Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 082

Wijziging van het Wetboek van Strafvordering
ter aanvulling van het spreekrecht van
slachtoffers en nabestaanden in het strafproces
en wijziging van de Wet schadefonds
geweldsmisdrijven ter uitbreiding van de
mogelijkheid van uitkering aan nabestaanden

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Doel van het wetsvoorstel
In het Regeerakkoord is opgenomen dat het spreekrecht van slachtoffers
en nabestaanden verder zal worden uitgebreid en de bestaande beperking
die ertoe strekt dat slachtoffers zich uitsluitend over de gevolgen van het
strafbare feit waardoor zij zijn getroffen mogen uitlaten, zal worden
opgeheven. Dit wetsvoorstel strekt daartoe.
Het spreekrecht voor slachtoffers is in het Wetboek van Strafvordering
opgenomen naar aanleiding van het initiatiefvoorstel van de leden van de
Tweede Kamer, Dittrich en Schonewille, bij de Wet van 21 juli 2004, Stb.
382, in werking getreden op 1 januari 2005. Het is daarna materieel
ongewijzigd opgenomen in de nieuwe Eerste afdeling van het Eerste Boek
van het Wetboek van Strafvordering in de titel Rechten van het slachtoffer
als artikel 51e, op grond van de Wet van 19 december 2009, Stb 2010,
nr. 1, ter versterking van de positie van het slachtoffer in het strafproces,
inwerkingtreding 1 januari 2011. Bij de Wet van 12 juli 2012 tot wijziging
van het Wetboek van Strafvordering ter uitbreiding van het spreekrecht
van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces (Stb. 2012, 345) is de
kring van spreekgerechtigden verruimd (inwerkingtreding op 1 september
2012). Als gevolg van een aantal maatschappelijke ontwikkelingen en
gelet op de gebleken ervaringen in de praktijk was het noodzakelijk dat
meer mensen in staat werden gesteld het spreekrecht uit te oefenen,
opdat de stem van het slachtoffer ook bij diens afwezigheid op de
terechtzitting kan klinken. Het betrof in het bijzonder de verruiming van
het spreekrecht van nabestaanden en een nieuwe kring van spreekgerechtigden voor personen die vanwege hun jeugdige leeftijd of feitelijke
toestand niet in staat zijn om zelf van hun spreekrecht gebruik te maken.
In de omvang van het spreekrecht kwam geen wijziging. Dit wetsvoorstel
beoogt nu ook de omvang van het spreekrecht te verruimen.
Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe de bestaande belemmering dat
alleen mag worden gesproken over de gevolgen die het slachtoffer of de
nabestaande zelf heeft ondervonden op te heffen. Onbelemmerd
spreekrecht heeft tot gevolg dat aan het slachtoffer geen beperkingen
worden opgelegd over hetgeen hij in het kader van de strafzaak aan de
orde wil stellen. De thans bestaande feitelijke situatie dat het slachtoffer

kst-34082-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

1

dat in het kader van de uitoefening van het spreekrecht een belastende
verklaring aflegt op vordering van de officier van justitie, verzoek van de
verdediging of ambtshalve door de rechtbank als getuige kan worden
beëdigd, blijft evenwel gehandhaafd.
De gelegenheid is voorts te baat genomen om uitvoering te geven aan
een tweede afspraak uit het Regeerakkoord: namelijk de uitbreiding van
het schadefonds geweldsmisdrijven voor nabestaanden van slachtoffers
van ernstige verkeersovertredingen. Met dit wetsvoorstel wordt uitvoering
gegeven aan het streven van het kabinet om de positie van het slachtoffer
tijdens het strafproces (de uitbreiding van het spreekrecht) en de
mogelijkheden tot toekenning van een tegemoetkoming aan
nabestaanden van een verkeersmisdrijf (wijziging van de wet schadefonds
geweldsmisdrijven) te versterken.
Tenslotte wordt in deze toelichting voldaan aan de toezegging gedaan in
mijn brief van 3 september 2013, om in deze toelichting in te gaan op de
voors- en tegens van het invoeren van het tweefasenproces (Kamerstukken II 2013/14 33 400 VI, nr. 120). Bij gelegenheid van de mondelinge
behandeling over de eerdere uitbreiding van de kring van spreekgerechtigden had ik aangegeven dat ik dit onderzoek zou initiëren en dat ik na
voltooiing zou ingaan op de resultaten. Door een aantal woordvoerders
werd destijds geopperd dat de invoering van het tweefasenproces een
oplossing zou betekenen voor enkele problemen die samenhangen met
de uitbreiding van de omvang van het spreekrecht. Gelet op de ruimere
betekenis die dit onderzoek in het kader van de strafvordering toekomt,
behandel ik dit eerst en ga daarna nader in op de inhoud van het
voorliggende wetsvoorstel.
2. Samenhang van het wetsvoorstel met het tweefasenproces
Bij de mondelinge behandeling van het hiervoor genoemde wetsvoorstel
tot uitbreiding van de kring van spreekgerechtigden heb ik mij aanvankelijk gereserveerd uitgelaten over de wenselijkheid van uitbreiding van
de omvang van het spreekrecht, in het bijzonder over de bewijsbaarheid
en de kwalificatie van het feit. Uit het onderzoek naar de evaluatie van het
spreekrecht, dat ik bij brief van 29 oktober 2010 aan de Tweede Kamer heb
toegezonden, is gebleken dat slachtoffers zich nu in de praktijk soms over
de strafmaat uitlaten en daarin zelden door de rechter gecorrigeerd
worden, kennelijk ook niet op verzoek van de verdediging (Kamerstukken
II 2010/11, 32 500 VI, nr. 9, p. 99). Geen uitspraak kon worden gedaan over
de feitelijke invloed op de uiteindelijke strafoplegging, maar de onderzoekers veronderstelden dat de bestaande wettelijke beperking wel een
functie heeft voor de gevallen waarin de grenzen ver zouden worden
overschreden. Uit deze evaluatie bleek voorts dat de helft van de
slachtoffers dat nu gebruik maakt van het huidige spreekrecht de
reikwijdte van het spreekrecht te beperkt vindt en ook graag zou willen
spreken over de strafmaat en de feiten van het misdrijf. Uit onderzoek
gedaan voorafgaand aan de introductie van huidige, beperkte, spreekrecht
blijkt daarnaast dat meer slachtoffers gebruik zouden maken van het
spreekrecht als zij ook zouden kunnen spreken over de strafmaat. De met
dit wetsvoorstel voorgestelde uitbreiding voorziet dus in een behoefte van
een bepaalde groep slachtoffers.
Tijdens diezelfde mondelinge behandeling is aan de orde geweest of de
consequenties van de uitbreiding van het spreekrecht moeten leiden tot
een wijziging van de structuur van het onderzoek op de terechtzitting in de
zin dat er een scheiding moet komen tussen de vaststelling dat de
verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan en de vraag welke straf
hem daarvoor moet worden opgelegd. Het ondervragingsrecht van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

