneffectiviteitsanalyses (KEA’s), vooral bij vaccinatieen screeningsprogramma’s. Ook bij de opname van nieuwe geneesmiddelen in het basispakket is een
kosteneffectiviteitsanalyse verplicht, hoewel kosteneffectiviteit nog geen doorslaggevende rol speelt in
de besluitvorming. Voor dit type beslissingen is er geen reden om over te stappen van (maatschappelijke)
KEA’s op MKBA’s. Het grote voordeel van een KEA ten opzichte van een MKBA is, dat de onderzoeker
geen monetaire waarde hoeft toe kennen aan de gezondheidswinst. De vraag wat we over hebben voor
een bepaalde hoeveelheid gezondheidswinst voor een specifieke groep zorggebruikers, bijvoorbeeld
mensen met een zeldzame aandoening, zoals de ziekte van Pompe, komt dan te liggen waar hij hoort,
namelijk op het bord van de beleidsmakers.

9.5 Consistentie tussen KEA’s en MKBA’s
Net als de leidraad MKBA schrijven ook de Nederlandse richtlijnen voor KEA’s het maatschappelijk
perspectief voor. We doelen op de richtlijnen van het CVZ, de ‘pakketbeheerder’. Ook in een KEA worden
dus, net als in een MKBA, alle effecten, zowel indirecte als directe effecten, meegenomen. Consistentie
tussen KEA’s en MKBA’s is dan wenselijk. Hiermee bedoelen we dat identieke effecten in een KEA op
dezelfde manier worden meegenomen als in een MKBA. Op dit moment is dit niet altijd het geval. Op een
aantal punten verschillen de leidraad MKBA en de KEA-richtlijnen (zie tekstblok 9.1). Het lijkt niet wenselijk
deze verschillen te laten voortbestaan. Er zijn immers geen redenen om in een KEA een andere discontovoet te hanteren, of om de arbeidsbaten op een andere manier te bepalen dan in een MKBA. Bij de
nadere uitwerking van de algemene leidraad MKBA in een werkwijzer voor de zorg, verdienen deze
thema’s speciale aandacht.

Tekstblok 9.1: Verschillen tussen de leidraad MKBA en de handleidingen van het CVZ
De uitgangspunten en aanbevelingen in de nieuwe algemene leidraad MKBA verschillen op een
aantal punten met die van het College voor Zorgverzekeringen. De verschillen hebben betrekking
op de volgende vijf thema’s:
1. De discontovoet (zie hoofdstuk 3).
2. Kosten in gewonnen levensjaren (zie hoofdstuk 4).
3. Het waarderen van arbeidsgerelateerde baten (zie hoofdstuk 8).
4. Het waarderen van vrije tijd (zie hoofdstuk 8).
5. Indirecte belastingen (zie hoofdstuk 5).
(Bron: CPB & PBL, 2014; CVZ, 2006, 2010).

