Toekomstscenario's voor het
Muziekcentrum van de omroep
Keuzes in gezelschappen, programmering en positionering

Bart Drenth
Gerard Putman
13 mei 2011

44478

Toekomstscenario's voor het Muziekcentrum van
de omroep
Keuzes in gezelschappen, programmering en positionering

Inhoud

Pagina

1. Opdracht Berenschot: toekomstscenario’s Muziekcentrum
van de omroep
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding
Onderzoeksopdracht Berenschot
Achtergrond
Bestuurlijk-juridische context
Bezuinigingen kabinet VVD-CDA

2. Huidige situatie van het MCO
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Huidige legitimatie
Het MCO en het orkestenbestel
Bekostiging van het MCO in 2011
Gezelschappen van het MCO
Bestuurlijke verhoudingen

3. Bedrijfsvoering van het MCO
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Laag aantal activiteiten, maar hoog bereik via de media
Hoog aandeel repetities
Hoog aandeel rijkssubsidie
Coördinatie en planning programma MCO onvolkomen
Overhead
Huidige cao beperkt mogelijkheden
Mogelijkheden voor flankerend beleid: verbetering efficiency en verhoging
inkomsten

4. Opbouw van scenario’s
4.1 Hoofdvarianten
4.2 Samenstelling van scenario’s

44478

1
1
1
2
2
5

8
8
8
8
9
9

10
10
11
11
12
13
14
14

17
17
18

Inhoud (vervolg)

Pagina

5. Te overwegen scenario’s
5.1 Budget en gezelschappen
5.2 Mogelijke scenario’s
5.3 Voorkeursscenario van het MCO

6. Conclusies en aanbevelingen
6.1
6.2
6.3
6.4

Huidige situatie MCO is niet houdbaar
Maximaal twee gezelschappen te behouden binnen het beschikbare budget
Keuze voor gezelschappen
Keuze in programmering: orkestprogrammering en mediaprogrammering in één
hand
6.5 Keuze in positionering: pragmatische oplossing
6.6 Draagvlak voor de te maken keuzes
6.7 Vervolgstappen

Bijlage:

44478

Lijst met geïnterviewde personen.

22
22
22
24

27
27
27
30
31
31
32
34

1. Opdracht Berenschot: toekomstscenario’s Muziekcentrum van de omroep

1.1 Inleiding
In dit hoofdstuk geven we op hoofdlijnen een schets van de onderzoeksopdracht van Berenschot en
de voorgeschiedenis van het Muziekcentrum van de omroep (hierna MCO) die voor deze opdracht
de aanleiding was. Tevens wordt een overzicht gegeven van de bestuurlijk-juridische context waarbinnen het MCO opereert en de voorgenomen bezuinigingen.
1.2 Onderzoeksopdracht Berenschot
De opdracht bestaat uit:


het begeleiden van het MCO bij het ontwikkelen van toekomstscenario’s



het horen van betrokken partijen (in elk geval MCO, Raad van Bestuur NPO, omroepen)



het beoordelen van de toekomstscenario’s op draagvlak.

Elk scenario bevat een heldere, meerjarige visie op:


de inhoudelijke en programmatische samenwerking met de NPO op het terrein van levende
(klassieke) muziek



de organisatorische ophanging van het MCO in het omroepbestel



de plaats van het MCO in het omroepbestel



welke onderdelen van het MCO wel en welke niet behouden kunnen blijven



wat het businessmodel voor het MCO van de toekomst is en wat daarvan de financiële en
organisatorische consequenties zijn



indien alternatieve financieringsmogelijkheden deel uitmaken van het scenario: wat de omvang
hiervan is (onderscheiden van de bekostiging door OCW) en hoe groot het risico is dat deze
mogelijkheden niet worden gerealiseerd. Vanuit het omroepbudget is geen basisfinanciering
voor het MCO beschikbaar.



wat eventuele relevante mediawettelijke beperkingen voor het scenario zijn.

Opdrachtgever voor het onderzoek is de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (hierna
OCW). De verantwoordelijkheid voor de inhoud van het rapport ligt bij Berenschot.

1
44478

1.3 Achtergrond
Muziekcentrum van de omroep
Het muziekcentrum van de omroep omvat vier gezelschappen die rol spelen bij de levende muziek
van de publieke omroep vervullen. Deze gezelschappen zijn:
1. Het Radio Filharmonisch Orkest (RFO)
2. De Radio Kamer Filharmonie (RKF)
3. Het Groot Omroepkoor (GOK)
4. Het Metropole Orkest.
Daarnaast kent het MCO een bibliotheek met onder meer bladmuziek en een educatieve dienst.
De rol van de omroeporkesten en het omroepkoor is in de afgelopen vijftig jaar sterk veranderd. In
de eerste decennia na de oorlog lag de nadruk vooral op het brengen van livemuziek op de radio. In
de loop der jaren is de opdracht gewijzigd. In zijn meest recente beleidsplan geeft het MCO aan een
hoog niveau na te streven gekoppeld aan het brengen van onderscheidend repertoire. Alleen die
1
combinatie levert volgens het MCO meerwaarde op in een veranderende muziek- en mediawereld.
1.4 Bestuurlijk-juridische context
Voor de bestuurlijk-juridische context van het MCO zijn vooral van belang de Mediawet, het
Aanwijzingsbesluit (op basis van de Mediawet), de statuten van het MCO en het concessiebeleidsplan van de NPO. Hierna geven we de belangrijkste punten daarvan weer.
A. Bepalingen uit de Mediawet
Artikel 2.1
1. Er is een publieke-mediaopdracht die bestaat uit:
a. het op landelijk, regionaal en lokaal niveau verzorgen van publieke-mediadiensten door het
aanbieden van media-aanbod op het terrein van informatie, cultuur, educatie en verstrooiing, via
alle beschikbare aanbodkanalen;
Artikel 2.146
De rijksmediabijdrage en de inkomsten van de Ster dienen ter bestrijding van de kosten verbonden
aan:
i. vergoedingen aan een door Onze Minister aangewezen instelling voor het in stand houden en
exploiteren van omroeporkesten, omroepkoren en een muziekbibliotheek;

1

MCO Meerjarenbeleidsplan 2011-2015, 13 april 2010.

2
44478

Artikel 2.180
1. De instellingen die door Onze Minister zijn aangewezen voor het in stand houden en exploiteren
van omroeporkesten, omroepkoren en een muziekbibliotheek, van een media-archief en van een
expertisecentrum voor media-educatie dienen eenmaal per vijf jaar bij Onze Minister een meerjarenplan voor de volgende periode van vijf jaar in.
2. De meerjarenplannen zijn afgestemd op het voor de desbetreffende periode geldende concessiebeleidsplan voor de landelijke publieke mediadienst.
Artikel 2.181
1. De instellingen dienen jaarlijks vóór 15 september een begroting in bij Onze Minister.
2. De instellingen dienen jaarlijks vóór 1 mei bij Onze Minister een jaarrekening over het voorafgaande kalenderjaar in.
Artikel 2.182
1. De meerjarenplannen en de jaarrekeningen behoeven de instemming van Onze Minister.
2. Met betrekking tot de meerjarenplannen hoort Onze Minister de NPO.
Artikel 2.183
1. Onze Minister stelt uit de rijksmediabijdrage en de inkomsten van de Ster aan de instellingen een
bijdrage in de kosten ter beschikking.
2. Onze Minister kan aan een besluit tot het ter beschikking stellen van bijdragen voorschriften
verbinden.
3. Als een instelling niet voldoet aan de artikelen 2.180 en 2.181 of de aan een besluit tot het ter
beschikking stellen van bijdragen verbonden voorschriften niet naleeft, kan Onze Minister:
a. de beschikking waarbij de desbetreffende instelling is aangewezen, intrekken; of
b. het besluit tot het ter beschikking stellen van bijdragen intrekken of wijzigen.
Let wel, bij de wijziging van de Mediawet in 1994 2, inzake de herstructurering van de beheertaken
van het Nederlands Omroepproduktie Bedrijf N.V., werd bepaald dat de rechtstreekse financiering
(toen nog uit de omroepmiddelen) van te verzelfstandigen MCO geschiedde onder twee
voorwaarden:
1. De werkwijze van de stichting dient gebaseerd te zijn op een organisatorisch en artistiek
verantwoorde relatie met Radio 4, een intensivering van de gerichtheid van het MCO op
muziekdramatische producties op de televisie en een weloverwogen relatie van de omroeporkesten met het landelijke orkestenbestel.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 23 793, nr. 3.

3
44478

2. De stichting dient om de vier jaar een meerjarenplan op te stellen. Dit vierjarenplan geeft de
stichting de gevraagde langjarige zekerheid die voor het functioneren nodig is. Het plan moet
worden afgestemd op het meerjarenplan van de omroep, zoals dat in de Mediawet is
voorgeschreven.
B. Het aanwijzingsbesluit
De mediawettelijke basis voor het MCO wordt gevormd door de Wijziging van bepalingen in de
Mediawet in verband met een herstructurering van de beheertaken van het Nederlands
Omroepproduktie Bedrijf N.V. (Vergaderstukken Tweede Kamer 23793, nr. 3 1993-1994). Hierin
wordt bepaald dat als instellingen, bedoeld in artikel 28, eerste lid, onderdelen I en m, naar thans
mag worden verwacht - worden aangewezen de nog op te richten Stichting audiovisueel archiefcentrum en de nog op te richten Stichting muziekcentrum van de omroep, met dien verstande dat de
Stichting AVAC niet eerder zal worden aangewezen dan met ingang van 1 januari 1996(artikel II).
C. De statuten van de stichting MCO
De recent vernieuwde statuten (8 april 2011) verwoorden het stichtingsdoel als volgt: de stichting
heeft ten doel het in stand houden en doen exploiteren van omroeporkesten, omroepkoren en een
muziekbibliotheek om aldus een voorname bijdrage te leveren aan de versterking van de landelijke
publieke-mediaopdracht zoals geformuleerd in artikel 2.1, eerste lid sub a van de Mediawet, primair
gericht op de hieronder vallende zogenoemde ‘levende muziek’ (cursivering Berenschot).
De stichting zal haar doel hoofdzakelijk bereiken door:
a. Haar werkwijze te baseren op een organisatorisch en artistiek verantwoorde relatie met de
Nederlandse Publieke Omroep (hierna NPO) en de landelijke publieke-media-instellingen;
b. Gerichtheid van het MCO op en nauwe samenwerking met de NPO en de landelijke publiekemedia-instellingen; en
c. De op te stellen eigen meerjarenplannen en programmering af te stemmen op het
Concessiebeleidsplan en de meerjarenbegrotingen van de landelijke publieke-mediadienst,
alsmede op de (voorgenomen) urenindeling door de NPO.
In de oude statuten (26 juli 2006) stond het stichtingsdoel als volgt geformuleerd: de stichting heeft
ten doel het in stand houden en doen exploiteren van omroeporkesten, omroepkoren en een
muziekbibliotheek hoofdzakelijk ten behoeve van de instellingen welke zendtijd hebben verkregen
voor de landelijke omroep, het verrichten van al hetgeen met het vorenstaande verband houdt of
daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin van het woord.
D. Concessiebeleidsplan NPO 2010-2016
Onder subparagraaf 4.2.3 van het Concessiebeleidsplan (uit maart 2010) staat het een en ander
verwoord inzake Expressie en Kunst. Ten aanzien van het MCO worden meerdere ambities
opgevoerd:


We streven bij de productie van de levende muziek naar een verdergaande crossmediale
aanpak en verbeterde marketing door intensievere samenwerking tussen het MCO, Radio 4 en
de omroepen.

