Metrologie in beweging

Strategisch Advies
2019-2023

Raad van Deskundigen
voor de nationale meetstandaarden

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave........................................................................................................................................ 2
Infographic .............................................................................................................................................. 3
Deel A: Management overzicht en adviezen op hoofdlijnen.................................................................. 4
A.1 Overzicht van de inhoud & inleiding ............................................................................................ 4
A.2 Beschrijving van de interactie tussen maatschappelijke trends en de metrologie ...................... 4
A.3 De rol van Nederland in Europees/Internationaal metrologieverband ..................................... 10
A.4 Human Capital ............................................................................................................................ 12
A.5 Adviezen op hoofdlijnen ............................................................................................................. 12
Deel B: Inhoudelijke beschouwing en adviezen per (metrologisch) werkgebied ................................. 15
B.1 Chemie ........................................................................................................................................ 15
B.2 Elektriciteit en Magnetisme ........................................................................................................ 17
B.3 Tijd en Frequentie ....................................................................................................................... 19
B.4 Ioniserende staling...................................................................................................................... 21
B.5 Massa, Druk en Viscositeit (MDV) .............................................................................................. 23
B.6 Lengte ......................................................................................................................................... 25
B.7 Temperatuur en Luchtvochtigheid ............................................................................................. 27
B.8 Optica .......................................................................................................................................... 28
B.9 Volumetrie .................................................................................................................................. 30
APPENDIX I: Beschouwing en realisatie adviezen 2013-2016 .............................................................. 34
1.1 Terugblik op het huidige strategisch advies 2013-2016 ............................................................. 34
1.2 Welke activiteiten kunnen in lijn met het advies 2013-2016 worden gecontinueerd en
overgenomen worden in het advies 2019-2023 ............................................................................... 40
APPENDIX II: Overzicht van afkortingen ............................................................................................... 44

SA/2019-2023

2/42

02/07/2019

Strategisch Advies 2019 – 2023
Raad van Deskundigen voor de nationale meetstandaarden

Infographic

SA/2019-2023

3/42

02/07/2019

Deel A: Management overzicht en adviezen op hoofdlijnen
In navolging van het strategisch advies 2013-2016 is de Raad van Deskundigen (RvD) gevraagd een
strategisch advies voor 2019-2023 op te stellen. Op basis van het strategisch advies zal het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat haar opdracht voor het nationale standaarden beheer en
strategisch standaarden onderzoek naar de betrokken partij(en) opstellen en uitgeven.
In de vorige versie van het strategisch advies werd gedetailleerd ingegaan op de technische inhoud en
de taakstelling van het standaarden beheer en ontwikkeling. In deze versie betreft de vraag van EZK
meer de uitvoering en de ontwikkeling van de metrologie in Europees verband.
Concreet betekent dit voor het huidige strategisch advies dat voortgebouwd kan worden op de
technische inhoud van het voorgaande strategisch advies. Dat dit wordt aangevuld, waar nodig, met
de huidige en in de toekomst verwachte ontwikkelingen, maar dat vooral ook wordt ingegaan op de
structuur van het beheer en de ontwikkeling van de standaarden vanuit de vraag van het
(Nederlandse) bedrijfsleven.

A.1 Overzicht van de inhoud & inleiding
Voor u ligt het Strategisch Advies 2019-2023 dat tot stand is gekomen met medewerking van de leden
van de RvD met input vanuit het bedrijfsleven, brancheorganisaties en de universitaire sector. In dit
huidige Strategische Advies wordt een verbinding gemaakt met het vorige Strategisch Advies van
2013-2016 waaruit geactualiseerde adviezen op detailniveau voor de komende periode volgen. Dit
heeft geleid tot een gedetailleerd, maar ook lijvig document. De RvD zag het risico dat door de vele
gedetailleerde adviezen en de hierdoor veroorzaakte omvang van het document de hoofdlijn uit het
zicht zou kunnen raken. Daarom is het advies opgedeeld in twee delen:
•

•

In het eerste gedeelte zijn de algemene beschouwing en de adviezen opgenomen. De
ontwikkelingen op (Europees) metrologisch gebied en de daaruit voortvloeiende adviezen van de
RvD voor de te volgen strategie worden beschreven.
In het tweede gedeelte wordt de realisatie van de adviezen van het Strategische Advies 20132016 geëvalueerd. Vervolgens wordt op basis daarvan en op grond van de huidige ontwikkeling
en behoefte, het nieuwe gedetailleerde advies geformuleerd.

Voor de opzet en discussie omtrent de te voeren strategie is bestudering van het eerste deel
toereikend. Voor uitvoering en implementatie van de strategie, bijvoorbeeld voor het opstellen van
het VSL meerjarenplan, is het tweede deel belangrijk.

A.2 Beschrijving van de interactie tussen maatschappelijke trends en de metrologie
Een aantal trends in de markt hebben een andere toekomstige behoefte aan metrologische
infrastructuur tot gevolg, of vereisen aanpassing van specifieke eisen aan standaarden wat betreft
toepassingsgebied, onzekerheidsclaim of werkveld. Soms zijn nieuwe standaarden gewenst om aan
de toekomstige vraag te kunnen beantwoorden. In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de
belangrijkste trends die invloed hebben op de metrologische infrastructuur en beschrijven we een
aantal specifieke ontwikkelingen die gevolg hebben voor verschillende werkvelden. In tabel 1 zijn de
belangrijkste trends en hun impact samengevat.

SA/2019-2023

4/42

02/07/2019

Tabel 1:Trends en de impact op metrologie en benodigde infrastructuur.
Trends die impact hebben
op metrologie
Energietransitie

Thema’s

Metrologische impact

Behoefte aan metrologie infrastructuur

Waterstof toepassingen
(mobiliteit, gebouwde
omgeving industrie)
Smart grids

Energiestromen meten,
zuiverheid bepalen

LNG, (L)H2, Renewable gas, compositie

Elektriciteit stabiliteit grid /
smart grid
Opslag in batterijen of in gas
vorm
Gas samenstelling

Elektriciteit, Tijd en frequentie

Nauwkeurigheid zee en lucht
temperatuur, concentratie GHG
Hogere frequenties worden
relevant
Toenemend belang tijd en
frequenties
Meer software in data
acquisitive naast hardware
sensing, diagnostics software
Kalibratie op locatie /
werkvloer

Concentratie, nauwkeurigheid

Conversie en opslag
Klimaatverandering

Digitisation

Strenger beleid op emissie
metingen (GHG, VOC, PM,
Nox Sox)
Kwantitatieve monitoring
van klimaat verandering
Internet of Things / SG /
Gedistribueerde systemin
Blockchain / Digital banking
Artificial Intelligence, Deep
learning

Inline real time metrologie
en dynamische metingen
Treatment planning voor
nucleaire geneeskunde
Voedselveiligheid

Behoefte om op locatie te
kunnen kalibreren onder
realistische condities
Strenger beleid toepassing
nuclidentherapie
Gevaarlijke stoffen in
voedsel

Dosisverdeling in de patiënt.
Concentratie metingen

Measurement of energie storage
Zuiverheid, samenstelling, energie inhoud

HF kalibratie
Nauwkeurige tijdsbepaling
Software validatie, metrologie van
informatica
Dynamische meting van viscositeit, gas
samenstelling, druk meting, lengte, load
loss elektrisch (kalibratie faciliteiten)
Nauwkeurige bepaling stralingsniveaus
voor specifieke isotopen.
Lage concentratie metingen van gevaarlijke
stoffen in voedsel (kwik, chloor etc.)

In de beleidsprioriteiten van de EZK Rijksbegroting1 staat: ‘’Ook voor de komende periode wordt
onverminderd ingezet op een structurele versterking van de economie’’ en: ‘’De concurrentiekracht
van Nederland heeft zich de afgelopen jaren goed ontwikkeld, mede door het succes op het gebied
van innovatie”. Volgens de Global Competitiveness Index 2016/2017 van het World Economic Forum
is Nederland 4e wereldwijd en 1e van de EU. Op de Global Innovation Index is Nederland
opgeklommen naar de 3e plaats. Echter, deze successen zijn behaald omdat gebouwd kon worden op
een stevig fundament dat in de voorbije decennia is gelegd. Om ook in de toekomst een vergelijkbare
positie te behouden moet verder geïnvesteerd worden in dat fundament.
De maatschappelijke behoefte aan realisatie van de energietransitie, reductie van uitstoot van CO2 en
een schonere en betere mobiliteit, zijn in overeenstemming met de Kennis en Innovatie Agenda (KIA)
2018 – 20212 van de topsectoren, waarbij, in lijn met de motie Verhoeven-Vos3, de focus wordt gelegd
op maatschappelijke uitdagingen. VSL is een onlosmakelijke en noodzakelijke schakel in de
ontwikkeling van sleuteltechnologieën. De topsectoren hebben een KIA opgesteld waarin
maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën zijn vastgesteld. In deze agenda is de
verbinding gelegd tussen de topsectoren, departementen, de Nationale Wetenschapsagenda en
Horizon 2020. Op het gebied van energie en klimaat (met name CO2) wordt aangegeven: ‘’Nederland

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 2
Kennis en Innovatie Agenda 2018-2021
3
TK, 34 550-XIII, nr. 38
2

SA/2019-2023

5/42

02/07/2019

is internationaal toonaangevend op energie onderzoeksgebied.’’ De KIA zet in op de volgende
prioriteiten:
•

•

•

•
•

Kracht en licht: grootschalige productie van duurzame energie via offshore wind, zon-PV,
energieopslag en -conversie, interconnectie, groot- en kleinschalige smart grids, (artificiële)
fotosynthese voor energie, digitalisering, systeemintegratie, synergie met andere opwekkers en
ruimtegebruikers, in het bijzonder op zee, elektriciteits- en flexibiliteitsmarkten, en de inpassing
van elektrische voertuigen.
Hoge temperatuur en warmte: proces-efficiency (drogen, scheiden) en procesintensificatie, CCUS
(afvang, opslag en hergebruik van CO₂), elektrochemische processen en elektrische
warmtevoorziening, (warmtepompen), warmte/koudeopslag, circulariteit en industriële
symbiose, bioraffinage, bioplastics, biomassaconversie en (ultra)diepe geothermie.
Lage temperatuur en warmte: zonnewarmte, (ondiepe) geothermie, (hybride) warmtepompen,
warmtekoude-opslag, lage temperatuur warmtenetten, isolatiematerialen, (artificiële)
fotosynthese voor energie, groen gas via vergisting.
Mobiliteit: elektrisch vervoer, brandstoffen uit duurzame elektriciteit), (bio-)LNG, waterstof,
vloeibare biobrandstoffen.
Natuur en voedsel: mestvergisting, WKO en warmte uit afvalwater.

In de ontwikkeling, realisatie en toepassing van al deze sleutel technologieën speelt metrologie een
belangrijke rol en is VSL een onmisbare schakel.
Tabel 2: Overzicht van sleutelgebieden en maatschappelijke uitdagingen die in de KIA zijn vastgesteld door NWO.

SA/2019-2023

6/42

02/07/2019

VSL is onlosmakelijk verbonden met innovatie, industrie en handel. Om de ambities verwoord in de
KIA nu en in de toekomst te kunnen verwezenlijken, is een goed functionerend VSL onontbeerlijk. Voor
marktpartijen is het heel belangrijk dat ze voor al hun behoeften op het gebied van kalibratie en
metrologie terecht te kunnen bij één instituut en niet voor diverse activiteiten op meerdere plaatsen
moeten winkelen.
A.2.1 Energietransitie
Nederland staat voor een grote transitie in haar energie voorziening. Waar we nu nog grotendeels
afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen voor de stroomvoorziening (kolen en gas), mobiliteit (olie)
en chemie (olie en gas), staal (kolen en gas) en verwarming (gas), zal in de toekomst het
energiesysteem gebaseerd moeten zijn op klimaat neutrale brandstoffen. Voorbeelden hiervan zijn
elektriciteit gebaseerd op duurzame bronnen als zon en wind, moleculen zonder koolstof zoals
waterstof of ammonia, en groene warmte zoals van geothermie of biomassa. Het energiesysteem zal
meer dan ooit een integratie van elektriciteit, moleculen en warmte nodig hebben om de vereiste
stabiliteit en leveringszekerheid te kunnen blijven garanderen. Er komen nieuwe energiedragers zoals
waterstof en synthetische brandstoffen voor scheepvaart en luchtvaart. In de transitiefase naar een
volledig duurzaam energiesysteem is er een rol voor, bijvoorbeeld, LNG als relatief schone brandstof
voor transport en voor biomassa als bron voor warmte en elektriciteit. Daarnaast is LNG een grondstof
voor de chemie en blauwe waterstof, geproduceerd uit aardgas maar zonder CO2 footprint. Al deze
veranderingen hebben ook een invloed op de behoefte aan metrologische standaarden, met name op
het gebied van volumetrie, chemie en elektriciteit.
De energietransitie vereist de ontwikkeling van standaarden voor nieuwe energiestromen (e.g.,
biogas, waterstof, CO2-neutrale brandstoffen) en verandering van bestaande stromen door import
(Russisch en Noors gas, LNG) of alternatieve vormen van productie (biogas en groen gas, synthetisch
gas), waardoor de samenstelling van het gas kan gaan veranderen in het gasnet. Met name bepaling
van calorische waarde, methaan getal en onzuiverheden worden belangrijker voor grootschalige gas
gebruikers. Veel van deze stromen zullen ter plaatse moeten worden gemeten (in-situ en online).
Door inpassing van steeds meer elektriciteitsbronnen waarvan de productie afhankelijk is van
weersomstandigheden (zon, wind), komt er meer behoefte aan sturing van de vraag naar energie,
opslag van energie (korte termijn en seizoensopslag), energie conversie (power to gas, power to heat,
power to liquids) en systeemintegratie. ICT wordt meer toegepast in het energiesysteem om de netten
‘’slim’’ te maken (smart grids). De netstabiliteit en het garanderen van de leveringszekerheid worden
steeds belangrijkere uitdagingen bij het succesvol introduceren van meer duurzame energie.
De genoemde trends (elektrificatie, systeemintegratie, toepassingen van waterstof, CO2-neutrale
brandstoffen en chemicaliën, biomassa) sluiten goed aan bij de expertise van VSL en daarom kan VSL
een sleutelpositie op het gebied van energietransitie behouden en verder uitbouwen. Dit betreft met
name de werkvelden Volumetrie, Chemie en Elektriciteit.
A.2.2 Klimaatverandering
Klimaatverandering is de belangrijkste motor achter de energietransitie naar een fossielvrije
economie. Wereldwijd is de gemiddelde temperatuur in de afgelopen eeuw gestegen, de hoeveelheid
en de intensiteit van de neerslag zijn toegenomen en zeer warme dagen komen vaker voor. De
effecten zijn ook waarneembaar in Nederland. De wateroverlast is toegenomen en de kwaliteit van
het oppervlaktewater neemt af (onder andere door hogere gemiddelde watertemperatuur en
algengroei) en de biodiversiteit vermindert 4. Volgens Deltares zijn er signalen dat de zeespiegel sneller
4

PBL (2012). Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012. Beleidsstudies

SA/2019-2023

7/42

02/07/2019

stijgt dan tot nu toe in de deltascenario’s is aangenomen5. Als de opwarming van de aarde beperkt
blijft tot maximaal 2 graden, zoals afgesproken in het Akkoord van Parijs, kan de zeespiegel in
Nederland in 2100 met 1 tot 2 meter zijn gestegen.
Om de temperatuurstijging tot maximaal 2°C te beperken, zet het kabinet in op het realiseren van de
afspraken van het Akkoord van Parijs. Om passend mitigatie- en aanpassingsbeleid te implementeren
is het noodzakelijk om apparatuur, specifieke kalibratietechnieken en methoden te ontwikkelen om
enerzijds de trends voor emissie en verwijdering van broeikasgassen te kunnen monitoren
(hoeveelheid, composities) en anderzijds veranderingen in het weer en klimaat (temperatuur,
windsnelheid, relatieve vochtigheid, regen, zeespiegel) te kunnen voorspellen. De behoefte aan
verbetering van meteo-klimatologische metingen was al erkend in 2010 door NMI’s en EURAMET6 en
de noodzaak om hieraan verder te werken is met tijd alleen maar toegenomen. Hoe beter de
beschikbare informatie, hoe beter het klimaat kan worden begrepen en hoe nauwkeuriger de
toekomstige omstandigheden kunnen worden beoordeeld, op lokaal, regionaal, nationaal en
mondiaal niveau. Uitdagingen voor metrologie gerelateerd aan klimaatverandering zijn nauwkeuriger
in-situ monitoren van emissies (Broeikasgassen zoals CO2, CH4, N2O), luchtkwaliteit, temperatuur (in
zee en in de lucht), meteorologische condities. VSL heeft hier door het uitvoeren van een aantal EMPIR
projecten in het verleden een sterke positie verworven en zou deze verder moeten uitbreiden. Met
name de werkvelden Chemie, Temperatuur en Luchtvochtigheid, Optica en Volumetrie zijn hiervoor
relevant.
A.2.3 Digitalisering
Naast de maatschappelijke trends “energietransitie” en “klimaatverandering” zijn er diverse
technologische trends. Een ervan is de ontwikkeling rondom 5G (en 6G) en Internet of Things (IoT). De
groeiende datastromen vertalen zich in de wens om hogere frequenties met complexe
elektromagnetische velden te gebruiken, zowel ruimtelijk als wat betreft modulatie en codering.
Nederland heeft hier een naam hoog te houden op technologisch gebied. Zo is Bluetooth uitgevonden
door Jaap Haartsen, en ook Wifi/WLAN is een Nederlandse uitvinding7. Ericsson voorspelt dat er in
2022 1.5 miljard draadloze apparaten in gebruik zullen zijn8, zie Figuur 1. De meeste van deze
apparaten zullen werken met veel hogere frequenties dan nu gebruikelijk is.