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

93

9.6 Wanneer een MKBA niet zinvol is
In een aantal gevallen is een MKBA niet zinvol:
• als van tevoren duidelijk is dat ethische argumenten doorslaggevend zijn;
• als de maatregel onvoldoende concreet is;
• als kwantificering van de belangrijkste effecten onmogelijk is;
• als de maatregel onvoldoende concreet is.
Ethische argumenten doorslaggevend
Er zijn beleidsbeslissingen waarvan van tevoren duidelijk is dat een MKBA weinig toevoegt. Een voorbeeld is, wetgeving rond euthanasie. Hierbij zullen levensbeschouwelijke opvattingen altijd de doorslag
geven. Maar er zijn ook situaties waarin ethische overwegingen weliswaar een rol spelen, maar waarbij
van tevoren niet vaststaat dat deze overwegingen doorslaggevend zullen zijn. Dan kan een MKBA wel
zinvol zijn. Een voorbeeld is het opnemen van stoppen-met-roken programma’s in het basispakket. Op
ideologische gronden kun je vinden dat de overheid hier geen rol heeft te spelen, maar het is denkbaar
dat sommige tegenstanders hun ideologische veren op dit terrein afschudden als een MKBA van
stoppen-met-roken beleid zeer gunstig uitpakt.
Kwantificering belangrijke effecten onmogelijk
Bij sommige beleidsmaatregelen zijn de onzekerheden zo groot dat de kwantificering van kosten en
(vooral) baten onmogelijk is. Dat speelt niet alleen in de zorg, maar ook op andere beleidsterreinen. Een
goed voorbeeld van dit laatste vormen overheidsinvesteringen in wetenschappelijk onderzoek. Het CPB
is van mening dat (nog) geen zinnige uitspraken zijn te doen over het rendement van dergelijke investeringen, en neemt de baten ervan dan ook niet op. Een citaat uit een recente publicatie van het CPB over
dit onderwerp:
‘Op het gebied van wetenschap is minder bekend [dan op het terrein van infrastructuur] over de
effectiviteit van afzonderlijke maatregelen. Een extra euro voor het Nederlandse wetenschapssysteem betekent niet automatisch dat er extra wetenschappelijke kennis wordt gegenereerd. De
bestaande economische literatuur vertelt ons weinig over hoe doeltreffend concrete beleidsmaatregelen zijn. Daarom zijn de lange termijn effecten van concrete maatregelen moeilijk te duiden in
termen van economische grootheden.’ (Van der Wiel et al., 2013)
Voor wetenschappelijk onderzoek is het CPB dus vooralsnog van mening dat de baten niet goed te
bepalen zijn, ook niet als bekend is aan welk onderzoeksproject het geld wordt besteed.
Ook in de zorg is er een brede categorie beleidsmaatregelen waarvoor geldt dat we de baten (nog) niet
goed kunnen kwantificeren. We doelen hierbij op maatregelen waarvan de baten, of de kosten, vooral
bestaan uit welzijnswinst. Met het huidige meetinstrumentarium kunnen we deze baten niet altijd goed
kwantificeren, laat staan dat we ze in geld kunnen uitdrukken. Een MKBA is in de care daarom nog niet
goed uitvoerbaar, al wordt er momenteel hard gewerkt aan nieuwe meetinstrumenten. Dit laat natuurlijk
onverlet dat een goede inventarisatie en analyse vooraf van de effecten van een beleidsmaatregel ook
zinvol is in de care.
Maatregel onvoldoende concreet
In het zojuist geciteerde artikel geven de CPB’ers ook aan dat bij generieke verhogingen van uitgaven op
94

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

bepaalde beleidsterreinen onmogelijk uitspraken gedaan kunnen worden over het verwacht rendement.
Een voorbeeld zou zijn een algehele verlaging van de (groei van) curatieve zorguitgaven, zoals de
afgelopen jaren in verschillende convenanten tussen de minister van VWS en veldpartijen in convenanten
is afgesproken. Deze convenanten bevatten afspraken op hoofdlijnen en zijn onvoldoende concreet voor
een MKBA. Een MKBA is daarom ook voor deze concrete maatregelen door veldpartijen doorgaans niet
zinvol, tenzij beleidmakers nadere wet- en regelgeving overwegen om bepaalde maatregelen te
stimuleren of af te remmen/verbieden).

9.7 Openstaande vragen
We hopen in dit rapport, makers en gebruikers van zorg-MKBA’s een aantal handvatten te hebben
geboden bij het opstellen en interpreteren van zorg-MKBA’s. Maar, we zijn ook tegen nog openstaande
vragen aangelopen. Bij het uitwerken van de algemene leidraad MKBA waar we in dit rapport veelvuldig
naar hebben verwezen, in een werkwijzer voor de zorg, is het van belang in te gaan op deze vragen. De
openstaande vragen luiden:
1. Hoe moet gezondheidswinst worden gewaardeerd?
2. Hoe moeten de baten van de care worden gemeten en gewaardeerd?
3. Hoe moeten arbeidsgerelateerde baten en vrije tijd worden gewaardeerd?
4. Wat is de te hanteren discontovoet voor toekomstige kosten en baten?
5. Hoe moet worden omgegaan met de kosten van collectieve financiering van zorg?
6. Hoe moeten indirecte belastingen worden meegenomen?
Zoals we hebben geconstateerd in eerdere hoofdstukken loopt elke opsteller van een zorg-MKBA tegen
één of meer van deze vragen aan. Het is niet redelijk om van individuele opstellers van zorg-MKBA’s te
verlangen, dat zij zelf de antwoorden op deze vragen leveren. Dit is ook niet wenselijk. Het gevolg zou
immers zijn dat verschillende opstellers van zorg-MKBA’s verschillende antwoorden geven. Dat zou
leiden tot inconsistentie tussen MKBA’s. Erger nog, het zou de deur weer openzetten voor het toewerken
naar een, door de opsteller of zijn opdrachtgever, gewenste uitkomst. Het doel van de algemene leidraad
MKBA is nu juist het voorkomen van deze problemen. Het is daarom wenselijk dat bij de uitwerking van
de leidraad in een werkwijzer voor de zorg, deze vragen worden beantwoord.