4
44478



We willen door een meer crossmediale inzet op alle geschikte platforms zorgen dat de
concerten van de MCO-ensembles een nog groter publiek bereiken.



We willen met de concerten van de MCO-ensembles op innoverende wijze nieuwe
publieksgroepen bereiken.



We willen een voortrekkersrol (blijven) vervullen op het gebied van nieuw repertoire,
Nederlandse (klassieke en lichte) muziek en talentontwikkeling.

Overigens wordt op pagina 30 van datzelfde beleidsplan het MCO als volgt beschreven: het hoge
niveau van het koor en de orkesten van het MCO wordt nationaal en internationaal erkend en
gewaardeerd. Het MCO vormt het kloppend hart van de levende muziek binnen de publieke omroep
en is van essentieel belang voor onze ambities op dit terrein. Ook de groei en bloei van het
Nederlandse muziekleven, zowel op klassiek gebied als in het populaire en lichte genre, is mede toe
te schrijven aan de inzet en kwaliteit van de ensembles van de publieke omroep, die zich
manifesteren met een breed, avontuurlijk en onderscheidend repertoire onder leiding van
internationaal vermaarde dirigenten.
3

1.5 Bezuinigingen kabinet VVD-CDA

Het kabinet Rutte-Verhagen introduceert zichzelf in het regeerakkoord door aan te geven realisme
over de grote problemen van vandaag te combineren met optimisme over de toekomst. Het
oplossen van problemen staat daarbij centraal. De grootste opgave is het huishoudboekje van de
staat in balans te krijgen. Niet als doel op zich, maar om de samenleving nu en straks houdbaar te
laten zijn.
Uiteindelijk moet een totaalpakket aan ombuigingen vanaf het jaar 2015 een structurele besparing
van € 18 miljard opleveren. Over de onderwerpen cultuur en media is het volgende opgenomen in
het regeerakkoord en het bijbehorende financiële kader:


Cultuur.

‘De overheid schept condities op het gebied van kunst en cultuur die de kwaliteit verhogen en de
toegankelijkheid waarborgen. Uitgangspunt is dat in alle regio’s een hoogwaardig cultureel aanbod
blijft bestaan. Het kabinet wil meer ruimte geven aan de samenleving en het particulier initiatief en
de overheidsbemoeienis beperken. Kunst en cultuur zijn tenslotte ook van en voor de samenleving.
Bij verstrekking van subsidies wordt voortaan eerst gekeken naar de mogelijkheid eigen inkomsten
te verwerven. Er komt meer aandacht voor de verdiencapaciteit van cultuur.’
De eerste maatregel die het kabinet voorstelt is dat er wordt bezuinigd op de middelen voor kunst
en cultuur. Uit het financieel kader bij het regeerakkoord blijkt dat de versobering betrekking heeft
op de vierjarige en langjarige cultuursubsidies, de cultuurfondsen en overige programmakosten.
Uiteindelijk moet dit in het jaar 2015 een structurele besparing van € 200 miljoen opleveren.

3

Regeerakkoord VVD-CDA, Vrijheid en Verantwoordelijkheid/Financieel Kader bij regeerakkoord VVD-CDA,

30 september 2010.

5
44478



Media.

‘De publieke omroep heeft als opdracht dat er een kwalitatief hoogwaardig programma-aanbod is
voor een breed publiek. Omroepverenigingen en hun leden waarborgen de pluriformiteit van het
bestel. Dit bestel wordt doelmatig, open en bestuurbaar gehouden.’
De eerste maatregel die het kabinet aankondigt is te bezuinigen op de publieke omroep, zonder de
kwaliteit aan te tasten. (Indien dit een verschraling van kwaliteit als gevolg mocht hebben kan dit
leiden tot één publiek net minder.) Uit het financieel kader blijkt dat deze maatregel moet leiden tot
een structurele besparing van € 200 miljoen op het takenpakket van de publieke omroep.
In het regeerakkoord van 30 september 2010 staat verder dat het MCO afgeschaft zal worden als
onderdeel van een grotere bezuiniging op de uitgaven van de rijksoverheid aan de publieke
omroep.
Nadere uitwerking onderdeel Media uit regeerakkoord
Het voornemen uit het regeerakkoord het MCO af te schaffen ontmoet de nodige weerstand. In een
brief van 3 december 2010 aan de Tweede Kamer kondigt de minister van OCW een bijstelling aan
van het beleid: ‘Vanwege hun hoge kwaliteit en grote bijdrage aan het (klassieke) muziekleven in
Nederland en het belang van de livemuziekprogrammering op radio en televisie, onderzoek ik of
enkele delen van het MCO kunnen blijven bestaan.
Voor de zomer besluit ik daarover. Eventuele kosten voor het financieren van onderdelen van het
MCO worden opgevangen door extra besparingen binnen het mediabudget. Ik reserveer daarvoor
€ 12 – 14 miljoen.’4
Nadere uitwerking onderdeel Cultuur uit regeerakkoord
In een brief van 6 december 2010 meldt de staatssecretaris van Cultuur de Tweede Kamer het
volgende. ‘Uitgangspunt in het regeerakkoord is dat in alle regio’s een hoogwaardig kwalitatief
aanbod blijft bestaan. Voor financiering door het rijk is kwaliteit een belangrijk criterium. Dit is in de
wet verankerd. Voor een oordeel over kwaliteit is behalve artistieke kwaliteit ook publieksbereik,
ondernemerschap en educatie belangrijk. En als het rijk financiert, dan moet er sprake zijn van
kwaliteit van internationale of nationale betekenis. Daarom pas ik in beginsel de volgende vijf criteria
toe bij de beoordeling van alle subsidieaanvragen, als uitgangspunt voor een kleinere basisinfrastructuur geconcentreerd in geografische kernpunten:


Publiek: de instelling trekt voldoende bezoekers.



Ondernemerschap: eigen inkomsten staan in verhouding tot de subsidie.



Participatie en educatie: instelling is toegankelijk voor kinderen en jongeren.

4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32500-VIII, nr. 80 (brief van 3 december 2010).

6
44478





De instelling beheert een rijkscollectie van (inter)nationale betekenis of biedt aanbod van
(inter)nationale betekenis aan.
Focus op hoogwaardige geografische kernpunten in het land.’

Over de (nieuwe) basisinfrastructuur (BIS) meldt de staatssecretaris: ‘Het in stand houden van een
landelijke basisinfrastructuur blijft een van de kerntaken van het rijk. Het rijk zoekt daarbij de
samenwerking met de andere overheden. De huidige basisinfrastructuur bestaat uit ongeveer
honderdtachtig vier- en langjarige instellingen en zeven cultuurfondsen. Er zijn vier functies:
instandhouding, ontwikkeling (talent, R&D), internationale platforms (festivals) en ondersteuning. De
langjarige instellingen zijn de tien symfonieorkesten, twee dans-, twee operagezelschappen, dertig
musea en tien sectorinstituten. De nieuwe culturele basisinfrastructuur zal duidelijk kleiner worden.’ 5
Op 1 april 2011 meldt de staatssecretaris van Cultuur de Tweede Kamer dat het ‘tussenjaar’ 2013
komt te vervallen6.

5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32500-VIII, nr. 75 (brief van 6 december 2010).

6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32500 VIII nr. 156 (brief van 1 april 2011).

7
44478

2. Huidige situatie van het MCO

2.1 Huidige legitimatie
De huidige legitimatie van het MCO is volgens de directie van het MCO gebaseerd op vier redenen 7:
1. De mediawettelijke opdracht aan de publieke omroep als geheel voor levende muziek.
2. De ‘programmatische vraag’ via de NPO bij toekenning van ‘geld op schema’ aan omroepen.
3. De blijvende vraag naar levende, breed, onderscheidend en avontuurlijke muziek van de
individuele omroepen.
4. De betekenis van de MCO-onderdelen voor de Nederlandse muziekinfrastructuur (waaronder
regiofunctie Utrecht, specifieke functie Groot Omroepkoor en Metropole Orkest).
De vorenstaande legitimatie – passend binnen de bestuurlijk-juridische context geschetst in
paragraaf 1.4 - is door de voorgenomen bezuinigingen op de publieke omroep onder druk komen te
staan.
2.2 Het MCO en het orkestenbestel
De podiumkunsten kennen een Basisinfrastructuur (BIS) waarin langjarig gesubsidieerde
instellingen zijn opgenomen. Daaronder zijn nu tien orkesten. Het MCO maakt daar geen deel van
uit, omdat de BIS wordt betaald uit cultuurmiddelen. Desalniettemin is het verband van de
activiteiten van het MCO met de BIS evident. Het repertoire dat het MCO ten gehore brengt (met
bijzondere aandacht voor onderscheidende en avontuurlijke muziek) is een aanvulling op dat van de
andere orkesten. Daarnaast kent het MCO een koor en een pop- en jazzorkest, terwijl de BIS op dit
moment beide niet heeft.
De bezuinigingen van het kabinet raken op dit moment zowel het MCO als de BIS. Voor het totale
muzieklandschap in Nederland is het dus van belang beide operaties in hun onderlinge samenhang
te beschouwen met als uitgangspunten de specifieke omroeptaken van de MCO-ensembles.
2.3 Bekostiging van het MCO in 2011
Het MCO ontvangt uit het mediabudget een bijdrage. In 2011 is die bijdrage € 30,6 miljoen.
Daarnaast brengen de omroepen middelen in voor de producties van het MCO. Hierbij gaat het om
€ 3,6 miljoen (inclusief het Metropole Orkest). Deze worden onder meer besteed aan de inzet van
solisten en voor de huur van de concertzalen.