Figuur 1: Wereldwijd aantal verbonden apparaten, voorspelling van Ericsson8.

5

https://deltaprogramma2019.deltacommissaris.nl
Merlone A., Bellagarda S., et al (2014). Metrology for meteorology and climate. Geophysical research
abstracts vol 16 EGU2014-6423
7
https://dewerelddraaitdoor.bnnvara.nl/nieuws/wereldberoemde-nederlandse-uitvindingen
8
https://www.ericsson.com/en/mobility-report/internet-of-things-forecast
6

SA/2019-2023

8/42

02/07/2019

Kijkend naar technologische trends zijn er diverse ontwikkelingen die een betrouwbaar
tijdsvermelding nodig hebben. Een aantal voorbeelden hiervan zijn:
•

•

•

•

Internet of Things (IoT): De tijdsvermelding van signalen is van belang om de uniciteit van data te
garanderen en te voorkomen dat de datastroom tussentijds afgeluisterd of bewerkt wordt. Het
IoT zorgt voor steeds grotere datastromen in de telecomwereld. Om deze te kunnen verwerken
wordt tijdsynchronisatie in telecomnetwerken steeds kritischer. De koppeling van de
synchronisatie aan UTC (Coördinated Universal Time) wordt daardoor ook belangrijk.
Energietransitie: De energietransitie zorgt voor meer kleine leveranciers op de elektrische
energiemarkt. Dat maakt het lastiger om vraag en aanbod in evenwicht te houden, mede door de
beperkte regelbaarheid van nieuwe opwekkers als zonnepanelen en windturbines. Daarom wordt
het meten van de stabiliteit van het elektriciteitsnetwerk steeds belangrijker. Voor deze metingen
is tijdsynchronisatie van metingen in het netwerk belangrijk.
Blockchain technologie: Ook hier spelen tijdsvermeldingen, net als bij de reguliere financiële
diensten, een belangrijke rol. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen wat het belang is van een
betrouwbare tijdstempel en of verhoging van de betrouwbaarheid in deze sector toegevoegde
waarde kan hebben.
Verificatie op locatie van de radioverbindingen, bijvoorbeeld ter certificering. Dit zou mogelijk
met een, hiervoor geschikte, cesium klok kunnen.

In het algemeen kan dus worden gesteld dat de digitalisering (randvoorwaarden gerelateerd aan
sneller internet, snellere (veilige) communicatie en veilige financiële transacties) een belangrijke
drijfveer is voor de ontwikkeling en beheer van tijd en frequentiestandaarden. Met name
werkgebieden Tijd en Frequentie, Elektriciteit en Optica zijn belangrijke expertisegebieden voor deze
ontwikkelingen.
A.2.4 In-line metrologie en dynamische metingen
Bij de ontwikkeling van smart grids is er een grote toename van lokaal geplaatste sensoren te
verwachten, waarop snel moet worden gereageerd door bijvoorbeeld belasting of opwekkers bij of af
te schakelen. De nauwkeurigheid en betrouwbaarheid van deze systemen is mede afhankelijk van de
wijze waarop de sensoren lokaal worden geplaatst, wat real-time kalibratie on-site noodzakelijk
maakt.
In het energiesysteem van de toekomst zullen gasstromen van verschillende samenstelling en
bronnen tot meer variatie van gassamenstelling leiden (import gas, biogas, CO2-neutrale
brandstoffen, waterstof, LNG). Voor de eindgebruiker is online bepaling van gassamenstelling,
calorische waarde, Wobbe index en methaangetal kritisch om de processen online aan te sturen en
de efficiëntie en emissies te optimaliseren. Slimme gasnetten zullen daarom in de toekomst meer inline sensoren voor samenstelling, volume en onzuiverheden bevatten. Online kalibratie van deze inline sensoren is een uitdaging.
VSL zal moeten bepalen welke rol voor haar gewenst is in deze “kalibratie op locatie” en welke
instrumenten kunnen of moeten worden aangeboden om de gehele kalibratieketen ook voor lokale
en dynamische metingen in stand te houden.
In line metrologie is ook van belang bij hoge precisie fabricage, zoals bijvoorbeeld bij
productiemachines voor geïntegreerde schakelingen (IC’s) ontwikkeld en gebouwd door ASML. De
nauwkeurigheid van die productiemachines moet regelmatig on-site, tijdens het productieproces,
SA/2019-2023

9/42

02/07/2019

worden gemeten. Hiervoor zijn zeer geavanceerde, meestal optische, metrologische methodieken
nodig.
Relevante vakgebieden voor in-line metrologie en dynamische metingen zijn met name Volumetrie,
Chemie, Elektriciteit, Massa, Lengte en Viscositeit, Optica, Temperatuur en Luchtvochtigheid.
A.2.5 Verbetering medische zorg met ioniserende straling
Verantwoorde medische toepassing van ioniserende straling kan niet zonder gedegen kennis van de
3D verdeling van de geabsorbeerde dosis in het menselijk lichaam. Deze kennis is nodig om
behandelresultaten en bijwerkingen (internationaal) te vergelijken en te koppelen aan de dosis. Deze
koppeling aan de juiste dosis is op zijn beurt noodzakelijk om de behandelresultaten en diagnostiek
met behulp van ioniserende straling te verbeteren. Vanwege Europese wetgeving rondom
stralingsveiligheid wordt hieraan steeds meer aandacht besteed, zoals bijvoorbeeld expliciet bij
nuclidentherapie met radioactieve isotopen. VSL heeft een centrale en cruciale rol in de metrologie
van ioniserende straling onder uitdagende omstandigheden zoals in magneetvelden en bij kleine,
dynamische velden die in de huidige kliniek steeds meer gangbaar zijn. Een goede infrastructuur met
directe, laagdrempelige toegang voor Nederlandse ziekenhuizen is voor verdere ontwikkeling van
onschatbare waarde. De samenwerking tussen VSL en de verschillende zorginstituten is positief en
zorgt ervoor dat VSL tijdig inspeelt op ontwikkelingen zoals dosimetrie in magnetische velden. Het
vakgebied Ioniserende straling is hiervoor relevant.
A.2.6 Voedselveiligheid
Voedselveiligheid krijgt steeds meer aandacht, waarbij traceerbaarheid in de productieketen vaak een
belangrijke rol speelt. Wanneer er uitbraken van ziektes zijn of voedselvergiftiging, kan door
traceerbaarheid snel de oorzaak worden achterhaald en besmette producten uit de schappen worden
gehaald. Analyse apparatuur voor detectie en analyse van voedselkwaliteit vereist nauwkeurige en
traceerbare analyse van spore elementen van producten in de waarde keten van voeding. Dit vereist
het opbouwen en onderhouden van een multidisciplinaire set van expertise die op dit moment geen
kritische massa bij VSL heeft. De relevante vakgebieden voor deze ontwikkeling zouden Chemie en
Optica zijn, echter gezien de huidige expertise is dit een gebied waar VSL de komende jaren geen
leidende rol zal spelen.

A.3 De rol van Nederland in Europees/Internationaal metrologieverband
Metrologie speelt in onze huidige samenleving een uiterst belangrijke rol. Het maatschappelijk belang
staat vaak in schril contrast met de geringe bekendheid ervan en de gevoelde noodzaak bij het
algemene publiek en beleidsmakers. Af en toe staat metrologie dan toch kort in de publieke
belangstelling, zoals bij de beslissing om de kilogram als artefact te verlaten en in de toekomst vast te
leggen op basis van een natuurkundige constante. Dit om tegemoet te komen aan de behoefte van
het bedrijfsleven naar nauwkeuriger standaarden die de product- en procesontwikkelingen beter
kunnen ondersteunen.
Technologische ontwikkelingen, die op steeds meer vlakken plaatsvinden en elkaar met toenemende
snelheid opvolgen, manifesteren zich ook op metrologisch gebied. De vereiste groei aan inzet en
activiteiten is, op dit moment, niet in lijn met het in Nederland gevoerde beleid van bezuiniging op
metrologie. De investering in metrologische ontwikkeling die Nederland in het verleden heeft gedaan,
heeft ertoe geleid dat Nederland een vooraanstaande rol (4e mondiaal) heeft weten te verwerven op
een aantal gebieden, te weten: Elektriciteit, Chemie, Optica en Volumetrie. Een rol, die door de
afgelopen bezuinigingen steeds verder onder druk is komen te staan. In het licht van de geschetste

SA/2019-2023

10/42

02/07/2019

technologische ontwikkelingen en het behoud van de positie van Nederland zal, ten minste op die
speerpuntgebieden, in de komende periode meer financiële ondersteuning noodzakelijk zijn.
Alleen bij meer financiële ondersteuning kan Nederland vanuit een krachtige positie aansluiten bij de
toekomstige ontwikkeling naar de zogenaamde European Metrology Networks (EMN’s) waarop de EU
aanstuurt. Een EMN wordt gevormd door een netwerk van nationale metrologische instituten die
gezamenlijk een ontwikkeling op metrologisch gebied uitvoeren. Binnen zo’n EMN verbinden zich
metrologische instituten die elk hun meerwaarde en bijdrage hebben op een specifiek gebied. Als
Nederland zich op dit speelveld wil blijven bewegen dan is investering in Nederlands huidige
speerpunten cruciaal om de meerwaarde van Nederlandse deelname, of leiding, in EMN’s voor de
partners evident te laten zijn.
Daarnaast is continuïteit van belang. Continuïteit in de ontwikkeling van de speerpunt
kennisgebieden, in de opgebouwde kennis, human resources, management en financiering. Op dat
vlak adviseert de RvD een sterkere financiële ondersteuning. Daarnaast heeft de overheid ook
Fotonica als speerpunt benoemd waarmee de behoefte van een metrologische structuur op het
gebied van Optica noodzakelijk is en daarmee ook de financiële ondersteuning.
Door het vertrek van VSL medewerkers zijn kennisgebieden de facto gestopt. Door een beleid van
flexibele inzet van medewerkers om zo knowhow te verbreden, mogelijk in combinatie met
uitbreiding van het personeelsbestand op bepaalde gebieden, moet dit in de toekomst vermeden
worden. Daarnaast zorgen de veelvuldige directiewijzigingen binnen VSL in de afgelopen periode voor
onrust en leiden af van de kernopgave. Belangrijk is dat er gestreefd wordt naar stabiliteit in de
organisatie.
Binnen het huidige model vindt financiering van metrologische projecten in hoge mate plaats vanuit
EMPIR (European Metrology Programme for Innovation and Research), wat mogelijk inhoudt dat de
aansluiting op (Nederlandse) speerpunt gebieden niet optimaal is of financiering zelfs in het geheel
niet beschikbaar komt, omdat initiatieven altijd in concurrentie staan. EZK financiering die direct
aansluit op de gedefinieerde speerpunt gebieden, in lijn met de strategie, geeft hierbij de vereiste
continuïteit. Naast financiering uit EMPIR, participeert VSL in Europese KP7 projecten en in
toenemende mate in projecten die gefinancierd worden uit nationale financieringsbronnen voor
innovatie, zoals TKI financiering uit Topsector Energie en NWO NWA financiering van de uitwerking
van de nationale wetenschapsagenda. Als uitwerking van het klimaatakkoord is het belangrijk de
positie van metrologie in de MMIP’s (Missiegedreven Meerjarige Innovatie Programma’s) te borgen.
Ontwikkeling op metrologisch gebied en beheer van standaarden is binnen Europa een taak van
publieke organisaties. Nederland vormt hier, recent, met een nieuwe private aandeelhouder (FDI) van
VSL, een uitzondering op, hetgeen nadelen met zich meebrengt. Doordat VSL als private entiteit is
georganiseerd kunnen zij geen aanspraak maken op de hogere subsidiepercentages van
topsectorprogramma’s, zoals voor kennisinstellingen en universiteiten geldt. De RvD constateert dat
in het huidige model VSL zijn taak niet naar behoren kan uitvoeren. De RvD is kritisch ten opzichte van
het winstoogmerk, het gebrek aan continuïteit bij wisseling van eigenaarschap, waarborging van
objectiviteit, ontwikkeling van IP en priorisering van projecten bij VSL. Vanwege al deze redenen heeft
de RvD een sterke voorkeur voor een publieke status van VSL. Op aangeven van EZK zal de RvD graag
haar advies uitbrengen op specifieke punten aangaande de positie van VSL met een private
aandeelhouder.

SA/2019-2023

11/42

02/07/2019

A.4 Human Capital
Stimulering van metrologie als vakgebied op universiteiten en hogescholen is nodig. Om dit te
bereiken wordt niet meer, zoals in het verleden, gedacht aan een specifieke leerstoel metrologie.
Belangrijker en praktisch realiseerbaar is het om metrologie als onderdeel van individuele curricula te
integreren. Deeltijdaanstelling als UHD/UD of hoogleraar van medewerkers van VSL aan universiteiten
en hogescholen wordt als een zeer wenselijke ontwikkeling gezien. De afgelopen periode zijn enkele
zeer succesvolle deeltijdaanstellingen gerealiseerd die geresulteerd hebben in een instroom van
nieuw talent bij VSL en in nieuwe initiatieven voor metrologische onderzoeksprojecten met
academische partners. Echter in een aantal vakgebieden is de basis bij VSL nog steeds zeer smal en
soms beperkt tot een persoon. Het behoeft geen betoog dat de continuïteit, stabiliteit en groei van
VSL gebaat is bij instroom vanuit WO en HBO. De instroom van promovendi zou gestimuleerd moeten
worden maar is lastig wegens een mismatch tussen de duur van een promotie (4 jaar) en de duur van
EMPIR projecten (3 jaar). Ook daarom zal gestreefd moeten worden naar andere geldstromen,
voornamelijk bedoeld voor extra, tijdelijk personeel. De ontwikkeling van een meerjarenplan is
hiervoor wenselijk, ondersteund met financiële middelen.

A.5 Adviezen op hoofdlijnen
Metrologie is gebaat bij een stabiele omgeving die openstaat en mogelijkheden geeft om nieuwe
technologieën te ontwikkelen en te integreren. In een omgeving waarin veranderingen in een steeds
hoger tempo plaatsvinden is opvolging van de volgende adviezen van belang om continuïteit in de
ontwikkeling van metrologie en de rol van Nederland in internationaal verband te waarborgen.
A.5.1 Ondersteun de ontwikkeling op het gebied van de maatschappelijke thema’s
De RvD adviseert een proactieve ondersteuning van uitdagingen die op metrologisch gebied
voortvloeien uit ontwikkelingen op het gebied van de klimaatverandering, energietransitie,
digitalisering, metrologie on-site, voedselveiligheid en zorg. Vanuit deze thema’s ontstaan op vele
vlakken uitdagingen voor de metrologie. Denk daarbij aan:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Meting en uitstoot reductie van broeikasgassen.
Verhoogde inzet van aardgas via LNG in transport.
Duurzame opwekking en toepassing van waterstof in de bestaande infrastructuur en in mobiliteit
en gebouwde omgeving.
Verhoogde eisen aan het elektriciteitsnet in samenhang met de elektromobiliteit en lokale
opwekking.
Toenemend gebruik van het internet en de daaruit voortvloeiende noodzaak voor toegankelijke
nauwkeurige tijdsvermelding (timestamping).
Ontwikkeling slimme netten voor transport en distributie van elektriciteit en gas.
In-line en on-site meting bij complexe en precieze productie machines.
Meting van ioniserende straling voor medische behandeling.
Optische sensoren voor voedselkwaliteit, gewasbewaking, en luchtvervuiling.
Metrologie voor de hightech maakindustrie zoals voor IC fabricage.

