Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 750 J

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Deltafonds voor het jaar 2014

Nr. 18

VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 29 januari 2014
De vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu heeft op 18 november
2013 overleg gevoerd met Minister Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus van Infrastructuur en Milieu over Water.
(De volledige agenda is opgenomen aan het einde van het verslag.)
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Jansen
De griffier van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Tijdink

kst-33750-J-18
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

1

Voorzitter: Jansen
Griffier: Opperhuizen
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Bisschop, Bosman,
Dik-Faber, Geurts, De Graaf, Hachchi, Jacobi, Jansen en Smaling,
en Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus.
Aanvang 11.00 uur.
De voorzitter: Ik open dit wetgevingsoverleg van de vaste commissie
voor Infrastructuur en Milieu over het begrotingshoofdstuk water. Wij
hebben het overleg een uurtje ingekort. Dat heeft de Kamer natuurlijk
welbewust gedaan. Ik wijs de leden erop dat 17.00 uur een harde eindtijd
is. Dat moet natuurlijk makkelijk lukken als de Kamer vindt dat het een uur
korter kan. Ik stel voor om in de eerste termijn van de Kamer twee
interrupties toe te staan.
Ik geef het woord aan de heer Bosman namens de VVD-fractie.
De heer Bosman (VVD): Voorzitter. Ik begin met het uitspreken van mijn
medeleven aan de nabestaanden van de slachtoffers van de ramp ten
gevolge van de tyfoon Haiyan van 8 november. De teller staat op dit
moment op bijna 4.500 doden. Meer dan 900.000 mensen zijn hun huis
kwijtgeraakt door de natuurramp. In totaal zouden bijna 12 miljoen
mensen op een of andere manier getroffen zijn door de tyfoon. Dit is wat
de kracht van wind en water kan doen met een land. Ik wens de mensen
op de Filipijnen veel kracht toe om deze ramp te boven te komen en het
land weer op te bouwen zodat ook zij weer een toekomst hebben.
«Tegen 2030 kan bijna de helft van de wereldbevolking te kampen hebben
met een tekort aan schoon drinkwater. De vraag zal tegen die tijd 40%
hoger liggen dan het aanbod. Een op de drie mensen woont al in een land
waar de toegang tot schoon water in gebreke blijft.» Dit is een citaat van
Ban Ki-moon.
Dit wetgevingsoverleg staat in het teken van water. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt in waterveiligheid, zoetwatervoorziening en
waterkwaliteit. Waterveiligheid is het meest in het oog springend in
Nederland. Ons Deltaprogramma voorziet in de bescherming van ons land
tegen het water. Er wordt veel geïnvesteerd om de voeten droog te
houden. Daarmee is Nederland bekend over de hele wereld, waar
Nederland dan ook zijn kennis en expertise als exportproduct inzet.
Ik wil in dit WGO in eerste instantie aandacht besteden aan zoet water,
aangezien zoet water een probleem in de toekomst wordt. Ik durf hier te
zeggen dat zoet water misschien wel hét probleem van de toekomst
wordt. Het gaat hierbij niet alleen om de beperkte beschikbaarheid in
gebieden waar zoet water schaars is. Ook in Nederland zullen we te
maken krijgen met sterk wisselende hoeveelheden water. Zo hadden we
op zondag 13 oktober net zo veel regen op één dag als er normaal in de
hele maand oktober valt: 8 emmers van 10 liter op elke vierkante meter, in
totaal maar liefst 2.240 miljard liter water. Dat staat gelijk aan een half
IJsselmeer dat naar beneden komt. Daar zit het probleem van Nederland.
Water komt niet gelijkmatig binnen en moet met pieken worden
behandeld. Ik zeg hier heel bewust «behandeld», niet «direct
wegpompen», want naast grote hoeveelheid regen en hoge waterstanden
komen ook steeds vaker lage waterstanden en waterschaarste voor,
bijvoorbeeld in de rivieren. Dat heeft invloed op ons drinkwater, maar ook
op het water dat de industrie, de landbouw of de binnenvaart wil
gebruiken. Bij lage waterstanden zijn delen van Nederland niet meer per
binnenschip bereikbaar en bij hoge waterstanden mag er maar met
beperkte snelheid gevaren worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

2

Voor de landbouw is de fluctuatie van zoet water misschien nog wel
schadelijker. In Zeeland is te zien dat verzilting een probleem oplevert
voor de landbouw. Een regelmatige toevoer van zoet water kan die
verzilting beperken. In Zeeland is er een mooi programma, een samenwerkingsverband, genaamd GO-FRESH, Geohydrological Opportunities for
FRESH water supply. Dit programma is van verschillende organisaties.
Deltares, de waterschappen, de provincie en land- en tuinbouwers werken
hierin samen. Dit samenwerkingsverband wil een alternatief bieden voor
het wegpompen van zoet water naar de zee om op die manier het
grondwaterpeil op hoogte te houden. Men is bezig om zoet water te
bufferen in kreekruggen, door zoet water in grondlagen te injecteren en
het zoute water weg te pompen door slimme drainage. Er wordt op een
andere manier gekeken naar het zoete water en de wijze van controle
hiervan.
Ik heb een mooi werkbezoek daar afgelegd. Men werkt daar met de
jbf-methode. Ik denk dat mijn collega’s daar wel mee bekend zijn, namelijk
de janboerenfluitjesmethode. Een fruitteler kan zijn grondwaterpeil sturen
door daar waar zijn drainagebuis in de sloot komt er een hoekstuk pvc op
te zetten met ongeveer 50 cm buis erop. Door dit omhoog te kantelen,
stijgt het waterpeil ongeveer 50 cm. Kosten: € 3,50. Zo simpel is het soms.
Ik ben me er ook van bewust dat ieder gebied andere methoden nodig
heeft. Zo zal de Utrechtse Heuvelrug anders zijn en zullen ze in Friesland
weer andere methoden gebruiken. Zo moet dat ook. Ik vraag de Minister
of deze initiatieven in beeld zijn bij het ministerie. Welke meerwaarde ziet
de Minister in dit soort lokale initiatieven? Zouden deze activiteiten in het
experimenteerartikel kunnen vallen? Waarom staat die teller op de
begroting nog steeds op 0? Hoe wordt hier invulling aan gegeven?
Tevens is er een ambitie om 2,5% van het budget aan innovatie te
besteden. Heeft de Minister zicht op die bestedingen, of zij plaatsvinden
en of ieder deelproject 2,5% krijgt? Is er een totaalbudget voor innovatie?
Per deelproject is het namelijk opeens wel heel erg dun en van de kleine
projecten is maar een heel klein deel innovatie. Graag krijg ik een
toelichting van de Minister hierop.
Niet al het zoetwater is drinkwater. Water wordt voor allerlei doeleinden
gebruikt: drinkwater, vervoer, visserij, landbouw, recreatie, industrie, et
cetera. Die verschillende belangen moeten in de gaten gehouden worden.
Hoe houdt de Minister die belangen in de gaten? Is er sprake van
coördinatie ten aanzien van het watergebruik? Als je bijvoorbeeld rivieren
voor drinkwater moet laten aftakken, krijg je voor de binnenvaart een
tekort op andere delen.
Op het gebied van waterveiligheid wil ik nogmaals mijn complimenten
maken voor de wijze waarop de Minister de kennis en expertise van
Nederland over de wereld uitdraagt. Niet voor niets is water een van de
topsectoren, die niet alleen bijdraagt aan de veiligheid, maar zeker ook
aan de economie van Nederland. Bij het realiseren van het Deltaprogramma wil ik aandacht vragen voor innovatie. Er zijn goede ontwikkelingen gaande, maar het gaat allemaal wel erg traag. Ik zie graag dat
allerlei betrokkenen – aannemers, Rijkswaterstaat, opdrachtgevers,
belanghebbenden en ook omwonenden – vroegtijdig bij projecten
betrokken raken. Dat kan leiden tot meer, vollediger en innovatievere
oplossingen voor watervraagstukken en vaak tot meer kwaliteit. De
overheid zal veel meer de oplossingen moeten zoeken bij de bedrijven in
plaats van steeds de oplossing te kiezen die zij wil. De overheid heeft een
probleem en verwacht een oplossing. Een mooi voorbeeld is de aanbesteding voor de geul bij Veessen Wapenveld. Voor het probleem van de
afvoer van het IJsselwater zijn innovatieve oplossingen vanuit het
bedrijfsleven gekomen. Zo wordt zwaar materieel niet over de weg
aangevoerd, maar over het water. Dat is passend binnen het budget, maar
met minimale overlast voor de bewoners. Bedrijven zijn meesters in het
vinden van slimme oplossingen. Zou de overheid niet het probleem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

3

moeten definiëren en wat het mag kosten en niet zozeer de oplossing? Dit
zal ook leiden tot minder bezwaren bij de uitvoering van projecten. Is de
Minister dit met mij eens en gaat zij ervoor zorgen dat deze vorm van
aanbesteden de norm gaat worden? Ook hier is de markt namelijk
innovatiever dan de overheid!
Bij waterveiligheidsprojecten wil ik, ook in het kader van innovatie, dat
niet zomaar lukraak dijken verhoogd worden, maar dat veiligheid en
innovatie hand in hand gaan met bewustwording van de omgeving. De
veendijk bij Uitdam is onlosmakelijk verbonden met het dorp. Ophogen of
50 meter zeewaarts ophogen en dan de dijk rechtdoor trekken zou de
historische waarde van het dorp teniet doen. Hier zijn creatieve en
innovatieve oplossingen nodig om ook de waarde van het dorp mee te
nemen in de besluitvorming. In ons gesprek met de Deltacommissaris
begreep ik dat er voor Marken een uitzondering is. Nu vraag ik niet om
voor alles een uitzondering te maken, maar ik ben blij dat ook het
historische karakter van het landschap en de omgeving worden meegenomen in de besluitvorming. We wonen in een prachtig land en laten we
dat vooral zo houden door middel van innovatieve oplossingen. Welke
mogelijkheden ziet de Minister in het geval van Uitdam?
De discussie over de meerlaagsveiligheid begint steeds meer op gang te
komen. Dat is goed ook, want ik moet constateren dat we ons op het
gebied van waterveiligheid en ook kwaliteit in Nederland absoluut niet
bewust zijn van de uitdagingen waar wij voor staan. Ik durf te zeggen dat
we bewusteloos zijn! De bewustwording dat we in een rivierendelta
wonen, waarbij een groot deel van Nederland onder de zeespiegel ligt, is
voor Nederlanders namelijk de gewoonste zaak van de wereld. Men gaat
er maar van uit dat men altijd droge voeten houdt. Het besef gaat nu
komen dat de norm voor de basisveiligheid gaat over het mogelijk
overlijdensrisico en dat die dus niets zegt over mogelijk water over de dijk
en daarbij behorende wateroverlast. Daar moeten we ons veel bewuster
van zijn.
Dat we steeds bewuster zijn van de risico’s kwam ook aan de orde bij de
gaten voor en achter de grondversteviging van de Oosterscheldekering.
De veiligheid was niet in het geding, maar wel bleek er een tekort te zijn
aan expertise op de juiste plek. Ook hier moet sprake zijn van bewustwording. Ik kan mij voorstellen dat je niet meer alle expertise in huis hebt
om grote projecten te begeleiden, maar dan moet je wel mensen hebben
die in staat zijn om de expertise te beoordelen. Hoe gaat de Minister deze
bewustwording bewerkstelligen en hoe borgt zij dat er voldoende
kwaliteit in de organisatie beschikbaar is?
Ten aanzien van de zandhonger in de Oosterschelde zie ik dat er innovatief
aangepakt wordt. Door pilots met het selectief ophogen van platen in de
Oosterschelde en te kijken wat de effecten van die ophoging zijn, komt er
beter inzicht in het verloop van de zandhonger. Dit gebied is van grote
ecologische waarde als voedplek voor allerlei soorten vogels en voor
zeehonden. Als er ook nog een recreatieve mogelijkheid bij komt, geeft
dat een meerwaarde voor het gebied en ontstaat er weer een
win-winsituatie. Ik mag aannemen dat er in het kader van de zandhonger
in de Oosterschelde dan ook wordt opgetrokken met het departement van
Economische Zaken, de provincie en misschien wel bedrijven in de regio.
Kan de Minister toelichten hoe de samenwerking loopt?
Bij de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water moet het totaalpakket
bekeken worden en mag niet te krampachtig worden omgegaan met de
kwaliteit van het water. Slootwater hoeft geen drinkwater te zijn. Sterker
nog, dat zou slecht zijn want dan leeft er niets meer in. Als woordvoerder
Visserij is dat mijn andere belang dat ik hier graag onder de aandacht wil
brengen. Graag krijg ik de visie van de Minister hierop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

4

De heer Smaling (SP): Impliceert wat de heer Bosman nu zegt dat hij de
Kaderrichtlijn Water voor Nederland over the top vindt en dat de
doelstellingen uit die richtlijn niet nastrevenswaardig zouden zijn?
De heer Bosman (VVD): Nee, dat is een te generaliserend beeld. Ik wil er
balans in brengen. Nu hebben wij soms het idee dat wij binnen de
Kaderrichtlijn Water hardvochtig bezig zijn om bepaalde doelen te halen.
Soms komen wij dan tot de conclusie dat het water prachtig helder is,
maar dat er door die helderheid geen vissen meer in kunnen leven omdat
de aalscholvers ze allemaal opvreten. Er moet een totaalbalans zijn en er
moet goed nagedacht worden. Als je aan één knop draait, waardoor je
prachtig helder water krijgt waar echter geen vis in zit, moet je je afvragen
welk belang je dient.
De heer Smaling (SP): Er zijn veel oorzaken van vervuiling, zoals
vermesting, het gebruik van biociden en fijnstoffen. Dat zijn redenen
waarom de wateren niet schoon genoeg zijn. Ik kijk er iets anders
tegenaan. Ik zou zeggen: los die problemen op. Het water is dan
misschien nog steeds niet goed genoeg om te drinken – dat moeten wij
misschien ook maar niet doen – maar dan kunnen wij wel de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water halen. Wij hebben toch nog een aantal
jaren om dat te bewerkstelligen. Zitten de heer Bosman en ik wel op
dezelfde lijn over de wenselijkheid van het halen van de doelstellingen
van de kaderrichtlijn?
De heer Bosman (VVD): Wij hebben afspraken gemaakt in Europa. Daar
houden wij ons aan. Ik vind wel dat de Minister en wij allemaal goed
moeten nagaan hoe wij ons water gebruiken. Wij moeten zorgvuldig
bekijken aan welke knop wij draaien. Is ons enige belang het verkrijgen
van helder water? Als woordvoerder visserij of recreatie zeg ik dat er ook
andere belangen zijn. Daar moeten wij met ons allen goed naar kijken.
Nogmaals: kwalitatief goed water, in samenhang met ecologie en
economie, is essentieel. Die afspraken maken wij in Europa.
Voorzitter. Ook ten aanzien van de waterkwaliteit constateer ik totale
bewusteloosheid. Ons drinkwater is van zo’n hoge kwaliteit, dat het beter
is dan water uit een fles, ongeacht wat er op het flesje staat. Het is ook
nog eens verschrikkelijk goedkoop. Waterbedrijven kunnen terecht trots
zijn op hun product en de kwaliteit-prijsverhouding ervan. Voor de prijs
van één fles water kan ik er 1.000 vullen met kraanwater van een hogere
kwaliteit. En wij wassen er onze auto mee en spoelen er ons toilet mee
door. Hoe anders is dat in de derde wereld! Helaas zie ik ook daar dat
grote bedrijven zich er vooral voor inspannen om water in flessen aan te
bieden aan de lokale en vaak arme bevolking, terwijl wij weten dat water
via het leidingnet vele malen goedkoper is. Schoon drinkwater verbetert
direct de leefomgeving en de levensverwachting en maakt de regio direct
economisch sterker. Nederland investeert via de ontwikkelingssamenwerking juist in drinkwaternetten voor schoon water. Onze drinkwaterbedrijven en waterschappen zijn actief betrokken om hun kennis en
expertise ook daar aan te wenden. Kan de Minister bevestigen dat het
geld dat wij investeren in die gebieden niet door de grote multinationals
uit de grond wordt gepompt? Daardoor zouden zij alle goede bedoelingen
van Nederland daar tenietdoen.
Dit WGO over water is een wetgevingsoverleg over een typisch Nederlands onderwerp. Het is een onderwerp waar wij trots op kunnen zijn: wij
kunnen trots zijn op onze kennis en expertise. Het is echter ook een
onderwerp dat continu onze aandacht vraagt. Wij zijn trots op onze kennis
en expertise, maar moeten niet denken dat wij achterover kunnen leunen.
Wij staan pas aan het begin van de uitdagingen, op het gebied van zowel
waterveiligheid, als waterkwaliteit als zoet water. Laten wij onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

5

voorsprong in de wereld behouden en laten wij onszelf wakker schudden
uit de bewusteloosheid.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Voorzitter. Ik ben wakker. Het is goed dat mijn
collega even stilstond bij de ramp die op de Filipijnen heeft plaatsgevonden. Het gebeurt, jammer genoeg, nog op heel veel plekken in de
wereld. Het is belangrijk dat wij onze expertise, waar ook maar, daarvoor
beschikbaar kunnen stellen. Niet zo lang geleden was hier een delegatie
uit Vietnam. Ook bij dat bezoek werd duidelijk wat wij met onze expertise
kunnen doen om de delta’s daar beter te beschermen tegen overstromingen.
Meerlaagsveiligheid is een expertise die zich nog helemaal moet
ontwikkelen. Wij zijn heel erg goed in bruggen bouwen en sluizen maken;
alle harde zaken, om het zo maar te zeggen. Wij moeten echter niet
denken dat wij die hele nieuwe systematiek, waarbij van alle kanten de
gebiedsontwikkeling erbij wordt betrokken, zo maar even kunnen
uitvoeren. Dat is volgens mij zelfs hier nog een punt.
Ik was op het Deltacongres. Daar werd de nieuwe rekenmethode van het
Project Economically Efficient Flood Standards to Protect the Netherlands
against Flooding gepresenteerd. Ik zeg het liever in het Fries. Als je de
wereld over wilt met deze systematiek, zal het echter wel weer in het
Engels moeten, of straks misschien in het Chinees. Delft, Tilburg, Deltares
en het ministerie van I en M zijn hierbij betrokken. Zelf heb ik al het
initiatief genomen om met de waterbestuurders van de PvdA een
masterclass met Delft en anderen te organiseren om ons dit denken wat
meer eigen te maken. Ook in de gesprekken zie ik namelijk dat het alle
kanten op vliegt. Waar heb je het over als het gaat om veiligheid en
expertise? Is er nog expertise om dit allemaal goed op zijn merites te
kunnen beoordelen?
Het is heel interessant. We kunnen een land er mooier mee maken, ons
geld effectiever besteden en het, als het goed is, ook gewoon veiliger
maken. Dat het water dan af en toe over de dijk «flotst», zoals we dat in
Friesland zeggen, moeten we niet erg vinden. Vanuit het gebied zelf en
met elkaar moeten we dat echter wel meewegen.
Ik noem even het voorbeeld Uitdam, waar ik volgens mij heel vaak Opdam
tegen zeg. Laatst waren we op werkbezoek in Oudewater. Marken is ook
een voorbeeld, en eigenlijk alle stadjes aan het IJsselmeer. Ik noem ook de
historische waarden, het creatief denken over hoe je waterveiligheid kan
koppelen zonder iedereen achter dijken van 4 meter hoog te zetten, en de
nieuwe technieken. Wat mij betreft moet het systematisch zoeken vanuit
de gebiedsbenadering een structurele manier van werken worden. Ik zag
in een MIRT het verzoek uit de IJssel-Vechtdelta om structureel kennis en
kunde mee te krijgen over die meerlaagsveiligheid, en het verzoek aan het
Rijk om daar een actieve bijdrage aan te leveren. Tot mijn vreugde zag ik
dat dit ook gaat gebeuren. Ik zou echter graag willen dat we dit verzamelen, dat we terugkijken en het traject met elkaar doorlopen. Ik vind dat
het een ontwikkeltraject is, en niet iets van een aantal technici en
planologen die zeggen: dit is het dan.
De communicatie met de inwoners is volgens mij een van de belangrijkste
aspecten. Ik heb specifiek aan de Minister gevraagd hoe zij die communicatie met de inwoners ziet. Volgens mij zag ik op het Deltacongres van
Dordrecht dat dit heel goed verloopt. Ik denk dat hier ook een groot
afbreukrisico ligt. Mensen moeten een gevoel van veiligheid hebben.
We kunnen ons land hier mooier mee maken, is mijn stelling. Ik ben ook
natuurwoordvoerder. Daar waar we maar kunnen, moeten we de
droogteproblematiek koppelen aan onze waterplannen voor 2016 en
verder. Wat mij betreft moeten die koppelkansen een vast onderdeel
worden van deze werkwijze.
Ik heb nog een vraag over de meerlaagsveiligheid. Het ziet ernaar uit dat
de veiligheidsregio’s daarbij nog niet heel erg op één lijn zitten wat betreft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

6

evacuaties en dergelijke. Hoe denkt de Minister over de doorwerking van
de evacuatie in de waterveiligheidsnormering? Hoe borg je die? De
veiligheidsregio’s zouden volgens mij een-op-een betrokken moeten
worden bij de preventieve evacuaties. Hoe sturen we daarop? Vorig jaar
kreeg ik als antwoord dat de Minister contact zou zoeken met de veiligheidsregio’s. Ik ben eigenlijk wel benieuwd naar de stand van zaken. Het is
mijn oude vak; dan heb je dat. Daar kun je niet los van komen.
Wij zijn heel erg op het binnendijkse gericht en niet op het buitendijkse.
Dat is logisch. Als je richting het wetgevingsoverleg gaat, krijg je heel wat
e-mails. Daar schrik je dan wel van: in delen van het centrum van
Rotterdam, Dordrecht en in de haven van Rotterdam wonen 6.000 mensen
buitendijks. Daar bevinden zich vitale economische waarden. Ik denk dat
het Rijk daarvan niet de hele tijd kan blijven zeggen dat dit aan de
gemeenten is. We moeten met elkaar een traject doorlopen om te bekijken
hoe we de verantwoordelijk kunnen verdelen. Daarop hoor ik graag een
reactie van de Minister.
Ik ben door al mijn vragen over het Deltaprogramma als zodanig heen,
behalve als het gaat om het Deltafonds. Bezuinigingen zijn altijd een
pijnlijk punt, maar ik vind wel dat we het erover moeten hebben. We laten
de bezuinigingen ten laste komen van de investeringsruimte. We staan er
nu nog stevig bij, maar op termijn kan dit toch problemen geven. Ik vraag
de Minister op dit punt om een doorkijk. Is dit verantwoord? We zouden er
anders niet voor gekozen hebben, denk ik, maar wat is de doorkijk? In
hoeverre blijven we vitaal doorstomen op dit traject? Waar zitten mogelijk
nog valkuilen? Ik wil hier gewoon een open gesprek over hebben.
Ik ga door naar de bescherming van het drinkwater en het grondwater.
Ook binnen de EU zijn we hiermee druk bezig, bijvoorbeeld met de
grondwaterrichtlijn. Nederland streeft naar goede kwaliteit, wil een
normkader opstellen en wil drinkwater opnemen in de Omgevingswet.
Toch krijgen we dan van de Deltacommissaris te horen: nou, dat doen we
allemaal even niet, dat komt later wel eens. Sowieso doen we alle
onderdelen van het Deltaprogramma later wel eens; we gaan nu eerst
even doorstarten. Ik denk dat het belangrijk is dat ons drinkwater en de
kwaliteit van ons oppervlaktewater een plek krijgen in het traject naar de
Omgevingswet en dat onze drinkwaterbedrijven daarin een toetsende en
adviserende rol hebben. Volgens mij is dat nu niet zo.
Ik heb een vraag over het geld dat overgaat van het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma naar het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma. Het schijnt onduidelijk te zijn – ik heb althans nergens een
besluit gezien – of het overschot ook doorgaat naar het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma. Er schijnt een overschot te zijn; is dat ook
zo?
Collega Bosman sprak al over de verdrogingsproblematiek. Ik denk dat het
goed is dat we daar meer bij stilstaan. We hebben het steeds over de
dijken, maar afgelopen zomer zagen we weer een enorm watertekort.
Daarnaast zijn er soms ook problemen met grote concentraties overvloed.
Dat moet beter kunnen, zou je zeggen. Ik denk dat het belangrijk is dat we
ook een deltaplan droogte krijgen. In Gilze en Rijen staat er bijvoorbeeld
een verzorgingshuis achter de dijken, dat dan langere tijd geen stroom
heeft. Dat geldt eigenlijk voor het hele gebied tot aan Hardenberg. Daar zit
industrie, maar er zitten ook verpleeghuizen en winkels. Het is belangrijk
om hier aparte expertise op te zetten om te bekijken hoe we dit probleem
voor ons land kunnen oplossen. Daarnaast heeft droogte natuurlijk ook
een milieueffect. Door langdurige droogte kunnen zich hogere concentraties aan drinkwater- en oppervlaktewatervervuilende stoffen voordoen.
We kunnen daar maar beter niet mee te maken hebben.
Dan de kustverdediging. Ik krijg vaak mails van mensen, onder andere van
het Burgercomité, die schrijven dat er alternatieven zijn voor zandsuppleties en zich afvragen waarom de zandsuppleties niet verder worden
geëvalueerd. Ik zag de reactie van de Minister op de rubberbumpers voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

7

de kust, de golfbrekers. Dat is geen mooi gezicht. Zandsuppleties zijn één
ding, maar we moeten het innovatieve denken hieromtrent niet stoppen.
Het is ook knetterduur, dus ik krijg graag een reactie van de Minister over
de wijze waarop wij ons daarop willen ontwikkelen. Daarnaast heb ik vorig
jaar in het kader van de Nationale Visie Kust gevraagd om specifiek
rekening te houden met onze drinkwaterwinning in de duingebieden.
De Minister heeft gezegd dat zij hierover met de gemeenten in overleg zou
treden. Wat heeft de Minister gedaan om te bewerkstelligen dat
gemeenten bij de bestemmingsplannen rekening houden met de
waterwinning?
Ik kom op de zandhonger in de Oosterschelde. We hebben van de Minister
een brief ontvangen waarin specifiek wordt ingegaan op de Roggeplaat. Ik
ben blij dat we daar in het MIRT op gaan koersen. Ik heb echter nog een
paar opmerkingen hierover. De zandhonger is volgens kenners ook
ontstaan doordat de stroming niet sterk genoeg is. Het is belangrijk dat de
plaat omhooggaat en dat de geulen dieper worden, maar de versterking
van de stroming is ook een belangrijk aspect, want die is door onze
ingrepen weggevallen.
Ik blijf bij de Oosterschelde. We hebben vragen gesteld over de munitie
die daarin ligt. Er ligt 30 miljoen kilo bij het Gat van Zierikzee. Volgens de
kenners is er sprake van een tikkende tijdbom. De Minister heeft gezegd
dat er opnieuw onderzoek naar zal worden gedaan. Ik denk dat het
belangrijk is dat we op korte termijn te horen krijgen wat de gevaren zijn
en wat we ermee gaan doen.
De Oosterschelde heeft het sowieso zwaar te verduren. In de Oosterscheldekering zijn namelijk 50 meter diepe gaten ontstaan door de zuigende
werking. Gelukkig is dat bijtijds ontdekt. De faalkansen worden
gemonitord. Ik denk dat het hierbij gaat om de faalkansen boven water.
Men wist dat die gaten er zaten, maar er is lange tijd niets mee gebeurd.
Dit is bij toeval ontdekt door kenners die destijds ook bij de Oosterscheldekering betrokken zijn geweest. Daarom denk ik dat we ons wel achter de
oren moeten krabben en dat we ons moeten afvragen hoe het bij
Rijkswaterstaat en bij het ministerie zit met de expertise op het gebied van
veiligheid. Het is immers niet goed als je het wel weet, maar niet handelt.
Nu zijn er gelukkig maatregelen genomen. Daar ben ik blij mee. De
Minister heeft meteen adequaat ingegrepen. Ik denk echter dat die
expertise wel een punt is. Wie heeft nog echt kennis over de veiligheid en
de onveiligheid op dit punt en de faalkansen onder water? Ik hoorde dat
bij Rijkswaterstaat nog maar 0,1 fte beschikbaar is voor kennis. Dat is denk
ik wel heel erg weinig.
De heer Bosman (VVD): 0,1 fte? Dat kan niet.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Jawel. Ik meen het serieus. Ik zal het aan de
Minister vragen.
Ik kom te spreken over innovatie. Ik heb het al gehad over het zoeken naar
alternatieven en het blijven innoveren bij de zandsuppleties. Aquatech is
een heel belangrijk punt gebleven. Ik was afgelopen vrijdag bij het
waterschap Vallei en Veluwe. De dijkgraaf deed het voorstel om naast de
green deals ook de blue deals in te stellen. Die blue deals zouden een
stimulans zijn om te blijven innoveren. Die dag werden er drie prijzen heel
mooie prijzen uitgereikt. Iemand kreeg een prijs omdat diegene geneesmiddelen uit het water kon verwijderen. Dat werd via een oude techniek
met veengrond gedaan. Dat soort ontwikkelingen vind ik echt mooi. Ik wil
hierop graag een reactie. Misschien wil de Minister ook iets doen met die
blue deals.
Mevrouw Hachchi (D66): Voorzitter. Ik kan mij aansluiten bij de woorden
van de vorige sprekers over de situatie op de Filipijnen. De natuurrampen
daar en elders in de wereld maken ons ervan bewust dat wij als mensen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

8

op deze aardbol tegen water vechten en tegelijkertijd met water leven. Ik
kan alleen maar benadrukken dat waterbeheer van groot belang is.
Vandaag zal ik mij natuurlijk richten op Nederland. Waterbeheer bepaalt
de bescherming van ons land, ons drinkwater en onze natuur. D66 staat
dan ook voor een duurzame omgang met water, waarbij we vandaag
werken aan de veiligheid en kwaliteit voor morgen.
Ik kom op het onderwerp waterveiligheid. Ik begin bij het Deltaprogramma. Dat programma moet in 2050 af zijn. De Deltacommissie zegt
niet alleen dat dit een lange periode is, waarbij uitstel zou leiden tot
welvaartsverlies, maar ook dat het op tijd halen van deze verre eindstreep
al een hele uitdaging zal zijn.
Daarvoor is geld nodig, maar de investeringsruimte voor de toekomst
blijkt op dit moment een prooi voor bezuinigingen van nu te zijn. Net als
collega Jacobi pleit ik voor een open gesprek. Maakt de Minister zich net
als mijn fractie zorgen over het halen van de doelstellingen? Wat is de
impact van de bezuinigingen op het tempo? En op welke manier stelt zij
de investeringsbudgetten veilig voor verdere bezuinigingen?
Door de deltabeslissingen zal een nieuwe normering gaan gelden,
waarmee we niet meer uitgaan van de kans dat een dijk doorbreekt maar
van de schade die een overstroming teweegbrengt voor mensen en de
economie. D66 heeft hier stevig voor gepleit, omdat deze normering een
gelijk niveau van bescherming voor iedereen biedt. Het is voor waterbeheerders echter onduidelijk of ze met het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma en de vertraagde projecten van het tweede programma
al met de nieuwe normering kunnen gaan werken. Kan de Minister
hierover vandaag duidelijkheid geven?
Het Deltaprogramma behelst ook het werken met meerlaagsveiligheid.
Daarbij is er een grotere rol weggelegd voor ruimtelijke ordening in het
belang van waterveiligheid, bijvoorbeeld door het verhogen van huizen of
het afschermen van elektriciteitsdraden. Ook daar is mijn fractie
voorstander van, maar het is wel belangrijk dat de eerste linie, de dijken,
ook op orde blijft. In het MIRT heeft de Minister afgesproken dat in
Dordrecht en Marken alvast pilots met meerlaagsveiligheid beginnen. In
Marken zal zelfs de uitvoering van het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma worden stilgelegd. Kan de Minister aangeven hoe de
prioritering tussen de verschillende lagen gemaakt wordt? Krijgen
gebieden met minder focus op dijkbescherming meer inspecties?
In het Deltaprogramma kunnen waterprojecten meerdere functies krijgen.
Dat is een groot voordeel, want dat geeft ruimte aan integrale projecten
en innovatie. Denk bijvoorbeeld aan een combinatie van dijken en natuur.
Het is soms wel de vraag hoe de financiering loopt als meerdere partners,
bijvoorbeeld het Rijk en een gemeente, bij een project zijn betrokken. Hoe
pakt de Minister het aan, zodat echt gebruik wordt gemaakt van de
beschikbare kansen? Is het bijvoorbeeld mogelijk om geld voor innovatie
en die gezamenlijke kansen te oormerken? Ik denk niet aan extra geld,
maar het slim omgaan met het beschikbare geld, ook bij de verschillende
partners, zodat innovatie echt de kans krijgt.
Na de deltabeslissingen volgt de uitvoeringsfase van projecten. Daar stel
ik enkele vragen over. Gaat de Deltacommissie de uitvoering leiden? Wat
wordt dan de rol van het ministerie? Op welke manier worden inefficiënte
dubbelingen voorkomen? Hoe wordt de betrokkenheid van burgers,
marktpartijen en maatschappelijke organisaties, ook bij de uitvoering,
verzekerd? Op welk moment en via welke weg krijgen zij inspraak op de
manier waarop projecten worden uitgevoerd? Kan de Minister al vertellen
hoe zij de Deltawet zal verankeren in de Omgevingswet? Blijft de
bestaande flexibiliteit uit het Deltaplan gehandhaafd? Is er dus extra
ruimte hebben om actie te ondernemen als de zeespiegel harder stijgt dan
verwacht. Blijft dat soort flexibiliteit bestaan?
De vorige sprekers hebben het ook al over de Oosterscheldekering gehad.
Het onderhoud daarvan was verwaarloosd door het verdwijnen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

