Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

30 995

Aanpak Wijken

Nr. 50

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juli 2008
Nu de charters tussen het Rijk en de gemeenten zijn getekend, is het
Krachtwijkenbeleid van de planvormingsfase in de uitvoeringsfase
terechtgekomen. In deze nieuwe fase is het cruciaal om zicht te hebben op
de voortgang die wordt geboekt, zodat het beleid zonodig kan worden
bijgestuurd. Daarbij gaat het nadrukkelijk niet alleen om voortgangsinformatie waaruit kan worden afgeleid of de prestaties zijn geleverd en of
de beleidsdoelen dichterbij komen (en daarmee: of er al dan niet extra
inspanningen in de wijken nodig zijn) en of de einddoelen uiteindelijk
worden bereikt, maar bijvoorbeeld ook om informatie over het al dan niet
optreden van het zogeheten waterbedeffect, waarbij de wijkproblemen
zich naar andere wijken verplaatsen.
Nu de fase van beleidsuitvoering is gestart, is het een goed moment om
de structuur te schetsen van de beleidsinformatie waarmee ik in de
komende jaren de voortgang en ontwikkeling van het beleid wil volgen.
Het uitgangspunt voor het systeem van de beleidsinformatiestructuur is,
dat we in de wijkenaanpak ook de monitoring in een vorm van partnerschap met de gemeente vormgeven. Het gaat erom dat rijk en gemeente
binnen de wijkenaanpak elkaar ook op dit punt aanvullen en versterken.
Vervolgens zullen rijk en gemeente elkaar ook over en weer op de uitkomsten aanspreken. Want, uiteindelijk gaat het erom dat het informatiesysteem een bijdrage levert aan de doelstellingen van de wijkenaanpak,
namelijk: dat er voor de bewoners in de wijken ook daadwerkelijk zichtbare resultaten worden gerealiseerd.
Vóórdat ik overga tot de beschrijving van de verschillende ingrediënten
van de informatiestructuur, wil ik eerst kort ingaan op de aard van de
problematiek waar het Krachtwijkenbeleid zich op richt. Die heeft namelijk
directe consequenties voor de vorm en inhoud van de beleidsinformatie
die kan worden verzameld.

KST120507
0708tkkst30995-50
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

1

Meervoudige complexe problematiek
Om te beginnen vraagt het Krachtwijkenbeleid om een lange adem. Ik heb
reeds eerder aangegeven dat de problematiek in de wijken dermate
omvangrijk en hardnekkig is, dat het tenminste acht tot tien jaar vergt
voordat de beoogde veranderingen hun beslag kunnen krijgen. Dat heeft
er alles mee van doen dat de 40 wijken zich kenmerken door een stapeling
van verschillende problemen en achterstanden. De problematiek in die
wijken is niet uitsluitend òf sociaal, òf fysiek, òf economisch dan wel
demografisch van aard, maar kenmerkt zich juist door een meervoudig
karakter.
Dat is ook de reden dat deze wijken zijn geselecteerd voor het Krachtwijkenbeleid. Algemene, enkelvoudige problemen kunnen in principe via
generiek beleid worden aangepakt, maar bij meervoudige problemen is
een gecoördineerde en integrale aanpak – als «kop» op het generieke
stedenbeleid – nodig waarbij tegelijkertijd en in samenhang de verschillende problemen worden aangepakt op het ruimtelijk niveau waarop ze
zich manifesteren: op wijkniveau.
Naast het effect op de doorlooptijd heeft dit multidimensionale karakter
van de problematiek tot gevolg dat het vanwege de grote complexiteit
bijzonder moeilijk is om oorzaken en gevolgen te isoleren. Dat komt
bijvoorbeeld ook omdat veel andere (autonome) factoren, zoals de economische en demografische ontwikkeling, mede van invloed zijn. Dit heeft
als consequentie voor de onderzoeksstructuur dat het, als gevolg van een
groot aantal invloeden over en weer, vrijwel onmogelijk wordt om bij het
onderzoek naar de effectiviteit van het beleid een directe relatie te leggen
tussen de beleidsinzet en de ontwikkeling van het maatschappelijke
probleem.
Het bestaan van dit soort «ongetemde problemen» wil natuurlijk niet
zeggen dat we de zaak dan maar op z’n beloop moeten laten in de hoop
dat het op termijn misschien «vanzelf» goed komt: de problemen in de
wijken zijn daarvoor gewoonweg te groot en we zijn het aan de bewoners
van deze wijken verplicht om ons uiterste best te doen verbetering in hun
leefsituatie te brengen. Bovendien is het voor de beleidsontwikkeling en
-uitvoering lang niet altijd noodzakelijk om een volledig uitgekristalliseerd
beeld van oorzaken en gevolgen te hebben om beleid te ontwikkelen en
effect te sorteren. Vaststaat – daar is geen onderzoek voor nodig – dat één
van de directe gevolgen van het Krachtwijkenaanpak is dat er – ook op
lokaal niveau – veel aandacht is voor de problematiek in de wijken; dat in
alle steden partijen een op de lokale situatie toegesneden aanpak hebben
ontwikkeld. Kortom, er is veel in beweging gezet.
De consequentie van de ongetemde problematiek is, zoals ik hiervoor
reeds heb aangestipt, wèl dat het buitengewoon lastig is om met de traditionele onderzoeksmethoden de effectiviteit van het gevoerde beleid in
kaart te brengen.
Ik wil daarom een brede mix van – soms minder orthodoxe – methoden
inzetten waarbij niet zozeer het afrekenen van de lokale uitvoerders
voorop staat, als wel het beleidsleren. Want juist het leren van elkaars
aanpak en resultaten is bij dit complexe beleid van groot belang om op
termijn effect te sorteren.
Tellen en vertellen
Beleidsinformatie kent eigenlijk altijd een aantal basisproducten. Om te
beginnen dient de informatiestructuur inzicht te geven in de mate waarin
de finale maatschappelijke effecten die we met het (Krachtwijken)beleid
beogen (de zogeheten «outcome»), daadwerkelijk worden bereikt.
Immers, om die finale effecten is het met het Krachtwijkenbeleid uiteinde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