2

verdediging is immers primair bedoeld voor het betwisten van belastende
verklaringen. Bij dit debat is voorts ter sprake gekomen of het wenselijk is
dat het slachtoffer zich uitlaat over de schuld van de verdachte, voordat
deze door de rechter is vastgesteld. Opgeworpen is eveneens dat de
verdediging zich niet ten gronde tegen deze uitlatingen kan verzetten,
omdat een negatieve benadering van het slachtoffer de zaak van de
verdachte mogelijk niet ten goede zal komen. Een splitsing in twee fasen
zou kunnen bewerkstelligen dat het slachtoffer en andere spreekgerechtigden zich pas over de schuld van de verdachte en de gewenste strafmaat
kunnen uitlaten nadat de rechter zich over de bewezenverklaring heeft
uitgelaten en diens schuld is vastgesteld.
Bij de vraag naar de wenselijkheid van de invoering van het zogenaamde
tweefasenproces zijn tevens andere vragen aan de orde: namelijk of
daarmee een oplossing kan worden bereikt voor de problematiek van de
weigerende observandus en voor de rapportage over ontkennende
verdachten. Het betreft de verdachte die weigert medewerking te verlenen
aan een onderzoek naar zijn geestesvermogens in de verwachting dat de
rechter daardoor over onvoldoende gegevens beschikt om de maatregel
van tbs op te leggen en de verdachte die ontkent, waardoor geen
rapportage over de relatie tussen het feit en zijn geestestoestand kan
worden uitgebracht. De veronderstelling is dat hij deze medewerking wel
zal verlenen indien de rechter heeft uitgesproken dat zijn schuld aan het
bewezenverklaarde vaststaat. Bovendien werd verondersteld dat
kennisneming van rapportage over de persoonlijkheid van de verdachte
een rol zouden kunnen spelen bij de vraag of het tenlastegelegde
bewezen kan worden verklaard. De rechter zou immers beïnvloed kunnen
worden door informatie uit die rapportage, zelfs ook indien de verdachte
hetzij medewerking weigert of zijn betrokkenheid bij het strafbaar feit
ontkent. Voorts is aan de orde geweest of gegevens die door de verdachte
zijn verstrekt in het kader van persoonsrapportage (b.v. aan de reclassering) over zijn betrokkenheid bij het strafbaar feit, als bewijsmiddel
kunnen worden gebruikt of aan de overtuiging van de rechter bij het
nemen van de bewijsbeslissing kunnen bijdragen. De redenen voor een
eventuele splitsing in de regeling van het onderzoek op de terechtzitting
ten behoeve van de oplossing van de problematiek van de weigerende
observandus en ontkennende verdachte staan weliswaar los van een
mogelijke splitsing van het onderzoek met het oog op de uitbreiding van
het spreekrecht, maar grijpen in op de structuur van het strafproces. In het
navolgende wordt voornamelijk ingegaan op de mogelijkheid van een
tweefasenproces ten behoeve van het slachtoffer.
Ik heb destijds te kennen gegeven prijs te stellen op het bezien van de
voor- en nadelen van het tweefasenproces in een breder verband. Daartoe
heb ik aan het WODC van mijn ministerie verzocht onderzoek te initiëren;
in het navolgende doe ik verslag over de uitkomst van dit onderzoek en de
conclusies die ik daaraan verbind. De conclusies van dit onderzoek met
betrekking tot de weigerende observandi en de rapportage over ontkennende verdachten zijn, zoals aangekondigd, in ander verband besproken
en ter kennis van de Tweede Kamer worden gebracht.
3. Onderzoek naar tweefasenproces
Het door mij toegezegde onderzoek is inmiddels onder auspiciën van het
WODC uitgevoerd door prof. mr. dr. B.F. Keulen en zijn onderzoeksteam
(mr. dr. drs. A.A. van Dijk, mr. dr. E. Gritter, mr. dr. N.J.M. Kwakman, mr.
dr. K. Lindenberg) van de Rijksuniversiteit Groningen. Het onderzoek
getiteld: Naar een tweefasenproces?, juni 2013, betreft een studie over
voor- en nadelen van een strafproces in twee fasen in relatie tot de
posities van slachtoffer en verdachte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

3

Het doel van het onderzoek was om de verschillende belangen en
argumenten die voor een tweefasenproces zijn aangevoerd adequaat te
kunnen wegen. Daartoe is een diepgaande juridische analyse uitgevoerd
van de procespositie van het slachtoffer en de wijze van procesvoering in
strafzaken, zijn 15 interviews gehouden met praktijkjuristen (vijf vertegenwoordigers van het openbaar ministerie, vijf advocaten en vijf van de
rechterlijke macht), die tot doel hadden argumenten en opinies met
betrekking tot het tweefasenproces te bespreken en te waarderen. Deze
interviews zijn gehouden aan de hand van stellingen over het spreekrecht
en het tweefasenproces. Voorts zijn relevante aspecten van het straf(proces)recht voor zover zij betrekking hadden op een tweefasenproces of
mogelijke invoering daarvan in een aantal landen in kaart gebracht, te
weten België, Engeland en Wales, Duitsland en Zweden.
Conclusies uit het onderzoek
De wijze van procesvoering in strafzaken
Bij de beschrijving van het strafproces is telkens bekeken hoe de invoering
van de mogelijkheid van een tweefasenproces zich tot de verschillende
onderdelen van het huidige strafproces en de positie van het slachtoffer in
een bepaalde hoedanigheid verhoudt. Het slachtoffer kan in het strafproces in verschillende hoedanigheden optreden. In het onderzoek
worden de volgende hoedanigheden van het slachtoffer belicht.
Als een strafbaar feit niet wordt vervolgd, of dat niet wordt doorgezet, kan
het slachtoffer daarover als rechtstreeks belanghebbende schriftelijk
beklag doen bij het gerechtshof dat de vervolging van een verdachte kan
bevelen. Ter terechtzitting heeft de rechtstreeks belanghebbende echter
geen procespositie.
Het slachtoffer kan in verband met een strafbaar feit door de politie en de
rechter, als getuige, worden gehoord. Het slachtoffer kan ook informatie
leveren door aan de officier van justitie te verzoeken relevante
documenten (waaronder zijn schriftelijke slachtofferverklaring) aan het
dossier toe te voegen.
Het slachtoffer kan zich ten slotte als benadeelde partij in het strafproces
voegen om zijn schade vergoed te krijgen. Hij heeft dezelfde status als een
eiser in een civiele procedure, maar zijn vordering wordt door de
strafrechter beoordeeld. Deze kan ter versterking van de tenuitvoerlegging
bovendien een schadevergoedingsmaatregel opleggen. Slachtoffers van
in de wet omschreven ernstige misdrijven hebben een spreekrecht over
de gevolgen die het strafbare feit bij hen teweeg heeft gebracht. Zij
hebben een bijzondere positie als procesdeelnemer op de terechtzitting.
Zij mogen een verklaring afleggen die in beginsel niet voor weerlegging
vatbaar is.
Uit deze beschrijving blijkt dat het huidige strafproces niet in één
alternatief model tweefasenproces kan worden gesplitst, omdat de
verschillende hoedanigheden waarin het slachtoffer kan optreden telkens
tot verschillende aanpassingen van de structuur van het strafproces met
aanzienlijke complicaties voor de aard van de behandeling in hoger
beroep kunnen leiden. Hieruit volgt voorts dat al deze aanpassingen ook
vertraging in de procedure kunnen meebrengen.
In het bestaande strafproces, dat wordt onderscheiden in een fase van
informatievergaring en van informatiewaardering, zou volgens de
onderzoekers een materiële splitsing kunnen worden aangebracht door de
introductie van een adviesrecht over de vragen van artikel 350 Sv (vooral
bewezenverklaring en straftoemeting) en dit – van het bestaande
spreekrecht te onderscheiden recht – in te passen na het requisitoir. De
beslissing tot splitsing zou in de voorbereidende fase gesitueerd kunnen
worden, als een soort regiebeslissing. Bij een keuze voor deze optie maakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