9

kennis en kunde binnen Rijkswaterstaat. Gelukkig was de veiligheid nooit
in het geding, maar de implicaties blijven verontrustend. Waarom
moesten wij dit via de media horen? Had de Minister het rapport niet
gewoon in januari al naar de Kamer kunnen sturen? Zijn er nog meer
waterkeringen bekend waarvan het onderhoud in twijfel wordt getrokken?
Op welke manier zorgt de Minister voor voldoende kennis binnen
Rijkswaterstaat en voor goede afstemming tussen verantwoordelijke
partijen? Welke aanbevelingen uit het rapport heeft de Minister wel en
niet overgenomen?
Ik kom op de waterkwaliteit. Duurzaam waterbeheer betekent voor D66
niet alleen dat we de dijken bijhouden, maar ook dat we de waterkwaliteit
beschermen. Uit rapporten van het CBS en het RIVM blijkt dat we ons nog
steeds zorgen moeten maken over de verontreiniging van de waterbron.
Medicijnresten zijn een van de problemen. Die komen in ons oppervlaktewater terecht waardoor natuur en milieu worden beschadigd. Vissen
veranderen bijvoorbeeld van geslacht door anticonceptiemiddelen. Het is
moeilijk en duur om medicijnen uit het afvalwater te zuiveren, terwijl het
medicijngebruik door de vergrijzing alleen maar zal toenemen.
De Staatssecretaris heeft in juni al aangegeven dat zij met deze problematiek aan de slag gaat. We zijn inmiddels vijf maanden verder, maar zij is
nog steeds niet in gesprek geweest met de sector.
Kan de Minister hierover duidelijkheid geven? Ligt dit dossier stil?
Vanwege de brede problematiek is natuurlijk coördinatie tussen de
partijen noodzakelijk. Hoe verloopt de samenwerking tussen het ministerie van I en M en de ministeries van VWS en EZ? Is de samenwerking
ook op Europees niveau gestart?
Ik heb een jaar geleden met mijn collega van de ChristenUnie een motie
ingediend waarin wij verzoeken om samenwerking met ziekenhuizen en
farmaceutische bedrijven te zoeken, opdat het probleem aan de bron
wordt aangepakt. Wat is er met die motie gebeurd? En is er wel genoeg
zicht op de aard en omvang van het probleem? Heeft het ministerie een
compleet beeld van de problematiek, zoals welke medicijnresten precies
voor welke gevolgen kunnen zorgen, in hoeverre de consequenties door
bijvoorbeeld de vergrijzing zullen toenemen en hoe hoog de kosten van
extra zuivering kunnen worden als wij het beleid niet wijzigen? Zo ja, kan
dit dan naar de Kamer worden gezonden?
Ik sluit af met Caribisch Nederland. Ook daar is water van groot belang.
De zoetwatervoorziening op Saba is soms ontoereikend. Er moeten dan
marineschepen aan te pas komen om drinkwater naar het eiland te
brengen. Het is heel mooi dat hier drie onderdelen van mijn portefeuille
bij elkaar komen, namelijk Defensie, Koninkrijksrelaties en water, maar dit
kan niet de bedoeling zijn. Het is duidelijk dat Saba een langetermijnoplossing nodig heeft. Mijn partij heeft daar regelmatig op aangedrongen.
Het is goed om te horen dat een uitkomst nabij lijkt. De onderzoekers van
Evides doen de aanbeveling om naast de extra opslagcapaciteit ook alle
huishoudens van zuiveringsinstallaties te voorzien. De Minister kiest hier
nu niet voor vanwege belemmering in de wetgeving. Is zij van plan om
deze oplossing wel op langere termijn door te voeren? Wanneer kunnen
wij de uitwerking verwachten? Kan in de tussentijd de kwaliteit van het
water wel gewaarborgd worden?
Ik heb een tweede punt met betrekking tot Saba. Dit is een eiland dat niet
zonder de haven kan. Ik weet dat deze er inmiddels erg slecht aan toe is.
Jaarlijks is € 300.000 nodig voor onderhoud. Het eiland kan dit geld niet
investeren en daarmee wordt de achterstand alleen maar groter.
Inmiddels is sprake van achterstallig onderhoud van circa 3 miljoen.
De voorzitter: Voor de duidelijkheid, de scheepvaart is op dit moment
niet aan de orde. U mag er uiteraard over zeggen wat u wilt, maar dit
komt nog aan de orde bij de behandeling van het MIRT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

10

Mevrouw Hachchi (D66): Ik zou dit punt toch graag meegeven. Als de
Minister geen antwoord kan of wil geven, zal ik het via een andere weg
aandragen. Ik heb twee punten over Saba aangedragen en ik ben
woordvoerder op dit terrein. Ik hoop dus dat de Minister hier antwoord op
kan geven.
Ik zal het even concreet maken voor de minister: is zij het met mij eens dat
de situatie van de haven van Saba zorgwekkend is? En is zij bereid om
met het eilandsbestuur te zoeken naar een duurzame oplossing voor het
onderhoud van de haven?
Daar laat ik het bij in eerste termijn.
De heer Geurts (CDA): Voorzitter. Ik sluit mij aan bij de woorden van
collega Bosman over de situatie op de Filipijnen. Ook andere collega’s
hebben hierover gesproken. Ik sluit mij daar gemakshalve bij aan.
Nederland is een van de veilige delta’s ter wereld. Het CDA wil dat in de
toekomst graag zo houden, voor onszelf en onze kinderen. Het gaat hierbij
niet alleen om de veiligheid van ons land en onze zoetwatervoorziening,
maar ook om de kwaliteit van het water. Ik moet daarbij zeggen dat ik vind
dat het «one out, all out»-principe van de Kaderrichtlijn Water een te
negatief beeld geeft. Daarom ben ik blij om in de antwoorden op de
feitelijke vragen te kunnen lezen dat op Europees niveau wordt gewerkt
aan nieuwe graadmeters.
Voordat ik het ga hebben over waterveiligheid, waterkwaliteit en de
absurde verhoging van de waterbelasting, wil ik alvast vooruitlopen op de
discussie over het Deltaprogramma en de rol van de Deltacommissaris
daarin. In het verleden heeft het CDA aangedrongen op het instellen van
een Deltacommissaris. Deze heeft heel goed werk verricht en doet dat nog
steeds. Het vaststellen en op gang brengen van de deltabeslissingen is
belangrijk werk, waarvoor ik mijn oprechte waardering uitspreek. Wel
moeten wij vooruitkijken en in deze tijden van crisis elk dubbeltje
omdraaien. Daarom heb ik een aantal vragen aan de Minister. Wordt niet
twee keer hetzelfde werk gedaan door het ministerie van Infrastructuur en
Milieu en de Deltacommissaris? Na het vaststellen van de deltabeslissingen volgend jaar en het op gang brengen daarvan, zal de rol van de
Deltacommissaris en zijn staf veranderen. Wat betekent dit voor de
werkzaamheden van de Deltacommissaris en zijn staf? Gaat die staf
bijvoorbeeld krimpen of juist toenemen?
Er is nog een ander punt in verband met de crisis. Gezien het economisch
zware weer op dit moment, wil het CDA dat alle zeilen worden bijgezet om
onze economie aan te jagen. Wat zijn de mogelijkheden om investeringen
naar voren te halen?
De CDA-fractie maakt zich zorgen over de bezuinigingen op de waterveiligheid. Het Deltafonds is van levensbelang voor de veiligheid van ons
land op de langere termijn. Vorig jaar is besloten om tot en met 2028 te
bezuinigen op het Deltafonds. Met de prijsbijstelling uit het Herfstakkoord
loopt dit bedrag verder op. Ook de Wet Hof belemmert investeringen.
Daarom vraag ik de Minister wat de gevolgen zijn van de bezuinigingen
op het Deltafonds op de langere termijn. Wat zijn de gevolgen voor het
waterbeheer, de waterveiligheid en de zoetwatervoorziening? Om precies
te zijn: welke gevolgen heeft de prijsbijstelling voor de projecten
Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 en het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma en, niet onbelangrijk, de lasten voor de waterschappen?
Wij hebben diverse brieven van betrokkenen gehad over de Markermeerdijk bij Uitdam. Collega Bosman heeft al mooie woorden gesproken
over deze dijk. Ik sluit mij bij hem aan. Wat is de stand van zaken?
Recentelijk heb ik aandacht gevraagd voor de ontstane ongewenste
situatie voor de Zeeuwse kust. Het rapport over de Oosterscheldekering
maakte openbaar dat er is ingeteerd op onderhoud en dat de kennis en
kunde bij Rijkswaterstaat is teruggelopen. In mijn ogen is het een tikkende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

11

tijdbom. In haar reactie hierop stelde de Minister dat zij groot belang
hechtte aan de borging van kennis in de organisatie, zeker op het gebied
van de waterbouwkunde. Welke structurele acties verbindt de Minister
aan dit belang? Hoe borgt zij dat de kennis en kunde van Rijkswaterstaat
wordt verbeterd? En hoe gaat zij de verdeling en verbinding van kennis
verbeteren binnen de organisatie? Ik krijg graag antwoorden op deze
vragen.
In eerdere debatten hebben wij het al gehad over het budget in het
Deltafonds voor waterveiligheid en het budget voor waterkwaliteit. Met
het amendement-Jacobi – zij loopt juist weg – is waterkwaliteit ondergebracht in het Deltafonds. Dat had niet onze voorkeur. Het CDA wil dat de
budgetten voor waterveiligheid en -kwaliteit duidelijk gescheiden blijven.
Ik vind het dan ook verontrustend dat mevrouw Jacobi na het aannemen
van het amendement twitterde dat haar amendement goed was voor de
natuur. Gaat er geld uit het Deltafonds naar natuur, zo vragen wij de
Minister.
De CDA-fractie wil niet dat het halen van de doelen van de Kaderrichtlijn
Water wordt betaald met budgetten die geoormerkt zijn voor onze
veiligheid. De Minister heeft ons herhaaldelijk verzekerd dat deze
budgetten gescheiden blijven. Ik neem aan dat de Minister woord houdt.
De voorzitter: Mijnheer Geurts, u hebt succes: mevrouw Jacobi voelt zich
aangesproken.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Natuurlijk, het zijn mooie opmerkingen van mijn
CDA-collega. Betekenen de opmerkingen die het CDA hier maakt dat het
tegen meekoppelkansen is? Wat krijgen we nou?
De heer Geurts (CDA): Wat krijgen we nou? Wij zijn niet tegen meekoppelkansen, maar dat weet de geachte collega mevrouw Jacobi ook wel. Ik
maak mij er wel zorgen over dat in het debat hierover helemaal niet is
gesproken over natuur. Ik zie het amendement als een technisch
amendement, een duidelijke scheiding tussen de waterveiligheid, de
waterkwaliteit et cetera. Ik zag haar twitteren dat haar amendement goed
was voor de natuur. Ik had dat gewoon gemist in de discussie en dacht
dat dit toch nooit de bedoeling kon zijn.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Dan gaan wij nog eens samen met een bakje
koffie al die artikelen even langs. In een van die artikelen staat dat ook de
koppelkans met ecologische doelen wordt benut. Dan kun je alleen maar
blij zijn in zo’n klein land dat je natuur, water, waterveiligheid allemaal aan
elkaar verbindt. Dat is alleen maar mooi. Het lijkt wel alsof de heer Geurts
ecologie als een gif beschouwt, als ik zijn reactie hoor.
De voorzitter: Ik hoor geen nieuwe vraag, maar de heer Geurts krijgt de
gelegenheid om te reageren.
De heer Geurts (CDA): Dat zijn juist de mooiste opmerkingen, want je
kunt dan elk antwoord geven en elk antwoord is goed. Ik blijf mij wel
zorgen maken omdat waterveiligheid heel belangrijk is en mevrouw
Jacobi de korting op natuur via het waterdeel probeert terug te draaien
binnen het kabinet. Ik wil er maar even voor waarschuwen richting de
VVD-fractie dat zij er strak op moet letten.
Ik heb begrepen dat in het Nationaal Bestuurlijk Overleg Deltaprogramma
van juni 2013 is overeengekomen dat de preventieve evacuatie deel blijft
uitmaken van de waterveiligheidsnormering. Dat op voorhand al rekening
wordt gehouden met evacuatie, vereist van de veiligheidsregio’s dat zij
instaan voor de haalbaarheid van de evacuatie.
Het CDA heeft vernomen dat de veiligheidsregio’s nog problemen zien in
het realiseren van deze preventieve evacuatie. De vraag is dan ook hoe de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

12

Minister de doorwerking van de evacuatie in de waterveiligheidsnormeringen denkt te borgen als de veiligheidsregio’s niet kunnen instaan voor
preventieve evacuatie.
Als laatste punt betreffende de waterveiligheid, mijn eigen provincie
Gelderland. Gelderland, in het hart van Nederland, wordt doorkruist door
de grote rivieren en behoeft daarom extra aandacht. Bij een uitbraak van
de Waal wordt een hoge overlijdenskans en een heel grote economische
schade verwacht. Het is dan ook goed dat in het Deltaprogramma 2014
het Gelderse rivierengebied als aandachtsgebied wordt bestempeld. Er
zijn drie grote regionale projecten. Krijgen deze projecten een hoge
prioriteit in het Deltaprogramma? Gaat de Minister verder beginnen met
MIRT-onderzoeken voor deze projecten?
Ruimte voor de Rivier heeft de afgelopen jaren vruchtbare landbouwgrond onttrokken aan de voedselproductie. Het CDA doet daarom
nogmaals de oproep aan het kabinet om zorgvuldig om te gaan met
landbouwgrond. Het zal gaan om meervoudig ruimtegebruik. Het
combineren van landbouw en waterbeheer kan hierbij behulpzaam zijn.
We hebben het fenomeen «natuurcompensatie». Waarom in dit soort
gevallen geen «landbouwcompensatie»?
In het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer wordt een aantal ideeën aangereikt, zoals ondernemers die tegen beloning landbouwgrond ter
beschikking stellen voor waterberging. Een ander voorbeeld van
landbouwcompensatie is een kwaliteitsimpuls in de resterende gronden
van een ondernemer. Is de Minister bereid de aangereikte ideeën – ik heb
er maar een paar genoemd – uit het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer
verder te onderzoeken?
Recentelijk zijn collega’s Jansen, Jacobi en ik op werkbezoek geweest.
Onder andere in de gemeente Oudewater – de burgemeester zit nu op de
publieke tribune – hebben we de praktijk mogen aanschouwen. De vraag
die naar voren kwam, was welke mogelijkheden er zijn om ruimtelijke
ontwikkeling rond de waterkering van dijkring 14 en 15 mogelijk te maken.
De betrokken gemeenten hebben de Minister hierover een brief gestuurd.
Zou de Minister haar reactie ook op korte termijn aan de Kamer
beschikbaar willen stellen?
Nog een punt dat hierbij hoort, is dat er volgend jaar een beslissing wordt
genomen over een nieuwe normstelling in het kader van de deltabeslissing. Ik heb vernomen dat er waterschappen en gemeenten zijn die
willen vooruitlopen op deze normstelling. Kan de Minister aangeven of
het mogelijk is om vooruit te lopen op de nieuwe normering? Ik krijg hier
graag duidelijkheid over.
Dat het CDA tegen de verhoging van de waterbelasting is, mag onderhand
wel duidelijk zijn. Wij kregen een brief van de Consumentenbond en de
VEMW, de belangenbehartiger voor zakelijke energie- en waterverbruikers. Beide organisaties zetten vraagtekens bij het tarief voor
drinkwater en vragen om de rol van de Autoriteit Consument & Markt
inzake het toezicht op de drinkwaterbedrijven te versterken. De drinkwaterbedrijven geven echter aan dat de ACM regelmatig dwingend
overkomt. Dit in tegenstelling tot hun rol als adviseur. Daarom zou ik
graag van de Minister willen vernemen hoe ze gaat voorkomen dat de
drinkwatertarieven verder omhoog gaan. Is zij bereid om ACM nogmaals
erop te wijzen dat ze adviseur zijn en niet moeten bijdragen aan hogere
kosten voor het drinkwater?
Gezien de tijd sla ik een stukje van mijn betoog over. Een ander belangrijk
onderwerp waar wij het vandaag over hebben is waterkwaliteit. Het is een
goede zaak dat er 100 miljoen beschikbaar is gesteld voor de waterkwaliteit, maar is 100 miljoen wel voldoende voor deze periode? Ik heb het
dan over 2016–2018. Moet er niet nog meer worden begroot voor de
periode daarna?
Mijn collega van de D66-fractie heeft net gesproken over humane
geneesmiddelen in ons water. Ik sluit mij daarbij aan. Ik heb daar nog wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

13

een paar vragen over. Ik heb vernomen dat de pilots bij ziekenhuizen zijn
gestopt vanwege de hoge kosten. Waarom zijn in de ogen van de Minister
deze pilots afgebroken? Nog beter, hoe kunnen deze pilots juist aangemoedigd worden?
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Ik wil u en ons gezelschap graag
meenemen naar Kampen. Dat is een mooie stad. Het is heel boeiend
omdat het waterschap daar de hoogwaterkering van de IJssel heeft
ingebouwd in de voorste huizenlinie. Het is prachtig om te horen hoe deze
oplossing in goed overleg met alle betrokkenen tot stand is gekomen.
Het is prachtig om te zien – ook om te horen trouwens – hoe een enorm
vrijwilligerskorps actief betrokken is bij het plaatsen van schotten en het
sluiten van waterkerende deuren indien dat nodig is. Gelukkig is met deze
participatie niet gewacht tot de recente troonrede. Ik zie deze situatie als
een soort metafoor voor de wijze waarop in ons land met water en
waterbeleid moet worden omgegaan: oog voor veiligheid, betrokkenheid
van de inwoners, deskundigheid en vooral ook ruimte voor innovativiteit,
inventiviteit en creativiteit. Op die manier kom je tot een goed beleid.
Ik spits mijn bijdrage toe op een viertal punten. Allereerst kom ik te
spreken over de Oosterscheldekering en Rijkswaterstaat. Ik zal hier en
daar proberen wat tekstjes over te slaan omdat collega’s het gras voor
mijn voeten hebben weggemaaid, hoewel dat in het kader van water een
verkeerde beeldspraak is. Maar goed, ik wil het toch benoemd hebben. Als
de politie goed functionerende flitspalen heeft, maar er geen boetes
uitgeschreven worden, denk ik dat Minister Opstelten op enig moment uit
zijn vel zou springen. Dat is volkomen terecht. De bodem rond de
Oosterscheldekering werd ook goed in kaart gebracht. De ontgrondingskuil die oprukte naar een Noord-Bevelandse dijk had Rijkswaterstaat
goed in beeld, maar vervolgens gebeurde er niets. Pas toen externe
deskundigen aan de bel trokken en op hoog bestuurlijk niveau gehoor
kregen, werd ingegrepen. Noodbestortingen waren nodig. Zelfs de optie
van evacuatie lag op tafel. Maar hoe reageerde onze minister? Zij zei dat
het wel meeviel en dat de veiligheid niet in het geding was. Daarnaast zei
zij dat het probleem was gesignaleerd en er actie was ondernomen en dat
zij alle vertrouwen heeft in de enkele jaren geleden ingevoerde nieuwe
beheersystematiek. Ik waardeer over het algemeen de evenwichtige
benadering van de Minister, maar deze reactie was toch wel erg onderkoeld. Eerlijk gezegd stelt deze reactie mij niet gerust. Weet de Minister
dat de onveilige situatie wel in beeld was, maar door Rijkswaterstaat zelf
niet werd opgemerkt? Dat dit dossier voor de SGP een aangelegen punt
is, moge blijken uit de schriftelijke vragen die zij er al eerder over heeft
gesteld. Verder sluit ik mij aan bij de vragen die hier door collega’s aan de
orde zijn gesteld.
Is er inmiddels een gedegen langetermijnplan voor het waarborgen van
een goede bodembescherming onder de Oosterscheldekering? De
zeespiegel stijgt terwijl de Oosterscheldekering nauwelijks zand doorlaat.
Dit betekent dat de Oosterschelde langzamerhand dieper komt te liggen.
Staatssecretaris Dijksma heeft recentelijk geschreven dat zij de
zandhonger binnen de Oosterschelde wil laten aanpakken door zandsuppletie toe te passen. Dat betreft echter zand van de Oosterschelde voor de
Oosterschelde. Voor de veiligheid op de langere termijn is dat niet
voldoende. De commissie-Veerman heeft daarom indertijd geadviseerd,
zand van elders aan te voeren. In lijn hiermee hebben de Staten van
Zeeland onlangs unaniem een motie aangenomen. Wil de Minister ervoor
zorgen dat de aanpak van dit probleem in het volgende Deltaprogramma
wordt meegenomen en dat ook de Stuurgroep Zuidwestelijke Delta dit
oppakt?
Het tweede punt dat ik aan de orde stel, betreft dijken in Centraal Holland.
De gemeenten Montfoort, Oudewater, IJsselstein en Vlist trekken aan de
bel over onnodige beperking van ontwikkelingsmogelijkheden rond de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

14

Noord IJsseldijk, een zogenaamde c-kering. Deze dijk voldoet niet aan de
strenge norm en zou verhoogd moeten worden. In het Deltaprogramma
staat echter dat duidelijk is dat het kosteneffectiever is om de Lekdijk aan
te pakken, eerder dan de c-keringen, waaronder de Noord IJsseldijk. De in
gang gezette verkenning richt zich daarom nu al op normverhoging en
versterking van de Lekdijk. Op grond van de Waterwet moet bij de
beoordeling van bestemmingsplannen rond de c-keringen echter
voorlopig nog worden uitgegaan van de huidige strenge normering. Dit
betekent dat in een zone om deze dijken geen bouwprojecten kunnen
plaatsvinden. De genoemde gemeenten geven aan dat ontwikkelingsmogelijkheden hierdoor beperkt worden terwijl de facto al vaststaat dat de
normen omlaag zullen gaan en versterkingen niet meer nodig zijn; de
huidige waterkeringszone dus ook niet. Zij willen graag ruimte om aan de
slag te gaan. Welke mogelijkheden ziet de Minister om de gevraagde
ruimte te bieden?
Het derde puntje behandel ik kort: het Hoogwaterbeschermingsprogramma. In het Bestuursakkoord Water is afgesproken dat de middelen
die overschieten bij het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma
worden doorgeschoven naar het nieuwe programma.
Uit de laatste voortgangsrapportage blijkt dat er op programmaniveau
een overschot is. Kan de Minister bevestigen dat deze middelen daadwerkelijk worden doorgeschoven naar waterschapsprojecten in het nieuwe
Hoogwaterbeschermingsprogramma?
De voorzitter: Mijnheer Bisschop, wilt u langzamerhand gaan afronden?
U hebt nog ongeveer een halve minuut.
De heer Bisschop (SGP): Nee, toch? Ik had zeven à acht minuten
gereserveerd, toch? Ik zit nu op 5 minuten en 58 seconden.
De voorzitter: Laten we daarover niet te lang discussiëren.
De heer Bisschop (SGP): Ik heb nog ongeveer één minuut nodig, met
aftrek van deze interruptie. Ik bedoel: die telt niet mee.
Het vierde puntje is de Kaderrichtlijn Marien, de Noordzee. Het Rijk is
bezig met de invulling van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie. De SGP
maakt zich zorgen over de consequenties voor de visserij. Wat betreft het
Friese Front en de Centrale Oestergronden wordt gesproken over het
sluiten voor bodem beroerende visserij. Dat komt boven op de gebiedssluiting in de Habitatrichtlijngebieden op de Noordzee. Het mag niet zo
zijn dat negatieve beeldvorming de Nederlandse visserij de das omdoet,
terwijl we nog weinig weten over het zee-ecosysteem en de invloed van
de visserij daarop. Eén storm beroert de zeebodem meer dan een paar
trekken met een sleepnet. Daarom vraag ik de Minister of ze op dit punt
gas wil terugnemen en voldoende ruimte wil houden voor de visserij.
Tot slot, of het nu gaat om waterveiligheid, waterkwaliteit of waterbeschikbaarheid, de SGP is van mening dat op al die dossiers de Kamper
hoogwaterkering als een stimulerende metafoor en een schitterend
voorbeeld kan worden gebruikt voor de manier waarop beleid met
betrekking tot water vorm en inhoud kan krijgen, moet krijgen. Dat geldt
zowel op het gebiedsniveau als op het bestuurlijke niveau. Ik daag de
Minister uit om daaraan lovende woorden te wijden.
De heer Smaling (SP): Voorzitter. Water is een fascinerend en angstaanjagend onderwerp. De Filipijnen zijn al vaak genoemd en de tsunami van
2004 staat bij ons allemaal nog op het netvlies. Ik noem ook New Orleans.
Ik zie daar Fats Domino nog geëvacueerd worden. Ik ga geen nummer van
hem zingen. Ik zal die vrees meteen bij de Minister wegnemen. En
Nederland is een echt waterland. Dat is duidelijk. Veel mensen hebben
niet eens door dat het hele zeekleigebied eigenlijk is opgebouwd uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

15

poldertjes en dat dat al lang geleden is begonnen. Veel buitenlanders
denken dat het zich beperkt tot de Flevopolder en zijn onder de indruk van
de Deltawerken. De essentie van Nederland wat betreft water bestrijden
en managen is enorm. Het is eigenlijk gewoon krankzinnig dat we met zo
veel mensen beneden zeeniveau wonen. Dat geldt ook voor mij. Mijn
gevoel van veiligheid bestaat eruit dat mijn broertje en zusje in Amersfoort wonen en dat zij, mocht het fout gaan, in ieder geval niet zo ver
hoeven te lopen om aan het strand te liggen.
We doen veel aan waterveiligheid. We hebben «1953» gehad. We hebben
«1995» gehad. We hebben de Maaswerken en Ruimte voor de Rivier. Er
zijn veel mooie, aansprekende voorbeelden van hoe je met waterproblemen omgaat. Ik maak wat dat betreft een uitzondering voor die bypass
bij Kampen. Dat hebben we altijd een megalomaan, bespottelijk project
gevonden, waarmee 200 miljoen euro is weggegooid en waardoor het
Drontermeer straks helemaal onder het slib zit. Maar dat is dan wel de
uitzondering. Er zijn ook veel zaken die onze goedkeuring kunnen
wegdragen.
Ik zou van de Minister graag een beetje een conceptueel verhaal willen
hebben over de samenhang tussen veiligheid, risico en voortschrijdend
inzicht. Dat heeft namelijk ook veel te maken met kosten, met budgetten
en met wat je uiteindelijk uitgeeft aan alle verschillende maatregelen die
nu worden genomen en nog genomen zullen worden. Ik zit hier nu precies
tussen mijn christelijke broeders en zusters. «Gij zult niet verdrinken» is
volgens mij geen bestaand gebod. Als je het echter op die manier
doorvoert, als je dus volledig vanuit voorzorg opereert en daarbij het
risico op bijna nul wilt stellen, dan heeft dat natuurlijk wel een prijskaartje.
Als je het bij basisveiligheid hebt over een kans van 1 op 10-5, dan is dat
wel een punt. Daar zit meteen een kostenverhaal aan vast. Nu praten we
over «meerlaagsveiligheid». Dat is een beetje een nieuw concept.
Anderen hebben dat gezegd. Dat maakt het al weer wat anders dan een
paar jaar geleden. Er wordt ook gesproken over preventieve evacuatie.
Ook dat was een tijd geleden nog niet zo aan de orde, want alles moest
met harde maatregelen kunnen worden ondervangen. De veiligheidsregio’s hebben wat dit betreft nog wel een probleem, want de vraag is of zij
in staat zijn om preventief te evalueren. De discussie daarover loopt nu en
ik hoop dat de Minister daarover iets kan zeggen. De OECD zegt dat de
risicoperceptie van mensen in Nederland gering is. Dat heeft ook weer
een effect op de verzekerbaarheid tegen overstromingen.
Een risico is dus eigenlijk de vermenigvuldiging van gevaar met kwetsbaarheden en waarden. Het gevaar zit hem natuurlijk in zee en rivier. De
kwetsbaarheid proberen wij te ondervangen met een maatregel, maar aan
de waarden kan wel nog een hoop gebeuren. Wij hadden bijvoorbeeld
misschien niet in Zuidplas moeten bouwen. Wij moeten aggregaten
wellicht niet in de kelder van het ziekenhuis situeren, maar bovenop. Er
zijn dus nog heel veel praktische oplossingen mogelijk aan kant van de
waarden, maar die zijn nog wel een beetje onderbelicht.
Ik ga verder wat betreft het voortschrijdend inzicht. Dat is ook te zien in de
overstap van een dijkbenadering naar een ringbenadering en van een
overstromingskansnorm naar een overschrijdingskansnorm. Dat is
natuurlijk ook iets wat de laatste jaren boven is komen drijven. Dat vinden
wij goed. Ik citeer in dit verband ook het Deltaprogramma: «De nieuwe
veiligheidsaanpak verschilt fundamenteel van de huidige benadering».
Dat voortschrijdend inzicht is dus heel wezenlijk. Het heeft echt een
impact op het bedrag dat je eraan wilt en moet uitgeven. De commissieVeerman had het nog over het verhogen van het IJsselmeerpeil met
anderhalve meter. Nu wordt gezegd dat dit niet nodig is. In vrij korte tijd is
er dus een verandering van inzicht ontstaan op dit punt.
Ik ga nu even door op de wetgeving. Moet je de normeringen op een
gegeven moment via AMvB’s gaan regelen als het voortschrijdend inzicht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