De interactie tussen metrologie en maatschappelijke thema’s is, hoewel divers, terug te voeren tot
een beperkt aantal basis disciplines. Dit zijn Volumetrie, Elektriciteit, Chemie en Optica. Op deze
gebieden neemt Nederland, dankzij een eerdere keuze als speerpunten, een vooraanstaande
internationale rol in. Dit is zeer duidelijk zichtbaar met name op het gebied van IC fabricage machines
waar ASML (75% wereldmarkt aandeel) baat heeft bij een adequate metrologische infrastructuur. Het

SA/2019-2023

12/42

02/07/2019

ligt dus voor de hand om deze keuze te continueren en in verdere ontwikkeling een proactieve of
leidende rol te spelen om zo deze sterke positie van Nederland te handhaven.
A.5.2 Stabiliteit
De RvD adviseert voor het scheppen van een stabiele omgeving waarin beheer, onderzoek en
ontwikkeling van standaarden optimaal kan plaatsvinden.
Metrologie heeft behoefte aan stabiliteit. Dit betreft stabiliteit van de organisatie en van de
beschikbaarheid van voldoende en gekwalificeerde medewerkers. Veelvuldige wisseling van
directieleden en vertrek van ‘key’ medewerkers bij VSL hebben ontwikkelingen onder druk gezet.
Belangrijk is dat er wordt gewerkt aan continuïteit op het gebied van het management en voldoende
back-up van key medewerkers.
Stabiliteit is tevens belangrijk bij de financiering van de activiteiten van VSL. Aangezien een belangrijk
deel van de inkomsten gegenereerd wordt vanuit EMPIR projecten is het lastig om continuïteit in de
ontwikkelingen te bewerkstelligen. Dit omdat EMPIR projecten niet altijd aansluiten bij de strategie
van VSL. Het is dus van belang om een onafhankelijke, continue financiering te realiseren voor de
strategische projecten, die niet alleen afhankelijk is van toevalligheden binnen EMPIR of andere
innovatie fondsen zoals TKI of NWO.
Ten slotte is stabiliteit in dienstverlening naar de markt belangrijk. Het Nederlandse bedrijfsleven
vertrouwt en bouwt op de diensten van VSL. Beëindiging van diensten leidt tot verstoring van
projecten en de ontwikkeling van het Nederlandse bedrijfsleven.
A.5.3 VSL Faciliteiten
De RvD adviseert dat VSL meer gebruik maakt van faciliteiten van marktpartijen, VSL moet zelf alleen
dure installaties exploiteren daar waar dit toegevoegde waarde heeft. Belangrijk is dat VSL zich toelegt
op continuering van het beheer, onderzoek en ontwikkeling van standaarden. Exploitatie van
installaties heeft alleen een meerwaarde als die niet in de markt beschikbaar zijn. Zijn die wel
beschikbaar en toegankelijk in de markt, dan moet de rol van VSL beperkt worden tot kalibreren,
kwalificeren en marktontsluiting van dergelijke installaties.
De RvD blijft van mening dat niet gestreefd moet worden naar een volledige afdekking van alle
vakgebieden, maar versterking van die gebieden waar VSL een vooraanstaande rol speelt, en die
gebieden die relevant zijn vanuit maatschappelijk en economisch perspectief. Waarbij, zelfs voor de
relevante gebieden, door VSL steeds de klassieke make-team-buy afweging, waarin naast de keuze
tussen zelf maken of inkopen ook de overweging tot samenwerking wordt meegenomen, gevolgd
moet worden. Daarbij zijn, en blijven, de toegankelijkheid, beschikbaarheid en kwaliteit van VSL
faciliteiten de belangrijkste overwegingen. In dat kader kan de RvD zich vinden in het afstoten van
enkele faciliteiten, zoals de hoge druk gas flow faciliteit aan Euroloop (GasCal) en viscositeitskalibraties
(HyCal). Echter, de RvD vindt het wel van belang dat beslissingen van strategische aard weloverwogen
worden genomen, na overleg met de RvD, en dat ze onderdeel zijn van een lange termijn strategie.
A.5.4 Onderwijs & Publiciteit
De RvD adviseert voor het opzoeken van de publiciteit. VSL moet een strategisch PR plan ontwikkelen
om Metrologie meer maatschappelijke bekendheid te geven en zo toptalenten aan te trekken.
De RvD streeft het opzetten van een eigen leerstoel niet na, maar wel om metrologie in meerdere
vakgebieden in het curriculum te integreren. Deeltijd aanstelling als UD of UHD van VSL medewerkers
aan universiteiten wordt als een zeer wenselijke ontwikkeling gezien. Tevens opent dit de
mogelijkheid om voor nieuwe subsidiestromen in aanmerking te komen. VSL moet overleg voeren met
SA/2019-2023

13/42

02/07/2019

universiteiten en hogescholen om deze deeltijdaanstellingen te realiseren en EZK moet indien nodig
financieel helpen.
A.5.5 Borging van het publieke belang
Standaardenbeheer en -ontwikkeling is een zaak van publiek belang. In Europees verband zijn het
altijd publieke organisaties die belast zijn met standaarden beheer en ontwikkeling. Met VSL als een
private onderneming vormt Nederland hier een, naar de mening van de RvD ongewenste, uitzondering
op.
De RvD is kritisch ten aanzien van het winstoogmerk, de continuïteit bij wisseling van eigenaarschap,
waarborging van objectiviteit, ontwikkeling van IP en de mogelijke ongewenste beïnvloeding van de
priorisering van projecten bij VSL door de private aandeelhouder. VSL als private onderneming maakt
het verkrijgen van bepaalde subsidies onmogelijk, die als VSL een kennisinstelling zou zijn wel
toegankelijk zouden zijn. Dit zijn onder andere financieringen voor 4-jarige promotietrajecten. De
consequentie is verminderde toegang tot geldstromen, en dus ook minder deelname aan
innovatieprojecten, waardoor ook de Europese samenwerking moeilijker dreigt te worden. Met dit als
achtergrond heeft de RvD een sterke voorkeur voor een publieke status van VSL. Mocht dit niet
haalbaar blijken dan is een strikte bewaking van het functioneren van VSL door EZK met medewerking
van de RvD gewenst.
Een vergelijkbare ontwikkeling heeft het National Physical Laboratory (NPL) in het Verenigd Koninkrijk
doorgemaakt. Na een fase van privatisering, heeft de Britse overheid besloten terug te keren naar een
publiek model. Als motivatie voor het terugkeren naar het publieke model werden thema’s genoemd,
zoals eerder vermeld, namelijk: een niet realiseerbaar commercieel model, slechte samenwerking met
universiteiten, complexe interactie met het bedrijfsleven en daaruit voortvloeiend het uitblijven van
gezamenlijk gebruik van faciliteiten.
A.5.6 European Metrology Networks
De RvD stelt vast dat dat Nederland een belangrijke rol speel op de werkvelden Chemie, Elektriciteit,
Optica en Volumetrie. Het is van strategisch belang om beleid er op in te richten om continuïteit aan
die rol te geven binnen de te vormen European Metrology Networks.
Nederland heeft op een aantal gebieden een toppositie verworven. Continuering van die rol is van
belang bij de Europese ontwikkeling van EMN’s. Als Nederland zich op dit speelveld wil blijven
bewegen dan is investering in Nederlands huidige speerpunten cruciaal zodat de meerwaarde van
Nederlandse deelname, of leiding, in EMN’s voor de partners evident is.

SA/2019-2023

14/42

02/07/2019

Deel B: Inhoudelijke beschouwing en adviezen per (metrologisch)
werkgebied
B.1 Chemie
B.1.1 Inleiding
Er is momenteel sprake van een grootschalige transformatie van de sectoren energie, vervoer en
industrie. De diepe decarbonisatie van deze sectoren, die in de komende decennia zou moeten
plaatsvinden en zou moeten leiden tot koolstofneutraliteit (of lager) tegen 2050 als we de 1.5°Cdoelstelling willen halen, zoals in 2018 door de Europese Commissie is aangegeven.
Om deze doelen te bereiken, moeten we de uitstoot van broeikasgassen, H2 en ammoniak, kunnen
meten, bewaken en verifiëren. Het transport van verbindingen zoals CO2 vereist stringente
omstandigheden (geen water, beperkte onzuiverheden). Deze voorwaarden moeten worden
verzekerd voordat derden toegang krijgen tot de infrastructuur. We zullen koolstofbeheer moeten
uitvoeren door chemische verbindingen op te volgen via hun waardeketen (bijv. door blockchaintechnologie); meten en voorspellen van de energieopslag; garanderen van de kwaliteit van energie
(stroom, spanning) voor elektrochemisch gebaseerde processen; testen van nieuwe producten
(zachte voorschotmaterialen opgemaakt uit biomassa).
Aanvullende gebieden die kritiek zullen zijn:
•
•
•
•

Karakterisatie van nieuwe materialen
Evidence based sensing: procesbewaking
Meettechnologie voor precisielandbouw
Nanomaterialen

Regulatierestricties in broeikasgas emissies zullen in de loop van de tijd strenger worden en de kosten
van emissies zullen toenemen. Dit zal de behoefte aan nauwkeurige metingen aandrijven, zowel door
industrieën (die emissies zullen moeten rapporteren) als door regelgevende instanties (die de
metingen zullen moeten verifiëren). Betrouwbare, geaccepteerde internationale standaarden zullen
ook noodzakelijk zijn, zodat overheden gegevens met vertrouwen kunnen vergelijken.
In de (nabije) toekomst het is zeer waarschijnlijk dat real-time broeikasgaswaarden moeten worden
gerapporteerd in plaats van gemiddelden of (indirecte) schattingen. Echter, in de industriële sector,
maken complexe flow omstandigheden in schoorstenen het moeilijk om nauwkeurig de uitstoot te
bepalen. Naarmate de limieten stringenter worden, zal bovendien de behoefte aan nauwkeurige
bewaking van broeikasgassen in andere sectoren, zoals bijvoorbeeld de landbouw, toenemen.
Satelliet gebaseerde systemen, nuttig voor atmosferische monitoring, zullen bijvoorbeeld in
overeenstemming moeten worden gebracht met metingen op de grond.
Er zal behoefte komen aan nieuwe normen, omdat nieuwe producten worden ontwikkeld en de
controle op emissies wordt verhoogd. Gezien de grote transformatie van grondstoffen en producten
en de aanscherping van de wetgeving, kan worden verwacht dat de behoefte, en het aantal, aan
normen in de komende jaren zal toenemen.
B.1.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
• Herleidbaarheid van kwikmetingen: De door VSL ontworpen en gebouwde speciale drukkamer,
waarin diffusiebuizen op 1020,0 mbar worden gebracht alvorens ze gewogen worden,
functioneert na enkele aanpassingen uitstekend

SA/2019-2023

15/42

02/07/2019

•

•

•
•

VOS (Vluchtige Organische Stoffen) indicatoren: de bevindingen op het gebied van adsorptie zijn
geïmplementeerd in de productie en verificatie van VOS-referentiegasmengels. Andere NMIs en
meetlaboratoria zijn ook geïnteresseerd in onze resultaten. Een certificeringsprotocol voor VOSvrij nulgas is ontwikkeld en zal gebruikt worden voor het certificeren van onze matrix gassen en
voor derden
GHG (broeikasgassen): Voor het meten van de onzuiverheden van CO2 en N2O in N2, O2 en lucht
is een nieuwe (unieke) OPOCRDS (Cavity Ringdown Spectroscopy, voorzien van een Optical
Parametric Oscillator) opstelling gebouwd, die nieuwe mogelijkheden biedt voor lagere
detectielimieten, als ook voor nieuwe, toekomstige research aan moleculen, die absorberen in
hetzelfde golflengte gebied (≈ 5 μm).
VSL richt zich in een EMPIR-project op een nieuwe dienst voor LNG-samenstelling door middel
van de realisatie van een liquefier en referentiematerialen.
Binnen ISO/TC158 heeft VSL de trekkersrol genomen voor het reviseren van de ISO 19229, de
standaard voor zuiverheidsanalyse van ‘pure’ gassen. Hiervoor zijn in 2017 twee working drafts,
een comité draft en een DIS-versie geschreven. Voor geoxideerde VOS heeft een nieuwe set
standaarden opgeleverd in de range 1-10 μmol/mol en een stap is gemaakt voor het 100
nmol/mol gebied. Voor semi-VOS kan VSL nu transferstandaarden in thermische desorptie buizen
produceren voor emissietest laboratoria.

B.1.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
De keuzes die in de afgelopen jaren in standaardenbeheer en -onderzoek zijn gemaakt, zijn logisch en
bieden expertise die de komende jaren hard nodig zal zijn (H2, NH3, CH4, en Broeikasgassen)
B.1.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
Het standaarden beheer voor Chemie is op orde. Hoewel hier de afgelopen jaren vertragingen zijn
opgetreden, zijn deze niet significant geweest om de kwaliteit van de standaarden in gevaar te
brengen. Die vertragingen zijn meestal te wijten aan capaciteitsproblemen of vertragingen van
externe partners (wanneer activiteiten bijvoorbeeld plaatsvonden als onderdeel van Europese
projecten).
B.1.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
In de afgelopen jaren waren er problemen met capaciteit / overwerk die verder werden verergerd
door verliezen binnen het team, die buiten de controle van VSL lagen (overlijden van een ervaren
onderzoeker, pensionering van een ander), in combinatie met een groot aantal projecten. Momenteel
is het probleem 'gedeeltelijk' opgelost, omdat veel grote projecten zijn afgerond en er een betere
relatie lijkt te bestaan tussen beschikbare manuren en werklast. Dit is echter geen structurele
oplossing; als er in de komende jaren nieuwe projecten worden toegekend, komt het probleem van
overwerk terug. Er zijn al acties ondernomen om capaciteit op te bouwen en de projecten efficiënt te
beheren, maar de grote afhankelijkheid van externe financiering beperkt de mogelijkheid om
structurele investeringen te doen en daarom is de opstelling nooit proactief (er is weinig ruimte om
vooruit te plannen). De toegang van bedrijven tot de standaarden is ondanks dit niet in het geding
gekomen.
B.1.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Dankzij het feit dat Europese projecten, en de daaruit toegekende subsidies, redelijk consistent binnen
het gebied pasten kon er sprake zijn van continuïteit in standaardenbeheer en -ontwikkeling. Echter
bij een SWOT-analyse zou deze afhankelijkheid van externe financiering als een belangrijke bedreiging
voor de continuïteit kunnen worden aangemerkt.

SA/2019-2023

16/42

02/07/2019

B.1.7 Aanbevelingen
Houd de ratio van projecten en beschikbare capaciteit onder controle. Als Nederland leiderschap op
dit gebied wil behouden, zijn structurele investeringen nodig die capaciteitsvergroting mogelijk maken
waarmee onderzoeksrichtingen geselecteerd kunnen worden die passen in de interne strategie. Dit in
plaats van het huidige beleid, waarbij de interne strategie aangepast wordt op extern (Europees)
gesubsidieerde onderzoeksprojecten.
De inzet op een nieuwe projectgeoriënteerde management structuur wordt door de RvD
onderschreven en zal, naar verwachting, een verbetering brengen bij de projectafhandeling. Echter
de RvD verwacht niet dat dit alleen het probleem zal oplossen. Projectbeheer zal helpen, maar de
behoefte aan structuurinvesteringen, om de leidende positie te kunnen continueren, blijft bestaan.

B.2 Elektriciteit en Magnetisme
B.2.1 Inleiding
Elektriciteit heeft een sleutelrol in de energietransitie en mobiliteit, zoals ook blijkt uit de eerste twee
paragrafen van de duurzaamheidsagenda van het kabinet. VSL heeft geïnvesteerd in Elektriciteit, qua
mensen en onderzoek, en VSL is voortrekker in Europa. NPL, PTB en RISE zijn op dit gebied grote
spelers, maar VSL wordt in hetzelfde rijtje genoemd. Wereldwijd is NRC een grote speler. Tekenend
voor de reputatie en de huidige technische stand van zaken van VSL is dat een grote klant van NRC,
Royal Smit Transformers, in de toekomst hun herleidbaarheid bij VSL vandaan gaat halen voor een
cruciaal punt: verliesmetingen aan hun belangrijkste product, vermogenstransformatoren.
De RvD verwacht binnen Elektriciteit, mede ingegeven door de energietransitie, verdere groei, en
daarmee noodzakelijke investeringen, voor verder onderzoek en ontwikkeling van standaarden.
Onderwerpen die hierbij van belang zijn en impact hebben op de benodigde inspanningen van VSL
zijn:
•
•

•

Het bepalen van (rest)capaciteit en levensduur (afname van de capaciteit gedurende de
levensduur) van batterijen.
Deelname aan standaardontwikkeling op het gebied van, in het veld inzetbare standaarden, voor
fotovoltaïsche (PV) systemen, en standaarden voor bepaling van batterij levensduur en
efficiëntie.
Bepaling van de efficiency van gehele systemen. Naast efficiency van individuele componenten
zal meer en meer gekeken worden naar de totale keten. Hier kan VSL een leidende rol spelen.

De realisatie van de metrologische infrastructuur, noodzakelijk voor de implementatie van “smart
grids” zowel op hoogspanningsniveau als op midden- en laagspanningsniveau moet het belangrijkste
speerpunt zijn. Hierbij kan worden gedacht aan de volgende onderwerpen:
•
•

•
•

Het maken van meetstandaarden en procedures voor het meten van eigenschappen en efficiency
van energiesystemen (o.a. windturbines, windparken, biomassa centrales).
Karakterisering van en onderzoek naar innovatieve stroom en spanningssensoren voor “smart
grids”, die voor een groot deel afhankelijk zullen zijn van gegenereerde meetdata en de analyse
ervan.
DC-power quality en bijbehorende meetstandaarden.
De ontwikkeling van nieuwe laadsystemen, in samenhang met de toename op het gebied van
elektrisch transport, en de mogelijkheden van V2G (Vehicle to Grid).

SA/2019-2023

17/42

02/07/2019

B.2.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
Het bouwwerk wordt beheerd met de beperkte middelen die er zijn. Doordat VSL zich moet richten
op het hoogste punt van de Pyramide zijn de mogelijkheden om meer marktgericht werk uit te voeren,
zoals NMI of kalibratielaboratoria doen, beperkt. De metrologische infrastructuur is grotendeels in lijn
met wat de markt vraagt. Door de ontwikkelingen en activiteiten die gedaan zijn binnen Elektriciteit
is er, desondanks, de afgelopen jaren een grote groei geweest in kalibraties en advieswerk.
Het afstoten van de elektromagnetische veldmetingen in 2017/2018 is een aderlating geweest.
Ingegeven door beperkte omvang van de groep, en budgetten. Het afstoten leidt niet tot problemen
voor het Nederlandse bedrijven. Dit vooral omdat er maar beperkt gebruik van werd gemaakt en
omdat de toegang tot de faciliteiten van buitenlandse NMI’s gewaarborgd blijft. Echter, het afstoten
van de (hoge frequentie) elektromagnetische veldmetingen heeft wel als strategisch gevolg dat VSL
geen rol van betekenis meer kan spelen in de ontwikkelingen rondom 5G (en 6G) en Internet of Things,
aangezien juist daar de ontwikkeling gaat naar hogere frequenties met complexe elektromagnetische
velden.
B.2.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
Voor elektriciteit en tijd worden momenteel de juiste standaarden beheerd. Zoals eerder aangegeven
is ervoor gekozen om de kennis en expertise rondom elektromagnetische veldmetingen niet langer in
stand te houden. Dit geeft een beperking in de rol die VSL nog kan spelen op ontwikkelingen rondom
“Internet of Things” en 5G/6G netwerken.
B.2.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
Het standaarden beheer is op goed niveau. De medewerkers zijn gepassioneerd en zeer competent.
De faciliteiten zijn toereikend. Onderhoud, beheer en aanpassing aan de bestaande faciliteiten blijft
noodzakelijk en moet voortdurend worden getoetst aan de ontwikkeling en vragen die er leven.
Gezien de toename van activiteiten zal kritisch moeten worden gekeken of er nog voldoende
budgetten en menskracht aanwezig is om het beheer op peil te houden. Ook zal er ruimte aanwezig
moeten zijn voor een goede (en waarschijnlijk benodigde) begeleiding van nieuwe medewerkers.
B.2.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
VSL is het Nationaal Meetinstituut werkzaam in de top van de herleidbaarheidsketen en heeft daarom
veel minder contacten met de industrie, zoals ook blijkt uit de Pyramide in de figuur. Daardoor is en
zal het bedrijfsleven op afstand van VSL blijven.