2

lijk begonnen: in acht tot tien jaar moeten de 40 wijken weer aantrekkelijke
gebieden zijn waar mensen kansen hebben en waar het prettig wonen is.
De andere standaardbeleidsinformatie bestaat uit prestatiegegevens ( de
«output»). In de WijkActiePlannen hebben de gemeenten aangegeven
welke prestaties zullen worden geleverd teneinde de beleidsdoelen te
realiseren en ook over die prestaties zal dus voortgangsinformatie moeten
worden verzameld.
Dit soort resultaten kunnen in principe gewoon worden verzameld door te
«tellen»: de ontwikkeling van bijvoorbeeld het aantal werklozen, van het
aantal leerlingen dat het onderwijs zonder startkwalificatie verlaat, van het
aantal buurtconciërges, van het aantal Johan Cruijff-courts, of van de
leefbaarheid van de wijk, kan allemaal getalsmatig in kaart worden
gebracht. Traditionele, kwantitatieve onderzoeken – «monitors» – zijn bij
uitstek geschikt om deze voortgang in kaart te brengen.
Echter, op deze wijze wordt slechts een deel van wat we met het Krachtwijkenbeleid willen bereiken zichtbaar. Om een beeld te krijgen van
bijvoorbeeld de wijze waarop bewonersparticipatie, betrokkenheid en
draagvlak kan worden vergroot, zijn andere, meer kwalitatieve methoden
veel geschikter.
Om een goed inzicht te krijgen in wat een succesvolle beleidsaanpak is en
om daarvan te leren, moeten we dan ook niet alleen «tellen» maar ook
luisteren naar wat de bewoners en professionals van de wijken te
«vertellen» hebben en hoe zij de verbeteringen in hun wijk ervaren en
vormgeven.
Dit impliceert dat het instrumentarium dat hierna wordt beschreven, naast
de conventionele beleidsmonitors, ook een aantal minder gangbare
elementen bevat.
Korte en lange termijn
De mix van instrumenten die wordt ingezet om de beleidsinformatie voor
het Krachtwijkenbeleid te verzamelen, varieert echter niet alleen naar
soort informatie, maar ook naar de termijn waarop ontwikkelingen zichtbaar worden, of beter gezegd: zichtbaar kunnen worden. De volgende
voorbeelden zijn daarvoor illustratief. Het eerste voorbeeld betreft de
bewonersbetrokkenheid en -participatie. Die is via het actief betrekken van
wijkbewoners bij het opstellen van de WijkActiePlannen al helemaal in het
begin van het beleidsproces immers effectief te beïnvloeden. Daartegenover staan de voorbeelden van een denkbeeldige werkloze allochtone
nieuwkomer die pas na een alfabetiseringscursus en (vervolgens) een
scholingstraject via een actieve bemiddeling aan het werk kan worden
geholpen, of van de situatie waarin na sloop van een verouderd, leegstaand bedrijvencomplex de leefbaarheid van de wijk verbetert door
nieuwbouw van aantrekkelijke woningen en de aanleg van een wijkparkje.
Het is duidelijk dat deze ingrepen pas op respectievelijk middellange en
lange termijn effect kunnen sorteren.
De beleidsinformatie voor het Krachtwijkenbeleid bevat dan ook zowel
onderdelen die de korte termijn bedienen, als onderdelen die de lange
termijn beleidseffecten in beeld brengen.
De beleidsinformatiestructuur
De Outcomemonitor Krachtwijken
Om te beginnen worden – door het CBS – de maatschappelijke effecten
(outcome) van het beleid gemeten. Het CBS brengt de ontwikkelingen op
de thema’s Wonen, Werken, Leren en opgroeien, Integreren en Veiligheid
in kaart. Met behulp van deze informatie kan op termijn worden gevolgd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

