AANDACHT
VOOR
AGRESSIE

IN ZORGOPLEIDINGEN

&

ONDERZOEK NAAR DE PLAATS VAN HET ONDERWERP AGRESSIE
IN HET BEROEPSONDERWIJS VERPLEGING & VERZORGING

EN

www.gezond en zeker.nl

&

Disclaimer
Deze uitgave is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. Noch de
schrijvers, noch de uitgever stellen zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolkomen­
heden in deze uitgave. Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen
rechten worden ontleend. Overname van materialen, teksten of tekst­
gedeeltes is uitsluitend toegestaan na toestemming van de auteurs.
Reacties zijn welkom op info@gezondenzeker.nl.
© Stichting RegioPlus, Zoetermeer, 2014.

Colofon
Auteurs
Knibbe NE, Heitink CC, Knibbe JJ (Bureau LOCOmotion)
Door
Stichting RegioPlus
Beeld
Auke Herrema Cartoons / Marcel van den Berg

Deze publicatie is, evenals de bijlagen, als digitaal document
te downloaden op www.gezondenzeker.nl.

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

3

AANDACHT
VOOR
AGRESSIE

IN ZORGOPLEIDINGEN
ONDERZOEK NAAR DE PLAATS VAN HET ONDERWERP AGRESSIE
IN HET BEROEPSONDERWIJS VERPLEGING & VERZORGING

Met dank aan

Gezond & Zeker

De deelnemers aan de expertgroepbijeenkomst en uiteraard de docenten
van de zorgopleidingen die de vragenlijst hebben ingevuld, willen we
bedanken voor hun enthousiasme en inzet. Wij hopen dat dit rapport
zal bijdragen aan de kwaliteit van het agressie-onderwijs dat wordt
aangeboden door de zorgopleidingen.

& in samenwerking
Onder de noemer Gezond & Zeker voert RegioPlus,
met de regionale werkgeversorganisaties, activiteiten uit op het gebied
van preventie van fysieke belasting en agressie in zorg en welzijn.
Zie www.gezondenzeker.nl.

RegioPlus
RegioPlus is het samenwerkingsverband van de 16 regionale werkgeversorganisaties zorg en welzijn in Nederland, die zich richten op personele
vraagstukken als instroom, doorstroom en behoud. RegioPlus vormt de
brug tussen de regionale activiteiten en de landelijke thema’s, met
steun van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Zie www.regioplus.nl.
www.gezond en zeker.nl

Project
EN

&

&

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

Inhoudsopgave
1. Inleiding en vraagstelling

Blz.

5

2. Methode		

Blz.

8

3. Bespreking van de resultaten

Blz.

9

4. Conclusie en aanbevelingen

Blz.

25

Literatuur 		

Blz.

29

De bijlagen bij dit onderzoeksrapport zijn te downloaden vanaf de website
www.gezondenzeker.nl
Bronnen		
		
Vragenlijst		
		
Deelnemende onderwijsorganisaties
vragenlijstonderzoek

Bijlage A
Bijlage B
Bijlage C

Deelnemers expertgroepbijeenkomst
Bijlage D
		
Leerdoelen zoals gehanteerd door zorgopleidingen
Bijlage E
		
Ingestuurde toets- en exameneisen
Bijlage F
			
Onderwijsmateriaal		
Bijlage G
		
Pilot Gastvrij Contact (WGV Zorg en Welzijn)
Bijlage H

www.gezond en zeker.nl

pagina

4

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

Inhoudsopgave

pagina

5

1) Inleiding en vraagstelling
Agressie tegen zorgverleners is maatschappelijk gezien een veelbesproken en
actueel onderwerp. Dit wordt gelegitimeerd door onderzoek. Uit de werknemersenquête Zorg en WJK (2012) komt bijvoorbeeld naar voren dat in 2011
13% van de werknemers (zeer) vaak geconfronteerd wordt met verbale agressie door patiënten. Dit is een aanzienlijk percentage, zeker omdat nog eens
40% van de werknemers aangeeft hier af en toe mee te maken te krijgen.
Ook fysieke agressie komt volgens deze werknemersenquête vrij regelmatig
voor: 7% van de werknemers uit zorg en WJK heeft hier (zeer) vaak mee te
maken en nog eens 28% een enkele keer (Visser en Schoenmakers, 2012).
Uit vervolgonderzoek blijkt dat deze bevindingen over 2013 niet noemenswaardig zijn veranderd (Grijpstra et al., 2013). Wanneer we een vergelijking maken
tussen beroepsgroepen onderling dan stellen de VWS-bewindspersonen op
basis van gegevens van het CBS in hun Arbeidsmarktbrief (oktober 2013) dat
werknemers in de zorg meer te maken te hebben met agressie dan andere
werknemers. Volgens de brief ondervond 20,7% van de werknemers in de zorg
in 2012 lichamelijk geweld door klanten. Ondanks een lichte daling over de
afgelopen twee jaar (van 21,5% naar de genoemde 20,7%), is dit percentage
een stuk hoger dan bij de rest van de Nederlandse werknemers (6,4%).
Wat specifieker komt uit de Sectorrapportage Zorg en Welzijn (2010-2012,
Ministerie van SZW) dat 75% van de werknemers uit de verpleeg- en verzorgingshuizen en de thuiszorg te maken krijgt met ‘psychosociale arbeidsbelasting’. Hieronder vallen aspecten als werkdruk en stress, maar ook agressie,
geweld, seksuele intimidatie en pesten. Deze psychosociale arbeidsbelasting
zou verantwoordelijk zijn voor de helft van het arbeidsgerelateerde verzuim.
Volgens TNO (2008) is het risico op agressie voor werknemers in de psychiatrie, gehandicaptenzorg en ambulancezorg het hoogst. Het gaat hierbij om
verbale en fysieke agressie. Zorgbranches waar relatief weinig agressie en
geweld voorkomen zijn kinderopvang, thuiszorg, kraamzorg en ziekenhuizen
(Brekelmans et al., 2013).
Het onderling vergelijken van bovenstaande cijfers is lastig, onder meer
omdat er in de diverse studies verschillende definities worden gebruikt.
In voorliggend onderzoek wordt, in lijn met de definitie van Veilige Publieke
Taak (VPT)1 en het Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn, onder
agressie verstaan ‘alle vormen van ongewenst gedrag waardoor zorgverleners
zich onveilig of bedreigd voelen, of waarvan zij slachtoffer zijn. Agressie kan
zowel fysiek, psychisch, verbaal en non-verbaal zijn. Ook kleine incidenten,
zoals pesterijtjes en boosheid of weerstand van cliënten tijdens de basiszorg,
vallen onder agressie. Hierbij kan de bron van de agressie divers zijn, denk aan
cliënten, familie, omstanders of collega’s’ (Gezond & Zeker, 2011).

	In 2007 is door de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het programma VPT geïnitieerd om agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak

1

– zoals ambulancemedewerkers, brandweermensen, onderwijzers en conducteurs – landelijk aan te pakken. De hoofdlijnen van het programma zijn het voorkomen van agressie en
geweld, het aanpakken van de daders en het ondersteunen van werkgevers bij het ontwikkelen en uitvoeren van hun veiligheidsbeleid. Het programma werkt samen met werkgevers,
werknemersorganisaties, het lokale bestuur, politie en Openbaar Ministerie. Het programma loopt door tot 2017.
Binnen het programma VPT is Agressie en geweld als volgt gedefinieerd:
Onder agressie en geweld wordt verstaan lichamelijke en verbale geweldplegingen, belaging, intimidatie en bedreiging gepleegd in of door omstandigheden die verband houden met
de uitvoering van de publieke taak (al dan niet door middel van, of gepaard gaand met beschadiging van goederen). Onderlinge agressie en geweld tussen functionarissen met een
publieke taak valt niet onder deze begripsomschrijving.

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

6

1) Inleiding en vraagstelling (vervolg)
Hoewel het, wederom mede door verschillen in definiëring, niet geheel duidelijk is of agressie in de zorg daadwerkelijk toeneemt of dat de maatschappelijke
acceptatie hiervoor daalt, is het evident dat er steeds meer aandacht voor is.
Dit laatste wordt onderstreept door de inhoud van het actieplan ‘Veilig werken
in de zorg’ zoals dat is gelanceerd door de overheid (ministeries van VWS, BZK
en V&J) en sociale partners2 in de zorg op initiatief van minister Schippers van
VWS (2012). Op dit moment wordt het actieplan uitgevoerd. De VWSbewindspersonen besteden daar nadrukkelijk aandacht aan in hun hierboven
genoemde Arbeidsmarktbrief (oktober 2013).
Eén van de speerpunten van het actieplan ‘Veilig werken in de zorg’ (2012) is
dat zorgverleners al tijdens hun opleiding voorbereid moeten worden om
professioneel met agressie om te kunnen gaan. Het kunnen voorkomen,
de-escaleren en het afhandelen van agressie-incidenten zijn vaardigheden
die al tijdens de zorgopleiding aangeleerd zouden moeten worden. Omdat er op
landelijk niveau inzicht vereist is in hoeverre dit het geval is, heeft RegioPlus3
in samenwerking met bureau LOCOmotion hiernaar onderzoek gedaan. In dit
rapport vindt u de resultaten van deze studie. Concreet is hiermee de vraag
beantwoord naar de intensiteit en wijze waarop het onderwerp agressie
een plaats heeft in het beroepsonderwijs Verpleging & Verzorging
niveau 2 tot en met 5.

Deze TipStrip is eerder verschenen in Gezond & Zeker Magazine, een gratis vakblad
voor medewerkers in zorg en welzijn over agressie en fysieke belasting.

2

	Met het actieplan ‘Veilig werken in de zorg’ geven de VWS-bewindspersonen samen met de ministers van BZK en V&J en sociale partners in de zorg in 2012-2015 uitvoering aan de
vermindering van agressie en geweld in de zorg. Het actieplan zet in op het creëren van een veiliger werkklimaat in de zorg. De hoofdlijnen van het actieplan zijn: het toepassen van
anti-agressiebeleid door werkgevers en medewerkers, het aanpakken van de veroorzaker en de scholing van (aankomend) zorgpersoneel. Voor nadere informatie zie de website van
de bijbehorende campagne: www.duidelijkoveragressie.nl

3

	RegioPlus is het samenwerkingsverband van 16 regionale werkgeversorganisaties voor zorg en welzijn (zie blz. 3 en www.regioplus.nl).

www.gezond en zeker.nl

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

2) Methode
Het gaat hier om een inventariserend onderzoek naar de aard en de omvang
waarin het onderwerp agressie wordt aangeboden door het zorgonderwijs.
Er wordt geen waardeoordeel gegeven over de wijze waarop de individuele
opleidingen het onderwerp vertalen en aanbieden. ‘Zorgonderwijs’ is in deze
studie gedefinieerd als het beroepsonderwijs Verpleging en Verzorging niveau
2 tot en met 5.
De voor deze studie noodzakelijke informatie is allereerst verzameld aan de
hand van een literatuurstudie. Hiervoor zijn niet alleen Medline en PubMed
geraadpleegd, ook niet of minder wetenschappelijke bronnen zijn betrokken.
Bij het laatste moet gedacht worden aan rapporten van ministeries,
nieuwsberichten of populaire artikelen in vakbladen (zie Bijlage A).
De tweede bron van informatie is een vragenlijstonderzoek onder docenten
van zorgopleidingen. De vragen zijn opgesteld op basis van de hierboven
genoemde literatuurstudie en de opgebouwde expertise bij het onderzoek
‘Ergonomie in de zorgopleiding’ zoals dat door deels dezelfde onderzoekers is
uitgevoerd (De Vries et al., 2011). Een concept vragenlijst is vooraf getoetst bij
een vijftal onderwijsorganisaties die beroepsonderwijs Verpleging &
Verzorging aanbieden en is mede op basis daarvan aangepast (zie Bijlage B
voor de definitieve versie). Eén van deze onderwijsorganisaties heeft daarna
ook meegedaan aan het vragenlijstonderzoek als zodanig. Vervolgens zijn via
het netwerk van de regionale werkgeversorganisaties zorg & welzijn binnen
RegioPlus alle 72 onderwijsorganisaties benaderd met de vraag of zij wilden
meedoen aan dit onderzoek. Aan de 48 onderwijsorganisaties die positief
reageerden is de vragenlijst verstuurd. De vragen konden zowel digitaal als
schriftelijk worden ingevuld. Als de contactpersonen van deze onderwijs­
organisaties de vragenlijst niet binnen de gestelde termijn hadden ingestuurd,
werden zij hieraan telefonisch of via e-mail herinnerd. Van 46 van de 72 zorgopleidingen is respons ontvangen (zie Bijlage C). Tot slot is informatie ver­
zameld tijdens een expertgroepbijeenkomst. Daar zijn de voorlopige resultaten
van de studie besproken en getoetst. Naast 11 docenten van 11, ook bij het
vragenlijstonderzoek betrokken onderwijsorganisaties, waren bij deze bijeenkomst de onderzoekers en inhoudsexpert van Gezond & Zeker aanwezig
(zie Bijlage D).
De resultaten van de literatuurstudie, het vragenlijstonderzoek en de expertgroepbijeenkomst worden geïntegreerd gepresenteerd in het derde hoofdstuk.
Omwille van de leesbaarheid zal daarbij ook steeds enige interpretatie en
discussie plaatsvinden. Antwoorden op de open vragen zijn zo mogelijk
geclusterd, maar in veel gevallen vrij letterlijk weergegeven. Conclusies en
aanbevelingen zijn verwoord in het vierde hoofdstuk.