VSL zal moeten blijven innoveren op het gebied van standaarden, ten behoeve van nieuwe
ontwikkelingen (maatschappij, technologie). Daar kan het bedrijfsleven een stimulerende, zelfs
SA/2019-2023

18/42

02/07/2019

sturende rol in spelen. Door meer samenwerking met industrie, netbeheerders en andere
belanghebbenden kan een ander verdienmodel gevolgd worden dat vergroting van de capaciteit bij
VSL mogelijk maakt. Dit zal ook de continuïteit verbeteren.
Voor Elektriciteit is er voldoende bekendheid en toegang tot de standaarden. Er wordt regelmatig
gepubliceerd en VSL is in de markt herkenbaar. Ten aanzien van elektriciteit is er momenteel
voldoende capaciteit, maar er is wel sprake van enige kwetsbaarheid. Bij het wegvallen van 1 of 2
strategische medewerkers kan de continuïteit onder druk komen te staan. Ook is in de toekomst een
stijging van activiteiten te verwachten die de capaciteit verder onder druk zal zetten.
B.2.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Bij Elektriciteit heeft er een personele uitbreiding plaatsgevonden, mede noodzakelijk door een
groeiende marktomzet en succes in het verkrijgen van Europese projecten. Dit succes wordt
voortgezet met ook dit jaar weer nieuwe projecten en een verdere uitbreiding van de bemensing.
Hierbij blijft het een uitdaging om voldoende capaciteit vrij te maken voor het inwerken van nieuwe
mensen.
B.2.7 Aanbevelingen
De rol van VSL in de herleidsbaarheidsketen is nauw verbonden met haar onafhankelijkheid. Er zijn
grenzen aan de financiering door bedrijven. De onafhankelijkheid van het instituut en de brede
toegankelijkheid van de standaarden zijn belangrijke randvoorwaarden voor de internationale
acceptatie van VSL certificaten. De onafhankelijkheid van VSL is cruciaal, richting consument, EZK en
het bedrijfsleven. Aan die onafhankelijkheid mag nooit getwijfeld worden.
Versterking van VSL activiteiten op het gebied van Elektriciteit zullen nodig zijn om zowel Nationaal
als Internationaal op het gewenste niveau een rol van belang te blijven spelen. Een voortrekkersrol
binnen de EMN voor smart grids is hierbij een belangrijke stap, maar ook hier moet voor voldoende
menskracht en zekerheid van continuïteit worden gezorgd.
Momenteel is er onvoldoende ruimte om de volgende generatie op te leiden en om voldoende
toekomstperspectief te bieden zodat medewerkers (langer) blijven. De RvD vindt deze ontwikkeling
zorgelijk. Er zou meer ruimte in de organisatie moeten zijn om VSL ook een plaats te geven binnen
Universiteiten (Metrologie als onderdeel van de curricula) om zodoende niet alleen het vakgebied een
plek te geven maar ook om de samenwerking met universiteiten te intensiveren en zo meer contact
te krijgen met potentieel nieuwe medewerkers. Ook de samenwerking met industrie kan wellicht op
diverse punten worden uitgebreid (geven van trainingen, samenwerking in innovatieve projecten) om
op die manier ook extra gelden (en menskracht) beschikbaar te maken.

B.3 Tijd en Frequentie
B.3.1 Inleiding
Betrouwbare tijd is onder andere voor de financiële sector van groot belang. Met de Brexit kan het
zijn dat het zwaartepunt hiervan naar het vaste land verhuist. Als dit in Nederland geplaatst wordt is
het van groot belang dat VSL al bekend is als leverancier van betrouwbare tijd.
B.3.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
VSL beheert op dit moment 4 atoomklokken (waarvan 1 defect) en levert met deze bron een
tijdstempel en kan de benodigde certificering in het tijdsdomein doen. In het kader van de benodigde
redundantie kan de vraag worden gesteld of het verstandig is om alle atoomklokken in hetzelfde
SA/2019-2023

19/42

02/07/2019

gebouw op dezelfde locatie te plaatsen. Als deze klokken op verschillende locaties staan kan dit ook
gebruikt worden om bijvoorbeeld nieuwe tijdsynchronisatietechnieken te testen.
Verder is er een start gemaakt met een netwerk met glasvezelverbindingen (white rabbit) waarmee
een betrouwbaar en nauwkeurig tijdstempel kan worden verstuurd naar klanten, aangesloten op deze
toekomstige glasvezelnetwerken. Er kan worden gedifferentieerd in prijs/nauwkeurigheid naar wens
van de klant. Momenteel is niet de juiste apparatuur beschikbaar om de tijd te bepalen bij de klant,
hetgeen voor de financiële sector interessant kan zijn.
B.3.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
De ontwikkeling van de glasvezelverbinding is een juiste keuze en kan in de toekomst zorgen voor een
verhoogd klantenaanbod en betere service naar afnemers. Wel moet aandacht worden geschonken
aan betrouwbaarheid en continuïteit (redundantie). Het white rabbit protocol wordt veel gebruikt en
is een betrouwbare methode gebleken. Een toekomstige ontwikkeling kan een extra encryptie zijn om
de betrouwbaarheid van de verbinding verder te verbeteren.
B.3.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
De metrologische infrastructuur kan worden verbeterd. Momenteel zijn er 4 atoomklokken (Cesium
klokken) waarvan er 1 defect is. Er moeten keuzes worden gemaakt om de kwaliteit en
betrouwbaarheid van het systeem te waarborgen. Een mogelijke optie hiervoor is om in de toekomst
te gaan naar een systeem met 2 Cesiumklokken (voor de lange termijn stabiliteit) en twee H-masers
(voor de kortere termijn). Hierdoor wordt de kwaliteit van het tijdstempel verhoogd. Ook zal in
verband met de continuïteit (redundantie) gekeken moeten worden naar de plaats van deze bronnen.
Wellicht kunnen twee van de vier klokken worden aangesloten op het glasvezelnetwerk en opgesteld
op een andere locatie.
B.3.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
Er is op dit moment voldoende toegang voor het bedrijfsleven, maar door uitbreiding van het
glasvezelnetwerk kan de service richting het bedrijfsleven worden vergroot. Er moet wel de nodigde
inspanning worden geleverd om de voordelen hiervan ook bij het bedrijfsleven onder de aandacht te
brengen. Nut en noodzaak zouden onderdeel kunnen zijn van een (bedrijfs)film.
B.3.6 Continuïteit in standaarden beheer.
De continuïteit van de benodigde ontwikkelingen (research, beheer van standaard) is verbeterd met
de komst van een nieuwe wetenschapper en een projectleider die zich naast Elektriciteit ook focust
op Tijd en Frequentie. Het blijft bij deze kleine groepsomvang een belangrijk aandachtspunt voor de
toekomst. Bekeken kan worden hoe door interne samenwerking enige flexibiliteit in de organisatie
kan worden ingebouwd.
B.3.7 Aanbevelingen
De continuïteit (het altijd beschikbaar zijn van de dienst) is een kenmerk wat in de toekomst alleen
nog maar belangrijker zal worden. Het is daarom van belang om de gehele keten die uiteindelijk deze
dienst bij de klant gaat leveren voldoende redundant uit te leggen. Een onderzoek naar toekomstige
mogelijkheden om deze dienst aan te bieden (en kennis te verspreiden door middel van trainingen) is
van belang om ook toekomstige klanten aan VSL te binden.

SA/2019-2023

20/42

02/07/2019

B.4 Ioniserende staling
B.4.1 Inleiding
De continue verbetering in de gezondheidszorg is onmogelijk zonder betrouwbare data, zoals
dosimetrie bij ioniserende straling. Dit gegeven en Europese wetgeving om de dosisverdeling te
optimaliseren zorgt voor een groeiende behoefte aan kwantitatieve metingen in onder andere de
Nucleaire Geneeskunde. Daarnaast zijn kwantitatieve metingen met PET en SPECT (Galliumgebaseerde liganden en andere isotopen) nodig om bijvoorbeeld de verandering in concentratie van
plaques te bepalen om zo werkzaamheid van eventuele medicijnen vast te stellen. Deze (pre)klinische
ontwikkelingen moeten in de gaten gehouden worden, bijvoorbeeld door aansluiting te zoeken bij de
relevante onderzoeksgroepen op de TU Delft (Dennis Schaart) en in de klinische fysica nucleaire
geneeskunde (Ronald Boellaard).
Verder neemt de therapeutische toepassing van ioniserende fotonenstraling in het magneetveld van
een MRI scanner, een Nederlandse uitvinding, een grote vlucht. Dit onderstreept de juiste keuze van
de ontwikkeling van absolute watercalorimetrie. Ioniserende straling met protonen is recent in
Nederland van start gegaan en ook hier zijn preklinische studies die deze therapie combineren met
een MRI. Omdat zowel in fotonen- als protonentherapie gebruik wordt gemaakt van kleine,
dynamische velden is het noodzakelijk dat VSL de hiervoor benodigde metrologie ontwikkelt,
bijvoorbeeld met de genoemde watercalorimeter maar ook met filmdosimetrie. Dat laatste is een
noodzakelijk, maar vooralsnog lastig, meetinstrument in de kliniek. Om meer zekerheid te geven dat
de behandeling binnen een acceptabele onzekerheid wordt gegeven is dosimetrie ter plaatse, onder
klinische omstandigheden, van groot belang.
B.4.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
Nederland loopt op enkele vlakken, met name de radiotherapeutische oncologie, internationaal
voorop zowel qua metrologie als ontwikkelingen in het veld. Deze positie is alleen houdbaar bij een
goede metrologische infrastructuur. Op dit vlak kan nog een aantal zaken verbeterd worden, zoals
dosimetrie op afstand (postal dosimetry), ter plaatse bij de klant en dosimetrie-audits, al dan niet op
afstand. VSL is goed toegankelijk voor de klanten en zoekt actief de samenwerking op. Het continueren
van onafhankelijke audits, zowel wat betreft referentie dosimetrie als klinisch relevante moderne
radiotherapie verdient uitbreiding richting kleinere, smallere velden met wisselend dosistempo. Voor
deze verdere ontwikkeling is een goede toegang tot een klinische versneller een onontkoombare
randvoorwaarde. Het aanbieden van (hoge-resolutie) dosimetrie-audits zou afgestemd moeten
worden met de European Organisation for Research and Treatment of Cancer (EORTC), zodat deze
audits erkend worden voor deelname in Europese klinische studies. De VSL audit zou mogelijk op de
EORTC website geplaatst kunnen worden. Een lastig punt hierbij is dat Imaging and Radiation Oncology
Core (IROC) een heel goedkoop, maar qua resolutie beperkt, alternatief is. Bovendien wordt dit
initiatief informeel gesponsord door het MD Anderson ziekenhuis, Houston Texas. Het auditeren van
radiotherapieafdelingen in veel (Europese) landen wordt verzorgd door de nationale overheid wat
concurrentie op dat vlak eveneens lastig maakt.
De verdere faciliteiten zoals die voor nucleaire geneeskunde en radiologie, zijn op het niveau dat
gewenst is door de Nederlandse ziekenhuizen. Ook hier is het zaak de ontwikkelingen te blijven volgen.
Voor de elektronische brachytherapie wordt gewerkt aan het verbeteren van de metrologische
infrastructuur in het kader van een EMPIR project waar VSL consortium partner is.

SA/2019-2023

21/42

02/07/2019

B.4.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
De watercalorimeter is een goede keuze geweest en de ijkfunctionaliteit voor de NL zorginstellingen
is momenteel op orde. Het blijft lastig om met een kleine groep en onzekere financiering verdere
ontwikkelingen te doen die nog beter aansluiten op de klinische praktijk.
B.4.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
Het technisch niveau is op orde, vooral dankzij de continue ontwikkelingen die de groep initieert.
Echter, de kobalt-60 faciliteit is dringend aan vervanging toe. In samenhang met hetgeen onder B.4.2
is beschreven, stelt de Raad voor de mogelijkheden en de voor- en nadelen met betrekking tot de
beschikbaarheid van een (klinische) lineaire versneller te onderzoeken. Dit, al dan niet in combinatie
met het vervangen van de kobalt faciliteit door een nieuwe.
B.4.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
Er is een periode geweest waarin het leek dat de toegankelijkheid minder werd door het vertrek van
een metroloog. De wachttijden liepen daardoor op en bij een langdurige krappe bezetting kunnen
klanten uitwijken naar buitenlandse metrologische instituten. De genoemde vacature is gelukkig weer
ingevuld maar er moet wel voor gewaakt worden dat dit zo blijft. Dit gaat voor een belangrijk deel om
de handen die het werk doen (medewerkers op hbo-niveau).
B.4.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Momenteel is continuïteit geen zorg, maar bovengenoemde ervaring laat zien dat dit kan veranderen.
Een bredere basis voor metrologen (uitwisseling met andere afdelingen) en een goede koppeling met
instroom uit onderwijsinstellingen zou voor een stabielere bezetting kunnen zorgen.
B.4.7 Aanbevelingen
Dosimetrie voor kleine, complexe en dynamische velden (zowel qua vorm als intensiteit), al dan niet
in magneetvelden, komt steeds meer in de belangstelling. Het TRS-483 rapport over kleine velden
dosimetrie is goed maar vrij uitgebreid. Het is nuttig te informeren bij de NCS subcommissie over
stereotaxi of een toegewijd, eenvoudige samenvatting wenselijk is, toegespitst op de
Nederlands/Belgische situatie. Voor de complexere dosimetrie worden vaak commerciële fantomen
gebruikt waarbij de gebruiker niet bij de brondata kan. Daarmee ontbreekt inzicht in de
(on)mogelijkheden en de onafhankelijkheid van deze meetsystemen. Daarnaast is de gevoeligheid en
specificiteit van dergelijke meetinstrumenten in het geheel niet bekend. Dergelijke hiaten verdienen
de aandacht van VSL. Momenteel wordt in ESTRO verband een sensitiviteit/specificiteit analyse
opgezet; VSL zou daarin kunnen participeren.
Hoewel IROC al redelijke, maar ruimtelijk gezien beperkte dosimetrie audits levert voor complexere
velden, is filmdosimetrie hier veel beter voor geschikt. Als VSL hiervoor een open systeem ontwikkelt
dan heeft het een mooi audittool in handen, dat ook per post verstuurd kan worden. Het is dan wel
noodzakelijk de EORTC ervan te overtuigen dat de VSL methode veel beter is dan IROC.
Vanwege de mogelijkheid tot discussie met de klant en eventuele bijscholing, heeft visiterende
metrologie een grote meerwaarde, ook omdat de meting dan ter plekke onder reële omstandigheden
wordt verricht.
Omdat het gedrag van een spectrum aan fotonen en gegenereerde elektronen anders is dan dat van
een monochromatische bron (Co-60), is het zeer wenselijk een functionele lineaire versneller te
installeren, mogelijk naast het kobalt systeem. Dit ook om verdere ontwikkelingen mogelijk te maken
voor het meten aan kleinere velden en de doorontwikkeling van audits per post voor IMRT/VMAT,
passend bij de trend in radiotherapie om complexere en kleinere velden te gebruiken. Een andere
SA/2019-2023

22/42

02/07/2019

trend binnen de radiotherapie is de zogeheten FLASH radiation, met dosis tempi van meer dan 30
Gy/s. Samen met het nabijgelegen Holland Protonencentrum heeft het VSL unieke mogelijkheden
dosimetrie in te zetten en waar nodig verder te ontwikkelen voor deze ontluikende techniek.
Daarnaast wordt aanbevolen de ontwikkelingen te volgen in de Nederlandse radiotherapeutische
oncologie op het gebied van elektronische brachytherapie en het gebruik van nanodeeltjes voor zowel
warmtetherapie (hyperthermie) en radiotherapie.
VSL zal een stevige positie moeten houden, zowel ter ondersteuning van de technische ontwikkelingen
in Nederland als ter ondersteuning van de kliniek. Omdat met name de markt van lineaire versnellers
en brachytherapie door slechts enkele partijen wordt gedomineerd is onafhankelijke kalibratie en
validatie noodzakelijk om nieuwe technologische ontwikkelingen in het veld te voorzien van
herleidbare metingen.