3

of de situatie in de wijken verbetert en of de maatschappelijke effecten
uiteindelijk worden bereikt.
Hoewel ik het belang van de Outcomemonitor onderstreep (via dit instrument wordt uiteindelijk vastgesteld of de finale maatschappelijke doelen
worden bereikt), teken ik daar direct bij aan dat de informatieve waarde
ervan op de korte termijn beperkt zal zijn. Immers, vóórdat maatschappelijke effecten (outcome) kunnen worden gesorteerd, moeten eerst de
prestaties (output) zijn geleverd, en die kunnen op hun beurt weer pas tot
stand worden gebracht als het proces is vormgegeven. Daarbij komt nog
dat veel van de beoogde outcome (met name op het fysieke terrein) een
lange doorlooptijd kent en dus per definitie pas over enkele jaren zichtbaar kan worden. De Outcomemonitor is dus een instrument dat pas op
de langere termijn betekenis in het beleidsproces zal krijgen.
De nulmeting van de Outcomemonitor, die de situatie in de wijken in kaart
brengt bij de aanvang (1-1-2007) van het Krachtwijkenbeleid, komt op
14 juli aanstaande beschikbaar. Het CBS zal deze meting tweejaarlijks
gaan publiceren.
Longitudinaal onderzoek
In dezelfde categorie valt de kwantitatieve studie, die het Sociaal en Cultureel Planbureau en het CBS recentelijk zijn gestart, waarmee de ontwikkeling van de bewoners van de Krachtwijken gedurende langere periode zal
worden gevolgd. Het onderzoek heeft niet alleen betrekking op de zittende
bewoners van de wijken, maar ook op de bewoners die gedurende de
beleidsperiode de wijk verlaten door naar een andere wijk te verhuizen, of
juist vanuit andere wijken naar de wijk toe verhuizen. Waar via de outcomemonitor de ontwikkeling van wijken in kaart wordt gebracht, wordt met
deze studie onderzocht hoe het met de mensen in de wijken gaat. Oók dat
aspect vind ik van groot belang: het maakt immers een fundamenteel
verschil of over tien jaar nog steeds dezelfde mensen werkloos zijn, of dat
de werklozen van nu aan het werk zijn gekomen en verhuisd naar een
andere wijk, waarna de vrijgekomen woningen zijn ingenomen door
nieuwe werklozen (die dan ook weer in een reïntegratietraject zitten). In
het eerste geval is er sprake van een dead-end situatie, terwijl in het
tweede geval de wijk een roltrap- of liftfunctie heeft. En dat verschil is –
ook beleidsmatig – van groot belang.
Bovendien zal bij dit onderzoek de ontwikkeling van de 40 wijken worden
vergeleken met andere wijken die als controlegroep zullen fungeren.
Daarmee wordt tevens zicht verkregen op de effectiviteit van het gevoerde
beleid.
Waterbedeffecten
Het laatste onderzoek dat zich op de langere termijn richt, is het onderzoek
naar de eventuele verplaatsingseffecten die het beleid oplevert. Tijdens
eerdere algemene overleggen over de wijkaanpak heeft uw Kamer mij
gevraagd om onderzoek te doen naar deze zogeheten «waterbedeffecten».
Aangezien ik het ook zelf van groot belang vind om na te gaan of het
gevoerde beleid niet alleen maar leidt tot de verplaatsing van
leefbaarheidproblemen naar andere, omringende wijken, voldoe ik graag
aan dit verzoek. Na de zomer zal een meerjarig onderzoek worden gestart
waarbij, aan de hand van de gegevens die de zogeheten Leefbaarometer
voor heel Nederland verzamelt, voor de 18 gemeenten zal worden gemonitord of dit verschijnsel zich voordoet.
Outputmonitoring
Voor de korte termijn is een aantal andere instrumenten van aanzienlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

