Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 990

Medische ethiek

Nr. 5

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 januari 2020
Hierbij zend ik u ter informatie het onderzoeksrapport van het
PERSPECTIEF-onderzoek, getiteld Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mens en de cijfers1. Dit onderzoek is
uitgezet door ZonMw en uitgevoerd door de Universiteit voor
Humanistiek in samenwerking met het Julius Centrum van het UMC
Utrecht, onder leiding van Els van Wijngaarden.
Voortvloeiend uit het regeerakkoord heeft het Ministerie van VWS
opdracht gegeven tot onderzoek naar de omvang en omstandigheden van
de groep ouderen die zijn leven als voltooid beschouwt en daarom een
persisterende en actieve stervenswens heeft maar niet onder de huidige
reikwijdte van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding (Wtl) valt, omdat het lijden geen of niet voldoende medische
grondslag heeft. Zoals in de nota medische ethiek2 aangegeven, heb ik mij
verstaan met de initiatiefneemster, mevrouw Dijkstra (D66). Op haar
verzoek zijn, aanvullend aan het genoemde onderzoek, ook de omvang en
omstandigheden onderzocht van de groep mensen die hun leven als
voltooid beschouwen en als gevolg daarvan een persisterende
stervenswens hebben, maar nog niet klaar zijn om daar actief vervolg aan
te geven.
Uit het onderzoek blijkt dat 0,18% van de Nederlanders van 55 jaar en
ouder een persisterende en actieve doodswens heeft, die volgens hen het
beste omschreven kan worden als een wens tot levensbeëindiging, zonder
dat zij ernstig ziek zijn. Dit komt neer op ongeveer 10.156 mensen. De
doodswens blijkt niet statisch, maar context- en situatieafhankelijk. Dit
betekent dat als de situatie van de oudere verandert, de doodswens kan
veranderen. Het onderzoek laat voorbeelden zien waarbij de doodswens
van ouderen na verloop van tijd minder op de voorgrond kwam te staan,
1
2

kst-34990-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 34 990, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 5

1

bijvoorbeeld doordat de oudere door passend vrijwilligerswerk
maatschappelijk bij kan dragen. De wens om te leven weegt daarnaast
meestal
zwaarder dan of even zwaar als de wens om dood te zijn en de concrete
acties met betrekking tot de doodswens zijn vaak gericht op de lange
termijn. Hoewel deze mensen niet ernstig ziek zijn, hebben zij wel forse
gezondheidsproblemen, zeker in vergelijking tot leeftijdsgenoten. Ruim
drie kwart is jonger dan 75 jaar en het merendeel is laag of middelbaar
opgeleid. Opvallende factoren die de wens om dood te zijn versterken zijn
piekeren, lichamelijke of geestelijke aftakeling, eenzaamheid, het gevoel
geen invloed te hebben op het leven, ziekten, beperkingen in de vrijheid,
en het gevoel anderen tot last te zijn. Meest voorkomende factoren die de
wens om te leven versterken zijn onafhankelijkheid, woonplezier, gevoel
van vrijheid, humor en plezier, iets kunnen betekenen voor anderen en
respect en waardering van anderen.
De Adviescommissie voltooid leven – ook wel bekend als commissie
Schnabel – sprak in 2016 de verwachting uit dat de groep mensen bij wie
de wens tot levensbeëindiging niet gerelateerd is aan medische problematiek, waarschijnlijk klein zou zijn. Over de omvang en omstandigheden
van deze groep is door dit onderzoek meer duidelijkheid gekomen.
Volgens de onderzoekers is niet op basis van dit onderzoek met volledige
zekerheid vast te stellen of deze groep in zijn geheel buiten de reikwijdte
van de Wtl valt, noch is het zeker dat mensen die zijn uitgesloten van het
onderzoek binnen de reikwijdte van de Wtl zouden vallen. Hiervoor zou
namelijk elke individuele casus uitgebreid onderzocht moeten worden om
te beoordelen of een euthanasieverzoek aan alle zorgvuldigheidseisen
voldoet. Het is mogelijk dat een deel van deze groep toch onder de
reikwijdte van de wet valt, zeker gezien de gerapporteerde gezondheidsklachten.
Buiten kijf staat dat de resultaten laten zien dat hier een grote maatschappelijke opgave ligt, zowel voor dit kabinet als voor de samenleving. De
doodswens van deze groep mensen is ernstig. Het rapport onderstreept
de noodzaak voor acties. We hebben de opdracht om ons tot het uiterste
in te spannen om deze mensen de zin ván en de zin ín het leven weer te
laten hervinden. Ik beraad mij op wat deze resultaten betekenen voor het
kabinetsbeleid, aanvullend op mijn beleid ten aanzien van de zorg en
ondersteuning van ouderen. Veel doen we daar al aan, als het bijvoorbeeld gaat om het creëren van een trendbreuk in eenzaamheid onder
ouderen of de inzet op waardig ouder worden. Juist omdat dit onderzoek
aantoont dat de doodswens niet statisch, maar situatieafhankelijk en
ambivalent is, moeten antwoorden op problemen van deze zeer diverse
groep mensen worden gevonden zonder de euthanasiewetgeving te
verruimen of een andere wettelijke regeling voor hulp bij zelfdoding te
initiëren. Dit voorjaar ontvangt uw Kamer uitvoeriger reactie van het
kabinet.
Ondertussen zullen we over deze uitkomsten ook in gesprek gaan. De
maatschappelijke dialoog over de laatste levensfase gaat zowel over het
onderwerp voltooid leven, de reikwijdte en toepassing van de huidige
euthanasiewetgeving, als over waardig ouder worden. Op verschillende
locaties in ons land wordt deze dialoog gevoerd. Wie mee wil praten kan
op http://dialooglaatstelevensfase.nl zich aanmelden. Met de maatschappelijke dialoog wil ik inzicht krijgen in wat er speelt bij mensen in
Nederland en hoe zij denken over de laatste levensfase.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 5

2