16

zo bepalend is of moet je het toch op wetsniveau houden, zodat wij er
allemaal over kunnen praten en beslissen?
Ik neem er een paar kleine puntjes uit in aanvulling op wat er gezegd is
over rivieren. Ik slaap weleens onder de brug van de A27. Daar ligt
allemaal vervuild zand op de kade met giftig slib. Dat ligt daar nog te
wachten om ergens gestort te worden. Dat is een kostenpost.
Er wordt vaak systematisch te laag gebouwd. In Ooijen-Wanssum is er
een mooie Maasarm. Er is heel veel laag gebouwd. Wie gaat de kosten
daarvan betalen? Is dat een overheidstaak of moeten de bewoners dat
oplossen? In de haven van Tholen is ook laag gebouwd. Laat je in het
Volkerrak Zoommeer en in het Grevelingenmeer een getijdenwerking
ontstaan, dan zorgt dat ook weer voor een kostenpost. Is die voor het Rijk
of voor de bewoner?
Ik stip ook nog even de case Gulpdal aan. De samenwerking met België is
op dat punt adequaat, want het ging daar toch om een onvoorziene, kleine
catastrofe met vrij veel schade voor een aantal mensen.
De case Hollandse IJssel is al genoemd. Ik herhaal die niet. In het
Deltaprogramma wordt het aanpakken van de Lekdijk al genoemd bij het
dorpje dat ooit Vreeswijk heette, maar nu onder Nieuwegein valt. Ga daar
zitten en probeer niet alle zeekeringen van de Hollandse IJssel zelf aan te
pakken.
Wij hebben een mooie brief ontvangen van de jongste burgemeester van
de SGP. Velen hebben daaraan gerefereerd. Die burgemeester is wel een
man, nietwaar, mijnheer Bisschop?
De heer Bisschop (SGP): Bij deze vraag ontgaat mij de relatie met water
even.
De voorzitter: Koppelt de heer Bisschop hier nog een vraag aan of is dit
meer een hartenkreet?
De heer Bisschop (SGP): Dit was zelfs geen interruptie.
De heer Smaling (SP): Ik merk in het kader van de waterkwantiteit op dat
de overlast van hoogwater natuurlijk heel veel aandacht krijgt, maar die
van laagwater minder. Mevrouw Jacobi zei dit ook al en ik zou eigenlijk
dezelfde vraag willen stellen. Is dat probleem niet ondergesneeuwd? Dat
heeft niet alleen te maken met kwel en zoutintrusie vanuit de Nieuwe
Waterweg, maar bijvoorbeeld ook met problemen voor de binnenvaart. Er
moeten meer schepen met minder vracht varen. De binnenvaart communiceert met vervoer over weg en spoor. Moeten wij dan niet meer
aandacht hieraan geven? Zou je het doseerpunt bij Westervoort ook een
rol kunnen laten spelen bij het reguleren van laagwater?
De Kaderrichtlijn Water komt in beeld bij de waterkwaliteit. Ik heb daar
een vraag over. Bij mijn fractie bestaat de indruk dat je met gericht
bronbeleid sneller de doelen kunt bereiken. Vermesting, biocide, fijnstof
en dergelijke worden verpakt in zwarte dozen, black boxes, zoals het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit en de «Problematische» Aanpak Stikstof die binnenkort hier dreigt te worden aangenomen.
Dan ben je niet meer met bronbeleid bezig, maar met generieke maatregelen. Dan haal je het misschien niet of veel later. Nederland heeft echt de
slechtste kwaliteit oppervlaktewater. Ik weet dat de eis moeilijk is en dat
het voor Nederland natuurlijk moeilijker is dan voor andere lidstaten. Ik
hoor graag hoe de Minister dit gaat doen.
Toen de eilanden erbij kwamen, hebben wij een geweldige partij
aquatische biodiversiteit erbij gekregen. Er is wel een probleem met
afvalwater en erosie op Bonaire.
Dat bedreigt de koralen en de andere fraaiheid die we daar hebben. Nog
niet zo lang geleden is de Wet volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en
milieubeheer BES aangenomen. Hoe staat het daarmee? Een aantal ngo’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

17

is hiermee bezig, maar het zou mooi zijn als de Minister daar een update
van kan geven.
Wat drinkwater betreft, heb ik een wensenlijstje dat uit twee punten
bestaat. Een zekere Jansen van mijn fractie maakt zich al heel lang druk
over het legionelladossier. Er is gevraagd of het warme tapwater, ook
buiten ziekenhuizen, op 40°C of 50°C graden kan worden aangeleverd,
zodat je niet eerst naar 70°C moet en dan moet koelen. Met het gebruik
van koperzilverionisatie kun je voorkomen dat legionella een punt is. Er is
om een onderzoek gevraagd. De Minister heeft daar in de schriftelijke
vragen niet heel helder op gereageerd. Graag nog een keer een antwoord
hierop. Het PBL adviseert ook een duurzaam gebouwde omgeving als
prioriteit. Dat hoort daarbij.
Het tweede punt betreft de drinkwaterbedrijven. De vermogenskostenvoet
van 4,8% is een uitdrukkelijke wens van zowel VEMW als de Consumentenbond. Wij horen graag van de Minister dat zij dit onderschrijft.
Drinkwaterbedrijven zijn overheids-nv’s, nutsbedrijven met een zeer laag
risico voor exploitanten. Ze hebben 70% eigen vermogen. Dat vermogen
hoeft niet opgepot te worden, maar moet ten goede komen aan de
consument. Graag een visie op hetgeen de ACM hierin kan betekenen, in
relatie tot de eigen inspectie van de Minister.
Over de wetgeving kunnen we het nog lang hebben. Dat snap ik. Ik denk
dat de Minister daar nog wel wat over zal zeggen. Ik was afgelopen
vrijdag met mevrouw Jacobi en de heer Bisschop bij Waterschap Vallei en
Veluwe. De wethouders en de waterschappen zijn lekker bezig, om het zo
maar even te zeggen. Ze streven naar kostenbeheersing en doen dat op
hun eigen creatieve manier. Ik weet zeker dat de Minister dat ook wil
steunen, maar ik hoor graag nog een verhaal hierover.
Dan kom ik op het punt van kennis. Rijkswaterstaat is genoemd. Is kennis
een probleem op grotere schaal dan alleen bij Rijkswaterstaat? Moet
water toegevoegd worden aan het Nationaal Techniekpact? Ik ben daar
wel een beetje bang voor. Doen we er internationaal genoeg aan? Ik zie
dat Minister Ploumen kort op haar waterspeerpunt. Volgens mij heeft elke
geïnvesteerde euro in watermanagement hier een multiplier van
misschien 2 of 3, gezien de expertise die we kunnen exporteren. Dat
internationale element kan niet genoeg benadrukt worden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter. «Nederland leeft met
water.» Deze bekende campagneleus is inmiddels al tien jaar oud en is
verrassend goed gekozen. Water is van levensbelang. Als we de kraan
opendraaien, hebben we schoon drinkwater. Dat is niet vanzelfsprekend.
Water kan ook onze levens bedreigen, bijvoorbeeld bij een dijkdoorbraak.
We wonen veilig achter de dijken en zijn vergeten dat dit niet vanzelfsprekend is.
Hoe actueel de campagneleus is, blijkt wel bij de discussie over het boren
naar schaliegas. De risico’s voor het drinkwater zijn niet groot, maar als
het misgaat, is de schade onherstelbaar. Waarom zouden we deze risico’s
nemen als we het gas helemaal niet nodig hebben voor onze energievoorziening? Ik roep de Minister op, in het kabinet met verve ons drinkwater te
beschermen. Drinkwater is van levensbelang. Gaat de Minister bij haar
collega’s bepleiten dat grondwater de hoogste prioriteit krijgt in de
structuurvisie voor de ondergrond?
Een andere bedreiging voor het milieu, voor ons drinkwater, is de
toename van medicijnresten. Heeft het gesprek met drinkwaterbedrijven
en waterschappen inmiddels plaatsgevonden? Is de Minister op de hoogte
van initiatieven van ziekenhuizen om afvalwater apart te zuiveren? Ziet zij
mogelijkheden om deze innovaties te stimuleren? Gaat de Minister bij
haar collega van VWS aandringen op de ontwikkeling van biologisch
afbreekbare medicijnen? Een aanpak bij de bron is immers vele malen
efficiënter dan de zogenaamde «end of pipe»-aanpak. Begin volgend jaar
zal ik samen met D66 hierover een rondetafelgesprek organiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

18

Het is goed dat er 100 miljoen beschikbaar is voor waterkwaliteit voor de
periode 2016–2018. Hiermee is een gat in de begroting kleiner gemaakt.
De nieuwe stroomgebiedbeheerplannen lopen echter door tot 2021. Kan
de Minister aangeven of er budget beschikbaar komt voor waterkwaliteit
voor de jaren 2018 tot 2021, zonder dat dit ten koste gaat van de huidige
investeringsruimte in het Deltafonds voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening?
Waterveiligheid is niet vanzelfsprekend. Met het Deltaprogramma willen
we ons land beveiligen tegen zeespiegelstijging en hoge rivierwaterstanden en willen we oplossingen vinden voor verzilting en verdroging.
Het is dit jaar een beetje een stilte voor de storm, figuurlijk gesproken. In
2014 worden de belangrijke deltabeslissingen genomen over onder meer
de nieuwe veiligheidsnormen.
Ik heb vertrouwen in de totstandkoming en de inhoud van de nieuwe
normen, maar over de uitlegbaarheid maak ik me nog wel zorgen. De
uitwerking wordt al snel heel erg technisch, ook voor ons Kamerleden van
wie wordt verwacht er een oordeel over te vormen. Hoe gaat de Minister
zorgen voor een verhaal dat uit te leggen is?
De nieuwe veiligheidsbenadering zal er hopelijk ook voor zorgen dat de
huidige verkokerde benadering van veiligheid op de helling gaat. In het
nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma moet zowel verbetering van
dijken als rivierverruiming een plaats krijgen. De Minister is bereid om
voor dijkversterking beschikbare budgetten ook in te zetten voor rivierverruiming. Sommige waterschappen zullen in de praktijk dan toch uit hun
vanzelfsprekende dijkversterkingsmodus moeten komen. Hoe kijkt de
Minister hiertegen aan? Rivierverruiming levert meer baten op dan alleen
dijkversterking, bijvoorbeeld voor natuur en recreatie, maar kost vaak ook
meer. Hoe ziet de Minister de verantwoordelijkheid van andere partijen
dan de waterschappen om bij te dragen aan een duurdere waterveiligheidsoplossing? Verwacht zij bijvoorbeeld een bijdrage van de provincies?
Ziet zij ruimte, zelf ook wat extra’s te doen voor rivierverruiming vanuit
het Deltafonds? Immers, dijkverhoging is vaak het meest doelmatig, maar
rivierverruiming het meest robuust. Het Deltaprogramma is er juist om
meer naar de langere termijn te kijken.
In dit kader stel ik maar gelijk de vraag of het geld dat mogelijk overblijft
in het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma een-op-een ten goede
komt aan het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma. Van de
waterschappen begrijp ik dat dit op dit moment nog niet volkomen
duidelijk is en dat er snel – in ieder geval voor 1 januari 2014 – duidelijkheid over gewenst is.
Ik maak mij zorgen over de juridische verankering van de nieuwe normen.
In de loop van de jaren gaat het om miljardeninvesteringen. Deze normen
horen wat mijn fractie betreft hun wettelijke status te behouden in de
nieuwe Omgevingswet en niet te worden weggestopt in een Algemene
Maatregel van Bestuur.
De inrichting van rivieren is ook van belang voor de binnenvaart. Is de
Minister bereid, een MIRT-verkenning te starten naar de enkelsporige
spoorburg bij Ravenstein? Deze is nu zowel een knelpunt voor het spoor
als voor de binnenvaart, omdat de brug te laag is. Ook is het een knelpunt
voor de waterveiligheid, omdat de Maas door de spoordijk hier bij hoog
water in een trechter komt. Met geld uit het Infrafonds kan hier dus een
waterveiligheidsknelpunt opgelost worden.
De Minister heeft afgesproken dat Zeeland een financieringsvoorstel
maakt voor zandsuppletie bij de Roggebotplaat ter bestrijding van de
zandhonger in de Oosterschelde. Wat is de stand van zaken?
In Centraal Holland is snel duidelijkheid nodig. Dan heb ik het over
Oudewater. Nu al is duidelijk dat eigenlijk niemand de huidige zeekeringen in dit gebied wil versterken tot de huidige normhoogte, want dat
zou een dijkverhoging van 3 meter betekenen. Welke mogelijkheden ziet
de Minister om hier snel duidelijkheid te geven? Welke mogelijkheden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

19

heeft het hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden nu reeds om mee te
gaan in de wens van de gemeente Oudewater? Moet een waterschap echt
wachten op de nieuwe wetgeving of heeft het de ruimte om nu al te
anticiperen op de nieuwe situatie? Ik hoop dat de Minister hierin iets kan
betekenen, zodat de gemeente Oudewater verder kan met de door haar
gewenste ontwikkelingen.
Mijn laatste punt uit de regio is het sluizencomplex Kornwerderzand. De
regio heeft daar een kosten-batenanalyse voor gemaakt. Onderschrijft de
Minister het belang van het verdiepen en verbreden van deze sluizen? Wil
de Minister dit inpassen in de Delta-aanpak van de Afsluitdijk en is zij ook
bereid om te onderzoeken of medefinanciering vanuit het Rijk mogelijk is?
Onderschrijft de Minister de noodzaak om bij waterprojecten zuinig om te
gaan met landbouwgronden, bijvoorbeeld door meervoudig ruimtegebruik en door daar waar landbouwgronden verloren gaan het productiepotentieel te herstellen, bijvoorbeeld via een kwaliteitsimpuls elders in dit
gebied? Is de Minister bereid, de door de landbouwsector in het Deltaplan
Agrarisch Waterbeheer aangereikte ideeën om landbouwgrond te sparen
verder te onderzoeken?
Ik begon met «Nederland leeft met water». Het is een heel oude campagneleuze. Tien jaar geleden is die campagne gestart. De leuze is niet alleen
goed gekozen, maar ook heel actueel: droge voeten, voldoende zoet en
goed water en schoon drinkwater zijn niet vanzelfsprekend.
De heer De Graaf (PVV): Voorzitter. Ook wij kunnen ons aansluiten bij de
woorden van de VVD over de humanitaire ramp die zich op de Filipijnen
voltrekt. Wij hopen dat er vandaag inderdaad veel binnenkomt met alle
acties en dat dit geld daar ook heel goed wordt besteed.
Nederland is een van de veiligste delta’s ter wereld. Onze strijd tegen een
der elementen begon al honderden jaren geleden met het aanleggen van
de terpen. Dat ging verder met het bouwen van dijken, dammen, andere
waterkeringen en het resulteerde na 1953 zelfs in de bouw van de
Deltawerken. Deze Deltawerken behoren volgens het populairwetenschappelijke maandblad Quest zelfs tot de zeven wereldwonderen van de
moderne tijd. Ondanks het feit dat dit lijstje van Quest alweer uit 2006
stamt, wil ik het graag benadrukken, want dat hoeven we niet te vergeten.
Nederland heeft daar heel goed werk gedaan en dat mogen wij in de
wereld uitdragen. De kennis en vaardigheden die Nederland door de
eeuwen heen heeft opgebouwd, kan de Minister samen met de watersector in de wereld uitdragen. Zij kan de wereld over trekken om deze
kennis te verkopen, niet alleen om de kennis in te zetten en de Nederlandse watersector werk te bieden, maar ook om de wereld daarmee
veiliger te maken tegen het water. Het Deltaprogramma noemt dat «Bring
in the Dutch». Het wordt inmiddels toegepast in de VS, Vietnam,
Indonesië, Singapore en Bangladesh. Hopelijk beseft de Minister dat zij
staat op de schouders van de Nederlandse reuzen die al eeuwen strijden
tegen de zee en de rivier. Ons imago is gelukkig groter dan dat van Hansje
Brinker, want dat vingertje in de dijk is natuurlijk erg minimaal. Wij
verwachten dan ook dat de Minister het imago dat wij hebben met nog
meer verve dan zij nu al doet, zal uitdragen. Ik heb het idee dat de Minister
dit ook zal doen, op grond van de brief in nrc.next, die ik vanmorgen las.
Ik kom op de meerlaagsveiligheid. Mijn fractie is daar op zich geen
tegenstander van, maar zij wordt er ook niet heel enthousiast van. De PVV
ziet namelijk in dat het een toevoeging kan zijn voor de risicobenadering
tegen het water in Nederland, maar zij is wel een beetje bevreesd voor de
manier waarop een en ander wordt uitgevoerd. Deelt de Minister ons idee
dat water echt een bèta-aangelegenheid is, dat waterveiligheid primair
moet worden overgelaten aan de ingenieurs, de waterbouwkundigen, van
Nederland? Mijn fractie vreest namelijk dat de meerlaagsveiligheid wordt
«misbruikt» – dat is misschien een zware term, dus excusez le mot – zodat
bestuurskundigen, overheidsmanagers, vrijetijdsdeskundigen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

20

landschapsarchitecten en mensen van andere alfarichtingen straks meer
te zeggen zullen hebben dan de waterbouwkundigen. Deelt de Minister
deze zorgen? Hoe zorgt de Minister voor een goede balans? De balans
moet volgens ons zo zijn, dat de waterbouwkundigen de baas zijn op dit
dossier. Hoe gaat de Minister dit borgen?
Wij doelen hier met name op de duurzame ruimtelijke inrichting. De PVV
is van mening dat hierin voorbij wordt gegaan aan de kernprincipes van
watermanagement. Natuurlijk is meervoudig ruimtegebruik eerder regel
dan uitzondering in Nederland, maar kan de Minister garanderen dat de
functionaliteit nimmer ten koste gaat van de esthetiek?
Ik heb nog een vraag over de normering van de dijken. Graag wil ik mij
laten overtuigen door de Minister van de noodzaak van het veranderen
van de norm. Vaak heeft het veranderen van een norm als oorzaak dat het
doel niet gehaald kan worden. Dat is natuurlijk een verkeerde lijn. Kan de
Minister ons toezeggen dat de normverandering geen bezuinigingsmaatregel of werkverschaffing voor ambtenaren is? Er zal immers het nodige
papierwerk voor nodig zijn om de nieuwe norm vast te leggen.
Mevrouw Hachchi (D66): De heer De Graaf gaf aan dat de PVV-fractie op
zich niet tegen de nieuwe risicobenadering is. Ik weet dat de PVV niets
moet hebben van wetenschappers, maar ik hoor een aantal punten. Welk
deel van de risicobenadering vindt de PVV-fractie nu wel sympathiek? Of
was het meer een opening die niet gegrond wordt op argumenten?
De heer De Graaf (PVV): Als mevrouw Hachchi goed geluisterd had, had
zij begrepen dat ik juist de wetenschappers aan het woord wil laten. De
sneer die zij uitdeelt, is dus niet terecht, maar het is een debat en dat
hoort er allemaal bij. Wij luisteren juist heel graag naar wetenschappers,
naar alle wetenschappers wel te verstaan. Wij kijken graag naar alle
uitingen die vanuit die hoek komen, zodat wij ons een goed en gebalanceerd beeld kunnen vormen. Als het om bijvoorbeeld het klimaat gaat,
laten wij niet twee derde van de wetenschap weg om ons te baseren op
een derde, zoals de rest van de Kamer wel doet.
In mijn inbreng heeft mevrouw Hachchi kunnen horen dat wij het juist aan
de wetenschap willen laten. Wij willen wel dat het bètawetenschappers
zijn. Wij willen ervoor zorgen dat het geen alfa-achtige bestuurskunde
wordt in de uitvoering van de meerlaagsveiligheid. De esthetiek moet niet
de boventoon voeren boven de techniek. Dat is de portee van mijn hele
verhaal.
Mevrouw Hachchi (D66): Mijn vraag was toegespitst op de risicobenadering. Met welk deel van de risicobenadering kan de PVV-fractie dan wel
leven? Ik hoor de kritiek, maar de nieuwe normering, de nieuwe risicobenadering, is wel een andere manier van kijken naar de veiligheid, nog los
van de stelling dat de esthetiek niet de boventoon mag voeren boven de
veiligheid. Ik denk dat iedereen met gezond verstand dat kan volgen.
Welke deel van de risicobenadering omarmt de PVV-fractie nu wel?
De heer De Graaf (PVV): Wij omarmen het idee dat er op een goede
wetenschappelijke manier wordt gekeken naar de veiligheid van water.
Wij bekijken dat heel droog.
Er wordt op deze manier veel natte natuur gecreëerd. Dat kan ook nadelen
met zich meebrengen. Ik kom straks nog terug op de hele koppeling die
met natuur gemaakt wordt. Ik zeg niet dat dit voor 100% uit veiligheid
moet bestaan, maar wel voor 80% à 90%. Laten we in die benadering een
klein stukje overhouden voor natuur, en het niet naar fiftyfifty
verschuiven. Het moet een bèta-aangelegenheid zijn. De veiligheid moet
in alles voorop staan.
Ik was gebleven bij de Europese Unie. Zoals ik al zei, is Nederland een van
de veiligste delta’s ter wereld. Een delta ligt natuurlijk per definitie aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

21

eind van een rivier. In het rivierrijke Europa kan extreme regenval in de
Alpen of smeltwater na een flinke sneeuwbui een overstroming in België,
Duitsland of Nederland tot gevolg hebben. De sneeuw komt er alweer
aan, las ik zonet op de Wintersportweerman. We hebben die overstromingen begin dit jaar nog in Duitsland gezien. Bilateraal afspraken maken
is wat ons betreft dan ook logisch. In tijden van nood kan het bevriende
landen helpen om onze kennis te delen. Het is echter blijkbaar niet altijd
noodzakelijk. De Duitsers hadden onze hulp nauwelijks nodig bij de laatste
overstroming, zo zei de Minister in het afgelopen AO Waterveiligheid. Is
de situatie die toen plaatsvond sindsdien nog samen met de Duitsers
geëvalueerd? Is het nodig dat Nederland deze bondgenoot in de toekomst
misschien wel eerder of nog beter helpt? Graag hoor ik hierop de reactie
van de Minister.
Er is geen onderwerp binnen I en M dat niet wordt vervuild door het
EU-spook en Brussel. Er zijn al te veel partijen hier aan tafel die als
standpunt hebben: als mijn partij iets niet snapt, laten we het aan Brussel
over. Of: als ik hier in het parlement mijn zin niet krijg, leggen we de
verantwoordelijkheid alsnog in Brussel. Wij hebben daar natuurlijk een
broertje dood aan. Deze manier van debatteren zijn we de laatste jaren te
veel tegengekomen. Ik ben van mening dat de Nederlandse kiezer beter
verdient. We zullen volgend jaar in mei bij de verkiezingen met genoegen
afwachten hoe de bevolking hierover denkt.
De reden dat ik hierover begin, is de verplichting die de EU oplegt om
twee kaarten aan te maken. Volgens de website van de rijksoverheid zijn
dat ten eerste de kaart bij de Richtlijn Overstromingsrisico’s en ten tweede
kaarten met overstromingsrisico’s in Nederland. De Nederlandse kaarten
zijn klaar. Dat is mooi. Hoe zit het met België, Duitsland en Frankrijk? Zoals
u begrijpt, vraag ik specifiek naar deze landen vanwege het stroomgebied
van de Maas en de Rijn. Gaat dit EU-beleid ook maar één ramp
voorkomen? Op welke manier is dit nou echt een toevoeging aan het
Nederlandse beleid? Of is het inderdaad weer een Brusselse maatregel
om mensen aan het werk te houden? Om de vraag sec te stellen: welke
toevoeging heeft het beleid op de bilaterale overleggen?
Een wetgevend overleg over water kan niet zonder een opmerking over de
waterschappen. Zoals bekend ziet de PVV dit als een functionele
bestuurstaak. We hebben het daarover vaker gehad. De waterschappen
doen goed werk. We zien ze echter als een onnodige bestuurslaag. We
ondersteunen dus hun functie, maar zijn tegen aparte verkiezingen. De
PVV is van mening dat de waterschappen ondergebracht moeten worden
bij de provincies. Zover is het helaas nog niet.
Ik heb nog een vraag over het Waterschapshuis. Dat gaat in twee
gedeeltes verder: een collectief en een facultatief deel. Deelt u die stap?
Ziet de Minister dit als een specialisatie, of is het een toename van de
bureaucratie? Graag zien we hierop een visie van de Minister. Waterschap
Hunze en Aa’s stapt er bijvoorbeeld sowieso uit. Mijn vraag is of dit de
functionaliteit wel ten goede komt.
Graag wil ik nog inhaken op het punt waarover collega Elias van de VVD
tijdens de begrotingsbehandeling van I en M twee weken geleden begon.
Hij sprak over de ruimtelijke inpassing van infrastructuur en de bijbehorende omgevingsmaatregelen. Dat deed hij met het oog op de bezuinigingen. Op alle vlakken moet bezuinigd worden, hebben we intussen
begrepen. Ook het waterdossier ontkomt daar niet aan. Hoe kijkt de
Minister aan tegen de koppeling van water en natuur? Planologisch zijn
dat namelijk twee totaal verschillende bestemmingen, al valt er hier en
daar natuurlijk wel wat te combineren. Een veelgehoord argument is dat
water en natuur elkaar versterken, maar de koppeling maakt het beleid
misschien ook wel extra duur. We willen graag van de Minister weten of
dat zo is. Wordt hierbij ook gekeken naar neveneffecten als de ganzenproblematiek? Deze dieren zijn namelijk dol op natte natuur. Met dit
programma krijgen we er veel natte natuur bij. We krijgen dan misschien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

22

wel weer overlast door nijlganzen. Daar hebben mensen last van. Zo zitten
we dadelijk weer in een debat met mijn collega Graus, die het moet gaan
hebben over vergassing van ganzen en dergelijke. Daar zitten we
natuurlijk niet op te wachten.
Mijn laatste blokje gaat over waterkwaliteit. Ook de PVV heeft de berichten
gelezen dat het relatief slecht gesteld is met het Nederlandse oppervlaktewater. Dat is natuurlijk ook al door andere partijen aangehaald. De PVV
steunt het programma van LTO Nederland. In dat programma werken de
overheid en boeren samen aan een oplossing. Geef dit initiatief een kans,
zouden wij graag tegen de Minister willen zeggen.
De PVV is tegen extra lastenverzwaringen en tegen extra regels voor de
boeren. Het verbeteren van de waterkwaliteit is een lang proces, waarin
alle actoren moeten samenwerken. Wij vinden dat de overheid de regels
niet tijdens de wedstrijd moet veranderen. Deelt de Minister deze visie?
Dat was mijn laatste vraag voor nu.
De voorzitter: Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste
termijn van de Kamer.
De vergadering wordt van 12.30 uur tot 13.30 uur geschorst.
De voorzitter: Wij vervolgen het debat met de eerste termijn van de
Minister. Ik heb met de leden afgesproken dat zij drie interrupties mogen
plegen.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Voorzitter. Ik spreek
vandaag graag met de commissieleden over water in brede zin. In hun
inbrengen hebben de leden veel visies neergelegd. Dat vond ik heel
aangenaam, want het is een ongelooflijk belangrijk onderwerp, zowel
voor Nederland als internationaal. Ik heb gisteravond in de media en
vanmorgen in een ingezonden brief, onder andere naar aanleiding van de
problemen in de Filipijnen, nadrukkelijk erop gewezen dat het ongelooflijk
belangrijk is dat we de kennis en de kunde die we hebben, blijven
versterken en dat we alert blijven. Tegelijkertijd moeten we de kennis en
de kunde die we hebben, internationaal inzetten, omdat de wereldwijde
problematiek vergt dat er iets wordt gedaan aan de vreselijke gevolgen
van overstromingen en van het tekort aan schoon drinkwater. Ik ben blij
dat dit terugkwam in de inbreng van de meeste leden. Ik zal nog ingaan
op de internationale inzet. Ik heb een aantal blokjes gemaakt aan de hand
waarvan ik de vragen van de Kamer zal beantwoorden. Ik wil het
achtereenvolgens hebben over waterveiligheid, zoetwater, waterkwaliteit,
financiën en bezuinigingen, kennis en innovatie en «overig».
Ik begin met de waterkwaliteit. Een aantal Kamerleden heeft mij gevraagd
om nog eens te elaboreren op wat er allemaal gaat gebeuren en wat ons
te wachten staat. Zoals bekend hebben we in Nederland in de loop der
eeuwen een ongelooflijk goed stelsel opgebouwd om onszelf te
beschermen tegen het oprukkende water en om ons land droog te houden
in de gebieden die we economisch wilden bewerken. Tegelijkertijd vind ik
dat je altijd vooruit moet kijken en dat je dus ook altijd moet nadenken
over andere vraagstukken die op ons afkomen en over de vraag of we
daarop voldoende zijn voorbereid. Naar aanleiding daarvan is een aantal
jaar geleden, na de komst van een nieuwe Deltacommissie, een Deltacommissaris aangetrokken, een Deltawet vormgegeven en een Deltafonds
ingesteld. Die hebben allemaal tot doel om ons in eerste instantie te
geleiden naar een discussie over nieuwe normen voor en een nieuwe
aanpak van waterveiligheid in de toekomst. In tweede instantie wordt
bekeken hoe we het vervolgens op de juiste wijze moeten inbedden. In
gedachten moet worden gehouden dat onze dijknormen uit de jaren zestig
dateren. Dat waren de jaren na de grote ramp in Zeeland. In de tussentijd
zijn er natuurlijk veel meer mensen komen wonen in de gebieden die wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

23

beschermen en zijn er veel meer economische activiteiten. Tegelijkertijd
zien we dat er meer water op ons af komt, of dat nu zeespiegelrijzing is of
water via de rivieren of heftige regenbuien. De combinatie van dat alles
zorgt ervoor dat we de zaken opnieuw bekijken en dat we volgend jaar
met deltabeslissingen komen die weer voor een heel lange termijn zullen
gelden. Ik denk dat dit erg belangrijk is.
De genoemde deltabeslissingen zullen niet alleen gaan over nieuwe
normen en nieuwe technische oplossingen. Er wordt ook gekeken naar
een ander vraagstuk, dat relatief nieuw is voor ons land: het zoetwatervraagstuk. Ik kom daar straks nog apart op terug. Een derde lijn is de
meerlaagsveiligheid. Als je geen goede technische oplossing kunt vinden
of als er veel weerstand is tegen de technische oplossing, is het misschien
mogelijk om het met een inrichtingsoplossing op te lossen of moet je
wellicht denken aan evacuaties en wat je daarmee zou kunnen doen. Op
die punten kom ik zo terug. In brede zin betekent dit alles dat wij volgend
jaar een bijzonder jaar krijgen, want dan komen al deze vraagstukken
tegelijkertijd bij ons aan. Daar wordt nu heel hard aan gewerkt met alle
partijen in de omgeving. Ik heb de Kamer daarover al iets laten zien in de
aprilbrief. Het is in ieder geval iets waarnaar ik zelf uitkijk. Ik denk dat
hetzelfde geldt voor de Kamer, alsmede voor de omgeving, waar je het
uiteindelijk definitief wilt laten neerslaan.
Er zijn specifieke vragen gesteld over meerlaagsveiligheid. Er is bijvoorbeeld gevraagd hoe we dat gaan doen. Wat betekent het? Wat heeft de
voorkeur? Wat heeft prioriteit? We hebben gewoon normen. En aan die
normen moet je voldoen. Je zult dus altijd een oplossing moeten
bedenken waarbij je kunt aantonen dat je aan die normen gaat voldoen. In
veel gevallen zal dat in de eerste laag gebeuren, in de preventieve laag.
Op basis daarvan kun je immers met zekerheid zeggen dat je die norm
gaat waarmaken. Soms kom je echter in gebieden waar weinig ruimte
meer is of waar misschien een ander alternatief kan worden gevonden.
Dat alternatief dient wel hetzelfde effect te bewerkstelligen, want je zult
wel moeten voldoen aan die norm. Het is mogelijk dat je daar op een
andere, meer creatieve manier invulling kunt geven aan dezelfde
opdracht. Dat vereist een goede communicatie. Sommige Kamerleden
hebben daar ook naar gevraagd. Maar het is zo gek nog niet. In Nederland
is het Rijk samen met de waterschappen altijd ervoor verantwoordelijk
geweest om ons te beveiligen tegen de gevolgen van hoog water. Dat
hebben we altijd gedaan door in brede gebieden waterkeringen, duinen
en dijken et cetera aan te leggen.
Vanwege de overstromingen ben ik al een paar keer in New York geweest.
Daar is het precies andersom. Daar zeggen ze dat ieder individu ervoor
verantwoordelijk is om zichzelf te beschermen. Als iemand daar iets
bouwt, moet hij er dus zelf over nadenken dat hij de onderkant van zijn
gebouw ook waterresistent maakt. Hiermee beogen we dat men breder
gaat kijken dan alleen naar de overheid. Men denkt dat alleen de overheid
gaat over de algemene waterkering. Je kunt echter ook eens bekijken wat
je aan de andere kant kunt doen.
Zijn gemeenten gerechtigd om altijd en overal te bouwen en vervolgens
van ons te vragen om een waterkering te realiseren? Dat is de eerste
vraag. De tweede vraag betreft het volgende. Stel je eens voor dat je als
gemeente niets verkeerd hebt gedaan, maar dat je nu eenmaal te maken
hebt met een historische situatie en dat je liever een andere invulling wilt
dan een extra hoge dijk of een extra waterkering. Wat zijn dan de
alternatieven en hoe kun je die samen vormgeven? Daar zul je het goed
met elkaar over moeten hebben. Wie gaat waarvoor aan de lat staan? Wie
pakt wat op? Traditioneel zit de bekostiging altijd bij het Rijk en de
waterschappen, maar stel je voor dat je het een keer anders vormgeeft. In
Dordrecht is bijvoorbeeld het idee geopperd om met ruimtelijke inrichting
dezelfde veiligheid te creëren als wanneer je een dijk door dat gebied zou
trekken. Als je die dijk erdoorheen trekt, kun je je ruimtelijke plan ook niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