7

Ontleend aan een interview met Anton Kok, directeur van het MCO.

8
44478

2.4 Gezelschappen van het MCO
Hierna geven we in vogelvlucht een (cijfermatige) beschrijving van de verschillende gezelschappen
binnen het MCO. Naast de gezelschappen beschikt het MCO over een muziekbibliotheek, een
afdeling Educatie en een ondersteunende staf.
Radio Filharmonisch Orkest (RFO)
Het RFO kent 107,3 formatieplaatsen voor musici. De totale kosten inclusief overheadkosten
(begroting 2011) bedragen € 10.974.100,--.
Radio Kamer Filharmonie (RKF)
Het RKF omvat 63,3 formatieplaatsen voor musici. De totale kosten inclusief overheadkosten
(begroting 2011) bedragen € 6.354.000,--. De staf voor RFO en RKF gezamenlijk bedraagt
17,8 formatieplaatsen.
Het Groot Omroepkoor (GOK)
In het GOK zijn er 75,7 formatieplaatsen voor musici en 5,9 formatieplaatsen voor het stafbureau.
De totale kosten inclusief overheadkosten (begroting 2011) bedragen € 6.045.200,--.
Het Metropole Orkest
In het Metropole Orkest kent ongeveer 54 formatieplaatsen waarvan 46,9 fte musici en 7,4
medewerkers van het stafbureau. De totale kosten inclusief overheadkosten (begroting 2011)
bedragen € 5.903.900,--.
N.B.:

De totale kosten voor de Muziekbibliotheek en Educatie bedragen in 2011 € 1.045.400,--.
(Hier zijn ongeveer 14 fte werkzaam). Bij de directie en de centrale staf zijn 20 fte
werkzaam. De kosten van de directie en centrale staf zijn versleuteld over de gezelschappen (overheadverdeling). De totale formatie van het MCO is in 2011 (begroting)
339,5 fte.

2.5 Bestuurlijke verhoudingen
Op dit moment zijn de bestuurlijke verhoudingen tussen het MCO en de omroepen gespannen. Dit
heeft hoofdzakelijk te maken met de diffuse verdeling van bevoegdheden en verantwoordelijkheden
tussen MCO en de omroepen. De aangekondigde bezuinigingen hebben de verhoudingen verder
onder druk gezet.
Er zijn ook spanningen tussen het MCO en de orkesten uit het orkestenbestel. Sommige orkesten
uit dit bestel geven aan dat er geen sprake is van een zogenaamd level playing field omdat de MCO
gezelschappen verzekerd zijn van een plaats in de omroepseries en daarmee profilering op de radio
en speelbeurten in het Concertgebouw en Vredenburg waarvoor zij niet de kosten en de daarbij
horende financiële risico’s dragen.

9
44478

3. Bedrijfsvoering van het MCO

Bij het maken van scenario’s is het nuttig eventuele inefficiënties van de huidige situatie te
verkennen. Met die kennis kunnen we dan beter zien wat nodig is om het MCO in de toekomstige
scenario’s efficiënter te maken dan in de huidige situatie. Volgens zowel het MCO als de omroep is
het mogelijk het MCO efficiënter te laten functioneren. De analyse van hoe dit komt verschilt echter,
evenals de richting waarin de oplossing moet worden gezocht. In dit hoofdstuk verkennen we de
feiten.
3.1 Laag aantal activiteiten, maar hoog bereik via de media
De MCO-orkesten hebben veel minder activiteiten dan de orkesten die deel uitmaken van de
Basisinfrastructuur Cultuur. Het navolgende grafiekje laat dat zien.

De belangrijkste reden voor het lagere aantal activiteiten komt doordat de MCO-orkesten een
andere opdracht hebben. Zij spelen een werk zodat de omroep het kan opnemen en uitzenden.
Deze productie wordt dan vaak maar één keer uitgevoerd, terwijl andere orkesten per productie
meerdere concerten hebben. Daardoor trekt het MCO in totaal minder bezoekers dan andere
orkesten. (Het MCO kent overigens een gemiddelde zaalbezetting van 75% en dat is daarmee
hoger dan bij andere orkesten.)
Tegenover het lagere totaalaantal bezoekers staat dat de orkesten een hoog bereik aan luisteraars
via radio en televisie kennen. De uitzendingen van de zaterdagmatinee bereiken zo rond de 60.000
luisteraars.

10
44478

3.2 Hoog aandeel repetities
De musici van de MCO-orkesten besteden een relatief groot deel van hun tijd aan repetities. Dat
heeft te maken met het feit dat het MCO zich, conform de opdracht aan de publieke omroep, toelegt
op bijzonder repertoire dat meer repetitie vergt dan de veel vaker uitgevoerde klassieke werken.
Een gemiddeld orkest besteedt 56% van de tijd aan repetities, voor de MCO-orkesten ligt dit tussen
de 70 en 80%.

3.3 Hoog aandeel rijkssubsidie
In vergelijking met andere orkesten kent het MCO een hoog aandeel rijkssubsidie. Daarmee zijn de
andere inkomstenbronnen relatief laag, waaronder sponsoring, publieksinkomsten en gemeentesubsidie. Het MCO heeft in de huidige constellatie ook maar weinig ruimte om extra inkomsten te
verwerven. Op dit moment is het zo geregeld dat de zaal de verantwoordelijkheid is van de omroep.
Deze betaalt daarmee de kosten, maar ontvangt ook de opbrengsten van de optredens. Door het
lage aantal speelbeurten zijn ook de sponsormogelijkheden beperkt. Daarnaast is het MCO niet
verbonden aan één specifieke stad of provincie, waardoor er geen subsidies zijn van die overheidslagen.

11
44478

3.4 Coördinatie en planning programma MCO onvolkomen
De coördinatie en planning van het programma van het MCO is op verschillende plekken belegd. De
omroepen hebben ‘trekkingsrechten’ op het MCO en kunnen aangeven welke werken zij graag
zouden willen programmeren om uit te zenden. Daarbij zijn zij ook verantwoordelijk voor het
aantrekken van solisten. Dit wordt betaald uit de middelen voor klassieke levende muziek dat via het
‘geld-op-schema’ wordt toegekend aan omroepen. In 2010 was de totale omvang van deze
middelen circa € 3,6 miljoen voor levende klassieke muziek (dit is inclusief € 300.000 voor het
Metropole Orkest). Via ditzelfde mechanisme wordt eveneens geld toegekend aan Radio 4.
Hiermee worden onder meer de solisten betaald.
Bij het MCO ligt de taak de dirigent aan te trekken voor een productie. Daarnaast heeft het MCO de
verantwoordelijkheid het eigen apparaat zo efficiënt mogelijk te plannen en in te zetten.
Deze diffuse verdeling van verantwoordelijkheden leidt soms tot frictie. De omroepen kiezen de uit
te voeren werken op basis van artistieke overwegingen. Dat kan botsen met een effectieve inzet van
het orkest. Dit doet zich bijvoorbeeld voor wanneer in dezelfde week bij beide klassieke orkesten
producties worden geprogrammeerd die meer musici vereisen dan de basisformatie van die
orkesten. Dan is het nodig extra musici (‘orkestversterking’) in te zetten. De kosten hiervoor worden
gedragen door de betrokken omroepen (NAT-partners). Ook kunnen zich artistieke verschillen van
inzicht manifesteren tussen de programmeurs van de omroepen en de dirigent die door het MCO is
ingeschakeld.

12
44478

Inbreng omroepen 2011

Inbreng MCO 2011

€ 3,6 miljoen

Proportioneel deel van het totale budget
(75 – 80% van € 30,6 miljoen)

Programmering van media

Planning van gezelschappen

Productie

Uitvoering

Solisten

Dirigenten

Zalen

Gezelschappen

Extra musici/orkestversterking

Opnametechniek

Grofweg 75 tot 80% van het totale budget van het MCO is beschikbaar voor de concertseries van
de omroepen gezien de huidige doorlooptijd van de series (ongeveer veertig weken).
Bijkomende problemen bij de programmering zijn de volgende:
1. Het aantal weken in de omroepseries is niet precies vastgelegd en hierdoor is het onduidelijk
wat de vrije ruimte van het MCO is om aanvullende activiteiten te ontplooien.
2. De programmering van de omroepseries richt zich op één specifiek seizoen. Er is geen sprake
van een meerjarenprogramma en -planning. Om bijvoorbeeld een tweejaarlijkse buitenlandse
tournee in te kunnen plannen is een meerjarenprogramma wenselijk. Dit geldt evenzeer ten
behoeve van gesprekken met en de contractering van (veelgevraagde) dirigenten en aanvragen
van buiten de omroepen om te kunnen spelen ter invulling van de vrije ruimte.
3.5 Overhead
De overheadfuncties voor het MCO omvat de formatie voor enkele categorieën functies die ook
kunnen worden aangetroffen bij andere orkesten zoals directie/management, facilitaire zaken, et
cetera. Daarnaast geldt dat er ook taken worden uitgevoerd voor MCO-producties bij de omroep. De
drie betrokken omroepen bij de klassieke muziektaken van het MCO zijn NTR, Avro en Tros. Deze
worden gezamenlijk ook wel aangeduid als de NAT-partners. NAT neemt een deel van de artistieke
zaken voor de omroeporkesten voor haar rekening. 5,5 fte houdt zich bezig met programmering en
productie. Daarbij kunt u denken aan het bestuderen van nieuw repertoire, overleg met orkesten en
partners, maar ook het contacteren en begeleiden en de zakelijke afhandeling van solisten en
overige productie ten aanzien van de orkesten, et cetera.
Naast deze activiteiten neemt NAT een deel van de beheeractiviteiten voor zijn rekening, waarvoor
3 fte is aangesteld. Dan gaat het bijvoorbeeld om marketing, pr, communicatie en een deel van de
administratie.
Ter verdieping richten we onze focus op de beheertaken. Om deze goed te kunnen vergelijken zijn
in de volgende tabel de beheertaken uitgedrukt in een percentage van de totale formatie. Daarbij is
de formatie overhead van NAT toegerekend aan de orkesten naar rato van hun formatie musici.