4

grotere betekenis. Daarbij denk ik in eerste instantie aan voortgangsinformatie over de prestaties (output) die worden geleverd. In dit kader
zullen de gemeentebesturen zich, in het kader van de reguliere planningsen begrotingcyclus, aan de gemeenteraad verantwoorden over de lokaal
geleverde prestaties. Het betreft hier een reguliere, zogenaamde «horizontale» verantwoording aan de gemeenteraad, die een integraal beeld geeft
van alle geleverde prestaties.
Hoewel gemeenten derhalve een autonome verantwoordelijkheid hebben
voor deze monitoring, wil ik via kennisuitwisseling bevorderen dat
gemeenten afstemming zoeken in de door hen gehanteerde systematiek.
Immers, in het kader van beleidsleren zijn óók de gemeenten ermee
gebaat dat zij zich kunnen vergelijken (benchmarken) met andere
gemeenten.
Daarnaast wil ik samen met de gemeenten een instrument opzetten
waarbij we, uitgaande van de inhoud van de WijkActiePlannen, op elk van
de vijf beleidsthema’s de voortgang op een beperkt aantal aansprekende
aspecten centraal in kaart brengen en publiceren. Het gaat hier om een
«slank» instrument dat op hoofdlijnen inzicht biedt in de voortgang die op
enkele belangrijke prestatieindicatoren wordt geboekt. Daarbij zou bijvoorbeeld voor het thema onderwijs kunnen worden gedacht aan het aantal
brede scholen als mogelijk zinvolle indicator.
Ik benadruk hierbij dat ik daarbij als voorwaarde hanteer dat er geen
«administratief circus» mag worden opgetuigd: ik vind het belangrijk dat
de gemeenten hun energie in de beleidsprojecten (kunnen) stoppen en zo
min mogelijk lastig worden gevallen met allerlei informatievragen
bovenop de reeds bestaande informatievragen vanuit de meer reguliere
informatiecyclus op de verschillende beleidsterreinen vanuit de departementen. Tegelijkertijd vind ik het belangrijk dat er centraal inzicht is in de
winst die op de korte termijn wordt geboekt en dat die informatie op
eenvoudige wijze voor burgers toegankelijk is. Dat zou bijvoorbeeld heel
goed kunnen worden gerealiseerd via een internetsite waarop deze output
kerncijfers op toegankelijke wijze worden gepresenteerd.
Kwaliteitskaart bewonersparticipatie
Ik vind het van groot belang dat de bewoners van de wijken worden
betrokken bij het wijkenbeleid. Het gaat immers over hùn wijken en het
wijkenbeleid heeft directe invloed op hùn situatie. Ik heb daarom het
Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken (LSA) gevraagd om
de bewonersparticipatie in kaart te brengen.
De LSA heeft dit onderzoek ondergebracht bij de Universiteit van Tilburg.
De eerste fase van dit onderzoek brengt in kaart in welke mate en op
welke wijze de bewoners hebben geparticipeerd bij de totstandkoming
van de WijkActiePlannen. De verwachting is dat dit onderzoek ook een
bruikbare methode oplevert die ook toepasbaar is in de volgende beleidsfase; de bewonersparticipatie tijdens de beleidsuitvoering. De studie naar
de bewonersbetrokkenheid tijdens de voorbereidings- en ontwerpfase van
de WAPs komt op korte termijn beschikbaar.
Ongezochte opbrengsten
Verder levert een beleid als de wijkaanpak vaak bijzondere «bijvangsten»
op die buiten de metingen van de monitors vallen, bijvoorbeeld omdat ze
niet als doelstelling zijn omschreven en dus niet meetbaar zijn gemaakt.
Deze kleine, inspirerende verhalen die van onderop in de wijk ontstaan,
kunnen van grote waarde zijn voor de totale verbetering van de wijk. Ik
vind het nuttig om zicht te krijgen op deze bijvangsten en heb daarom de
Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB, professor dr. M. van
Twist) gevraagd om een onderzoek uit te voeren naar de zogenoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