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

pagina

7

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

8

3) Bespreking van de resultaten
Respons

Resultaten

In totaal zijn alle 72 onderwijsorganisaties die beroepsonderwijs Verpleging &
Verzorging aanbieden in Nederland benaderd voor deelname aan het vragenlijstonderzoek. Het gaat om 53 ROC’s en 19 HBO’s. Van deze 53 ROC’s waren er
33 bereid mee doen. Bij de HBO‘s lag de respons hoger, van de 19 waren er
15 bereid de vragenlijst in te vullen. Uiteindelijk hebben 32 ROC’s en 14 HBO‘s
(in totaal 46 onderwijsorganisaties) een vragenlijst ingevuld waarmee de
respons komt op 64% (zie Figuur 1). In totaal zijn er van deze 46 zorgopleidingen
79 goed ingevulde vragenlijsten geïncludeerd (zie Bijlage C), wat mogelijk is
omdat een deel van respondenten voor meerdere zorgopleidingen, die door
hun onderwijsorganisatie wordt aangeboden, een vragenlijst heeft ingevuld.

In deze paragraaf worden de resultaten van het vragenlijstonderzoek gepresenteerd. Omwille van de leesbaarheid wordt elk onderdeel apart geïnterpreteerd,
zo mogelijk en indien relevant in het licht van de literatuur en relevante ontwikkelingen. Hierbij zijn ook de resultaten van de expertgroepbijeenkomst benut.
Daarbij zal ook steeds per item worden bekeken of de scores van de HBO’s en
de ROC’s sterk onderling verschillen. Alleen wanneer dat het geval is zal het
worden vermeld en, indien relevant, worden geïnterpreteerd. De in dit hoofdstuk
per vraag vermelde percentages zijn berekend over het aantal respondenten
wat de betreffende vraag heeft beantwoord, de zogenaamde ‘validN’4.

Figuur 1. De respons verdeeld over de ROC’s en de HBO’s (N=72)

14

non repons
ROC (60% van alle ROC’s)

32

HBO (74% van alle hogescholen)

26

Daarnaast waren 11 onderwijsorganisaties met een docent vertegenwoordigd
op de expertbijeenkomst (zie Bijlage D). Al deze 11 onderwijsorganisaties
hebben ook één of meerdere ingevulde vragenlijsten aangeleverd. In tien
gevallen zijn de vragenlijsten ingevuld door een collega-docent die niet aanwezig
was op de expertbijeenkomst. Daarmee heeft de expertmeeting bijgedragen
aan een verdere verbreding van de input. Hiermee beschikken we over zeer
bruikbaar en generaliseerbaar onderzoeksmateriaal. In Tabel 1 is de respons
op de vragenlijst verdeeld over de vier opleidingsniveaus weergegeven.
Het type leerweg waarvoor de respondenten de vragenlijst hebben ingevuld
is weergegeven in Tabel 2.

Tabel 1. 	De respons op de vragenlijst verdeeld
over de vier opleidingsniveaus (N=75)
Niveau

Aantal

%

Niveau 2

11

14,7

Niveau 3

26

34,7

Niveau 4

16

21,3

Niveau 5

22

29,3

Tabel 2. 	Het type leerweg waarvoor de respondenten de vragenlijst
hebben ingevuld (meerdere antwoorden zijn mogelijk) (N=102)

4

Type opleiding

Aantal

%

BOL

51

50,0

BBL

23

22,5

HBO Voltijd

19

18,6

HBO Duaal

9

8,8

Antwoorden op de open vragen zijn zo mogelijk geclusterd, maar in veel gevallen vrij
letterlijk weergegeven. Wanneer meerdere respondenten een vergelijkbaar antwoord
hebben gegeven zijn deze samengevoegd; met een getal achter de samengevoegde
antwoorden is aangegeven hoeveel respondenten deze opmerking hebben gemaakt.

Definitie van agressie
Zoals vermeld in het eerste hoofdstuk verstaan we in dit onderzoek, in lijn met de definitie van Veilige Publieke Taak en het Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en
Welzijn, onder agressie ‘alle vormen van ongewenst gedrag waardoor zorgverleners
zich onveilig of bedreigd voelen, of waarvan zij slachtoffer zijn. Agressie kan zowel
fysiek, psychisch, verbaal en non-verbaal zijn. Ook kleine incidenten, zoals pesterijtjes
en boosheid of weerstand van cliënten tijdens de basiszorg, vallen onder agressie.
Hierbij kan de bron van de agressie divers zijn, denk aan cliënten, familie,
omstanders of collega’s (Gezond & Zeker, 2011). Aan de respondenten is
gevraagd of zij zich konden vinden in deze definitie of dat zij nog aspecten
misten. Iets meer dan de helft (53%) is het eens met de gebruikte omschrijving,
de overigen hebben de volgende aanvullingen:
•	Agressie door culturele verschillen (2)
• Agressie door religieuze verschillen
• Agressie op jezelf gericht, automutilatie (5)
• Agressie is niet alleen negatief. Alles wat een mens doet om zijn territorium
te vergroten of te beschermen, bijvoorbeeld dus ook leren en studeren om
zo meer kennis en vaardigheden te verkrijgen valt onder agressie.
Door agressie negatief te labelen creëer je een probleem.
• Seksuele agressie, ongewenste intimiteiten (8)
• Ook gedrag dat niet door zorgverleners als bedreigend wordt ervaren hoort
er bij. Vaak ervaren zorgmedewerkers zoveel agressief gedag, dat het er
‘gewoon bij hoort’.
• Agressie tussen cliënten onderling
• Agressie door stagebegeleiders, (aankomende) collega’s, docenten,
managers, etc.
• Sociale agressie, groepsdruk
• Agressie door social media. (4)
Het valt op dat bijna de helft van de respondenten de term ‘agressie’ breder zou willen
omschrijven dan momenteel gangbaar is. Uit de discussie met de klankbordgroep kwam
naar voren dat met name ROC-docenten de thematiek ook plaatsen in het licht van
communicatie. Zij achtten het van belang dat leerlingen inzien dat de manier waarop zij
communiceren kan verschillen, van wat cliënten verwachten of begrijpen. Dit verschil
kan leiden tot agressief gedrag van een cliënt. Hiertoe geven docenten aandacht aan
basiscommunicatie, om vervolgens ook specifieke anti-agressie kennis aan te bieden.

De validN staat vermeld bij tabellen en figuren. Niet altijd komt de validN overeen met 79 ingevulde vragenlijsten. De validN is lager wanneer een vraag niet door alle respondenten is
beantwoord; de validN is hoger bij vragen waarop meerdere antwoorden mogelijk waren. Bij tabel 6 en 7 verschilt de validN per stelling/antwoordmogelijkheid. Om deze tabellen helder
te houden, is de validN bij deze tabellen niet benoemd.

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

9

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Andere ‘eye openers’ zijn mogelijk de aspecten seksuele intimidatie, automutilatie (zelfbeschadiging) en sociale druk via sociale media die volgens
diverse respondenten aanvullend zijn op de in deze studie gebruikte definitie
van agressie. Interessant in dit verband is dat Bureau Halt5 een lespakket heeft
ontwikkeld over agressie die via de social media tegen docenten, politiemensen, buschauffeurs en hulpverleners wordt geuit.
Een volgende ‘eye opener’ betreft mogelijk een door de expertgroep gedeelde
mening van een van de respondenten over het negatief labellen van agressie.
Wanneer agressie wordt gezien als een primaire reactie, bijvoorbeeld op een
verwarrende nieuwe omgeving in het geval van dementerenden, is het minder
negatief geladen en kunnen oplossingen (indien dan nog noodzakelijk) in een
rustiger sfeer worden besproken.

Lesuren besteed aan agressie
Alle van de in deze studie betrokken opleidingen besteden een aantal lesuren
aan het onderwerp agressie. Zonder specifiek een aantal uren te noemen sluit
dit aan bij het actieplan ‘Veilig werken in de zorg’. Hierin wordt aangegeven
dat zorgverleners al tijdens hun opleiding voorbereid moeten worden om professioneel om te kunnen gaan met agressie. Uit deze studie komt naar voren
dat de opleiders gemiddeld 20,1 uur over de gehele opleiding besteden aan
het onderwerp agressie. Grofweg geeft tweederde minder dan 20 uur les over
agressie. De HBO’s bieden wat minder uren aan (18,7 uur) dan de ROC’s (21,1),
ondanks dat de totale HBO-opleiding meestal langer duurt (vier jaar) dan de
MBO-opleiding (drie tot vier jaar). De spreiding is groot (Figuur 2), het maximum
ligt op 74 uur, het minimum op twee uur.
Figuur 2. Aantal lesuren dat opleidingen besteden aan agressie (N=74)

40
35
30
25

0-10

20
15
10
5
0

Figuur 3. Het aantal respondenten dat van mening is dat het aantal
lesuren dat wordt besteed aan agressie (on)voldoende is (N=77)

voldoende
40

37

Aanvullend is gevraagd waarom men dit aantal voldoende of onvoldoende
vindt. De argumenten van de respondenten die dit voldoende vinden (zij besteden gemiddeld 26,6 uur aandacht aan agressie), zijn hieronder weergegeven.
•	Het onderwerp gaat door alle vakken heen, er wordt dus op andere
momenten ook aandacht aan besteed, dan beklijft het beter (12)
• Er wordt extra op ingespeeld zodra het voordoet (3)
• De leerling leert vooral in de praktijk
• Als studenten vinden dat er onvoldoende wordt aangeboden zijn ze goed in
staat aanvullende informatie te verkrijgen, eventueel bij de docenten of via
een minor
• Voor echte training verwijzen wij naar cursussen binnen de
praktijkinstellingen
• Ook in andere begeleidingsmomenten is er voldoende ruimte om ervaringen
te besprekingen en te verwerken, denk aan supervisie, intervisie en tijdens
studieloopbaangesprekken (4)
• In de BBL is er ook begeleiding in de praktijk
• Op school bieden we basiskennis en vaardigheden aan. Als je dieper in wilt
gaan op de materie is dit onvoldoende. De vraag is of dit op school of in de
praktijk aangeboden moet worden (3)
• Wij hebben naast de gewone lessen een speciale training (2)
• Er zijn meer zaken waar we aandacht aan moeten geven.

10-20
20-30

30-40
40+

Interessant is te weten of men dit voldoende vindt (zie Figuur 3). De mening
van de respondenten blijkt hierover gelijkmatig verdeeld. De respondenten die
aangeven dat er voldoende aandacht wordt besteed aan agressie tijdens de
opleiding besteden hier gemiddeld 26,6 uur aan. De respondenten die aangeven dat er onvoldoende aandacht wordt besteed aan agressie tijdens de
opleiding besteden hier gemiddeld 14,8 uur aan.

5

Halt zorgt, op het snijvlak van repressie en preventie van de jeugdcriminaliteit, voor bewustwording en gedragsbeïnvloeding van jongeren en hun ouders.

www.gezond en zeker.nl

onvoldoende

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

10

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Duidelijk is dat de respondenten de lessen die specifiek gaan over agressie
zien in combinatie met andere vormen of momenten waarop aandacht gegeven
wordt aan het onderwerp. Denk aan andere vakken, stages, cursussen die
binnen een zorginstelling worden gegeven of geplande begeleidingsmomenten
(supervisie, intervisie, etc.) Op deze manier wordt de kennis via meerdere
kanalen, op meerdere momenten en op meerdere manieren aangeboden en
‘beklijft’ daardoor beter. De leden van de expertgroep benadrukken dat er alleen
van deze synergie sprake kan zijn, als het onderwerp zowel tijdens de lessen als
tijdens andere begeleidingsmomenten bewust en expliciet wordt benoemd.
De respondenten die het aantal lessen dat zij besteden aan agressie
onvoldoende vinden (zij besteden gemiddeld 14,8 uur aan het onderwerp),
beargumenteren dit als volgt:
• Gezien de groeiende problematiek zou het intensiever moeten (13)
•	Want er komt meer agressie voor dan je denkt
•	Met name bij GGZ is meer nodig (3)
•	Het oefenen van de vaardigheden zowel verbaal als non-verbaal vraagt om
herhaling en follow-up (12)
•	Studenten zeggen hier meer behoefte aan te hebben (2)
•	Leerlingen worden nog te veel geconfronteerd met ongewenst gedrag
•	Er bestaat al de neiging agressie als normaal onderdeel van werkzaamheden
te beoordelen.
In algemene zin bemerken we op basis van de vragenlijst en de expertmeeting
een gevoel van urgentie bij de docenten. Ze signaleren een stijgende problematiek en zouden meer aandacht willen geven aan het onderwerp, en hun
leerlingen adequate gereedschappen willen geven om professioneel te kunnen
handelen en zichzelf te kunnen beschermen.