13
44478

Is de overhead van het MCO hoog of laag? Daartoe kan de overhead van het MCO worden
vergeleken met die van andere orkesten. Uiteraard moet dan bij de beoordeling van de cijfers wel
rekening worden gehouden met de verschillen in taken en verschillen in omvang. Bij het MCO moet
bij de overhead ook de inzet van de omroepen worden beschouwd.
De totale overheadformatie van het MCO (beheerformatie inclusief het deel van NAT) bedraagt
ongeveer 20 fte. Daarmee komt het percentage overhead op 7,7% van de totale formatie inclusief
vacatures. Dit percentage is lager dan de overheadformatie gemiddeld 8 over alle orkesten, deze
bedraagt namelijk 11,4%.
3.6 Huidige cao beperkt mogelijkheden
Het MCO kent een eigen cao die op veel punten overeenkomt met die van de overige cao’s van
orkesten. Deze cao’s kennen beperkingen voor de inzet van musici die een efficiënte inzet van deze
musici kan bemoeilijken.
Daar waar de cao van het MCO afwijkt, is de cao van het MCO in veel gevallen meer flexibel. Voor
een analyse van de cao’s van de orkesten verwijzen we naar het rapport van Berenschot over het
orkestenbestel (is 2 mei 2011 verschenen).
3.7 Mogelijkheden voor flankerend beleid: verbetering efficiency en verhoging inkomsten
Betere coördinatie MCO en omroepen
De programmering van het MCO kan efficiënter worden wanneer die op één plek wordt belegd.
Daar zijn eigenlijk alle betrokken partijen het over eens. De meningen lopen wel uiteen over waar
deze centrale aansturing het beste kan worden belegd. Er zijn in principe vier mogelijkheden waar
dit zou kunnen: bij het MCO, bij de Raad van Bestuur van de NPO, bij radio 4 of bij de NATomroepen. Hierop gaan we in het volgende hoofdstuk over de opbouw van de scenario’s nader in.
Meer speelbeurten
Met meer speelbeurten kunnen de MCO-orkesten meer publiek trekken. Of dit voor het MCO ook
daadwerkelijk meer inkomsten oplevert, hangt af van de afspraak met de omroep over de verdeling
van deze extra middelen.
Overigens is, als het gaat om het verwerven van extra publieksinkomsten, een kanttekening op zijn
plaats. Extra publieksinkomsten brengen het subsidiepercentage naar beneden, maar leiden niet
per se tot een minder grote subsidiebehoefte, integendeel. Dit komt doordat extra optredens niet
alleen extra geld opleveren, maar ook extra geld kosten.

8

Bij de berekening van de gemiddelden zijn de drie MCO-orkesten als één MCO-orkest meegerekend. Dit

heeft twee effecten: 1) het trekt de gemiddelde formatie van alle orkesten in absolute aantallen omhoog
vanwege de grote omvang van één MCO orkest; 2) het gemiddelde wordt nu niet over dertien maar over
elf orkesten berekend, waardoor de waarden van het MCO ook nog eens sterker meewegen in de berekening
van de gemiddelden.

14
44478

Er zijn variabele kosten voor dirigent, solisten en remplaçanten, specifieke publiciteit, handlingskosten, sejour, reis- en transportkosten etc. Voor het RFO schatten we de variabele kosten op
ongeveer € 36.000,-- per concert9.
De opbrengsten per concert schatten we, uitgaande van partage op de verkochte kaarten, op
ongeveer € 21.500,--10.
De netto variabele opbrengst per concert is daarmee een negatief bedrag van ongeveer € 14.500,--.
De netto opbrengst kan gunstiger uitvallen wanneer de toegangsprijzen worden verhoogd (terwijl de
kaartverkoop redelijk op peil blijft). Met extra speelbeurten zijn er ook meer mogelijkheden
sponsoring te verwerven.
Verbinding aan een stad
Door zich aan een specifieke stad te verbinden komt de mogelijkheid in zicht dat er aanvullende
subsidie uit deze stad of de bijbehorende provincie worden verworven. Daarbij moet natuurlijk
worden bedacht dat de steden en provincies ook te maken hebben met bezuinigingen. Er zijn dus
geen al te hoge extra inkomsten te verwachten.

9

Dit bedrag is een benadering. Daarvoor zijn twee berekeningen gemaakt. Ten eerste de door het MCO

directe kosten die in de vragenlijst zijn toegerekend aan de concerten grote en middelgrote bezetting gedeeld
door het aantal concerten. Dit resulteert in kosten van € 24.000 per concert. Ten tweede de totale materiële
activiteitenlasten van het RFO gedeeld door het aantal concerten + begeleidingen + symfonische educatieve
concerten. Dit resulteert in een bedrag van € 48.000 per concert. Mogelijk zijn in het eerste geval niet alle
variabele kosten toegerekend. Mogelijk zijn in het tweede geval te veel activiteitenlasten toegerekend.
Wanneer we beide bedragen middelen komen we op een resultaat van € 36.000 per concert.
10

Dit bedrag is een benadering en resulteert uit twee berekeningen. Ten eerste zijn de direct aan de concerten

toegerekende inkomsten gedeeld door het aantal concerten. Dit resulteert in een bedrag van circa € 17.000.
Ten tweede is een modelmatige berekening gemaakt op basis van gemiddelde zaalcapaciteit Amsterdam en
Utrecht van 1.750 stoelen, gemiddelde zaalbezetting van 75% (beide conform opgaaf MCO over zalen) en
gemiddelde stoelprijs van € 20. Hieruit resulteren opbrengsten per concert van ruim € 26.000. Het gemiddelde
van deze twee is circa € 21.500.

15
44478

We hebben gesprekken gevoerd met de gemeente Utrecht11, met het hoofd Culturele Zaken en de
wethouder verantwoordelijk voor Cultuur. Zij hebben aangegeven graag mee te werken aan de
verbinding van MCO-gezelschappen aan de stad Utrecht. De bijdrage van de stad zou kunnen
bestaan uit het beschikbaar stellen van het (nieuwe) Vredenburg als thuisbasis voor MCOgezelschappen. Hierover dienen echter nog afspraken te worden gemaakt met Muziekcentrum
Vredenburg. Mogelijk is de stad ook bereid tot een incidentele bijdrage van € 1 à 2 ton. Er is
vooralsnog geen zicht op een verdere substantiële en structurele financiële bijdragen van de stad
Utrecht.
Verkoop/verhuur van pand MCO
Indien het MCO zich verbindt aan de stad Utrecht zou de verhuur of de verkoop van het huidige
pand in Hilversum serieus moeten worden onderzocht. De vraag is overigens of met de huidige
marktomstandigheden een huurder of koper te vinden is voor een incourant pand. Bijkomend feit is
dat studioruimte in ruime mate voorhanden in is Hilversum.
Indien het gehele pand een woonbestemming zou kunnen krijgen, zouden mogelijkerwijs projectontwikkelaars geïnteresseerd kunnen worden.
Hogere entreeprijzen
Momenteel onderzoekt Nyenrode de prijselasticiteit voor de toegangsprijzen van concerten van
MCO-gezelschappen. Mogelijk kunnen de prijzen worden verhoogd zonder grote vraaguitval. Hierbij
is het overigens van belang op te merken dat de organisatie van de meeste concerten nu ligt bij de
omroepen en dat het MCO in die gevallen niet de opbrengsten ontvangt.

11

Het MCO heeft een bijzondere relatie met de stad Utrecht sinds deze stad geen rijksgesubsidieerd orkest

meer heeft. Daarbij zijn er afspraken dat het MCO regelmatig concerten geeft in Vredenburg. Het podium
Vredenburg wordt momenteel opnieuw gebouwd (met behoud van de oude grote zaal die beschikt over een
zeer mooie akoestiek). Oplevering van het nieuwe gebouw wordt verwacht eind 2013. In het seizoen 20142015 kan de zaal in gebruik worden genomen.

16
44478

4. Opbouw van scenario’s

4.1 Hoofdvarianten
We zien drie assen waarop je bij het samenstellen van de scenario’s kunt variëren.


Gezelschappen/ensembles.
Blijven de gezelschappen in de nabije toekomst allemaal bestaan of worden er gezelschappen
samengevoegd, verzelfstandigd of op een andere wijze gefinancierd?



Orkestprogrammering.
Wie bepaalt de orkestprogrammering van het MCO en hoe verhoudt dit zich tot de
mediaprogrammering van de omroepen?



De positionering van (delen van) het MCO.
Waar wordt het MCO - of delen daarvan - ondergebracht? In de BIS, zelfstandig binnen het
mediabudget, onder het bestuur van de NPO, Radio 4 of de omroepen?

De opbouw van de scenario’s – van onderop – kan schematisch als volgt worden weergegeven:

17
44478

4.2 Samenstelling van scenario’s
4.2.1 Gezelschappen/ensembles
Zie hoofdstuk 3 voor een beknopte beschrijving van de gezelschappen. Voor het samenstellen van
de scenario’s kunnen de gezelschappen als ‘zelfstandige entiteit’ worden ingebracht of deel uit
maken van een combinatie van entiteiten (door bijvoorbeeld RFO en RKF te combineren).
4.2.2 Orkestprogrammering
Wij zien voor orkestprogrammering (in samenhang met de positionering) de volgende opties:
1. Trekkingsrechten omroepen.
2. Zelfstandige programmering MCO onder randvoorwaarden.
3. Centrale aansturing van het orkest en muziekprogrammering op Radio 4 en andere platforms:
muziekhuis van de omroep.
4. Inkoop MCO-producties uit budget ‘geld-op-schema’: commissioning editor.
1. Trekkingsrechten omroepen
Het model van trekkingsrechten borduurt voort op het model zoals dat nu ook al geldt. Nu al hebben
omroepen een bepaald ‘trekkingsrecht’ op het MCO. Dit model kan worden verhelderd door
scherpere afspraken te maken over waar de omroepen precies recht op hebben en onder welke
voorwaarden ze daar een aanspraak op kunnen maken (onder meer tot welk moment ze hier een
beroep op kunnen doen). Het model van trekkingsrechten brengt onvermijdelijk inefficiënties met
zich meer voor het functioneren van het orkest waardoor het minder in staat is van betekenis te zijn
voor het muzieklandschap van Nederland in het algemeen. Deze consequentie wordt dan aanvaard.
2. Zelfstandige orkestprogrammering onder randvoorwaarden
De eerste optie is dat het MCO autonoom is in het bepalen van de eigen programmering. Dit
betekent dat het bepaalt welke series het speelt, inclusief welke werken daarvan deel uitmaken.
Daarnaast bepaalt het MCO niet alleen de dirigent maar ook de solisten.
Het MCO bepaalt echter niet de programmering van de media waarop de concerten worden
uitgezonden. Deze mediaprogrammering is het domein van de omroepen. Dit zou kunnen worden
ondervangen doordat het MCO de uit te zenden concerten (live of vanaf mediadrager) kant-en-klaar
aanbiedt aan de omroepen die kunnen aangeven of zij het willen uitzenden (‘tape on desk’).
Daarmee draagt deze optie dus het risico in zich dat er ofwel meerdere omroepen zijn,
respectievelijk er geen enkele omroep is te vinden die het aangeboden product wil uitzenden. Met
name dit laatste zou natuurlijk een probleem zijn. Dit gevaar kan worden verminderd door een
actieve bemiddelende rol van de NPO. Denkbaar is het ook het NPO nadere bevoegdheden te
geven om zowel MCO als omroepen aanwijzingen te geven. Dit vergt echter aanpassingen van de
Mediawet.