4

informatie die alleen in verband staat met de straftoemeting van de
aanvang af onderdeel uit van de processtukken. Als invoering van de
mogelijkheid van een tweefasenproces mede zou berusten op de
gedachte dat dit onwenselijk is, zou het in de rede liggen splitsing al voor
de terechtzitting, bij de appointering door de voorzitter bijvoorbeeld,
mogelijk te maken. In de fase van de informatiegaring worden de
verdachte, getuigen en deskundigen ondervraagd, en stukken voorgelezen. Als geen onderscheid wordt gemaakt tussen uitoefening van het
adviesrecht en spreekrecht geeft het slachtoffer in de fase van de
informatiegaring al te snel een waardering en advies. Dat past naar het
oordeel van de onderzoekers niet goed, omdat het advies beter thuishoort
in de fase van de waardering. En het is in die fase eerst aan de officier van
justitie om in zijn requisitoir een waardering en advies aan de rechter te
geven,.
Dat argument kan aan de systematiek van de regeling van het onderzoek
op de terechtzitting worden ontleend, maar er zijn ook nog meer redenen
om te verwachten dat een splitsing van spreek- en adviesrecht tot een
betere procesvoering zal leiden. Zo biedt het de rechter een handvat om
de uitoefening van het spreekrecht in goede banen te leiden. Hij kan het
slachtoffer aangeven dat hij eerder (nog) geen advies mag geven, maar
later wel. De splitsing kan ook een reden zijn voor splitsing in woordvoering. Het spreekrecht voor het slachtoffer, het adviesrecht voor de
advocaat. De onderzoekers verwachten dat in veel gevallen deze beter in
het debat tussen officier van justitie en (advocaat van) de verdachte kan
participeren.
De onderzoekers geven aan dat behandeling van de vordering van de
benadeelde partij en de schadevergoedingsmaatregel op vergelijkbare
wijze als de reeds van de hoofdzaak ontkoppelde behandeling van de
ontnemingsmaatregel geregeld zou kunnen worden. Voor beide aanpassingen zou dus geen formeel tweefasenproces nodig zijn. Voor de
belangen van het slachtoffer levert de afweging van de voor- en nadelen
van een mogelijkheid voor slachtoffers om een oordeel te geven over de
schuld van de verdachte en de wenselijkheid van oplegging van een straf
of maatregel betreft, niet op dat een formele splitsing in twee fasen van
het bestaande strafproces zou moeten worden gemaakt.
De huidige structuur van het strafproces maakt een feitelijke splitsing van
het strafproces wel mogelijk met dien verstande dat er uiteindelijk één
vonnis wordt gewezen en dat het oordeel na afsluiten van een eerste fase
niet onomkeerbaar is. Voorts bepleiten de onderzoekers een verruiming
van de regeling voor de samenstelling van de rechtbank bij hervatting van
het onderzoek. Voor de hand ligt dat bij uitstel van de eindbeslissing
(veelal met het oog op een passende straftoemeting) met het oog op
organisatorische omstandigheden het moeilijker is om de rechtbank
steeds in dezelfde samenstelling te laten optreden.
De onderzoekers stellen vast dat de strafbehoefte van het slachtoffer in
ons strafprocesrecht een relevant gegeven is. Zo wordt genoegdoening
tot de erkende strafdoelen gerekend, en kunnen opvattingen van het
slachtoffer bijvoorbeeld voor de oplegging van contact- en locatieverboden van belang zijn, maar zij verwachten niet dat de uitoefening van het
adviesrecht door het slachtoffer in belangrijke mate aan een juiste
toepassing van het materiële strafrecht zal bijdragen. Het introduceren
van een adviesrecht biedt het slachtoffer de mogelijkheid om zijn wensen
over de straftoemeting gemotiveerd naar voren te brengen, maar de
invoering van het tweefasenproces is daarvoor geen noodzakelijke
voorwaarde. Dit adviesrecht kan ook worden gezien als een sequeel/
opvolging van het spreekrecht waarin het slachtoffer eerst mededeling
doet van de gevolgen van het strafbaar feit en kenbaar maakt wat hij als
passende straf of maatregel ziet. Bezien vanuit de positie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

5

verdachte heeft de introductie van een adviesrecht voor het slachtoffer
vooral nadelen: hij krijgt er een tegenpartij bij (of meer). Wel kan hij door
het slachtoffer als getuige op te roepen zijn ondervragingsrecht ten volle
benutten. Het belangrijkste voordeel van een adviesrecht is, dat het
slachtoffer in ruimere mate dan thans het geval is, in het strafproces kan
participeren. De keerzijde daarvan is dat het risico op secundaire
victimisatie niet kan worden uitgesloten.
Rechtsvergelijking
Voor een uitgebreide bespreking van de stand van zaken betreffende het
tweefasenproces in de onderzochte landen verwijs ik naar het onderzoek
(p. 195–282). Ik geef hierna een zeer beknopte samenvatting met enkele
conclusies.
België
In België is de introductie van procesvoering in twee fasen in het
strafproces uitdrukkelijk aan de orde gesteld in het kader van de discussie
over wenselijke grote hervormingen in het strafprocesrecht. Op de
voorstellen is echter kritisch gereageerd. Daarbij is gewezen op de
mogelijke vertraging en verlenging en daarmee gepaard gaande hogere
kosten van de procedure, de vrees dat de splitsing als vertragingstechniek
wordt gehanteerd door de verdediging, het risico van tegenstrijdigheid en
incoherentie in de uitspraken over straf en schuld en dat het moeilijk zou
zijn om opnieuw dezelfde rechters bijeen te krijgen. Van verdere
uitwerking van invoering van een tweefasenproces is kennelijk afgezien.
Ook in relatie tot de bestaande mogelijkheid van het Assisenproces is de
voorkeur gegeven aan het behoud van de bestaande eenheid van het
strafgeding, waarin de beantwoording van de vraag of de verdachte
schuldig aan de feiten wordt geoordeeld is opgedragen aan de jury.
Het slachtoffer ontleent zijn rechtspositie in België vrijwel uitsluitend aan
de kwaliteit van burgerlijke partij. Dat is een sterke rechtspositie: het
slachtoffer kan als zodanig een strafvordering initiëren, ter terechtzitting
mag hij zich uitlaten over de bewijsvraag en zijn vordering, waarover later
een beslissing kan worden genomen. Er is veel discussie over het bijna
ongelimiteerde recht van het slachtoffer om een strafproces te initiëren;
het doorkruist het beleid van het OM, legt een grote claim op beperkte
zittingscapaciteit, en er wordt misbruik van gemaakt met het oog op de
procespositie in een eventueel later civielrechtelijk proces. Vanuit het
perspectief van het slachtoffer is er geen sterke behoefte aan invoering
van een tweefasenproces. Het slachtoffer mag zich weliswaar op de
terechtzitting niet uitlaten over de op te leggen straf, maar dat hangt
voornamelijk samen met de processtructuur waarin de waardering van de
feiten is opgedragen aan de jury en de straftoemeting aan de rechter.
Engeland en Wales
Het Engelse strafproces kent een duidelijke tweefasenstructuur. Schuldigverklaring en strafoplegging zijn in het Engelse strafproces dus betrekkelijk sterk gescheiden.
De positie van het slachtoffer is in het Engelse strafprocesrecht in de loop
der jaren sterker geworden. In 2001 is het Victim Personal Statement
geïntroduceerd, een schriftelijke slachtofferverklaring die aan het
strafdossier wordt toegevoegd. Het slachtoffer beschikt niet over een
spreekrecht ter zitting. Het slachtoffer heeft op de terechtzitting geen
status als procesdeelnemer, behalve indien hij als getuige wordt gehoord
en uit dien hoofde kan worden onderworpen aan vrij vergaande ondervraging van de zijde van de verdediging (cross-examination).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