Wanneer is er aandacht voor agressie?
Vervolgens is gevraagd op welk moment er in de opleiding aandacht is voor
agressie. De respondenten konden vier gesloten antwoorden aankruisen,
waarbij meerdere antwoorden tegelijk mogelijk waren (zie Tabel 3).

www.gezond en zeker.nl

Tabel 3. 	Op welk moment in de opleiding wordt er aandacht
besteed aan agressie (N=77)?
Antwoord

Aantal

%

Tijdens bepaald opleidingsjaar

40

51,9

Verspreid

37

48,1

Voorafgaand aan de stage

11

14,3

Na afloop van de stage

6

7,8

Anders

19

24,7

Dan blijkt dat iets meer dan de helft van de respondenten aangeeft dat de
aandacht voor agressie is geconcentreerd tijdens een bepaald opleidingsjaar.
Bij de HBO’s is dat 61,9%, bij de ROC’s 43,6 %. Men concentreert de aandacht
dan in het eerste jaar (34,0%), het tweede jaar (42,6%) of het derde (23,4%).
Iets minder dan de helft van zorgopleidingen (48,1%) spreidt de aandacht voor
agressie over de gehele opleiding.
De meeste leden van de expertgroep vinden dat het voor de hand ligt om leerlingen in elk geval voorafgaand aan de (eerste) praktijkervaring voor te bereiden op mogelijk probleemgedrag of agressie binnen zorgsituaties. Uit de
enquêtes komt naar voren dat 14,3% van de opleidingen dit inderdaad doet en
dat 7,8% het onderwerp na de stage laat terugkomen. Dit om te voorkomen dat
leerlingen hun opleiding voortijdig beëindigen. Deze beide percentages zijn
echter moeilijk te interpreteren; de expertgroep gaf aan dat deze vraag met
name voor ROC’s niet te beantwoorden is omdat de leerlingen in feite continue
op stage zijn. Aanvullend zijn de volgende opmerkingen gemaakt over wanneer
er tijdens de opleiding aandacht is voor agressie:
•	Kan altijd: bij/na incidenten, naar aanleiding van zelf
ingebrachte casuïstiek (4)
• Bij minor (2)
•	Afhankelijk van de individuele docent
•	Het nog niet als een vast onderdeel in het programma.
• Tijdens lessen psychiatrie
•	Tijdens de lessen communicatie
•	Bij lessen sociale vaardigheid
•	In examenjaar
• Intervisie.

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

11

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Hoe wordt het onderwerp agressie aangeboden?

Apart vak agressie?

Na de ‘wanneer’ vraag is in de vragenlijst gevraagd hoe de opleidingen het
onderwerp agressie aanbieden aan hun leerlingen en studenten (zie Tabel 4).
Ook hier was het mogelijk meerdere antwoorden aan te kruisen. Dan blijkt dat
het overgrote deel van de opleidingen de kennis in ieder geval theoretisch
aanbiedt (81,0%). Het binnenschools praktisch oefenen wordt minder gedaan,
maar nog steeds door de overgrote meerderheid (86,1%). Er wordt weinig
gebruik gemaakt van PGO (35,4%) en nauwelijks van e-learning (2,5%).
Wanneer we de HBO’s en de ROC’s uitsplitsen dan zien we dat de HBO’s (70%)
de kennis (ook) wat minder theoretisch lijken aan te bieden dan de ROC’s
(90,7%). Ook de mate waarin wordt geleerd volgens de principes van het PGO6
lijkt te verschillen voor de HBO’s (45%) en de ROC’s (33,3%).

Zorgopleidingen staan voor de keuze het onderwerp agressie als apart vak aan
te bieden of te integreren in andere vakken. Uit de enquête komt naar voren
dat het gros (81,8%) het eerste doet. HBO’s lijken agressie wat vaker als apart
vak aan te bieden (87,5%) dan de ROC’s (79,6%). Het wordt dan gegeven onder
namen als:

De lage score van e-learning (2,5%) is opvallend aangezien e-learning breed
aanvaard is als aanvulling op het traditionele onderwijs. Ook blijkt uit onderzoek een verband tussen het goed opnemen van informatie en ‘multimedialeren’. Aangetoond is dat mensen meer leren van informatie die via verschillende
media tot hun komt, zoals een combinatie van beeldmateriaal en e-learning in
vergelijking met bijvoorbeeld alleen geschreven tekst of alleen film (SwellerJ,
2005; Mayer RE, 2009). In het kader van het agressie-onderwijs is het daarom
zinvol te zoeken naar multimediale invalshoeken. Docenten moeten dan wel
beschikken over adequaat multimediaal educatief materiaal. De praktische
serie E-Coach e-learning modules die vanuit Gezond & Zeker ontwikkeld zijn,
onder andere over agressie, zijn hiervan een voorbeeld.

•	Omgaan met agressie (9)
•	Agressietraining (8)
•	Weerbaarheidstraining (7)
•	DDG, Omgaan met dreigend en destructief gedrag (5)
•	Conflicthantering (3)
•	Agressiehantering (2)
•	Omgaan met moeilijk hanteerbaar gedrag (2)
•	PVT, Persoonlijke VeiligheidsTraining (2)
•	Begeleiden bij grensoverschrijdend gedrag (2)
•	Territoriumleer
•	De-escalerend werken.
Het doel van het opnemen van deze vraag in de enquête was om een indruk
te krijgen van hoe serieus opleidingen het onderwerp agressie nemen.
Het opnemen van een apart vak over agressie in de curricula zou hiervan een
indicatie zijn. Omdat meer dan 80% van de respondenten een apart vak over
agressie aanbiedt lijkt dit laatste wel degelijk het geval te zijn.

Tot slot biedt een kwart van de respondenten (24,7%) de kennis op een nog niet
genoemde manier aan (zie hieronder). Een interessante ‘eye opener’ is wellicht
het aanbieden van een cursus weerbaarheid aan specifieke ‘risico studenten’.
• Praktisch oefenen in de instellingen (4)
•	Rollenspellen, simulatie patiënten, acteurs (6)
•	Cursus weerbaarheid door zat (zorg advies team) voor specifieke studenten
die moeite hebben met assertiviteit, etc.

Tabel 4. 	De manier waarop kennis en vaardigheden over
agressie worden overgedragen. Meerdere antwoorden
konden worden aangegeven (N=79)
Antwoord

Aantal

%

Theorieonderwijs

64

81,0

Probleem Gestuurd Onderwijs (PGO)

28

35,4

Praktisch oefenen binnenschools

68

86,1

Tijdens stages

30

37,9

E-learning

2

2,5

Anders

16

20,3

Probleem gestuurd onderwijs (PGO) is een vorm van onderwijs waarin actief leren centraal staat. Vaak werken leerlingen in groepen aan een gemeenschappelijke probleemstelling en

6 	

zijn ze verantwoordelijk voor hun eigen leerproces. Uit onderzoek van bijvoorbeeld Johnson et al. (2000) kwam naar voren dat deze vorm van leren tot de beste resultaten leidt voor wat
betreft leerprestaties en motivatie.

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

12

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Diverse leden van de expertgroep benadrukken in dit verband dat het hebben
van een apart vak over agressie zinvol is om een goede start te kunnen maken,
maar dat deze kennis en vaardigheden pas kunnen renderen als ze terugkomen
in andere vakken, terugkommomenten, stages, etc.

De Arbeidsmarktbrief van het ministerie van VWS (oktober 2013) is daarover
helder. De minister is van mening dat agressie tegen professionals onaccep­
tabel is, dat er scherpe lijnen getrokken moeten worden en dat het doen van
aangifte moet worden gestimuleerd.

Dat geldt niet alleen op lesinhoudelijk niveau, ook overkoepelend liggen er
mogelijkheden: hoe communiceert de conciërge met een leerling die zijn koffie
niet opruimt in de kantine? Hoe zijn de officiële brieven die de school stuurt
naar haar leerlingen opgesteld? Als de opleiding in haar lessen een antiagressie houding en de daarbij behorende manier van communiceren wil
doorgeven aan haar leerlingen zal ze die in alles moeten voorleven
(‘practice what you preach’).

Ook de collegiale nazorg na een agressie-incident scoort in vergelijking met de
andere onderwerpen niet zo hoog (38%). Uit onderzoek blijkt echter dat slachtoffers van agressie-incidenten baat hebben bij mensen uit hun directe sociale
omgeving die empathie en betrokkenheid tonen (De Soir et al., 2009; Buijssen,
in Van Deth, 2002). Het kan extra positief werken wanneer deze sociale steun
vanuit collega’s komt, zij kennen de situatie en weten vaak precies wat het
slachtoffer heeft meegemaakt (Van Deth, 2002, Vink, 2013). Negen zorgopleidingen zeggen nog een andere focus te leggen in hun agressie-onderwijs
dan de vijf voorgedrukte mogelijkheden:

Inhoud agressie-onderwijs
Eerder hebben we gezien dat het onderwerp agressie vaak inhoudelijk breed
wordt gedefinieerd. Om dit in een lesprogramma te kunnen verwerken moeten
er keuzes gemaakt worden. In de enquête is daarom gevraagd waarop de zorgopleidingen focussen (zie Tabel 5). Dan zien we dat drie van de vijf in de enquête
voorgedrukte onderwerpen ongeveer in gelijke mate (rond de 80%) worden
genoemd: preventie, de-escaleren en omgaan met aanwezige agressie.
Het formeel technisch afhandelen van een agressie-incident wordt minder
aangeboden (24,1%). Dit is met name bij de HBO’s (14,3%) het geval, bij de
ROC’s ligt dit percentage op 30,2%.

Tabel 5. 	Waar leggen de zorgopleidingen de focus in hun agressie
onderwijs (meerdere antwoorden zijn mogelijk) (N=79)?
Antwoord

Aantal

%

Preventie van agressie

67

84,8

Het de-escaleren van dreigende
agressie

64

81,0

Het omgaan met aanwezige
agressie

67

84,8

Het formeel technisch afhandelen
van een agressie-incident

19

24,1

Collegiale nazorg na een
agressie-incident

30

38,0

Anders

9

11,4

Hoewel preventie hoog scoort, scoort het onderwerp niet 100%. Ook de discussies tijdens de expertgroepbijeenkomst hadden de neiging te verschuiven naar
hoe een zorgverlener zou moeten handelen tijdens en na een incident. Toch
liggen de mogelijkheden voor de zorgverlener voor het overgrote deel bij het
voorkomen van agressie. Als agressie eenmaal manifest is, is het kwaad al
geschied. Een zwaarder accent op preventie tijdens de zorgopleiding is
daarom noodzakelijk.
Dat het formeel technisch afhandelen van een agressie-incident minder wordt
aangeboden (24,1%) is enerzijds bevreemdend, omdat hiermee de eerste stap
kan worden gezet in de richting van een structurele oplossing. Anderzijds is het
zodat de procedures van de individuele zorginstellingen niet sectorbreed zijn
geüniformeerd (Brekelmans et al., 2013), waardoor het lastiger is dit element in
detail aan te bieden op de zorgopleidingen. Dat neemt niet weg dat de noodzaak
van het melden van agressie aandacht moet krijgen tijdens de opleiding.

www.gezond en zeker.nl

•	Alle genoemde aspecten wel, maar erg summier, er is geen tijd voor!
• Belangrijk is dat studenten het bespreekbaar durven te maken als ze ergens
tegen aan lopen
• Signaleringsvaardigheid
• Vrijheidsbeperkende maatregelen (2)
• Vaardigheid
• Prevalentie
• Oorzaken
• Impact
• Je eigen aandeel daarin
• Agressie onderling.
Om naast de hierboven besproken focus beter in beeld te krijgen wat de zorgopleidingen inhoudelijk aanbieden, is specifiek gevraagd naar de onderwerpen
die de docenten aan bod laten komen in de lessen, opdrachten en stages (zie
Tabel 6). De hoogste scores zijn voor ‘bewustwording dat agressie niet normaal
is’ (90,4%), ‘het herkennen van signalen’ (95,9%) en de ‘invloed van lichaamstaal’ (94,7%). Net zoals bij de vorige vraag (Tabel 5) scoort het melden van een
incident (74,0%) en het doen van aangifte (36,8%) lager. Voor deze beide laatste
items zien we ook een verschil tussen de HBO’s en de ROC’s. Kennis over de
noodzaak om een incident te melden wordt aangeboden door 61,9% van de
HBO’s. Bij de ROC’s ligt dat percentage hoger: 80%. Iets dergelijks zien we bij
kennis over het doen van aangifte. Daar liggen de percentages op 21,1%
(HBO’s) en 42,6% (ROC’s).
Opvallend is dat de ‘fysieke vaardigheden om jezelf en anderen te beschermen’
iets minder hoog scoren (73,2%), met name op de HBO’s (61,1%) en in wat
mindere mate op de ROC’s (76,5). Enerzijds is dit verklaarbaar omdat fysieke
agressie (slaan, aangevallen worden, etc.) in lang niet alle zorgsectoren aan
de orde is. Ook zijn er, door de expertgroep gedeelde, vraagtekens te plaatsen
bij de effectiviteit van dit type trainingen. Is het mogelijk iemand een vrij complexe handeling aan te leren die hij of zij in praktijk nauwelijks kan oefenen en
ook zeer incidenteel zal gebruiken? Anderzijds kan het beheersen van dit soort
technieken de zorgverlener vertrouwen geven om ook minder complexe situaties het hoofd te kunnen bieden.
Ook de rol van medicatie is niet bij alle zorgopleidingen in het lesprogramma
verwerkt (75,3% doet dat wel). Mogelijk is het resterende kwart van mening
dat dit niet onder de verantwoordelijkheid van de verpleegkundigen en
verzorgenden valt.

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

13

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Tabel 6. 	Welke onderwerpen komen in het agressie-onderwijs
aan bod?