24

meer vormgeven. Het is dus toch heel aantrekkelijk om hiernaar te kijken.
Zo zijn er meer voorbeelden.
Dit is een vrij nieuw iets. Hoe ga je om met de verschillende verantwoordelijkheden? Wie gaat waaraan meebetalen? Dat gaan we de komende
periode bekijken door met pilots te starten. Ik heb reeds vermeld dat er
twee pilots zijn op dit gebied. Naar aanleiding daarvan willen we dit een
veel vastere plek geven in het totaal. We willen in de communicatie met
de burgers dus ook helder zijn over wat het betekent als het op een
andere manier wordt vormgegeven dan met een dijk.
De heer Bosman (VVD): Is de eerste gedachte dan altijd dat de primaire
kering voorgaat? En gaat het andere systeem pas werken als we niet in
staat zijn om iets te doen met de primaire kering omdat de ruimte of de
omgeving te beperkt is? Anders krijg je soms verdringing. Het Rijk zou
dan niets doen aan de dijk en zou tegen de provincie, de gemeente en het
waterschap zeggen: regel het maar.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het is te complex
om dit zo zwart-wit te formuleren. Preventie is ons eerste uitgangspunt.
Daarvoor kies je vaak een technische oplossing. Het kan niet zo zijn dat je
een en ander verwaarloost, niets doet en dat je het dus op de ander laat
aankomen. Andersom kan de ander wel zeggen dat hij het graag op een
andere manier ingevuld wil hebben. Dordrecht heeft dat bijvoorbeeld
gedaan. Ook in Uitdam en op andere plekken is het aan de orde. De
andere kant is dan de vragende partij. Dat is het eerste punt.
Het tweede punt zullen we de komende jaren vaker aan de orde krijgen.
We hebben hier de discussie over de Zuidplas gevoerd. De vraag is wat je
gaat doen als partijen willens en wetens problemen veroorzaken of heel
veel buitendijks realiseren. Ben je als overheid dan altijd degene die het
maar moet gaan oplossen of niet? Je kunt op dit gebied wel eisen stellen
aan partijen. Je kunt zeggen: u mag daar best wel wat, maar dan moet u
het zodanig vormgeven dat het veilig is. Dan zit je veel meer in de tweede
laag.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Het begrip «meerlaagsveiligheid» zorgt toch
voor veel verwarring.
Wij hebben namelijk van de Deltacommissaris begrepen dat vooral een
bepaald gebied zelf, in relatie tot de eerste, tweede en derde laag, de
opdracht krijgt om slimme besluiten te nemen. De normering is de eerste
laag, de functies en de risico’s achter de dijk vormen de tweede laag en de
veiligheidsregio is de derde laag. Ik denk echter dat er een vorm van
normering vooraf moet zijn. In sommige gebieden is bijvoorbeeld
preventieve evacuatie bijna niet mogelijk, hoewel dit misschien wel een
oplossing zou zijn. Daar wonen echter zodanig veel mensen dat dit niet
kan. Wij zijn op werkbezoek geweest in het Lekgebied, een oud stukje bij
Nieuwegein. Daarvoor kunnen wij heel mooie, creatieve oplossingen
bedenken, maar mijn punt is dat het vanwege de veiligheid dan misschien
niet kan. Wil de Minister met ons van gedachten wisselen over de vraag
hoe preventieve evacuatie wel of niet in de normering wordt geborgd?
Dat is volgens mij een spel waar wij nog sterk aan moeten wennen.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik was nog niet aan
het onderwerp «evacuatie» begonnen. Ik was nog bezig met de
meerlaagsveiligheid.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Het hoort er wel bij.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ja, ik zal er zo ook
iets over zeggen. Het is nieuw in relatie tot meerlaagsveiligheid. Ik kan me
dus voorstellen dat het nog enige onduidelijkheid oplevert. Daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

25

komen er ook pilots. Volgend jaar kom ik met een voorstel op dit punt
naar de Kamer en zal zij erover besluiten. Dan heeft zij de uitkomsten van
de pilots gezien en kunnen wij ook zeggen waarin wij nog meer kansen
zien. Evacuatie is een ander vraagstuk. Ik zei al dat preventie voor mij het
allerbelangrijkste is. Ik doel op het voorkomen van overstromingen en
hoogwaterproblematiek. Daar zet ik allereerst op in. De ruimtelijke
inrichting van meerlaagsveiligheid is een vorm van preventie, maar wat
doen wij als de natuur sterker is geweest dan wij hebben kunnen
verzinnen? Dat komt voor. Dat kan men overal in de wereld zien en dat
hebben wij in het verleden ook in eigen land ervaren. Wat moeten wij dan
doen? Wij moeten altijd voorbereid zijn op dat aspect. Wij moeten
mensen dan ook een handelingsperspectief bieden. Wij moeten
individuen kunnen laten zien in welk type gebied zij wonen, binnen welke
dijkring, wat dit betekent als er een overstroming is, waar zij dan naartoe
kunnen of dat het misschien beter is om hen niet te verplaatsen. De
veiligheidsregio’s moeten dus voorbereid zijn op een waterramp. Die is
van heel andere aard dan een gasramp of een ander type ramp. De
hulptroepen staan dan namelijk onder water, net als de wegen. Het is vaak
bar weer bij een waterramp, waardoor mensen moeilijk kunnen
overleven. Als je nog niet weggeslagen bent door een golf, maar wel in
het koude water ligt, dan is dat natuurlijk heel complex. Wat doe je als de
generator van een ziekenhuis in de kelder zit maar niet boven op het dak
staat? Ga zo maar door. Ik heb de veiligheidsregio’s dan ook gevraagd om
een plan te maken, zodat wij daar eind volgend jaar bij de deltabeslissing
ook zicht op hebben.
Ik kom op de vraag wat er qua normering moet gebeuren. Wij kiezen voor
een basisveiligheidsnorm die voor iedereen geldt. Er zijn echter ook
gebieden waar meer mensen wonen en heel grote economische belangen
vertegenwoordigd zijn, waardoor wij mensen moeilijk kunnen evacueren.
Daar willen wij rekening mee houden en extra beveiligingsmaatregelen
nemen om die gebieden extra te beschermen. De basisnorm geldt dus
voor iedereen, maar voor bepaalde gebieden is te voorzien dat het heel
complex zal zijn om mensen daar weg te krijgen. Als wij volgende week
bij het MIRT-overleg zitten, dan wil iedereen weer dat ik wegen ondergronds aanleg. Maar dat is natuurlijk wel een van de grote problemen. Wij
moeten ons van dat soort dingen bewust zijn; wat zijn onze zwakke
punten en hoe kunnen wij extra investeren in gebieden waar die zwakke
punten extra groot zijn?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): De focus op meerlaagsveiligheid
vraagt er volgens mij om dat dat de waterschappen uit de stand van
primair dijkversterking komen. Mijn vraag gaat echter over de financiering
van meerlaagsveiligheid. Ik heb gelezen dat alleen de meest doelmatige
oplossing in aanmerking komt voor een bijdrage uit het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Meerlaagsveiligheid en investeringen in
verruiming van een rivier zijn vaak duurder. Wat verwacht de Minister
precies van de andere overheden, bijvoorbeeld waterschappen en
provincies? Moeten die vooral gaan bijdragen of kunnen de extra kosten
ook deels uit het Deltafonds komen?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Afhankelijk van de
wensen die er in het gebied zijn, zal het altijd een samenstel van investeringen zijn. Ik vond Ruimte voor de Rivier een heel mooi project omdat wij
daar een doelstelling hadden, waterstandsverlaging, en samen met de
omgeving hebben bekeken hoe wij dat moesten invullen in plaats van bij
voorbaat te zeggen hoe het moest gebeuren. Soms wil men havenontwikkeling mogelijk maken, soms nieuwbouw en soms natuurontwikkeling.
Afhankelijk van de wensen vanuit de regio voor zo’n gebied vragen wij al
dan niet om een bijdrage. Ik vind het niet meer dan logisch dat je een
doelmatige en kosteneffectieve oplossing vraagt. Zulke eisen stellen wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

26

ook bij het Infrafonds. Als wij uiteindelijk tot een afspraak komen, zal er op
het laatst altijd nog wat discussie zijn over wie wat bijdraagt, maar in bijna
alle projecten zal sprake zijn van een gezamenlijke insteek.
Zijn de nieuwe normen een bezuinigingsopgave? Dat heeft onder anderen
de heer De Graaf gevraagd. Dit is allerminst het geval. De nieuwe normen
zijn ingegeven door het voortschrijdend inzicht dat er meer mensen
wonen, dat er meer economische belangen zijn en dat er meer dreiging is.
Ik kan nog niet zien of het misschien zelfs meer gaat kosten en dus een
extra opgave betekent in plaats van een bezuiniging. In ieder geval is het
niet ingegeven door een bezuinigingsopgave.
Hiermee heb ik ook al een beetje antwoord gegeven op de vraag of
waterveiligheid nu echt iets is voor ingenieurs en experts. Het is altijd een
combinatie. Wij hebben bij het opstellen van normen altijd ingenieurs en
experts nodig om te bekijken of een gebied veilig is. Wij moeten dit
kunnen verantwoorden, ook als wij andere maatregelen genomen hebben
dan puur technische, hoewel je zou kunnen zeggen dat meerlaagsveiligheid ook bijna een technische exercitie is. In het verleden deden wij dit
overigens ook. De terpen waarop wij bouwden, waren voorlopers van de
meerlaagsveiligheid. Kampen, door de SGP aangedragen, is ook zo’n
interessant voorbeeld. Had je in die haven een enorme waterkering
gemaakt, dan hadden al die huizen die nu zo mooi op de haven uitkijken,
nooit meer ergens op uitgekeken. Door een constructie te kiezen waarbij
je de waterkering monteert in de panden en de stegen die daartussen
zitten, heb je een heel interessant alternatief dat je kunt gebruiken als je
het nodig hebt, maar niet ziet als het niet nodig is. Dat geldt ook voor de
waterkering bij Ramspol, die ook gewoon onder water ligt als een soort
onopgeblazen fietsband en alleen omhoog komt wanneer dat nodig is.
Daardoor kan het scheepvaartverkeer er continu door. Het gaat erom dat
wij dergelijke slimme, creatieve oplossingen verzinnen in plaats van alles
doen met een dam of een dijk.
De heer De Graaf (PVV): De Minister is heel duidelijk in haar antwoord
over de normverandering. Zij zei dat het in elk geval niet vanuit die kant is
ingestoken. Kan zij misschien één zin besteden aan het punt van waaruit
die normverandering dan wel is ingestoken?
Over het laatste punt heb ik ter geruststelling een kleine vraag. Stel dat er
een bestuurder, een landschapsarchitect en een ingenieur aan tafel zitten
en een probleem aan het oplossen zijn met betrekking tot waterveiligheid
of -onveiligheid. Wie geeft dan uiteindelijk bij de oplossing van het
probleem de doorslag?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: De onderbouwing
van het waterveiligheidsbeleid gebeurt met behulp van experts. Het CPB
kijkt ook altijd mee, evenals het Expertise Netwerk Waterveiligheid.
De reden voor de normverandering is eenvoudig: de normen dateren uit
1960. Het is nu 2013. De wereld ziet er anders uit. Dat betekent dat wij ons
moeten voorbereiden. Wij moeten niet denken dat wij het zo veel beter
doen dan in de rest van de wereld. Dat doen wij natuurlijk wel, maar ook
wij lopen risico, meer nog omdat Nederland zo ontzettend laag gelegen is.
Over de prioritering in de lagen heb ik al iets gezegd en over de preventieve evacuaties en de veiligheidsregio’s ook.
Mevrouw Hachchi (D66): Omdat de Minister aangeeft dat zij op een
aantal punten al voldoende is ingegaan, wil ik nog even inhaken op de
prioritering tussen de verschillende lagen van veiligheid. Ik snap dat die
pilots nu gaande zijn, maar ik zou toch iets willen weten. In die verschillende lagen van veiligheid is sprake van prioritering. Als je te maken hebt
met gebieden waarin minder focus is op de dijkbescherming, zit daar ook
aan vast dat je meer inspecties hebt. Kan de Minister hier iets dieper op
ingaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

27

Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik heb gezegd dat
preventie het belangrijkst is, dus dat is prioriteit nummer een. Soms houd
je rekening met mogelijkheden van evacuatie. Bij rivieren kun je het
bijvoorbeeld al heel ver van tevoren zien aankomen en kun je dus
makkelijker evacueren. In bepaalde gebieden in de Randstad is dat
stukken complexer, dus daar zul je een ander beveiligingsniveau moeten
realiseren. Soms kunnen ruimtelijke ontwikkelingen en extra rampenbeheersingsmaatregelen een goed en ook een goedkoper alternatief zijn
voor dijkversterkingen, maar in principe bekijk je eerst wat je kunt doen
met preventie voordat je bij andere elementen terechtkomt.
Heb je daar extra inspectie voor nodig? Nee, want uiteindelijk zul je ook
met die andere oplossingen aan de norm moeten voldoen. Voor elke
oplossing geldt uiteindelijk hetzelfde eindresultaat: je moet aan de norm
voldoen.
Mevrouw Hachchi (D66): Voor de waterbeheerders is nog steeds
onduidelijk wanneer zij met deze nieuwe normen te maken hebben. Kan
de Minister daarop ingaan?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: In de aprilbrief heb
ik de Kamer voor het eerst geschetst welke kant het opgaat met de
deltabeslissingen. Volgend jaar rond Prinsjesdag zullen de deltabeslissingen aan mij worden aangeboden en zal ik ze meteen weer met
commentaar aan uw Kamer aanbieden. Wij zitten de hele tijd samen aan
tafel, dus ik weet natuurlijk al welke kant het opgaat. Pas dan beslissen wij
erover. Die nieuwe normen zijn nu nog geen nieuwe normen. Wij hebben
er hier nog niet over besloten. Ik heb u geprobeerd mee te nemen –
daarom voelt het misschien al zo vertrouwd – maar uiteindelijk wordt het
nu samen met de regio’s uitgewerkt: wat betekent het dan precies, wat is
het effect en hoe zou je er het beste invulling aan kunnen geven? Er zal
nog best politieke discussie loskomen naar aanleiding van het uiteindelijke plaatje. Op dit moment gelden de huidige normen en niet de nieuwe
normen. Als je bezig bent met het uitvoeren van je programma’s, kijk je
natuurlijk wel al een beetje vooruit. Heel veel zit nog niet in de uitvoering.
Dus als wij op een gegeven moment nieuwe normen vaststellen en je nog
niet bezig bent met de uitvoering, kun je daarmee rekening houden. Je
kunt echter niet bij voorbaat iets wat nog niet democratisch gelegitimeerd
is nu al als uitgangspunt hanteren.
Wij leggen het wettelijk vast, dus dat moet ook geregeld worden.
Misschien kunnen wij het alvast gebruiken – die vraag zou ik tegen die tijd
moeten beantwoorden – als hier een keuze is gemaakt die vervolgens nog
een wettelijke inbedding moet krijgen en als dat wat langer duurt.
Desnoods geeft u dan in een motie aan dat ik alvast kan beginnen of
zoiets dergelijks. Dat is uitlokking. Overigens mag dat wettelijk, maar ik
moet mij er nog eens even in verdiepen.
Voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 gelden de huidige
wettelijke normen. Wij blijven dat voortvarend uitvoeren en het sluit aan
bij het Nationaal Waterplan en bij de geest van het regeerakkoord. De
meeste uitvoeringsbeslissingen zijn al genomen. Zodra wij een besluit
hebben genomen, zal ik opnieuw bekijken wat het betekent voor de
bestaande programma’s.
Is het overschot van het Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 ook weer
beschikbaar voor waterschapsprojecten in het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma, zo hebben drie Kamerleden gevraagd. Ja, want wij
hebben in het Bestuursakkoord Water afgesproken dat de budgetten van
het Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 en het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma communicerende vaten zijn. Die afspraak staat
nog steeds en is ook verankerd in de wetswijziging inzake doelmatigheid
en bekostiging die op 1 januari in werking treedt. Bij het overhevelen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

28

een eventuele meevaller wordt die verdeeld naar rato van de bijdrage van
Rijk en waterschappen, dus dat lijkt mij helder.
Er is gevraagd hoe wij bij de rivierverruiming rekening gaan houden met
de nieuwe normen. Er is een deelprogramma Rivieren binnen het
Deltaprogramma. We hebben natuurlijk net Ruimte voor de Rivier gehad.
We zijn met heel veel van die projecten bezig of ze bevinden zich in een
afrondende fase, op een enkele na. Tegelijkertijd zien we weer een nieuwe
opgave opkomen bij de rivieren. Het CDA gaf al aan dat er in Gelderland –
ik begreep dat de heer Geurts daar vandaan komt – grote opgaven liggen.
Dat is ook niet zo gek, want daar loopt heel veel water doorheen. Wij
bekijken nu wat dat betekent en of er een nieuwe ruimte voor de rivier
moet komen of dat het op een andere manier kan worden opgelost. Ook
zullen we kijken of we het met technische of met ruimtelijke maatregelen
gaan oplossen. Het gaat er dan om wat de alternatieven zijn en wat die
kosten. Dit krijgt dus gewoon een plek in het Deltaprogramma.
Het CDA en de ChristenUnie hebben nog gevraagd of de MIRT-verkenning
Ravenstein al wordt uitgevoerd. In het Deltaplan Grote Rivieren wordt
gekeken wat de maatregel bij Ravenstein kan bijdragen aan de veiligheidsopgave. De uitkomsten daarvan worden meegenomen in het
Deltaprogramma. Dat gaat dan om het aanpassen van de spoorbrug of
om het verplaatsen van bedrijfsterreinen. Er loopt geen MIRT-verkenning
voor, maar het is een onderdeel van het Deltaprogramma.
De heer Geurts (CDA): Ik wil op dit punt toch iets meer de diepte in. Er
zijn drie regionale projecten in Gelderland, de bypass Varik-Heesselt, het
Rivierklimaatpark in IJsselpoort en de Grebbedijk. Daar was met name
mijn vraag op gericht. Gaat de Minister MIRT-onderzoeken opstarten voor
deze projecten? We kunnen er gevoeglijk van uitgaan dat die een hoge
prioriteit moeten krijgen in het Deltaprogramma. Ik denk dat iedereen dat
wel ziet, want het meeste water loopt door de provincies Gelderland,
gezien de rivieren. Ik vraag de Minister dus om die MIRT-onderzoeken
gewoon op te starten, want dan kunnen we wat sneller van start dan nu
lijkt te gebeuren.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dat kan ik nog niet
doen, omdat de projecten deel uitmaken van het Deltaprogramma dat nog
opgeleverd moet worden en waaraan nog samen met betrokkenen wordt
gewerkt. Zodra we dat klaar hebben, kunnen we er zo snel mogelijk mee
starten. We moeten dan nog bekijken of we dat in een MIRT-verkenning
moeten doen of meteen al in een project. Zoals men heeft kunnen zien,
staan die projecten nu nog niet in de lijst met MIRT-verkenningen op het
gebied van water, die we de Kamer hebben toegestuurd.
Er is ook veel belangstelling voor Uitdam. Ik kan precies zien waar de
Kamerleden allemaal op werkbezoek zijn geweest de afgelopen periode,
Oudewater, Uitdam en nog een paar plaatsen. Niet iedereen was daarbij,
maar het merendeel wel. Er loopt een gezamenlijk innovatief onderzoek
van het Hoogheemraadschap en RWS naar de sterkte van veen in de
dijken langs het Markermeer. Het Hoogheemraadschap heeft de
versterking van de Markermeerdijk, ook mede op verzoek van de Kamer,
zo ingericht dat de proeven kunnen worden meegenomen in het definitieve ontwerp. Dat geldt dus ook voor Uitdam. Zo vinden we een balans
tussen waterveiligheid en het karakter van de Markermeerdijk. Ik vind het
ook heel belangrijk dat we goed omgaan met het historische karakter. Dat
is ook een gezamenlijk belang waarbij het Rijk en het waterschap
gezamenlijk optrekken en elkaar intensief informeren. Ik zal de Kamer via
de voortgangsrapportages daarvan op de hoogte houden.
Uit het Hoogwaterbeschermingsprogramma blijkt dat er echt iets moet
worden gedaan bij Oudewater, dat er echt een versterking moet plaatsvinden. Dat gaat effect hebben in de kernen en daar moeten we dan
vervolgens aan de slag. Dan is echter de vraag of je niet beter verderop bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

29

dijkring 14 bij de Lekdijk iets zou kunnen doen. Dat zijn we nu aan het
bestuderen. We onderzoeken of dat een voorkeursoplossing kan zijn voor
Centraal Holland. Dat doen we in nauwe samenwerking met de regio. Ik
kan er nog niet op vooruitlopen, omdat het nu loopt, maar wij doen het
samen met het waterschap dat beheerder is van de keringen. Het
waterschap zal uiteindelijk samen met ons tot een besluit komen.
De heer Smaling (SP): De Minister loopt niet op de zaken vooruit, maar er
is al in redelijke mate van detail aangegeven wat de keuzes zijn. Kan zij
niet iets meer aangeven? Er is sprake van meerlagigheid en je moet een
keuze maken waar je in gaat investeren, ook gegeven de beschermde
stadsgezichten en dergelijke. Kan de Minister ons misschien toch iets
meer inzicht geven in welke kant het opgaat? Dat lijkt mij wel wenselijk.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik zal de heer
Smaling aangeven hoe ik erin zit. Er loopt nog een bestuurlijk traject. Het
is netjes als je dat eerst afrondt voordat je conclusies trekt. Als je in staat
bent om een alternatieve oplossing te verzinnen waarmee je dat gebied
en de historische waarde ervan veel meer intact laat, en dan misschien
ook nog voor minder geld, lijkt het mij geen complexe keuze te zijn. Ik wil
alleen wel met zekerheid weten dat hiermee voor voldoende veiligheid
wordt gezorgd en er niet wordt gezegd «we hebben het maar ergens
anders gedaan omdat de mensen het niet wilden zien», waarna we elkaar
aankijken als het toch een keer misgaat of dat wel zo verstandig was. De
zoektocht naar wat we kunnen doen bij dijkring 14 is heel goed. Ik sta daar
ook positief in, maar ik wil het bestuurlijk traject gewoon echt even
afronden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Bij mijn weten wil niemand de
huidige c-kering in dit gebied versterken tot de huidige normhoogte, maar
die oplossing hangt nog wel boven de markt en belemmert de ruimtelijke
ontwikkeling in Oudewater. Wanneer denkt de Minister het bestuurlijke
traject afgerond te hebben? Is het mogelijk om toch de claim die nu boven
het gebied hangt, er al wel vanaf te halen omdat eigenlijk niemand daarop
zit te wachten?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik denk dat er over
een halfjaar helderheid is. Dat is geen heel lange periode. Er is genoeg tijd
om daarop te wachten.
Voorzitter. Ik wil iets vertellen over de zandsuppleties naar aanleiding van
vragen van mevrouw Jacobi. Zand suppleren is een heel effectieve
strategie. Dat is ook zo voor de toekomst. We hebben het ook gezegd in de
Nationale Visie Kust in het kader van het Deltaprogramma. We kijken goed
hoeveel zand er op termijn nodig is en waar dat moet worden neergelegd.
Ik denk zelfs dat het suppletievolume omhoog zal moeten. We monitoren
daarop opdat we goed voorbereid zijn. Natuurlijk is een zandmotor een
vorm van suppletie, maar wel een alternatieve en innovatieve. We moeten
onze ogen niet sluiten voor andere innovatieve manieren. Het is een
relatief goede en kosteneffectieve vorm van bescherming.
De PVV vroeg of de Richtlijn Overstromingsrisico’s wel zin heeft en of de
andere landen daar goed in meekomen. Deze richtlijn is er gekomen op
mijn initiatief. Toen wij in 2004 voorzitter waren van de Europese Unie,
waren er in Europa weer een aantal vreselijke overstromingen geweest.
Wij zijn benedenstrooms het afvoerputje van Europa. Wat we het liefst
voorkomen, is dat bovenstrooms niemand maatregelen neemt en wij
benedenstrooms zo ongeveer alles moeten opvangen en daarvoor dure
en ruimtevretende oplossingen moeten bedenken. Ik hechtte er destijds
heel veel belang aan dat er afspraken gemaakt zouden worden over het
niet mogen afwentelen van problemen op lager gelegen landen. Daaruit is
de richtlijn voortgekomen. Daarom moet erover gerapporteerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

30

We hebben er baat bij omdat we onderaan liggen. Het is een zinvolle
richtlijn. Wij hebben inderdaad alles aangeleverd. Andere landen moeten
voor de deadline – ik meen dat die in 2015 is – daaraan voldoen. Dat
maakt dat we veel beter een gesprek kunnen hebben met bijvoorbeeld
Duitsland, bijvoorbeeld als we willen investeren in een maatregel
bovenstrooms als zij ergens ruimte hebben die benedenstrooms een
oplossing kan bieden. Dit betekent dat we over de grens heen veel meer
moeten kijken naar een samenhangend stroomgebied. Dit is een van de
dingen die we wel in Europees verband moeten regelen aangezien het
een grensoverschrijdende kwestie is.
De evaluatie van het hoogwater in Duitsland gebruiken wij ook. Prof. Bas
Jonkman van TU Delft en het Expertise Netwerk Waterveiligheid, dat een
adviesorgaan van I en M is, hebben samen met mensen van ons de
doorbraken in Duitsland uitgebreid geanalyseerd, opdat wij kunnen leren
wat de gevolgen ervan zijn als zoiets zich zou voordoen in Nederland.
Er zijn vragen gesteld over buitendijkse gebieden. Dat is een discussie die
heel vaak terugkomt. Eigenlijk zeggen we in Nederland al eeuwen het
volgende. U mag best buitendijks bouwen, maar dan is dat uw eigen
verantwoordelijkheid. We gaan daar als overheid geen keringen realiseren. Wilt u toch daarbuiten opereren, dan is dat toegestaan, maar dan is
het wel uw eigen verantwoordelijkheid. Het kan gaan om semipermanente
activiteiten, zoals de strandtenten, die er in de zomer staan en vaak in de
winter worden weggehaald, maar ook om permanentere activiteiten die in
de loop der jaren zo gegroeid zijn. Ik wil die duidelijkheid wel houden,
want anders zouden we iedere keer weer een soort generaal pardon
moeten verlenen, namelijk als er weer buitendijks wordt gebouwd en het
Rijk er vervolgens weer een laag omheen trekt om dat te beschermen. Die
verantwoordelijkheid blijft dus. Dat betekent natuurlijk niet dat we niet
met de burgers, bedrijven en overheden waar dit speelt, meekijken,
meedenken en meepraten over de manier waarop je zo’n gebied zo goed
mogelijk kunt beschermen. Rotterdam, bijvoorbeeld, is daarover ook
intensief aan het nadenken. De vraag wordt gesteld wat het moet met het
havengebied, dat voor een deel buitendijks ligt, en hoe het op een goede
manier daarmee om moet gaan. Dat laatste is bijvoorbeeld bij de Tweede
Maasvlakte gedaan: ze is veel hoger aangelegd. Met de kennis van nu
wordt er dus veel meer verantwoordelijkheid genomen voor het buitendijks wonen of werken.
Eenzelfde soort vraag is gesteld maar dan meer voor aan de binnenkant:
voor wiens rekening komen de kosten van de laagbouw in Tholen? Achter
de dijken geldt de basisveiligheid. Als een burger daar extra maatregelen
wil nemen, dan zijn de kosten voor die burger. De initiatiefnemer betaalt
dan. Er is een basisveiligheidsnorm. Het Rijk zorgt voor het juiste
preventieniveau. Als een burger het dan toch anders wil inrichten of doen,
dan komen de kosten voor rekening van die burger. Ik ken het specifieke
voorbeeld niet. Misschien kunnen we nog eens bekijken wat daar specifiek
aan de hand is als we er een keer dieper op ingaan, maar ik noem in ieder
geval het basisprincipe.
Er was ook nog een vraag over de kosten voor vervuild slib. Ook dit heeft
te maken met waterveiligheid, want het is een onderdeel van Ruimte voor
de Rivier. Bij de rijkswateren betaalt het Rijk de saneringskosten, tenzij die
kunnen worden verhaald op de vervuiler. Bij andere wateren zijn het de
beheerders van die andere wateren.
Voorzitter, ik wil nu overgaan naar zoet water en waterkwaliteit als het u
goeddunkt. Soms is het lastig en loopt het door elkaar heen. Ik hoor het
wel als de leden denken: komt er nog een antwoord op mijn vraag?
De voorzitter: Mevrouw Hachchi, hebt u nog een vervolgpunt?
Mevrouw Hachchi (D66): We hebben maar drie interrupties en daarom
bekijk ik goed op welke onderwerpen in nog wil interrumperen. Op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

31

terrein van de veiligheid heeft de Minister echter nog niet alle vragen
beantwoord.
De voorzitter: Ik stel voor om nog onbeantwoorde vragen over het blok
«veiligheid» nu even te inventariseren.
Mevrouw Hachchi (D66): Het is zonde om daarvoor een interruptie te
gebruiken.
De voorzitter: Geeft u maar aan waarop u naar uw mening geen
antwoord hebt gehad.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik heb vragen gesteld over de uitvoering van
het Deltaprogramma, met name over de rol van I en M en de wijze waarop
de betrokken partijen, van burgers tot marktpartijen, bij de uitvoering
worden betrokken. Ik heb ook vragen gesteld over de Oosterschelde.
Volgens mij valt dat allemaal onder het kopje «veiligheid», maar ik kan het
verkeerd hebben.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik heb het
onderwerp «Oosterschelde» overgeslagen, omdat het vooral een
discussie is over kennis en kunde. En «Deltaprogramma en samenwerking» heb ik volgens mij ook ergens anders in zien zitten. Ik kan me
voorstellen dat dat nu even vragen oproept. Bij het Deltaprogramma
wordt er heel uitgebreid samengewerkt. De waterschappen zijn daarbij
betrokken, maar ook de gemeentelijke en provinciale overheden en
burgerinitiatieven. Het is echt een breed samenstel van partijen die
werken aan de programma’s, bijvoorbeeld het programma voor de kust,
het programma voor de rivieren of het programma voor zoet water. Bij het
zoetwaterprogramma zitten ook LTO en het bedrijfsleven aan tafel. Het is
dus heel breed samengesteld.
Op de Oosterschelde kom ik zo terug.
Mevrouw Hachchi (D66): En wat is bij de uitvoering specifiek de rol van
het ministerie ten opzichte van de Deltacommissie?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ook dat heb ik voor
later staan, maar ik wil het ook best nu doen.
De voorzitter: Laten we dat maar doen.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Volgens mij stelde
mevrouw Hachchi de volgende vraag: de Deltacommissaris gaat het
programma uitvoeren, maar hoe verhoudt zich dat tot wat het ministerie
van I en M doet?
Dat is echter niet het geval. De Deltacommissaris speelt een formele rol
op twee plekken. Ten eerste doet de commissaris ieder jaar nieuwe
voorstellen. Ten tweede vervult de commissaris een toetsende rol. Dat is
iets anders dan de uitvoeringsrol. Ik denk ook dat het goed is om volgend
jaar na het opleveren van de grote deltabeslissingen – om ze maar zo te
noemen – ook te bekijken hoe je die na dat jaar gaat inbedden en
vormgeven. Ik heb al aan de Deltacommissaris en bij mijn eigen ministerie gevraagd om dat voor te bereiden. Wij hebben een Hoogwaterbeschermingsprogramma. Als je tot een nieuwe norm komt die tot een
nieuw programma voor dijken leidt, moet je die daarin vormgeven.
De zoetwatervoorziening is eigenlijk een programma. Wij moeten nog
bezien hoe wij dat gaan inbedden. Evacuatie doe je weer apart, met
veiligheidsregio’s en een project binnen I en M om de handelingsbekwaamheid te organiseren. Wij moeten komend jaar gaan bestuderen op
welke wijze wij dit kunnen vormgeven, zodat wij daarover duidelijkheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