6

Er lijkt een zekere terughoudendheid te zijn om het slachtoffer verdergaande procesrechten te geven. Slachtoffers zijn vrij in wat ze in een VPS
willen verklaren, maar met uitingen over de hoogte van de straf houdt het
gerecht geen rekening; daarover wordt het slachtoffer vooraf geïnformeerd.
Duitsland
Duitsland kent geen tweefasenstructuur, maar er is wel uitvoerig
gediscussieerd over de eventuele invoering daarvan. Argumenten die
voor een tweefasenstructuur zijn aangevoerd zijn de persoonlijke
levenssfeer van de verdachte, die bescherming zou verdienen zolang de
verdachte nog niet schuldig is bevonden, de onschuldpresumptie, die tot
terughoudendheid noopt in de bejegening van de verdachte en de
onbevangenheid van de rechter, die bij voorafgaande kennis van slechte
persoonseigenschappen en justitiële documentatie, gevaar zou lopen.
Argumenten tegen een tweefasenstructuur zijn onder meer de proceseconomie en de ondeelbaarheid van daad- en daderonderzoek.
In de jaren zeventig van de vorige eeuw heeft een empirisch onderzoek
plaatsgevonden naar een informeel tweefasenproces. Het tweefasenproces leidde tot een intensievere behandeling van de straftoemetingsvraag. Wat de veronderstelde nadelen betreft bleek niet dat zwaardere
strafzaken langer duurden. In lichtere strafzaken lag dat anders: daar
duurden tweefasenprocessen ongeveer een derde langer. Het is in
Duitsland uiteindelijk niet tot een tweefasenproces gekomen.
Het slachtoffer kan zich als Nebenkläger aansluiten als het openbaar
ministerie vervolging heeft ingesteld, als zelfstandige partij in het
strafproces. Als de Nebenkläger tot het proces is toegelaten beschikt hij
over omvangrijke rechten, en kan zich derhalve ook uitlaten over bewijs
en de straftoemeting. In de praktijk wordt van deze mogelijkheid niet op
grote schaal gebruik gemaakt vanwege het procesrisico en de kosten van
de verplichte procesvertegenwoordiging.
Zweden
Het slachtoffer kan in drie hoedanigheden aan het strafproces deelnemen:
als private aanklager, als benadeelde partij en als accessoire aanklager.
Het slachtoffer is in de regel verplicht om ter terechtzitting te verschijnen,
maar mag niet onder ede worden gehoord en hoeft ook geen vragen te
beantwoorden. Als accessoire aanklager heeft het slachtoffer globaal
gesproken dezelfde rechten als de officier van justitie. Zo mag hij in zijn
slotpleidooi ingaan op bewijs en straftoemeting.
Het fenomeen van de weigerende observandi komen tijdens de klinische
observatie alleen bij hoge uitzondering voor, omdat het in alle gevallen
gaat om bekennende of reeds schuldig bevonden observandi. Een andere
verklaring is dat verdachten verwachten dat zij beter af zijn met een
veroordeling tot een psychiatrische behandeling, mede in verband met de
verwachte duur van de TBS van gemiddeld vijf jaar.
Tussenconclusie
Uit de rechtsvergelijking komt naar voren dat het bestaan van het
tweefasenproces als zodanig voor het slachtoffer geen wezenlijke
voordelen mee brengt. In Engeland en Wales mag hij zich niet uitlaten
over het bewijs noch over de straftoemeting. In België wel over het
bewijs, maar niet over de straftoemeting. In Duitsland bestaat geen
tweefasenproces; in het ongesplitste proces mag hij als Privatklager of
Nebenklager vrij veel, maar hij loopt daarbij wel procesrisico. In Zweden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

7

(ook zonder formeel tweefasenproces) beschikt hij als accessoire
aanklager over ruime bevoegdheden, maar moet hij zich als benadeelde
partij alleen bij zijn vordering tot schadevergoeding houden.
4. Waardering uitkomsten onderzoek
Uit het onderzoek blijkt dat invoering van een tweefasenproces in het
Nederlandse recht geen noodzakelijke voorwaarde is voor verruiming van
de mogelijkheden voor het slachtoffer om zich over meer uit te laten dan
waartoe hij nu gerechtigd is. Ik deel deze conclusie.
De uitkomsten van rechtsvergelijking moeten steeds worden bezien tegen
de achtergrond van de wettelijke stelsels waarin bepaalde regelingen
functioneren. Die stelsels zijn historisch gegroeid binnen de nationale
staten en hebben zich ontwikkeld in het kader van de specifieke normen
en waarden die in dat land belangrijk werden geacht; zij hebben hun eigen
innerlijke coherentie en consistentie. In het algemeen is dan ook niet
evident dat voor het slachtoffer gunstige voorzieningen die gelden in het
ene land eenvoudig kunnen worden overgenomen in een ander land,
zonder dat wordt gekeken naar de implicaties daarvan voor het vigerende
stelsel van strafvordering. Juist bij het tweefasenproces zien wij dat de
structuur van procesvoering sterk samenhangt met de in een bepaald land
gegroeide procestraditie. Ook uit het overzicht van de regelingen in de
onderzochte landen blijkt naar mijn oordeel niet dat deze zich – al dan niet
in aangepaste vorm – lenen om te worden overgenomen in de Nederlandse strafvordering. Belangrijke indicatie daarbij is dat ook in België en
Duitsland na intensieve discussie ook is afgezien van invoering. Ik kies er
derhalve voor de verruiming van de omvang van de verklaringsmogelijkheden van het slachtoffer op de terechtzitting uit te breiden binnen de
bestaande structuur van het strafproces.
In de versie van het wetsvoorstel dat aan de Raad van State voor advies is
aangeboden heb ik het voorstel van de onderzoekers om een verschil te
maken tussen het uitoefenen van het spreekrecht en het uitbrengen van
adviesrecht onderschreven. De ingekomen reacties en het advies van de
Afdeling advisering hebben aanleiding gegeven tot heroverweging van dit
voorstel. In het navolgende ga ik in op de wijziging in de vormgeving van
de verdere versterking van de positie van het slachtoffer.
5. Aanpassing wettelijke regeling
Aan de huidige opzet van de regeling van het onderzoek op de terechtzitting ligt een gesloten stelsel van informanten voor de rechter ten
grondslag. Dit zorgt ervoor dat er geen materiaal gebezigd kan worden
dat niet op de terechtzitting aan de orde is gesteld, maar waarborgt ook
dat de informatie, zoals meegedeeld door getuigen of deskundigen, ter
discussie kan worden gesteld en weersproken. Daarmee wordt verzekerd
dat de verdachte tijdens het onderzoek op de terechtzitting de
gelegenheid krijgt om op al het belastende materiaal dat tegen hem is
ingebracht en ter zitting ter sprake is gebracht een reactie te geven. In dat
kader beschikt hij over het ondervragingsrecht (artikel 6, derde lid, sub d,
EVRM). De enige uitzondering die op het gesloten stelsel van informanten
is gemaakt, wordt gevormd door de verklaring van het slachtoffer over de
gevolgen van het strafbaar feit, omdat die zich niet voor feitelijke
weerlegging door de verdediging leent. Bij de eerdere vormgeving van
het spreekrecht is veel aandacht besteed om te verzekeren dat het
slachtoffer zoveel mogelijk in de gelegenheid werd gesteld zijn eigen
verklaring ononderbroken af te leggen en te vrijwaren van intensieve
ondervraging. In het navolgende wordt de positie van het slachtoffer op
grond van het geldende recht nader beschreven in de verschillende
varianten en rollen waarin het slachtoffer het slachtoffer nu kan optreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

8

Vervolgens worden de reacties weergegeven die zijn ingezonden naar
aanleiding van een eerdere versie van het wetsvoorstel, zoals dit in
consultatie is gegeven, met de consequenties die ik daaraan wil
verbinden. Daarna wordt kort aangegeven op welke uitgangspunten de
thans voorgestelde regeling berust en wordt ingegaan op de wijze waarop
de uitbreiding van het spreekrecht in het onderhavige voorstel is
omschreven.
Geldend recht
Het slachtoffer kan nu in verschillende hoedanigheden op de terechtzitting
figureren. Zijn rechtspositie is afhankelijk van de hoedanigheid waarin hij
optreedt.
Minimale variant is: als toeschouwer die niets mag bijdragen en in het
onderzoek op de terechtzitting geen formele rol heeft. De voorzitter is niet
verplicht hem het woord te geven en meestal gebeurt dat ook niet.
Slachtoffers krijgen niet de gelegenheid op verklaringen van de verdachte
in te gaan. Als de voorzitter hem het woord geeft, moet het slachtoffer
wegen het gesloten stelsel van informanten worden beëdigd als getuige.
Van hem wordt verlangd dat hij naar waarheid verklaart. Hij is verplicht
vragen te beantwoorden. Als blijkt dat hij opzettelijk niet naar waarheid
verklaart, kan hij wegens meineed worden vervolgd.
Iets minder minimale rol: de voorzitter vraagt of het slachtoffer nog iets
toe te lichten heeft op zijn ingediende vordering benadeelde partij. Het
slachtoffer wordt niet beëdigd; hij treedt op als eiser in een aan de
strafzaak aangehangen civiele procedure. Als de verdediging zijn
vordering betwist, richt zij zich tot de voorzitter, die de benadeelde partij
nadere vragen kan stellen. Er ontstaat meestal geen dialoog tussen het
slachtoffer en de verdachte. De benadeelde partij mag geen getuigen en
deskundigen oproepen ter ondersteuning van zijn eis. Hij heeft wel het
recht te verzoeken om informatie en documenten als processtuk toe te
voegen.
Als het slachtoffer als getuige wordt opgeroepen, neemt hij in die
hoedanigheid deel aan het proces. Hij kan niet zelfstandig verklaren, maar
moet afwachten wat hem wordt gevraagd. Het maakt verschil of hij door
het OM of door de verdediging wordt opgeroepen. Hij moet het ondervragingsrecht van de verdediging dulden en is verplicht naar waarheid
antwoord te geven op de gestelde vragen. Bij weigering kan de rechter tot
gijzeling overgaan; bij het afleggen van een verklaring die niet
overeenkomt met de waarheid, kan een vervolging wegens meineed
worden ingesteld. De voorzitter moet erop toezien dat het slachtoffer niet
onheus wordt ondervraagd en met respect wordt bejegend.
Ten slotte kan het slachtoffer in de door de wet aangegeven gevallen
gebruik maken van zijn (nu nog beperkte) spreekrecht. Hij doet dat
voordat de officier van justitie zijn requisitoir heeft gehouden. In de
praktijk wordt het spreekrecht ook wel uitgeoefend na het requisitoir. Via
de voorzitter mogen de officier van justitie en de verdediging hem vragen
stellen, indien zijn verklaring daartoe aanleiding geeft. Hij wordt niet
beëdigd en is niet verplicht de vragen te beantwoorden. Het slachtoffer
kan zich doen bijstaan door een raadsman. Het slachtoffer van zeden en
geweldsmisdrijven heeft gratis rechtsbijstand (artikel 44, vierde lid, Wet
op de rechtsbijstand). Deze valt voor een overgroot deel samen met de
misdrijven waarvoor spreekrecht is toegekend. De rechter behoeft geen
rekening te houden met de mededelingen van het slachtoffer. Hij hoeft
daarop ook niet te reageren in het vonnis. Het spreekrecht heeft nu
betrekking op de gevolgen die het slachtoffer zelf heeft ondervonden. Hij
mag niet over de door hem gewenste strafmaat spreken en ook niet over
de wijze waarop het vooronderzoek is gevoerd en het bewijs is verzameld.
Als hij de in de wet gestelde grens overschrijdt en belastend verklaart, kan
hij als getuige worden beëdigd. Zie ook het arrest van de Hoge Raad van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