B.5 Massa, Druk en Viscositeit (MDV)
B.5.1 Inleiding
Voor Massa is internationaal de belangrijkste ontwikkeling de nieuwe definitie van het kilogram. VSL
houdt de ontwikkelingen uiteraard bij maar is niet direct betrokken. In principe verandert er door de
invoering van de nieuwe definitie niets in de hardware of het beheer door VSL. De meetonzekerheid
van VSL zal wel een fractie toenemen door de nieuwe definitie. Er is vraag naar nieuwe micro en nano
massastandaarden voor nieuwe gebieden zoals biotechnologie, gebaseerd op resonantiemeting, en
op langere termijn wellicht met een microwatt balans.
Bij Druk is de belangrijkste internationale ontwikkeling de bepaling van de Boltzmann constante en de
realisatie van de nieuwe thermodynamische temperatuurschaal. Hiervoor zijn nauwkeurige, absolute
drukmetingen nodig. De innovatieve technologieën rond halfgeleiders en biotechnologie vragen
herleidbare metingen van zowel extreem lage als extreem hoge drukken of dynamische metingen
omdat de processen dynamisch zijn en gecontroleerd moeten worden. Extreme Ultra Violet (EUV)
lithografie verlangt goede beheersing van de druk in (ultra- en extreem-) hoog vacuüm systemen. Er
is behoefte niet alleen aan nieuwe materialen, die niet uitgassen, maar ook aan referentiematerialen
voor uitgassen.
Dichtheid en Viscositeit zijn niet alleen relevant voor bio- en pharma-industrie, maar zeker ook voor
energie (gas en olie) gekoppeld aan stroming (flow). Procesbeheersing wordt belangrijker o.a. door
temperatuurbeheersing. Nanotechnologie vraagt om dichtheid- en viscositeitmeting aan extreem
kleine monsters. Er wordt onder steeds extremer condities gemeten; bij drukken tot 100 bar of zelfs
400 bar en temperaturen van -50 ˚C tot +500 ˚C. Voor vloeibaar gas (LNG) zelfs tot -160 ˚C.
Voor Kracht en Moment bestaat een internationale vraag naar herleidbare metingen met een
relatieve meetonzekerheid van 10-5. Kracht- en Momentmeting voor micro- en nano-CMM
(coördinaten meetmachines), MEMS, AFM’s en micromanipulatie gaan richting 10-9 N tot 10-12 N. In
de pharma- en bio-industrie wordt zelfs 10-15 N genoemd. (Op basis van gravitatie kan maar tot 10-5 N
gemeten worden.)
Massastroom is erg relevant voor energie (gas en olie). VSL is hierin actief door kalibratie van
stromingsmeters voor gas en vloeistof.

SA/2019-2023

23/42

02/07/2019

B.5.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
Naast druk en viscositeit zijn er nog meer massa gerelateerde grootheden zoals: kracht, moment,
dichtheid en massastroom. Maar ook geluid en trillingen (bewegende massa) zijn gerelateerde
grootheden.
Massametingen (en volumemetingen) zijn van oudsher zeer belangrijke metingen in het
handelsverkeer (Metrologiewet). Massa en afgeleide grootheden worden op grote schaal gebruikt en
in veel gevallen is herleidbaarheid belangrijk. De huidige kalibratie-infrastructuur van MDV is
voldoende voor de behoefte aan massa, druk en viscositeit metingen.
Naast VSL zijn er vele andere door de RvA geaccrediteerde kalibratie- en test-laboratoria. Deze
laboratoria herleiden hun standaarden uiteraard naar (inter)nationale standaarden. De rol van VSL in
deze is niet exclusief en de positie wordt vooral bepaald door de doelmatigheid.
Drukmetingen zijn nog steeds belangrijk in de luchtvaart en procesindustrie en die sectoren hebben
daarom ook vaak hun eigen kalibratielaboratoria. Viscositeit is vooral van belang voor de pharma-,
proces- en voedselindustrie. Het gebruik van referentie-oliën is daar van belang.
B.5.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
Voor massabepaling zijn de kalibratiemiddelen goed op orde en de automatisering is verder
doorgezet. De door VSL ontwikkelde weegrobots voor referentiegasmengsels komen voort uit de
goede samenwerking/synergie met VSL/Chemie. Nederland presteert hier internationaal op hoog
niveau.
Voor gasdruk zijn de kalibraties veelal geautomatiseerd en er is een nieuw project gestart voor de
ontwikkeling van een herleidbare generator van dynamische drukken (tot 500 MPa).
Viscositeit is ook bijna geheel geautomatiseerd en kalibraties zijn nu sneller en nauwkeuriger; VSL
hoort internationaal tot de subtop.
Meting van Dichtheid is beperkt tot aerostatische volumebepaling.
Kracht en Moment worden niet meer beheerd door VSL. De Nederlandse referentie voor Moment
staat bij Caliz B.V. te Berlicum. De referentie voor Kracht is een zogenaamde “dood gewicht bank” en
staat bij NMI Certin B.V. te Dordrecht en deze wordt binnenkort verhuisd naar Delft. Dit vraagt een
substantiële investering.
Massastroom en volumestroom zijn nauw verbonden. Stromingsmeters voor gas en vloeistof (denk
aan LNG) blijven voor Nederland erg belangrijk. Deze grootheden worden besproken bij Volumetrie.
B.5.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
Het beheer van standaarden en faciliteiten bij MDV is op orde. VSL is geaccrediteerd door de Raad
voor Accreditatie (RvA) voor:
•

•
•

Kalibraties: De K999 kalibratie scope van VSL:
https://www.rva.nl/system/scopes/file_ens/000/000/195/original/K999-sce.pdf?1516842022
Deze bevat voor MDV : massa, druk en viscositeit.
Referentiematerialen: De P002 scope voor gasmengsels en viscositeit:
https://www.rva.nl/system/scopes/file_ens/000/000/196/original/P002-sce.pdf?1537358425
Organisatie van ringonderzoeken: De R006 scope voor o.a. massa, druk en viscositeit:
https://www.rva.nl/system/scopes/file_ens/000/000/197/original/R006-sce.pdf?1516842022

SA/2019-2023

24/42

02/07/2019

B.5.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
De VSL kennis en faciliteiten zijn voor het Nederlandse bedrijfsleven toegankelijk via geaccrediteerde
dienstverlening en de beschikbare kalibratiefaciliteiten. VSL geeft advies en er is directe
samenwerking mogelijk. MDV is maar een kleine groep (~1,5 fte) en kan dus niet zondermeer reageren
op een schommelende vraag vanuit het bedrijfsleven. Een gedegen planning is nodig.
B.5.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Continuïteit blijft gevaarlijk bij de kleine groep MDV en daarom is de samenwerking met andere
groepen binnen VSL, maar ook (inter)nationaal, belangrijk. Het vertrek van drie gespecialiseerde
medewerkers (voor massa, druk en viscositeit) in de afgelopen periode is zorgwekkend en belemmert
de handhaving van het benodigde niveau van kennis en vaardigheden. Het is goed dat MDV
momenteel weer betrokken is bij research projecten.
B.5.7 Aanbevelingen
De afnemende financiële middelen en de onafhankelijkheid (lees: relatie met FDI, First Dutch
Innovations) zijn zorgelijk voor VSL en het standaardenbeheer voor het Nederlandse bedrijfsleven.
Financiële middelen worden niet alleen structureel minder, maar ook erg onvoorspelbaar door het
grote aandeel via EMRP of EMPIR projectaanvragen, bij EUROMET tegen Europese criteria en
speerpunten. Dit conflicteert mogelijk met de lange termijn planning voor de Nederlandse (VSL)
research en ontwikkeling. Uiteindelijk moet worden getracht met standaardenbeheer en ontwikkeling aan te sluiten op de programma’s van 3 partijen, FDI, EUROMET en EZK, welke mogelijk
niet op alle gebieden met elkaar verenigbaar zijn. Belangrijk is om een onafhankelijke stabiele
financiële basis op te zetten welke garant staat voor continuïteit en onafhankelijkheid bij de uitvoering
van het standaardenbeheer.

B.6 Lengte
B.6.1 Inleiding
Twee belangrijke ontwikkelingen in het bedrijfsleven (en met name in de precisie industrie) zijn de
behoefte aan nauwkeurige “in line metrologie” op de werkvloer en de behoefte aan nauwkeurige
dynamische meetfaciliteiten. VSL speelt hier goed op in met meerdere hieraan gerelateerde
internationale onderzoeksprojecten in globaal vier categorieën:
•
•
•
•

Nanometrologie
Micrometrologie / 3D micromeetmachine
Interferometrie voor lengte en oppervlakten
Proces- en fabricagemetrologie

B.6.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
Het technisch niveau van de bestaande faciliteiten is goed. Dit blijkt uit de contacten met het
bedrijfsleven, de deelname aan Europese onderzoeksprojecten en de Key-comparisons. Er lijkt
voldoende capaciteit te zijn voor de toegang voor het bedrijfsleven tot de lengte-gerelateerde
standaarden. Er zijn relatief veel medewerkers bij Lengte en er is veel overlap met Optica
(Radiometrie) waardoor medewerkers van beide standaarden aan elkaars projecten kunnen
bijdragen. Dit geeft flexibiliteit.
Alle geometrische metingen zijn herleidbaar naar “de meter” die sinds 1983 is gedefinieerd, op basis
van de lichtsnelheid in vacuüm, als 1/299.792.458e deel van de afstand die licht aflegt in vacuüm in
SA/2019-2023

25/42

02/07/2019

een seconde. Bij VSL is “de praktische Nederlandse standaard voor Lengte” de golflengte in vacuüm
van een jodium-gestabiliseerde helium-neonlaser die, via de frequentiekam van een
femtosecondelaser, gekoppeld is aan de cesium-atoomklok, de standaard voor tijd, met de daarbij
behorende zeer geringe meetonzekerheid. De metrologische faciliteiten voor lengte van VSL zijn veelal
bedoeld voor de Nederlandse (precisie) maakindustrie. Het betreft niet alleen eendimensionale
lengten zoals eindmaten maar ook andere geometrieën of steeds complexer wordende vormen.
In zowel het handelsverkeer als in het dagelijks leven zijn eenduidige meetwaardes van lengte,
oppervlak, snelheid en dergelijke bepalend voor het nakomen van afspraken, het voldoen aan normen
en specificaties, het voorkomen van conflicten (justitie) en het realiseren van hoge kwaliteit bij
productie. Waar deze processen in toenemende mate over de landsgrenzen heen gaan is dat belang
nog groter.
Onderzoek voor het vakgebied van de geometrische meettechniek is sterk geconcentreerd in
specialistische bedrijven (ASML, Mitutoyo RCE, IBS Precision Engineering, Heidenhain etc.), bij TNO en
VSL, dit is nagenoeg volledig verdwenen bij de Nederlandse Universiteiten. Na het afstoten van deze
activiteit bij TU Eindhoven is een klein deel van het onderzoek overgenomen door de TU Delft om het
gebied levend te houden maar ook dat is in 2015 gestaakt door gebrek aan fondsen.
B.6.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
Samenvattend kan gezegd worden dat door VSL de juiste keuzes zijn gemaakt. De keuze voor de
metrologie van nanostructuren ten behoeve van vooral de halfgeleiderindustrie is juist gebleken; voor
ASML is dit onderwerp zeer belangrijk en er is een goede samenwerking opgebouwd. De verbeterde
3D coördinaten meetmachines zijn belangrijk voor de maakindustrie. Meten in de nanobiotechnologie is succesvol opgepakt met twee projecten over vormmeting van cellen of vesikel (t.b.v.
kankeronderzoek). De verbeterde lange afstandmetingen zijn potentieel interessant voor de geodesie
en de ruimtevaart industrie. Deze industriële ruimtevaart is relatief sterk in Nederland.
B.6.4 Technisch niveau van het standaardenbeheer.
Het technisch niveau van de bestaande faciliteiten is goed. Dit blijkt uit de contacten met het
bedrijfsleven, de deelname aan Europese onderzoeksprojecten, de resultaten van de internationale
Key-comparisons en de jaarlijkse RvA audit van de kalibratiefaciliteiten (RvA scope K999).
B.6.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
De toegang voor het bedrijfsleven tot de standaarden komt veelal tot stand via de beschikbare
kalibratiefaciliteiten, consultancy en/of samenwerkingsprojecten. De afdeling Lengte is relatief groot
met ~8 personen en door de verwevenheid van de vakgebieden is er ook veel samenwerking met
Optica.
B.6.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Voor VSL blijft strategische R&D planning op de lange termijn lastig door de grote afhankelijkheid van
al dan niet toegekende projectfinanciering. Door de overlap met Optica kunnen medewerkers van
beide groepen aan elkaars projecten bijdragen. Dit geeft meer flexibiliteit en vereenvoudigt de
planning.
B.6.7 Aanbevelingen
Voor de huidige en toekomstige keuzes onderscheidt de RvD meerdere belangrijke
toepassingsgebieden met ieder hun eigen specifieke eigenschappen:

SA/2019-2023

26/42

02/07/2019

•

•

•

•

Hoog nauwkeurige productiemachines in de halfgeleiderindustrie waarbij de nauwkeurigheid
vooral relatief is ten opzichte van een interne referentie (de silicium wafer; het basismateriaal
voor chips). De beheersing van de temperatuur en het beperken van temperatuur invloeden in
het productieproces vragen hierbij steeds meer aandacht.
3D CMM’s (Coordinate Measuring Machines) voor complexe vormen waarbij de toegestane
absolute (herleidbare) meetonzekerheden slechts enkele nanometers bedraagt; de kwaliteit van
de (mechanische of optische) taster is in belangrijke mate bepalend geworden voor deze te
behalen onzekerheid.
Microsystemen en nanotechnologie waar de meetmethodes nog geenszins voldoende
deterministisch zijn om structuren, vormen en ruwheden te bepalen en waar een toenemende
behoefte bestaat aan gestandaardiseerde karakterisering en beheersing van de afmetingen; de
relatieve onzekerheden liggen hier aanmerkelijk hoger. Belangrijk zijn hier de snelle ontwikkeling
van de vraag vanuit de nano-biotechnologie.
Het meten van grote afstanden voor geodetische landmetingen, voor de ruimtevaart en voor de
astronomie. Voor bijvoorbeeld snellere satelliet communicatie met lasers wordt een zeer
precieze en stabiele laser uitlijning vereist.

Aangezien er veel optische expertise gebruikt wordt in Lengte, is het van belang dat de regering
Fotonica tot speerpunt technologie heeft gemaakt en dit continueert. Dit geeft extra kansen op
financiële middelen voor onderzoek en ontwikkeling.

B.7 Temperatuur en Luchtvochtigheid
B.7.1 Inleiding
Temperatuurmetingen zijn in vrijwel alle industrieën van groot belang. De daarmee verbonden
temperatuurstandaarden vormen tevens de basis voor vele andere metrologische gebieden zoals
Volumetrie en Chemie en moeten in Nederland gehandhaafd worden. Ontwikkelingen op het gebied
van temperatuurmeting komen voort uit de vraag van met name de automotive industrie naar
dynamische temperatuurmetingen in het milliseconde bereik, het zoeken naar een vervanging van de
kwikstandaard en onderzoek aan een fotonische temperatuurmeting (zgn. Quantum Thermometrie).
B.7.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
De beheerde standaarden opereren, volgens de scope van de RvA (sterk vereenvoudigd) in de
volgende bereiken:
•
•

Temperatuur van -195 - + 1550 °C met een onzekerheid van 0,5 mK respectievelijk 3,5 °C (contact
thermometrie).
Relatieve luchtvochtigheid 1% - 97% RH met een onzekerheid van 0.4 %RH – 0.8+ (5- t)/45x0.8
%RH (in het drukbereik 50 – 600 kPa(a) en temperatuurbereik -40 – +5 °C).

B.7.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
Mede in verband met het vertrek van personeelsleden is besloten de stralingsthermometrie (noncontact thermometrie) te ontmantelen (temperatuurbereik 1550 – 3000 °C). Deze werd vooral
gebruikt voor de staalindustrie. Heropbouw van deze standaard is in verband met de niet meer
aanwezige kennis, de hoge kosten, beslag op capaciteit en de afweging van het rendement niet
wenselijk. Uitbreiding tot temperaturen onder de -195 °C zijn momenteel commercieel niet
interessant en worden overal afgebouwd, alleen PTB werkt hier nog aan. Echter, mochten
ontwikkelingen richting vloeibaar waterstof (LH2) zich voordoen, dan kan een lage
temperatuurmeting, met uitbreiding naar -254 °C, weer aantrekkelijk worden.
SA/2019-2023

27/42

02/07/2019

B.7.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
VSL temperatuurstandaarden zijn in hoge mate geautomatiseerd. Gedurende de dag worden de
opstellingen voorbereid, gedurende de nacht worden de kalibraties automatisch uitgevoerd. Dit is
zeer efficiënt. De standaarden zijn ISO17025 geaccrediteerd, er zijn geen afwijkingen gevonden bij de
meest recente audit. Echter, er heeft geen nieuwe validatie plaatsgevonden na de verhuizing van het
oude naar het nieuwe laboratorium. Derhalve is kwaliteitsmanagement een punt van zorg.
B.7.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
Omzetontwikkeling is stabiel en er wordt geen stijging of daling verwacht. Voor standaardkalibraties
wijken veel bedrijven uit kostenoverwegingen uit naar andere certificatielaboratoria zoals Kalibra of
TKS. Fluke laat hoogwaardige kalibraties (dus met lage meetonzekerheid, orde-grootte milliKelvin)
uitvoeren op klantwens bij VSL. Een eventuele voorgenomen kostprijsverhoging is niet wenselijk, dan
prijst VSL zich uit de markt. Er is behoefte aan snel, goed en goedkoop kalibreren. Er is concurrentie
vanuit Tsjechië, Oost-Europa. Er ligt (internationaal) een kans voor VSL, want PTB en LNE zijn niet
commercieel, zij brengen geen offerte uit, en er zijn lange wachttijden.
B.7.6 Continuïteit in standaarden beheer.
De medewerkers in de groep werken er al lang, en de apparatuur is goed op orde. Het zou wellicht
een goed idee zijn om jonge onderzoekers aan te trekken, om voorbereid te zijn op het vertrek of
pensionering van medewerkers, het duurt ca. 5 jaar voordat nieuwe medewerkers op gelijkwaardig
niveau zijn met de zittende medewerkers.
B.7.7 Aanbevelingen
Het NIST werkt aan fotonische temperatuurmeting. Hiermee meet je rechtstreeks de
thermodynamische temperatuur en vervalt mogelijk de behoefte aan kalibraties. Het is zaak een
EMPIR project hiervoor op te zetten “quantum thermometrie”, b.v. samen met de Lengte groep.
Ingegeven vanuit de automotive industrie kan het ontwikkelen van een opstelling en meetmethode
voor het kalibreren van dynamische temperaturen opgepakt worden. Mogelijk zou dit vanuit een
EMPIR project gerealiseerd zou kunnen worden.
Er zou een EMPIR project opgestart moeten worden om het onderzoek naar de “ultra trace moisture”
en “enhancement factors” ten behoeve van de omrekening van dauwpunt naar waterconcentratie in
aardgas weer op te pakken en voort te zetten.
De definitie van RH% ligt nog niet vast boven 100 °C. VSL heeft hier al aan gewerkt, tot 180 °C in het
EMPIR project HiT. In het algemeen is dit van belang voor alle droogprocessen in de industrie, b.v. in
de papierindustrie. Het onderzoek bij VSL is momenteel gestopt.