18
44478

3. Muziekhuis van de omroep
In deze optie wordt de (artistieke en zakelijke) aansturing van de gezelschappen van het MCO en
de aansturing van de mediaprogrammering in één hand gelegd. Dit voorstel heeft Hans Hierck in
1999 gedaan12. De leiding van dit muziekhuis ligt bij een directie. Die kan bestaan uit een artistieke
en een zakelijke leider (zoals die voor komt bij veel podiumkunstinstellingen), of een algemeen
directeur, een adjunct-directeur voor mediaprogrammering en een adjunct-directeur voor de
gezelschappen. De algemeen directeur wordt in latere discussies over het onderwerp ook wel
aangeduid als music director (naar voorbeeld van het BBC Radio 3-model).
Gedachte is dat de omroepen hun medewerkers inbrengen in deze ene organisatie, naar analogie
hoe het Radio 1-journaal tot stand is gekomen.
4. Commissioning editor
In het commissioning-editormodel nemen de omroepen producties af van het MCO. Bij een zuivere
toepassing van dit model beschikt het MCO niet over eigen middelen, maar moet het al zijn budget
bij elkaar verdienen door omroepen te vinden die hun producties willen afnemen. Dit naar analogie
van private productiehuizen zoals Endemol of Eyeworks. Dit brengt voor de continuïteit van het
MCO uiteraard belangrijke risico’s met zich mee. Deze kunnen worden verminderd door meerjarenafspraken te maken over het volume en de aard van wat omroepen afnemen. Buiten deze
afspraken staat het de omroepen vrij afspraken te maken met andere orkesten. Hierbij ligt het wel
voor de hand dat de omroepen de verplichting hebben een minimaal totaalbudget te besteden aan
levende (klassieke) muziek. De gezelschappen van het MCO staat het vrij om afspraken te maken
met andere partijen (zoals extra concerten, begeleidingen, etc.).
Net als bij het model van trekkingsrechten heeft het editing-commissioning-model het risico dat het
orkest niet optimaal efficiënt wordt ingezet. In het model van de commissioning editor hebben zowel
de omroepen als de orkesten (in theorie) meer mogelijkheden om oplossingen te vinden met andere
partijen.
4.2.3 Positionering
Voor de positionering van het MCO (of delen daarvan) zien we theoretisch de volgende
mogelijkheden:
1. Zelfstandig productiehuis binnen mediabegroting.
2. Bij NPO (Raad van Bestuur of Radio 4).
3. Bij samenwerkende omroepen (met een van de omroepen als beherende omroep).
4. In het orkestenbestel.
5. Bij een facilitaire eenheid.

12

Hans Hierck, Naar een muziekhuis van de omroep, juni 1999.

19
44478

1. Zelfstandig productiehuis binnen mediabegroting
De eerste optie is de MCO gezelschappen een zelfstandig productiehuis te laten vormen binnen de
mediaprogrammering. In deze optie wordt de spanning die er is tussen orkestprogrammering en
mediaprogrammering echter niet opgelost.
2. Bij NPO (Raad van Bestuur of Radio 4)
Een andere optie is de gezelschappen onder te brengen bij de NPO. Dit zou kunnen direct onder de
Raad van Bestuur of onder radio 4.
3. Bij de samenwerkende omroepen
Een andere optie is de gezelschappen onder te brengen bij een samenwerkingsverband van
omroepen. Dit zouden de NAT omroepen kunnen zijn die nu ook al samen werken op het gebied
van levende (klassieke) muziek. Tot dit gezelschap zouden eventueel andere omroepen kunnen
toetreden. De praktische organisatorische aansturing zou dan kunnen plaatsvinden door één
omroep. Dat zou de NTR kunnen zijn die nu al een coördinerende rol vervult voor de NAT partners
voor de series.
4. In het orkestenbestel
Een andere oplossing is de MCO-gezelschappen over te hevelen naar het orkestenbestel. Dit vergt
ook het overhevelen van het bijbehorende budget naar de begroting van de directie Kunsten. In
deze optie moeten dan nieuwe afspraken gemaakt worden tussen de orkesten en de omroepen.
5. Facilitaire eenheid
Theoretisch is het ook denkbaar de overgebleven MCO-gezelschappen onder te brengen bij een
mogelijk in te richten facilitaire eenheid van de omroepen. Een dergelijke eenheid bestaat nu nog
niet, het gaat hier om een mogelijke optie om een deel van de bezuinigingen bij de omroepen in te
vullen. Verder is het maar de vraag of een dergelijke facilitaire eenheid een goede plaats is voor
gezelschappen uit het MCO. De spanning tussen de orkestprogrammering en de
mediaprogrammering wordt in deze optie niet opgelost.
4.2.4 Perspectieven voor de beoordeling van scenario’s
Drie perspectieven bij het beoordelen van scenario’s
Bij het beoordelen van de verschillende scenario’s is het van belang dit te doen uit meerdere
perspectieven. De volgende drie perspectieven achten we hierbij in het bijzonder relevant.
Vanuit het muzieklandschap is belangrijk hoe het MCO bijdraagt aan de diversiteit van het aanbod.
Hierbij gaat het met name om de volgende drie aspecten: de repertoirekeuze (ruimte voor
avontuurlijk en eigentijds repertoire), de rol van het Groot Omroepkoor en de binding van
gezelschappen van het MCO aan de stad Utrecht.

20
44478

Bij de rol van de omroepen gaat het vooral om hun verantwoordelijkheid voor het programmeren
van wat wordt uitgezonden en de daarbij horende visie op levende (klassieke) muziek (inclusief
ruimte voor avontuurlijk en eigentijds repertoire). Daarnaast is levende klassieke muziek voor
omroepen een middel om zich te profileren en (indien van toepassing) leden aan zich te binden.
Voor het MCO gaat het in het bijzonder om zo effectief en efficiënt mogelijk gebruik te kunnen
maken van het productieapparaat. Dit stelt beperkingen aan de programmering. Daarnaast is het
voor het MCO belangrijk zich te kunnen ontplooien met aanvullende activiteiten en daarvoor ook te
kunnen beschikken over de benodigde middelen.

21
44478

5. Te overwegen scenario’s

De drie perspectieven waaruit het scenario’s kunnen worden beoordeeld leveren deels dezelfde
inzichten op, maar leiden ook deels tot verschillende conclusies. Maximale vrijheid voor de
omroepen om te kunnen programmeren wat past bij hun visie kan bijvoorbeeld leiden tot een minder
effectieve en efficiënte inzet van het productieapparaat van het MCO.
Bij het construeren van scenario’s hebben we zoveel mogelijk rekening gehouden met elk van die
drie belangen.
5.1 Budget en gezelschappen


Bij alle navolgende scenario’s wordt uitgegaan van een bijna volledig terugschroeven van de
activiteiten van de muziekbibliotheek en de afdeling Educatie. Dit levert in 2013 grofweg een
structurele besparing op van € 1 miljoen (is 3% van het huidige budget). Wel staan hier de
nodige frictiekosten tegenover ten bedrage van € 1,6 miljoen (door het verdwijnen van grofweg
13 fte).13



Wanneer de muziekbibliotheek volledig wordt opgeheven moet wel worden gekeken naar de
bepaling in de Mediawet waarin staat dat uit de rijksmediabijdrage ook dient ter bestrijding van
de kosten voor het in stand houden van een bibliotheek.



Snijden in de centrale staf is (beperkt) mogelijk gezien de huidige omvang.



In de begroting voor 2011 is er achtereenvolgens voor de ensembles aan kosten beschikbaar:



‫־‬

RFO:

€ 11,0 miljoen

‫־‬

RKF:

€ 6,4 miljoen

‫־‬

GOK:

€ 6,0 miljoen

‫־‬

Metropole:

€ 5,9 miljoen

‫־‬

Totale kosten ensembles:

€ 29,3 miljoen

De arbeidskosten van de musici vormen ongeveer 70 - 80% van de totale kosten per ensemble.

5.2 Mogelijke scenario’s
Variatie in gezelschappen
Mede afhankelijk van de vragen hoeveel er op de gezelschappen kan worden bezuinigd en hoeveel
middelen uit andere bronnen kunnen worden vrijgemaakt boven op de € 12 tot € 14 miljoen, kunnen
één, twee of meerdere gezelschappen van het MCO behouden blijven.

13

We houden rekening met geschatte frictiekosten van € 125.000 per fte. Dit hangt onder meer samen met het

hoge aantal dienstjaren van musici bij het MCO en bepalingen in de cao van het MCO.

22
44478

Het RFO is van belang uit het oogpunt van het muzieklandschap omdat het is gespecialiseerd in
bijzondere producties. Het is door zijn omvang en kwaliteit in staat deze op hoog niveau uit te
voeren. Daarbij is het RFO van belang uit het oogpunt van het omroeplandschap, omdat het RFO
een wezenlijk onderdeel is van de diverse series die de omroepen programmeren. De partijen die
we hebben gesproken geven ook vrijwel unaniem de hoogste prioriteit aan een filharmonisch orkest
dat in staat is bijzondere producties uit te voeren met een grote bezetting. Dit gezelschap zou
eventueel kunnen worden gevormd door een afgeslankte combinatie van RFO en RKF.
Het Metropole Orkest en het Groot Omroep Koor worden beiden hoog aangeslagen voor hun
kwaliteit door onze gesprekspartners. Deze gezelschappen worden beiden echter minder vaak
ingezet in series en andere producties van de omroepen. Beide gezelschappen kennen een
bijzondere plaats in het muzieklandschap. Het Metropole is dit voor de lichte muziek, het Groot
Omroep Koor voor vocale muziek.
Variatie in budget14
Het MCO heeft een scenario gemaakt waarin alle vier gezelschappen behouden blijven. Hierbij
wordt uitgegaan van een besparing van 20%, waardoor de totale kosten voor dit scenario uitkomen
op € 23,4 miljoen. Dit scenario veronderstelt dat voor ruim € 10 miljoen middelen worden gevonden
uit andere bronnen, waaronder aanvullende middelen uit het cultuurbudget, het omroepbudget en
middelen van de stad Utrecht. Wij hebben in onze gespreksronde weinig tot geen aanwijzingen
gevonden dat deze middelen ook daadwerkelijk kunnen worden gevonden. Daarmee achten we dit
scenario weinig kansrijk. In de andere scenario’s (2-6) gaan we ervan uit dat de aanvullende
middelen niet worden gevonden. Twee van de vier gezelschappen kunnen, binnen het budget dat
de minister beschikbaar heeft, worden behouden mits 20% op de kosten wordt bespaard, dan wel
aanvullende middelen worden gevonden.