9

8 juli 2014 (ECLI:NL:HR:2014:169), waarbij de Hoge Raad voorop stelt dat
blijkens de wetsgeschiedenis geen beëdiging van het slachtoffer als
getuige is vereist als hem vragen worden gesteld die uitsluitend
betrekking hebben op diens verklaring omtrent de gevolgen die het
strafbare feit voor hem heeft gehad, doch dat hij wel als getuige dient te
worden beëdigd bij vragen die mogelijk samenhangen met de beantwoording van de vragen van de artikelen 348 en 350 Sv. Nu de in deze
zaak relevante verklaring van het slachtoffer niet uitsluitend de gevolgen
van het strafbare feit voor hem betreft, en zij mogelijk samenhangt met de
beantwoording van vragen in de artikelen 348 en 350 Sv, is de klacht dat
het slachtoffer had moeten worden, beëdigd terecht bevonden. Omdat de
Hoge Raad echter aanneemt dat het Hof geen, dan wel zeer gering
gewicht aan die verklaring heeft toegekend, was er onvoldoende belang
om in dit concrete geval te casseren.
Ingekomen reacties1
Desgevraagd zijn adviezen ontvangen van de Raad voor de rechtspraak
(RvdR), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, het College van
procureurs-generaal, de Nederlandse Orde van Advocaten, het Korps
Nationale Politie, Slachtofferhulp Nederland, Fonds slachtofferhulp en het
Schadefonds geweldsmisdrijven. In het kader van internetconsultatie zijn
10 reacties ontvangen, die evenwel niet tot aanpassing van het
wetsvoorstel of de toelichting hebben geleid. Het merendeel van de
internetreacties was afkomstig van particulieren die konden instemmen
met het wetsvoorstel. Ook de Vereniging Ouders van een Vermoord Kind
liet weten dat zij met het wetsvoorstel kon instemmen.
Uit de adviezen bleek met uitzondering van Slachtofferhulp Nederland en
de hiervoor genoemde Vereniging die het adviesrecht voluit steunen, dat
het voorgestelde adviesrecht werd afgewezen, zij het om uiteenlopende
redenen. Het Schadefonds geweldsmisdrijven liet zich slechts uit over de
wijzigingen voorgesteld in Artikel II die op het terrein van de Wet
schadefonds geweldsmisdrijven liggen. In hoofdstuk 5 zal ik nader
inhoudelijk ingaan op de thans door mij voorgestelde aanpassing van de
wettelijke regeling van het spreekrecht.
Onder de noemer van een afwijzing van de invoering van het adviesrecht
zijn in de adviezen verschillende suggesties voor een min of meer
beperkte uitbreiding van het bestaande spreekrecht gedaan. Het door de
Raad voor de rechtspraak voorgestelde alternatief is: het opnemen van
een wettelijke basis voor een uniforme ruimhartige omgang in de praktijk
met verklaringen van spreekgerechtigden die verder gaan dan het
aangeven van de gevolgen van het strafbaar feit. In de desbetreffende
artikelen zou tot uitdrukking moeten worden gebracht dat de spreekgerechtigde mag spreken over de gevolgen van het strafbaar feit en daaraan
gerelateerde onderwerpen, voor zover het strafproces daardoor niet
onnodig wordt belast. De beoordeling daarvan is aan de voorzitter van de
rechtbank. De opvatting van de Raad voor de rechtspraak ligt zoals
hiervoor is aangegeven, reeds in de bestaande wettelijke regeling van het
onderzoek op de terechtzitting besloten, en sluit nog het meest aan de
wettelijke regeling die ik nu voorstel, met dien verstande dat de uitdrukkelijke bevoegdheid van de rechter om in te grijpen in het wetboek geen
nadere specificatie behoeft, maar reeds voortvloeit uit de bestaande
systematiek in de wettelijke regeling.
De Nederlandse vereniging van rechtspraak stelt voor dat het slachtoffer
zijn opvatting over in het bijzonder de strafmaat deponeert bij de officier
van justitie in het kader van het slachtoffergesprek en dat de officier van
justitie dan tijdens de terechtzitting bij gelegenheid van het requisitoir die
opvatting weergeeft. Hij kan dan ook aangeven hoe deze wens bij zijn
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

