Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

33 652

Spoorbeveiligingssysteem European Rail Traffic
Management System (ERTMS)

Nr. 79

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 april 2021
Hierbij bied ik u de veertiende voortgangsrapportage aan van het
Programma European Rail Traffic Management System (ERTMS), die gaat
over de verslagperiode 1 juli 2020–31 december 20201. Zoals gebruikelijk
is ook het jaarlijkse accountantsrapport van de Auditdienst Rijk (ADR)
bijgevoegd2.
In mei 2019 heeft het kabinet Rutte-III besloten het huidige
treinbeveiligings-systeem Automatische Treinbeïnvloeding (ATB) landelijk
te vervangen door de Europese standaard, ERTMS.3 Het bestaande
beveiligingssysteem is nog met Marshallhulp aangelegd en toe aan
vervanging. Door het analoge ATB te vervangen door de Europese
standaard, het digitale ERTMS, zet Nederland een belangrijke stap naar
het spoorsysteem van de 21e eeuw. De overstap naar ERTMS biedt meer
mogelijkheden, zoals meer veiligheid, de mogelijkheid om meer treinen te
laten rijden, en op termijn automatisch rijden. Deze stap zet Nederland
niet alleen. In Europa is afgesproken dat alle lidstaten voor 2030 de
belangrijkste internationale spoorgoederencorridors en voor 2050 het
uitgebreide spoornetwerk van ERTMS zullen voorzien, zodat er een
hoogwaardig netwerk in de hele EU ontstaat. Investeren in bestaande
beveiliging is niet langer toegestaan.
De landelijke uitrol is een enorme klus die tot 2050 zal duren. Het
Programma ERTMS legt hiervoor het fundament. De komende jaren
passen ProRail en vervoerders vele werkprocessen aan om treinen te
kunnen laten rijden, worden circa 1.300 treinen en locomotieven
omgebouwd of opgewaardeerd en ten minste 15.000 gebruikers
geïnstrueerd dan wel opgeleid om met ERTMS te werken. Ook maakt
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
3
Kamerstuk 33 652, nr. 65.
2

kst-33652-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 79

1

ProRail de basisvoorzieningen in de infrastructuur gereed, waarbij zaken
als cybersecurity worden geborgd. Na een periode van testen en
beproeven zullen vanaf 2026–2028 de eerste baanvakken met ERTMS in
dienst worden gesteld en wordt het huidige systeem verwijderd.
De vervanging van ATB door ERTMS is een gewenste en onomkeerbare
ontwikkeling die op verantwoorde wijze moet worden uitgevoerd. Het
betreft een veranderopgave niet alleen in techniek maar ook voor
personeel en organisaties. Zoals aangegeven bij de programmabeslissing
ERTMS is deze geen blauwdruk van de toekomst: de omvang en looptijd
van deze opgave, waar ik samen met de spoorsector voor sta, betekent
immers dat altijd sprake zal zijn van mee- en tegenvallers, onzekerheden
en kansen, zoals ontwikkelingen in de technologie of de keuzes die andere
landen maken. Ik zet daarom in op een beheerste en stapsgewijze aanpak,
gebaseerd op bewezen technologie. Dit biedt de kans tijdig bij te kunnen
sturen als voortschrijdend inzicht daar aanleiding tot geeft.
Veertiende voortgangsrapportage
De realisatiefase is nu bijna twee jaar gaande. Sinds de programmabeslissing in 2019 is er veel gebeurd en bereikt. ProRail en vervoerders
werken aan ruim vijftig projecten binnen het programma ERTMS. Bij
ProRail is de programmadirectie ERTMS ingericht om de voortgang te
bewaken en te zorgen dat al deze projecten op het juiste moment
samenkomen. Met de verdere concretisering van de opgave in deze
projecten wordt het effect op de mijlpalen en kosten van het totale
programma beter inzichtelijk. Tegelijkertijd geldt dat het nu nog te
voorbarig is al bijstellingen te doen aan de planning en kostenraming. In
gesprek met verschillende marktpartijen worden uitgangspunten,
aannames en oplossingen getoetst. Definitieve bijstellingen kunnen
daarom pas worden gedaan nadat de lopende, grote aanbestedingen zijn
afgerond en contracten gegund. Bij de zeventiende voortgangsrapportage
(oktober 2022) zal naar verwachting de mijlpalenplanning worden
bijgesteld.
Het concreet zichtbare effect van corona op de doorloop van het
programma is op dit moment nog beperkt, maar de verwachting is dat dit
op termijn grotere gevolgen kan hebben. Recent meldde de automobiele
industrie bijvoorbeeld problemen met de beschikbaarheid van chips, wat
ook bij het programma ERTMS voor problemen kan gaan zorgen.
Voorlopig houd ik echter nog vast aan de mijlpalen van het kabinetsbesluit. Voor de zomer meldde ik u dat de sector zich heeft gecommitteerd
aan deze planning en alles op alles zet om vanaf 2026 het proefbaanvak
en de eerste baanvakken te realiseren. Dit is onveranderd.
In de veertiende voortgangsrapportage kunt u lezen dat ondanks een
aantal positieve ontwikkelingen het algemene risicoprofiel per saldo
hoger is dan in de vorige voortgangsrapportage. Deze ontwikkeling houd
ik nauwlettend in de gaten. Ik heb het programma ERTMS gevraagd
maatregelen uit te werken om het risicoprofiel te verlagen. Deze voortgangsrapportage bevat voor het eerst in de realisatiefase inzicht in de
financiële risico’s met een verwachtingswaarde groter dan € 10 mln,
evenals gekwantificeerde planningsrisico’s.
Zoals ik hierboven aangaf heb ik de uitrol van ERTMS stapsgewijs laten
vormgeven. Bij deze stappen horen mijlpalen, waarover in de voortgangsrapportages wordt gerapporteerd. Ik zal de belangrijkste ontwikkelingen in
deze periode hieronder toelichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 79

