Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 787

BRIEF VAN DE MINISTERS VOOR RECHTSBESCHERMING EN VAN
BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 mei 2023
Het doet ons deugd u te mogen meedelen dat de staatscommissie
rechtsstaat (hierna: staatscommissie) op 13 maart 2023 formeel is
ingesteld, door middel van publicatie van het instellingsbesluit.1
Middels deze verzamelbrief wordt ingegaan op de openstaande verzoeken
vanuit uw Kamer en op de toezeggingen die op de staatscommissie
betrekking hebben. Het betreft de motie van de leden Omtzigt en Van Dam
van 19 januari 2021,2 een vijftal toezeggingen en daarmee verband
houdend een verzoek van de Commissie van Justitie en Veiligheid van de
Tweede Kamer van 22 juni 2022.3 Hierop zal achtereenvolgens worden
ingegaan.
Uitvoering motie-Omtzigt/Van Dam tot instelling van een staatscommissie
Op 26 januari 2021 is de motie van de leden Omtzigt en Van Dam in de
Tweede Kamer aangenomen (Handelingen 2020/21, nr. 48, item 14). In
deze motie is het kabinet verzocht om voorbereidingen te treffen om een
staatscommissie in te stellen die in brede zin het functioneren van de
rechtsstaat analyseert en met voorstellen komt om deze te versterken, en
de Kamer daarover te informeren. Directe aanleiding voor deze motie was
het rapport Ongekend onrecht.4 Daarin wordt geconstateerd dat de
grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden en dat burgers
daardoor ernstig in de knel zijn gekomen. De staatsmachten worden in dat
rapport opgeroepen bij zichzelf te rade te gaan hoe een herhaling daarvan
in de toekomst kan worden voorkomen.
1

Besluit van 10 februari 2023, nr. 2023000264 houdende instelling van een staatscommissie
rechtsstaat (instellingsbesluit staatscommissie rechtsstaat), Stcrt. 2023, nr. 7635, d.d. 13 maart
2023.
2
Kamerstuk 35 510, nr. 12.
3
VKC-verzoek Justitie & Veiligheid Tweede Kamer, d.d. 22 juni 2022.
4
Kamerstuk 35 510, nr. 2.

kst-29279-787
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 787

1

Eerder – bij brief van 3 december 20215 – hebben de toenmalige Minister
voor Rechtsbescherming en de toenmalige Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties de Eerste en Tweede Kamer geïnformeerd
over de naar aanleiding van deze motie getroffen voorbereidingen voor
de instelling van de staatscommissie. Sindsdien is met actieve inbreng
vanuit elk van de staatsmachten het voorbereidingstraject doorlopen. Er
heeft een drietal tripartite overleggen plaatsgevonden, waarbij telkens
deelnemers uit de drie staatsmachten aanwezig waren.6
In deze tripartite overlegstructuur is consensus bereikt over de voordracht
voor een voorzitter, het profiel van de overige leden van de staatscommissie en over de taakopdracht van de staatscommissie. Deze taakopdracht en daarbij behorende toelichting heeft de basis gevormd voor het
op 10 februari 2023 gepubliceerde instellingsbesluit.
De ministerraad heeft op 25 november 2022 conform de voordracht vanuit
het tripartite overleg ingestemd met de benoeming van de heer
Henk Kummeling als voorzitter. Op 3 februari jl. heeft de ministerraad
ingestemd met de benoemingen van leden van de Staatscommissie
rechtsstaat.7 Het betreft de leden Eva González Pérez, Corissa Abdoeljamil, Kutsal Yesilkagit, Ernst Numann, Kees Vendrik, Fatma Çapkurt,
Diantha Vliet en Marc Hertogh.
De staatscommissie is direct na instelling voortvarend met haar
werkzaamheden begonnen. De staatscommissie zal voor 1 juni 2024 haar
advies aanbieden aan het kabinet, waarna de commissie wordt
opgeheven.8
Toezeggingen
In de aanloop naar de instelling van de staatscommissie rechtsstaat,
tijdens het Commissiedebat over de conceptopdracht van de staatscommissie rechtsstaat van 14 april 2022,9 hebben wij een vijftal toezeggingen
gedaan. Deze treft u hieronder, gevolgd door een toelichting over hoe
hieraan gevolg is gegeven:
1) Dat de «rule of law» als leidend principe wordt meegenomen in het
tripartite overleg.
2) Dat in dit tripartite overleg tevens de aspecten samenwerking tussen
de staatsmachten, eventueel te nauwe betrokkenheid en de benoemingen in nevenfuncties, zoals ingebracht door rapporteur Omtzigt, zullen
worden betrokken.
3) Dat de begeleidingscommissie ook tripartite wordt samengesteld, dus
Tweede Kamer, Eerste Kamer en rechterlijke macht.
4) Dat de suggestie van een «red team rechtsstaat» aan de staatscommissie wordt meegegeven. Dit is dan een «red team» dat input geeft aan
de staatscommissie.
5) Dat in de opdracht aan het einde van de eerste alinea ook de rechterlijke macht wordt genoemd.