Korting

Huidig

1

2

3

4

5

6

0%

20%

20%

20%

40%

40%

40%

8.779.280

8.779.280

6.584.460

6.584.460

6.584.460

3.812.400

3.812.400

RFO

10.974.000

8.779.280

RKF

6.354.000

5.083.200

GOK

6.045.200

4.836.160

Metropole

5.903.900

4.723.120

€ 29.277.200

€ 23.421.760

Totaal

14

4.836.160

3.627.120
4.723.120

€ 13.615.440

€ 13.502.400

€ 14.023.980

3.627.120
3.542.340

3.542.340

€ 13.939.200

€ 13.753.920

Bij de berekening van de budgetten beschikbaar voor de scenario’s vanaf het jaar 2013 gaan we uit van het

prijspeil 2011. Er wordt vooralsnog geen indexering toegepast.

23
44478

Variatie in programmering
De scenario’s kunnen variëren in de wijze waarop het orkest wordt geprogrammeerd. Hierbij zoeken
we naar mogelijkheden waarbij de orkestprogrammering en de mediaprogrammering beter dan nu
op elkaar aansluiten. Dit zou kunnen door de MCO gezelschappen het primaat te geven bij de
programmering of door de programmering van het orkest en de mediaprogrammering onder één
leiding te plaatsen.
In het eerste geval wordt er een artistiek plan gemaakt waarin de ambities van MCO en omroepen
worden vastgelegd. Binnen de kaders van dit plan heeft het MCO het primaat bij de daadwerkelijke
programmering van het orkest. Dit betekent onvermijdelijk ook dat de omroepen minder vrijheid
hebben te bepalen wat het MCO precies speelt in de series en welke solisten het daarbij wenst te
betrekken. In het tweede geval worden de orkestprogrammering en de mediaprogrammering onder
één leiding geplaatst
Variatie in positionering
Wanneer ervoor wordt gekozen de orkestprogrammering en de mediaprogrammering onder één
leiding samen te brengen ligt het voor de hand te kiezen voor integratie bij de NPO (onder de Raad
van Bestuur of radio 4) of een samenwerkingsverband van omroepen. Beide opties hebben als
nadeel dat een relatief groot apparaat met musici bij een mediaorganisatie wordt gevoegd. Deze
organisatie krijgt door deze fusie een ander karakter.
Het onderbrengen bij de NPO zou bovendien op gespannen voet kunnen staan met de autonomie
van de omroepen voor mediaprogrammering. Daarnaast kent de NPO een beleid waarbij het
uitvoerende taken aan het afstoten is en daar past niet bij dat het de verantwoordelijkheid over
neemt voor een of meerdere gezelschappen. Het lid van de Raad van Bestuur van de NPO dat we
hebben gesproken is geen voorstander van het onder brengen van het MCO bij de NPO.
De optie van samenwerkende omroepen past wat dat betreft beter. Hierbij ligt het samenwerkingsverband van de NAT-partners voor de hand. Mogelijk kan dit verband worden uitgebreid met andere
omroepen die zich willen richten op het programmeren van levende muziek waarbij gebruik wordt
gemaakt van de MCO-gezelschappen. De NTR zou hier de rol kunnen vervullen van coördinerende
omroep.
Een zelfstandige positie van de MCO-gezelschappen stuit op het bezwaar dat dit de vrijheid in
mediaprogrammering van de omroepen beperkt.
5.3 Voorkeursscenario van het MCO
Het MCO heeft de voorkeur voor een scenario waarbij proportioneel wordt bezuinigd, dit komt neer
op circa 23%. Daarmee kunnen alle vier huidige gezelschappen gehandhaafd blijven, zij het in
afgeslankte vorm. Wel komen in dit scenario de muziekbibliotheek en de educatieve dienst te
vervallen. Met dit scenario kan in de ogen van het MCO voor minder geld meer output van hoge
kwaliteit worden geleverd.

24
44478

Elementen van het scenario zijn:


behoud van de vier ensembles van hoge (inter)nationale kwaliteit



behoud van omroepseries



behoud van gevarieerd audiovisueel aanbod dat brede doelgroepen (bevolking) aanspreekt en
bereikt



integratie programmering, planning en uitvoering in één productiehuis: transparantie en
doelmatigheid



meer efficiency



inzet extra concertcapaciteit voor landelijke taken



past binnen huidige mediawet



financiële betrokkenheid provincie en gemeente Utrecht / Muziekpaleis





hoewel omroepen verantwoordelijk zijn voor de programma’s die uitgezonden worden
(programma-autonomie) kan een deel of de gehele productie worden uitbesteed. Dit is nu al het
geval bij het MCO waar het MCO een centrale facilitaire beheertaak heeft waar ook een deel
van de artistieke beslissingen worden genomen (onder meer dirigentenbeleid).
Alle financiële transacties rondom ensembles door één uitvoeringsorganisatie, grote voordelen:
‫־‬

financiële transparantie

‫־‬

geen kruissubsidiëring aan omroepen (zaalexploitatie is oneigenlijke taak)

‫־‬

heldere inkomstendoelstelling,

‫־‬

rechttrekken van level-playingfield naar orkestenbestel



meer synergie bereiken in omroepbestel door afspraken/convenanten op hoger abstractieniveau
(artistiek/marketing)



Omroepen blijven binding houden door zich via het productiehuis te verbinden aan de concertseries en de relatie te leggen met hun leden. Op deze wijze kunnen individuele omroepen zich
beter profileren op klassieke levende muziek.



Omroepen zetten een commissioning editor in zoals dit ook het geval is bij uitbesteding van tvproducties

25
44478



Ophanging:
‫־‬

Eerst integratie van programmering, planning en productie, daarna bekijken hoe het
orkestenbestel en het mediabestel zich gaat ontwikkelen met name rol van NPO en omvang
en betekenis van zowel leden als taakomroepen, daarna een besluit over zelfstandig
productiehuis blijven, ophanging aan een omroep of aan NPO.

‫־‬

MCO kan voorbeeldfunctie blijven vervullen op punt van efficiency door flexibilisering cao en
voordelen van gekoppelde orkestformaties.

‫־‬

Uitnutten mogelijkheden voor inkomstenvergroting.

‫־‬

Scenario ligt in de lijn van het advies van de Raad voor Cultuur over het MCO-meerjarenbeleidsplan.

‫־‬

Geen kapitaalvernietiging gebouw.

‫־‬

Meer synergie met de regio mogelijk.

‫־‬

Betrekkelijk beperkte uitstroom moeilijk bemiddelbare werklozen (concentratie in Hilversum).

Draagvlak voor het voorkeursscenario van het MCO
Het MCO scenario gaat uit van een budget van € 24,3 miljoen, ruim € 10 miljoen meer dan de € 12
tot € 14 miljoen die uit het mediabudget beschikbaar zijn. Wij hebben geen aanwijzingen dat dit
ontbrekende bedrag uit andere bronnen kan worden verkregen.
Voor de ophanging gaat het MCO uit van het commissioning editor model. Bij de omroepen bestaat
echter geen draagvlak voor dit model als tegelijkertijd het budget voor de programmering bij het
MCO wordt belegd.
Alternatief scenario van het MCO
Als alternatief voor het voorkeursscenario geeft het MCO aan dat twee gezelschappen kunnen
blijven behouden. Daarbij geeft het MCO aan geen keuze te kunnen maken voor de gezelschappen
die behouden dienen te blijven. Ook in dit scenario pleit het MCO voor het commissioning editor
model (zie hiervoor).

26
44478

6. Conclusies en aanbevelingen

6.1 Huidige situatie MCO is niet houdbaar
De huidige situatie van het MCO is niet houdbaar. De budgettaire beperking dat maximaal € 12 tot
€ 14 miljoen beschikbaar is maakt het onvermijdelijk keuzes te maken in de gezelschappen die met
subsidie in stand kunnen worden gehouden.
De spanning die er nu bestaat tussen de orkestprogrammering en de mediaprogrammering is niet
productief en zet ook de samenwerking tussen gezelschappen en de omroepen onder druk.
Verder moet een oplossing worden gevonden voor de organisatorische inbedding van de
overgebleven MCO gezelschappen in de nieuwe situatie.
6.2 Maximaal twee gezelschappen te behouden binnen het beschikbare budget
Het MCO heeft een scenario gemaakt waarin alle vier gezelschappen behouden blijven. Hierbij
wordt uitgegaan van een besparing van 20%, waardoor de totale kosten voor dit scenario uitkomen
op € 23,4 miljoen. Dit scenario veronderstelt het afschaffen van de bibliotheek en de educatieve
dienst. Daarnaast zal nog voor een kleine €10 miljoen aan middelen worden gevonden uit andere
bronnen.
In onze uitgebreide gespreksronde hebben wij geen aanwijzingen verkregen dat deze middelen ook
daadwerkelijk kunnen worden gevonden. Gegeven de randvoorwaarden (maximaal € 12 tot € 14
miljoen) achten we dit scenario daarom niet realistisch.
Voor een budget van maximaal € 14 miljoen kunnen hooguit twee gezelschappen (met subsidie)
overeind worden gehouden. Er zijn dan, net als in het scenario van het MCO, geen middelen
beschikbaar voor de bibliotheek en de educatieve dienst. Om binnen het maximaal beschikbare
budget te blijven, zijn daarnaast nog extra besparingen dan wel extra inkomsten nodig.
Besparingen en extra inkomsten
Het benodigde bedrag waarvoor besparingen of extra inkomsten dienen te worden gevonden komt
neer op ongeveer € 3,4 miljoen. We denken dat het mogelijk is dit bedrag te realiseren, al is dit geen
eenvoudige opgave en zullen sommige maatregelen leiden tot een verlies van artistieke kwaliteit.
Wij denken hierbij aan de volgende mogelijkheden:


Huisvesting

Het MCO bezit een pand in Hilversum (het voormalige pand van de Vara). Dit pand is in de nieuwe
situatie te groot voor het MCO. Jaarlijkse kosten voor het pand bedragen ongeveer € 1,5 miljoen.
Als dit pand wordt afgestoten, zou kunnen worden gekozen voor het onderbrengen van de
kantoorfuncties van het MCO bij de omroep. Daarmee kunnen ook de synergievoordelen tussen
omroep en MCO worden gemaximaliseerd.