9.8 Samenvatting
In de voorgaande hoofdstukken zijn de methodologische uitgangspunten bij een zorg-MKBA besproken.
De belangrijkste conclusies zijn samengevat in tabel 9.1. De vragen in de tabel zijn allereerst bedoeld om
de lezer te helpen iets op te kunnen zoeken in dit rapport. Per vraag wordt verwezen naar het hoofdstuk,
waarin dit onderwerp werd besproken. Aan een aantal van de in de tabel 9.1 genoemde vragen ‘hangt’ een
reeks sub-vragen. Dit geldt bijvoorbeeld voor de verdelingseffecten, de monetarisering van gezondheidsbaten en arbeidsbaten. De slotparagrafen van de hoofdstukken 6-8 bevatten puntsgewijze informatie over
elk van deze thema’s. Het langslopen van deze slotparagrafen levert automatisch ook het antwoord op
de vragen in tabel 9.1 op. Het zorgvuldig bekijken van al deze vragen, kan naar ons idee helpen bij het
opstellen of lezen van een zorg-MKBA.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

95

Tabel 9.1: Aandachtspunten bij het maken of lezen van een zorg-MKBA.
Aandachtspunten bij het maken of lezen van een zorg-MKBA.
1. Is de maatregel duidelijk omschreven?
2. Is duidelijk wat het nulalternatief is?
3. Is duidelijk wie de betrokken sectoren actoren zijn?
4. Zijn alternatieven onderzocht?
5. Is het maatschappelijk perspectief gekozen?
6. Is een inventarisatie gemaakt van alle relevante directe en indirecte kosten?
7. Is beredeneerd waarom sommige posten niet zijn meegenomen?
8. Zijn de causale effecten (zowel op kosten als baten) voldoende onderbouwd?
9. Is nagegaan of de gebruikte kostengegevens de maatschappelijke kosten weerspiegelen?
10. Zijn verdelingseffecten goed in kaart gebracht?
11. Zijn de gezondheidsbaten op de juiste wijze ‘gemonetariseerd’ (in geld vertaald)?
12. Zijn toekomstige kosten en baten op de juiste wijze contant gemaakt?
13. Zijn de arbeidsbaten op de juiste wijze meegenomen?
14. Zijn kosten in gewonnen jaren meegenomen?
15. Zijn de effecten op de collectieve zorguitgaven vermeld?
16. Zijn gevoeligheidsanalyses op belangrijke aannames op de juiste wijze uitgevoerd?

Besproken in
hoofdstuk
4
4
4
3
4
4
4
4
5
6
7
3
8
4
3
4

9.9 Conclusies
Een MKBA kan vaak een nuttige bijdrage leveren aan goede beleidsvoorbereiding, ook in de volksgezondheid en de zorg. Een MKBA kan nooit in de plaats komen van politieke besluitvorming, maar kan die
besluitvorming wél ondersteunen en verhelderen. Om die rol goed te kunnen vervullen, is het nodig dat
beleidsmakers en het publiek vertrouwen hebben in de kwaliteit van de MKBA. Het hanteren van
algemeen aanvaarde methodologische uitgangspunten die door gezaghebbende experts worden
gedeeld, zal dit vertrouwen versterken.