5

«ongezochte opbrengsten» van de wijkaanpak. Het onderzoek zal handvatten geven voor hoe deze opbrengsten kunnen worden verzameld.
Bewonerspeiling
Tenslotte zal nog een onderzoek worden opgezet waarbij de bewoners van
de wijken direct aan het woord komen. De structuur voor dit onderzoek
moet nog worden bepaald, maar ik vind het belangrijk dat de beleidsinformatie niet alleen over de bewoners van de wijken gaat, maar dat er ook
een instrument is dat door de wijkbewoners wordt gevuld. De structuur
van dit onderzoek zal in afstemming met de gemeenten in de tweede helft
van dit jaar worden vormgegeven.
Leefbaarometer
De Leefbaarometer is een nieuwe, recentelijk beschikbaar gekomen
onderzoekssystematiek die in opdracht van VROM/WWI is ontwikkeld en
die voor alle bewoonde gebieden in Nederland op het allerlaagste schaalniveau de leefbaarheid en leefbaarheidsontwikkeling in kaart brengt. Aan
de hand van deze informatie zijn gemeenten in staat om vroegtijdig te
signaleren in welke gebieden de leefbaarheid achteruit gaat, om naar
aanleiding daarvan in een vroeg stadium pro-actief beleid te ontwikkelen.
De Leefbaarometer is daarmee ook bij uitstek geschikt om de ontwikkelingen in de 40 Krachtwijken te volgen en zal dan ook in het kader van de
informatievoorziening over de Krachtwijken worden ingezet.
Totaalbeeld
Dit uitgebreide pakket van beleidsonderzoeken biedt zicht op hoe de
wijken zich ontwikkelen (òòk in hun omgeving), hoe de bewoners van de
wijken zich ontwikkelen, en hoe het beleidsproces zich ontwikkelt. Daarbij
is er evenwicht nagestreefd in de termijn waarop de inzichten beschikbaar
komen. In de aanvangsfase van het beleid zal met name de voor de vormgeving van het beleid relevante kwalitatieve informatie beschikbaar
komen (het «vertellen»), terwijl in de uitvoeringsfase van het beleid,
wanneer de prestaties daadwerkelijk worden gerealiseerd, met name de
meer kwantitatieve stuurinformatie (het «tellen») beschikbaar komt die in
combinatie met de eerder verworven kwalitatieve inzichten de bijsturing
van het beleid mogelijk maakt. Voor het einde van deze Kabinetsperiode is
tenslotte nog een – lichte vorm van – visitatie voorzien.
Informatielast
Ik wil hier nogmaals benadrukken dat ik er bij de dataverzameling naar
streef de administratieve belasting van de steden zo klein mogelijk te
houden. Zo wordt bij zowel de outcomemonitor, het longitudinale onderzoek, de Leefbaarometer als de studie naar waterbedeffecten uitsluitend
gebruik gemaakt van centraal beschikbare gegevens, zodat er geen
gegevensvraag bij de steden hoeft te worden neergelegd. Daarbij gaat het
bijvoorbeeld om statistische gegevens die door het CBS worden beheerd,
maar ook om gegevens die afkomstig zijn van het ministerie van VROM of
bijvoorbeeld het Kadaster.
Alleen bij de outputmonitoring ligt de verantwoordelijkheid bij de
gemeenten, maar deze activiteit maakt deel uit van de reguliere
verantwoordingssystematiek. De belasting blijft beperkt als de gemeenten
voor dit onderdeel aansluiten bij het reguliere stelsel dat zij in het kader
van hun plannings- en begrotingscyclus hanteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

6

Jaarlijkse voortgangsrapportage
Ik wil uw Kamer op basis van de informatie die ik via de verschillende
onderzoeken verzamel, jaarlijks in de herfst een voortgangrapportage
aanbieden waarin ik verslag doe over de stand van zaken rond het Krachtwijkenbeleid en de tot dan toe bereikte resultaten.
Daarbij zal worden geput uit de diverse bronnen die ik hierboven heb
beschreven. Deze bronnen bestrijken, zoals ik hiervoor heb toegelicht, de
diverse aspecten van het beleidsproces. Die verschillende aspecten zullen
ook in de voortgangsrapportages aan bod komen. De inhoud ervan zal in
de tijd variëren en afhankelijk zijn van de fase waarin het beleidsproces
zich bevindt.
De eerste voortgangsrapportage in het najaar van 2008 zal in elk geval
bestaan uit de analyse van de WijkActiePlannen van de gemeenten terwijl
tevens de gegevens van de nulmeting van de Outcomemonitor onderdeel
van deze rapportage zullen uitmaken.
Het eerste product dat beschikbaar komt, is de nulmeting van de Outcomemonitor. Deze wordt op 14 juli aanstaande door het CBS gepubliceerd
en zal via een separate brief aan uw Kamer worden aangeboden.
Kort na de zomer komen vervolgens de eerste resultaten uit het
LSA-onderzoek naar de bewonersparticipatie beschikbaar.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
C. P. Vogelaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 995, nr. 50

7