Aan de respondenten die zeggen geen leerdoel te hebben geformuleerd is
gevraagd waarom dit niet het geval is. Daarop is als volgt geantwoord:

Stelling

Ja %

Nee %

Noodzaak om agressie incident te
melden

74,0

26,0

Als zorgteam oplossen

70,4

29,6

Het veiliger maken van het werk

62,0

38,0

Belang van goede training

85,3

14,7

Belang van steun uit de organisatie

63,2

36,8

Bewustwording dat agressie geen
normaal onderdeel van het werk is

90,4

9,6

Het herkennen van signalen

95,9

4,1

Invloed van lichaamstaal

94,7

5,3

Fysieke vaardigheden om jezelf en
anderen te beschermen

73,2

26,8

Het doen van aangifte

36,8

63,2

•	We zijn nog niet zover, wordt aan gewerkt (3)
•	Agressie wordt geïntegreerd in andere vakken aangeboden (8)
•	Nee, geen idee (7)
•	Tijdgebrek
•	Omdat de ernst van de problematiek wordt onderschat
•	Leerdoelen zijn algemener geformuleerd (2)
•	Het onderwerp is geen speerpunt in de opleiding
•	Als studenten met agressie te maken krijgen in de praktijk, of ze weten dat ze
naar een stageplek gaan waar gedragsproblemen en agressie voorkomt, dan
nemen zij dit zelf op in hun POP & PAP als leerdoel. Individueel verdiepen ze
zich dan in de theorie die zij nodig vinden
•	Wel acties bij werkprocessen/competenties (stageplan)
•	Ik denk dat dit komt omdat sommige docenten het te veel werk vinden om
concrete leerdoelen te schrijven of misschien niet (meer) weten hoe dat
moet
•	Het wordt gekoppeld aan competenties.

De rol van medicatie

75,3

24,7

Educatief materiaal

Het verband tussen agressie en
vrijheidsbeperkende maatregelen

77,9

22,1

Het belang van collegiale zorg

68,2

31,8

Vervolgens is in een open vraag gevraagd welke leerboeken, artikelen,
websites en beeldmateriaal de docenten gebruiken bij hun lessen (zie Bijlage
G) en hoe zij dit materiaal waarderen met een rapportcijfer. Dan valt op dat
websites goed worden beoordeeld. Daarnaast blijken de gebruikers van het
Gezond & Zeker materiaal dit goed te beoordelen. De meer traditionele media
(boeken, artikelen) scoren lager. Dit laatste heeft mogelijk te maken met
de snelle kennisontwikkeling die er de laatste jaren rondom het onderwerp
agressie plaatsvindt. Gedrukte media loopt daardoor sneller kans achter de
feiten aan te lopen dan de digitale media. In die zin is het ook verklaarbaar
waarom ook ‘ander materiaal’, in de meeste gevallen zelf samengesteld
materiaal, hoger scoort (zie ook Bijlage G).

Leerdoelen
De inhoud van het onderwijs zoals dat hierboven is besproken en is weergegeven in de Tabellen 5 en 6 zou gerelateerd moeten zijn aan de leerdoelen die
voor het onderwerp agressie zijn geformuleerd. Iets minder dan de helft van de
opleidingen (46,6%) heeft een leerdoel geformuleerd op dit punt. De HBO’s
scoren op dit punt hoger (72,2%) dan de ROC’s (43,6%). We merken hierbij op dat
het onderwerp agressie nogal eens als subleerdoel bij een ander leerdoel verstopt zit. Ook geven sommige docenten aan dat de Kwalificatie Dossiers (KD’s),
zoals ze worden gebruikt in het MBO, helder genoeg zijn, een specifiek leerdoel
zou dan niet meer nodig zijn. Voor de HBO’s geldt iets soortgelijks. De daar
gebruikte Competentie Profielen (CP’s) vragen echter wat meer vertaling naar
de praktijk waardoor het formuleren van leerdoelen vaker nodig wordt geacht.
Onafhankelijk van KD’s en CP’s zijn de docenten die aanwezig waren bij de
expertgroepbijeenkomst het er unaniem over eens dat een expliciet leerdoel
over agressie noodzakelijk is om het onderwerp effectief te kunnen doceren.
Aan de opleidingen die een leerdoel ten aanzien van agressie hebben geformuleerd is gevraagd of zij hun leerdoel wilden meesturen met de ingevulde enquête.
Een deel van de respondenten heeft dat gedaan, de leerdoelen zijn weergegeven
in Bijlage E.

Uit de Gezond & Zeker serie Praktijkinformatie Agressie
voor zorg en welzijn, folder nr. 13 Maar dat hoort er toch
gewoon bij, over bewustwording en beleid.

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

14

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Tabel 7. 	De beoordeling (rapportcijfer, 1-10) van het door de
zorgopleiding gebruikte educatief materiaal.
Type educatief materiaal

gemiddeld rapportcijfer

Leerboeken

6,8

Artikelen

7

Websites

7,7

Beeldmateriaal

7,1

Materiaal Gezond & Zeker

7,7

Ander materiaal

8

Ook is gevraagd naar het eventueel missen van educatief materiaal. 19% van
de respondenten mist inderdaad materiaal, het gaat dan om het volgende:
•	Film, videomateriaal (7)
• Lesmodules gericht op agressie
• Op dit moment werken we met presentaties van experts, artikelen die
toevallig in de krant staan en hand-outs. Er zou wat mij betreft een meer
structureel iets mogen komen
• Inzet van simulatiepatiënten tijdens trainingen rondom agressie
• Goede boeken (4)
• Protocollen, richtlijnen over hoe je iemand opvangt na escalatie van agressie.
In het voorgaande gaven we al aan dat het in het kader van het agressieonderwijs zinvol is te zoeken naar multimediale invalshoeken. De stof kan dan
via meerdere kanalen (teksten, video, oefenen, discussies, etc.) worden
gecommuniceerd waardoor de kennis en vaardigheden beter beklijven. Om dit
te kunnen doen is adequaat educatief materiaal nodig, wat niet in alle gevallen
beschikbaar is of gevonden kan worden door docenten. Uit het gesprek met de
expertgroep kwam naar voren dat er daarnaast behoefte is aan een goede,
integrale methode over agressie in de zorg. Het zou dan moeten gaan om een
openbare, centraal beschikbare multimediale methode met definities, werkvormen, films, e-learning en misschien aanvullend een boek.
Tot slot ontwikkelen opleidingen ook zelf materiaal of bundelen relevant
materiaal. Ruim 40% van de opleidingen is bereid dit te delen met anderen
(zie Bijlage G). De volgende redenen zijn genoemd om dit niet te doen:
•	Weet ik niet (6)
•	Copyright (10)
•	We zijn nog niet zover (4)
•	Opgebouwde expertise niet zo maar weggeven
•	Alleen in overleg (4)
•	Het is verouderd
•	Het is specifiek vanuit onze opleiding door ons gemaakt (2)
•	Verspreiden van het materiaal werkt wildgroei in de hand
•	Omdat dit materiaal steeds geactualiseerd wordt.

Toetsen
Een volgende manier om zicht te krijgen op de mate waarin de zorgopleidingen
het onderwerp serieus nemen is het vragen naar toets- en exameneisen.
Dan blijkt dat 46,3% van de scholen vragen over agressie in toetsen en
examens opneemt, iets meer dan de helft (53,7%) doet dat niet (zie Figuur 4).

www.gezond en zeker.nl

Dit laatste lijkt meer bij de ROC’s het geval te zijn: 61,7% van de ROC’s neemt
geen vragen over agressie in toetsen en examens op. Bij de HBO’s is dat bij
31,3% het geval. Dit hoeft overigens niet te betekenen dat er door deze zorgopleidingen niet getoetst wordt, toetsen maakt immers onderdeel uit van de algehele verantwoordelijkheid van scholen over de geboden beroepsopleiding. De
deelnemers aan de expertgroepbijeenkomst gaven aan dat er ook minder traditioneel getoetst wordt, bijvoorbeeld met de 360º feedback methode of aan de
hand van rollenspel (al dan niet met een acteur). Het aantal zorgopleidingen
dat toetst ligt daarom waarschijnlijk hoger dan de hierboven genoemde percentages aangeven (zie ook Tabel 8).
De redenen die de zorgopleidingen (HBO’s en ROC’s) noemen om geen vragen
over agressie in toetsen en examens op te nemen zijn als volgt:
•	Moet nog gebeuren (4)
•	Het onderwerp staat niet in de competenties van de verpleegkundige
•	Er is een proeve rondom het omgaan met onverwachte situaties (2)
•	Het gaat om een vaardigheid, dat is moeilijk of niet te toetsen (5)
•	Het gaat om een gevoel van veiligheid, moeilijk te toetsen (2)
•	De praktijk is de uiteindelijke toetsing
•	Geen idee (5)
•	Het onderwerp is niet als zodanig in examenprogramma opgenomen (3)
•	Het onderwerp wordt geïntegreerd met andere vakken getoetst (3)
•	Staat niet genoemd in het kwalificatiedossier
•	Er zit geen officiële toets vanuit het kwaliteitsdossier of opleidingsplan aan
vast maar dient ter ondersteuning van de praktijk. In de praktijk wordt omgegaan met onvoorziene situaties wel getoetst vanuit ‘prove2move’.
In de enquête is ook gevraagd deze toets- en exameneisen mee te sturen met
de ingevulde enquête. Deze zijn weergeven in Bijlage F.

Figuur 4. Het aantal zorgopleidingen wat toets- en exameneisen heeft
geformuleerd voor wat betreft agressie (N=67)

wel geformuleerd
31

36

niet geformuleerd

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

15

3) Bespreking van de resultaten (vervolg)
Aan de opleidingen die hun leerlingen of studenten toetsen op het onderwerp
agressie is vervolgens gevraagd hoe zij dit doen (Tabel 8). Hier kon gekozen
worden uit een theorietoets (47,3%), een praktijktoets (41,8%), een verslag
(30,9%) of ‘anders’ (36,4%). Bij een nadere bestudering van de gegevens zien
we dat de ROC’s vaker kiezen voor een praktijktoets (53,8%) dan de HBO’s
(14,3%). Daarentegen kiezen de HBO’s vaker voor een verslag (42,9%) dan de
ROC’s (28,2%). De zorgopleidingen die ‘anders’ toetsen doen dat als volgt:
•	Presentaties tijdens de les
•	Mate van participatie (3)
•	Beroepsproduct
•	Logboek
•	Simulatie
•	Reflectie (2)
•	Afsluitende opdracht
•	Praktijktoets met theoretische onderbouwing en reflectieverslag
•	Tijdens assessments
•	Sportles.

Tabel 8. 	De wijze waarop de zorgopleidingen hun leerlingen of
studenten toetsen op het onderwerp agressie (meerdere
antwoorden mogelijk) (N=55)
Antwoord

Aantal

%

Theorietoets

26

47,3

Praktijktoets

23

41,8

Verslag

17

30,9

Anders

20

36,4

Rapportcijfer dat de opleiders zichzelf geven
Tot slot hebben de in deze studie betrokken docenten de manier waarop
hun zorgopleidingen het onderwerp agressie inhoudelijk aanbieden aan hun
studenten of leerlingen, een rapportcijfer (1-10) gegeven (Figuur 5).
De gegeven rapportcijfers variëren tussen de 3 en 8.

www.gezond en zeker.nl

Figuur 5. De rapportcijfers (1-10) die de opleidingen zichzelf geven voor de
kwaliteit van hun agressie-onderwijs (N=74)

25
7

20

8

15
10
5

6

5
4
0

6,5

7,5

Van de respondenten geven er 13 een onvoldoende aan het agressie-onderwijs
dat de eigen opleiding aanbiedt (18%). Ruim de helft van de respondenten
geeft een rapportcijfer van 7 of meer. Gemiddeld geeft men zichzelf een 6,7.
Blijkbaar vinden de respondenten het agressie-onderwijs gemiddeld van
voldoende kwaliteit, maar ziet men ruimte voor verbetering, een mening die
volmondig door de deelnemers aan de expertgroepbijeenkomst werd gedeeld.

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

Inhoudsopgave

pagina

16

4) Conclusie
In dit hoofdstuk zijn op basis van de hiervoor beschreven bevindingen de
conclusies en aanbevelingen geformuleerd. De aanbevelingen zijn bedoeld
voor een breed spectrum aan organisaties en partijen die samen op macro-,
meso- en microniveau de noodzakelijke verbeteringen kunnen initiëren en
implementeren. Het gaat om docenten, directies van opleidingen, individuele
zorgorganisaties, regionale partijen, kenniscentra, sociale partners en
ministeries.