96

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Literatuur
Adler MD, Posner EA. New foundations of cost–benefit analysis. Harvard University Press, 2006.
Algra AM, Nortier JWR. Acetylsalicylzuur en kanker. Aanwijzingen voor een preventief effect.
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2013;157:A5189.
Baal PH van, Wong A, Slobbe LC, Polder JJ, Brouwer WB, Wit GA de. Standardizing the Inclusion of
indirect medical costs in economic evaluations. PharmacoEconomics, 2011;29(3):175-87.
Berg M van den (red.), Post NAM, Hamberg-van Reenen HH, Baan CC, Schoemaker CG (red.).
Preventie in de zorg. Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM
Rapport 010003001/2013.
Bharadwaj P, Løken KV, Neilson C. Early life health interventions and academic achievement.
The American Economic Review, 2013;103(5):1862-1891.
Blumenschein K, Blomquist GC, Johannesson M, Horn N, Freeman P. Eliciting willingness to pay without
bias: evidence from a field experiment. The Economic Journal, 2008;118(1):114-37.
Bobinac A, Exel NJA van, Rutten FFH, Brouwer WBF. Valuing QALY gains by applying a societal
perspective. Health Economics, 2013;22(10): 1272-1281.
Boonen A, Mau W. The economic burden of disease: comparison between rheumatoid arthritis and
ankylosing spondylitis. Journal of Clinical and Experimental Rheumatoly, 2009;27(55):S112-S117.
Brouwer WB, Exel NJ van, Berg B. van de, Dinant HJ, Koopmanschap MA, Bos GAM van den. Burden
of caregiving: evidence of objective burden, subjective burden, and quality of life, impacts on
informal caregivers of patients with Rheumatoid Arthritis. Journal of Arthritis and Rheumatism,
2004;51(4):570-577.
Brouwer W, Exel J van, Baker R, Donaldson D. The New Myth; The social value of the QALY, Journal of
PharmacoEconomics 2008;26(1):1-4.
Busschbach JJ van, Delwel G. Het pakketprincipe kosteneffectiviteit, achtergrondstudie ten behoeve
van de ‘appraisal’ fase in pakketbeheer. Diemen: College voor Zorgverzekeringen, publicatienummer
291, 2010.
Casparie AF, Hout BA van, Simoons ML. [Guidelines and costs]. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde, 1998;142(38):2075-7.
Chay KY, Guryan J, Mazumder B. Birth cohort and the black-white achievement gap: the roles of
access and health soon after birth. The National Bureau of Economic Research Working Paper no.
15078, 2009.
Claxton KP, Walker S, Palmer S, Sculpher M. Appropriate perspectives for health care decisions. CHE
Research Paper 054.University of York, Centre for Health Economics, 2010.
CPB. Toekomst voor de zorg. Den Haag: Centraal Planbureau, 2013.
CPB & PBL. Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse. Den Haag:
Centraal Planbureau & Planbureau voor de Leefomgeving, CPB/PBL Rapportnummer 687, 2014.
Currie J, Madrian B. Health, health insurance and the labor market. In: Handbook of Labor
Economics, edition 1, volume 3, no. 3. O. Ashenfelter & D. Card (red.), Elsevier 1999.
CVZ. Richtlijn voor Farmaco-economisch onderzoek, geactualiseerde versie. Diemen: College voor
Zorgverzekeringen, 2006.
CVZ. Handleiding voor kostenonderzoek, geactualiseerde versie 2010. Diemen: College voor
Zorgverzekeringen, 2010.

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

97

CVZ. Kosteneffectiviteit in de zorg: op weg naar een genuanceerd en geaccepteerd gebruik van
kosteneffectiviteitsgegevens in de zorg. Diemen: College voor Zorgverzekeringen, 2013.
Dolan P, Kahneman D. Interpretations of utility and their implications for the valuation of health. The
Economic Journal, 2008;118:215-234.
Eijgenraam CJJ, Koopmans CC, Tang PJG, Verster ACP. Evaluatie van infrastructuurprojecten; leidraad
voor Kosten-batenanalyse, Deel I: Hoofdrapport onderzoeksprogramma economische effecten
infrastructuur. Den Haag, 2000.
Everdingen JJE van. Cholesterolverlaging als testcase voor macro-economische keuzes in de
gezondheidszorg. Medisch Contact, 1997;52:1573.
Faber T, Mulders E. Een kennismaking met de maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA),
Handreiking voor beleidsmakers. Den Haag: Rijksoverheid, 2012.
Fletcher J. Adolescent depression and adult labor market outcomes. The Southern Economic
Journal, 2012;80(1):26-49.
Fletcher J. The effects of childhood ADHD on adult labor market outcomes. The National Bureau of
Economic Research Working Paper no. 18689, 2013.
Flynn TN, Huyn E, Peters TJ, Al-Janabi H, Clemens S, Moody A, Coast J. Scoring the icecap-A capability
instrument. Estimation of a UK general population tariff. Health Economics, 2013 Nov 20 [Epub ahead
of print].
Gils P van, Schoemaker CG, Polder JJ. Hoeveel mag een gewonnen levensjaar kosten? Onder zoek
naar de waardering van de QALY. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2013;157:A6507.
Hammitt J, Treich N. Statistical vs. identified lives in benefit-cost analysis. Journal of Risk and
Uncertainty, 2007;35(1):45-66.
Harbers MM, Hoeymans N. Gezondheid en maatschappelijke participatie. Themarapport
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Rapportnummer 010003001/2013.
Hoefman RJR, Exel NJA van, Brouwer WBFW. Het meten en waarderen van mantelzorg met de
CarerQol. Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, 2010;88(4):167-171.
Hoeymans N, Loon AJM van, Schoemaker CG (2011). Definitierapport Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Rapport 270241002, 2011.
Hoeymans N, Loon AJM van, Schoemaker CG (2012). Ontwerprapport Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Briefrapport 270241003, 2012.
Hollander AEM de, Hoeymans N, Melse JM, Oers JAM van, Polder JJ. Zorg voor gezondheid –
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2006. Bilthoven: RIVM Rapportnummer 270061003, 2006.
Hout W van den, Goekoop-Ruiterman YPM, Allaart CF, Vries-Bouwstra JK de, Hazes JMM, Kerstens
PJSM, Zeben D van, Hulsmans HMJ, Jonge-Bok JM de, Sonnaville PBJ de, Dijkmans BAC, Breedveld
FC. Cost-utility analysis of treatment strategies in patients with recent-onset rheumatoid arthritis.
Arthritis Care & Research, 2009:61(3):291-99.
IOM. Evidence-Based Medicine and the Changing Nature of Healthcare: 2007 IOM Annual Meeting
Summary, Institute of Medicine of the National Academies, 2008. Uit: zie McClellan.
Jacobs B. Reader fiscale economie afwenteling en dood gewicht van belastingen. Rotterdam:
Erasmus School of Economics, 22 september 2011.
Jong Gierveld J de, Tilburg T van. De ingekorte schaal voor algemene, emotionele en sociale
eenzaamheid. Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, 2008;39(1):4-15.
Koopmans C. Kosten en baten van het Centraal Planbureau: verleden, heden en toekomst.
TPEdigitaal, 2010;4(3): 19-30.
98