2

Gereedmaken van processen en systemen door de hele keten
Door de goede samenwerking binnen het Programma ERTMS tussen alle
partijen is de eerste mijlpaal uit het kabinetsbesluit (ketenbeheer) begin
dit jaar volgens planning behaald. ERTMS is een digitaal systeem, dat
nieuwe ICT-componenten introduceert bij alle partijen in de sector. Dat
maakt het afhandelen van storingen in eerste instantie een stuk
complexer. Na tientallen jaren ervaring met ATB moeten de spoorpartijen
nu meer en op een andere manier gaan samenwerken, zodat ERTMS
effectief te beheren is door de hele keten. De komende jaren zal ketenbeheer stapsgewijs meegroeien met de invoering van ERTMS en zo
volledig gesteld staan als het eerste baanvak in dienst wordt gesteld.
Ombouw van materieel
De eerste contracten met de ERTMS-leveranciers voor het opwaarderen
van goederenmaterieel zijn eind 2020/ begin 2021 afgesloten. Het gaat om
de ombouw van bijna 150 prototypes en locomotieven in totaal. Ik ben
verheugd dat de sector nu doorpakt. Uit de afgesloten contracten met de
markt is naar voren gekomen dat de eerste prototypes naar verwachting
in 2024 zullen worden opgeleverd en toegelaten. Dit is later dan gepland
bij het kabinetsbesluit in 2019 (2022–2023), maar naar verwachting tijdig
voor de indienstelling van het eerste baanvak met ERTMS in 2026–2028.
De opgedane ervaringen met de prototypes zijn daarbij bepalend voor de
verdere ombouw van de serie.
Hoewel deze stap goed nieuws is, besef ik dat we er hiermee nog niet zijn.
De werkzaamheden tussen mijn ministerie, de programmadirectie ERTMS
en de sector binnen het project Verbeterinitiatieven spoorgoederen
hebben daarom mijn volle aandacht. De oplossingsrichtingen uit de
verkenning «Implementatie ERTMS bij spoorgoederenvervoerders»4
worden op dit moment uitgewerkt in voorstellen met mogelijke verbetermaatregelen. Besluitvorming hierover zal aan een nieuw Kabinet zijn.
De mijlpaal van de ombouw van het eerste prototype van het reizigersmaterieel van NS verschuift naar het einde van de bandbreedte 2022–2023.
Mede vanwege de beperkingen door de coronamaatregelen is de
aanbesteding voor de ombouw van de eerste dubbeldekker intercitytreinen (type VIRM) van NS met zo’n acht maanden verder vertraagd. Ook
hier geldt dat het belangrijkste is dat NS voldoende treinen met ERTMS
beschikbaar heeft voordat het eerste baanvak in dienst gesteld wordt. NS
bevestigt dat dit het geval zal zijn.
Opleiden van personeel en beproeven
ERTMS wordt aangelegd terwijl de treinen blijven rijden. Machinisten en
de verkeersleiding bij ProRail die straks dagelijks met de nieuwste versie
van ERTMS (baseline 3) te maken krijgen, moeten hiermee leren omgaan.
Ervaring opdoen en beproeven, zal vanaf 2022–2023 gebeuren op
baanvakken die nu al ERTMS hebben (Hanzelijn en Amsterdam-Utrecht)
en vanaf 2026 tijdens een integraal proefbedrijf.
Op de Hanzelijn en Amsterdam-Utrecht dient hiervoor de bestaande
ERTMS-versie (baseline 2) in de infrastructuur te worden afgestemd op de
eigenschappen van baseline 3 in de treinen. Er is besloten vier maanden
te wachten met het benaderen van de leveranciers voor een offerte- en
opdrachtverstrekking hiervoor, omdat zij ook meedoen met de grote
ERTMS-aanbesteding voor de infrastructuur (CSS). Dit zou kunnen leiden
4