Belang en kwaliteit van agressie-onderwijs
Uit deze studie blijkt dat het onderwerp ‘agressie’ sterk leeft bij opleiders, er
heerst een gevoel van urgentie. De bereidheid om mee te willen doen aan het
onderzoek is hoog en de betrokkenheid spreekt uit de reacties. Gemiddeld
geeft men 20 uur les over agressie. De spreiding is groot: het maximum ligt op
74 uur, het minimum op twee uur. Iets meer dan de helft van de respondenten
vindt dat het aantal lesuren waarin aandacht wordt besteed aan agressie te
weinig. Ook voor wat betreft de kwaliteit van de inhoud van het agressieonderwijs is men niet onverdeeld enthousiast. De docenten waarderen het
agressie-onderwijs dat door hun opleiding wordt aangeboden gemiddeld
met een 6,7; 18% geeft de eigen opleiding op dit punt een onvoldoende.
De docenten bemerken een stijgende agressieproblematiek en zouden er
meer en inhoudelijk beter aandacht aan willen geven.
In het licht van het actieplan ‘Veilig werken in de zorg’ (2012) vormen deze
bevindingen een bevestiging van één van de speerpunten van het actieplan,
namelijk dat zorgverleners al tijdens hun opleiding voorbereid moeten worden
om professioneel met agressie om te kunnen gaan en dat deze voorbereiding
mogelijk beter kan. Op basis hiervan formuleren we de volgende aanbeveling:
• Versterk de kwaliteit van het agressie-onderwijs binnen het beroepsonderwijs Verpleging & Verzorging.
Deze algemene aanbeveling is hieronder nader uitgewerkt. De onderzoeksresultaten bieden meerdere concrete aanknopingspunten om het agressieonderwijs te verbeteren.

www.gezond en zeker.nl

Expliciteren van agressie-onderwijs
Agressie blijkt een onderwerp te zijn dat door de vakken en leerjaren heen
gaat. Iets minder dan de helft van zorgopleidingen (48,1%) spreidt de aandacht
voor agressie over de gehele opleiding. Deels is dat een kracht. Docenten zien
daardoor mogelijkheden het onderwerp steeds weer op de agenda te zetten en
leerlingen steeds weer nieuwe kennis aan te bieden of oude te herhalen.
Daardoor zou het ook beter beklijven. Anderzijds schuilt hier ook een gevaar.
Omdat het onderwerp overal ‘inzit’, bestaat het risico dat het onderwerp onvoldoende wordt uitgediept. In die zin is het positief dat het overgrote deel van de
zorgopleidingen (81,8%) agressie als apart vak aanbiedt. Tijdens deze (soms
vele) leermomenten is het nodig de kennis en vaardigheden rondom agressie
vanuit een centrale visie op agressie expliciet te maken. Het helder definiëren
van ‘agressie’, het formuleren van een leerdoel (46,6% van de opleidingen doet
dat al) en het expliciet opnemen van het onderwerp in toetsen en examens
(46,3% doet dat nu) zijn daarvoor voor de hand liggende stappen die nog niet
overal consequent worden gezet. De Kwalificatie Dossier (KD’s) voor het MBO
en de Competentie Profielen (CP’s) voor het HBO bieden hiervoor voldoende
kader met ruimte voor eigen invulling.
• Formuleer en implementeer een landelijk breed geaccepteerde norm
ten aanzien van agressie in de zorg: wat is acceptabel en wat niet?
• Versterk de aansluiting tussen landelijke ontwikkelingen, waaronder het
programma Veilige Publieke Taak en het Actieplan Veilig werken in de zorg,
met landelijke en regionale ontwikkelingen op het gebied van op de praktijk
afgestemd beroepsonderwijs in de zorg.
• Neem agressie expliciet op als competentiegebied in de kwalificatiedossiers
(KD’s en competentieprofielen (CP’s). In het verlengde kunnen concrete leerdoelen geformuleerd worden, de lesinhoud vastgesteld worden en tot slot de
leerresultaten van leerlingen getoetst worden.
• Om kennis en vaardigheden over agressie effectief te doceren is het nodig
het onderwerp zowel in een apart vak aan te bieden, als het verspreid over
de opleiding terug te laten komen in andere vakken, stages, cursussen die
binnen de zorginstelling worden gegeven of geplande begeleidingsmomenten
(supervisie, intervisie, etc.). Van de gewenste synergie kan echter alleen
sprake zijn als het onderwerp zowel tijdens de lessen, als tijdens andere
begeleidingsmomenten bewust en expliciet wordt benoemd en behandeld.

Inhoudsopgave

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

pagina

17

4) Conclusie (vervolg)
De focus van agressie-onderwijs

Benodigd leermateriaal

Wat betreft de aan te bieden lesstof legt 84,8% van de zorgopleidingen de
focus op (onder andere) agressiepreventie. Enerzijds is dit een hoog percentage. Anderzijds zou het 100% moeten zijn. Het adagium ‘beter voorkomen
dan genezen’ is hier immers van toepassing: als agressie eenmaal manifest is,
is het kwaad geschied. Ook durven we met name op basis van de expert­
meeting een vraagteken te zetten bij de genoemde 84,8%. De vraag bleek tot
sociaal wenselijke antwoorden te kunnen leiden en ook was het voor docenten
moeilijk aan te geven wat ‘agressiepreventie’ op lesniveau exact inhoudt.

Om het onderwerp agressie inhoudelijk doelgericht en effectief aan te kunnen
bieden is actueel educatief materiaal nodig. Uit het onderzoek komt naar voren
dat 19% van de respondenten goed educatief materiaal mist. Het gaat dan bijvoorbeeld om film, e-learning en het kunnen oefenen met simulaties zodat multimedialeren beter mogelijk wordt. We definiëren educatief materiaal in dit
verband breder, het gaat ook om handreikingen voor leerdoelen (46,6% heeft
een leerdoel geformuleerd) en toetsen (46,3% van de scholen neemt vragen
over agressie in toetsen en examens op). Dergelijk materiaal in de vorm van
een algemene, breed beschikbare methode ontbreekt.

Bij 24,1% van de zorgopleidingen komt het formeel technisch afhandelen van
een agressie-incident aan bod en bij 38,0% is er aandacht voor een collegiale
nazorg na een agressie-incident. Dit geeft aan dat er op het terrein van nazorg
en het afhandelen van incidenten ruimte voor verbetering is.

• Ondersteun docenten inhoudelijk met een open, multimediale leermethode,
aangevuld met een landelijke studiedag.

Leren van de praktijk
• Leg inhoudelijk het accent op preventie. Zorgverleners zouden, ook door hun
opleiders, nog meer gestimuleerd moeten worden continu te zoeken naar
wat, bij de individuele cliënt, aanleiding geeft tot agressie om zodoende een
incident te voorkomen.
• Besteed ook aandacht aan nazorg en het formeel technisch afhandelen van
incidenten.

Agressie-onderwijs in breder verband
Uit deze studie komt het belang van de-escalerend kunnen werken naar voren.
Wat dat betreft zou het zorgonderwijs ten aanzien van agressie moeten
beginnen bij houding en basiscommunicatie in het algemeen (stap 0), wat ook
op school voorgeleefd en geoefend kan worden. Hoe communiceren leerlingen
met elkaar, met hun docenten? In hoeverre kunnen houding en communicatie
leiden tot verwarring, misverstanden, onbegrip en agressie? Dit geldt overigens
niet alleen voor leerlingen, ook de school als instituut met al haar functionarissen, zal moeten begrijpen en uitstralen dat een ieders gedrag agressie kan
uitlokken (‘practice what you preach’). Op dit moment lijken opleidingen zich
met name te focussen op een microniveau (de lessen), het leggen van deze
grotere verbanden lijkt nog niet consequent aan de orde.
• Om agressie te kunnen voorkomen is het essentieel dat de leerling inziet dat
(ook) de eigen houding en manier van communiceren kan leiden tot agressie.
Agressie-onderwijs zou daarom moeten beginnen met educatie over basiscommunicatie (‘Stap 0’).
• Zorgopleidingen zouden een anti-agressie houding en de daarbij behorende
manier van communiceren in alles moeten voorleven (‘practice what you
preach’). In die zin zouden alle functionarissen van de opleiding (conciërge,
docenten, administratie, directie, etc.) hierop aanspreekbaar moeten zijn en
eventueel in getraind moeten worden.

www.gezond en zeker.nl

Het opleiden van zorgverleners gebeurt binnen de context van de actuele praktijk. Voor wat betreft het onderwerp agressie lijken de opleidingen nog onvoldoende de input van de praktijk te benutten en nog onvoldoende in te zetten op
de versterking van deze rol. Deze indruk betreft zowel het buitenschools als het
binnenschools leren. Door een betere afstemming en het elkaar aanvullen zou
meer synergie tussen het binnen- en buitenschools leren bereikt kunnen
worden. Zie als voorbeeld Bijlage H.
• Versterk contextrijk leren en maak daartoe doelbewust gebruik van de
expertise van(uit) de zorgorganisaties.
• Creëer meer synergie tussen het binnen- en buitenschools leren.
Maak gebruik van specifieke kennis en expertise die aanwezig is in
de beide velden.
• Breng leerling-tevredenheid in beeld; laat hen een rapportcijfer en
aanbevelingen geven over het agressie-onderwijs dat zij hebben gevolgd.

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

Inhoudsopgave

pagina

18

Aanbevelingen
Op basis van deze studie formuleren we de volgende aanbevelingen. De aan­
bevelingen zijn bedoeld voor een breed spectrum aan partijen die samen op
macro-, meso- en microniveau de noodzakelijke verbeteringen kunnen initiëren
en implementeren. Het gaat om docenten, directies van opleidingen, individuele zorgorganisaties, regionale partijen, kenniscentra, sociale partners en
ministeries.

1.	Formuleer en implementeer een landelijk breed geaccepteerde
norm ten aanzien van agressie: wat is acceptabel en wat niet?
2.	Wanneer de opleiding in haar lessen een anti-agressie houding en de
daarbij behorende manier van communiceren wil doorgeven aan haar leerlingen zal ze die in alles moeten voorleven (‘practice what you preach’).
In die zin zouden alle functionarissen van de opleiding (conciërge,
docenten, administratie, directie, etc.) hierop aanspreekbaar moeten
zijn en eventueel in getraind moeten worden.
3.	Om agressie te kunnen voorkomen is het essentieel dat de leerling inziet
dat (ook) de eigen manier van communiceren kan leiden tot agressie.
Agressie-onderwijs zou daarom moeten beginnen met educatie over
basiscommunicatie (‘Stap 0’).
4.	Om kennis en vaardigheden over agressie effectief te doceren is het nodig
het onderwerp helderder te definiëren, ook centraal in kwalificatiedossiers
(KD’s en competentieprofielen (CP’s). In het verlengde kunnen concrete
leerdoelen geformuleerd worden, de lesinhoud vastgesteld worden en tot
slot de leer­resultaten van leerlingen getoetst worden.
5.	Omdat het onderwerp ‘agressie in de zorg’ enorm in beweging is,
is het voor docenten moeilijk om aan goede en actuele kennis te komen.
Ze zouden meer inhoudelijk ondersteund kunnen worden met een open,
multimediale leer­methode, aangevuld met een landelijke studiedag.
6.	Leg inhoudelijk het accent sterk op preventie. Als agressie eenmaal
manifest is, is het kwaad geschied. Zorgverleners zouden, onder andere
door hun opleiders, meer gestimuleerd moeten worden continu te zoeken
naar wat, bij de individuele cliënt, aanleiding geeft tot agressie om
zodoende een incident te voorkomen.

www.gezond en zeker.nl

7.	Om kennis en vaardigheden over agressie effectief te doceren is het nodig
het onderwerp zowel in een apart vak aan te bieden, als het terug te laten
komen in andere vakken, stages, cursussen die binnen zorginstelling
worden gegeven of geplande begeleidingsmomenten (supervisie, intervisie,
etc.). Er kan echter alleen sprake zijn van synergie als het onderwerp zowel
tijdens de lessen, als tijdens andere begeleidingsmomenten bewust en
expliciet wordt benoemd.
8.	Breng leerlingtevredenheid in beeld; laat hen een rapportcijfer en aan­
bevelingen geven over het agressie-onderwijs dat zij hebben gevolgd.
9.	Creëer meer synergie tussen het binnen- en buitenschools leren.
Maak gebruik van specifieke kennis en expertise die aanwezig is
in de beide velden.
10.	Motiveer en stimuleer het beroepsonderwijs om in afstemming met het
werkveld een verdere verbetering van agressie-onderwijs aan te brengen.
Maak voor dit contextrijk leren doelbewust gebruik van de expertise
van(uit) de zorgorganisaties.
11.	Van belang zijn kennisdeling en concrete verbetering binnen de
regionale context, alsmede een verbetering van de aansluiting van landelijke beleids­ontwikkelingen en -uitvoering op die binnen de regionale
context.

Aandacht voor agressie in zorgopleidingen

Literatuur
Actieplan ‘Veilig werken in de Zorg’. Ministerie van VWS,
Den Haag (2012).
Arbeidsmarktbrief ministerie van VWS (oktober, 2013).
Brekelmans J, Tillaart J van den, Homburg G. Metamonitor Veilige
Publieke Taak 2013. Regioplan Beleidsonderzoek, Amsterdam (2013).
Bureau Halt. Lespakket Digitaal pesten (2012).
De Soir E, Van den Steene P, Daubechies F. Stress en trauma bij de
politie. Apeldoorn (2009).
Deth R van (2002). Huub Buijssen:‘Traumaopvang liever niet door
gespecialiseerde hulpverleners’. Psychopraxis, 4(5), 166-169.
Verkregen van Springer.com (2013).
Grijpstra D, Harteveld I, Honcoop P, Tom M. Onderzoeksprogramma
Arbeidsmarkt Zorg en WJK. Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.
Panteia, Zoetermeer (2013).
Johnson DW, Johnson RT, Stanne MB (2000). Cooperative learning
methods: A meta-analysis (2000).
Geelen, R. Mini-pocket Veiligheidscoach. Gezond & Zeker, Stichting
RegioPlus, Zoetermeer, (2011).
Knibbe NE, Heitink CC, Knibbe JJ. Businesscase Agressiebeleid in
Zorgorganisaties 2.0. Veilig werken in de Zorg (2013).
Mayer RE. Multimedia learning (2de ed.), Cambridge:
University Press (2009).
Sectorrapportage Zorg en Welzijn, 2010-2012,
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Sweller J. Implications of cognitive load theory for multimedia learning.
In R. E. Mayer (Red.), The Cambridge handbook of multimedia learning
(pp. 19-30). New York, NY: Cambridge University Press (2005).
Vink, N. De nazorg nader bekeken: Een onderzoek naar het nazorg
traject na incidenten met agressie en geweld tegen politieambtenaren.
Universiteit Utrecht (2012).
Visser S de, Schoenmakers F. Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg
en WJK. Werknemersenquête Zorg en WJK 2011. Panteia, Zoetermeer,
(2012).
Vries EM de, Knibbe NE, Knibbe JJ. Ergonomie in de zorgopleiding.
Verslag van een onderzoek naar de plaats van het onderwerp ‘ergonomie’
in het onderwijs dat wordt aangeboden aan studenten die een opleiding in
de zorg doen. Gezond & Zeker, Stichting RegioPlus, Zoetermeer (2011).

www.gezond en zeker.nl

Inhoudsopgave

pagina

19

www.gezond en zeker.nl

Bijlage A:

Bronnen

Actieplan ‘Veilig werken in de Zorg’. Ministerie van VWS, Den Haag (2012).
Arbeidsmarktbrief ministerie van VWS (oktober, 2013).
Brekelmans J, Tillaart J van den, Homburg G. Metamonitor Veilige Publieke Taak 2013.
Regioplan Beleidsonderzoek, Amsterdam (2013).
Bureau Halt. Lespakket ‘Digitaal pesten’ (2012).
De Soir E, Van den Steene P, Daubechies F. Stress en trauma bij de politie. Apeldoorn
(2009).
Deth R van (2002). Huub Buijssen:‘Traumaopvang liever niet door gespecialiseerde
hulpverleners’. Psychopraxis, 4(5), 166-169. Verkregen op 12 maart, 2013, van
http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF03072031?LI=true#page-1.
Grijpstra D, Harteveld I, Honcoop P, Tom M. Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg
en WJK. Werknemersenquête Zorg en WJK 2013. Panteia (Zoetermeer), 2013.
Johnson DW, Johnson RT, Stanne MB (2000). Cooperative learning methods: A metaanalysis (2000).
Geelen, R. Mini-pocket Veiligheidscoach. Project Gezond&Zeker, Stichting RegioPlus
(Zoetermeer) 2011.
Knibbe NE, Heitink CC, Knibbe JJ. Businesscase Agressiebeleid in Zorgorganisaties 2.0.
Veiligwerken in de Zorg (2013).
Mayer RE. Multimedia learning (2de ed.), Cambridge: University Press (2009).
Sectorrapportage Zorg en Welzijn, 2010-2012, Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
Sweller J. Implications of cognitive load theory for multimedia learning. In R. E. Mayer
(Red.), The Cambridge handbook of multimedia learning (pp. 19-30). New York, NY:
Cambridge University Press (2005).
Vink, N. De nazorg nader bekeken: Een onderzoek naar het nazorg traject na incidenten
met agressie en geweld tegen politieambtenaren. Universiteit Utrecht (2012).
Visser S de, Schoenmakers F. Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en WJK.
Werknemersenquête Zorg en WJK 2011. Panteia (Zoetermeer), 2012
Vries EM de, Knibbe NE, Knibbe JJ. Ergonomie in de zorgopleiding. Verslag van een
onderzoek naar de plaats van het onderwerp ‘ergonomie’ in het onderwijs dat wordt
aangeboden aan studenten die een opleiding in de zorg doen. Gezond & Zeker /
RegioPlus, Zoetermeer (2011).

1

Bijlage B:

Vragenlijst

Vragenlijst Onderzoek Aandacht voor agressie binnen zorgonderwijs
Ik vul deze vragenlijst in vanuit de beroepsopleiding Verzorging & Verpleging op niveau:

De opleiding is een:

O niveau 2

O niveau 3

O niveau 4

OBOL

OBBL, aantal jaar: ……………

OHBO voltijd

O HBO duaal

O niveau 5

O Anders, namelijk:
………………………………………………………………………………………………...…….

Als u bij meerdere opleidingsniveaus of leertrajecten (BOL, BBL, voltijd, duaal) betrokken bent, vult u
per niveau of leertraject een aparte vragenlijst in.

1. In dit onderzoek verstaan we onder agressie ‘alle vormen van ongewenst gedrag waardoor
zorgverleners zich onveilig of bedreigd voelen, of waarvan zij slachtoffer zijn. Agressie kan zowel
fysiek, psychisch, verbaal en non‐verbaal zijn. Ook kleine incidenten, zoals pesterijtjes en boosheid
of weerstand van cliënten tijdens de basiszorg, vallen onder agressie. Daarbij kan de bron van de
agressie divers zijn, denk aan cliënten, familie, omstanders of collega’s’
(Gezond& Zeker, 2013). Zijn er volgens u nog andere aspecten die bij deze definitie horen?
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
2. Hoeveel lesuren worden er gedurende de opleiding besteed aan agressie, specifiek dan wel
verwerkt in andere vakken of onderwijsactiviteiten? Wanneer u het niet precies weet, maak dan
een schatting.
............................. uur
3. Is dit voldoende?
O Ja, want …………………………………………………………………………………………………………………….
O Nee, want ………………………………………………………………………………………………………………..

2

4. Op welk moment in de opleiding wordt er aandacht besteed aan agressie (u kunt meerdere
antwoorden geven)?
O Vooral tijdens een bepaald opleidingsjaar, namelijk ………………
O Verspreid over de gehele opleidingsperiode
O Vooral voorafgaand aan de stages
O Vooral na afloop van de stages
O Anders, namelijk:
......................................................................................................................................................
5. Op welke manier en/of waar wordt expliciet kennis en vaardigheden over agressie
overgedragen? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
O Theorieonderwijs
O Probleem Gestuurd Onderwijs (deelnemers / studenten werken in kleine groepjes aan een
probleemstellende casus)
O Praktisch oefenen binnenschools
O Tijdens stages
O E‐learning
O Anders, namelijk
............................................................................................................................................

6. Biedt de opleiding een apart vak aan dat gaat over agressie?
O Ja, namelijk:
......................................................................................................................................................
7. Binnen welke vakken wordt (ook) aandacht besteed aan agressie?
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
8. Wie verzorgen dit (deze) vak(ken)? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
O Docent(en) vanuit de volgende vakgebieden:
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Worden hieraan specifieke deskundigheidseisen gesteld (achtergrond, opleiding van de
docent)?
O

Ja, namelijk:

........................................................................................................................................
O

Nee, want:

........................................................................................................................................

3

O Zorgprofessionals uit de praktijk (bijv. gastdocenten), namelijk:
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Worden hieraan specifieke deskundigheidseisen gesteld?
O

Ja, namelijk:
.........................................................................................................................................

O

Nee, want:
.........................................................................................................................................

O Anders,namelijk:
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Worden hieraan specifieke deskundigheidseisen gesteld?
O

Ja, namelijk:
.........................................................................................................................................

O

Nee, want:
.........................................................................................................................................

9. Waar ligt in uw agressie‐onderwijs de focus?Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
O Preventie van agressie
O Het de‐escaleren van dreigende agressie
O Het omgaan met aanwezige agressie
O Het formeel technisch afhandelen van een agressie‐incident
O Collegiale nazorg na een agressie incident
O Anders, namelijk:
..................................................................................................................................

10. Komen de onderstaande onderwerpen in uw agressie‐onderwijs aan bod? Meerdere antwoorden
zijn mogelijk. Onderstreep het goede antwoord of verwijder het antwoord dat u niet kiest.
De noodzaak om een agressie incident te melden

Ja

Nee

Het als zorgteam oplossen van agressie incidenten

Ja

Nee

4

Het veiliger maken van de werk‐ of woonomgeving (inrichting,
verlichting etc.)

Ja

Nee

Het belang van goed getraind zijn om agressie te kunnen voorkomen of
de‐escaleren

Ja

Nee

Het belang van steun vanuit de organisatie bij agressie‐incidenten

Ja

Nee

Bewustwording dat agressie geen normaal onderdeel van het werk is

Ja

Nee

Het herkennen van signalen van dreigende agressie

Ja

Nee

De invloed van de lichaamstaal

Ja

Nee

Fysieke vaardigheden om jezelf en anderen te beschermen

Ja

Nee

Het doen van aangifte

Ja

Nee

De rol van medicatie

Ja

Nee

Het verband tussen agressie en vrijheidsbeperkende maatregelen

Ja

Nee

Het belang van collegiale nazorg

Ja

Nee

11. Welke andere onderwerpen dan hierboven (vraag 10) genoemd komen ook aan bod?
.........................................................................................................................................................
.........................................................................................................................................................

5

12. Zijn er concrete leerdoelen over agressie geformuleerd?
O Ja. Geef ze hieronder weer of voeg ze toe als bijlage1.
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ga door naar vraag 13.
O Nee. Kunt u aangeven waarom niet?
......................................................................................................................................................
Ga door naar vraag 14.

13. Binnen welke leeromgeving werken leerlingen / deelnemers / studenten aan deze leerdoelen?
O Voornamelijk binnenschools
O Voornamelijk buitenschools (stages, praktijkleren)
O Zowel binnen‐ als buitenschools (geen nadrukkelijk verschil)
O Anders, namelijk:
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
............................................................................................................................................

14. Van welk leermateriaal maakt u gebruik? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
Geef zo mogelijk specifieke informatie (denk aan titel, auteur e.d.) en zo mogelijk ook een
waarderingscijfer.
O Leerboeken, namelijk:
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
O Artikelen, namelijk:
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
O Websites, namelijk:
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
O Beeldmateriaal (DVD, video), namelijk:
‐
‐
‐
1

............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….

Aanvullend materiaal kan per post of e‐mail met deze vragenlijst meegestuurd worden, zie de adresgegevens op pagina 2 van deze
vragenlijst.

6

O Materiaal Gezond & Zeker, namelijk:
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
O Ander materiaal, namelijk:
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
‐ ............................................................... Waarderingscijfer (1‐10) …….
O Ik mis materiaal, namelijk:
‐
‐
‐

...............................................................……………………………………………….
...............................................................……………………………………………….
...............................................................……………………………………………….

15. Indien door uzelf of anderen in uw organisatie leermateriaal ontwikkeld is, bent u bereid om dit
met ons te delen?
O Ja2
O Nee, omdat ………………………………………………………………………………………………..

16. Zijn er toets‐ en exameneisen geformuleerd voor wat betreft agressie?
O Ja. Geef ze hieronder weer of voeg ze toe als bijlage2
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ga door naar vraag 17.
O Nee. Kunt u aangeven waarom niet?
......................................................................................................................................................
Ga door naar vraag 18.
17. Op welke manier wordt dit getoetst? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
O Theorietoets
O Praktijktoets
O Verslag
O Anders, namelijk: ……………………………………………………………………………………………………………………

2

Aanvullend materiaal kan per post of e‐mail met deze vragenlijst meegestuurd worden, zie de adresgegevens op pagina 2 van deze
vragenlijst.

7

18. Geef een rapportcijfer (1‐10) voor de kwaliteit van de wijze waarop het onderwerp agressie
inhoudelijk wordt aangeboden door uw opleiding.

Toelichting:
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................

19. Heeft u aanbevelingen voor de manier waarop (toekomstig) zorgverleners in Nederland worden
opgeleid ten aanzien van het onderwerp agressie?
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................

Wij danken u hartelijk voor het invullen van deze vragenlijst. Na ontvangst sturen wij u zo snel
mogelijk de goodiebag met interessant, door Gezond & Zeker ontwikkeld, educatief materiaal over
agressie(preventie) in de zorg.

8

Bijlage C:

Deelnemende onderwijsorganisaties vragenlijstonderzoek

Deelname ROC's*

Deelname Hogescholen*

Albeda college

Avans Hogeschool

Alfa-college

Christelijke Hogeschool Ede

Arcus College

De Haagse Hogeschool

Drenthe College

Fontys Hogescholen

Gilde Opleidingen

Gereformeerde Hogeschool

Graafschap College

Hanzehogeschool

Hoornbeeck College (loc. Amersfoort)

Hogeschool Leiden

Hoornbeeck College (loc. Goes)

Hogeschool Rotterdam

Hoornbeeck College (loc. Kampen, Apeldoorn)

Hogeschool Utrecht

Hoornbeeck College (loc. Rotterdam)

Hogeschool Windesheim

Koning Willem I College

Hogeschool Windesheim Flevoland

Landstede MBO

Zuyd Hogeschool

Landstede MBO (loc. Lelystad)

Hogeschool Zeeland University of Applied Sciences

Leeuwenborgh Opleidingen

Hogeschool van Amsterdam

MBO Utrecht
Rijn IJssel
ROC A12
ROC Flevoland
ROC Friese Poort (loc. Emmeloord)
ROC Friese Poort (loc.Drachten, Sneek)
ROC ID College (loc. Woerden)
ROC Leiden
ROC Midden Nederland
ROC Nova College
ROC Rivor
ROC Ter AA
ROC TOP
ROC van Amsterdam (loc. Gooi en Vechstreek)
ROC van Twente
RWB - Kellebeek College
Scalda
Zadkine

9

Bijlage D:

Deelnemers expertgroepbijeenkomst

Christelijke Hogeschool Ede
Fontys Hogescholen
Hogeschool Rotterdam
Rijn IJssel
ROC Friese Poort (loc.Drachten, Sneek)
ROC Leiden
ROC Nova College
ROC Rivor
ROC Ter AA
Hogeschool Windesheim
ROC Midden Nederland

Rolf Wiersema
Sybren Breugelmans
Afke van Veen
Anke Toebast
Irma Kamp
Joke Sinke
Joke Christiaans
rene potters
Jos v.d. Donk
Wierd Meijering
Ilse Hoffman

10

Bijlage E:

Leerdoelen zoals gehanteerd door zorgopleidingen



Gesprekstechnieken toepassen bij verbale conflicten met zorgvragers en familie om
escalaties te voorkomen. Een aantal eenvoudige bevrijdingstechnieken toepassen bij
fysieke agressie.



Leren omgaan met agressief gedrag, herkennen en erkennen van signalen, het
trainen van je eigen persoonlijke veiligheid, stellen van grenzen.



Eigen veiligheid, herstel relatie, bewustwording, preventie.