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Krol HM. Productivity costs in economic evaluations. Rotterdam: Erasmus MC, University Medical
Center, 2012.
Krol M, Brouwer W, Baal P van. Zorgkosten langer leven in evaluaties medische technologie.
Economisch Statistische Berichten, 2013;766-68.
Kunseler E, Renes G. Gezondheid in maatschappelijke kosten-batenanalyses van omgevingsbeleid.
Publicatienummer. 550051004. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving, 2012.
Kunst AE, Meerding WJ, Varenik N, Polder JJ, Mackenbach JP. Sociale verschillen in zorggebruik en
zorgkosten in Nederland 2003, Zorg voor Euro’s – 5. Een verkenning van verschillen naar sociaaleconomische positie, samenlevingsvorm en land van herkomst. Bilthoven: RIVM Rapportnummer
270751017,2007.
Lamers LM, Stalmeier PF, McDonnell J, Krabbe PF, Busschbach JJ van. Kwaliteit van leven meten in
economische evaluaties: het Nederlands EQ-5D-tarief. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde,2005;149:1574-8.
Lichtenstein P, Halldner L, Zetterqvist J, Sjölander A, Serlachius E, Fazel S, Längström N, Larsson H.
Medication for attention deficit–hyperactivity disorder and criminality, The New England Journal of
Medicine, 2012;367(21):2006-14.
Linden SJ van der (AZM), Poos MJJC (RIVM). Hoe vaak komt reumatoïde artritis voor, hoeveel mensen
sterven eraan en neemt dit toe of af? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas
Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas
Volksgezondheid\Gezondheidstoestand\Ziekten en aandoeningen\Bewegingsstelsel en bindweefsel\
Reumatoïde artritis (RA), 13 december 2013.
Madsen J. Health, human capital formation and knowledge production: two centuries of
international evidence. The National Bureau of Economic Research Working Paper no. 18461, 2012.
Mason H, Jones-Lee M, Donaldson C. Modelling the monetary value of a QALY: a new approach
based on UK data. Journal of Health Economics, 2009;18(8):933-50.
McClellan MB, McGinnis JM, Nabel EG, Olsen, LAM. Evidence-based medicine and the changing
nature of healthcare: 2007 IOM Annual Meeting Summary. Institute of Medicine of the National
Academies, 2008.
Murray CJL, Evans DB. Health systems performance assessment - Debates, methods and empiricism.
Geneva: World Health Organisation (Ed.), 2003.
NRC. Verkerk M. ‘Zorg moet niet nuttig zijn, zorg moet ethisch zijn’. Ingezonden stuk in het NRC van
26 juli 2006.
Post NAM, Zwakhals SLN, Polder JJ. Maatschappelijke baten. Deelrapport van de VTV 2010 Van
gezond naar beter. Bilthoven: RIVM Rapport 270061009, 2010.
Richardson J, Peacock SJ, Lezzi A. Do quality-adjusted life years take account of lost income?
Evidence from an Australian survey. European Journal of Health Economics, 2009;10(1):103-9.
Roos AF, Schut FT. Spillover effects of supplementary on basic health insurance: evidence from the
Netherlands. European Journal of Health Economics, 2012;13(1):51-62.
RVZ. Zinnige en duurzame zorg. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid & Zorg, 2006.
Sendi P, Brouwer W. Is silence golden? A test of the incorporation of the e¡ects of ill-health on
income and leisure in health state valuations. Journal of Health Economics, 2005;14:643-47.
Simoons ML, Casparie AF. Behandeling en preventie van coronaire hartziekten door verlaging van de
serumcholesterolconcentratie; derde consensus ‘Cholesterol’. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde, 1998;142(38):2096-101.
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