10

strafeis heeft meegewogen. Ik teken hierbij aan dat dit wellicht bijdraagt
aan meer invloed van het slachtoffer op de uitkomst van de beslissing in
de strafzaak tegen de verdachte, maar geen bijdrage levert aan de
verruiming van de mogelijkheden voor het slachtoffer om zich op de
terechtzitting te uiten. Daarom meen ik dat het onderhavige voorstel leidt
tot een duidelijker en zichtbare verbetering van de positie van het
slachtoffer op de terechtzitting.
Het College van procureurs-generaal stelt een spreekrecht voor waarbij
het slachtoffer mag spreken over wat hem is overkomen, welke gevolgen
dat voor hem heeft gehad, de straf die hij daarvoor passend vindt en de
wijze waarop hij het strafproces beleeft. Dit kan door aanpassing van het
huidige artikel 51e, tweede lid, gevolgen enuntiatief te verduidelijken. Wel
zou de rechter verplicht moeten worden om in het vonnis afzonderlijk te
motiveren op welke wijze rekening is gehouden met de verklaring van de
spreekgerechtigde. De Afdeling advisering geeft in overweging deze
suggestie nader te bezien. Voor het opnemen van een extra motiveringsplicht zie ik tegen deze achtergrond geen aanleiding. Naarmate de
mogelijkheden voor het slachtoffer om zijn gehele zienswijze op de
concrete strafzaak op de zitting aan de orde te stellen worden verruimd,
zie ik geen reden om de rechter te verplichten daarop in het vonnis
afzonderlijk in te gaan. Ik wijs erop dat de Raad voor de rechtspraak voor
het onderdeel van het eerdere voorstel dat de een preciezere motiveringsplicht voor de rechter bevatte, een belasting van een half uur extra per
zaak becijferde. Met een reactie op een minder omlijnde slachtofferverklaring zal redelijkerwijs zeker niet minder tijd gemoeid zijn en dat lijkt mij
disproportioneel.
De Nederlandse orde van advocaten (NOVA) stelt voor bij onvoorwaardelijke verruiming van het bestaande spreekrecht over te gaan tot het
standaard beëdigen van slachtoffers als getuige aan het begin van de
terechtzitting. De NOVA wil niet dat het slachtoffer de gelegenheid krijgt
om zich uit te laten over de straftoemeting. Met de door de NOVA
voorgestane werkwijze wordt afstand genomen van de oorspronkelijke
opzet van de toekenning van het spreekrecht, dat ervoor bedoeld was om
het slachtoffer – los van de specifieke eis van beëdiging – in staat te
stellen zijn ervaringen op de zitting kenbaar te maken. Voor een zodanig
ingrijpende wijziging zie ik thans geen noodzaak, ook omdat dit geen
verbetering van de positie van het slachtoffer inhoudt.
Slachtofferhulp Nederland ziet het adviesrecht als een belangrijk
onderdeel van een verdere verbetering van de positie van het slachtoffer
in het strafproces, omdat hij de gelegenheid krijgt zelf zijn belangen te
bepleiten. Slachtofferhulp is het eens met het uitgangspunt dat het
slachtoffer niet meer aan de huidige beperking dat hij alleen over de
persoonlijke gevolgen van het strafbaar feit, wordt gebonden.
Aanpassing van de voorgestelde regeling
Zoals ik in het Nader rapport over het advies van de Afdeling advisering
van de Raad van State en hiervoor uiteengezet heb, zie ik in de uitgebrachte adviezen aanleiding om af te zien van het voorstel tot invoering
van het adviesrecht. Uit het onderzoek van prof. mr. dr. B.F. Keulen en zijn
onderzoeksgroep, en hun grondige analyse van de verschillende rollen en
hoedanigheden waarin het slachtoffer tijdens de strafrechtelijke procedure
kan optreden, goede redenen kunnen worden afgeleid om te komen tot
een onderscheid tussen het uitoefenen van het spreekrecht en dat van het
adviesrecht. Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State
en het overgrote merendeel van de uitgebrachte adviezen maken echter
duidelijk dat het onderscheid tussen het adviesrecht en het uitgebreide
spreekrecht, in de praktijk vaak niet goed is aan te brengen en als te
juridisch en formeel wordt ervaren. Ik moet voorts vaststellen dat de door
de adviesorganen geopperde mogelijkheden elkaar niet alleen niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

11

overlappen, maar ook onderling tegenstrijdig zijn (niet of wel over de
strafmaat, niet of wel beëdiging, al dan niet responsieplicht) evenmin op
een gemeenschappelijk draagvlak kunnen rekenen.
Tegen deze achtergrond lijkt het mij niet zinvol in de huidige situatie de
praktijk met deze nieuwe figuur voor welke klaarblijkelijk weinig animo
bestaat, te belasten. Ik heb er daarom voor gekozen om de bestaande
belemmering in het spreekrecht op te heffen enovereenkomstig de
afspraak in het regeerakkoord zo min mogelijk te normeren. Daarbij sluit
ik aan bij de thans reeds bestaande situatie, waarin het merendeel van de
rechters rekkelijk is in het beperken van het spreekrecht als het slachtoffer
zich uitlaat over de strafmaat en de toedracht van het misdrijf. In de
gevallen waarin verdachte en slachtoffer lijnrecht tegenover komen te
staan, omdat zij ieder aan hun eigen weergave van de toedracht van het
strafbaar feit vasthouden en er sprake is van een belastende verklaring
gebaseerd op feiten, zal de rechter een beslissing moeten nemen over het
zonder meer accepteren van de afgelegde verklaring van het slachtoffer of
over gaan tot beëdiging van het slachtoffer als getuige. De rechter doet
dat op grond van zijn verantwoordelijkheid voor de volledigheid van het
onderzoek op de terechtzitting en de orde in de zittingzaal neergelegd in
artikel 272, eerste lid, van het Wetboek van Strafvordering. Op grond van
artikel 288a, tweede lid, moet de voorzitter bovendien zorg dragen voor
een correcte bejegening van het slachtoffer. Deze zorg strekt zich ook uit
tot de bejegening van het slachtoffer door de overige procesdeelnemers.
Dit sluit aan bij de thans bestaande praktijk, waarin de verdediging het
recht heeft om de rechtbank te verzoeken het slachtoffer dat bij de
uitoefening van het spreekrecht een belastende verklaring aflegt, als
getuige te beëdigen en hem als zodanig vragen te stellen.
De grens tussen het afleggen van een belastende verklaring: een
verklaring waarin op grond van feiten een mening wordt gegeven die
relevant is voor de beantwoording van de vragen van artikel 348–350 en
tussen overige meningen die bij het uitoefenen van het spreekrecht
worden geuit, is niet op voorhand te trekken. De beslissing over de vraag
of het slachtoffer wel of niet als getuige zal moeten worden beëdigd, is
aan de rechter opgedragen. Tegen het criterium van de vragen van artikel
348–350 is tijdens de consultatie uit verschillende hoek bezwaar gemaakt
(onnodige juridisering, niet begrijpelijk voor het slachtoffer). De Hoge
Raad heeft dit in zijn hiervoor genoemde laatste arrest uit juli 2014 zo
uitgelegd dat belastende verklaringen van het slachtoffer die in het kader
van het spreekrecht worden afgelegd niet zonder meer aan de rechterlijke
beslissing op basis van de artikelen 348–350 ten grondslag worden
gelegd. Dit blijft een belangrijk oriëntatiepunt voor de beslissing die de
rechter op de terechtzitting moet nemen. Deze zal tegen de achtergrond
van het aanwezige materiaal moeten beoordelen of een verzoek tot
ondervraging moet worden toegewezen. Als het gaat om een enkele
ontkenning van de juistheid van de verklaring van de verdachte of een
hartenkreet dat een zware gevangenisstraf op zijn plaats is, ligt toewijzing
van een verzoek tot ondervraging niet voor de hand. Indien een slachtoffer evenwel een met feiten onderbouwd standpunt weergeeft over de
bewezenverklaring of op te leggen straf, zal vanwege het belastende
karakter van een dergelijke verklaring beëdiging als getuige wel aangewezen zijn.
In artikel 51e, tweede lid, is het spreekrecht nu zo omschreven dat het
slachtoffer een verklaring kan afleggen. Daarmee zijn de belemmeringen
bij de uitoefening van het spreekrecht die blijkens het evaluatieonderzoek
van Pemberton en Groenhuijsen door slachtoffers werden ervaren,
weggenomen. In de praktijk zal het niet altijd eenvoudig zijn om een
slachtoffer dat zijn emoties inzake de traumatische situatie die hij heeft
ondergaan, kenbaar maakt eventueel in combinatie met aanspreken van
de verdachte voor zijn daad, te verzoeken zijn verklaring te beperken en af
te ronden. Deze mogelijkheden laat ik echter over aan de rechter in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