B.8 Optica
B.8.1 Inleiding
Optica binnen VSL hield zich vanouds bezig met fotometrische en radiometrische kalibraties van
lichtbronnen. Dit is altijd van groot belang geweest vanwege de aanwezigheid in Nederland van een
belangrijke lichtindustrie, voorheen Philips Lighting, nu Signify. Maar optica als discipline heeft ook
altijd een belangrijke rol gespeeld in het metrologisch gebied Lengte en dat is nog steeds zo. Het is
dan ook niet verwonderlijk dat medewerkers die bij Optica werken soms ook aan Lengte werken en
omgekeerd.

SA/2019-2023

28/42

02/07/2019

VSL heeft nieuwe methoden ontwikkeld voor de kallibratie van spectrale radiometers. Het
toepassingsgebied van deze nieuwe radiometers is zeer groot: ultraviolet gebaseerde
desinfectiesystemen (zoals gebruikt in ziekenhuizen), nieuwe optische bronnen voor medische
toepassingen, en systemen voor aardobservatie (voor het monitoren van luchtvervuiling of de
ozonlaag bijvoorbeeld). Omdat genoemde nieuwe kallibratiefaciliteit (nog) niet aanwezig is in andere
metrologische instituten in Europa, heeft VSL unieke mogelijkheden op de internationale markt.
De Nederlandse regering heeft Fotonica tot speerpunttechnologie bestempeld. Vanouds is de optica
in Nederland zeer sterk, zowel het academisch onderzoek als ook de industriële toepassingen. De
compact disc speler van Philips en de optische lithografie machines van ASML zijn aansprekende
voorbeelden. Echter, optische afbeeldingen, optische sensoren en behandelingen met lasers zijn ook
enorm belangrijk geworden de detectie van vervuiling, in de landbouw, bij voedselkwaliteit en in
medische toepassingen. Voorbeelden zijn behandeling van huidziekten met UV licht en het gebruik
van UV lampen voor ontsmetting, bijvoorbeeld in operatiekamers en voor waterzuivering. Behalve
voor bronnen en detectoren is het ontwikkelen van standaarden voor andere optische componenten
zoals spectrometers en afbeeldingsoptiek (bepaling van aberraties) voor een breed golflengtegebied
van röntgen tot infrarood essentieel voor de Nederlandse industrie. VSL moet inspelen op deze relatief
nieuwe ontwikkelingen en een coördinerende rol op zich nemen. Hiertoe moet de metrologische
infrastructuur worden uitgebouwd naar nieuwe golflengten. Voor de steeds groteren eisen van
nauwkeurigheid bij de fabricage van geïntegreerde schakelingen moet nieuwe metrologie bij kortere
golflengten (extreem UV tot zwakke Röntgenstraling) ontwikkeld worden. Belangrijk in dit verband is
dat VSL deelnemer is in een Delfts initiatief om een coherent afbeeldingssysteem te ontwikkelen voor
zachte Röntgenstraling in het Dutch Optics Centre (DOC). VSL is goed aangehaakt en een
gewaardeerde partner in het DOC en de directeur van VSL is lid van de Adviesraad van DOC.
B.8.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
De metrologische faciliteiten van VSL voor het meten van vormen zijn goed op orde. De nieuwe
kalibratie instrumentatie voor spectrale radiometers is boven al genoemd. Verder zijn er
geïntegreerde bollen en is er een faciliteit om hoekafhankelijke emissie van lichtbronnen zeer
nauwkeurig te meten. Verder is er de op optische scatterometrie en ptychografie gebaseerde
metrologie die, in combinatie met een AFM, nanostructuren zoals die in de halfgeleiderindustrie
worden gemaakt kunnen meten. De kwaliteit van deze faciliteit en het onderzoek dat VSL verricht op
dit gebied wordt onderstreept door de samenwerking met ASML en door het feit dat VSL een Europees
consortium leidt op het gebied van optische superresolutie technieken voor zeer kleine structuren.
VSL heeft tevens een techniek ontwikkeld om grote afstanden (tientallen meters) tot op de
micrometer nauwkeurig te meten. Hierbij wordt gebruik gemaakt van speciale lasers, de zogenaamde
frequentiekammen. Deze faciliteit kan van bijzondere waarde zijn voor toepassingen in de ruimte,
bijvoorbeeld voor het meten van afstanden tussen satellieten.
B.8.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
De instandhouding en het beheer van VSL faciliteiten voor het karakteriseren van lichtbronnen blijft
belangrijk voor de Nederlandse lichtindustrie. De investeringen in de faciliteit voor de metrologie van
nanostructuren ten behoeve van de hightech maakindustrie, speciaal de halfgeleiderindustrie, is juist
gebleken. Voor ASML is verder onderzoek aan deze metrologie essentieel om nieuwe generaties van
IC fabricage machines op de markt te kunnen brengen. Er is een hechte samenwerking tussen ASML
en VSL op dit gebied. De langeafstandsmetingen zijn potentieel interessant voor de
ruimtevaartindustrie. Deze industriële tak is relatief sterk in Nederland. Samenvattend kan gezegd
worden dat de juiste keuzes zijn gemaakt.

SA/2019-2023

29/42

02/07/2019

B.8.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
Het technisch niveau van de bestaande faciliteiten is goed. Dit blijkt uit de contacten met het
bedrijfsleven, de deelname aan Europese onderzoeksprojecten en de Key-comparisons.
B.8.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
Er is voldoende capaciteit voor de toegang voor het bedrijfsleven tot de standaarden.
B.8.6 Continuïteit in standaarden beheer.
Er is veel overlap in expertise tussen lengte en Optica (Radiometrie) waardoor medewerkers van beide
standaarden aan elkaars projecten kunnen bijdragen. Dit geeft flexibiliteit.
B.8.7 Aanbevelingen
Het werven van nieuw talent voor de metrologie heeft aandacht nodig. Studenten van de
universiteiten en HBO instellingen moeten beter geïnformeerd worden over de metrologie en de
kansen voor een carrière in deze sector. Dit kan onder andere door medewerkers van VSL gastcolleges
te laten geven en door structurele verbindingen tussen medewerkers van VSL en de met hun expertise
verwante universitaire groepen.
De regering heeft de fotonica tot speerpunt technologie gemaakt. Dit geeft extra kansen op financiële
middelen voor onderzoek en ontwikkeling waar VSL op in moet springen. Er is veel kennis op hoog
niveau op het gebied van de optica binnen VSL en er zijn daarom volop kansen om nationaal en
internationaal met peers van het vakgebied samen te werken om zo extra fondsen binnen te halen.
Voor de instandhouding en verbreding van de faciliteiten en expertise in de optica is het van groot
belang dat een senior onderzoeker van Optica een deeltijdpositie heeft aan de TU Delft. Hierdoor krijgt
VSL toegang tot nieuwe financieringsmiddelen voor onderzoek. Bovendien wordt het netwerk van VSL
zodoende versterkt en kan, door het geven van bijdragen aan het universitaire onderwijs, de
metrologie als discipline meer bekend worden onder studenten. Dit samenwerkingsmodel tussen VSL
en de TU Delft dat al voor het gebied Optica is geïmplementeerd, wordt door de RvD sterk aanbevolen
voor senior onderzoekers van ook de andere gebieden. Behalve het in stand houden van de bestaande
unieke metrologische infrastructuur voor radiometrie, beveelt de RvD aan om de verbreding van de
optische expertise naar nieuwe toepassingen door te zetten en uit te breiden. Voorbeelden van deze
verbreding zijn de eerder genoemde ptychografie en meer algemeen het afbeelden zonder lenzen,
optische technieken voor aardobservatie en monitoring van luchtvervuiling, optische sensoren voor
het detecteren van vervuiling. Ook verdient genoemd te worden het initiatief van VSL op nieuwe
optische metrologie te ontwikkelen ten behoeve van kernfusie in samenwerking met Differ in
Eindhoven en PTB in Braunschweig.

B.9 Volumetrie
B.9.1 Inleiding
Volumetrie speelt een belangrijke rol bij de implementatie, realisatie en verificatie van doelstellingen
van o.a. de energietransitie en klimaatagenda. Met die achtergrond zijn belangrijke opgaven op het
gebied van volumetrie, flowmeting van volume en massa vast te stellen. Zoals:
•

Behoefte aan waterstofmeting in het energiesysteem (waterstof auto’s en tankstations, gebruik
in de industrie, gebouwde omgeving waardoor gasmeters moeten worden aangepast, productie
en kwaliteit van waterstof, transport van waterstof in gas of vloeistof vorm (LH2))

SA/2019-2023

30/42

02/07/2019

•
•

•
•

Verdere ontwikkeling van small-scale LNG voor tanktransport, schepen- en bunkerfaciliteiten en
mobiele tankstations
Toenemend belang voor de bepaling van gassamenstelling (kwaliteit H2, vervuiling, samenstelling
LNG, methaan getal, aardgas samenstelling na menging met groen gas, buitenlands gas of
gasvormig gemaakt LNG)
Energie meting i.p.v. volume of massa meting, dus calorische waardebepaling.
Fiscale metingen van nieuwe energie stromen, zoals groen gas, LNG, H2, CO2-neutale
brandstoffen

B.9.2 Huidige status van de metrologische infrastructuur
De faciliteiten Westerbork en Bergum die in het verleden gebruikt werden voor hoge druk kalibratie
zijn gesloten. De faciliteiten voor visceuse vloeistoffen en water in Dordrecht zijn uit gebruik genomen
en niet vervangen. Er wordt voor kalibratie gebruik gemaakt van de EuroLoop faciliteit, maar deze
installatie is in 2018 verkocht aan een private partij.
Voor waterkalibratie zijn er in Dordrecht nog faciliteiten, maar VSL heeft aangegeven deze te sluiten
en gedeeltelijk te verhuizen naar Delft. Onduidelijk is of in Delft dezelfde scope nog kan worden
aangeboden aan de markt of dat ook hier gebruik gemaakt gaat worden van kalibratiefaciliteiten van
derden.
Voor de kalibratie van gas en vloeistof onder extremere condities zoals hoge druk, hoge viscositeit of
extreem lage of hoge debieten wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van kalibratiefaciliteiten
bij derden zoals Euroloop, waar ook de VSL gas-oil-piston-prover (de primaire standaard voor gas) en
Trasys staan opgesteld. In zo’n soort model wordt de gehele kalibratiefaciliteit niet door VSL beheerd,
maar faciliteert deze wel de nationale standaard. VSL verzorgt dan voor de herleidbaarheid naar de SI
eenheid. In de toekomst zou dit model verder kunnen worden uitgebouwd, bijvoorbeeld voor microen nanoflow, en mogelijk ook voor LNG kalibratie voor het midden debiet gebied.
Voor de kalibratie van vloeibaar aardgas (LNG) is een primaire standaard opgebouwd in Delft. In
Rotterdam wordt een mid-scale kalibratiefaciliteit voor LNG ontwikkeld. Hiermee is VSL leidend in de
wereld met op dit moment de enige operationele LNG kalibratiefaciliteit. De andere faciliteit bij NIST
is op dit moment niet operationeel, zodat VSL een (tijdelijke) monopolie positie op LNG kalibratie
bezit.
B.9.3 Inhoudelijke keuzes en huidig beheer van standaarden.
Er is een risico dat de faciliteiten onder eigen beheer van VSL te beperkt zijn om het kennisniveau op
peil te houden. Dit geldt in het bijzonder voor kalibratie onder hoge druk, viscositeit, microflow en
hoog volume vloeistof en gas.
Door het stoppen van de kalibratie van viskeuze flowstoffen in Dordrecht is VSL aangewezen op de
beschikbaarheid van de commerciële faciliteit EuroLoop in Rotterdam. Na verkoop van de EuroLoop
faciliteit is het van belang dat er goede samenwerking is en transparante afspraken worden gemaakt
met EuroLoop om de nationale volume standaard voor hoge druk adequaat te kunnen beheren en in
te kunnen zetten bij (bijvoorbeeld EMPIR) projecten.
De waterkalibratiefaciliteit in het Reynoldslaboratorium in Dordrecht is ontmanteld. Er is de RvD nog
geen voorstel bekend of en hoe VSL een dergelijke faciliteit in haar strategische plannen heeft
opgenomen.

SA/2019-2023

31/42

02/07/2019

B.9.4 Technisch niveau van het standaarden beheer.
De standaarden onder beheer van VSL zijn RvA geaccrediteerd en worden jaarlijks geauditeerd. Dit
geldt tevens voor de organisaties waar VSL gebruik van maakt. Internationaal wordt VSL erkend als
een van de leidende metrologie instituten op flow en volumetrie gekoppeld aan met name het gebruik
van aardgas in Nederland. Het is van belang deze positie te behouden en uit te breiden naar de nieuwe
gassen, biogas, groen gas, waterstof.
B.9.5 Toegankelijkheid en gebruik van standaarden.
In dit werkveld is er veel vraag vanuit het bedrijfsleven voor het gebruik van de standaarden voor
kalibratie van flowmeters voor massa en volume flow. Hoewel andere Europese metrologie instituten
deze flowstandaarden aanbieden, zoals PTB, NEL, Force, heeft het Nederlands bedrijfsleven een
voorkeur voor kalibratie door VSL vanwege klantvriendelijkheid, bereikbaarheid en aantrekkelijke
levertijd.
B.9.6 Continuïteit in standaarden beheer.
De afdeling volumetrie en flow kalibratie hebben de laatste tijd flinke fluctuaties in de personele
samenstelling laten zien. Aangezien dit een van de belangrijkste en toonaangevende gebieden van
kalibratie is, is het voor VSL belangrijk de stabiliteit weer op peil te brengen en te waarborgen door
het beschikbaar houden en opleiden van voldoende senior expertise in dit werkveld. Nieuwe
medewerkers hebben een goede inwerkperiode nodig, door zowel eigen senior personeel als
eventueel externe experts, om zich de fijne kneepjes van het vak eigen te maken. Dit is noodzakelijk,
omdat het uitvoeren van flow kalibraties door nieuwe medewerkers voor klanten in het verleden
regelmatig voor afwijkende certificaten en disputen tussen klant en VSL hebben gezorgd.
B.9.7 Aanbevelingen
Ontwikkel een model waarbij VSL gebruik kan maken van faciliteiten van derden en waarbij VSL de
herleidbaarheid naar SI eenheden en de toegang voor marktpartijen blijft waarborgen. In het
bijzonder geldt dit voor de inzet van kalibratie faciliteiten van derden voor het werkgebied micro- en
nanoflow. Werk aan een plan voor de continuering van de waterkalibratie faciliteit uit Dordrecht.
De activiteiten op het gebied van kalibratie van LNG ten behoeve van small-scale LNG toepassingen
moet worden doorgezet. LNG heeft inmiddels zijn positie gevonden in de zwaar transport
mobiliteitssector zoals vrachtvervoer, binnenvaart, ferry’s en cruiseschepen. De eerste
bunkerschepen voor LNG zijn ontwikkeld, LNG terminals hebben o.a. in Zeebrugge en Rotterdam ook
een LNG tankstation voor vrachtwagens en schepen. Maar op veel plaatsen worden schepen nog
gebunkerd met behulp van LNG tank auto’s en mobiele units voor flow meting. De verwachting is dat
deze small-scale LNG markt zal toenemen wereldwijd en er meer flowkalibratie gevraagd zal worden.
In de energie transitie speelt waterstof een steeds belangrijkere rol om de CO2 footprint te verlagen
voor de mobiliteitssector, gebouwde omgeving en met name de industrie (chemie, raffinage, staal,
glas, cement). Waterstof kan daarbij zowel uit aardgas als uit duurzame elektriciteit worden
geproduceerd. Transport kan plaatsvinden in gasvorm via pijpleidingen, of bijvoorbeeld in vloeibare
vorm bij -254°C (LH2). Voor het meten van de waterstofstroom is zowel de volume of massa meting
van belang, maar ook de zuiverheid en concentratie van de waterstofstroom. Dit zou een nieuw
werkveld voor VSL flow kalibratie moeten worden waarbij de relevante range van volume en massa
flow en druk nog moet worden vastgesteld.
Emissiemetingen worden steeds belangrijker. Naast CO2 emissie- en transportmetingen komt er
steeds meer aandacht voor andere broeikasgassen, zoals bijvoorbeeld methaan (CH4) en lachgas
(N2O). Er komen online meters op de markt van gassamenstelling die zowel de energiestroom als
SA/2019-2023

32/42

02/07/2019

gassamenstelling kunnen meten. VSL kan een rol spelen bij de toepasbaarheid van deze nieuwe
technologie alsmede bij de standaardisering ervan.