99

Tan SS. Microcosting in economic evaluations. Issues of accuracy, feasibility, consistency and
generalizability. Rotterdam: Erasmus MC, University Medical Center, 27 november 2009.
Tilling C, Krol M, Tsuchiya A, Brazier J, Exel J van, Brouwer W. Does the EQ-5D reflect lost earnings?
PharmacoEconomics, 2012;30(1):47-61.
Visser JS, Boonen L, Stam B. Effectiviteit van inkoopbeleid geneesmiddelen. ESB Gezondheidszorg,
2013; 98;284-86.
Wiel K van der, Weel B ter, Ewijk C van. Beleidsanalyse op gevoel? Me Judice, 6 juni 2013.
Wouterse B. Economic consequences of healthy aging. Proefschrift. Tilburg: Universiteit Tilburg,
7 juni 2013.
Zeckhauser R, Shepard D. Where now for saving lives? Law and Contemporary Problems,
1976; 40:5-45.
Zwaneveld PJ. De btw in kosten-batenanalyses. Den Haag: Centraal Planbureau notitie, 27 juni 2011.

100

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Bijlagen

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

101

Bijlage 1

Auteurs en begeleidende commissies

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg
Themarapport van de VTV-2014
Auteurs
Dr. M. Pomp
Dr. C.G. Schoemaker
Prof.dr. J.J. Polder

Marc Pomp Economische Beleidsanalyse
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
RIVM, Bureau Directieraad

Projectondersteuning
E.M. Slichter
C. Deuning

RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij

Wetenschappelijke Adviescommissie
Drs. P.J. Besseling
Centraal Planbureau
Prof.dr. C. van Ewijk
Centraal Planbureau
Drs. N.J.A. Exel
Erasmus Universiteit, Instituut Beleid en Maatschappelijke
Gezondheidszorg
Prof.dr. L. van der Geest
NYFER
Prof.dr. T.E.D. van der Grinten
Erasmus Universiteit, Instituut Beleid en Maatschappelijke
Gezondheidszorg
Prof.dr. R.T.J.M. Janssen
Altrecht
Prof.dr. D. Ruwaard, MD
Universiteit Maastricht, Faculty of Health, Medicine and Life
Science Life Science, School for Public Health and Primary Care
						
Beleidsadviesgroep
L. van Berkel, MSc.
VWS, Directie Macro-Economische Vraagstukken en 		
Arbeidsmarkt
Drs. L. Leliveld
VWS, Directie Publieke Gezondheid/Openbare Gezondheid
Ir. C.V. Neevel
VWS, Directie Macro-Economische Vraagstukken en 		
Arbeidsmarkt
Drs. A.M.C. Pollman
VWS, Directie Maatschappelijke Ondersteuning
A.G. Pomp
VWS, Directie Langdurige Zorg
Dr. D. Scheele
SZW, ASEA, Afdeling Strategie, Arbeidsmarkt en Stelsel & 		
Regelingen
Dr. R.W. Segaar
VWS, Directie Curatieve Zorg/Tweedelijns Somatische Zorg
E.M. Splint-Dekker, MSc.
SZW, ASEA, Afdeling Strategie, Arbeidsmarkt en Stelsel & 		
Regelingen
Mr.drs. P.H.M. Thewissen
VWS, Directie Zorgverzekeringen
Drs. A.J.M. Zengerink
VWS, Directie Curatieve Zorg

102

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Verder bijgedragen door
Dr. T.L. Feenstra		
Dr. P.F. van Gils		
Dr. R. Heijink 		
Dr. G.A. de Wit		
Dr. B. Wouterse		

RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg
RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg
RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg
RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg
Centraal Planbureau

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

103

Bijlage 2

Projectleiding, begeleidende commissies en 			
klankbordgroep VTV-2014

Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014
Projectleiding
Dr. N. Hoeymans
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
Dr.ir. A.J.M. van Loon
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
Dr. C.G. Schoemaker
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
E.M. Slichter, projectondersteuning
RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
							