12

concrete zaak. In overleg met de Raad voor de rechtspraak zal ik nagaan of
op dit terrein nog extra training van rechters nodig is.
Uitgangspunten nieuwe regeling
In aansluiting op de grote lijnen die ik reeds aangaf in mijn nota
Rechtdoen aan slachtoffers (toegezonden bij brief van 22 februari 2013,
Kamerstukken II 2012/13, 33 552, 2) en mede gebaseerd op de door de
onderzoekers gedane voorstellen voor de vormgeving van de regeling, leg
ik aan de door mij voorgestelde regeling de volgende uitgangspunten ten
grondslag.
a) de uitbreiding van het spreekrecht vindt plaats binnen de context van
de huidige regeling van het onderzoek op de terechtzitting, in het
bijzonder het gesloten stelsel van informanten.
b) voor zover het gaat om een verwoording van de ervaringen van het
slachtoffer, geldt dat hij in beginsel geen vragen heeft te dulden en dat
deze verklaring niet voor weerlegging vatbaar is. De bestaande situatie
dat een slachtoffer dat gebruik maakt van zijn spreekrecht niet wordt
beëdigd en dat het slachtoffer dat een belastende verklaring aflegt, wel
als getuige wordt beëdigd, blijft gehandhaafd.
c) het slachtoffer blijft procesdeelnemer en wordt geen zelfstandige
procespartij. Hij wordt geen Nebenklager. Het vervolgingsmonopolie
blijft bij het OM.
Uitvoering van het spreekrecht
Het slachtoffer dat ervan verzekerd wil zijn dat hij zijn verklaring ononderbroken en zonder nadere vragen kan afleggen kan er zelf voor kiezen om
zich te beperken tot weergeven van zijn ervaringen als gevolg van het
strafbaar feit. Er is dan in het algemeen geen reden om hem als getuige te
beëdigen. De noodzaak om het slachtoffer goed en tijdig te informeren
over de datum van de behandeling van de zaak en hem daarop voor te
bereiden blijft onverminderd aanwezig. In de werkprocessen van het OM
is opgenomen dat aan een aantal slachtoffers een slachtoffergesprek met
de officier van justitie of advocaat-generaal wordt aangeboden.
Medewerkers van Slachtofferhulp Nederland bereiden de slachtoffers die
te kennen geven dit op prijs te stellen, voor op de terechtzitting en kunnen
het slachtoffer op die dag ook vergezellen. Aan de aanwezigheid van het
slachtoffer op de terechtzitting komt een groter gewicht toe met extra
inspanningen voor het goed verzenden van de oproeping. Dit noopt tot
intensievere planning bij de voorbereiding: rekening moet worden
gehouden met de beschikbaarheid van de verdachte en diens raadsman,
het slachtoffer en diens raadsman. Als hij – al dan niet goed opgeroepen –
niet verschijnt, zal in beginsel aanhouding moeten volgen. Spreekgerechtigden kunnen ook om aanhouding verzoeken als zij weten dat zij niet op
de geplande zittingsdatum aanwezig kunnen zijn. In het algemeen
verdient de voorkeur dat tijdig contact wordt opgenomen met het
slachtoffer of andere spreekgerechtigde over diens aanwezigheid.
Datzelfde geldt indien in de voorbereiding blijkt dat het slachtoffer prijs
stelt op de aanwezigheid van de verdachte op de terechtzitting. Als de
officier van justitie dit in verband met een goede afdoening van de zaak
eveneens wenselijk acht, kan hij dit voor de terechtzitting meedelen aan
de voorzitter van de rechtbank en de verdediging. Voor een verschijningsplicht van de verdachte acht ik geen termen aanwezig, zoals uiteengezet in
mijn brief van 4 oktober 2013, aan de voorzitter van de Tweede Kamer in
antwoord op een motie van het lid van de Tweede Kamer, mevrouw
Helder (Kamerstukken II 2013/14, 33 552, nr. 8).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

13

Mogelijkheden voor rechterlijk ingrijpen
Uit de evaluatie van het spreekrecht blijkt dat rechters de regel dat het
slachtoffer zich uitsluitend mag uitlaten over de gevolgen die het strafbaar
feit voor hem heeft gehad, in de praktijk niet heel strikt handhaven. De
rekkelijkheid van rechters bij het toelaten van een spreekrecht dat de
huidige grenzen van de wet overschrijdt, heeft wellicht te maken met de
omstandigheid dat zij de uitspraken van het slachtoffer die in dat verband
zijn gedaan, zonder dat hij als getuige is beëdigd, niet aan enige te nemen
beslissing over het onderzoek ten grondslag kunnen leggen. Datzelfde
geldt wellicht voor het niet ondervragen van het slachtoffer door de
verdediging, omdat zij zich ervan bewust is dat formeel geen acht kan
worden geslagen op deze mededelingen. Ik ben voornemens, indien het
onderhavige wetsvoorstel in het parlement wordt goedgekeurd en tot wet
mocht worden verheven, met de Raad voor de rechtspraak in overleg te
treden met het verzoek te bevorderen dat rechters deze regeling in de
praktijk op gelijke wijze zullen toepassen. Een van de redenen voor de
huidige aanpassing is immers dat er ongelijkheid bestond bij de verschillende gerechten omtrent de grenzen die gehanteerd werden bij de
uitoefening van het spreekrecht.
Handhaving onschuldpresumptie door de strafrechter
In de Tweede Kamer is opgeworpen of het niet extra moeilijk wordt om als
rechter empathie ten opzichte van het slachtoffer en diens verklaring te
tonen en tegelijkertijd de hand te houden aan de onschuldpresumptie en
de orde tijdens de terechtzitting te bewaken. Deze vraag is door de
onderzoekers over de wenselijkheid van een tweefasenproces in de
gehouden interviews uitvoerig besproken; zij kan evenwel niet simpel
ontkennend of bevestigend beantwoord worden. Een substantieel deel
van de rechtspractici meent dat het voor de rechter lastig is de onpartijdige rol te combineren met een voldoende empatische houding jegens
het slachtoffer. Minder problemen hebben zij met het feit dat de geestesgesteldheid van de verdachte besproken wordt, voordat deze veroordeeld
is. Uit onderzoek onder slachtoffers2 blijkt niet dat het feit dat de
verdachte nog niet schuldig was verklaard ten tijde van het uitoefenen van
het spreekrecht tot enige onvrede heeft geleid. Slachtofferhulp Nederland
bevestigt deze conclusie. Het komt mij voor dat de bestaande wettelijke
opdracht dat de rechter zorgt voor een correcte en zorgvuldige bejegening
van het slachtoffer op de terechtzitting niet in conflict behoeft te komen
met de eveneens wettelijke opdracht van een onpartijdige leiding van het
onderzoek, die berust op een eis van behoorlijke procesvoering. Een
empathische houding van de rechter ten opzichte van het slachtoffer
impliceert bovendien geenszins per definitie een afwijzende of vooringenomen houding ten aanzien van de verdachte.
1. Financiële paragraaf en administratieve lasten
Financiële consequenties van de uitbreiding van het spreekrecht
Op dit moment maken naar schatting jaarlijks zo’n 250 slachtoffers
gebruik van het spreekrecht. Uitbreiding van het spreekrecht met de
mogelijkheid om te spreken over de door het slachtoffer gewenste
afdoening van de zaak zal naar verwachting leiden tot een dermate
beperkte toename van het aantal sprekers dat de extra inspanningen
gericht op de informatievoorziening aan en bejegening van deze
slachtoffers binnen de huidige financiële kaders zullen kunnen worden
opgevangen.
2

Lens, Pemberton en Groenhuijsen, 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

14

Financiële consequenties van de uitbreiding van het schadefonds
Om inzicht te krijgen in de omvang van deze specifieke groep
nabestaanden en op de (financiële) consequenties van uitbreiding van de
reikwijdte van de wet met deze groep, is een inventarisatie gemaakt op
basis van een aantal scenario’s. Uitgaande van een realistisch middenscenario schatten de onderzoekers het aantal gevallen van dood door
schuld in het verkeer per jaar op zo’n 195 gevallen. Niet in alle gevallen zal
een beroep worden gedaan op het schadefonds, omdat bijvoorbeeld de
verzekering de geleden schade vergoedt. In het scenario wordt uitgegaan
van zo’n 50 tot 100 zaken waarin nabestaanden een beroep doen op het
schadefonds. De kosten voor deze maatregel voor deze groep worden
daarmee geschat op ongeveer 1 miljoen tot 1,5 miljoen euro. Verwacht
wordt dat enkel voor de zogenaamde affectieschade een beroep op het
schadefonds zal worden gedaan, omdat de overige schade over het
algemeen door de verzekeraars wordt gedekt. De ingeschatte 50 tot 100
extra uitkeringen, waartoe deze verruiming zal leiden, worden aanvullend
gefinancierd uit het reguliere budget dat beschikbaar is voor uitkeringen
uit het schadefonds. Binnen het reguliere budget is ruimte voor maximaal
100 extra gevallen.
Die ruimte is ontstaan doordat de wijziging van de Wet schadefonds
geweldsmisdrijven van 1 januari 2012, gericht op de uitbreiding van de
categorieën van personen die recht hebben op een uitkering uit het fonds
en de verruiming van de gevallen waarin men aanspraak kan maken op
een dergelijke uitkering, minder budgettair effect heeft gehad dan eerder
werd geschat. Het aantal aanvragen is na deze wetswijziging minder
gestegen dan voorzien. Het uitblijven van een stijging van het aantal
uitkeringen kan mogelijk mede worden verklaard door de verruiming van
het voegingscriterium en de daarmee samenhangende voorschotregeling,
waardoor minder geld vanuit het schadefonds hoeft te worden uitgekeerd.
De extra (werk)lasten voor het schadefonds zijn gering.
Voor de invoering van de wijziging van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven is derhalve geen aanpassing van het bestaande budget voor het
schadefonds noodzakelijk.
Administratieve lasten
Uit het onderhavige voorstel vloeien geen nieuwe administratieve lasten
voort voor de burger en evenmin voor de politie.
2. Artikelsgewijs
Artikel I
Onderdeel A
Voor de hoofdlijnen van de voorgestelde regeling neergelegd in het
aangevulde artikelen 51e verwijs ik naar hoofdstuk 5.
In het tweede tot en met vierde lid is een herschikking opgenomen van de
verschillende groepen van personen die eveneens spreekrecht mogen
uitoefenen. De verplichting voor alle spreekgerechtigden om tijdig kennis
te geven van hun intentie is opgenomen in het eerste lid.
Onderdeel B:
Door de algemene toevoeging in het eerste lid, dat slachtoffers en andere
spreekgerechtigden zich zelf moeten aanmelden bij het openbaar
ministerie met het oog op een tijdige oproeping voor de terechtzitting,
worden soortgelijke bepalingen in het tweede en derde lid overbodig. In
het kader van de noodzakelijke voorlichting zal Slachtofferhulp Nederland,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