32

kunnen geven na de Deltabeslissing. Ik wil echter niet dat er allemaal
doublures zijn. De mensen van het Deltaprogramma en de Deltacommissaris zitten heel dicht tegen ons aan. Ze zijn ingesteld door het kabinet en
adviseren mij. Ik neem via mijn mensen ook deel aan de programma’s.
Als er nieuwe keuzes gemaakt worden en nieuwe programma’s komen,
moeten die in de reguliere uitvoering terechtkomen. Ik vind het eigenlijk
niet zo relevant of je voortaan alle Hoogwaterbeschermingsprogramma’s
Deltaprogramma’s noemt of dat je de Deltaprogramma’s in de Hoogwaterbeschermingsprogramma’s opneemt, als er maar geen doublures zijn
en als het maar effectief is en om een efficiënte manier van werken gaat.
Dit geldt ook voor de wijze waarop het Deltaprogramma is vormgegeven.
Hierbij zijn heel veel partijen betrokken die traditioneel niet bij ons aan
tafel zaten. Ik vind het interessant om te bekijken hoe wij de meerwaarde
van de diverse groepen die meedenken en meepraten, kunnen inbedden
in de toekomst, zodat de leden van het nationale beraad voor de kust
elkaar wel blijven zien en vinden, al is het dan niet zo intensief als nu. Het
is namelijk veel mooier om vanuit de integrale blik oplossingen te
verzinnen dan alleen vanuit de sectorale blik. Dat is het een beetje op
hoofdlijnen, maar ik heb nu nog geen invulling voor de toekomst. Ik wil dit
samen met de Deltacommissaris doen. De Deltacommissaris laat de heer
Teisman onder andere onderzoeken hoe het straks verder moet. Ik heb zelf
aan de Adviescommissie Water gevraagd of zij daarna nog een advies wil
geven aan de hand van haar visie op de verdere inbedding.
De voorzitter: Zijn er nog vragen van anderen niet beantwoord?
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik had een vraag gesteld over de uitwisseling
van hoofdwatersystemen en regionale watersystemen. Je moet die
systemen soms ook financieel wat bij elkaar brengen, omdat ze een
positieve uitwerking hebben op elkaars inzet. Deze vraag hoort zowel bij
het Deltaprogramma, als bij het blokje over de zoetwatervoorziening.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ja, ik kan die vraag
nu ook meteen beantwoorden.
Je moet altijd bekijken wat je voor elkaar kunt betekenen. Hetzelfde geldt
voor een weg of een onderliggend wegennet en de vraag waar je het
probleem het beste kunt oplossen. Je houdt altijd een gescheiden
financiering en eigen spelregels, omdat je wel duidelijkheid moet hebben
over wat waarnaartoe gaat. Uiteindelijk probeer je bij een project het
meest verstandige te doen. Dat heeft ook vaak een rol gespeeld bij Ruimte
voor de Rivier.
De voorzitter: Hiermee gaan wij over naar het blok «zoetwatervoorziening».
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dit is eigenlijk een
redelijk nieuw thema. Het is niet helemaal nieuw, want toen ik in 2002 of
2003 nog maar net staatsecretaris was, hadden wij de eerste droogte te
pakken. Dat was toen echt helemaal nieuw, want sinds de jaren zeventig
was er nooit meer zoiets gebeurd. Wij hadden in Nederland altijd te veel
water, maar toen hadden wij ineens te weinig water. In de jaren daarna
heeft zich dit doorgezet. In de tijden van de heer Atsma was er ook een
flinke droogteperiode. Als je kijkt naar de verwachting, zal dit zich vaker
gaan voordoen. Een droogteperiode heeft effect op onze industrie en op
de landbouw. Je moet dus goede afspraken maken over wat of wie
voorgaat in tijden van schaarste. Veel belangrijker nog is de vraag hoe wij
het probleem van de schaarste kunnen oplossen. Hoe kunnen wij het
systeem zodanig beïnvloeden dat wij de zoetwatervoorraad meer
veiligstellen? Onze zoetwatervoorraad is natuurlijk goud waard, als je die
vergelijkt met andere landen. Daar moet je dus ook niet onvoorzichtig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

33

mee omgaan, omdat er soms periodes zijn waarin blijkt dat wij ineens
weinig zoet water hebben.
Er zijn heel veel vragen over gesteld en die zal ik ook beantwoorden, te
beginnen met de vraag hoe we omgaan met lokale initiatieven, zoals die
in Zeeland om regenwater vast te houden of te bufferen in kreekruggen en
te injecteren in grondlagen. Ik sta heel positief tegenover dit soort
initiatieven. Het is van groot belang dat gebruikers en decentrale partijen
zelf invulling geven aan de zelfredzaamheid. Wij willen als overheid in het
bredere programma bekijken hoe we dit kunnen doen, hoe we bepaalde
voorzieningen zeker kunnen stellen en hoe we verzilting of het binnenkomen van zout kunnen terugdringen. Het helpt als ook partijen in het
veld zelf nadenken hoe ze zorgvuldig en verstandig met hun water kunnen
omgaan. Iedereen zou daar zijn bijdrage aan moeten leveren.
Ondergronds bufferen is een manier om zoet water vast te houden in de
regio en bij de gebruikers. Er zijn veel veelbelovende initiatieven op dat
vlak. Een tijdje terug heb ik in het Westland bekeken hoe ze water opslaan.
In bepaalde tijden staat het Westland helemaal vol en vraagt men zich af
hoe de kassen droog kunnen blijven. In andere tijden ontstaat er een groot
probleem. Hoe zorg je ervoor dat je het teveel van het ene moment en het
tekort van het andere moment beter kunt combineren? Binnen het
Deltaprogramma wordt nu bekeken welke maatregelen een plek krijgen in
het Deltaplan Zoetwater. Dat zullen vooral de grote infrastructurele
maatregelen zijn, waarbij bijvoorbeeld een inlaat wordt verplaatst. We
kunnen ook veelbelovende initiatieven erin opnemen als een soort
aanjaagfunctie. Men moet namelijk ook zelf dingen doen. Er zal ook een
innovatie-agenda zijn bij het Deltaplan Zoetwater.
De VVD-fractie vraagt of de lokale initiatieven kunnen vallen onder het
experimenteerartikel. Waarom staat er nog niks in? Een voorwaarde voor
verantwoording onder artikel 4 van het Deltafonds, het experimenteerartikel, is dat je een en ander mede koppelt aan andere doelen dan het
Deltafonds. De additionele financiering moet van andere begrotingen
komen dan die van de Deltabegroting. Zij kan dus wel van andere
rijksonderdelen komen of van derden. Je moet een en ander dan
toevoegen aan het experimenteerartikel. Het artikel staat inderdaad leeg.
Het is ook geen must. Als er initiatieven zijn die niet passen in onze strikte
beschrijving, is het een mogelijkheid om die initiatieven toch een plek te
geven. Binnenkort zal het voor het eerst gevuld worden, omdat de
bijdrage van het ministerie van Economische Zaken voor de Marker
Wadden naar het experimenteerartikel van het Deltafonds zal worden
overgeheveld. Het gaat om 15 miljoen.
Hoe houden we de verschillende belangen in de gaten? Hoe prioriteren
we bij zoet water? Er is al een tijdlang een verdringingsreeks. Daar heb ik
kennis mee gemaakt toen er echt een tekort was. Die reeks gaat allereerst
om het voorkomen van onomkeerbare problemen, zoals inklinking van de
grond. Dat kun je gewoon niet meer terugdraaien. Ook gezondheid speelt
een rol. Uiteindelijk gaat het om het zeker stellen van cruciale functies
zoals veiligheid, energie en drinkwatervoorziening. Die hebben allemaal te
maken met onze gezondheid. Pas daarna komen andere functies aan bod,
zoals de scheepvaart. Sommige industrieën zullen we laten doordraaien
en bij andere industrieën zullen we zeggen: jammer, maar u hebt even iets
minder prioriteit.
Het is van belang dat die verdringingsreeks bij iedereen goed bekend is. In
al die sectoren moet men ook proberen om zo onafhankelijk mogelijk te
worden van het water. De industrie moet bijvoorbeeld proberen haar
proceswater in een gesloten systeem te houden, zodat het proceswater
niet als het droog is, zoals in een zomer gebeurde, gloeiendheet in een
veel te lage rivier gestort wordt. Als de rivier hoog staat, valt dat een
beetje erin weg, maar als de rivier laag staat, krijg je bijna gebakken
visjes. Met dat soort zaken moet je rekening houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

34

In een tekortperiode is er de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling. Die coördineert wie er voorrang heeft. Dat is bij bijna alle partijen
ook bekend. Bij zeer ernstige tekorten wordt er opgeschaald.
Er is gevraagd of de drinkwatervoorziening en het grondwater in de
Omgevingswet en in de Structuurvisie Ondergrond moeten worden
opgenomen. Allereerst kom ik op de Omgevingswet. Bij het wetgevingsoverleg water in juni 2013 heb ik gezegd dat ik zal bekijken hoe ik de
normen voor drinkwater en grondwater beter op elkaar kan afstemmen.
Daarvoor hebben we informatie opgevraagd en onderzoek uitgezet bij het
RIVM. Daar is ook de drinkwatersector bij betrokken.
Die kijkt er ook naar via de gebiedsdossiers. Wij gaan kijken hoe we dat
kunnen doen. Wij zijn niet van plan om dat formeel in de Omgevingswet
te regelen, omdat de formele rol bij de drinkwaterbedrijven zelf ligt. De
provincies en gemeenten zijn verantwoordelijk voor het uitvoeren van de
zorgplicht die is vastgelegd in de Drinkwaterwet en daarmee zijn zij ook
verantwoordelijk voor het vastleggen van de terreinen, de grondwaterbeschermingsgebieden. Ik zou echter wel de zorgplicht willen opnemen in
de Omgevingswet. Wat dat betreft, zitten we niet met de aanwijzing van
de grondgebieden in de Omgevingswet, maar wel met het toezicht
daarop. Wij komen er echter over een aantal maanden op terug bij de
behandeling van de Omgevingswet.
Wat betreft de Structuurvisie Ondergrond heb ik onder andere naar
aanleiding van een motie van het CDA al aangegeven dat ik graag wil dat
drinkwater een specifieke plek krijgt in deze structuurvisie. Op de vraag
van het CDA of ik dat altijd prioriteit wilde geven, heb ik gezegd dat ik dat
complex vond. Om die reden heb ik de motie ontraden, maar qua intentie
zitten wij wel op dezelfde lijn. Drinkwater moet een belangrijke plek
krijgen in de Structuurvisie Ondergrond. Bij de uitwerking moeten wij
goed kijken hoe dit precies geformuleerd wordt, namelijk of het altijd
prioriteit heeft dan wel of het een prioritaire aangelegenheid is.
Over de kosten van het drinkwater heb ik een advies van de ACM
gekregen. Zij heeft gezegd dat de WACC – een soort rendementsgrens –
omlaag kan, zodat uiteindelijk de tarieven van het drinkwater voor de
burgers omlaag kunnen. Ik heb dat gevolgd en aangegeven dat ik dat
graag wil. Ik denk dat de brief daarover al een tijdje geleden naar de
Kamer is gestuurd. Drinkwaterbedrijven moeten financieel gezond zijn.
Dat is het belang van de consument. Daarvoor hebben zij ook een grens
van 70% voor het eigen vermogen, die ooit op wens van de Tweede
Kamer is ingevoerd. Als zij meer dan 70% eigen vermogen hebben,
moeten zij het of teruggeven aan de consument of dividend uitkeren. De
WACC is een gewogen gemiddelde vermogenskostenvoet en wordt
tweejaarlijks vastgesteld. Op basis daarvan wordt het eigen vermogen
bepaald. Ik heb het nu een stukje lager vastgesteld dan in het verleden en
daardoor is er meer ruimte voor verlaging van de tarieven. De drinkwaterbedrijven zullen zeggen dat zij juist minder eigen vermogen hebben en
meer moeten afwentelen, maar ik zit daar anders in.
Voordat ik op de vragen en opmerkingen over waterkwaliteit inga, wil ik
ingaan op de vragen van de SP over drinkwater, legionella en de
gebouwde omgeving en wat ik daaraan doe. De SP heeft deze vragen ook
al eerder gesteld. Ik deel haar zorgen over legionella en over de
gebouwde omgeving; vandaar ook de zorgvuldigheid rondom eisen aan
en de toelating van installaties. Daarop ben ik in het antwoord op de
vragen uit de Kamer ingegaan. Juist vanwege het belang zal de ILT vanaf
1 januari 2014 toezicht houden op de certificering van de alternatieve
technieken. Ik heb dat opgenomen in haar werkplan. Wij willen daar
zorgvuldig op toezien.
De heer Smaling (SP): Wij willen daarmee wat verder gaan door
bijvoorbeeld een pilot te draaien in een appartementencomplex. Vroeger
hadden wij allemaal koperen leidingen en dergelijke en hadden we geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

35

legionella. De vraag is eigenlijk of een stap verder kan worden gezet dan
wat de Minister nu al doet.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Bij de gebouwde
omgeving zijn heel veel andere partijen aan zet, die bijvoorbeeld
materiaalkeuzes doen. Om opnieuw weer koperen leidingen voor te
schrijven, zou ook de SP niet willen. Dat is ook niet het milieuvriendelijkste alternatief.
Ik denk dat er in de bouwvoorschriften – dat weet ik niet uit mijn hoofd –
ook regels staan waaraan je moet voldoen om de legionellaproblematiek
te voorkomen. Ik kan erop toezien. Dat is mijn rol. Ik kan certificering
afdwingen. Dat is ook mijn rol. Ik kan echter niet het gebruik van bepaalde
materialen voorschrijven. Dat is niet mijn rol en dat zou ik ook niet mijn
rol willen maken.
De heer Smaling (SP): Een aanmoedigende motie op dit punt zou de
Minister dus wel kunnen steunen?
De voorzitter: Dat is meer een uitnodiging dan een vraag, maar
misschien wil de Minister erop reageren.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik zit nu na te
denken hoe ik een VAO kan voorkomen.
De voorzitter: Ik kan de Minister geruststellen: een VAO is niet nodig,
want moties kunnen gewoon vandaag worden ingediend.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ja, dat is waar.
Nogmaals: dan zou je daar in de bouwvoorschriften iets over moeten
opnemen. Ik vind dat je moet toewerken naar een effect. Je moet geen
materiaal, maar een effect voorschrijven. Er komen immers steeds nieuwe
technologieën en er worden steeds nieuwe dingen uitgevonden. Daarom
zou ik zelf niet zo snel kiezen voor het voorschrijven van het materiaal dat
je ervoor inzet. Ik zou vooral zeggen: u moet u aan deze spelregels houden
en u moet ervoor zorgen dat u geen legionellabesmetting veroorzaakt
door het systeem dat u inzet. Wij certificeren bedrijven om te controleren
of zij de juiste installaties hebben. Voor welke installaties en materialen zij
kiezen, wil ik echt aan hen laten. Ik heb nog geen idee hoe de motie eruit
zal zien, maar de heer Smaling hoort mijn kritische toon.
De heer Geurts (CDA): Ook ik wil moties voorkomen. Mijn opmerking
over de Inspectie Leefomgeving en Transport en de Autoriteit Consument
en Markt was als volgt bedoeld. De ACM adviseert de ILT over de
Drinkwaterwet en de interpretaties daarvan. Bij de drinkwaterbedrijven
wordt de invloed van de ACM als heel dwingend ervaren, terwijl de ACM
een adviserende rol heeft. Ik had beoogd dat er afspraken komen tussen
de ILT, de ACM en de drinkwatersector die een eind maken aan de
interpretatieverschillen. Ik hoop dat de Minister wil toezeggen dat zij zich
daar hard voor zal maken.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik weet precies hoe
dit specifieke geval in elkaar zit. Ik heb er ook met de drinkwatersector
over gesproken. Die benaderde mij in eerste instantie en zei: wij krijgen nu
een advies van de ACM, die het markttoezicht doet, om de WACC te
verlagen, maar wij vinden dat zij hierin verkeerde aannames heeft gedaan.
Als Minister heb ik mij verdiept in deze casus, want als er tussen twee
partijen verschil van mening is, moet je er iets dieper op ingaan. Ik heb
bekeken of het terecht of onterecht was. Uiteindelijk was mijn mening dat
de ACM goede redenen heeft gegeven waarom de aannames om tot dit
percentage te komen, kloppen. Als Minister kan ik het advies van de ACM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

36

naast mij neerleggen. Het advies is dus niet dwingend, want ik kan het
naast mij neerleggen. Ik moet dan wel een goede motivering hebben
waarom ik het naast mij neerleg. Ik ben er dus echt inhoudelijk mee bezig
geweest. Uiteindelijk heb ik ervoor gekozen om het advies te volgen.
Anderen hebben partijen genoemd die hier juist anders in zitten, zoals
VEMW. Van hen had het wel lager gemogen. Ik vond dat ik, als ik wilde
afwijken van het advies van de ACM – dat is niet voor niets de marktautoriteit die dit soort onderzoeken voor ons doet – een goede reden moest
hebben. Die heb ik niet kunnen vinden. Ik heb goed geluisterd naar de
drinkwaterbedrijven, maar de ACM heeft geen dwingende rol. Zij geeft
advies. Als ik daar als Minister van wil afwijken, vind ik dat ik daarvoor
een goede reden moet hebben. Die heb ik echter niet gevonden.
De heer Geurts (CDA): Dat is een duidelijk antwoord, maar ik begreep dat
er meer interpretatieverschillen waren. Men heeft ons daarover in juni
gerapporteerd. Het is breder dan deze ene casus. Die is mij helder. Ik
vraag dus nogmaals of het niet verstandig is om hier nog eens goed naar
te kijken. Ik sprak immers over interpretatieverschillen en dat is meervoud.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dat zal ik doen. Als
er meer is, zal ik dat boven water halen. Ik ga binnenkort weer op bezoek
bij een aantal drinkwaterbedrijven, dus dan kan ik dit en marge aan de
orde stellen. Ik zal eens kijken wat het behelst, waar de verschillen zitten
en of die oplosbaar zijn. Soms heb je een verschil van mening omdat je
allebei een ander belang hebt.
De heer Geurts (CDA): Ik neem aan dat de Minister dat even aan de
Kamer meldt.
De voorzitter: Is er een natuurlijk moment waarop daarover gerapporteerd kan worden?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik ben even aan het
nadenken waar dat het beste past. Ik zal het in Water in beeld zetten.
Dan wil ik overgaan op de waterkwaliteit. Opgemerkt is dat we niet te
krampachtig moeten omgaan met de uitvoering van de KRW en de
kwaliteit van water. Ik heb in deze Kamer altijd gezegd dat ik ga voor een
realistische aanpak van schoonwaterdoelen in de KRW. Dat is natuurlijk
complex, want Nederland is een dichtbevolkt land. Wij hebben niet, zoals
Zweden, enorme meren en bossen, waardoor er weinig vervuiling in de
buurt van het water komt. Dat maakt de opgave voor ons gewoon
moeilijk.
We willen op een haalbare en betaalbare wijze werken aan het halen van
die ecologische en chemische doelstellingen, want zo zijn ze door de
Europese Unie geformuleerd. Ook de vervolgaanpak wil ik op die manier
invullen. Dat is ook een van de redenen waarom we meteen tegen de
Europese Unie gezegd hebben dat onze opgaven veel complexer zijn dan
elders en dat we echt de volledige tijd nodig hebben om ze te halen.
Anders zou je onevenredige investeringen moeten doen, die niet
kosteneffectief zijn. Zolang we laten zien dat we in de tussentijd goed ons
best blijven doen, lijkt de Europese Unie ons die ruimte tot nog toe te
gunnen. We zijn nu bezig met de stroomgebiedbeheerplannen voor de
periode 2016–2021. Ook daarin wil ik weer die realistische aanpak
toepassen.
Ik hoor de zorgen van sommige Kamerleden over de vraag of we de
doelen gaan halen. Het PBL heeft bijvoorbeeld gezegd dat we er nog lang
niet zijn en dat het er slecht uitziet. Ik heb al eerder in de Kamer verteld
dat de wijze van opereren van de Europese Unie «one out, all out» is. Als
nog 1% van een probleem in een plas of stroomgebied blijft bestaan, heb
je niks gehaald, al heb je 99% van dat probleem wel opgelost. Zo is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

37

systematiek. In Brussel vertellen wij regelmatig dat we dit heel serieus
nemen, dat we heel serieus bezig zijn met allerlei partijen in het veld, dat
er dus ook heel veel verbetert, en dat het «one out, all out»-principe daar
gewoon geen recht aan doet.
Ik werk aan die haalbare en betaalbare uitvoering. Ik heb in juni een brief
geschreven waarin ik heb gezegd hoe ik daar invulling aan wil geven.
Daarbij is altijd sprake van een combinatie van bronbeleid en gebiedsgerichte maatregelen. Daar is door een aantal Kamerleden naar gevraagd.
Wat betreft het budget: ik heb nu 100 miljoen beschikbaar gemaakt voor
de KRW. Dat geld was er nog niet, want vanaf 2015 was er geen budget
meer. Het is nog niet voldoende. In de Kamer heb ik al aangegeven dat dit
mijn «strike one» is, mijn eerste slag. Ik ben bezig om ook de budgetten
voor de verdere toekomst te regelen. Ik kom daar bij de volgende
begroting op terug. Dat is natuurlijk niet gemakkelijk in deze bezuinigingstijden, maar ik denk dat het gaat lukken. Dat betekent dat ik die budgetten
ook zal realiseren voor de periode tot en met 2027 of 2028. Het Deltafonds
loopt namelijk tot en met 2028. Het mooie is dat, als dat gedaan is, het
budget ook voor de toekomst zeker is gesteld, omdat die fondsen
natuurlijk altijd doorlopen.
Ik werk intensief samen met de agrarische sector, onder andere in het
Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. We hebben daarin een goede samenwerking. Ik hecht daaraan, want voor het oplossen van het waterprobleem
is het essentieel dat partijen zelf verantwoordelijkheid nemen. LTO
Nederland, of liever gezegd de mensen die landbouw en veeteelt
bedrijven, zijn natuurlijk ook veroorzakers van de waterproblemen. We
hebben nitraat- en mestregelgeving. Die leidt tot de nodige opgaves,
naast de wateropgaves. Wij zijn heel blij dat LTO Nederland ervoor
gekozen heeft om dit samen met ons in een geïntegreerd plan vorm te
geven. Er werd gevraagd of wij de regels tijdens het spel veranderen. Ik
herken dat niet. Als daar specifieke voorbeelden van zijn, komen die
vanzelf terug.
Ik kom te spreken over waterkwaliteit en medicijnen. Dat is het dossier
van de Staatssecretaris, maar ik zal antwoord geven op de vragen die
hierover zijn gesteld, want uiteindelijk heeft het ook weer gevolgen voor
de waterkwaliteit. Wij zijn heel erg voor de brongerichte aanpak, gericht
op de eerste schakel van de geneesmiddelenketen. Ik heb het dan over het
meewegen van milieucriteria bij de ontwikkeling van geneesmiddelen,
dus voordat je ze in het water laat terechtkomen, en het doelmatig gebruik
van geneesmiddelen. Tegelijkertijd bekijken we of we doelmatige
maatregelen kunnen bedenken voor de afvalfase, bijvoorbeeld het
zuiveren van afvalwater bij ziekenhuizen. Dat is ook internationaal
geagendeerd. Met de Europese Commissie is afgesproken dat er binnen
twee jaar een strategie is, waarin ook wordt beschreven hoe negatieve
milieueffecten van medicijnresten kunnen worden voorkomen. Ook
tijdens de Rijnministerconferentie is specifiek aandacht geschonken aan
deze problematiek en is een gezamenlijke aanpak afgesproken.
Naar aanleiding van een motie van de D66-fractie zeg ik dat er overleg is
met de drinkwatersector en met de waterschappen. Het overleg met de
farmaceutische industrie heeft nog niet op die manier vorm gekregen, dus
het klopt wat mevrouw Hachchi vroeg. Namens de Staatssecretaris zeg ik
dat er nader overleg zal worden georganiseerd en dat de Kamer over de
uitkomsten daarvan zal worden geïnformeerd.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik heb twee vragen. Ik dank de Minister voor het
antwoord dat zij mede namens de Staatssecretaris heeft gegeven. Mijn
eerste vraag is in hoeverre er samenwerking is met en betrokkenheid van
de andere twee ministeries, te weten dat van VWS en dat van EZ. Mijn
tweede vraag betreft het volgende. De Minister geeft aan dat er nog
gevolg zal worden gegeven aan deze problematiek en zegt toe dat de
Kamer hierover zal worden geïnformeerd. Kan die toezegging wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

38

concreter en scherper worden gemaakt? Wanneer gebeurt dit en wat kan
de Kamer dan precies tegemoetzien?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Voorzitter. Mag ik in
tweede termijn een antwoord geven op deze twee vragen? Het betreft niet
mijn portefeuille en ik wil even laten navragen hoe het zit.
De voorzitter: Dat is prima.
De heer De Graaf (PVV): Ik heb ook een vraag over dit punt. Ik heb er een
tijdje over zitten nadenken. Als de Staatssecretaris met de farmaceutische
industrie in overleg zou gaan, houdt zij er dan rekening mee dat er
patenten moeten worden veranderd, dat er nieuwe ontwikkelingen
moeten plaatsvinden en dat het gemiddeld toch tien tot vijftien jaar duurt
voordat een medicijn op de markt kan komen? We praten hier echt over
verandering van medicijnen. Sommige zijn al 40 of 50 jaar oud. Patenten
moeten worden veranderd. Daarmee zijn torenhoge kosten gemoeid. Het
zijn veranderingen die in medicijnen worden aangebracht, hetgeen weer
heel veel testen op mensen en dieren tot gevolg heeft. Dat kan nogal een
ingewikkeld probleem zijn.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Als de Staatssecretaris dat niet inbrengt, denk ik wel dat de farmaceutische sector het zelf zal
inbrengen. Het is natuurlijk bekend dat dit langzaam gaat. Toch moet je bij
alle problemen die je oplost, nadenken waar je begint. Begin ik bij de
waterzuivering? Dan is het probleem al veroorzaakt en probeer ik het
daarna op te lossen. Ga ik naar het moment waarop het medicijn al is
gebruikt is en er moet worden voorkomen dat het in het water
terechtkomt, dus naar de afvalkant? Bij een ziekenhuis gaat dat nog wel,
maar als we het bij de mensen thuis allemaal moeten opvangen, wordt
het alweer wat complexer. Of ga ik helemaal naar de bronkant? Aan de
bronkant zijn het inderdaad allemaal langdurige processen. Ik kan het niet
altijd overzien. Soms kan iets simpeler worden aangepast of veranderd,
soms zal het lang duren. Je moet er echter wel aan gaan werken, want
anders ben je aan de achterkant uiteindelijk heel duur uit. Door het aan de
voorkant te voorkomen, kun je een hoop problemen in de toekomst vóór
zijn.
Er is gevraagd naar pilots bij ziekenhuizen die zijn gestopt. Er werd niet
expliciet gezegd naar welke pilot werd verwezen, maar ik ga ervan uit dat
het gaat om de pilot bij de Isala Klinieken in Zwolle. In samenwerking met
het waterschap Groot Salland is ziekenhuisafvalwater aanvullend
gezuiverd. Dit maakt onderdeel uit van een Europese onderzoekssamenwerking genaamd noPILLS. Het Rijk was niet bij deze pilot betrokken. We
weten ook niet waarom de pilot is gestopt en of hij een gevolg krijgt.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Mag ik misschien iets vertellen, voorzitter? Het
is geen interruptie, maar wel interessant voor ons allemaal. Ik ben daar
heel enthousiast over, net zoals mijn collega Bisschop ...
De voorzitter: Dat gun ik u graag, mevrouw Jacobi, maar u hebt nog
negen minuten spreektijd in tweede termijn.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Dan zeg ik het in tweede termijn.
De voorzitter: Dat lijkt mij een goede deal.
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik zat er al helemaal
klaar voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

39

Mevrouw Jacobi (PvdA): Wat bent u toch streng, voorzitter.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Voorzitter. Er is
gevraagd hoe het zit met het budget van het Deltafonds voor waterveiligheid en waterkwaliteit en of er geld uit het Deltafonds naar de natuur
gaat. Er gaat alleen aanleggeld uit het Deltafonds naar de natuur als I en
M wettelijk verplicht is om die uitgave te doen in het kader van mitigatie
of compensatie.
De SGP heeft gevraagd naar de Kaderrichtlijn Marien in relatie tot de
visserij. De maatregelen die ten bate van de Kaderrichtlijn Marien worden
genomen, moeten uiterlijk in 2015 vastgesteld worden. Samen met de
visserijsector en andere betrokken partijen werken we op dit moment de
voorstellen uit. Ik zal mijn definitieve voorstel op dat punt tijdig met de
Kamer bespreken. Dan kan zij bepalen of het voorstel voldoet aan haar
wensen.
Er zijn twee vragen gesteld over de zandhonger in de Oosterschelde.
Straks kom ik in een ander blokje nog te spreken over de kennis en kunde
op het gebied van de Oosterschelde.
In het kader van de zandhonger in de Oosterschelde werken we samen
met EZ, want zij is de initiatiefnemer van de MIRT-verkenning Zandhonger
Oosterschelde. We werken samen met de provincie als gebiedsregisseur
en als initiatiefnemer van de Alliantie Oosterschelde. We werken samen
met Natuurmonumenten als behartiger van natuurbelangen en met
Nationaal Park Oosterschelde als pleitbezorger van een duurzaam beheer
en gebruik van de Oosterschelde. De gemeenten, de waterschappen, de
visserijen en de recreatiesector zijn via het Nationaal Park Oosterschelde
ook erbij betrokken. Ik ben ook aan het bekijken hoe de innovatiekracht
van de baggersector kan worden benut. Vanuit de inzet om zandsuppleties
goedkoper en duurzamer te maken – dus meer energieneutraal en met
minder overlast voor mens, natuur, milieu en de mosselteelt – zou je
immers best goede ideeën met deze sector kunnen uitwerken. Dit is mijn
antwoord op de vraag wie er allemaal betrokken is bij de zandhongerdiscussie.
Wat is de stand van zaken? Op dit moment zijn de kosten voor de aanpak
Roggeplaat ongeveer 12,3 miljoen. Er zijn geen middelen gereserveerd
voor de realisatie. Op verzoek van de provincie Zeeland is in het
bestuurlijk overleg van 31 oktober 2013 afgesproken dat de provincie,
Natuurmonumenten, het nationaal park, EZ, I en M, dus bijna alle partijen
die ik net noemde, samen een financieringsvoorstel uitwerken. Wij van I
en M hechten belang aan de waterveiligheid en de mogelijke innovatieve
technieken. EZ zal belang hechten aan andere zaken. In 2014 zal in het
bestuurlijk overleg meer duidelijkheid zijn. Daar kan ik nu niet op
vooruitlopen, maar we zijn ermee aan de slag gegaan, ook vanuit de
diverse belangen die hier spelen.
Ik kom zo te spreken over de financiën en de bezuinigingen. Vervolgens
hebben we nog een blokje kennis en innovatie en dan de overige
onderwerpen.
Ik hoef niet heel lang te vertellen over de financiën en de bezuinigingen.
Wat zijn de gevolgen van de bezuiniging op het Deltafonds? Wat zijn de
gevolgen van de prijsbijstelling? Onder andere het CDA en D66 maakten
zich daar zorgen over. Ik had echter gezien dat de prijsbijstelling ook in
hun alternatieve begroting zat. Ik heb het inderdaad over D66 en het CDA.
Tot nu toe is het mogelijk gebleken om alle bezuinigingen te betalen
vanuit de investeringsruimte. Een en ander heeft dus geen gevolgen
gehad voor de lopende projecten op het gebied van de waterveiligheid en
de zoetwatervoorziening. Ik kan nog niet aangeven wat het niet uitkeren
van de prijsbijstelling 2014 zal inhouden, omdat die nog moet worden
verwerkt. De index is nog niet bekend. We moeten bekijken bij welke
projecten er wel of geen prijsindexatie moet plaatsvinden. We kunnen
alleen maar een grove schatting doen, maar we weten het niet zeker.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