27
44478

De twee gezelschappen zouden kunnen repeteren in Vredenburg. In het meest gunstige geval
komen de huisvestingskosten voor de overgebleven MCO-gezelschappen geheel te vervallen. Dat
komt dan neer op ongeveer € 0,7 miljoen (bij benadering het bedrag voor huisvesting dat aan twee
van de vier gezelschappen wordt toegerekend).
Of de huisvestingskosten ook daadwerkelijk kunnen komen te vervallen hangt af van drie factoren.
De eerste is de vraag of er inderdaad geen bijkomende kosten voor het MCO zijn voor het repeteren
in Vredenburg. De gemeente Utrecht heeft aangegeven dit nader te willen verkennen. Dit zou
kunnen worden beschouwd als een bijdrage van de stad Utrecht. Hierover moet echter nog wel
overeenstemming met het Muziekcentrum Vredenburg worden bereikt. De tweede factor is de
verkoopbaarheid van het pand van het MCO. De taxatiewaarde bedroeg in 2002 € 10 miljoen Het
pand is echter incourant en sinds 2002 is de vastgoedmarkt verslechterd, zeker voor kantoorpanden. De derde factor wordt gevormd door de mogelijke extra kosten voor het inhuizen van de
kantoorfuncties van het MCO bij de omroep. Idealiter blijven deze kosten beperkt door meer
medewerkers op dezelfde kantooroppervlakte te huisvesten, maar mogelijk moeten er toch extra
kosten worden gemaakt die een deel van de besparingen teniet doen.


Besparingen op leiding en overhead

Door functies artistieke leiding en ondersteuning samen te voegen kunnen besparingen worden
gerealiseerd. We gaan uit van besparingen van maximaal € 0,5 tot € 0,8 miljoen. Deze besparingen
komen dan neer op 6 tot 8 formatieplaatsen bij algemene leiding, artistieke leiding, back office en
programma techniek. Een nadere beschouwing is nodig van de functies bij MCO en NAT partners
om te bezien welke besparingen daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd.


Beschikbare capaciteit optimaal benutten

Binnen de gezelschappen van het MCO worden op dit moment de beschikbare uren van musici niet
volledig benut. Dit geldt overigens niet alleen voor de MCO gezelschappen, maar ook voor bijna alle
orkesten uit het orkestenbestel. Door een efficiëntere planning kunnen de gezelschappen met
minder musici dezelfde productie blijven leveren. Hiermee kan maximaal 8% worden bespaard.15.

15

Het percentage verliesuren en reserve uren bedraagt bij orkesten in Nederland gemiddeld 8%. Dit sluit

redelijk aan bij de gegevens van het RFO. De gezelschappen RKF en Metropole kennen een lager percentage.
De gegevens voor het GOK zijn ons niet bekend. Uitgaande van 8% verlies en reserve bij de overgebleven
MCO gezelschappen is maximaal € 1 miljoen efficiëntiewinst te boeken bij het terug dringen van verlies en
reserve. Dit komt neer op een verlies van ongeveer 17 arbeidsplaatsen voor musici bij de overgebleven
gezelschappen, uitgaande van de gemiddelde kosten voor musici bij Nederlandse orkesten (ongeveer
€ 60.000)

28
44478



Hogere entreeprijzen

Nyenrode onderzoekt op dit moment de mogelijkheden om de prijzen te verhogen, zonder het
aantal bezoekers al te veel te laten dalen. Dit levert mogelijk extra opbrengsten op. Wel moeten met
de omroepen afspraken worden gemaakt over de wenselijkheid van prijsverhogingen en waar de
eventuele extra opbrengsten terecht komen.


Overige besparingen en extra inkomsten

Voor overige besparingen en extra inkomsten zien we beperkte mogelijkheden. Voor extra
structurele subsidie van de stad Utrecht hebben we geen aanwijzingen. Extra concerten leveren
netto geen extra geld op omdat de extra kosten over het algemeen hoger zijn dan de extra baten.
Meer sponsoring is in de huidige markt lastig te verkrijgen en vergt ook andere afspraken met de
partners (omroepen en concertzalen).
Verdere afslanking gezelschappen
Zelfs in het meest gunstige geval zijn de besparingen/extra inkomsten van de hiervoor genoemde
punten niet voldoende om € 3,4 miljoen te vinden. Dit betekent dat de gezelschappen verder
moeten afslanken. In het meest gunstige geval zullen nog ongeveer vijftien extra formatieplaatsen
voor musici (€ 0,9 miljoen aan kosten) moeten worden geschrapt. In die gevallen waarin de
besparingen uit de vorige punten niet maximaal worden gerealiseerd, moet dus een nog hoger
aantal formatieplaatsen worden geschrapt.
Dit heeft dus gevolgen voor de artistieke kwaliteit van deze gezelschappen en legt beperkingen op
aan de uitvoering van muziekwerken. Deze beperkingen zijn echter onontkoombaar gezien de
maximaal beschikbare middelen uit het mediabudget. Afgezet tegen het alternatief dat er één
gezelschap extra verdwijnt, achten we dit alternatief goed verdedigbaar.

29
44478

6.3 Keuze voor gezelschappen
Hierna schetsen we enkele kenmerken van de vier gezelschappen die nu deel uitmaken van het
MCO.
Radio Filharmonisch orkest (RFO)

Radio Kamer Filharmonie

Uniek binnen het muzieklandschap op het gebied van
bijzondere producties voor een grote bezetting

Gericht op het gebied van bijzondere producties voor
een kleinere bezetting

Grote bijdrage aan omroepseries

Grote bijdrage aan omroepseries

Bescheiden inzet buiten de omroepseries

Bescheiden inzet buiten de omroepseries

Van belang voor Radio 4

Van belang voor Radio 4

Bijdrage vanuit de markt te verwaarlozen

Bijdrage vanuit de markt te verwaarlozen

Beperkte mogelijkheden om in te zetten als ‘project’16
koor

Beperkte mogelijkheden om in te zetten als
‘projectorkest’

Groot Omroepkoor (GOK)

Metropole Orkest

Uniek binnen het muzieklandschap op het gebied van
vocale muziek

Uniek binnen het muzieklandschap op het gebied van
lichte muziek

Bijdrage aan omroepseries

Te verwaarlozen bijdrage aan omroepseries

Veel vraag voor uitvoeringen met orkesten uit de BIS

Veel vraag voor uitvoeringen met artiesten uit de jazz
en pop

Van belang voor Radio 4

Van belang voor Radio 2 en 6

Bijdrage vanuit de markt te verwaarlozen

Bijdragen vanuit de markt (voor productiekosten)
jaarlijks gemiddeld € 2,5 miljoen euro

Beperkte mogelijkheden om in te zetten als ‘project’koor

Ruimere mogelijkheden om in te zetten als ‘project’orkest

Het geheel overziend komen we tot de conclusie dat er in ieder geval ruimte zou moeten zijn voor
een gezelschap dat in staat is bijzonder werk voor een grote bezetting uit te voeren. Dit kan een
afgeslankte combinatie zijn van RFO en RKF. Het merendeel van de omroepen die we hebben
gesproken geven aan hieraan grote waarde te hechten voor de omroepseries.
Onze gesprekspartners hebben er over het algemeen moeite mee een voorkeur uit te spreken voor
het Groot Omroepkoor of het Metropole Orkest. We hebben de indruk dat het draagvlak voor het
GOK het grootst is. Dit hangt onder meer samen met het feit dat het Metropole orkest beter in staat
kan worden geacht zelf inkomsten te verwerven en te functioneren als projectorkest (dat wil zeggen:
zonder vaste bezetting). Dat laatste aspect vraagt echter een artistiek oordeel dat wij vanuit onze

16

Een ‘project’gezelschap kent geen vaste bezetting, maar wordt per uitvoering samengesteld. Dit wordt ook

wel aangeduid als een ‘kaartenbak’gezelschap. Een koor of orkest met een vaste bezetting kan een hogere
kwaliteit bereiken omdat de leden van het gezelschap beter op elkaar ingespeeld raken. Voor een groot koor
dat klassieke werken uitvoert wordt dat over het algemeen lastiger geacht dan voor een orkest als dat lichte
muziek uitvoert. Deze artistieke aanname kunnen wij vanuit onze expertise echter niet valideren.

30
44478

expertise niet kunnen valideren. Verder speelt bij de keuze voor Groot Omroep Koor of Metropole
orkest ook de vraag waaraan meer waarde wordt gehecht, aan de programmering van levende
muziek op radio 4, of op de zenders radio 2 en 6. Dit hangt samen met de keuzes die de omroep op
dit moment maakt in het kader van de bezuinigingen.
6.4 Keuze in programmering: orkestprogrammering en mediaprogrammering in één hand
We neigen naar de variant waarin orkestprogrammering en mediaprogrammering in één hand
worden gelegd. Wanneer het RFO en het GOK behouden blijven, kunnen zij een belangrijk deel van
de omroepseries blijven vullen. Daarnaast kunnen in de series ook andere orkesten uit de het
landelijke cultuurbestel worden opgenomen.
Een niet te verwaarlozen factor is dat door het continueren van de omroepseries de bespeling van
de concertzalen in Utrecht (Vredenburg) en Amsterdam (Concertgebouw) in stand blijft. Deze zalen
zijn voor hun inkomsten deels afhankelijk van de omroepseries.
6.5 Keuze in positionering: pragmatische oplossing
Bij de positionering van de MCO-gezelschappen dringt zich de vraag op waar ze principieel het
beste thuis zouden horen, in de culturele infrastructuur BIS of in het mediabudget. Een aantal van
onze gesprekspartners heeft die vraag ook nadrukkelijk opgeworpen. De gezelschappen van het
MCO hebben (deels) de kenmerken van een podiumgezelschap in de BIS, maar ook (deels) de
kenmerken van een mediaorganisatie. Op basis daarvan zou zowel verdedigd kunnen worden dat
de gezelschappen van het MCO in het ene bestel thuis horen of in het andere, of in beide
tegelijkertijd.
Vanuit de overweging van helderheid is een gemengde financiering niet te prefereren. Daarom heeft
het de voorkeur voor ieder gezelschap te kiezen voor één bestel. De keuze voor dit bestel zou voor
het RFO eventueel een andere kunnen zijn dan voor het GOK.
Een overgang van een of twee gezelschappen van het MCO naar de BIS zou een verschuiving van
begrotingsartikelen vergen. Daarmee zou ook de synergie in orkestprogrammering en mediaprogrammering verloren gaan. Daarnaast beperkt de overgang van de gezelschappen naar het
orkestenbestel de keuzevrijheid van de omroepen in de mediaprogrammering van klassieke levende
muziek. Om die redenen vinden we het de beste oplossing de omroepgezelschappen binnen het
mediabudget te behouden.
Wanneer ervoor wordt gekozen de orkestprogrammering en de mediaprogrammering onder één
leiding samen te brengen zijn er nog steeds diverse opties mogelijk. Een optie is de MCO
gezelschappen onder de NPO te hangen. Dit sluit echter niet goed aan bij de autonomie van de
omroepen voor mediaprogrammering.