15

de politie en het OM informatie verstrekken over de bestaande mogelijkheden, maar de beslissing om het spreekrecht uit te oefenen en op welke
wijze is aan degene aan wie het recht is toegekend. Gelet op de vergrote
kring van spreekgerechtigden, mag van hen worden verlangd dat hij deze
wens tijdig kenbaar maakt met verstrekking van juiste adresgegevens ten
einde deugdelijk te kunnen worden opgeroepen. Van het OM moet
worden gevergd dat bij deze oproepingen extra diligentie wordt betracht,
opdat tevoren duidelijk is of het om een zitting waarop het spreekrecht
daadwerkelijk kan worden uitgeoefend of b.v. om een pro forma of
regiezitting, waaraan de inhoudelijke behandeling van de zaak niet wordt
toegekomen.
Onderdeel C
Het betreft een technische aanpassing die voorvloeit uit de herschikking
van de kring van spreekgerechtigden in artikel 51e.
Onderdeel D
In het eerste lid is opgenomen dat de rechter de spreekgerechtigde
informeert over hetgeen nu reeds in de systematiek van de wettelijke
regeling is besloten. Door het wegvallen van de beperking dat het
slachtoffer uitsluitend zijn eigen beleving van de gevolgen van het
strafbaar feit mag weergeven, zal hij eerder geneigd zijn om de toedracht
van het feit en de lezing van de verdachte aan de orde te stellen. Tegen
deze achtergrond is het zinvol te bepalen dat de rechter het slachtoffer
van deze consequentie op de hoogte stelt.
Artikel II
Onderdeel A en B
In het Regeerakkoord «Bruggen slaan» (29 oktober 2012 is opgenomen
dat de reikwijdte van het Schadefonds geweldsmisdrijven wordt uitgebreid met onder meer dood door schuld bij ernstige verkeersovertredingen. Ter uitvoering hiervan is onderdeel A opgenomen.
Het is wenselijk dat nabestaanden van slachtoffers die als gevolg van een
ernstige verkeersovertreding of als gevolg van het commune delict «dood
door schuld» zijn komen te overlijden, in aanmerking kunnen komen voor
een uitkering uit het schadefonds. Het toekennen van een zodanige
uitkering is thans niet mogelijk omdat het schadefonds slechts mag
uitkeren voor opzettelijk begane misdrijven. Het complex aan gevolgen is
echter voor nabestaanden van slachtoffers die als gevolg van een ernstig
verkeersmisdrijf of als gevolg van dood door schuld zijn komen te
overlijden zeer vergelijkbaar met de gevolgen voor nabestaanden van
slachtoffers van geweldsmisdrijven. Door toekenning uit het schadefonds
mogelijk te maken, wordt het leed dat deze nabestaanden is aangedaan
erkend en kunnen zij, net als nabestaanden van geweldslachtoffers,
bijvoorbeeld een tegemoetkoming ontvangen voor de geleden affectieschade. Dat is thans voor hen nog niet langs andere weg mogelijk. Met
affectieschade wordt de immateriële schade bedoeld, die bestaat uit het
verdriet dat wordt veroorzaakt door het overlijden van een naaste als
gevolg van een gebeurtenis waarvoor een ander aansprakelijk is. De
uitbreiding beperkt zich tot nabestaanden van slachtoffers die als gevolg
van een ernstige verkeersovertreding zijn komen te overlijden en heeft
geen betrekking op andere slachtoffers van verkeersmisdrijven. De schade
van slachtoffers van een verkeersmisdrijf wordt in het algemeen vergoed
door de dader en/of de verzekering. Indien er geen aanwijsbare dader is
kan het Waarborgfonds motorvoertuigen de schade-uitkering overnemen.
Voorts is als knelpunt gebleken dat de indieningstermijn van drie jaar na

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

16

het plegen van het feit voor een verzoek bij het Schadefonds soms te kort
blijkt te zijn. In de praktijk pleegt het schadefonds zich bij termijn
overschrijding zich soepel op te stellen, maar feit is dat de Wet schadefonds geweldsmisdrijven in artikel 7 slechts in een beperkte hardheidsclausule voorziet. Met de wijziging in onderdeel B wordt dit knelpunt
weggenomen. De noodzaak van verlenging is in het verleden reeds
meermalen door het Schadefonds en in de Tweede Kamer bepleit. In
zekere zin wordt de rekkelijke opstelling van het Schadefonds dat de
indieningstermijn niet zeer strikt aanhoudt, thans gecodificeerd. In de
verschillende jaarverslagen is aangegeven dat het strikt hanteren van de
indieningstermijn op gespannen voet zou komen te staan met het
uitgangspunt van de Wet die beoogt een vangnet te zijn voor personen
die niet of slechts ten dele een schadevergoeding hebben ontvangen voor
leed, terwijl het uit een oogpunt van solidariteit niet redelijk is om deze
schade voor de rekening van één individu of een beperkte kring
nabestaanden te laten. Daarbij speelde ook een rol dat het Schadefonds
niet zeer bekend was en dat slachtoffers en nabestaanden niet altijd tijdig
de weg naar het Schadefonds wisten te vinden. Het tegenwerpen van het
verstrijken van de indieningstermijn zou dan kunnen bijdragen aan
secundaire victimisatie. Bovendien kan een strafproces, indien ook sprake
is van behandeling in hoger beroep en in cassatie, geruime tijd duren. Dat
zelfde geldt voor ingewikkelde verzekeringskwesties. Het verlengen van
de termijn voor indiening geeft slachtoffers de gelegenheid de uitkomst
daarvan af te wachten, voordat zij tot het Schadefonds wenden. Tot slot
geven slachtoffers en nabestaanden aan dat de eerste jaren na het delict
vaal zo emotioneel belastend zijn, dat zij nog niet toe zijn aan het
aanvragen van een uitkering; afgezet tegen de andere voorzieningen die
hun aandacht opeisen en de verwerking van de gebeurtenissen.
Naarmate het Schadefonds meer bekendheid heeft gekregen, lijkt het
wenselijk de wettelijke vereisten in overeenstemming te brengen met de
praktijk. Ook het verlengen van de termijn tot tien jaar lijkt mij tegen deze
achtergrond redelijk. Als blijkt dat er in de periode na het plegen van het
feit nog geen wezenlijke schadevergoeding is uitgekeerd, dan kan juist de
vangnet-voorziening van het schadefonds nog enige tegemoetkoming
bieden. Dat geldt te meer na het verstrijken van een langere periode.
Artikel III
Inwerkingtreding bij koninklijk besluit is nodig vanwege de afstemming
met de uitvoeringsorganen, aan wie een redelijke termijn voor voorbereiding voor toepassing van de nieuwe bepalingen moet worden gegund.
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 082, nr. 3

17