SA/2019-2023

33/42

02/07/2019

APPENDIX I: Beschouwing en realisatie adviezen 2013-2016
1.1 Terugblik op het huidige strategisch advies 2013-2016
Generiek
Advies 1: Richt in samenwerking met universiteiten deeltijdposities in voor senior onderzoekers van
VSL in relevante vakgroepen aan universiteiten op het gebied van de kerngebieden van het
metrologisch onderzoek van VSL. Stel hiertoe een plan van aanpak op gericht op uitvoering per 2014.
Een plan van aanpak voor realisatie van deeltijdposities in relevante vakgroepen aan universiteiten
voor senior onderzoekers van VSL is niet gerealiseerd en derhalve ook niet uitgevoerd. Om dit wel van
de grond te krijgen is het noodzakelijk dat hier in het budget van VSL ruimte (zowel tijd als geld) voor
wordt gemaakt, zodat de betrokken medewerkers 1 dag in de week onderzoek kunnen doen bij een
universiteit.
Alleen binnen Optica is er vanuit VSL een deeltijd UHD-aanstelling gerealiseerd. Wel zijn er tussen
verschillende vakgroepen van VSL en diverse universiteiten samenwerkingsverbanden ontstaan.
Bijvoorbeeld op het gebied van de Elektriciteit is er samenwerking met de TU/e en de UT, bij HF is er
sprake van een uitstekende samenwerking met de TUD, Thermometrie heeft een goede
samenwerking met de RUG.
Advies 2:
a. Ondersteun actief een vervolg op het European Metrology Research Programme (EMRP).
b. Blijf investeren in fundamenteel onderzoek (in Europees verband) naar modern standaarden om
zodoende een technologische voorsprong en daardoor ook de meerwaarde in de toekomst voor
de Nederlandse industrie te behouden.
c. Intensiveer de samenwerking met Europese meetinstituten, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven
vooral ten aanzien van de nieuwe gebieden. Maak optimaal gebruik van de mogelijkheden die
universiteiten en onderzoeksprogramma’s op deze universiteiten bieden.
d. Stimuleer en waardeer het publiceren in wetenschappelijke tijdschriften.
Ad a) EMPIR (European Metrology Programme for Innovation and Research) is de opvolger van EMRP
(European Metrology Research Programme).
Ad b) VSL is zeer succesvol en actief binnen EMPIR en KP7 (KP7 is opgevolgd door Horizon 2020).
Ad c) VSL heeft zich gericht op de speerpunten en is ook actief de samenwerking met marktpartijen
(industrie) gaan zoeken. Dat heeft daarop ook weer geleid tot nieuwe EMPIR projecten. KP7 projecten
zijn altijd met industriële partners.
Ad d) De RvD vraagt bij de jaarlijkse voortgangsgesprekken gericht om wetenschappelijke publicaties.
Als die er niet zijn, of slechts beperkt, dan vraagt de RvD om meer mogelijkheden te zoeken. In de
afgelopen jaren is het aantal publicaties toegenomen. Bij o.m. de groepen Elektriciteit en
Thermometrie wordt jaarlijks een aantal hoogstaande papers gepubliceerd.
Chemie
Advies 3: Het blijft noodzakelijk te investeren op het gebied van gasanalyses (lagere detectiegrenzen
en hogere nauwkeurigheden) om de toppositie te behouden.
Dit advies is opgevolgd. Chemie, en meer specifiek gasanalyse, is een van de speerpunten van VSL en
het is ook een van de gebieden waarop VSL een internationale toppositie bekleedt. De prioritaire
SA/2019-2023

34/42

02/07/2019

aandachtspunten ten tijde van het advies waren milieu / energie en gezondheid (voedsel), met nadruk
op emissies van gassen en bepaalde stoffen, nanomaterialen en grondstoffen voor
energieconversieprocessen (biobrandstoffen).
Sinds het advies heeft VSL deelgenomen aan verschillende Europese projecten (als coördinator en of
WP-leider), wat heeft geresulteerd in de verdere ontwikkeling van normen, referentiematerialen,
onzekerheidsbeheer en kwaliteitsborging. De leidende positie van VSL wordt weerspiegeld in de
leidende rol bij de herziening van ISO-normen (b.v., ISO 19229, ISO/TC193) en coördinator/WPleiderschapsrol in groot internationaal consortia.
In 2017 werden verschillende grote Europese projecten afgerond op het gebied van het advies (oxyVOC's, NH3, kwik, broeikasgassen, LNG en biogas) en werden nieuwe projecten gestart die voor enige
continuïteit tot 2018/2019 zorgen (EMPIR-projecten voor emissies, NO2, LNG, kwik, waterstof en
biomethaan). Ontwikkelingen in deze projecten hebben potentieel voor grotere impact. Bijvoorbeeld,
meetmethoden voor HCL, mierenzuur en formaldehyde (EMPIR-Metrology for Hydrogen Vehicles) of
de referentiemethode voor meetstandaard voor amines (EMPIR-Biomethaan) zijn van belang voor het
meten van fakkelgassen bij verbranding/ vergassing van biomassa of na CO2 opvangen
(postcombustion capture via amine solvents), die mogelijk vereist zijn als onderdeel van de
energietransitie. Er waren ook ontwikkelingen met betrekking tot softwareontwikkeling voor
automatisering die hebben geleid tot verbetering in de kwaliteit van de software en betere
samenwerking tussen gebruikers en automatiseerders.
Advies 4: Participeer actief in een internationaal samenwerkingsverband waarbinnen een verkennende
studie naar de haalbaarheid en toepassing van gecertificeerde referentiematerialen voor
voedselveiligheid en -betrouwbaarheid wordt uitgevoerd.
De situatie met betrekking tot advies 4 is heel anders. Voor zover de RvD kan zien, heeft
voedselveiligheid bij VSL geen prioriteit. Dit kan te wijten zijn aan het gebrek aan expertise op dit
gebied (zoals aangegeven in het advies voor 2013-2016). Als de RvD het correct interpreteert, gezien
het huidige gebrek aan multidisciplinaire expertise bij VSL op dit gebied en de huidige setting (waarin
de wetenschappelijke kennisvoorziening van de overheid voor voedselveiligheid is ondergebracht bij
het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), RIKILT en CVI van Wageningen University &
Research Centrum), is er geen (urgente) behoefte aan VSL om hier een sleutelrol te spelen.
Elektriciteit en magnetisme
Advies 5: Breng de faciliteiten op peil voor:
•
•
•

Het meten van de kwaliteit en stabiliteit van het hoogspanningsnet, onder andere
fasehoekmetingen (Phasor Measurement Units, PMU’s).
Het meten van efficiency en stroom- en spanningskenmerken van nieuwe technologieën
(verliesmetingen)
Het meten van de kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening in laag- en middenspanningsnetten
(Power Quality, PQ-aspecten)

De eerste 2 deeladviezen (PMU’s en verliesmetingen) zijn volledig en succesvol uitgevoerd. VSL is nu
leidend, en toonaangevend in Europa (wereld). Het derde aspect is deels uitgevoerd, waarbij de
belemmerende factor de marktontwikkelingen zijn. Met name de diversiteit van de stakeholders en
hun belangen spelen een dominante rol. Echter, op een afgeleid gebied, de elektromagnetische
interferentie (EMI, EMC, ook PQ) van statische en slimme energiemeters, speelt VSL opnieuw een
leidende rol in Europa.
SA/2019-2023

35/42

02/07/2019

Advies 6: Ontwikkel de volgende speerpunten van wetenschappelijk onderzoek:
•
•
•

Geavanceerde sampling(meet)methoden voor wisselspanning en –stroom.
Meten van Power Quality aspecten, propagatie door het net en tijdsynchronisatie van metingen
in elektriciteitsnetten, fasehoekmetingen.
Toepassing en kalibratie van niet-conventionele meettransformatoren

Het eerste en derde aspect zijn naar hoog niveau gebracht, vooral door de intensieve samenwerking
met andere leidende NMI’s in Europa op dit gebied (NPL, RISE). Het tweede aspect is complex en nog
verder in ontwikkeling. PQ is een belangrijk en groeiend onderzoeksgebied op de TU/e en
elektromagnetische interferentie (EMI) als gevolg van onvoldoende PQ is een belangrijk en groeiend
onderzoeksgebied op de UT. VSL werkt samen met TU/e en twee promovendi die een onderzoek doen
naar propagatie van PQ-aspecten in elektriciteitsnetten enerzijds, en de toepassing van PMU’s in
distributienetten anderzijds.
Tijd & frequentie
Advies 7: Zet de ontwikkelingen aan het glasfibernetwerk voortvarend door, en werk daarbij nauw
samen met nationale en internationale partners.
VSL is bezig in het kader van tender van ESTEC om “white rabbit” over de grens voor elkaar te krijgen.
Dit is succesvol afgerond. De verbinding tussen Brussel en Noordwijk is officieel sinds 14 november
2018 operationeel. Ook is er een goede verbinding tussen Delft en Amsterdam.
Advies 8: Zet een communicatieplan op om de markt wat “agressiever” te benaderen en verbeter de
directe toegankelijkheid van de technici voor klanten met een certificeringswens.
Financiële instellingen en mogelijk andere geïnteresseerden, zoals netbeheerders, zijn benaderd in
accurate tijd synchronisatie met VSL. Zaken gaan langzaam o.a. omdat er nog geen wetgeving is. Eisen
aan nauwkeurigheid van de tijdbepaling voor financiële instellingen zijn nu relatief licht. Europese
regelgeving is ingevoerd per 3 januari 2018. Er is nog geen grote vraag ontstaan uit de financiële sector
omdat de autoriteit financiële markten (AFM) nog geen toezicht hierop uitoefent. VSL heeft de eerste
klanten al kunnen bedienen met een tijdkalibratiedienst. Er wordt nog niet continu tijd geleverd (via
glasvezel). Er kan nog meer werk worden gemaakt aan verdere commercialisering en inzet
/ontwikkeling van deze dienst. Hiervoor kunnen o.a. de contacten met de TU Delft worden gebruikt
op het gebied van navigatie/GPS maar ook time-of-flight positron emissie tomografie,
tijdbepaling/timestamping voor de AFM, DigID (overheid), surfnet diensten en andere providers.
Ioniserende straling
Advies 9: VSL moet samen met de fabrikanten, gebruikers en beroepsverenigingen tot een plan van
aanpak komen voor de realisatie van gestandaardiseerde ijkbronnen voor het kalibreren van PET
scanners en voor dosiskalibratoren.
Noodzaak lijkt inmiddels minder. Benodigde nauwkeurigheid is vrij laag en wordt door de markt zelf
opgelost.
Advies 10: De kalibratiefaciliteit voor put-ionisatiekamers voor iridium-192 high dose rate bronnen en
low dose rate jodium-125 zaadjes dient te worden voltooid. Samen met de beroepsverenigingen moet
VSL een aanbeveling formuleren betreffende regelmatige kalibratie van deze putionisatiekamers voor
gebruik in de brachytherapie.
Dit is gereed en er zijn NCS aanbevelingen deze kalibratie te gebruiken.

SA/2019-2023

36/42

02/07/2019

Advies 11: Continueer het onderzoek naar het gebruik van de watercalorimeter van VSL voor de
kalibratie van protonenbundels en van fotonenbundels van MRI-versnellers.
De calorimetrie voor de Elekta Unity MR linac is uitgebreid getest en bleek uitstekend te functioneren
in het UMC-Utrecht. Verder is deze naar tevredenheid ingezet voor FFF-bundels en medium energie
röntgenstraling. De watercaloriemeter past goed in de wenselijke trend metrologie bij de klant aan te
bieden. Als er voldoende bundeltijd beschikbaar komt zal VSL protonendosimetrie gaan ontwikkelen
met het systeem.
Massa, druk en viscositeit (MDV)
Advies 12: “Massa, druk en viscositeit” (MDV) is binnen VSL de enige groep zonder EMRP of KP7
projecten. Onderzoek de mogelijke uitbreiding voor R&D- samenwerking tussen Massa, Volumetrie en
Chemie.
Binnen MDV is de afgelopen periode een toename van R&D waargenomen: MDV heeft in 2017 het
EMRP-project Sensor development and calibration method for inline detection of viscosity and solids
content of non-Newtonian liquids succesvol afgerond en in 2018 is een nieuw EMPIR-project gestart
over herleidbare dynamische drukmetingen. VSL gaat samen met Minerva BV een faciliteit voor
herleidbare dynamische drukken tot 500 MPa op een tijdschaal van milliseconden ontwikkelen.
Dynamische metingen en kalibraties zijn een belangrijke metrologische ontwikkeling. De
samenwerking tussen massa en chemie is uitgebreid met name door verdere en verbeterde
automatisering van gasweging.
Advies 13: Zorg voor duidelijkheid qua verantwoordelijkheden omtrent de nationale kalibratiefaciliteiten voor Kracht en Moment. VSL is ten minste aanspreekpunt voor deze massa- gerelateerde
grootheden.
VSL zorgt voor de herleidbaarheid van onze nationale standaarden en is voor de “markt” of het
bedrijfsleven toegankelijk via dienstverlening in de vorm van advies en kalibraties. De RvA scope van
VSL geeft een goed overzicht van alle VSL kalibratie faciliteiten. VSL zelf verricht geen kalibraties kracht
en moment; hiervoor kan het bedrijfsleven terecht bij de respectievelijke kalibratielaboratoria Caliz
B.V. en NMi Certin B.V. Deze kalibratielabs zijn veelal herleidbaar via VSL.
Lengte
Advies 14: Continueren van activiteiten en niveau voor High Tech Systems en micro- en
nanometrologie.
Nano- en microtechnologie is momenteel een van de vijf speerpunten van VSL en de adviezen van de
RvD zijn goed opgepakt gezien de vele internationale KP7- en EMRP-projecten in onderstaande
categorieën:
•
•
•
•

nanometrologie
micrometrologie/ 3D micromeetmachine
interferometrie voor lengte en oppervlakten
proces- en fabricagemetrologie

In deze projecten wordt samengewerkt met NMI’s, universiteiten en bedrijfsleven.
Door deelname aan de KP7-projecten blijft VSL tevens goed op de hoogte van de ontwikkelingen en
de wensen bij het Hightech bedrijfsleven.
Advies 15: Verken de metrologiemarkt voor nano-biotechnologie nader en kijk in hoeverre het mogelijk
en zinvol is de samenwerking met Amsterdam UMC en anderen uit te breiden en te structureren.
SA/2019-2023

37/42

02/07/2019

De verwachting is nog steeds dat de biotechnologie een enorme groei zal doormaken en dat er veel
vraag naar nieuwe meet- en kalibratietechnieken zal zijn. Het is nog steeds moeilijk te overzien welke
nano-bioactiviteiten en ontwikkelingen plaatsvinden bij de Nederlandse bedrijven en universiteiten.
De bio-nanotechnologie is door VSL opgepakt o.a. met het AFM-microvesikels project.
Thermometrie en luchtvochtigheid
Advies 16: continueer het onderzoek naar het effect van onzuiverheden op het watertripelpunt.
Dit is gebeurd, is afgerond en heeft o.a. geresulteerd in 2 papers uit de samenwerking met prof. Harro
Meijer uit Groningen. Andere publicaties zijn gedaan samen met het NIST en SMD (Belgische NMI).
Advies 17: Continueer de ontwikkeling van methoden voor het meten van vocht in aardgas op hoge
druk.
Dit is gebeurd en is deels afgerond. De gebouwde primaire standaard is uniek, VSL is het eerste
instituut dat vocht in aardgas kan meten tot 65 bar. Voordat dit operationeel is moet nog een aantal
problemen worden opgelost. De zogeheten “enhancement factors” (deze zijn onbekend voor aardgas;
nodig t.b.v. het omrekenen van dauwpunt naar de waterconcentratie) kunnen worden onderzocht
met de opstelling (onderzoek naar “ultra trace moisture” (< 1 PPM water in gas)). Kanttekening:
onderzoek kan alleen worden uitgevoerd via EMPIR projecten, er is geen budget binnen VSL voor
“eigen” onderzoek. Het onderzoek bij VSL is momenteel gestopt, de RvD kan zich hier in vinden.
Optica
Advies 18: Bouw de metrologische adviesactiviteit op het gebied van ruimtelijke stralingsmeting verder
uit, onder andere ten gunste van de aardobservatie en de Nederlandse ruimtevaart. Verken het verre
infrarood tot en met het terahertzgebied.
In het verleden waren de fotometrische en radiometrische kalibraties vooral gericht op lampen, met
name LEDs. Het aantal kalibraties van LEDs is de laatste tijd minder geworden. Twee medewerkers die
vooral actief waren op dit gebied hebben VSL verlaten. De twee medewerkers die nu de optische
standaarden behartigen, zijn beiden senior onderzoekers met een uitstekende kennis van de optica.
Hierdoor zijn er nu uitstekende mogelijkheden om de bestaande adviesactiviteit verder uit te breiden
naar andere toepassingen, bijvoorbeeld die genoemd in bovenstaand advies. Dit advies is gedeeltelijk
opgevolgd doordat VSL nieuwe methoden voor de kalibratie van spectrale radiometers heeft
ontworpen. Het toepassingsgebied van deze radiometers is zeer groot: ultraviolet gebaseerde
desinfectiesystemen (bijvoorbeeld voor ziekenhuizen), nieuwe bronnen voor medische toepassingen
en systemen voor observatie van de aarde (bijvoorbeeld monitoring van de ozon laag). Omdat
vergelijkbare kalibratiemethoden nog niet aanwezig zijn in andere metrologie instituten, biedt dit
unieke kansen voor VSL om opdrachten ook op de internationale markt te verkrijgen.
Advies 19: Ga door met het ontwikkelen van metrologische en spectroscopische kennis en kunde op
het gebied van solid-state verlichting met behulp van LEDs, OLEDs en lasers. Onderhoud contacten met
Philips en Holst Centre.
Dit betreft vooral onderzoek naar de definitie van en de realisatie van nieuwe standaarden voor LEDs.
Het aantal kalibraties uitgevoerd voor externe klanten is afgenomen. Hierbij kan de herstructurering
bij Philips een rol hebben gespeeld. Een plan voor een nieuwe focus van de toepassingen van de
radiometrie naar andere optische toepassingen zoals de bovengenoemde brede spectrale analyse van
bronnen en detectoren is nodig. De regering heeft de fotonica tot speerpunttechnologie gemaakt en
er zijn veel bedrijven in Nederland die werken op het gebied van optica en fotonica. VSL kan een
belangrijke rol spelen in het ecosysteem bestaande uit universiteiten, TNO en bedrijven. Een
SA/2019-2023