Wetenschappelijke Adviescommissie
Dr. R.V. Bijl
Sociaal Cultureel Planbureau
Prof.dr. J. Brug
Vrije Universiteit Medisch Centrum, EMGO Institute for
Health and Care Research
Prof.dr. A. Burdorf
Erasmus Universiteit, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam
Maatschappelijke Gezondheidszorg
Prof.dr. W.A. van Gool
Gezondheidsraad
Prof.dr. T.E.D. van der Grinten
Erasmus Universiteit, Instituut Beleid en Maatschappelijke
Gezondheidszorg
Prof.dr. P.P. Groenewegen
Nederlands Instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg (NIVEL)
Prof.dr. K. Horstman
Universiteit Maastricht, Instituut voor 			
Gezondheidsethiek/Psychologie
Prof.dr. M.J. IJzerman
Universiteit Twente, Faculteit Management & Bestuur
Prof.dr. J.A. Knottnerus
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
Prof.dr. D. Ruwaard, MD
Universiteit Maastricht, Faculty of Health, Medicine and 		
Life Science Life Science, School for Public Health and 		
Primary Care
Drs. H. Smid
ZonMw
Prof.dr. J. Spijker
Radboud Universiteit Nijmegen, Pro Persona 			
Academisch Psychisch Behandelcentrum Volwassenen
Prof.dr. K. Stronks
Universiteit van Amsterdam, Academisch Medisch 		
Centrum, Sociale Geneeskunde
Prof.dr. A.N. van der Zande, voorzitter RIVM, Bureau Directieraad
Prof.dr. J.A.M. van Oers
RIVM, Bureau Directieraad
Beleidsadviesgroep
Y.M. Boersma
Drs. A.M.P. van Bolhuis, MBA

OCW, Directie Voortgezet Onderwijs
RIVM, Domein Volksgezondheid en Zorg

(per 01-10-2013)

Drs. A. Derksen
Prof.dr. M.C.H. Donker, voorzitter
104

Vereniging van Nederlandse Gemeenten
VWS, Directie Publieke Gezondheid
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

Mr. M.H. Floor
Ing. H.M.A. Geron (01-10-2013/01-09-2013)
Drs. L.J. van der Heiden
E.J. Hemke
Dr. L.M. van Herten (tot 01-05-2013)
Drs. M. Holling
M.J.M. van der Hoog, arts (per 01-05-2013)
Drs. J.C. Hulleman, secretaris

VWS, Directie Maatschappelijke Ondersteuning
SZW, Directie Gezond en Veilig Werken
VWS, Directie Publieke Gezondheid/Openbare Gezondheid
EZ, Directie Natuur en Biodiversiteit
VWS, Directie Macro-Economische Vraagstukken en 		
Arbeidsmarkt
VWS, Directie Langdurige Zorg
VWS, Directie Macro-Economische Vraagstukken en 		
Arbeidsmarkt
VWS, Directie Publieke Gezondheid/Openbare Gezondheid

(tot 01-01-2012)

Dr. J.B.F. Hutten
M. Koorneef, MPH (tot 01-09-2013)
Drs. L. Leliveld, secretaris (per 01-01-2012)
Ing. G.C.C. Molenaar
Dr.ir. M.N. Pieters (tot 01-10-2013)
Dr. H.A.J.M. Reinen
Dr. P.G.J. Reulings (tot 01-08-2013)
Dr. J.W.A. Ridder
Drs. E.C.S. van der Stegen (tot 01-01-2012)
J. Tanis
M. van der Voet (per 01-09-2013)
Drs. J.B. van den Wijngaard
Drs. A.J.M. Zengerink
M. van der Zouw (per 01-10-2013)

VWS, Directie Publieke Gezondheid
VWS, Directie Sport
VWS, Directie Publieke Gezondheid/Openbare Gezondheid
VWS, Directie Markt en Consument
RIVM, Domein Volksgezondheid en Zorg
VWS, Directie Voeding Gezondheidsbescherming en
Preventie
VWS, Inspectie Gezondheidszorg
OCW, Directie Onderzoek en Wetenschapsbeleid
SZW, Gezond en Veilig Werken
VWS, Directie Jeugd
VWS, Directie Sport
VWS, Directie Geneesmiddelen en Medische Technologie
VWS, Directie Curatieve Zorg
SZW, Gezond en Veilig Werken

Klankbordgroep RIVM
Dr. M.J. van den Berg
Drs. A.M.P. van Bolhuis, MBA

RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
RIVM, Domein Volksgezondheid en Zorg

(per 01-10-2013)

Ir. X. Gravestein
Dr. M.E.E. Kretzschmar
Prof.dr.ir. E. Lebret
Prof.dr. J.A.M. van Oers, voorzitter
Dr.ir. M.N. Pieters (tot 01-10-2013)
Prof.dr. J.J. Polder
Prof.dr.ir. A.J. Schuit
Dr. M.T.M. van Raaij
Drs. L. Stokx
Dr. M.A.B. van der Sande
Dr. A. de Vries
Drs. N. Tamsma