40

Bij de vorige prijsbijstelling heb ik het Deltafonds ontzien. Ik weet nog niet
of dit ook gebeurt bij de komende prijsbijstelling, aangezien we bij het
ministerie nog zullen nagaan waarbij het allemaal wordt gedaan. Gezien
het feit dat er ook in het kader van het Infrafonds heel zware lasten zijn, zal
het Deltafonds deze keer ook wel meelopen voor zijn share. Daar kom ik
nog op terug. Dat weet de Kamer wel, want ik heb ook bij de begroting
verteld dat de prijsbijstelling 2014 nog verwerkt zal worden.
Er is gevraagd of ik het zal redden met het Deltaprogramma voor de
toekomst. Het Deltaprogramma moet natuurlijk nog worden opgeleverd.
Er zijn ideeën over normen en over zoet water, maar uiteindelijk moet het
in alle gebieden vorm krijgen. Dan weten wij ook pas wat de kosten zijn.
Op sommige punten zullen wij goedkoper uit zijn, op andere punten
duurder. Mijn gevoel is dat het allemaal moet lukken met de beschikbare
budgetten. Als er concrete plaatsjes aan gekoppeld zijn, weten wij echter
pas of dat echt zo is. Op dat moment moeten wij bediscussiëren wat
voorrang heeft om eerst te realiseren; wat gaat boven wat?
Wij kijken vooruit tot 2050. Dat lijkt een heel lange tijd, maar zo werken wij
eigenlijk altijd bij veiligheidsnormen. Bij water kijken wij altijd heel ver
vooruit. Daar ben ik ook heel blij om. Als wij namelijk voor een heel korte
periode moeten investeren, zou er veel minder draagvlak zijn. Het is juist
goed om met elkaar te blijven discussiëren, vooruit te kijken en ons klaar
te maken voor wat wij over 50 jaar nodig hebben.
Onder andere het CDA vroeg of investeringen vanwege de economische
crisis naar voren kunnen worden gehaald. De huidige programma’s zijn
erop gericht om projecten zo snel mogelijk te realiseren. Omdat we nu
allemaal krap zitten en we ook met kasplanningen werken, is het niet
mogelijk om aan de voorkant nog meer ruimte te creëren. Ik ben natuurlijk
ook gebonden aan de rijkskaders en daar zit gewoon niet heel veel ruimte
in.
Blijven wij wel vitaal, ook op lange termijn? De huidige opgave is tot en
met 2028 gedekt in het Deltafonds. Ik ga ervan uit dat het Deltafonds ook
daarna zal doorlopen, maar dat weten wij natuurlijk nooit zeker voor de
toekomst. Een paar jaar geleden was het FES ook ineens verdwenen,
maar daar kwam het Infrafonds voor terug. Voor zover wij nu kunnen
inzien, gaat het goed. In het Deltaprogramma van 2015 komt er meer
duidelijkheid over de opgaves tot 2050. Dan kan ik ook preciezer ingaan
op de financiering daarvan, zowel door het Rijk als door andere betrokken
partijen. Ik heb er vertrouwen in dat wij in 2050 met elkaar, het Rijk, de
waterschappen en de regio, de doelen kunnen halen. Mocht dat niet zo
zijn, dan zullen wij hier daarover discussiëren. Ik heb echter het idee dat
het haalbaar is. Ik denk niet dat er een opgave op ons afkomt die wij nooit
kunnen waarmaken.
Wordt het sluizencomplex bij Kornwerderzand meegenomen in de
delta-aanpak; kunnen wij dit financieren? Ik denk dat gedoeld wordt op het
meest recente voorstel van de regio voor de verruiming van het sluizencomplex. Op nationaal niveau heeft mijn voorganger op dit terrein,
toenmalig Staatssecretaris Atsma, aangegeven dat grootschalige
nieuwbouw tot 2050 niet doelmatig is. De regio denkt zelf meer aan de
kosten te kunnen bijdragen of daarvoor geld te kunnen regelen. Het gaat
om 50 miljoen bovenop de gereserveerde 30 miljoen voor versterking. Het
Rijk financiert dit niet. Er is namelijk geen financiële ruimte in het
Infrafonds. De middelen uit het Deltafonds kunnen wij er ook niet voor
inzetten, maar wij willen wel samen met de regio bekijken hoe het vorm
kan krijgen. Als de regio zelf wil bijdragen en het sluitend kan zijn, moeten
wij daar natuurlijk nooit negatief tegenover staan. Dat wilde ik opmerken
over de financiën en de bezuinigingen.
Ik ga verder met kennis en innovatie en de Oosterscheldekering, een
belangrijk onderwerp waar veel van de aanwezige Kamerleden over
gesproken hebben. De vragen die over de Oosterscheldekering zijn
gesteld hadden niet zozeer te maken met de veiligheid als wel met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

41

vraag of de kennis geborgd is. Ik wil het er echter ook best breder over
hebben. Rijkswaterstaat heeft een heel belangrijke rol bij het voorkomen
van overstromingen in Nederland. Wij hebben ook een reputatie hoog te
houden op het gebied van waterbouwkunde. Wij zijn toonaangevend in de
wereld en hebben heel veel mensen die in Nederland en wereldwijd
worden ingezet. Dat heeft men ook kunnen zien in alle programma’s.
Tegelijkertijd wordt de overheid steeds kleiner. De markt heeft een steeds
belangrijkere rol gekregen. De buitenwereld heeft ook gevraagd om een
grotere rol voor de markt. Een van de aanwezige Kamerleden heeft net
gesproken over innovatieve aanbestedingen en ruimte. Niet alles is meer
helemaal in één hand. Die discussie voeren wij niet alleen op het gebied
van water, maar ook op het gebied van infrastructuur. Die discussie
voeren wij ook intern. Hoeveel moeten wij in huis hebben en hoeveel
kunnen wij inhuren; wat is de balans daarin? Wat doe je zelf, wat doen de
kennisinstituten en wat doet de markt?
Zeker op het gebied van weg- en waterbouwkunde willen wij voldoende
kennis in huis hebben. Wij hebben geconstateerd dat hierin in het
verleden weleens gaten zijn geslagen. Daarom zijn wij al een tijdlang
bezig om de benodigde kennis goed te borgen en binnenshuis te houden.
Soms gaan mensen naar de markt omdat zij dat aantrekkelijk vinden,
maar wij proberen langs de hele keten om de verbinding met RWS goed
vorm te geven, beginnend bij de operationele kennis in de regio, via de
strategische kennis bij de landelijke dienstonderdelen en de toegepaste
kennis bij Deltares tot de wetenschappelijke kennis bij de universiteiten.
Wij hebben ongeveer 500 experts op het gebied van waterveiligheid. Onze
kennisstrategie is erop gericht om dit zo te houden. Wij proberen mensen
met een meer specialistische functie relatief beter te belonen. In veel
organisaties worden generalisten altijd het best beloond en is het
management altijd doorslaggevend bij de strategische beslissingen. Bij
RWS proberen wij de generalistische lijn en de specialistische lijn op
dezelfde manier te behandelen, waardoor het voor specialisten aantrekkelijk is om er te blijven werken. Wij willen onze 500 experts graag
houden. De kennisstrategie van RWS is daarop gericht. Dit is natuurlijk
een uitdaging binnen een krimpende overheid. Wij zijn bezig met het
werven van technisch geschoold personeel. Wij leiden jonge
medewerkers op. Er werd iets gezegd over 0,1 fte, maar dat gaat om
iemand die specifieke kennis over specifieke bodemontwikkelingen in de
regio na 2000 heeft. In totaal wordt het regionale operationeel beheer van
de Oosterscheldekering uitgevoerd door ongeveer 19 fte.
Mij is gevraagd of de Kamer dit via de media moest vernemen en of de
situatie al in beeld was. In de aprilbrief van 2013 is dit echter al gemeld.
Het rapport waar het om ging, betreft een onderzoek naar oorzaken van in
2012 geconstateerde afschuivingen. Direct na die constatering zijn
maatregelen getroffen om de stabiliteit van bodembescherming en
aangrenzende dijken te waarborgen. Parallel is een onderzoek opgestart.
Dat rapport is in januari 2013 opgeleverd aan Rijkswaterstaat. Ik heb de
Kamer hierover geïnformeerd in april 2013. De media hebben in augustus
bericht naar aanleiding van onze aankondiging dat wij vervolgbestortingen gingen doen en het beheer gingen aanscherpen. Wij hebben toen
gezegd dat wij vervolgbestortingen gingen doen voor de bodembescherming en de aangrenzende dijken, zodat ook voor de toekomst de
stabiliteit gewaarborgd is. Aanscherping van het beheer hebben wij ook
gedaan door het waterschap expliciet te betrekken en meetgegevens uit te
wisselen, zodat het waterschap de stabiliteit van de dijken kan bewaken.
De ontgrondingskuilen naast de Oosterscheldekering hebben, naast de
gevolgen voor de Noord-Bevelandse dijk, geen gevolgen gehad voor de
andere dijken van de Oosterschelde. Wel zijn door de autonome dynamiek
van het geulenstelsel periodiek bestortingen nodig langs verschillende
dijken. Hiervoor loopt een uitvoeringsprogramma. Waar is al het gedoe
om te doen? Toen de Oosterschelde gemaakt werd, is gekozen voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

42

bepaalde beheersystematiek. Die is een aantal jaar geleden aangepast.
Toen is voor een andere vorm gekozen. Daarover is discussie met een
aantal deskundigen, die gelukkig gewezen hebben op de vraagstukken die
er speelden, op de ontgrondingen. Daar hebben zij goed aan gedaan. Wij
wisten ook dat dit geen direct gevaar opleverde voor de Oosterschelde,
maar wij dienden hierop wel te handelen, want als de bodembescherming
wordt aangetast, kan dat zo zijn risico’s hebben. In de discussie met de
deskundigen die dit gesignaleerd hebben, is vooral gesproken over de
vraag of je terug moet naar de oude vorm van beheer of met de nieuwe
vorm van beheer uit de voeten kunt. Over een of twee weken spreek ik zelf
met deze mensen, omdat ik zie dat deze discussie een pingpongspel
wordt, waarbij alle organisaties om de beurt zeggen dat hun organisatie
de beste is. Ik ben een bestuurskundige, zo’n bestuurskundige waarmee
de heer De Graaf net problemen had, en ik weet niet of ik een keus kan
maken voor de beste methodiek, maar ik vind het belangrijk om beide
partijen hierover te horen.
De voorzitter: Misschien kan de Minister een ingenieur meenemen!
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Nou ja, dat komt ook
goed.
Is er een langetermijnplan voor het beheer van de bodembescherming en
wordt het probleem meegenomen in het Deltaprogramma en ook
geagendeerd in de Stuurgroep Zuidwestelijke Delta? Het beheer is
aangescherpt en daarmee wordt de stabiliteit gewaarborgd. Daarnaast
loopt er onderzoek om te bekijken of het beheer nog verdere
aanscherping behoeft. De resultaten daarvan komen begin 2014. De
ontgrondingen in de nabijheid van de Oosterscheldekering worden niet
specifiek meegenomen in het Deltaprogramma, omdat er maatregelen zijn
genomen en het beheer is aangescherpt.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik heb goed geluisterd naar de antwoorden van
de Minister, maar er blijven voor mij nog steeds een paar vragen liggen.
De Minister geeft aan dat zij de Kamer in april geïnformeerd heeft, terwijl
dit in januari al duidelijk was. Had die informatie in januari niet meteen
naar de Kamer gekund?
Zijn er nog andere waterkeringen bekend waarvan het beheer en het
onderhoud ook in twijfel kunnen worden getrokken?
De Minister heeft het over aanscherping van het beheer. Tegelijkertijd
geeft zij aan dat er nog een onderzoek loopt dat misschien tot verdere
aanscherping aanleiding geeft. Kan zij aangeven wat voor onderzoek dat
is? Wordt er gekeken naar de schade van die verzakking en ook naar de
naastliggende dijken? Worden die er ook in meegenomen?
Ik zou op deze drie punten graag een antwoord van de Minister horen.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: In januari 2013 is het
rapport opgeleverd aan onze directeur-generaal van Rijkswaterstaat. Hij
heeft dat bestudeerd en in maart de HID’s van Rijkswaterstaat de
instructie gegeven om het beheer te verbeteren. Ik verzamel altijd wat
informatie en heb in de aprilbrief aangegeven dat wij dit gingen doen. Ik
vraag mij af of de Kamer bij elke verzakking of elk probleem bij een van
onze waterwerken geïnformeerd wil worden. Zij wil natuurlijk vooral
weten wat ik ga doen als er een probleem is en of ik het oplos. Wij zijn
meteen aan de slag gegaan met een oplossing en wij hebben een
publieke discussie gehad over de vraag of onze methode wel de juiste is
geweest en of wij het wel op tijd hadden kunnen signaleren. Ik heb al
aangegeven dat het heel goed was dat experts het hebben gezien en er
met ons contact over hebben opgenomen. Naar aanleiding daarvan
hebben wij ook maatregelen genomen. De discussie gaat vooral over de
vraag welke partij welke maatregel het beste vindt. Het rapport is in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

43

januari intern binnengekomen. Wij hebben vervolgens instructies
gegeven om er iets mee te doen en in april heb ik u geïnformeerd. Er was
ook geen acuut gevaar. Ik meen dan ook dat ik uw Kamer heel snel op de
hoogte heb gesteld.
Geldt het ook voor andere dijken? Voor zover wij weten, is dat niet het
geval. Er zijn alleen zettingsproblemen geweest bij de Hollandse Delta,
twee maanden geleden. Het is toen in het nieuws geweest dat daar
stortingen moesten plaatsvinden.
Wij blijven continu onderzoeken, zeker omdat je in deze specifieke casus
ook verschil van mening hebt met andere experts. Wij hebben experts,
maar er zijn ook experts van buiten. Ik vind het van belang dat je blijft
doorzoeken en dat je bekijkt wat je nog meer kunt doen. In dat andere,
bredere onderzoek wordt ook gekeken naar andere dijken in de omgeving.
.
Mevrouw Hachchi (D66): Voorzitter ...
De voorzitter: Ik heb u al twee interrupties toegestaan
Mevrouw Hachchi (D66): Dit is een vervolginterruptie.
De voorzitter: Nee, u had al een vervolginterruptie, maar laten wij niet
langer in discussie gaan. U hebt er al twee gehad, maar vooruit, u krijgt er
nog eentje.
Mevrouw Hachchi (D66): Dank u wel, voorzitter, ook al blijf ik van mening
dat dit mijn tweede ronde is bij deze interruptie.
Ik denk niet dat de Minister het zo bedoelde, maar het voelde voor mij een
beetje aan alsof zij aangaf dat zij de Kamer niet elke keer meteen zou
informeren als er een verzakking was. Het voelde een beetje aan als
bagatelliseren. Misschien bedoelt de Minister dat niet zo, maar zo komt
het een beetje op mij over, zeker als ik zie dat de Minister het zelf heeft
over onderzoek en aanscherping van beheer. In dit geval is het niet
zomaar een verzakking waarover wij geïnformeerd willen worden
maanden nadat die geconstateerd is. Dat wil ik wel even gezegd hebben.
De Minister geeft aan dat er nog onderzoek loopt. Er is sprake van
verscherpt beheer en er loopt nog aanvullend onderzoek. Daarbij wordt
bekeken of er bij aanliggende dijken ook schade is. Heb ik dat goed
begrepen en zo ja, wanneer kan de Kamer dat onderzoek dan verwachten?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Bagatelliseren wil ik
sowieso nooit. Ik vind ook dat ik de Kamer snel heb geïnformeerd. In
januari hebben we de resultaten gekregen en in april zijn die in een brief
naar de Kamer gegaan. We hebben altijd gezegd dat er geen sprake was
van gevaar en dat er ontgrondingskuilen zijn voor de bodembedekking.
Die bodembedekking was niet aan de orde en er was ook geen sprake van
gevaar voor de Oosterscheldekering zelf. Er is gesproken over evacuatie,
maar dat komt omdat je altijd een lijstje moet langslopen, check the box.
Er is echter nooit sprake geweest van evacuatie, want onze inschatting
was dat er geen gevaar was. Het is meer een kwestie van: had je dat niet
zelf moeten zien en is de methode die je nu gekozen hebt om dit soort
problemen te voorkomen, namelijk dat die geulen steeds dieper worden,
de juiste methode? Daarvoor doen we nu een vervolgonderzoek,
aangezien externe deskundigen zeggen dat we het niet zo moeten doen,
maar zoals zij het hebben ontworpen. Wij hebben een aantal jaren
geleden echter gezegd dat het ook op deze manier kan. Ik denk dat daar
vooral de discussie over gegaan is. Daarom vind ik ook dat ik met de
mensen zelf moet spreken, maar het ook nader moet onderzoeken. Er
wordt dan ook gekeken naar de aanpalende dijken. Het onderzoek komt
medio 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

44

De heer Geurts (CDA): De Oosterscheldekering is niet zomaar iets. Waar
wij als Kamerleden voor staan is: is die Oosterscheldekering veilig en blijft
die veilig. Is er regie en, zo ja, wie heeft dan de regie? Ik heb geprobeerd
om me er grondig in te verdiepen en zag dat in 2005 een landelijke
adviesgroep beheer en onderhoud natte werken, waar mensen in zaten
die verstand hadden van de Oosterscheldekering, geruisloos is
opgeheven. Dat kwam door pensionering van de meeste van de leden. Er
zijn binnen Rijkswaterstaat nog maar een paar mensen, met name in de
bouwdienst, die er nog iets kennis van hebben. Daarna is het weg. De
Minister kan dan wel zeggen dat er 500 experts zijn, maar mijn informatie
is dat er eigenlijk heel weinig historische kennis is over de Oosterscheldekering en hoe je in de toekomst met het onderhoud om moet gaan. Daar
maak ik mij ongelooflijk zorgen over. Dat proef ik onvoldoende bij de
Minister. De Minister gaat praten en gaat kijken naar het onderhoud. Ik
neem aan dat zij de Kamer daar op korte termijn over zal informeren en
dan ook deze dingen meeneemt.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik heb net aangegeven dat wij de afgelopen jaren bij Rijkswaterstaat juist onderkend
hebben dat er op sommige plek sprake was van kennisleegloop. Dat heeft
onder andere met pensioneringen te maken en met mensen die weggaan.
Jongeren willen toch liever iets meer de managementkant op, dan de
technische. Dat doet zich voor op alle terreinen. Wij zijn al een aantal jaren
bezig om de kennis binnen Rijkswaterstaat juist weer te versterken. Dat
het herkend wordt, is voor mij geen verrassing, maar wij nemen dit zeer
serieus en werken er heel actief aan, onder andere door technische
jongeren binnen te halen, door mensen zelf op te leiden en door specialisten in dezelfde beloningsregimes te zetten als de generalisten. Op die
manier proberen we juist die technische kennis in huis te houden.
Historische kennis kun je niet altijd houden, want als iemand met
pensioen gaat, gaat hij met pensioen, maar je moet er dan wel voor
zorgen dat de kennis goed overgedragen wordt. Het maakt dus niet zoveel
uit, als je maar voldoende jongeren hebt die daar wat mee kunnen. Er
wordt dus hard aan gewerkt.
Is het al zover als je zou willen? Nee, want je zal altijd meer willen.
Tegelijkertijd hebben we ook te maken met een krimpende overheid en
met vraagstukken die we soms in de markt willen zetten omdat de markt
ook weer met creatieve en nieuwe ideeën kan komen. Het zal dus altijd
een mix moeten zijn. Ik neem het echter uitermate serieus en ik hoop dat
ik de Kamer daar, door het nog een keer te zeggen en het nog een keer te
benadrukken, ook van kan overtuigen. Wij doen dit overigens niet alleen,
want we werken heel intensief samen met Deltares, waar we een groot
deel van onze mensen naartoe gebracht hebben. Je kunt zeggen dat ze
dan niet meer Rijkswaterstaat zijn, maar dat zijn ze nog wel, maar dan in
het kennisinstituut. We werken ook intensief samen met andere kennisinstituten en waterschappen.
De voorzitter: Mag ik de suggestie doen om bij de komende voortgangsrapportage van het Hoogwaterbeschermingsprogramma op dit
onderwerp wat meer in detail in te gaan? Er zijn namelijk vrij veel vragen
over gesteld. Dat lijkt mij een mooi moment om dat te doen.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dat is prima.
Volgens mij vroeg iemand ook wanneer ik erop terug zou komen. Dat
gebeurt dus in de voortgangsrapportage van het Hoogwaterbeschermingsplan en bij onderzoek dat medio 2014 komt.
Ik kom te spreken over de innovatieve contractvormen voor waterveiligheid. Ik had het er eigenlijk net al over, maar dit is de andere kant. De
Kamer zegt mij ook wat meer samen met de markt te doen in plaats van
het allemaal zelf te doen. Binnen Rijkswaterstaat gebruiken we Design &

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

45

Construct. De Waterschappen mogen zelf kiezen hoe ze de markt
benaderen. Bij het Hoogwaterbeschermingsprogramma worden steeds
meer van dergelijke innovatieve contractvormen toegepast. In het kader
van het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma denken de waterschappen al na over de wijze waarop ze de markt kunnen benaderen. Ik
verwacht dat het gebruik daarvan alleen maar zal toenemen.
De VVD stelde een vraag over het innovatiebudget van 2,5%. Dat geld is
niet specifiek voor innovatie vrijgemaakt, maar we kijken bij projecten
continu naar innovaties waarmee antwoord wordt gegeven op
maatschappelijke problemen. In de projecten hanteren we functionele
uitvragen; we vragen niet om een specifieke oplossing maar vragen de
markt of men een goede oplossing voor ons probleem heeft.
De heer Bosman (VVD): Ik vind het lastig dat we het 2,5% noemen terwijl
het nergens is terug te vinden. Hoe kunnen we controleren dat het geld is
besteed? De Kamer vindt innovatie belangrijk. 2,5% is geen heel groot
deel, maar het deel dat er dan is, zie ik graag goed benut worden.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het is geen apart
budget en is dat ook nooit geweest. Het is terecht dat de heer Bosman
vraagt hoe het dan zo kan worden gelabeld. Ik weet niet hoe dat is
ontstaan. Ik begrijp dat dit vanuit EZ wordt losgelaten, maar ik ken de
precieze rol van EZ niet. We proberen dat bij alle projecten te doen en
kunnen daardoor niet eens een percentage noemen. Ik kan er even
induiken om na te gaan wat de historie ervan is. Als we het nu niet weten,
kan ik het misschien ergens schriftelijk laten terugkomen.
Er zijn vragen gesteld over innovatie en aquatech. De PvdA vroeg of we
blue deals kunnen gaan instellen. Op 2 oktober is in het kader van het
bredere topsectorenbeleid van EZ een drietal innovatiecontracten
ondertekend voor 2014 en 2015, een voor watertechnologie, een voor
deltatechnologie en een voor maritiem. In de innovatiecontracten is de
samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden
vastgelegd in een groot aantal programmalijnen. Ik noem in dit kader
More Crop per Drop, Water 4 All, Building with Nature, Flood Control,
Wind op zee. Het zijn bijna allemaal Engelse termen.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Waar zijn de Friese termen?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Tja, u vroeg om de
blue deal. Ik heb hier zelfs staan «een blue deal avant la lettre». Er komen
nog meer talen bij! Ongeacht hoe we ze noemen, is het heel belangrijk om
dit soort innovatiecontracten af te sluiten.
D66 heeft gevraagd hoe we de functie van dijken en natuur combineren
en of we geld kunnen oormerken voor innovatie. Dat hangt enigszins
samen met het vorige onderwerp. We proberen samenhang te vinden in
de maatregelen tussen ecologie en economie en willen per project
maatwerk leveren. Bij de Houtribdijk is sprake van een traditionele en een
zandige versterking. Bij de Afsluitdijk is er sprake van versterking, maar
zijn er ook ambities op het gebied van natuur, zoals de vismigratierivier in
ontwikkeling. Er zijn verschillende maatregelen in het kader van Ruimte
voor de Rivier. Er is ruimte voor water. Het biedt heel veel mogelijkheden.
De innovatieve aanpak zit door alle projecten heen. Ook in het topsectorenbeleid krijgt het een plek. Als innovatieve oplossingen zich binnen een
project terugverdienen, zijn ze subsidiabel, zoals de proeven in het kader
van Dijken op Veen. Binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma is 5
miljoen euro beschikbaar voor innovaties die zich nog niet hebben
bewezen en die vragen om het doen van pilots en praktijkproeven. Er
staat hier heel mooi op papier: «Ook binnen het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma zijn middelen gereserveerd voor innovaties. Het
gaat in principe om 2,5% van het budget.» Dat lijkt mij enigszins strijdig te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

46

zijn met het antwoord dat ik net gaf. Ik zal daar nog eventjes goed naar
kijken. Gelukkig lees ik niet alles voor. Er worden nog steeds meer
proeven gedaan rond technieken voor oplossingen met piping of proeven
en verkenningen die moeten bijdragen aan het verlagen van kosten door
middel van innovatieve projecten.
Het is goed en wellicht aardig, zo staat op mijn papier, om aan de Kamer
een brief over innovaties en water toe te zeggen. Dan kunnen we ook eens
in bredere zin laten zien wat er op dat vlak gebeurt.
Het laatste blokje is «overig». De vraag werd gesteld wat we aan
internationaal watermanagement doen. De PVV verwees naar mijn artikel
van vanmorgen, maar ik ben er al een tijdje langer mee bezig. Ik vind dat
we op dat gebied een taak hebben, niet alleen vanuit het oogpunt van de
export maar ook om ondersteuning en hulp te kunnen bieden om dit soort
vreselijke rampen, al was het maar voor een gedeelte, te kunnen
voorkomen. Ik zal er in VN-verband op blijven hameren, maar ik zal ook
onverkort doorgaan met de praktische kant, het met het bedrijfsleven naar
de andere landen toe gaan. Het is dus een combinatie van aan de ene kant
export en aan de andere kant kennisoverdracht.
Investeert Nederland in het buitenland geen geld voor drinkwaternetten in
gebieden waar het water door multinationals wordt opgepompt? De
meeste investeringen voor drinkwaterprojecten vallen onder mijn collega
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ik kan niet
voor haar antwoorden, maar voor zover ik weet, is dit voor projecten
waarbij I en M betrokken is, niet het geval. Ik denk bijvoorbeeld aan
Jakarta, waar we enorm helpen op het gebied van de grondwaterproblematiek die is ontstaan door het illegaal oppompen van grondwater door
individuen maar ook door multinationals. We letten er heel actief op dat
het vervangende drinkwater uit het oppervlaktewater komt, dus dat het op
een goede manier wordt georganiseerd.
De heer Bosman (VVD): Doet Minister Ploumen dat? Of doet ook deze
Minister dat? Of is het iets gezamenlijks? Gaat Minister Ploumen ervoor
zorgen dat er geen dubbeling ontstaat waarbij we aan de ene kant geld
van OS geven en er aan de andere kant water uit wordt gepompt?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Wij brengen kennis
en expertise in en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
levert geld voor dit soort projecten.
Ik heb al geantwoord op de vraag of de Deltacommissie en I en M niet
hetzelfde werk doen. Dat geldt ook voor de vraag over het betrekken van
maatschappelijke partijen bij het Deltaprogramma.
Gevraagd werd of er ook ruimte is voor flexibiliteit in de Deltawet,
bijvoorbeeld als de zeespiegel rijst. Jazeker, want in de wet staat dat je
ieder jaar weer nieuwe voorstellen kunt krijgen. Nu zijn ze heel groot,
maar op een gegeven moment wordt het allemaal wat kleiner. Je kunt er
op een gegeven moment dus voor kiezen om er op basis van nieuwe
inzichten die we kunnen krijgen, aanpassingen in te doen.
Ik hecht heel veel waarde aan het beschermen van het koraal op Bonaire.
Daarom hebben we ook een bijdrage aan de rioolzuiveringsinstallatie
gegeven, samen met de EU. Daardoor wordt er veel minder vuil water
geloosd op de wateren van Bonaire. Daarnaast ondersteunen we Bonaire
op het gebied van afval door een beter beheer van stortplaatsen.
De vraag met betrekking tot Saba ging meer over de haven. Die vraag
past inderdaad beter bij het MIRT-overleg van volgende week, maar ik wil
het de leden best alvast vertellen. De haven van Saba valt onder de eigen
verantwoordelijkheid van het eiland. Ook voor het onderhoud staat Saba
zelf aan de lat. Mijn ministerie adviseert Saba wel op het gebied van
nautisch beheer en exploitatieberekeningen. Saba vraag daar ook om,
omdat de haven onderdeel is van zijn ontwikkelplan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

47

Er was ook een vraag over de verankering van de nieuwe normering en de
samenloop met de Omgevingswet. De Omgevingswet moet er natuurlijk
nog komen. We kiezen ervoor om eerst een wijziging van de Waterwet te
doen, zodat we zo snel mogelijk de deltabeslissingen kunnen toepassen
en we zo de start van de landelijke toetsgronden met nieuwe normen niet
vertragen. De Omgevingswet loopt namelijk in een veel later spoor. Ik heb
het dan niet over de basis die de Kamer krijgt, maar over de daadwerkelijke invoering van de Omgevingswet. Die is uiteindelijk pas gereed in
2018. Daarop willen we niet wachten in de normeringsdiscussie. Ik zal er
wel voor zorgen dat de normen straks eenvoudig kunnen worden
overgenomen in de Omgevingswet, zodat we hetgeen we nu in de
Waterwet zetten, straks kunnen doorvertalen naar de Omgevingswet. De
vraag is dan of het in de wet of in AMvB’s komt. Tot nu toe kiezen we
ervoor om de Omgevingswet qua normen, ook vanuit alle andere
beleidsnormen, zo leeg mogelijk te houden en de normen in de AMvB’s
vast te leggen, zodat we ook weer makkelijk met nieuwe inzichten aan de
slag kunnen.
De Kamer is er natuurlijk altijd bij betrokken. Bij AMvB’s kan de Kamer
altijd zeggen: met voorhang, met nahang en alles wat daartussen zit. Wat
dat betreft hebben wij geen definitieve keuze gemaakt. Het zit nu niet in de
Omgevingswet. Wij gaan de Deltabeslissing eerst vormgeven in het
waterplan en later pas in de Omgevingswet.
Ik ga nu in op de munitie in de Oosterschelde. Mevrouw Jacobi maakt zich
zorgen over de stroming en de munitie. Ik dacht dat die twee misschien
een oplossing kunnen zijn voor elkaar, maar dat soort grapjes zal ik maar
niet maken. Op dit moment zijn mijn collega van Defensie en ik ons aan
het beraden op de mogelijkheden en de maatregelen die nodig zijn. Zodra
wij daar meer van weten, zullen wij daarop terugkomen.
Er zijn vragen gesteld over Saba, net name over de watervoorziening, het
drinkwater en de langetermijnoplossing voor zuiveringsinstallaties. Op
Saba is onderzoek gedaan naar mogelijke maatregelen om de drinkwaterkwaliteit te verbeteren en de drinkwaterkwantiteit te vergroten. De
maatregel om kleine individuele zuiveringsinstallaties aan te brengen is
aangehouden, omdat dit onder de huidige regelgeving zou betekenen dat
je dagelijks 800 huishoudens bij de deur moet controleren. Je zou die dus
individueel moeten monitoren en meten. Dat is niet werkbaar. Wij willen
onderzoeken hoe het wel zou kunnen. Daar zullen wij op moeten wachten.
Zodra wij een goede maatregel hebben gevonden die wij juridisch en
technisch kunnen inzetten, zullen wij daarmee aan de slag gaan.
Mevrouw Hachchi (D66): Wanneer?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Wij hebben die
maatregel nog niet. Wij weten het dus nog niet, want je moet toch eerst
een maatregel vinden.
Mevrouw Hachchi (D66): Wanneer ...?
De voorzitter: Ik stel voor om niet buiten de microfoon om te debatteren.
De Minister rondt de beantwoording nu af.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het Waterschapshuis is een inrichting van de waterschappen. Zij kunnen daarin
gezamenlijk hun bedrijfsvoering doen en ICT organiseren. Efficiency en
doelmatigheid zijn in dit verband belangrijk. Ik weet dat sommige
waterschappen overwegen om niet in het Waterschapshuis te zitten en
andere wel. Wij gaan daar in principe niet over. Het is van belang dat de
waterschappen efficiënt en doelmatig werken. Daar controleren wij ze op.
Ze mogen zelf weten welke weg ze daarvoor bewandelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