38/42

02/07/2019

voorbeeld van een dergelijk ecosysteem waarin VSL al een duidelijke rol speelt is het Dutch Optics
Centre. Om deze rol te versterken is een verbreding van het aan optica gerelateerde
standaardenbeheer gewenst.
Advies 20: Benut de brede optische expertise en verken nieuwe onderwerpen. De verbreding van
onderwerpen is belangrijk om aan EMRP-projecten mee te kunnen doen en is ook van belang voor de
Nederlandse industrie.
Zoals uit het commentaar bij Advies 18 volgt, zijn nieuwe onderwerpen inderdaad verkend en deels
ook al met succes opgestart. De verbreding is nog niet afgerond hetgeen mede veroorzaakt werd door
het vertrek van twee medewerkers.
Volumetrie
Advies 21: Blijf aandacht besteden aan het onderhoud van de lage druk gas standaard en verdere
reductie van de gerealiseerde onzekerheden van de nieuwe faciliteiten voor hoge druk gas en minerale
oliën.
De faciliteit voor minerale oliën in Dordrecht is gestopt en niet vervangen. De faciliteiten voor hoge
druk gas (tot 60 bar) en minerale oliën (viscositeit van 1 – 100 cP) in Rotterdam zijn verzelfstandigd
tot Euroloop B.V. en VSL is geen aandeelhouder meer. Wel is de hoge druk faciliteit GasCal onderdeel
van het Europees programma voor harmonisatie van nationale standaarden en worden er regelmatig
Key Comparisons uitgevoerd o.l.v. VSL.
Advies 22: Werk aan een verdere reductie van de onzekerheid van de primaire LNG standaard om, zo
mogelijk, de doelstelling van 0,05% te behalen.
Er is een primaire standard ontwikkeld voor kalibratie van LNG flow meters, de CMC claim is echter
nog niet wat in het advies is aangegeven en nog niet opgenomen in de scope van verrichtingen van
VSL (K999). De kalibratie faciliteit in Rotterdam die is opgezet om hogere debieten te kunnen
kalibreren (mid scale) is nog niet operationeel en heeft significante vertraging opgelopen. Door de
deelname aan diverse EMPIR en TKI projecten is de kennis van LNG kalibratie op orde. De faciliteit bij
VSL is uniek in de wereld.
Advies 23: Blijf werken aan de verdere ontwikkeling van een primaire standaard voor micro- en
nanoflow met een lage onzekerheid.
Er is in het kader van een EMPiR project gewerkt aan micro flow kalibratie voor drug delivery in
medische toepassingen. Dit heeft echter nog niet geleid een primaire standaard op micro- of nanoflow
gebied.
Advies 24: Volg nauwlettend de ontwikkelingen op het terrein van gasemissies. Zorg dat er
herleidbaarheid kan worden aangeboden zodra betrouwbare industriële meetinstrumentatie op de
markt beschikbaar komt.
Er zijn de afgelopen jaren diverse EMPiR projecten uitgevoerd in het kader van het meten van
gasemissie, o.a. in flares (fakkel installaties).

SA/2019-2023

39/42

02/07/2019

1.2 Welke activiteiten kunnen in lijn met het advies 2013-2016 worden gecontinueerd
en overgenomen worden in het advies 2019-2023
Generiek
Advies 1: Niet nastreven om een eigen leerstoel op te zetten, wel om metrologie in meerdere
vakgebieden in het curriculum te integreren. Deeltijd aanstelling als UHD/UD van VSL medewerkers
aan universiteiten wordt als een zeer wenselijke ontwikkeling gezien. Tevens opent dit de
mogelijkheid om voor nieuwe subsidiestromen in aanmerking te komen.
Advies 2: EMPIR is een wezenlijk onderdeel in de ontwikkeling van een Europees netwerk. Het is ook
het belangrijkste middel om te investeren in nieuwe onderwerpen, en daarbij te werken aan de door
VSL voor zichzelf gedefinieerde focusgebieden.
Chemie
Advies 3 moet worden voortgezet. De toppositie van VSL in Chemie moet de komende jaren worden
gehandhaafd en verder worden ontwikkeld. Met de huidige trends in de samenleving
(energietransitie, circulaire economie, CO2 reductie) zullen de gebieden milieu en energie verder
toenemen in belang en de toppositie kan niet worden behouden zonder structurele investeringen in
apparatuur en mensen. De overgang van aardgas naar alternatieve en hernieuwbare grondstoffen
verlaagt de relevantie van het ontwikkelen en onderhouden van een leidende positie op gebieden die
sterk verband houden met fossiele brandstoffen (zoals kwikmeting) en vergroot de behoefte om
verder te ontwikkelen op gebieden die de huidige trends ondersteunen. Er zijn duidelijke verbanden
tussen ontwikkelingen in de chemie en andere gebieden (stroming, massa en elektriciteit (trends in
de elektrochemische productie van chemicaliën/brandstoffen en H2-elektrolyse)). Het nieuwe advies
legt de nadruk op de noodzaak om de samenwerking tussen deze drie gebieden te versterken, hetgeen
zal resulteren in synergiën en een kern van activiteiten met kritische massa zal creëren.
Advies 4: kan worden stopgezet. Op dit moment is er geen (urgente) behoefte bij VSL om bij het
themagebied voedselveiligheid een sleutelrol te spelen gezien het gebrek aan multidisciplinaire
expertise in het gebied. Niettemin moeten de ontwikkelingen op dit gebied in de gaten gehouden
worden.
Elektriciteit en magnetisme
Advies 5 en 6: Een verdere specialisatie van deze onderwerpen, PMU, verliesmetingen en PQ in hoog,midden en laagspanningsnetten, is gewenst en noodzakelijk gezien de energietransitie, die alleen
maar mogelijk is via elektriciteit. Een verdere concentratie en specialisatie rondom “smart grid”
thema’s is noodzakelijk.
Tijd & frequentie
Advies 7: Er moet blijvend ingezet worden op glasvezelverbindingen. Daarnaast is voor een stevig
fundament het zeer wenselijk te blijven streven naar het verbeteren van tijdsynchronisatie en
bepaling. Dat kan later nuttig zijn voor de financiële sector maar ook andere afnemers. Het is
belangrijk dat ook de satelliettechnieken voor tijd- en frequentietransfer in stand worden gehouden.
Voor lange afstanden van bijv. meer dan 1000 km is glasvezel nog geen goed alternatief. Bovendien is
redundantie door gebruik van verschillende technieken belangrijk voor de continuïteit van processen.
Voor de continuïteit moet ook de gehele keten worden beoordeeld (zie ook huidige status
metrologische infrastructuur). In dit kader is het goed dat VSL deelneemt aan het project JRP s16
TiFOON: “Advanced time/frequency comparison and dissemination through optical
telecommunication networks”.
SA/2019-2023

40/42

02/07/2019

Advies 8: Verder moet nog een slag gemaakt worden met het benaderen en interesseren van
toekomstige klanten voor het gebruik van nauwkeurigere tijdstempels en kalibratie van de benodigde
apparatuur ter plaatse. Ook kunnen nieuwe toepassingsgebieden worden onderzocht, wellicht
Cryptomunten.
Ioniserende straling
Advies 9: Vanwege het toenemende klinische gebruik van alternatieve isotopen blijft het zaak deze
ontwikkelingen in de gaten te houden. Zie ook advies 10.
Advies 10: Er worden vaker alternatieve isotopen ingezet als onderdeel van de oncologische
behandeling. Daarnaast wordt de therapeutische behandeling met radioactieve nucliden in de nieuwe
wetgeving beschouwd als een vorm van radiotherapie waaraan hogere eisen worden gesteld op het
gebied van dosimetrie.
Advies 11: Test de watercalorimeter ook in het ViewRay MRIdian systeem. Test het systeem daarnaast
ook voor protonentherapie en onderzoek of en op welke manier het systeem ingezet kan worden bij
FFF bundels en kleine velden. Continueer de ontwikkeling van audits per post (filmdosimetrie) voor
dosimetrie bij de klant, zowel voor eenvoudige als meer klinisch-relevante veldvormen. Ga door met
het bepalen van de nieuwe correctie factoren voor verschillende ionisatiekamers (IAEA project) en
beoordeel welke aanpassingen nodig zijn voor FFF bundels.
Massa, druk en viscositeit (MDV)
Adviezen 12 en 13: Primair continuering van het beheer van de (praktische) standaarden voor massa,
druk en viscositeit. Verder is continuering van de deelname aan (EMPIR Horizon 2020, de opvolger van
KP7 en Horizon Europe, de opvolger van Horizon 2020) onderzoeksprojecten belangrijk voor
handhaving van het eigen niveau en het internationale netwerk. Continuering van de automatisering
en samenwerking met Chemie (en eventueel andere groepen binnen VSL) is belangrijk voor de
efficiëntie en toegankelijkheid voor het bedrijfsleven.
Lengte
Adviezen 14 en 15: Beide adviezen 14 en 15 uit het advies 2013-2016 kunnen gecontinueerd worden.
De metrologie van lengte is voor een groot deel optische metrologie. Meestal gaat het niet zo zeer om
het meten van lengten maar meer om het bepalen van de vorm van structuren. Vaak betreft dit microen nanostructuren zoals bijvoorbeeld in de IC fabricage door ASML of biologische structuren zoals
microvesikels. Het is goed dat VSL expertise en internationale zichtbaarheid heeft op dit gebied. Door
deelname aan Europese onderzoeksprojecten kan VSL bijdragen aan dit voor ASML zeer belangrijke
onderwerp. Ook nationale financiering en samenwerking via bijvoorbeeld TKI is belangrijk.
Thermometrie en luchtvochtigheid
Advies 16: Dit is afgerond. VSL is wereldwijd één van de beste instituten op het gebied van het
watertripelpunt. VSL is WP leider in het EMPIR REAL-K project, de realisatie van de nieuwe Kelvin. Het
WP van VSL betreft de “none uniqueness” van de ITS90. Het gaat om het reduceren van de
onzekerheid van de interpolatie tussen de 17 vaste punten (gebaseerd op de fase overgang van high
purity materialen). Daarnaast moet kwik worden vervangen als 1 van deze punten omdat kwik niet
meer is toegestaan. Er wordt gezocht naar een high purity materiaal met een triple point rond de -100
°C (midden tussen argon en water).
Het nieuwe advies is derhalve het doen van onderzoek naar de “none uniqueness” van de ITS90
alsmede het vinden van een materiaal met een triple point rond de -100°C.

SA/2019-2023

41/42

02/07/2019

Advies 17: Het meten van vocht in aardgas op 65 bar kan worden toegepast bij het transport van
aardgas, b.v. van Rusland via Oekraïne. Als er een afwijking is bij het omrekenen van het dauwpunt
naar de waterconcentratie gaat het al snel om grote bedragen in de afrekening van het aardgas.
Het nieuwe advies is derhalve om het onderzoek naar de “ultra trace moisture” en “enhancement
factors” ten behoeve van de omrekening van dauwpunt naar waterconcentratie in aardgas bij hoge
druk weer op te pakken en voort te zetten.
De definitie van RH% ligt nog niet vast boven 100 °C. VSL heeft hier al aan gewerkt, tot 180 °C in het
EMPIR project HiT. Toepassing is b.v. voor Friesland Campina om in melkpoeder voor baby’s de
vochtigheid bij 180 °C te meten. In het algemeen is dit van belang voor alle droogprocessen in de
industrie, b.v. in de papierindustrie. Het onderzoek bij VSL is momenteel gestopt. De RvD is het eens
met dit besluit.
Optica
Adviezen 18, 19 en 20: De huidige kalibratiefaciliteit die gericht is op met name verlichting moet
gehandhaafd blijven omdat er in Nederland nog een belangrijke verlichtingsindustrie heeft (Signify,
voormalig Philips Lighting) en er daarnaast belangrijk ontwikkelwerk wordt gedaan door het Holst
Centre. Het verdient aanbeveling te onderzoeken wat de oorzaak is van de afname van de kalibraties
op dit gebied. De verbreding van het toepassingsgebied van de fotometrie en radiometrie naar
toepassingen buiten de verlichtingstechnologie is gewenst. In Nederland is de optica vanouds zeer
sterk, zowel het onderzoek aan de universiteiten als toepassingen in de industriële sector. Behalve
een zeer grote internationale speler als ASML, zijn er meer dan tweehonderd vooral midden- en
kleinbedrijven gericht op optische technologie en optische toepassingen. De Nederlandse regering
heeft het grote economisch belang van de optica en fotonica erkend door fotonica tot een speerpunt
technologie te benoemen. Bij veel van deze bedrijven is er behoefte aan diverse kalibraties en aan
nieuwe kalibratiemethoden. Daarnaast zijn er mogelijkheden voor internationale opdrachten. Het
gegeven dat er momenteel twee zeer deskundige medewerkers bij VSL aan de optische standaarden
werken, geeft vertrouwen dat de aanwezige kansen voor verbreding benut zullen worden. De door
VSL reeds ontwikkelde spectrale radiometrische kalibratiefaciliteit voor o.a. ultraviolette straling is
een eerste belangrijke stap. Behalve voor bronnen en detectoren is het ontwikkelen van standaarden
voor andere optische componenten zoals spectrometers en afbeeldingsoptiek (bepaling van
aberraties) voor een breed golflengtegebied van röntgen tot infrarood belangrijk voor de Nederlandse
industrie.
Volumetrie
Adviezen 21, 22, 23 en 24: De activiteiten op het gebied van kalibratie van LNG ten behoeve van small
scale LNG toepassingen moet worden doorgezet. LNG heeft inmiddels zijn positie gevonden in de
zwaar transport mobiliteitssector zoals vrachtvervoer, binnenvaart, ferry’s en cruiseschepen. De
eerste bunkerschepen voor LNG zijn ontwikkeld, LNG terminals hebben o.a. in Zeebrugge en
Rotterdam ook een LNG tankstation voor vrachtwagens en schepen. Maar op veel plaatsen worden
schepen nog gebunkerd met behulp van LNG tank auto’s en mobiele units voor flow meting. De
verwachting is dat deze small scale LNG markt zal toenemen wereldwijd en er meer flow kalibratie
gevraagd zal worden.
In de energie transitie speelt waterstof een steeds belangrijkere rol om de CO2 footprint te verlagen
voor de mobiliteitssector, gebouwde omgeving en met name de industrie (chemie, raffinage, staal,
glas, cement). Waterstof kan daarbij zowel uit aardgas als duurzame elektriciteit worden
geproduceerd. Transport kan plaatsvinden in gasvorm via pijpleidingen, of in vloeibare vorm bij -254
°C (LH2). Voor het meten van de waterstof flow is zowel de volume of massa meting van belang, maar
SA/2019-2023

42/42

02/07/2019

ook de zuiverheid en concentratie van de waterstof flow. Dit zou een nieuw werkveld voor VSL flow
kalibratie moeten worden waarbij de relevante range van volume en massa flow en druk nog moet
worden vastgesteld. Bovendien wijzen de huidige trends op de noodzaak om CO2 te transporteren,
hetzij voor langdurige opslag, hetzij voor gebruik. Metingen en standaarden zullen nodig zijn bij het
transport van CO2, evenals metingen van onzuiverheden die een belangrijke rol zullen spelen bij de
toegang van derden tot elke CO2-infrastructuur evenals voor gebruik als grondstof voor de productie
van CO2-neutrale brandstoffen (bijv. bij electrocatalytic reduction) .
Emissie metingen worden steeds belangrijker. Naast CO2 emissiemetingen komt er steeds meer
aandacht voor ander broeikasgassen, zoals onder andere methaan CH4 en lachgas N2O. Er komen
online meters van gassamenstelling op de markt die zowel de energie stroom als gassamenstelling
kunnen meten.

SA/2019-2023

43/42

02/07/2019

APPENDIX II: Overzicht van afkortingen
Abbr.
AFM
CCUS
CMM
EMN
EMPIR
EMRP
EORTC
ESTRO
EURAMET
EUV
EZK
FDI
HBO
HR
IC
ICT
IMRT
IoT
IROC
KIA
LNE
LNG
MDV
MEMS
MRI
NIST
NMI
NPL
NRC
NWO
PET
PMU
PR
PTB
PV
RISE
RvA
SI
SMD
SPECT
TNO
U(H)D
UTC
V2G
VMAT
VOS
VSL
WKO
WLAN
WO

SA/2019-2023

Explanation
Atomic Force Microscopy
Carbon Capture Utilisation & Storage
Coordinate Measurement Machine
European Metrology Network
European Metrology Programme for Innovation and Research
European Metrology Research Programme
European Organisation for Research and Treatment of Cancer
European SocieTy for Radiotherapy & Oncology
European Association of National Metrology Institutes
Extreme Ultra Violet
Economische Zaken en Klimaat (Ministerie van)
First Dutch Innovations
Hoger beroepsonderwijs
Human Resources
Integrated Circuit
Informatie Communicatie Technologie
Intensity Modulated Radiation Therapy
Internet of Things
Imaging and Radiation Oncology Core
Kennis en Innovatie Agenda
Laboratoire National de Metrology et Essais
Liquified Natural Gas (Vloeibaar Aardgas)
Massa, Dichtheid en Viscositeit
MicroElectroMechanical Systems
Magnetic Resonance Imaging
National Institute of Standards and Technology
National Metrology Institute
National Physics Laboratory
National Research Council
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Positron Emissie Tomografie
Phasor Measurement Unit
Public Relations
Physikalisch Technische Bundesanstalt
PhotoVoltaïsch
Research Institutes of Sweden
Raad voor Accreditatie
Système International d’unités
Service Métrologie Scientifique
Single Photon Emission Computed Tomography
Toegepast Natuurkundig Onderzoek
Universitair (Hoofd) Docent
Coordinated Universal Time
Vehicle to Grid
Volumetric Modulated Arc Therapy
Vluchtige Organische Stoffen
Van Swinden Laboratorium
Warmte Koude Opslag
Wireless Local Area Network
Wetenschappelijk Onderwijs

44/42

02/07/2019