Kamerstuk 33 652, nr. 77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 79

3

tot een verstoring van het gelijke speelveld. Voor het opleiden en het
bieden van voldoende mogelijkheid om ervaring met ERTMS op te doen
heeft NS zo’n vijf jaar nodig. De vertraging heeft tot gevolg dat de start
van het opleiden van het NS-personeel onder druk komt te staan. De
sector geeft aan dat dit ondervangen kan worden door de planning van de
inzet van treinen, personeel en infrastructuur goed op elkaar af te
stemmen. De voorbereidingen hiervoor worden in nauw overleg met de
sector getroffen.
Voor het integraal proefbedrijf is het belangrijk dat de nieuwste versie van
het ERTMS-systeem daadwerkelijk in bedrijf is, en er tegelijkertijd een
terugvaloptie bestaat als iets niet blijkt te werken zoals gepland. Hiervoor
zijn verschillende technische opties uitgewerkt. Daarbij dient de invulling
en inrichting van het integrale test- en proefbedrijf nog met de sectorpartijen afgestemd en vastgelegd te worden. De betrokken partijen werken
goed samen om de behoefte in beproeven inzichtelijk en voor iedereen
acceptabel te krijgen, maar dit proces duurt langer dan verwacht. De
programmadirectie geeft aan dat een reële kans bestaat dat het proefbaanvak Hanzelijn later dan gepland gereed is. Ik beraad me in overleg
met de spoorpartijen op mitigerende maatregelen.
Uitrol van ERTMS op de zeven baanvakken
De laatste stappen zijn de uitrol van ERTMS in de infrastructuur en het
verwijderen van het huidige treinbeveiligingssysteem. De aanbesteding
van het ERTMS-systeem in de infrastructuur verloopt volgens plan.
ProRail heeft afgelopen december besloten met twee van de vijf leveranciers voor het ERTMS-systeem in de infrastructuur verder te gaan naar de
volgende fase van de aanbesteding. Deze belangrijke aanbesteding boekt
daarmee voortgang. Daarnaast is in deze verslagperiode de aanbesteding
voor het ingenieurswerk voor het ontwerpen van het baanvak KijfhoekBelgische grens volgens planning gestart en de aanbesteding voor het
project ASAP ERTMS (Aanbesteding Snellere Aanpak ERTMS) vervolgd.
Rapport van bevindingen van de Auditdienst Rijk
In het bijgevoegde accountantsrapport over 2020 geeft de Auditdienst Rijk
(ADR) aan positieve ontwikkelingen te zien, zoals de eerste stappen in de
kwantificering van risico’s en het opvolgen van de aanbevelingen van het
bureau ICT-toetsing. Daarnaast signaleert de ADR een aantal aandachtspunten, zoals de onzekerheden bij een aantal migratiestappen en
verbeteringen die mogelijk zijn in de rapportages tussen de verschillende
partijen. De ADR erkent dat het doorvoeren van sommige verbeteringen
taai blijkt te zijn, zoals het voltooien van de kwantificering van het
risicodossier. Ik vind de aanbevelingen die de ADR doet van groot belang
en zal de programmadirectie ERTMS verzoeken deze op te volgen.
Helaas heeft het programma ERTMS dit jaar een afkeurende controleverklaring ontvangen. De oorzaak hiervan is één duidelijk aanwijsbare interne
procedurele fout. In december 2020 is een specifieke uitkering voor
regionaal personenvervoer per trein van ongeveer € 34 mln volledig
uitgekeerd aan de Provincie Limburg, zodat de Provincie de komende
jaren ter ondersteuning de kosten van Arriva vergoedt voor de implementatie van ERTMS. Deze bevoorschotting had volgens de IenW-regelgeving
echter stapsgewijs gemoeten, omdat de Provincie niet meteen het hele
bedrag nodig had voor de bevoorschotting van de jaren 2020 en 2021 aan
Arriva. Het nog niet gelijk benodigde deel van het voorschot door de ADR

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 79

4

als onrechtmatig aangemerkt5. Deze vervelende interne procedurefout is
gemaakt binnen mijn eigen departement en staat daarmee los van de
beheersing van het Programma door de programmadirectie ERTMS.
Binnen mijn departement is dit geëvalueerd, om een dergelijke fout in de
toekomst te voorkomen.
Tot slot
De introductie van ERTMS is een omvangrijke opgave. Het gaat niet alleen
om een wezenlijke wijziging in techniek, maar grijpt ook in op de
bedrijfsvoering van de betrokken organisaties en de mensen die ermee
werken. Het programma ERTMS bouwt nu het fundament op basis
waarvan deze systeemsprong kan worden gemaakt. De Groot Projectstatus die uw Kamer aan ERTMS (Kamerstuk 33 652, nr. 1) heeft
toegekend geeft de mogelijkheid ook uitgebreid met uw Kamer over de
voortgang en de te maken keuzes van gedachten te wisselen. Ik blijf uw
Kamer via de voortgangsrapportages op de hoogte houden van de
ontwikkelingen. Conform de toezegging aan uw Kamer over de informatievoorziening wordt deze in de voortgangsrapportages stapsgewijs
aangescherpt, passend per fase. Ik blijf graag met uw Kamer in gesprek
hoe we de informatievoorziening kunnen blijven optimaliseren.6
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

5

Terugvordering van de uitkering aan de Provincie Limburg is niet aan de orde, en zou
bovendien de onrechtmatigheid niet terugdraaien.
6
Kamerstukken II 2020/21, 32 404, nr. 104.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 652, nr. 79

5