48

Gevraagd werd of ik de visie deel dat waterschappen bij de provincies
ondergebracht moeten worden. Ik denk dat een goede samenwerking met
de provincies heel belangrijk is, maar ik hecht ook zeer aan de specifieke
rol die waterschappen spelen en aan hun eigen belastinggebied. Ik vind
het namelijk belangrijk dat het zeker is dat er aandacht is voor water, min
of meer buiten de politieke discussie om. Bescherming tegen water is
immers erg essentieel voor het voortbestaan van ons land. Daarom is dit
zo belangrijk. De rol die de waterschappen nu spelen en de vorm waarin
ze het doen, zijn goed. Er kan nog wel een verdere verbetering of een
opschaling komen in de samenwerking met de provincies, maar opgaan
in de provincies is een stap te ver.
In het kader van Ruimte voor de Rivier is er gevraagd naar landbouwcompensatie in plaats van natuurcompensatie. Wij werken samen met LTO
Nederland in het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Dit speelt ook een
positieve rol bij de aanpak van de wateropgaves. Binnen het totale
plangebied voor Ruimte voor de Rivier wordt een heel beperkt aandeel
van het agrarisch grondgebied aangewend, namelijk circa 6%. Die
hectares worden inderdaad veelal natte natuur. De plannen zijn voor 90%
definitief, maar dat is ook noodzakelijk voor de waterveiligheid. Voor de
betrokkenen is een compensatieregeling beschikbaar. Dat zijn de
bestuurlijke afspraken waar ik mij aan houd. Waar mogelijk wordt weleens
gekeken naar particulier natuurbeheer of het inzetten van agrariërs bij
beheer.
Ik heb nog één punt. Ik zei dat het Deltafonds was ontzien bij de prijscompensatie 2013, maar dat was bij het begrotingsakkoord. Ik zeg dit even
voor de helderheid, zodat het niet verkeerd in de Handelingen komt.
De heer Smaling (SP): Ik had nog een interruptie over, dus ik dacht:
vooruit. Als het de Minister goeddunkt, wil ik nog even terugkomen op de
kennis. De Minister zegt dat zij van alles doet om de lacunes op te vullen.
Is het probleem niet wat fundamenteler? Moet je niet teruggaan naar de
middelbare school of zelfs het basisonderwijs? Wordt de interesse voor
een vak als water in brede zin wel genoeg aangewakkerd? Wij hebben pas
een algemeen overleg gehad over het Nationaal Techniekpact met de
bewindslieden van EZ en Onderwijs.
Water zou daar naadloos op kunnen aansluiten. Het ging in dat geval
vooral over de huidige arbeidsmarktproblemen in Eindhoven, waar ze te
weinig mensen kunnen krijgen. Dat is echter een andere tak van techniek
dan die waar we het vandaag over hebben. Ik denk dat het heel nuttig is
om hierbij aan te sluiten. Misschien gebeurt het al, maar ik hoor graag
ideeën van de Minister.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Heel terecht dat u
die vraag stelt. Ik had hem nog niet beantwoord. In het Techniekpact
wordt techniek in de breedste zin van het woord geadresseerd, dus niet
toegespitst op specifieke segmenten. Mensen worden hierin warm
gemaakt voor bèta. Die bèta’s kunnen overal naartoe.
In de topsector Water hebben we een specifiek onderdeel opleidingen.
Onze mensen werken daar ook in mee. Men doet er alles aan om op
diverse terreinen jongeren te interesseren voor opleidingen op het gebied
van water. Vorige week heb ik op de innovatiebeurs een heel grote groep
jongeren gezien die allemaal een beurs hadden gekregen. Ze moesten een
pitch doen over hun passie voor water. Vervolgens kregen ze een beurs
voor één of twee jaar om verder te studeren op dat vlak. We zullen hen
volgen om te zien of ze ook echt de sector ingaan. In de topsector is dus
borging van de kennis over water voorzien. In het Techniekpact gebeurt
dit in brede zin. Er wordt aan gewerkt. Dit gebeurt natuurlijk ook op
andere beleidsterreinen. Ook in de energiesector en in de infrastructuursector wordt dit geroepen. Het zal de komende jaren vechten zijn om de
bèta’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

49

De heer Smaling (SP): Ik denk echter dat water tot in lengte van dagen
ons unique sellingpoint blijft. Niets kan daartegen op. Ik zou het ambitieniveau van de Minister dus nog wat verder omhoog willen duwen, als dat
nog verder kan.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik hoop altijd dat het
verklaren van mijn liefde voor het water meteen weer uitstraalt naar een
heleboel andere mensen. Je hebt als Minister toch een voorbeeldfunctie.
Weet in ieder geval dat er via diverse terreinen aan gewerkt wordt om
jongeren ervoor te interesseren. De waterschappen werken bijvoorbeeld
met jeugdwaterschappers. Ook die doen hun best. In het verleden hebben
we natuurlijk veel geïnvesteerd in bijvoorbeeld lespakketten. In een
museum zoals dat in Arnhem kunnen jongeren al heel vroeg kennismaken
met water. Ga zo maar door. In de «Nederland leeft met water»-campagne
zaten vroeger veel kinderpakketten. We proberen hen eigenlijk al vlak na
de geboorte te strikken.
De voorzitter: Dat lijkt me vrij op tijd. Daarmee zijn we aan het einde
gekomen van de eerste termijn van de Minister. Ik stel voor 5 minuten te
schorsen zodat de leden kunnen bekijken welke moties ze willen indienen,
eventueel gecombineerd met collega’s. Dat kan ook nooit kwaad. Voor de
tweede termijn van de Kamer hebben we ongeveer drie kwartier de tijd.
Vervolgens heeft de Minister dan nog ongeveer drie kwartier voor haar
beantwoording. Volgens mij moeten we om 17.00 uur klaar kunnen zijn.
De vergadering wordt van 15.25 uur tot 15.30 uur geschorst.
De voorzitter: In de tweede termijn sta ik één interruptie toe, uitsluitend
ter toelichting op een ingediende motie.
De heer Bosman (VVD): Voorzitter. Ik dank de Minister voor haar
beantwoording, waar ik erg tevreden mee ben. Ik ben ook erg blij met een
aantal dingen die de Minister heeft gezegd. Een daarvan is de aanjaagfunctie, die ook gebruikt kan worden bij de kleinere projecten waarmee je
op een andere manier bezig kan zijn met zoetwater. Dat is positief en ik
hoop dat daar invulling aan wordt gegeven.
Ten aanzien van de dijk bij Uitdam wordt het onderzoek naar dijk op veen
in de besluitvorming betrokken.
Het experimenteerartikel is altijd leeg gebleven en voor mij is het nu wel
een experiment om eens te kijken hoe dat gevuld en gebruikt gaat
worden. Het is een mooi leermoment voor iedereen om te kijken wat er
met dat artikel gedaan kan worden en hoe wij daar meerwaarde uit
kunnen halen. Dat er meerwaarde in zit door innovatief samen te werken,
is alleen maar positief.
Wat betreft de Kaderrichtlijn Water ben ik erg blij met de instelling van de
Minister ten aanzien van een realistische aanpak. De VVD maakt zich
echter nogal eens zorgen over de stapeling van regels. Ik noem in dit
verband de Nitraatrichtlijn die daar weer naast staat. We komen op een
ander tijdstip nog te spreken over de vraag wat dit betekent voor de
landbouw als je dat allemaal bij elkaar optelt.
Over het slim aanbesteden ben ik erg positief. De overheid moet meer het
probleem stellen dan vertellen welke oplossing voor haar geregeld moet
worden, waardoor het alleen maar duurder wordt. Dat geeft een mooie
dynamiek. De markt is altijd slimmer dan de overheid, zo blijf ik zeggen.
Ik dank de Minister voor de inzet ten aanzien van het technisch personeel.
Ik ben het met haar eens: ook wij hebben een voorbeeldfunctie en ook wij
praten met mensen in de omgeving over kansen en mogelijkheden. Mijn
zoon krijgt straks een ... maar nee; dat ga ik niet zeggen, want hij kijkt
misschien wel mee. Mijn zoon volgt de politiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

50

De VVD heeft liever een brief met acties van de Minister dan een brief met
een probleem.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Voorzitter. Wat betreft de meerlaagsveiligheid
heeft het debat voor mij opgeleverd dat we met elkaar in het denken over
de basisveiligheid een zo gebiedsgericht mogelijke opzet en effectiviteit
moeten bereiken. De hele optiek van de veiligheidsregio’s vind ik echter
heel erg mager. Wat dat betreft, kan een en ander beter inzichtelijk worden
gemaakt. Wellicht kan dat evenals de gedachten over preventieve
evacuatie in de komende brief in januari of februari een plaats krijgen,
want mijn beeld is niet echt gekanteld door de antwoorden van de
Minister. Wel heb ik begrepen dat ze erbij horen, maar wat precies aan
elkaar geschakeld wordt, is voor mij nog wel een beetje koffiedik kijken.
Ik ben blij met de pilots en de richtingen. Het is goed dat wij elkaar
structureel en met creatieve oplossingen helpen. Dat lijkt mij heel
belangrijk.
Ik ben er ook blij mee dat de reactie van de Minister vol zit met «koppelkansen». Wij hebben heel veel potjes en gelukkig wordt het experimenteerpotje in artikel 4 ook gevuld. Daar ben ik blij mee, maar uiteindelijk
gaat het erom een mentaliteit te creëren, waarin we op termijn niet meer
denken in hoofdwatersystemen en regionale watersystemen. Ze zijn er
misschien wel, maar op termijn vinden we het heel erg logisch om elkaar
met maximale effectiviteit te helpen.
Het is niet gering wat er allemaal buitendijks, bijvoorbeeld in Rotterdam,
aan economische waarde en algemeen belang zit. Meedenken en
meepraten is een goede start. Laat ik het zo maar zeggen.
Ik ben ook blij met de blue deals en met het feit dat het geld van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma naar het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma overgaat.
Over de laagwaterproblematiek – droogwaterproblematiek vind ik wel een
mooie term – dien ik straks een motie in.
Ik heb nog geen antwoord gekregen op mijn vraag hoe het precies zit met
de drinkwaterwingebieden aan de kust. Wat is er ondertussen
afgesproken met de gemeenten? Komt het in de bestemmingsplannen? Er
zal toch een zekere bescherming moeten zijn – dat vinden wij allemaal –
en die moet toch ergens in komen.
Ik ben blij met de Roggenplaataanpak.
Ik denk dat de expertise vooral inzichtelijk moet worden. Hier zullen we
misschien in de rijksdienstendiscussies weer op terugkomen. Het principe
is wel dat veiligheid een publiek goed is. Wij hebben een eigen verantwoordelijkheid voor de aansturing als het gaat om de experts.
Bij de munitie dient zich vooral de milieuproblematiek aan. Ik denk dat
spoed geboden is.
Ik wil twee moties indienen. De eerste gaat over de integrale verantwoordelijkheid voor de grondwaterbescherming. Wij hebben gesproken over
STRONG en de richting van de Omgevingswet. De tweede motie gaat
over de droogwaterproblematiek
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat:
– de ondergrond en het grondwater cruciaal zijn voor de drinkwatervoorziening omdat circa 55% van ons drinkwater wordt gemaakt van
grondwater;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

51

–

–

bestuursorganen, zijnde Rijk, provincie en gemeenten, gezamenlijk
zorg dienen te dragen voor de duurzame veiligstelling van de
openbare drinkwatervoorziening;
volgens de Drinkwaterwet het drinkwaterbedrijf de taak heeft om bij te
dragen aan de bescherming van de bronnen voor de drinkwatervoorziening;

constaterende dat:
– de kwalitatieve bescherming van grondwater verspreid geregeld is in
de Waterwet en milieuwetgeving en bij verschillende bestuursorganen
ligt;
– effectieve bescherming van waterwinningen integratie vereist van
milieubeleid, waterbeleid en ruimtelijkeordeningbeleid op alle
bestuursniveaus;
verzoekt de regering, in de Omgevingswet de integrale verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het grondwater voor de duurzame veiligstelling van de drinkwatervoorziening op te dragen aan het Rijk, de
provincie en de gemeenten, en de drinkwaterbedrijven hierin een formele
adviesrol te geven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Jacobi. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (33 750-J).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat een tekort aan water kan leiden tot grote schade aan
gebouwen, aan boven- en ondergrondse infrastructuur en aan stedelijk
groen en kan leiden tot achteruitgang van natuurwaarden;
overwegende dat SEO Economisch Onderzoek een inschatting heeft
gemaakt van de schade die in 2050 kan optreden als gevolg van
watertekorten;
constaterende dat veel gemeenten, bedrijven en maatschappelijke
instellingen zich moeten voorbereiden op de gevolgen van waterschaarste;
van mening dat de gevolgen van een watertekort nog niet voldoende
bekend zijn;
verzoekt de regering, realistische scenario’s of plannen te ontwikkelen op
basis waarvan gemeenten, bedrijven en maatschappelijke instellingen
zich kunnen voorbereiden op watertekorten als deze zich daadwerkelijk
voordoen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Jacobi en
Hachchi. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

52

Zij krijgt nr. 8 (33 750-J).
Mevrouw Jacobi (PvdA): Dit hoeft geen geld te kosten. Laten wij eerst
eens ons bewustzijn versterken. Dat is voor mijn VVD-collega misschien
wel geruststellend.
De voorzitter: Voordat ik het woord geef aan mevrouw Hachchi, meld ik
dat de heer De Graaf in de schorsing heeft gemeld dat hij weg moest
wegens andere verplichtingen.
Mevrouw Hachchi (D66): Voorzitter. Ik dank de Minister voor haar
antwoorden in eerste termijn. Ik begin met een punt waarvoor ik geen
interruptie wilde gebruiken, omdat het aantal toegestane interrupties
schaars was. Ik wil de Minister helpen met de vele akkoorden die haar
kabinet nodig heeft gehad, want naar mijn mening haalt zij die door
elkaar. In het Lenteakkoord hebben de partijen afgesproken om het
Deltafonds zo veel mogelijk te ontzien. Dat is toen een duidelijke afspraak
geweest. Uiteindelijk heeft het kabinet zelf voor de invulling gekozen. Ik
vind het niet terecht dat de Minister daarbij nog steeds naar de partijen
wijst. In het Herfstakkoord staan de prijsbijstellingen, maar ook daarvoor
geldt dat de invulling bij het kabinet ligt. Dat wilde ik toch even gezegd
hebben en ik heb mijn interruptie daarvoor niet gebruikt.
Ik dien een motie in over de combinatiekansen van waterbeheer en
ruimtelijke ordening.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het combineren van waterbeheer met andere ruimtelijkeordeningsvraagstukken kan leiden tot kansen voor een meer doelmatig
gebruik van schaarse overheidsmiddelen en ruimte;
overwegende dat bij gecombineerde projecten van waterbeheer en
ruimtelijke ordening vaak meerdere overheden met hun eigen financiering
zijn betrokken;
overwegende dat voor het in gang zetten van combinatiekansen de
verschillende budgetten op elkaar afgestemd moeten worden;
verzoekt de regering, in overleg te gaan met onder andere de VNG, de
Unie van Waterschappen en het IPO om structurele opties voor de
cofinanciering van combinatiekansen van waterbeheer en ruimtelijke
ordening te onderzoeken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Hachchi,
Dik-Faber en Bisschop. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (33 750-J).
Mevrouw Hachchi (D66): Wat betreft de Oosterscheldekering dank ik de
Minister voor haar toezegging dat ze de Kamer informeert, ook met het
aparte rapport medio 2014. Ik zou vandaag echter een helder antwoord
willen hebben op de vraag of er nog meer waterkeringen bekend zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

53

waarvan we het onderhoud in twijfel kunnen trekken. Ik vind het toch wel
belangrijk om op die vraag vandaag een geruststellend of in ieder geval
helder antwoord te krijgen.
De Minister heeft al aangegeven dat zij pas in de tweede termijn
terugkomt op mijn vragen over waterkwaliteit en medicijnresten. Die zal ik
hier niet herhalen.
Ik dank de Minister voor haar reactie over Saba. Ik heb wat betreft de
zoetwatervoorziening begrepen dat de zuiveringsinstallaties voor die
huishoudens nog wel wat voeten in de aarde hebben. Ik proef echter geen
onwil bij deze Minister. Mijn vraag is of zij bereid is om deze oplossing
voor de lange termijn op te pakken. Over de haven wil ik de volgende
motie indienen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de haven op Saba van groot belang is voor de
plaatselijke bevolking en voor de economie van het eiland;
constaterende dat het onderhoud van de haven door geldgebrek een
achterstand oploopt;
overwegende dat achterstallig onderhoud het functioneren van de haven
op de langere termijn zal ondermijnen;
verzoekt de regering om met het eilandbestuur van Saba in overleg te
gaan om een duurzame oplossing voor de financiering van het onderhoud
van de haven op Saba te vinden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Hachchi. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (33 750-J).
De heer Geurts (CDA): Voorzitter. Allereerst dank ik de Minister voor haar
beantwoording in de eerste termijn. Naar mijn idee had ik een duidelijke
vraag gesteld over de toekomst van de Deltacommissaris. Die vraag ging
niet over de persoon, maar over de functie en de staf. Die vraag is wat
oppervlakkig beantwoord. Ik zal daarom proberen hem nog eens naar
voren te brengen. De Minister heeft al iets gezegd over dubbel werk. Ik
heb echter ook gevraagd om een doorkijk naar de werkzaamheden van de
functie van de commissaris en zijn staf. Ik heb bijvoorbeeld heel expliciet
gevraagd of zijn staf zal krimpen of groeien. Ik hoop dat de Minister daar
in de tweede termijn nog wat dieper op wil ingaan.
Mijn tweede punt gaat over het naar voren halen van investeringen. De
Minister heeft heel duidelijk aangegeven dat zij dit geen begaanbare weg
vindt. Toch vraag ik haar om dat antwoord te heroverwegen. Ik denk
namelijk dat onze economie dit verdient. Ook denk ik dat er binnen het
Deltaprogramma wel mogelijkheden zijn om een aantal dingen naar voren
te halen. Ik denk dat het goed is om onze economie vanuit die kant te
stimuleren.
Ik heb dan nog twee moties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

54

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het wegbaggeren van drempels een groot effect heeft
op het getijvolume en de stroomkracht voor met name de Zeeuwse kust;
overwegende dat de bodembescherming van de Oosterscheldekering op
diverse plaatsen verzakt en beschadigd is;
verzoekt de regering, een analyse te doen naar de faalkans en de
gevolgen in de situatie met een weigerende schuif tijdens sluiting van de
kering;
verzoekt de regering voorts om de dynamiek van de zeearm de Westerschelde een plaats in het Deltaprogramma te geven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Geurts en
Hachchi. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 11 (33 750-J).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat zorgvuldig omgegaan moet worden met landbouwgrond;
constaterende dat dit kan door het combineren van de functie landbouw
met de functie waterbeheer;
verzoekt de regering, de in het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer aangereikte ideeën, zoals onder andere beloning beschikbaar stellen landbouwgrond voor waterberging en kwaliteitsimpuls resterende gronden, verder
te onderzoeken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Geurts en
Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 12 (33 750-J).
De heer Geurts (CDA): Tot slot wil ik de voorzitter danken voor zijn
voorzitterschap.
De voorzitter: Dat wordt in dank aanvaard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

55

De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Ik begin graag met het bedanken van
de Minister voor de beantwoording van de vragen. Dat deed zij op de
gebruikelijke manier: zakelijk en to the point. Die stijl spreekt de
SGP-fractie bijzonder aan; dank daarvoor. Gezien de tijd ga ik niet in op de
punten die wij hebben aangedragen. Die zijn allemaal wel benoemd, in
meer of mindere mate tot tevredenheid. Wij hebben een tweetal moties
voorbereid, die ik graag voorlees en daarmee indien. De eerste motie
betreft de Noord-IJsseldijk.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat gewenste projectontwikkeling in gemeenten in het
gebied Centraal Holland belemmerd wordt door een brede waterkeringszone rond de Noord-IJsseldijk vanwege de strenge waterveiligheidsnorm;
overwegende dat in het Deltaprogramma wordt aangegeven dat het in het
gebied Centraal Holland meer kosteneffectief is om de Lekdijk te
versterken dan de Noord-IJsseldijk;
overwegende dat in lijn hiermee een verkenning wordt uitgevoerd naar
aanscherping van de waterveiligheidsnorm voor de Lekdijk in combinatie
met een versoepeling van de waterveiligheidsnorm voor de NoordIJsseldijk, waardoor een brede waterkeringszone zonder projectontwikkeling niet meer nodig is;
verzoekt de regering, op korte termijn te onderzoeken hoe, vooruitlopend
op een verwachte aanpassing van de normering voor de Noord-IJsseldijk,
in het gebied Centraal Holland meer ruimte geboden kan worden voor
projectontwikkeling in de waterkeringszone,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Bisschop, Geurts,
Smaling en Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 13 (33 750-J).
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Ik teken hierbij nadrukkelijk aan dat
het niet de bedoeling van deze motie is dat wij op een of andere bestuurlijke stoel zouden gaan zitten, maar meer om een richting aan te geven die
toekomstgericht is, mogelijkheden geeft aan bouwers, gemeenten en
projectontwikkelaars en eventuele belemmeringen zo veel mogelijk slecht.
De tweede motie luidt als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

56

overwegende dat de uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie
forse consequenties kan hebben voor de visserij;
overwegende dat de visserij in het kader van de Habitatrichtlijn en het
hervormde Europees visserijbeleid al een forse verduurzamingsopgave
heeft;
verzoekt de regering, bij de uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie rekening te houden met de belangen van de visserij, ervoor te
zorgen dat er voldoende ruimte blijft voor de visserij en dat gebiedssluiting waar mogelijk wordt beperkt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Bisschop,
Bosman en Geurts. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (33 750-J).
Bent u hiermee aan het einde van uw tweede termijn gekomen, mijnheer
Bisschop?
De heer Bisschop (SGP): Ja, voorzitter. Ik zeg u hartelijk dank voor uw
voorzitterschap.
De voorzitter: We gaan toch niet overdrijven, hoop ik! Het woord is aan
de heer Smaling.
De heer Smaling (SP): Voorzitter. De Minister is altijd helder en prettig in
het debat. Zij is altijd wel een echte pragmatica en gaat een beetje langs
mijn gepalaver over voortschrijdend inzicht en hoe dat kan worden
gekoppeld aan budgetten en kosten. Ik wacht nog steeds op de uitnodiging om een keer samen uit eten te gaan. Wellicht komen we er dan aan
toe om het wat langer daarover te hebben. Er wordt een hap uit het
budget genomen, maar het is natuurlijk wel een heel bijzonder budget.
Als je het wel hebt, kun je de activiteiten naar voren halen en ook de
binnenlandse bestedingen op niveau houden. Dat biedt werkgelegenheid
en heeft een exportwaarde. Het investeringsgehalte van zo’n budget kan
dus buitengewoon hoog zijn. Dan wordt die hap uit het budget nota bene
ook nog genomen door een Minister van Financiën die middenin de
uiterwaarden woont en er dus bij gebaat zou zijn als de dingen tijdig
gebeuren. Wat voortschrijdend inzicht betreft kunnen we dus nog wel wat
bereiken. Ik dien er geen motie over in, hoewel het onderwerp zich er op
zich wel voor leent. Ik ga er echter van uit dat de Minister nog wel wat
gedachten hierover ontwikkelt.
Het is even gegaan over de kosten voor buitendijkse ontwikkelingen. Ik
vraag me het volgende af. Bij de haven van Tholen – het is maar een
voorbeeld – zijn wat flats gebouwd. Die zijn natuurlijk gebouwd in de
wetenschap dat daar geen getijdenwerking meer zou zijn. Nu kan het zijn
dat na voortschrijdend inzicht – Grevelingen is een beetje aan het
verblauwalgen en er is iets te doen geweest over het Kierbesluit – de
getijdenwerking weer terugkomt. Wie is dan nog verantwoordelijk voor
eventuele planschade in het geval dat de gebouwen te laag staan? De
Minister zei dat dit de bewoners waren. Ik vraag me af of dat zo is.
Ik had nog een vraag gesteld over laag water en de binnenvaart.
Misschien is het mij ontgaan dat de Minister daarop heeft geantwoord. Is
er in Westervoort nog een mogelijkheid om het verdeelpunt in te zetten,
opdat laagwatersituaties voor de binnenvaart kunnen worden
opgevangen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

57

Ik kom op de drinkwaterbedrijven. De Minister heeft gezegd dat zij de
vermogenskostenvoet een stukje lager wil stellen. Gaat het om 4,8%? Op
die vraag hoeft alleen maar ja of nee geantwoord te worden.
Verder pleit de VNG ervoor om het experimenteerartikel wat op te
pimpen. Ik wil dat toch nog even onder de aandacht brengen. Van de
week waren we bij een waterschap. Daarbij waren ook gemeenten
aanwezig. Zij hebben veel behoefte aan kenniscoaches. Ik noem bijvoorbeeld een praktijkschool in Nijkerk die heel creatief met leerlingen bezig is
om het waterbeheer in die gemeente te verbeteren. Die mogelijkheden
moeten er echt zijn. Als het allemaal niet kan of als er het gevoel is dat
een en ander top-down plaatsvindt en dat dingen daardoor niet kunnen,
dan is dat niet goed voor het maatschappelijk draagvlak.
Ik heb slechts één motie over de legionellakwestie. Ik denk niet dat we
langs elkaar heen praatten, maar het ging wel erg over het herintroduceren van koperen leidingen. Dat is niet de bedoeling. De motie luidt als
volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat:
– er onder strikte voorwaarden pilots uitgevoerd worden met de
verlaging van de warmwatertemperatuur en/of verlaging van de
spoelfrequentie, waarbij de kwaliteit van het water intensief gevolgd
wordt;
– deze pilot begeleid wordt door de subcommissie Technieken Legionella Preventie, een werkgroep binnen de commissie van deskundigen
op basis van artikel 20 van het Drinkwaterbesluit;
– elektrochemische systemen zoals koper-zilverionisaties gebruikt
worden op zogeheten prioritaire locaties, zoals hotels en ziekenhuizen;
van mening dat:
– nieuwe techniek het mogelijk maakt om bij gebouwen over te gaan op
lage temperatuurverwarming, zonder energieverspillende naverwarming voor warm tapwater;
– in het energieakkoord weinig rekening gehouden is met het beperken
van warmteverliezen;
verzoekt de regering om onderzoek te doen naar het besparingspotentieel
bij een lagere minimumtemperatuur voor tapwater, door pilots toe te
staan in kantoren, utiliteitsgebouwen en appartementencomplexen (vve’s)
en op basis van dit onderzoek zo nodig met voorstellen te komen voor een
aanpassing van de regelgeving,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Smaling. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 15 (33 750-J).
De heer Smaling (SP): Ik dank de voorzitter voor zijn voortreffelijke
voorzitterschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

58

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter. Ik wil de Minister ook
danken voor de beantwoording van alle vragen die in eerste termijn zijn
gesteld. Er zijn ook veel toezeggingen gedaan. Daar ben ik blij mee.
We hebben even van gedachten gewisseld over medicijnresten die in ons
milieu terechtkomen. De Minister heeft aangegeven dat zij een
bronaanpak efficiënter vindt dan een end-of-pipe-aanpak. Daarom zou het
goed zijn als er met de geneesmiddelindustrie wordt gesproken. Ik weet
niet of het hier kan, maar ik wil de Minister van VWS oproepen om dat
gesprek te starten. Ik ben toevallig ook woordvoerder volksgezondheid.
Anders zal ik het op een ander moment doen. Ik denk dat er op dit punt
echt een wereld te winnen is. Ik heb begrepen dat de toets op de
milieubelasting van medicijnen pas wordt uitgeoefend bij medicijnen die
vanaf 2006 zijn toegelaten. Er is dus nog veel te doen. Volgend jaar heb ik
samen met D66 een rondetafelgesprek over dit onderwerp. We zullen dit
dus opnieuw aan de orde stellen.
Ik ben blij met de toezegging dat de Minister op zoek gaat naar budget
voor waterkwaliteit in de jaren dat het Deltaprogramma loopt. Ik ben ook
blij met de toezegging op het gebied van waterveiligheid. De Minister
heeft gezegd dat er oog is voor de communicatie met burgers en dat zij
samen met de provincies en waterschappen verantwoordelijkheid ervaart,
ook in financiële zin.
Op het punt van de normen voor waterveiligheid in de Omgevingswet
verschillen wij nog van mening. Maar de Omgevingswet komt nog naar
de Kamer, dus ik zal er nu geen motie over indienen.
Ik ben blij met de woorden die gesproken zijn over het aanpakken van de
zandhonger in de Oosterschelde. Verder heb ik aandacht gevraagd voor
het sluizencomplex Kornwerderzand. De Minister gaf aan dat zij daarover
in gesprek is met de regio. Als het resultaat van dat gesprek bekend is,
kan zij dan een brief naar de Kamer sturen, zodat de Kamer daarover
wordt geïnformeerd?
Ik heb één motie en die wil ik nu indienen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de spoorbrug bij Ravenstein bij hoge rivierafvoer een
obstakel is, omdat de waterafvoer wordt belemmerd vanwege de
spoordijk in de uiterwaarden en hierdoor de onderdoorvaarthoogte van
de brug negatief beïnvloed wordt;
overwegende dat deze spoorbrug ook bij normale waterhoogte te laag is
voor vierlaagse containervaart (klasse Va) en de Maas op andere locaties
al geschikt hiervoor is of wordt gemaakt;
constaterende dat deze spoorbrug ook een knelpunt is voor het drukke
spoorverkeer tussen Den Bosch en Nijmegen, omdat de brug enkelsporig
is;
verzoekt de regering, een MIRT-verkenning naar de spoorbrug Ravenstein
te starten om te kijken hoe de problemen voor waterveiligheid, spoor en
binnenvaart integraal kunnen worden opgelost,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