RIVM, Centrum Gezondheid en Maatschappij
RIVM, Bureau Directieraad
RIVM, Bureau Directieraad
RIVM, Bureau Directieraad
RIVM, Domein Volksgezondheid en Zorg
RIVM, Bureau Directieraad
RIVM, Centrum Voeding, Preventie en Zorg
RIVM, Domein Milieu en Veiligheid
RIVM, Bureau Directieraad
RIVM, Centrum Epidemiologie en Surveillance van 		
Infectieziekten
RIVM, Centrum Gezondheidsbescherming
RIVM, Bureau Directieraad

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

105

Bijlage 3
ActiZ
ADHD
ACM
AIDS
AOW
AWBZ
AZM
BAG
BBP
Btw
CBG
CBS
CEO
COPD
CPB
CVZ
DBC
DOT
EPD
EQ
EU
HPV
ICECAP
ICER
ICIM
IKER
iMTA
IPA
kKBA
KBA
KEA
KPMG
LASA
OEEI
OEI
MCF
MKBA
MKEA
NICE
NIVEL
NMa
106

Afkortingen
Organisatie voor zorgondernemers
Attention Deficit Hyperactivity Disorder
Autoriteit Consument & Markt
Acquired Immune Deficiency Syndrome
Algemene Ouderdomswet
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Academisch Ziekenhuis Maastricht
Beleidsadviesgroep
Bruto binnenlands product
Belasting toegevoegde waarde
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen
Centraal Bureau voor de Statistiek
Chief Executive Officer
Chronic Obstructive Pulmonary Disease
(bronchitis, longemfyseem en astma)
Centraal Planbureau
College voor Zorgverzekeringen
Diagnose Behandeling Combinatie
DBC Op weg naar Transparantie
Elektronisch Patiënten Dossier
European Quality of Life
Europese Unie
Humaan Papilloma Virus
Investigating Choice Experiments Capability Measure
Incremental Cost Effectiveness Ratio
Interdepartementale Commissie voor Infrastructuur en Milieu
Incrementele kosteneffectiviteitsratio
instituut Beleid & Management Gezondheidszorg
Impact of Participatie en Autonomie-vragenlijst
kengetallen Kosten Baten Analyse
Kosten Baten Analyse
Kosteneffectiviteitsanalyse
Internationale accountants- en adviesorganisatie
Longitudinal Ageing Study Amsterdam
Onderzoeksprogramma Economische Effecten Infrastructuur
Overzicht Effecten Infrastructuur
Marginal Costs of public Funds
Maatschappelijke kosten-batenanalyse
Maatschappelijke kosteneffectiviteitsanalyse
National Institute for Health and Care Excellence
Nederlands Instituut voor onderzoek van de Gezondheidszorg
Nederlandse Mededingingsautoriteit (nu de ACM)
Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

NRC
P4P
PBL
PM
Pm
POH
QALY
RA
RCT
RIVM
RVZ
SF
SZW
TNF-alfa-remmer
VOLY
VTV
VWS
WAC
WHO
Wmo
Zvw

Nieuwe Rotterdamse Courant
Pay for Performance
Planbureau voor de Leefomgeving
Post meridiem
Pro memorie
Praktijkondersteuner Huisartsen
Quality-adjusted life year
Reumatische artritis
Randomized Controlled Trial
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Raad voor de Volksgezondheid & Zorg
Short Form
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Tumor necrose factor-alfa-remmer
Value of a Life Year
Volksgezondheid Toekomst Verkenning
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wetenschappelijke Adviescommissie
World Health Organisation
Wet maatschappelijke ondersteuning
Zorgverzekeringswet

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg

107

Dit themarapport is de zesde publicatie in de reeks van de VTV-2014 publicaties.
Eerder verschenen:
Meijer S, Post N, Hoeymans N (2011). Van goed naar beter. Gebruikersevaluatie van de VTV-2010.
Bilthoven: RIVM Briefrapport 270241001/2011.
Hoeymans N, Loon AJM van, Schoemaker CG (2011). Definitierapport Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Rapport 270241002/2011.
Hoeymans N, Loon AJM van, Schoemaker CG (2012). Ontwerprapport Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Briefrapport 270241003/2012.
Harbers MM, Hoeymans N. Gezondheid en maatschappelijke participatie.
Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM Rapport
010003001/2013.
Berg M van den (red.), Post NAM, Hamberg-van Reenen HH, Baan CA, Schoemaker CG (red.).
Preventie in de zorg. Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven: RIVM
Rapport 010003002/2013.
Gijsen R, Poos MJJC, Slobbe LCJ, Mulder M, Panhuis-Plasmans MHD in ’t, Hoeymans N (2013).
Een nieuwe selectie van ziekten voor de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen.
Bilthoven: RIVM Briefrapport 010003004/2013.
Hoeymans N, Kooiker S. Burgers en gezondheid. Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning
2014. Bilthoven: RIVM Rapport 010003005/2014.

108

Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg