Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3984
Vragen van de leden Pouw-Verweij (JA21) en Omtzigt (Omtzigt) aan Ministers
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, voor Langdurige Zorg en Sport en van
Justitie en Veiligheid over het nieuws dat de National Health Service (NHS)
Tavistock kliniek, de enige genderidentiteitskliniek voor kinderen en jongeren
in het Verenigd Koninkrijk, heeft gesloten (ingezonden 15 augustus 2022).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Ministers voor Rechtsbescherming en van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (ontvangen 12 september 2022). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 3860.
Vraag 1
Bent u op de hoogte van het nieuws dat de National Health Service (NHS) in
het Verenigd Koninkrijk besloten heeft om Tavistock and Portman Trust’s
Gender Identity Development Service clinic (Tavistockkliniek) te sluiten omdat
de veiligheid van minderjarigen gevaar loopt?1, 2
Antwoord 1
Ik ben op de hoogte van de sluiting van de Tavistockkliniek.
Vraag 2
Hoe verhoudt het medische traject van de Tavistockkliniek zich tot de zorg die
in Nederlandse klinieken geleverd wordt aan kinderen en jongeren met
genderdysforie?
Antwoord 2
De NHS in Engeland heeft een onafhankelijke review laten uitvoeren met als
doel om te horen hoe het de zorg aan kinderen en jongeren met vragen over
hun genderidentiteit of genderincongruentie zou kunnen verbeteren. In het
rapport van deze review, het Cass rapport, wordt onder andere geconclu1

The Times, 10 maart 2022, «Tavistock gender clinic not safe for children, report finds. England’s
only specialist service for young people who identify as transgender is criticised in an NHS
report» (https://www.thetimes.co.uk/article/tavistock-gender-clinic-not-safe-for-children-reportfinds-w0ngnjnnf)
2
The Times, 28 juli 2022, «Tavistock gender clinic forced to shut over safety fears. Centre
accused of rushing vulnerable children into treatment» (https://www.thetimes.co.uk/article/
tavistock-gender-clinic-forced-to-shut-over-safety-fearswpdx3v6nw?utm_medium=Social&utm_source=Twitter#Echobox=1659007151)

ah-tk-20212022-3984
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

deerd dat er significante verschillen zijn tussen de «Dutch approach» en de
werkwijze van de Tavistock kliniek. In de Tavistock kliniek is de «Dutch
Approach» – multidisciplinaire zorg, aandacht voor psychische comorbiditeit
en langdurig volgen en monitoren (psychologische begeleiding) – losgelaten.3
Het Radboudumc Expertisecentrum Geslacht en Gender heeft mij laten weten
dat in het Radboudumc alle kinderen en jongeren volgens een goed
gedocumenteerd zorgpad worden begeleid. Alle stappen in de begeleiding en
behandelingen vinden plaats na intensieve psychologische evaluatie waar
ook rekening wordt gehouden met psychiatrische co morbiditeit. Hiervoor
wordt ook samengewerkt met andere hulpverleners en GGZ. Alle beslissingen
worden in een multidisciplinair team samen besproken. Elke stap in de
behandeling wordt nauwkeurig gedocumenteerd en de follow up is gestandaardiseerd ingericht. Patiënten en ouders worden zowel mondeling als ook
schriftelijk uitvoerig ingelicht over de voor- en nadelen van de behandeling.
Voor lange termijn monitoring is een biobank opgezet, aldus het Radboudumc.4
Vraag 3
Is er in Nederland wel voldoende sprake van «holistische zorg» voor kinderen
en/of tieners met genderdysforie, en zo ja, hoe wordt deze gewaarborgd?
Antwoord 3
Ik heb voor de beantwoording van deze vraag input gevraagd aan het
Radboudumc Expertisecentrum geslacht en gender. Het Radboudumc heeft
mij laten weten dat transgenderzorg bij uitstek multidisciplinaire zorg is. De
zorg wordt gedragen door een team professionals (kinderartsen, psychologen, psychiater, fertiliteitsartsen en anderen) die intensief samenwerken om
gepersonaliseerde zorg op hoog niveau te bieden. Alle voor- en nadelen
worden steeds voor een individuele patiënt zorgvuldig afgewogen in het
team. Hierbij worden ook systeem en ontwikkelingsfactoren naast mogelijke
co-morbiditeit meegenomen. De manier van werken wordt beschreven in de
kwaliteitsstandaarden voor transgenderzorg. Hormonale behandeling voor
kinderen en adolescenten wordt alleen geboden in hooggespecialiseerde
centra met ervaring op gebied van transgenderzorg. Dit zijn op dit moment
het Radboudumc Expertisecentrum geslacht & gender in Nijmegen, het Zaans
Medisch centrum en zorgcentrum genderdysforie Amsterdam Universitair
Medisch Centrum.
Vraag 4
Wordt er in Nederlandse klinieken ook gewerkt vanuit het principe van
genderaffirmatie, zoals in de Tavistockkliniek?
Antwoord 4
In het Cass rapport wordt onder het «affirmatieve model» verstaan dat sprake
is van een wijze van het verlenen van transgenderzorg waarbij de subjectieve
genderbeleving van een jongere wordt bevestigd.5 Het gaat om «een
bevestigende en niet verkennende benadering, vaak gedreven door verwachtingen van ouders en kind zelf».6 In het rapport wordt aangegeven dat er
onder meer onvoldoende werd stil gestaan bij andere mogelijke oorzaken van
het psychisch lijden.
Van het Radboudumc Expertisecentrum Geslacht en Gender en een wetenschapper van Amsterdam UMC heb ik begrepen dat dit niet de manier is
waarop in Nederland momenteel transgenderzorg aan kinderen en jongeren
wordt verleend. In Nederland wordt niet volgens het genderaffirmatieve
model zoals beschreven in het Cass rapport gehandeld. In plaats van de
subjectieve genderbeleving zonder nader onderzoek te bevestigen, worden in
Nederland in een brede evaluatie alle aspecten van de psychosociale en
seksuele ontwikkeling van het kind / de jongere meegenomen en in een
bredere context gezet (verkennende benadering). Daarbij wordt er bijvoorbeeld ook gekeken naar andere mogelijke oorzaken van het psychisch lijden.

3

Zie https://cass.independent-review.uk/publications/interim-report/, p.18
Zie ook https://www.radboudumc.nl/expertisecentra/geslacht-en-gender.
5
Cass-Review-Interim-Report-Final-Web-Accessible.pdf p.78.
6
Cass-Review-Interim-Report-Final-Web-Accessible.pdf p.17.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Overigens heb ik in mijn antwoorden op de vragen van de leden Van der
Staaij en Bisschop (beiden SGP) over antwoorden op vragen van het lid
Sylvana Simons over genderdysforie bij GGD’s, huisartsenpraktijken en
apotheken (2022Z15099), d.d. 29 augustus 2022, aangegeven dat er «in de
wetenschappelijke en klinische gemeenschap rondom transgenderzorg
consensus [bestaat] dat een affirmatieve benadering de beste psychologische
gezondheidsuitkomsten geeft.» Om te voorkomen dat nu onterecht de indruk
zou ontstaan dat met de «affirmatieve benadering» waarover ik in die
antwoorden heb gesproken wordt gedoeld op genderaffirmatie (het «affirmatieve model» waarover wordt gesproken in het Cass rapport), hecht ik eraan
hier expliciet te benoemen dat dit niet het geval is. Zoals ik in de antwoorden
op de Kamervragen van de leden Van der Staaij en Bisschop (beiden SGP)
aangaf, doelde ik hiermee op het ondersteunen van kinderen en jongeren in
hun psychoseksueel ontwikkelingsproces (waar het hebben van vragen over
je genderidentiteit regelmatig een onderdeel van vormt), waarbij ik ook heb
benadrukt dat dit niet hetzelfde is als het kritiekloos accepteren of aanmoedigen.
Zie verder het antwoord op vraag 2.
Vraag 5
Hoe zou de voorliggende wetswijziging, waardoor de leeftijdsgrens voor het
wijzigen van het geslacht in de geboorteakte komt te vervallen, de zorgtrajecten voor kinderen en jongeren met genderdysforie kunnen beïnvloeden?
Antwoord 5
Het wetsvoorstel tot Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in
verband met het veranderen van de voorwaarden voor wijziging van de
vermelding van het geslacht in de akte van geboorte (35 825) maakt het
mogelijk dat ook kinderen jonger dan zestien jaar hun geslachtsregistratie
kunnen wijzigen in de geboorteakte. Dit wetsvoorstel onderkent dat genderidentiteit een belangrijk aspect is van iemands identiteit. Dat geldt zeker ook
voor kinderen. Dit neemt niet weg dat genderidentiteit van kinderen vaak nog
veranderlijk – fluïde – is. De wens tot wijziging dient daarom ook zorgvuldig
te worden bekeken. Het kind verdient ondersteuning in zijn/haar/diens keuze.
Het wetsvoorstel voorziet daarom in een rechterlijke toets voor kinderen
jonger dan zestien jaar. Dit leidt ertoe dat kinderen alleen kunnen overgaan
tot wijziging, als zij daarover goed hebben nagedacht. De rechter zorgt ervoor
dat de wens van het kind met enige afstand wordt bekeken en in breder
perspectief wordt geplaatst.
Deze wetswijziging heeft geen gevolgen voor het zorgtraject voor kinderen
met genderdysforie. Artsen hebben een eigen professionele verantwoordelijkheid, gelet op de lichamelijke en psychische gevolgen van een medische
behandeling. De juridische duiding van geslacht of gender in de geboorteakte
van het kind is in dit medische kader niet van belang. Ook na een wetswijziging zal individueel per patiënt geëvalueerd worden welke stappen in de
medische behandeling passend en verantwoordelijk zijn.
Vraag 6
Is het voor artsen nog mogelijk om een klinische transitie op basis van
medische redenen te ontraden, als er al sprake is van juridische wijziging op
basis van zelfidentificatie?
Antwoord 6
Ja, artsen hebben een eigen professionele verantwoordelijkheid, gelet op de
lichamelijke en psychische gevolgen van een medische ingreep. Een
medische behandeling staat in dit licht los van een wijziging van de
geboorteakte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 7
Zijn in Nederlandse klinieken opvallende stijgingen te zien van aanmeldingen
van kinderen en tieners met genderdysforie, zoals bij Tavistockkliniek waar
sprake was van een stijging van wel 5000 procent?7
Antwoord 7
De cijfers uit The Times spreken over een tijdspad van 7 jaar. Omdat de
cijfers gaan over 7 jaar is de vergelijking met de situatie in Nederland lastig
te maken. De kwartiermaker transgenderzorg houdt sinds eind 2018 bij wat
de vraag naar en wachttijden voor transgenderzorg zijn.
In december 2018 waren er in Nederland 883 aanmeldingen van kinderen en
jongeren onder de 18 jaar voor psychologische transgenderzorg (waar o.a. de
indicatiestelling voor somatische zorg plaatsvindt). In januari 2022 (het laatste
meetmoment) was sprake van 2.500 aanmeldingen. Dit is een toename van
183%. Bij de interpretatie van deze cijfers is het overigens belangrijk om er
rekening mee te houden dat een deel van de personen die wachten op zorg
zich bij meer dan één aanbieder op de wachtlijst inschrijft. Het daadwerkelijk
aantal personen dat wacht op een intake is dus naar verwachting lager.
Daarnaast rapporteert de kwartiermaker de informatie zoals aangeleverd door
de aanbieders die in beeld zijn. Het kan zijn dat er (kleine) aanbieders van
transgenderzorg zijn die de kwartiermaker niet in beeld heeft, en die daardoor
niet zijn meegenomen in deze cijfers.
Zoals ik aangaf in de beantwoording van eerdere Kamervragen van de leden
Van der Staaij en Bisschop (beiden SGP) over antwoorden op vragen van het
lid Sylvana Simons over flyers over genderdysforie bij GGD’s, huisartsenpraktijken en apotheken (2022Z15099), maak ik mij op dit moment overigens geen
zorgen over de toename van het aantal behandelverzoeken voor genderdysforie door minderjarigen. Deze toename kan verschillende oorzaken hebben, die
ook positief kunnen zijn. Om er achter te komen of er reden is tot zorg, is
eerst meer inzicht nodig in de oorzaken van deze toename. Zoals u weet
wordt dit momenteel, met subsidie van VWS, onderzocht door onderzoekers
van de Radboud Universiteit. Het streven is dat dit onderzoek eind 2022
wordt afgerond. Uiteraard zal ik uw Kamer te zijner tijd over de uitkomsten
van dit onderzoek informeren.
Ik verwacht dit najaar de meest recente ontwikkelingen op gebied van de
wachttijden transgenderzorg te ontvangen van de kwartiermaker transgenderzorg. Ik zal uw Kamer daar te zijner tijd uiteraard over informeren.
Vraag 8
Als van een stijging van genderdysforie zoals in het Verenigd Koninkrijk in
Nederland geen sprake is, wat zijn dan wel de getallen en trends met
betrekking tot dergelijke aanmeldingen van Nederlandse jongeren?
Antwoord 8
Zie het antwoord op vraag 7.
Vraag 9
Bent u ervan op de hoogte dat in Zweden en in Finland de protocollen met
betrekking tot klinisch wijzigen van geslacht zijn aangescherpt op basis van
wetenschappelijke bevindingen, met als doel om kinderen en jongeren te
beschermen?8, 9
Antwoord 9
De overheid bemoeit zich niet met de manier waarop zorgverleners zorg
verlenen, voor zover het medisch-inhoudelijke overwegingen betreft. Ik ben
dan ook niet op de hoogte van de precieze situatie in Zweden en Finland. Het
7

The Times, 28 juni 2022, «What wrong at the Tavistock clinic for trans teenagers?», (https://
www.thetimes.co.uk/article/what-went-wrong-at-the-tavistock-clinic-for-trans-teenagersv5cfcw77n)
8
Social Styrelsen, «Care of children and adolescents with gender dysphoria» (https://
www.socialstyrelsen.se/globalassets/sharepoint-dokument/artikelkatalog/kunskapsstod/2022-37799.pdf)
9
Palveluvalikoima, 2020, «Recommendation of the Council for Choices in Health Care in Finland
(PALKO / COHERE Finland)» (https://segm.org/sites/default/files/
Finnish_Guidelines_2020_Minors_Unofficial%20Translation.pdf)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

is aan veldpartijen om gezamenlijk, in professionele standaarden en
richtlijnen, invulling te geven aan de vraag wat goede transgenderzorg is.
Er vindt er op dit moment, in opdracht van VWS, een evaluatie plaats van de
bestaande Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch. In de reeds
uitgevoerde oriënterende (literatuur)search ten behoeve van de evaluatie is
ook gekeken naar richtlijnen/protocollen van andere landen. Deze richtlijnen,
zoals o.a. die van Zweden en de Standards of Care for the Health of
Transsexual, Transgender, and Gender Nonconforming People10 (versie 7,
versie 8 wordt volgende maand verwacht), en wetenschappelijke literatuur
worden meegenomen in de actualiteitsbepaling van de huidige kwaliteitsstandaard.
Vraag 10
Zijn er signalen dat dezelfde zaken die in het Verenigd Koninkrijk, Zweden en
Finland gebeurd zijn met betrekking op veiligheid van minderjarigen, ook in
Nederland plaats kunnen vinden? Hoe wordt daar op gelet?
Antwoord 10
De Inspectie voor de Gezondheidszorg en Jeugd (de inspectie) houdt toezicht
op de kwaliteit en veiligheid van de zorg in Nederland. De inspectie heeft mij
laten weten niet bekend te zijn met dergelijke signalen, en overigens ook in
bredere zin geen signalen te hebben ontvangen dat de veiligheid van de
transgenderzorg in het geding is.
Vraag 11
Bent u bereid, omwille van een zorgvuldig en weloverwogen proces, de
Kamer te verzoeken de behandeling van de Transgenderwet aan te houden,
zodat eerst van terzake deskundigen (zoals endocrinologen, kinderartsen en
psychologen) meer informatie kan worden verworven over ontwikkelingen op
dit terrein?11
Antwoord 11
Nee, ik zie geen aanleiding om de behandeling van het wetsvoorstel 35 825
aan te houden. Het medische traject is een traject waarin artsen de verantwoordelijkheid hebben voor de medische behandeling van een kind.
In de (juridische) wijziging van de geslachtsaanduiding in de geboorteakte
van een kind jonger dan zestien jaar hebben artsen geen rol. Ook in deze
procedure staat het belang van het kind centraal. Dit belang wordt in het
wetsvoorstel gewaarborgd door de rechter. De voorgestelde rechterlijke toets
leidt ertoe dat een wijziging van de geboorteakte alleen mogelijk is na een
zorgvuldige beoordeling van het belang van het kind. Zie verder ook mijn
antwoord op de vragen 5 en 6.
Vraag 12
Kunt u deze vragen één voor één en binnen twee weken beantwoorden in
verband met de aanstaande behandeling van de Transgenderwet?
Antwoord 12
Ja.

10
11

Standards of Care – WPATH World Professional Association for Transgender Health
Kamerstuk 35 825

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5