5

Kamerstukken 29 279 en 35 510, nr. 691 met bijlagen; Kamerstuk F met bijlagen. Zie ook:
Kamerstuk 29 279, nr. 715).
6
Aangesloten waren rapporteurs namens de Eerste Kamer en de Tweede Kamer, de voorzitter
van de Raad voor de rechtspraak, de voorzitter van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de
Raad van State, de President van de Hoge Raad, de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en de Minister voor Rechtsbescherming. Voorts was de Vice-President van
de Raad van State betrokken bij de verdere voorbereiding van het tripartite overleg door de
regeringsdelegatie.
7
Op grond van artikel 3, derde lid, van het instellingsbesluit.
8
Op grond van artikel 4 van het instellingsbesluit.
9
Kamerstuk 29 279, nr. 711.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 787

2

Ad 1) De rule of law als leidend principe
Ten aanzien van de eerste toezegging kunnen wij bevestigen dat de «rule
of law» een leidend principe is geweest in het tripartite overleg en dat dit
erin heeft geresulteerd dat de «rule of law» en de rechtsstatelijke cultuur
als grondslag is opgenomen in de opdrachtomschrijving van de
staatscommissie.10
Ad 2) Benoemingen en nevenfuncties
In navolging van het verslag van het Commissiedebat, heeft de
Commissie van Justitie en Veiligheid van de Tweede Kamer op 22 juni
2022 verzocht om een verduidelijking van de wijze waarop deze
toezegging is samengevat.11 De Commissie heeft meer specifiek gevraagd
of de staatscommissie deze punten als opdracht ziet en niet enkel
meeneemt in het tripartite overleg.
Het antwoord luidt bevestigend. In artikel 2, eerste lid, onder b van het
instellingsbesluit gaat bijzondere aandacht uit naar de benoemingsprocedures en nevenfuncties binnen de staatsmachten. In de nota van
toelichting bij het instellingsbesluit wordt voorts benadrukt dat de
benoemingsprocedures en de formele regels alsmede de feitelijke
omgang ten aanzien van nevenfuncties mede invloed kunnen hebben op
hoe in de praktijk de (leden van) de staatsmachten zich tot elkaar
verhouden. Voorts wordt in de nota van toelichting het volgende
benadrukt: «Bij voorstellen over deze benoemingsprocedures en
nevenfuncties zijn onafhankelijkheid, onpartijdigheid, integriteit, deskundigheid en ervaring belangrijke waarden.»
Ad 3) Tripartite begeleidingscommissie en 4) een «red team rechtsstaat»
Ten aanzien van de derde toezegging, is in het tripartite overleg overeengekomen dat de staatscommissie, in verband met haar onafhankelijke
positie, haar eigen werkwijze bepaalt en dat het aan haar is om te
besluiten tot het instellen van een begeleidingscommissie. Daarmee
houdt ook de vierde toezegging verband. Het «red team rechtsstaat» is in
het tripartite overleg onder de aandacht gebracht. Overeengekomen is
ook hier dat het aan de staatscommissie is om te besluiten tot het
instellen van een «red team rechtsstaat». Dit is opgenomen in de nota van
toelichting bij het instellingsbesluit.
Ad 5) Benoeming rechterlijke macht in de opdrachtomschrijving
Met betrekking tot de laatste toezegging is aan de rechterlijke macht in de
opdrachtomschrijving aandacht besteed door verwijzing naar het
verzekeren van de effectieve rechtsbescherming in gerechtelijke
procedures.
Dan rest ons nog de staatscommissie rechtsstaat succes toe te wensen in
de uitvoering van de opdracht die haar is gegeven.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

10
11

Artikel 2, eerste lid, aanhef van het instellingsbesluit.
Verzoek commissie d.d. 22 juni 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 787

3