31
44478

Daarnaast kent de NPO een beleid waarbij het uitvoerende taken aan het afstoten is en daar past
niet bij dat het de verantwoordelijkheid over neemt voor een of meerdere gezelschappen. Het lid
van de Raad van Bestuur van de NPO dat we hebben gesproken heeft aangegeven geen
voorstander te zijn van het onderbrengen van MCO gezelschappen bij de NPO. Een andere optie is
het MCO onder te brengen bij een eventuele nieuw te vormen facilitaire eenheid voor de omroepen.
Deze optie brengt de samenhang van orkestprogrammering en mediaprogrammering evenmin
dichter bij omdat de omroepen autonoom zijn in hun mediaprogrammering. Bovendien lijkt deze
optie op de situatie zoals die was voor de verzelfstandiging van het MCO, een situatie die toen niet
erg werkbaar werd gevonden omdat de aard van de werkzaamheden van het MCO niet facilitair is.
Beter haalbaar is het de MCO gezelschappen onder te brengen bij een samenwerkingsverband van
omroepen. Hierbij kan het huidige NAT verband als voorbeeld dienen, al is het heel goed denkbaar
dat zich daarbij andere omroepen aansluiten. In het huidige NAT verband is er één coördinerende
omroep, de NTR. Deze verzorgt voor het verband enkele taken, zoals de artistieke leiding van de
series. Hierop zou kunnen worden voortgebouwd.
De huidige directeur van de NTR heeft in zijn gesprek met ons aangegeven niet onwelwillend te
staan tegenover deze optie. We hebben vervolgens een gesprek gehad met een
vertegenwoordiging van de Raad van Toezicht van de NTR en de nieuwe directeur. Deze hebben in
ons gesprek aangegeven op te staan voor deze optie. Daarbij hebben ze aangegeven niet de keuze
te willen maken voor Groot Omroep Koor of Metropole Orkest. De NTR is bereid
verantwoordelijkheid te nemen als coördinerende omroep voor iedere combinatie van
gezelschappen. Daarbij geven onze gesprekspartners van de NTR aan ruimte te willen maken in de
series voor andere gezelschappen dan de MCO gezelschappen (dat wil zeggen: de orkesten uit de
BIS) en tegelijkertijd ruimte te willen bieden aan de MCO gezelschappen om elders in het land
uitvoeringen te geven. De aansturing van de MCO gezelschappen zou de verantwoordelijkheid
moeten zijn van een samenwerkingsverband van omroepen die zich richten op de programmering
van levende muziek, vergelijkbaar met hoe het verband van NTR, AVRO en TROS nu werkt. De
precieze juridische en organisatorische inrichting vergt nog nadere uitwerking. Verder geven ze aan
voorwaarden te stellen aan de geoormerkte bekostiging van de MCO gezelschappen en aan
afspraken over de bekostiging van de reeds bestaande en nieuw ontstane frictiekosten.
6.6 Draagvlak voor de te maken keuzes
We zien na de gesprekken die we hebben gevoerd bij het MCO, het bestuur van de NPO, de
omroepen en andere partners geen scenario dat kan rekenen op draagvlak bij alle partners. Dat er
keuzes dienen te worden gemaakt beseft men zich echter terdege.
Duidelijk komt naar voren de waarde die de omroepen hechten aan het handhaven van de
omroepseries. De concerten in deze reeksen vormen het kloppende hart van de levende klassieke
muziek en de verbinding tussen de omroepen en het MCO.

32
44478

De best mogelijke oplossing onder de huidige condities
Met het voorgaande in het achterhoofd rest niets anders dan te kiezen voor de best mogelijke optie
onder de huidige condities. Hieronder zijn in een tabel de verschillen tussen de huidige en de
nieuwe situatie overzichtelijk samengevat.
Huidige situatie MCO

Nieuwe situatie MCO

RFO. RKF, GOK en Metropole

Afgeslankte combinatie RFO/RKF en GOK

Activiteiten van Muziekbibliotheek en Educatie een
essentieel onderdeel van het MCO

Activiteiten van Muziekbibliotheek en Educatie in
‘slaapstand’

Budget 30,6 miljoen euro

Budget maximaal 14 miljoen euro

Omroepseries als paradepaard

Omroepseries blijven overeind

Bespeling van zalen in Amsterdam (Concertgebouw)
en Utrecht (Vredenburg)

Bespeling van zalen in Amsterdam en Utrecht blijft
grotendeels intact

Programmering media en orkesten gescheiden

Programmering media en orkesten samengebracht in
handen van (coördinerende omroep) NTR

Inbreng omroepen circa 3,6 miljoen euro via geld-opschema (voor levende klassieke muziek)

Inbreng omroepen via geld-op-schema

Eigen rechtspersoon met rechtstreekse financiering
door ministerie van OCW (vanuit mediabudget)

Onder een samenwerkingsverband van omroepen;
juridische en organisatorische inrichting nader uit te
werken.

Eigen huisvesting

Indien mogelijk verkopen huidige pand,
kantoorfuncties bij NTR, repeteren in Vredenburg

Muzieklandschap
Vanuit het muzieklandschap bezien is het in stand houden van een aantal onderscheidende
gezelschappen van belang. Vanuit deze optiek is de keuze voor filharmonisch orkest (een
afgeslankte combinatie van RFO en RKF) en GOK verdedigbaar.
Ook de taak van het MCO voor de regionale functie in Utrecht blijft in deze optie gewaarborgd.
Aandachtspunt is hoe de MCO gezelschappen optimaal kunnen worden ingezet voor het
muzieklandschap als geheel. Het belang van de omroepen loopt hierbij grotendeels, maar niet
helemaal, parallel met dat van het muziekleven in Nederland. Een ander aandachtspunt is hoe zo
goed mogelijk kan worden geborgd dat voor de MCO orkesten, voor zover mogelijk, een level
playing field hebben met de orkesten uit het orkestenbestel. Dit kan onder meer vorm krijgen door
afspraken over de inzet van deze overige orkesten in de omroepseries.
Omroepen
Het onderbrengen van de gezelschappen bij de omroepen levert helderheid op die nu sterk wordt
gemist. Het programmeren van de series wordt daarmee eenvoudiger. Aandachtspunten zijn echter
dat het onderbrengen van de gezelschappen bij de NTR voor deze organisatie een niet te
onderschatten managementopgave is. Daarbij dient de artistieke inbreng van andere omroepen die
zich richten op levende klassieke muziek te worden gewaarborgd.

33
44478

MCO
Vanuit het oogpunt bezien van het MCO heeft het voorkeursscenario als voordeel dat orkestprogrammering en mediaprogrammering in één hand komen te liggen. Dit voordeel wordt voor hen
echter geheel overschaduwd door het gegeven dat gekozen is voor onderbrenging bij de omroep.
Daarmee komt het podiumkunsten aspect van het huidige MCO mogelijk onder druk en is er minder
ruimte voor het profiel van het MCO en het ontwikkelen van ondernemerschap van het MCO. Omdat
de MCO gezelschappen binnen de omroep een vreemde eend in de bijt blijven, is bijzondere
aandacht nodig voor deze organisatieonderdelen.
6.7 Vervolgstappen
Uit onze analyses van scenario’s blijkt dat de voordelen en nadelen ervan niet eenduidig zijn
verdeeld. De keuze voor een scenario is ook sterk afhankelijk van de het omroepbestel en het
orkestenbestel die beide sterk in beweging zijn. Gegeven de aannames waarvan we zijn vertrokken
achten we het geschetste scenario het meest kansrijk.
Wij bevelen aan in mei of juni een ronde tafel te laten plaatsvinden met de minister en staatssecretaris van OCW, vertegenwoordigingen van (Raad van Toezicht en directie van) MCO en NTR
en de omroepen die zich richten op de programmering van levende muziek. In dit gesprek kunnen
de uitgangspunten voor het uit te werken scenario worden vastgesteld.
Vervolgens kan dit scenario nader worden uitgewerkt. Hierbij dient in ieder geval aandacht te zijn
voor:


benodigde randvoorwaarden die worden geformuleerd voor het gekozen scenario



juridische en organisatorische inrichting van de MCO gezelschappen



wijze bekostiging van de MCO gezelschappen en de rol van de NPO daarbij



uitwerking van de facilitaire aspecten, zoals huisvesting



frictiekosten



hoe verder wordt omgegaan met de onderdelen educatie en muziekbibliotheek. Wat educatie
betreft zou moeten worden onderzocht hoe de omroepen vanuit hun verantwoordelijkheid voor
educatie een programma zouden kunnen ontwikkelen waarbij levende klassieke muziek voor
een zo breed mogelijk publiek toegankelijk wordt gemaakt. Voor de muziekbibliotheek zou
moeten worden onderzocht hoe (onderdelen van) de bibliotheek bij andere instellingen zouden
kunnen worden ondergebracht.



welke mogelijkheden er zijn voor een eventuele doorstart van het Metropole Orkest zonder
structurele subsidie. Hierbij zou gekeken kunnen worden naar de mogelijkheid het orkest verder
te zetten op projectbasis.

34
44478

35
44478

Bijlage
Geïnterviewde instellingen

44478

Geïnterviewde instellingen

In het kader van het onderzoek hebben we gesproken met vertegenwoordigers van MCO, NPO,
NTR, Tros, Avro, Max, VPRO, NCRV, OCW, Concertgebouw Amsterdam, Muziekcentrum Utrecht
en de gemeente Utrecht.

44478