A. Verhogen veiligheidsbeleving
B. In stand houden relatie cliënt
C. Leren regie te voeren in conflicten
D. Win-situatie creëren



1. Kunnen uitvoeren van de de-escalerende vaardigheden, persoonlijke
veiligheidstechnieken en teamtechnieken (bij uitstroom psychiatrie)
2. Kunnen benoemen oorzaken en kenmerken agressie en de juiste aanpak hierbij



De student kan na afloop van deze module:
‐ Weergeven wat hij/zij zelf onder agressie verstaat en eigen opvattingen
vergelijken met in de literatuur weergeven theorieën t.a.v. agressie.
‐ Mogelijke oorzaken, waaronder emoties en motieven, van agressie weergeven.
‐ Verschillende verklaringsmodellen voor agressie toelichten.
‐ Mogelijke kenmerken en symptomen van agressie beschrijven.
‐ Reflecteren op eigen ervaringen met agressie.
‐ Aangeven welke rol lichaamstaal en non-verbale communicatie spelen bij het
omgaan met agressie.
‐ Aangeven wat het begrip ‘afstand en nabijheid’ in letterlijke en in psychologische
zin inhoudt in relatie tot omgaan met agressie.
‐ Mogelijke interventies bij (dreigende) agressie benoemen.



De student kan in een gesprek aangeven waar haar grenzen liggen met betrekking
tot seksueel grensoverschrijdend gedrag. Kan maatregelen treffen in geval van
seksueel grensoverschrijdend gedrag.



De student heeft inzicht in de basistheorie conflicthantering.
De student kan reflecteren op eigen sterke en zwakke kanten als het gaat om
effectief (conflict)gedrag.
De student kan de eigen conflicthanteringstijl benoemen en vanuit een eigen
(praktijk)situatie analyseren op voor- en nadelen.
De student geeft aan hoe hij /zij nu bewust een conflict hanteert aan de hand van
een voorbeeldsituatie

11



Herkennen van agressie.
De theorie kennen van de achtergronden/ontstaan van agressie.
Verhoogde kwetsbaarheid voor agressie herkennen bij patiënten. `
Herkennen van signalen van potentiële agressie en daar interventies op kunnen
afstemmen.
Onderscheid kunnen maken tussen de verschillende vormen van agressie.
Door middel van effectieve interventies agressie kunnen de-escaleren.
Door middel van bijvoorbeeld het 3G model kunnen communiceren met een
agressieve patiënt.
Het bewust kunnen inzetten van een effectieve benaderingsstijl tijdens een incident.



De student kan uitleggen hoe mensen om leren gaan met hun sociale omgeving en
prosociaal gedrag of agressief gedrag kan ontstaan (jaar 2).



Na deze bijeenkomst kun je:
‐ Beschrijven wat mogelijke oorzaken zijn van claimend gedrag en wat het belang is
van zicht hebben op/begrip hebben voor de oorzaken.
‐ Verwoorden wat claimend gedrag van de bewoner bij jou oproept en wat dit
betekent in contact met de bewoner.
‐ Aangeboden richtlijnen gebruiken in een oefensituatie. Je oefent in het steun
bieden bij interacties in een leefgroep.
‐ Je verwoordt de invloed van de verschillende individuen op de groep. Je gaat op
de juiste manier om met machtsverhoudingen/onderlinge verstandhouding binnen
een groep.
‐ Je legt uit wat het belang is van structuur bieden.
‐ Je oefent in het zorgdragen voor veiligheid in de leefgroep. Je verwoordt wat voor
bijdrage je kunt leveren aan de sfeer in de groep.
De student kan adequaat omgaan met verschillende gedragsproblematieken.
De student kan communicatietechnieken hanteren en toepassen bij cliënten met
verschillende functionerings- en begripsniveaus.
Het verzorgend van een zorgvrager met een verstandelijke beperking (VGZ):
Subdoelen o.a.:
‐ De student kan inspelen op verschillende gedragingen vanuit een vooraf bepaalde
benaderingswijze.
‐ De student kent kenmerken van zorgvragers met moeilijk verstaanbaar gedrag.
Het verzorgen van een zorgvrager met middencomplexe problemen in de GGZ:
subdoelen o.a.:
‐ Structuur geven bij grensoverschrijdend gedrag



Frustratieagressie, instrumentale agressie en willekeurige agressie kunnen
herkennen.
Jouw persoonlijk reactie en voorkeur op een agressieve situatie herkennen.
Jouw spanningsniveau reguleren.
De kennis over frustratie, instrumentele en willekeurige agressie toepassen bij een
agressieve situatie.
Nazorg toepassen na een agressie situatie bij een slachtoffer.

12



Kunnen werken met signaleringsplan in de zorg.



Leerling weet wat agressie inhoudt.
Leerling kan in eigen woorden uitleggen wat het verschil is tussen passief en actieve
agressie.
Leerling kan een signaleringsplan maken om agressie te voorkomen of te verergeren.
Leerling kan uitleggen waarom machtsmisbruik agressie kan veroorzaken.
Leerling kan uitleggen waarom vrijheidsbeperkende middelen agressie kan
veroorzaken.
Leerling kan minimaal drie agogische vaardigheden benoemen die belangrijk zijn om
agressie te verminderen.



Kunnen omgaan met grensoverschrijdend gedrag.



Studenten zijn weerbaar als zij lichamelijk door andere personen bedreigd worden of
aangeraakt worden.



Kunnen handelen in onvoorziene situaties en evalueren van de werkzaamheden.



Kunnen omgaan met agressief gedrag, herkennen en erkennen van signalen, het
trainen van je eigen persoonlijke veiligheid, stellen van grenzen.



De student kan inspelen op verschillende gedragingen vanuit een vooraf bepaalde
benaderingswijze. De student kent kenmerken van zorgvragers met moeilijk
verstaanbaar gedrag.



Structuur kunnen geven bij grensoverschrijdend gedrag.



De student kan:
‐ Benoemen welke factoren een rol spelen bij het ontstaan/aanwezig zijn van
claimend gedrag.
‐ Verpleegkundige diagnosen, resultaten en interventies beschrijven voor een
zorgvrager met claimend gedrag.
‐ In directe relatie met een gespeelde (simulatiepatiënt) zorgvrager met claimend
gedrag de juiste interventies kiezen en uitvoeren.



De student kan vanuit de stage:
‐ Benoemen welke klachten er door patiënten en familie worden geuit over de zorg.
‐ Benoemen welke mogelijke oorzaken ten grondslag liggen aan deze klachten.
‐ Op een vanuit literatuur beargumenteerde manier benoemen hoe je omgaat met
klachten van patiënten en familie.
‐ Benoemen welke factoren een rol spelen bij het ontstaan/aanwezig zijn van
agressief gedrag.
‐ Verpleegkundige diagnosen, resultaten en interventies beschrijven voor een
zorgvrager met agressief gedrag.
‐ In directe relatie met een gespeelde (simulant) zorgvrager met agressief gedrag
de juiste interventies kiezen en uitvoeren.

13



Inzicht in de eigen houding en opvattingen ten opzichte van agressie, in achtergronden
en betekenissen hiervan.
Individuele vaardigheden in het omgaan met agressie.
Specifieke doelstellingen:
‐ De student heeft inzicht in (potentiële) agressie en geweldsituaties en de eigen
rollen die daarin gekozen kunnen worden (o.a. lichaamstaal).
‐ Inzicht in de eigen houding t.a.v. agressie en de processen die daardoor opgeroepen worden zoals vergoelijken, rationaliseren, vermijden, oproepen en afweren van
geweld situaties.
‐ Inzicht en praktische vaardigheden ten aanzien van mentale, verbale en fysieke
weerbaarheid, ook als vorm van assertiviteit (voor jezelf opkomen).
‐ De student kan verschillende technieken demonstreren in verschillende geweld - of
agressiesituaties: zelfbeschermend, zelfverdedigend, en zichzelf verwerend.



De student:
‐ Heeft kennis van een aantal begrippen uit de groepsdynamica en kan deze
vertalen naar eigen samenwerkingssituaties en de Roos van Leary.
‐ Wordt zich bewust van de eigen gevoelens van weerstand.
‐ Herkent weerstand bij groepsgenoten in samenwerkingssituaties, kan dit
benoemen en krijgt handvatten om deze te bespreken.
‐ Herkent eigen sterke punten, valkuilen, irritaties en weerstanden in de
samenwerking.
‐ Kan leerdoelen formuleren voor het eigen functioneren in een
samenwerkingsverband.
‐ Een definitie van het begrip agressie geven.
‐ Een aantal oorzaken/redenen/aanleidingen benoemen die agressief gedag kunnen
veroorzaken.
‐ De drie in de les behandelde impulsreacties op toenemende stress benoemen en
beschrijven.
‐ Een aantal psychische en fysieke reacties op spanning (o.a. veroorzaakt door
agressief gedrag) benoemen en verklaren.
‐ Eigen spanning herkennen en benoemen.
‐ Een aantal strategieën benoemen om deze opgelopen spanning te hanteren. Een
aantal strategieën toepassen om de eigen spanning om laag te brengen in een
oefensituatie.
‐ Signalen herkennen en benoemen die een onderscheid maken tussen frustratie-,
instrumentele en willekeurige agressie.
‐ Uitleggen wat wordt verstaan onder “assertief gedrag”.
‐ Uitleggen wat wordt bedoeld met de begrippen persoonlijke en professionele
grens, manipuleren, intimideren en provoceren.
‐ Aandachtspunten benoemen voor medisch hulpverleners die van belang zijn in de
omgang met een provocerende en een agressieve patiënt.
‐ Benoemen hoe je adequaat begrip kunt tonen en de-escaleren en dit toepassen in
een oefensituatie.
‐ Benoemen hoe je adequaat grenzen kunt stellen en confronteren en dit toepassen
in een oefensituatie.
‐ Effectieve (benaderings-)strategieën benoemen op basis van een inschatting van
het juiste type agressie en dit toepassen in een oefensituatie.

14

‐

‐
‐

‐
‐
‐
‐
‐
‐

‐
‐

‐
‐

‐
‐
‐
‐
‐
‐

‐
‐
‐

Benoemen wat de top 10 is van “doen” en “niet doen” in het optreden in
verschillende crisissituaties op basis van hoofdstuk 1 van “Zakboek agressie in de
spoedeisende zorg”.
Kan de uitingsvormen van diverse copingstijlen herkennen, benoemen en
verklaren.
Is zich bewust van zijn/haar eigen favoriete copingstijl: Kan zijn/haar eigen
copingstijl herkennen en benoemen. Is zich bewust en de invloed van zijn/haar
eigen copingstijl op zijn /haar beroepsuitoefening en samenwerking met collega’s.
Kan een aantal methoden benoemen op effectiever met stress om te gaan en kan
deze toepassen in een oefensituatie. Heeft een aantal handvatten gekregen om
copingstijlen af te wisselen en deze effectief toe te passen: om stress te
verminderen of een probleem op te lossen. Kan de basisprincipes van
RationalEmotiveTherapy (RET) beschrijven en heeft geoefend met het toepassen
daarvan. Heeft geoefend met het toepassen van een aantal
spanningsregulatietechnieken.
Kan de verschillen benoemen tussen een overtuiging, een waarde en een norm.
Wordt zich bewust van zijn/haar eigen overtuigingen en de invloed daarvan op
zijn/haar gedrag, beroepsuitoefening en omgang met collega’s.
Wordt zich bewust van welke waarden belangrijk zijn voor hem/haar en de invloed
daarvan op zijn/haar gedrag, beroepsuitoefening en omgang met collega’s.
Kan bepalen of de overtuigingen en waarden die hij/zij heeft helpend zijn of
belemmerend in zijn/haar persoonlijk ontwikkeling en beroepsuitoefening.
Kan uitleggen wanneer acute stressreacties kunnen verworden tot langdurige
stressreacties.
Kan uitleggen hoe je een collega kunt opvangen nadat deze een schokkende
gebeurtenis mee heeft gemaakt, kan beschrijven wat beter wel en niet gedaan
kan worden.
Kan uitleggen hoe je sensitief om kunt gaan met omstanders, om het risico op
langdurige stressklachten voor hen te verminderen.
Wordt zich er van bewust dat mensen rondom de patiënt (omstanders, collega’s)
emotioneel fors geraakt kunnen worden door schokkende gebeurtenissen die zij
mee maken tijdens de situatie waarin hulp wordt verleend.
Oefent in de opvang van collega’s na een schokkende ervaring in een simulatie.
Oefent hoe je om kunt gaan met omstanders tijdens een acute
hulpverleningssituatie om de kans op langdurige stressreactie te verkleinen.
Je kunt het doel van elke stap van het WELKE-model benoemen en verklaren.
Je kunt de 5 stappen van het WELKE-model toepassen in een oefensituatie.
Je kunt de symptomen van psychotrauma benoemen.
Je kunt signaleren wanneer een schokkende ervaring over dreigt te gaan in PTSS
aan de hand van de optredende symptomen en de daaraan voorafgaande situatie.
Je kunt de uitgangspunten om iemand te helpen herstellen na een schokkende
gebeurtenis benoemen en verklaren.
Je kunt aangeven op welke momenten in het zorgtraject de plek is voor collegiale
opvang, BOT-team, huisarts en psycholoog.
Kan de uitingsvormen van diverse conflicthanteringstijlen herkennen en
benoemen.
Kan zijn/haar eigen favoriete conflicthanteringstijl herkennen en benoemen.
Kan uitleggen onder welk omstandigheden een conflict kan escaleren.

15

‐
‐
‐
‐
‐
‐

Kan uitleggen wat er onder een conflict wordt verstaan.
Kan uitleggen welke twee belangendimensies in een conflict kunnen worden
onderscheiden.
Kan het effectief omgaan met een conflict stap voor stap beschrijven. Past het
effectief omgaan met een conflict toe in een oefensituatie.
Kan de regels voor het geven en ontvangen van feedback benoemen en
toepassen.
Kan op een effectieve manier om concrete en gerichte feedback vragen.
Kan leerdoelen formuleren voor het eigen functioneren in een
samenwerkingsverband op basis van de roos van Leary en het geven, ontvangen
en vragen van feedback.

16

Bijlage F:































Ingestuurde toets- en exameneisen

Vijf door de docenten opgegeven vragen schriftelijke beantwoord vooraf aan de
eerste les en meenemen naar de les.
Twee e-learning modules over agressie ingevuld en met voldoende behaald (80% of
meer), als bewijs dat je het gemaakt hebt neem je de twee certificaten mee naar
school en plaats je ze op natschool.
Een eigen opname van een maximaal 10 minuten durend filmpje waarin je de '9
effectieve strategieën gesprektechniek" demonstreert aan de hand van een eigen
casus en deze plaatst op natschool. Indien naschool niet toegankelijk is lever je het
op cd-rom aan in Windows Movie Maker bestand.
Fysiek deelgenomen aan de afweertechnieken waarvan je er een viertal achter elkaar
hebt gedemonstreerd.
Alleen toets vragen, zowel in anatomie als bij beroepstaak B (onderdeel
crisissituaties), Deze toetsen zijn nodig om de opleiding af te mogen ronden.
Vragen over adrenaline: lichamelijke symptomen.
Vragen over verbale, direct en indirecte agressie (wat is het).
Vragen zitten in kennistoets over Verpleegkunde in de GGZ.
Deelname aan trainingen
Het schrijven van een richtlijn
Aanwezigheidsplicht. Aangezien de lessen een vrijwel uitsluitend praktisch karakter
hebben, is 100% aanwezigheid gewenst. In deze oriënterende basiscursus is oefenen,
oefenen en nog eens oefenen een must. De vaardigheden worden voortdurend
praktisch getoetst.
Een persoonlijk logboek n.a.v. de diverse studietaken, dit is uiteindelijk
doorslaggevend voor de beoordeling. Bij onvoldoende beoordeling krijgt de cursist
een studietaak om de onvoldoende te compenseren. Mocht je meerdere lessen
hebben gemist, dan zal worden gezocht naar een mogelijkheid om de training
opnieuw te volgen.
Enkele vragen opgenomen in het tentamen GGZ
Zie materiaal van Stichting Consortium Beroepsonderwijs.
Zie beroepsprestatie boekje ‘Hanteren van grensoverschrijdend gedrag’, Stichting
Consortium Beroepsonderwijs.
Gekoppeld aan kwalificatiedossier verzorgende IG, omschrijving van gedrag en kennis
en vaardigheden (zie KD VIG N3 2012-2013).
Via praktijkopdracht.
Zie kwalificatiedossier (toets- en examenreglement)
Verplichte actieve deelname
Presentatie
Kennistoets
Toetsen vaardigheden met trainingsacteurs
Prove to move map niveau 2, opdracht: omgaan met onvoorziene situaties
Zit in afrondende toets van diverse vakken
Is afhankelijk van gekozen branche; we toetsen agressie niet direct, vaak wel indirect
Open vragen in toets over crisisontwikkelingsmodel en de oorzaken van agressie.

17

Bijlage G:



















Onderwijsmateriaal dat gedeeld kan worden

Afsluitende opdracht: ‘Omgaan met dreigend en destructief gedrag’. ROC Koning
Willem I College.
Agressietraining persoonlijke veiligheidstechnieken. ROC Hoornbeeck College.
Beroepsprestatie: ‘Omgaan met grensoverschrijdend gedrag (probleemgedrag). ROC
Nova College.
Docentenhandleiding: ‘Agressiehantering’. HBO Hogeschool Utrecht.
Docentenhandleiding: ‘Begeleiden bij bijzondere levensgebeurtenissen’. ROC Leiden.
Docentenhandleiding: ‘Omgaan met verbale agressie’. HBO Hogeschool Utrecht.
Docentenhandleiding: ‘Training weerbaarheid en omgaan met agressie’. HBO
Hogeschool Utrecht.
Examenvragen agressie. ROC Koning Willem I College.
Kennisbundel: ‘Probleemgedrag’. ROC Zadkine West Gezondheidszorg.
Kennisbundel: ‘Vrijheidsbeperking’. ROC Zadkine West Gezondheidszorg.
Leerlijn agressiehantering voor de bachelor medische hulpverlening. HBO Hogeschool
Utrecht.
Leerplan: ‘Agressie Notebook’. HBO Avans Hogeschool.
Leerlijn jaar 2 niveau 4. ROC Nova College.
Powerpoint: ‘Theorie en methodiek verbaal agressief gedrag’. ROC Amsterdam.
Studieonderdeel: ‘Beheersing van agressie’. ROC Koning Willem I College.
Geelen, R. Mini-pocket Veiligheidscoach. Project Gezond&Zeker, Stichting RegioPlus
(Zoetermeer) 2011.
Gezond & Zeker e-learning modules over agressie:
http://www.gezondenzeker.nl/elearning.html
serie van 14 praktische informatiefolders van Gezond & Zeker over agressie:
http://www.gezondenzeker.nl/agressie/Informatiefolders%20agressie/Praktijkinforma
tiefolder%20agressie.html

18

Bijlage H:

Pilot Gastvrij Contact (WGV Zorg en Welzijn)

Pilot Gastvrij Contact
Voorkomen van agressie en geweld op de werkvloer

WGV Zorg en Welzijn is gestart met de pilot Gastvrij Contact om het aantal agressie- en
geweldsincidenten in de sector zorg en welzijn terug te dringen. Zorg en welzijn staat
bovenaan de lijst van sectoren waar medewerkers regelmatig tijdens hun werk te maken
krijgen met agressie en geweld. 45% van de medewerkers komt tijdens het uitoefenen
van hun werk hiermee in aanraking.
Brede aanpak
Agressie en geweld is een belangrijke oorzaak van ziekte, arbeidsongeschiktheid en
personeelsverloop. Het is dan ook van belang dat agressie en geweldsincidenten tijdens
de uitoefening van zorgtaken zoveel mogelijk moet worden voorkomen. Werkgevers zijn
verplicht om hun personeel te beschermen tegen agressie en geweld op het werk. Beleid
tegen agressie en geweld vereist een brede aanpak.
Vanuit het werkveld van WGV Zorg en Welzijn kwam het signaal dat de pas
afgestudeerde medewerker extra basiscompetenties kan gebruiken om op een effectieve
manier om te kunnen gaan met agressie en geweld op de werkvloer, maar nog liever
agressie te kunnen voorkomen.
Start pilot
Daarom is WGV Zorg en Welzijn op 1 april 2013 gestart met de pilot ‘Gastvrij Contact,
het voorkomen van agressie en geweld op de werkvloer’. WGV Zorg en Welzijn paktin
samenwerking met het mbo- en hbo-onderwijs en een aantal zorg- en
welzijnsinstellingen in Oost-Nederland de oorzaak van agressie en geweld in sector zorg
en welzijn aan. Dit doen we door de mindset van de docenten, studenten en de
medewerkers zodanig te veranderen dat het nieuwe innovatieve gastvrije, geweldloze
gedrag bij de bron op de werkvloer agressie voorkomt. De innovatieve
basisberoepshouding is dan onbewust bekwaam aanwezig en daardoor zal het
percentage agressie en geweldsincidenten in instellingen dalen. In het eerste deel van de
projectperiode is de mbo pilot uitgerold en in het najaar van 2013 is de hbo pilot aan de
beurt.
Een innovatieve gastvrije basisberoepshouding begint bij de attitude van de docent en bij
het lesmateriaal. De inhoud van de leerplannen van de huidige curricula, die opleiden
naar uitvoerende functies in zorg en welzijn, wordt gewijzigd, agressieproof en gastvrij
gemaakt.

19

Basisgrondhouding
In een aantal bijeenkomsten is het gewenste gedrag van docent en (toekomstige)
medewerker in zorg en welzijn vastgesteld. Het verschil tussen het huidige gedrag en het
toekomstige gedrag van docent en medewerker is dat in de toekomst gastvrijheid in het
totale handelen is geïntegreerd.
Er ontstaat een basisgrondhouding met 5 gouden regels:
1- Verwelkom de gast
2- Kijk en luister naar de gast
3- Zorg voor de gast
4- Ben eerlijk en toonrespect
5- Durf te betoveren
De gast houdt eigen regie binnen zijn/haar handelen en de docent en medewerker
ondersteunt met vakmanschap en gastheerschap.
Daarnaast zijn binnen de MBO pilot de mogelijkheden voor externe ondersteuning
onderzocht en gevonden in opleidingsbedrijf GUESTwww.yourguest.nl. Er is samen met
GUEST een trainingsprogramma ontwikkeld en vastgesteld. De hbo pilot maakt gebruik
van de resultaten van de mbo pilot.
Trainingen
De mbo werkgroep, bestaande uit docenten, medewerkers van GUEST en de projectleider
van WGV Zorg en Welzijn, richt zich op het ‘design van gastheerschap’ en de
aanknopingspunten van gastvrijheid/gastheerschap in de huidige opleiding
verpleegkunde en maatschappelijke zorg. Het design van gastvrijheid wordt in het
huidige onderwijs, in de bestaande lessen, ingepast. De werkgroep levert het design
waarmee, binnen de trainingen, door docenten en werkbegeleiders c.q. praktijkopleiders
aan de slag kan worden gegaan om de praktische vertaalslag naar lessen en opdrachten
te maken.
GUEST verzorgt het trainingsprogramma en WGV Zorg en Welzijn verzorgt de coördinatie
van de trainingen. De training, een ‘train-de-trainer programma’, dat uit 6 dagdelen
bestaat, is voor de mbo-pilot in december 2013 en voor de hbo-pilot in juni 2014
afgerond.
De 6 trainingen zijn opgedeeld naar 2 thema’s:
1. De basis van gastvrijheid
Wat is gastvrij gedrag, hoe kun je gasten ‘lezen’? Het accent ligt op persoonlijke
gastvrijheid:‘ hoe ben ik gastvrij’? De ervaringen leveren input om het
onderwijsprogramma aan te passen.
2. Gastvrijheid ontwikkelen in de praktijk
Docenten en werkbegeleiders c.q. praktijkopleiders maken de stap naar hoe zij
‘gastvrijheid, geweldloos en agressieproof communiceren’ kunnen overdragen aan
leerlingen en studenten. Men is in staat om cliënten (docenten, studenten en
patiënten) met vakmanschap en gastheerschap te ondersteunen en behandelen. Voor
de docenten ligt het accent op gastvrijheidsbeleving in de les voor de studenten. De
voorbeeldfunctie is van essentieel belang. Bij de werkbegeleiders c.q.

20

praktijkopleiders ligt het accent op het beoordelen van het gastvrije gedrag bij de
stagiaires in de praktijk.
Resultaten en vervolg
In het traject wordt een train-de-trainer programma ontwikkeld en een best practice
beschreven. De beschreven uitkomsten zullen een blauwdruk zijn voor andere
opleidingen, onderwijsinstellingen en leden van WGV Zorg en Welzijn om op een
innovatieve manier agressie en geweld aan te pakken. Beiden worden door WGV Zorg en
Welzijn beschikbaar gesteld.
De projectafsluiting zal medio 2014 plaatsvinden, waarbij de resultaten worden gedeeld
met onderwijsinstellingen en lidinstellingen van WGV Zorg en Welzijn. In 2014 zal WGV
Zorg en Welzijn de nadruk leggen op het ondersteunen van huidige beroepsbeoefenaren
in het gastvrije gedrag, door sleutelfiguren in de zorg- en welzijnsinstellingen het trainde-trainer programma aan te bieden.
Deze pilot zal de ketensamenwerking stimuleren en versterken tussen zorg- en
welzijnsopleidingen van het mbo- en hbo-onderwijs en de zorg- en welzijnsinstellingen in
Oost-Nederland. Het resultaat is dat in de toekomst meer competente medewerkers op
het gebied van voorkomen van agressie en geweld werkzaam zijn in zorg en welzijn.
Hierdoor wordt agressie en geweld bij de bron op de werkvloer voorkomen en hierdoor
zal het percentage agressie- en geweldsincidenten in instellingen dalen.
Meer informatie
Voor meer informatie kijkt u op onze website www.wgvzorgenwelzijn.nl/gastvrijcontactof
kunt u contact opnemen met Maria Perini, projectmedewerker vitaliteit, tel: 088 255 66
50 of e-mail: info@wgvzorgenwelzijn.nl.

WGV Zorg en Welzijn, opgericht door zorg- en welzijnsinstellingen in de regio, richt zich
op de personele vraagstukken binnen de regionale sector zorg en welzijn in het belang
van een evenwichtige, toekomstbestendige arbeidsmarkt en adequate
personeelsvoorziening. Dit vanuit de visie dat de arbeidsmarkt in de sector zorg en
welzijn in hoge mate geregionaliseerd is en uitdagingen het best op regionaal niveau,
gezamenlijk, aangepakt kunnen worden. De vereniging rekent Twente, Achterhoek,
IJssel-Vecht, Stedendriehoek en Noordwest-Veluwe tot haar werkgebied. WGV Zorg en
Welzijn neemt deel aan RegioPlus.

21