59

De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden Dik-Faber en
Geurts. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (33 750-J).
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter, ik kan natuurlijk niet
achterblijven om u hartelijk te bedanken.
De voorzitter: Mijn konen worden steeds roder. De Minister heeft
gevraagd om een korte schorsing om de ingediende moties te kunnen
bestuderen.
De vergadering wordt van 16.02 uur tot 16.18 uur geschorst.
De voorzitter: Ik stel voor dat uitsluitend nog een interruptie mogelijk is
door de eerste indiener van een motie als het oordeel van de Minister een
nadere toelichting behoeft of als een vraag vergeten is die in tweede
termijn gesteld is.
Ik verzoek de Minister om het nummer van de motie te noemen als zij een
stemadvies geeft, zodat helder is welke motie zij bedoelt.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Voorzitter. Voordat ik
de moties stuk voor stuk langsloop, ga ik in op een aantal vragen.
Mevrouw Jacobi heeft gevraagd naar de stand van zaken van de
veiligheidsregio’s. Dit is nog in een ontwikkelfase omdat wij de veiligheidsregio’s een paar maanden geleden pas gevraagd hebben om zich
voor te bereiden op een mogelijke overstromingsramp. Zij zijn nu alle
verantwoordelijkheden en plussen en minnen in beeld aan het brengen.
Zij moeten dat doen op basis van de informatie die wij hun geven over
bijvoorbeeld de manier waarop een dijkring volloopt als een overstroming
plaatsvindt. Het duurt nog even voordat het klaar is, maar dan wordt het
ook specifiek en hard ingevuld, zoals mevrouw Jacobi wil.
Mevrouw Hachchi heeft een opmerking gemaakt over het Lenteakkoord,
maar daarop doelde ik niet. Het viel mij op dat bepaalde partijen vroegen
of de korting op het Deltafonds wel verstandig was. Toen gaf ik aan dat
sommige partijen, waaronder D66, maar ook het CDA, het niet uitkeren
van de prijsbijstelling zelf ook in hun alternatieve begroting hadden
opgenomen. Daar zit altijd het risico in dat het vervolgens bij het
Deltafonds terechtkomt.
Mevrouw Hachchi heeft mij verder gevraagd om aan te geven of zich bij
andere waterwerken ook problemen voordoen. Ik heb dat antwoord al
gegeven. Voor zover wij het nu kunnen zien, is dat niet het geval. Het is
alleen het geval bij de zettingsvloeiing bij de Hollandse IJssel. Dat heeft de
Kamer de afgelopen periode in het nieuws kunnen zien. Voor zover wij
weten, doen zich verder geen problemen voor.
De heer Geurts heeft mij gevraagd om dieper in te gaan op de toekomst
van de Deltacommissaris en zijn staf. Ik ga niet voor dubbelingen, maar
kan nog niet zeggen hoe een en ander precies wordt ingericht. De
deltabeslissingen worden dadelijk opgeleverd en in de aanloop daarheen
gaan wij dit samen vormgeven. Dat heb ik de Deltacommissaris recent
ook gezegd. Wij moeten bekijken welke rol de Deltacommissaris en zijn
team de komende jaren zullen hebben. Een aantal dingen is in de wet
opgenomen. Daarnaast is de vraag hoe je de uitvoeringstaken zo snel
mogelijk in je reguliere organisatie kunt inpassen. Ik moet hier nog even
over spreken. Ik kom erop terug zodra wij met de deltabeslissingen
komen. De heer Teisman doet op dit moment een onderzoek en interviewt
daarvoor ook een aantal Kamerleden. De Adviescommissie Water zal hier
ook nog iets over zeggen.
Als ik het zou kunnen, zou ik investeringen naar voren halen. Dat heb ik
ook zo veel mogelijk bij de infrastructuur gedaan, maar je geld is over het
hele fonds over meerdere jaren verdeeld. Je kunt niet je hele budget nu al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

60

uitgeven. Dan klopt je kas niet. Je zit dus altijd met een kasspanning. Daar
moet je mee werken. Als iets in de tijd vooruitgeschoven wordt, probeer ik
daarvoor in de plaats een ander project te schuiven, maar ik kan in deze
jaren niet meer programmeren dan ik strikt mag uitgeven. Wij hebben in
deze jaren bezuinigingen staan en ik moet binnen een budgettair kader
blijven.
De heer Smaling wilde nog even ingaan op voortschrijdende inzichten in
relatie tot de kosten. Hij wilde dat tijdens een etentje doen, maar eigenlijk
wilde ik nu al antwoord geven. Misschien kunnen wij het tijdens dat
etentje dan over andere dingen hebben. Ik dacht aanvankelijk dat de heer
Smaling doelde op voortschrijdend inzicht dat te maken had met de
nieuwe normen en dat hij wilde weten of dat nieuwe kosten met zich
brengt, maar in tweede instantie begrijp ik dat hij het ook over de
bezuinigingen had. Enerzijds staan wij voor een grote opgave, maar
anderzijds hebben wij te maken met bezuinigingen. Hoe combineren wij
die zaken?
Natuurlijk is elke bezuiniging op het Deltafront complex. Dat geldt ook
voor alle andere onderdelen. Wel denken wij nog steeds dat wij de
opgaves die op ons afkomen, ook al hebben wij die nog niet helemaal
kunnen vertalen in budgetten van zo’n Deltaprogramma, kunnen
opvangen met de huidige budgetten. Aan de ene kant zullen door nieuwe
normen en nieuwe ontwikkelingen bepaalde zaken goedkoper worden,
maar aan de andere kant zullen wij meer uitgaven moeten doen omdat wij
bepaalde gebieden extra willen beschermen. Ik kan heel lang met u over
deze materie praten, maar voor nu geef ik een kort antwoord, aangezien
het de tweede ronde is.
De Minister van Financiën woont in gevaarlijk gebied. Voor de watersector
geldt dat je af en toe een klein rampje moet hebben om de urgentie een
beetje te voelen. Wij zullen ervoor zorgen dat de Minister van Financiën
niet al te natte voeten krijgt. Een beetje water zien aankomen helpt altijd
wel weer om voor de komende jaren budget te krijgen op dit terrein. Laat
het hem maar niet horen. De ambtenaren van Financiën luisteren ook
mee.
De kwestie van Tholen en Westervoort is voor mij te gedetailleerd. Ik kom
er schriftelijk op terug, als u dat wilt. Ik heb het nu niet bij de hand.
Wat de 4,8% betreft, is het antwoord ja.
De voorzitter: Mevrouw Jacobi heeft nog gevraagd hoe het zit met de
bescherming van waterwingebieden in het kustgebied.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Die vraag had ik al
beantwoord, maar ik weet niet waar het antwoord in de stapel ligt. Ik stuur
het gewoon schriftelijk op. Is dat goed?
Mevrouw Jacobi (PvdA): Dat is goed.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: De ChristenUnie
vroeg om een nadere brief over Kornwerderzand, maar die informatie zat
nu juist in de brief die wij aan uw Kamer hebben gestuurd over de
MIRT-bijeenkomsten. Wij hebben daar een specifieke afspraak gemaakt,
onder andere over Kornwerderzand.
Voorzitter. Dit waren de vragen en daarmee kom ik bij de moties.
De motie van mevrouw Jacobi op stuk nr. 7 heeft volgens mij ook te
maken met de discussie over drinkwater in de duinen. De regering wordt
verzocht om in de Omgevingswet een integrale verantwoordelijkheid te
regelen voor de kwaliteit van het grondwater en om drinkwaterbedrijven
een formele adviesrol te geven. Ik ontraad deze motie om de volgende
redenen. De vraag is of de Omgevingswet het meest geschikte middel is,
omdat in die wet zelf geen toetsen worden opgenomen. De adviesfunctie
wordt in de AMvB Omgevingswet opgenomen en dus niet de toets.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

61

Daarom ontraad ik om dit in de Omgevingswet te zetten zoals het in de
motie wordt geformuleerd. De adviesfunctie wordt wel in de AMvB
opgenomen. Bij de uitwerking van de Omgevingswet zal ik bekijken hoe
wij dit verder vormgeven. De verantwoordelijkheid van de gemeenten
voor de drinkwaterbedrijven kan niet als zodanig worden overgeheveld
naar een ander, bijvoorbeeld naar onszelf. De aandeelhouders hebben
deze rol en dat zijn vaak de provincies en de gemeenten samen. Over de
adviesfunctie zal ik in ieder geval iets opnemen in de Omgevingswet.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Aangezien dit in een heel traject van ontwikkeling zit, houd ik de motie even aan. Misschien wijzig ik die zelfs, maar in
ieder geval houd ik ze aan.
De voorzitter: Op verzoek van mevrouw Jacobi stel ik voor, haar motie
(33 750-J, nr. 7) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: De motie op stuk nr.
8 van mevrouw Jacobi en mevrouw Hachchi gaat over het ontwikkelen
van realistische scenario’s op basis waarvan gemeenten, bedrijven en
maatschappelijke instellingen zich kunnen voorbereiden als watertekorten
zich daadwerkelijk voordoen. Ik twijfel een beetje wat mijn advies hierover
moet zijn. Ik dacht aan «ontraden» of «overbodig», omdat zoetwater nu al
in het Deltaprogramma wordt meegenomen. Zoetwater is een nieuw
programma waarin wij zullen aangeven wat je in Nederland moet doen
om te voorkomen dat er in de toekomst tekorten zijn. In de motie staat dat
de regering realistische scenario’s gaat ontwikkelen, maar dat doet de
regering niet. Het maken van scenario’s is een gezamenlijke opgave als
gevolg van het Deltaprogramma. Verschillende partijen gaan dat met
elkaar doen, zoals wij dat ook bij Ruimte voor de Rivier of op andere
plekken doen, juist om die creativiteit te bewerkstelligen. Daarom ontraad
ik de motie. In principe doen wij dit in het Deltaprogramma met elkaar.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Het staat wel in het Deltaplan, maar de echte
bewustwording – mijn buurman had het vanmorgen over bewusteloosheid – als het gaat om laag water, droogte en langdurige droogte,
vereist een specifieke focus. Daarom moeten we de belangrijkste
problemen inventariseren en daar pilots op zetten om te zien hoe we dat
kunnen verbeteren. Dat is de intentie van de motie. Wij willen haar wel
wijzigen, want wij willen daar toch echt een punt van maken. Als de
Minister de motie afwijst, doet zij haar geen recht.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik geef net aan dat
we inhoudelijk al doen wat in de motie staat. Het Deltaprogramma komt
namelijk met een specifiek programma voor zoet water. Dat specifieke
programma zal gaan over wat je in welk gebied moet gaan doen om die
droogteproblematiek tegen te gaan en ervoor te zorgen dat er voldoende
zoet water is. Het Deltaprogramma is een samenwerkingsvorm van al die
maatschappelijke partijen die mevrouw Jacobi heeft genoemd. Inhoudelijk gebeurt het dus al. In de motie staat echter: verzoekt de regering om
realistische scenario’s te ontwikkelen. Ik wil dat niet doen, omdat we dat
nu juist gezamenlijk doen. Als dat uit de motie wordt gehaald – dat is
natuurlijk aan de indieners – dan is het ondersteuning van beleid, omdat
dat iets is wat we al doen.
De voorzitter: De leden hebben tot volgende week dinsdag de
gelegenheid om moties aan te passen, want dan komen ze in stemming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

62

Mevrouw Jacobi (PvdA): We zullen de motie enigszins aanpassen,
waardoor we elkaar toch kunnen vinden. Ik vind dit namelijk een
belangrijk punt voor ons land.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Als de motie wordt
aangepast, moet ik dan nog een advies geven? Ik kan nu natuurlijk niet
zien wat er wordt aangepast.
De voorzitter: Als dat in lijn met uw advies gebeurt, is dat niet nodig.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: In de motie-Hachchi
c.s. op stuk nr. 9 wordt de regering verzocht om in overleg te gaan met
VNG, UWV en IPO om structurele opties voor de cofinanciering van
combinatiekansen van waterbeheer en ruimtelijke ordening te onderzoeken. Ik ontraad ook deze motie, omdat wordt gesproken over structurele opties. Voor zover dat relevant is, doen partijen dit zelf al. We
hebben het er al over gehad dat het vaak voorkomt dat verschillende
partijen met verschillende belangen en om verschillende redenen geld
bijeen leggen om gezamenlijk tot een ontwikkeling te komen. Ik vind dat
dat maatwerk is. Ik zie geen reden om daar structurele opties voor te
bedenken en dat structureel te bezien. Ik vind dat je dat echt per project
moet bekijken. Ik ontraad de motie dan ook.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik denk dat de Minister mijn motie anders
interpreteert dan ik haar bedoel. Natuurlijk is er sprake van maatwerk,
maar mijn punt gaat met name om het feit dat er verschillende partijen bij
betrokken zijn, met verschillende budgetten. Het gaat erom dat je met
elkaar kijkt hoe je dat op de beste manier bij elkaar kunt brengen. Het gaat
dus niet om de projecten zelf, want dat is inderdaad maatwerk, maar het
gaat om de systematiek van de verschillende partijen, met hun budgetten.
Daar wil ik wat aan doen. Dat is de strekking van deze motie. Ik weet niet
of de Minister haar nu anders beziet.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dit gebeurt al. Ik zit
bijvoorbeeld al in een wateroverleg met de VNG, de UVW en het IPO en
daar bespreken we met elkaar wat we moeten doen om bepaalde
projecten gerealiseerd te krijgen. IPO weet welke budgetten het heeft op
het gebied van water, de Unie van Waterschappen weet dat en de VNG
weet dat, maar ook bijvoorbeeld de LTO en andere partijen. Ieder is zich er
dus van bewust wat er allemaal is. Er wordt met die verschillende
budgetten ook regelmatig geprobeerd om gezamenlijk tot iets te komen.
Ik moet bijvoorbeeld in Zeeland, of nog net Zuid-Holland, een aantal
waterkwaliteitsmaatregelen nemen. Dan vraagt de provincie mij om
tegelijkertijd gebiedsontwikkeling mogelijk te maken. Dan zeg ik weer dat
ik daar best naar wil kijken en dat we zullen bezien of we onze maatregel
en hun maatregel kunnen combineren, mits dat maar niet ten koste gaat
van ... Dat is dus iets wat wij eigenlijk al volcontinu doen. Ik zit dus al om
tafel met de VNG, de Unie van Waterschappen en het IPO. Daarom viel ik
over de woorden «structurele opties». Het heeft namelijk geen zin om iets
te bedenken zonder een concrete casus. Ik kan wel vragen of mevrouw
Hachchi dat uit de motie wil halen, maar dan is het ook weer ondersteuning van beleid. Zij moet maar even kijken wat ze daarmee doet. Ik
zeg dan wel nee, maar de indieners kunnen ook blij zijn omdat we het al
doen.
Van het advies over de volgende motie wordt de indiener minder blij. Dat
betreft de motie-Hachchi op stuk nr. 10, die gaat over de haven van Saba.
Daarin wordt de regering verzocht, aan tafel te gaan om een duurzame
oplossing voor de financiering van het onderhoud van de haven op Saba
te vinden. De haven is geen verantwoordelijkheid van het Rijk. Ik wil dus
ook niet aan tafel gaan zitten om mij medeverantwoordelijk te maken voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

63

de financiering van het onderhoud. Dit punt hoort overigens bij het MIRT
thuis, dat we volgende week behandelen, als mevrouw Hachchi er nog
dieper op in zou willen gaan. Ik ontraad deze motie in elk geval op dit
moment.
Mevrouw Hachchi (D66): Ik wil iets meer helderheid hebben. Ontraadt de
Minister de motie omdat zij haar liever volgende week bij het overleg over
het MIRT zou willen behandelen? Uit het eerste deel van haar antwoord
begrijp ik dat zij vindt dat zij er überhaupt niet over gaat.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het is niet de
verantwoordelijkheid van het Rijk, maar die van het eiland zelf. Ik vind dan
ook dat ik niet aan tafel moet gaan zitten om na te denken over financiële
oplossingen. Daarmee kom je namelijk op een hellend vlak, waarbij men
vervolgens ook naar mij gaat kijken voor financiële oplossingen. Dat ben
ik gewoon niet van plan.
Mevrouw Hachchi (D66): We weten allemaal dat de drie eilanden, in dit
geval Saba, een openbaar lichaam zijn. Het is geen gemeente, maar het
valt wel onder Nederland. Er is dus een bijzondere relatie tussen
Nederland hier en de eilanden daar. Ik heb de motie niet voor niks zo
vriendelijk mogelijk geformuleerd door ieders verantwoordelijkheid daarin
te bestempelen. Ik vraag de regering om in overleg met het eilandsbestuur naar een oplossing te kijken. Ik zeg dit niet voor niks. De haven van
Saba is ontzettend belangrijk. Het eiland doet alles via de haven. Men
moet immers alles binnenhalen. Ik weet dat er problemen zijn ten aanzien
van het onderhoud. Er zit ook een element in van kennis, kunde en
expertise. We weten dat Caraïbisch Nederland voor de verschillende
onderwerpen moet aankloppen bij de ministeries, in dit geval bij
Infrastructuur en Milieu. Nogmaals, ik heb mijn motie vriendelijk
geformuleerd in de hoop dat de Minister in ieder geval bereid is om met
het eilandbestuur te kijken hoe dit kan worden opgelost, zonder dat we
het meteen hebben over geld of wat er concreet voor nodig is.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik moet bijna bij elke
motie tekstexegese doen. Ik lees wat, maar krijg er vervolgens steeds een
andere uitleg bij te horen. Wij adviseren Saba, zitten al met hen aan tafel
en brengen al kennis, kunde en expertise in. In de motie staat specifiek
«om in overleg te gaan om een duurzame oplossing voor de financiering
van het onderhoud van de haven op Saba te vinden». Ik zeg dat ik
daarvoor niet aan tafel wil. Als we dat doen, is de verwachting al gewekt
dat we daar misschien aan meedoen. Het behoort echt tot de verantwoordelijkheid van Saba zelf. Alle andere momenten waarop we aan tafel zitten
en we de kennis, kunde en expertise inbrengen, kan men ons vragen hoe
wij dat zouden aanpakken met zo’n financiering. Door deze motie te
omarmen heb ik het gevoel dat ik met één been in een verantwoordelijkheid stap. Daar wil ik gewoon niet aan.
In de motie-Geurts/Hachchi op stuk nr. 11 wordt de regering gevraagd om
een analyse van de faalkans en de gevolgen in de situatie van een
weigerende schuif tijdens het sluiten van de Oosterscheldekering. De
regering wordt verzocht om de zeearm de Westerschelde een plaats te
geven in het Deltaprogramma. Ik ontraad deze motie. We zijn vrij ver in
het Deltaprogramma. Het is te laat om heel specifieke nieuwe
programma’s in te brengen. In het Deltaprogramma wordt wel een advies
gegeven over de gehele Zuidwestelijke Delta, maar dat is niet zo gedetailleerd als dit. Daarom ontraad ik deze motie. Ik houd het bij het advies dat
over de gehele Zuidwestelijke Delta wordt gegeven in het Deltaprogramma. Daarbij wil ik het laten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

64

De heer Geurts (CDA): Dit is altijd het gevaar als je een aantal dingen wilt
combineren in een motie. Als ik de dynamiek van de zeearm de Westerschelde eruit zou laten, is het oordeel van de Minister dan wel positief?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Dan geldt nog
steeds hetzelfde. We zijn bijna klaar met de adviezen. Die opdrachten
hebben er lange tijd gelegen. We doen het samen met allerlei partijen in
de regio. Dit punt is nooit in deze specifieke context ingebracht. Het is
bijna klaar. Daarna wordt het verwerkt en opgeleverd en komt het naar de
Kamer. Dit is wel echt specifiek. Het betreft een analyse van de faalkans en
de gevolgen in de situatie van een weigerende schuif, terwijl voor de
gehele Zuidwestelijke Delta een voorstel wordt gedaan. Ik wil nu niet
midden in het proces dat programma in fietsen met een motie die
betrekking heeft op dit specifieke aspect. Daarom ontraad ik haar. Wie
weet komen er opmerkingen over dit punt vanuit het Deltaprogramma.
Dat kan ik niet overzien. Ik wil ze nu echter niet met een extra klus
opzadelen terwijl ze bijna klaar zijn.
De voorzitter: Mijnheer Bosman, wij hadden net gezegd dat alleen de
indieners vragen mochten stellen. Maar vooruit, want u hebt zelf geen
motie ingediend.
De heer Bosman (VVD): Kan de Minister even reageren op de overweging
dat de bodembescherming van de Oosterscheldekering op diverse
plaatsen verzakt en beschadigd is?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het is goed dat de
heer Bosman dit zegt, want dit klopt niet. Ik wil die onrust wegnemen. Ik
had vooral naar het verzoek gekeken, maar voor het geval dat iemand hier
ongerust over wordt, zeg ik erbij dat deze overweging niet klopt. Dat
hebben wij ook in de beantwoording op de Kamervraag gezegd.
In de motie-Geurts/Dik-Faber op stuk nr. 12 over landbouwgrond wordt de
regering verzocht om de aangereikte ideeën, zoals onder andere de
beloning voor het beschikbaar stellen van landbouwgrond voor waterberging en de kwaliteitsimpuls voor resterende gronden, verder te
onderzoeken. Deze motie wordt meegenomen in het Deltaplan. De LTO zit
ook aan tafel. Wat dat betreft, gebeurt dit dus al. De motie is dus
overbodig, maar er staat ook niets negatiefs in. Dus laat ik het oordeel
over de motie aan de Kamer.
Ik kom nu op de motie-Bisschop op stuk nr. 13 over de Noord-IJsseldijk. In
die motie wordt de regering verzocht om op korte termijn te onderzoeken
hoe, vooruitlopend op een verwachte aanpassing van de normering voor
de Noord-IJsseldijk, in het gebied Centraal Holland meer ruimte geboden
kan worden voor projectontwikkeling in de waterkeringszone. Dit gaat
over Oudewater. Wij hebben daar al eerder over gesproken. Het is de
verantwoordelijkheid van het waterschap om de vergunning te verlenen
voor het toestaan van die projectontwikkeling. Ik hecht eraan om dit te
vermelden. Het waterschap zal daar uiteindelijk de verantwoordelijkheid
voor moeten nemen. Vanuit die visie ben ik bereid om dat met de partijen,
de waterschappen, de provincies en de gemeenten te bezien. Ik zie dat de
Kamer daar graag mee aan de slag wil. Ik zeg erbij dat dit vooruitlopend
op de Deltabeslissing is, maar ik ben bereid om dit te bezien, omdat ik zelf
ook denk dat dit een aantrekkelijke en haalbare oplossing is. Met de
opmerking over de verantwoordelijkheid van de waterschappen laat ik
deze motie over aan het oordeel van de Kamer.
Die motie-Bisschop op stuk nr. 14 gaat over der Kaderrichtlijn Mariene
Strategie. In die motie verzoeken de heren Bisschop, Bosman en Geurts
de regering om rekening te houden met de belangen van de visserij en
ervoor te zorgen dat er voldoende ruimte blijft voor de visserij en om
gebiedssluiting waar mogelijk te beperken. Ik heb aangegeven dat wij nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

65

niet zo ver zijn. Voor 2015 moeten wij de maatregelen in beeld brengen.
Wij zullen rekening houden met de visserij. Ik zie deze motie aan de ene
kant als een positieve oproep, maar ik vind het aan de andere kant wel
moeilijk om nu al, in 2013, te interpreteren wat het betekent als ik akkoord
ga met het waar mogelijk beperken van gebiedsuitsluiting. Daar ben ik
onzeker over. Daarom ontraad ik de aanneming van die motie nu maar,
met dien verstande dat ik er op een later moment op terugkom. Wellicht is
dat een aanleiding voor de Kamer om deze motie aan te houden.
De voorzitter: Heeft de heer Bisschop behoefte om de motie aan te
houden?
De heer Bisschop (SGP): Ik denk dat het verstandig is om de motie in dit
stadium dan maar aan te houden.
De voorzitter: Op verzoek van de heer Bisschop stel ik voor, zijn motie
(33 750-J, nr. 14) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik kom nu bij de
motie-Smaling op stuk nr. 15. Ik zie dat wij inderdaad helemaal langs
elkaar heen gesproken hebben, omdat de heer Smaling niet zozeer vraagt
naar het type en het materiaal, maar naar pilots om met een lagere
watertemperatuur te werken. Ik kan dat onderzoek toezeggen, maar de
normen, de eisen aan installaties en het toezicht zijn natuurlijk de eerste
verantwoordelijkheden van het Rijk. Ik ben bereid om dat onderzoek te
delen met de Tweede Kamer. Ik laat het oordeel over de motie dan ook
aan de Kamer.
Als laatste bespreek ik de motie-Dik-Faber op stuk nr. 16 over de
spoorbrug naar Ravenstein. In die motie wordt de regering verzocht om
een MIRT-verkenning te starten, zodat het waterveiligheidsprobleem
integraal wordt opgelost. Ik ontraad de aanneming van deze motie omdat
dit voor de waterveiligheid niet nodig is. Spoor- en vaarwegen zitten in
het Infrafonds. Ik zou dus zeggen: volgende week heeft de Kamer een
nieuwe kans.
De voorzitter: Hiermee zijn wij aan het einde van de tweede termijn van
de Minister gekomen. Er is nog een vraag van mevrouw Hachchi.
Mevrouw Hachchi (D66): Er zijn nog twee vragen blijven liggen. De
eerste gaat over medicijnresten in water. Daar zou de Minister in tweede
termijn op terugkomen. Als de Minister dat schriftelijk wil doen omdat de
Staatssecretaris daar vooral over gaat, vind ik dat ook goed.
Mijn tweede vraag gaat over de zoetwatervoorziening van Saba. De
Minister zei dat ze er bij de motie op terug zou komen. Die motie ging
over de haven, maar ik heb ook vragen gesteld over de zoetwatervoorziening en de langetermijnoplossing om in ieder geval de huishoudens
van een zuiveringsinstallatie te voorzien. Kan de Minister hier nog op
reageren?
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Het overleg met de
farmacie wordt gestart. Het overleg zal elke drie maanden plaatsvinden.
Als er varianten uitkomen die rijp genoeg zijn om over te communiceren,
zullen we dat doen.
Ik heb de vraag over de zoetwatervoorziening op Saba beantwoord. Ik heb
ook verteld waarom de eerste oplossing niet werkt, vanwege de vreselijke
belasting voor de mens. We hebben nog geen nieuwe oplossing, maar
zodra we die hebben, zullen we die ook actief inbrengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

66

De voorzitter: Dank u wel voor de nadere toelichting. Daarmee kom ik op
de toezeggingen. Ik stel voor om de schriftelijke reacties die zijn
toegezegd te bundelen met zaken die toch al naar de Kamer gaan. De
planning is dat wij in mei en juni weer twee debatten hebben, eentje over
waterkwaliteit en eentje over waterkwantiteit en waterveiligheid. Er
komen een aantal halfjaarsrapportages over waterveiligheid regulier naar
de Kamer toe. Er komt ongetwijfeld ook een brief over de stand van zaken
van de waterkwaliteit. Ik stel voor om in die stukken deze aspecten mee te
nemen.
– De Minister zal de Kamer informeren over de gesprekken die zij met
diverse partijen zal voeren over de interpretatieverschillen in de
drinkwatertarieven. Dit zou bijvoorbeeld kunnen in Water in beeld.
– De Minister zal in overleg met de Staatssecretaris de Kamer nader
informeren over de stand van zaken van medicijnen in drinkwater en
de wijze waarop voorkomen wordt dat ze in de afwaterketen terechtkomen. Dit kan worden ingepast in de brief over waterkwaliteit.
– De Minister zal in de volgende voortgangsrapportage over het
Hoogwaterbeschermingsprogramma 2 ingaan op de door de leden
gestelde vragen over de vervolgonderzoeken over de Oosterscheldekering.
– De Minister komt terug op het innovatiebudget van 2,5% voor
waterinnovaties. Dat zou bijvoorbeeld kunnen in de komende
rapportage Water in beeld.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus: Ik heb ook voorgesteld om een keer te komen met een brief over innovaties op het gebied
van water. Er gebeurt namelijk heel veel op dat vlak. Wij hebben het nu
steeds over waterveiligheid en de kwaliteit van zoet water, maar het is
voor de Kamer ook interessant om een keer iets te krijgen door al die
sectoren heen. Ik vind het ook leuk om erover te vertellen.
De voorzitter: Dat kan ook. Dan doen we het zo.
– De Minister zal schriftelijk de door het lid Smaling gestelde vragen
over Tholen en Westervoort beantwoorden. Dat kan ook in een van de
reguliere rapportages worden meegenomen.
– De Minister zal schriftelijk terugkomen op de door het lid Jacobi
gestelde vragen over de bescherming van waterwingebieden in de
kustgebieden.
Dat waren de toezeggingen. Ik dank de Minister, haar medewerkers en de
belangstellenden op de tribune.
Sluiting 16.46 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

67

Volledige agenda
1. Vaststelling van de begrotingsstaat van het Deltafonds voor het jaar
2014
Kamerstuk 33 750 J – Begroting d.d. 17-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
2. Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden over vaststelling
van de begrotingsstaat van het Deltafonds voor het jaar 2014(33 750-J)
Kamerstuk 33 750 J, nr. 5 – Brief regering d.d. 08-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
3. Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (XII) voor het jaar 2014 voor wat betreft de watergerelateerde artikelen (artikelen 11 en 12)
Kamerstuk 33 750 XII – Begroting d.d. 17-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
4. Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden over Vaststelling
van de begrotingsstaten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu
(XII) voor het jaar 2014 voor wat betreft de watergerelateerde artikelen
(Kamerstuk 33 750 XII)
Kamerstuk 33 750 XII, nr. 54 – Brief regering d.d. 08-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
5. Deltaprogramma 2014 «Werken aan de delta; Kansrijke oplossingen
voor opgaven en ambities»
Kamerstuk 33 750 J, nr. 4 – Brief regering d.d. 17-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
6. Beantwoording vragen commissie over het Deltaprogramma 2014
«Werken aan de delta; Kansrijke oplossingen voor opgaven en ambities»
(Kamerstuk 33 750 J, nr. 4)
Kamerstuk 33 750 J, nr. 6 – Brief regering d.d. 08-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
7. MIRT projectenboek 2014 (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte
en Transport) Voor wat betreft de waterprojecten
Kamerstuk 33 750 A, nr. 4 – Brief regering d.d. 17-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
8. Beantwoording vragen commissie over het MIRT projectenboek 2014
(Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport) (watergerelateerde projecten) (Kamerstuk 33 750 A, nr. 4)
Kamerstuk 33 750 A, nr. 23 – Brief regering d.d. 08-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
9. Uitkomsten bestuurlijke overleggen MIRT, betreffende de watergerelateerde MIRT-projecten
Kamerstuk 33 750 A, nr. 24 – Brief regering d.d. 15-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

68

10. Vierde voortgangsrapportage (VGR4) van het tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2)
Kamerstuk 32 698, nr. 13 – Brief regering d.d. 25-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
11. Accountantsrapport behorend bij de vierde voortgangsrapportage
HoogwaterBeschermingsprogramma-2 (HWBP-2)
Kamerstuk 32 698, nr. 12 – Brief regering d.d. 09-10-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
12. Beantwoording vragen van de vaste commissie voor Infrastructuur en
Milieu over de Vierde Voortgangsrapportage van het Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2)
Kamerstuk 32 698, nr. 14 – Brief regering d.d. 04-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
13. 22ste Voortgangsrapportage Ruimte voor de Rivier
Kamerstuk 30 080, nr. 66 – Brief regering d.d. 26-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
14. Aanbieding accountantsrapport bij de 22e voortgangsrapportage
Ruimte voor de Rivier
Kamerstuk 30 080, nr. 67 – Brief regering d.d. 08-10-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
15. Beantwoording vragen commissie over de 22ste Voortgangsrapportage Ruimte voor de Rivier
Kamerstuk 30 080, nr. 68 – Brief regering d.d. 06-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
16. 24e Voortgangsrapportage Zandmaas en Grensmaas
Kamerstuk 18 106, nr. 221 – Brief regering d.d. 08-10-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
17. Beantwoording vragen commissie over de 24e voortgangsrapportage
Zandmaas/Grensmaas
Kamerstuk 18 106, nr. 222 – Brief regering d.d. 04-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
18. Verzamelbrief verkeersveiligheid, geluid en Wadden voor het gedeelte
over de Wadden
Kamerstuk 29 398, nr. 373 – Brief regering d.d. 21-06-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
19. Besluit tot toepassing van de rijkscoördinatieregeling ten behoeve van
het project Afsluitdijk
Kamerstuk 32 308, nr. 9 – Brief regering d.d. 08-07-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

69

20. Toezeggingen algemeen overleg inzake waterveiligheid strandbebouwing Castricum en relatie Wet tegemoetkoming schade (WTS) en
verzekerbaarheid
Kamerstuk 32 698, nr. 11 – Brief regering d.d. 08-07-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
21. Invulling van het toezicht van de Inspectie Leefomgeving en Transport
(ILT) op de drinkwatertarieven 2012
Kamerstuk 27 625, nr. 309 – Brief regering d.d. 26-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
22. Reactie op verzoek van het lid Geurts over de Oosterscheldekering
Kamerstuk 27 625, nr. 308 – Brief regering d.d. 16-09-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
23. Informatie over uitkomsten van het drinkwateronderzoek op Saba
Kamerstuk 27 625, nr. 311 – Brief regering d.d. 04-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
24 Vermogenskostenvoet drinkwaterbedrijven
Kamerstuk 27 625, nr. 310 – Brief regering d.d. 28-10-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
25 Waterketen
Kamerstuk 28 966, nr. 26 – Brief regering d.d. 15-11-2013
Minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 J, nr. 18

70