Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

887
Vragen van de leden Van Laar en Groot (beiden PvdA) aan de Ministers van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Economische Zaken en de
Staatssecretaris van Financiën over de uitzending «Caribisch Nederland, Drie
jaar later, Bonaire» (ingezonden 8 november 2013).
Antwoord van Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties),
mede namens de Minister van Economische Zaken, de Staatssecretaris van
Financiën en de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(ontvangen 9 januari 2014) Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2013–2014, nr. 633
Vraag 1
Kent u de uitzending «Caribisch Nederland, Drie jaar later, Bonaire»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Klopt de bewering van enkele in de uitzending aan het woord zijnde personen
dat sinds 10-10-2010 de prijzen sterk zijn gestegen, terwijl de salarissen
nagenoeg gelijk zijn gebleven? Zo ja, hoe verhoudt zich dit met de afspraak
dat de inwoners van Caribisch Nederland er in koopkracht niet op achteruit
zouden gaan? Zo ja, neemt u acties om deze onwenselijke ontwikkeling tegen
te gaan?
Antwoord 2
De prijzen zijn de afgelopen jaren sterk gestegen. Dit jaar is de prijsontwikkeling weer gestabiliseerd. De belangrijkste oorzaken van de sterke prijsstijgingen zijn de wereldwijde stijging van energiekosten (en daarmee ook
brandstofkosten en vervoerskosten), de stijging van andere wereldprijzen
zoals voedsel en grondstoffen, en de dollarisatie. De stelselwijziging van
10-10-2010 heeft, volgens het koopkrachtonderzoek van Ecorys (bijlage bij
Kamerstukken II, 2011/12, 33 000 H, nr. 7), echter geen grote rol gespeeld bij
de prijsontwikkeling. Met oog op de koopkracht op de eilanden is bij de

1

ah-tk-20132014-887
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2014

Uitgezonden op Zaterdag 19 oktober 2013, Nederland 2, 16uur11. Terug te kijken via http://
www.npo.nl/caribisch-nederland-3-jaar-later/19-10-2013/NPS_1233287.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

totstandkoming van het nieuwe fiscale stelsel voor Caribisch Nederland ook
de afspraak gemaakt eventuele extra opbrengsten terug te sluizen.
Het kabinet heeft op dit moment nog onvoldoende inzicht in de loonontwikkeling op de eilanden. Het Ecorys onderzoek geeft voor 2011 echter wel aan dat
de toename van het besteedbaar inkomen voor veel groepen meer dan
voldoende was om de gestegen prijzen op te vangen. Er zijn echter ook
groepen waar de koopkracht onder druk is komen te staan. Het Centraal
Bureau voor de Statistiek is een onderzoek gestart naar, onder andere,
(bewegingen in) de inkomenssfeer op de eilanden. Op basis daarvan kan ook
worden gekeken naar de loonontwikkeling ten opzichte van de inflatie.
Belangrijk gegeven is dat het wettelijk minimumloon (en uitkeringen) jaarlijks
wordt geïndexeerd met de inflatie. Inwoners van Caribisch Nederland die het
wettelijk minimumloon verdienen worden hiermee gecompenseerd voor
prijsontwikkelingen. Daarnaast zij erop gewezen dat het kabinet de afgelopen
jaren verschillende structurele maatregelen heeft genomen met het oog op
de koopkracht in Caribisch Nederland. Voorbeelden hiervan zijn het verhogen
van de belastingvrije som per 1 oktober 2011 en 1 januari 2012, het uitbreiden per 1 januari 2013 van het nultarief eerste levensbehoeften ABB met een
aantal voedselproducten en de verlaging per zelfde datum van de accijns op
benzine met 10 dollarcent per liter. Voorts heeft het kabinet dit jaar afgesproken dat elke nieuwe maatregel van de Rijksoverheid die direct of indirect een
negatief effect op de koopkracht van de inwoners op Caribisch Nederland zou
kunnen hebben, in een vroeg stadium aan de Ministeries van SZW en BZK
wordt voorgelegd. Indien geoordeeld wordt dat er een negatief effect zou
kunnen optreden, wordt in breder interdepartementaal verband (BZK, FIN,
SZW, EZ) bezien of compensatie wenselijk en/of mogelijk is. Koopkracht en
armoede is tevens een terugkerend overlegpunt met de eilandsbesturen
tijdens de Caribisch Nederland week. In dit verband zij opgemerkt dat de
bestuurscolleges tijdens de laatste Caribisch Nederland week in oktober 2013
zijn geïnformeerd over het door de Staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid genomen besluit om ingaande 2014 structureel jaarlijks
€ 600.000 beschikbaar te stellen ten behoeve van het bestrijden van armoede
in Caribisch Nederland.
Op het prijsniveau wordt bij beantwoording van vraag 6, 7, 8 en 9 verder
ingegaan.
Vraag 3
Zijn ook in 2013 de uitkeringen en het wettelijk minimumloon geïndexeerd
met de gerealiseerde inflatie over het derde kwartaal van het voorgaande
jaar? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
Ja. De uitkeringen en het wettelijk minimumloon zijn per 1 januari 2013
geïndexeerd op basis van het consumentenprijsindexcijfer voor het derde
kwartaal 2012 zoals vastgesteld door het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Hierbij is net als voorheen gekozen voor verschillende indexatiecijfers per
openbaar lichaam, daarmee rekening houdend met de uiteenlopende
inflatiecijfers (Bonaire 2,3%, Sint Eustatius 4,6% en Saba 3,0%). Zoals de
Tweede Kamer bij brief van 19 december 2013 (kamerstukken II, 2013/2014,
33 750 XV, nr. 57) is gemeld, is indexatie overeenkomstig de ontwikkeling van
het consumentenprijsindexcijfer wederom toegepast per 1 januari 2014
(aangevuld met een autonome verhoging voor Saba).
Vraag 4 en 5
Is het waar dat vóór 10 oktober 2010 een relatief groot deel van de economische activiteiten op de eilanden zich aan het zicht van de overheid onttrok
ofwel dat de eilanden een relatief grote informele economie kenden?
Behoorden ook de handel en verkoop van primaire levensmiddelen, zoals
groenten en fruit veelal tot de informele economie?
Is het waar dat de omvang van de informele economie de laatste jaren sterk
is afgenomen, ten faveure van de formele economie? Is dit terug te zien in de
hoeveelheid belastinginkomsten en in de koopkracht van burgers? Deelt u de
mening dat indien de belastinginkomsten inderdaad fors zijn toegenomen,
deze inkomsten ten goede moeten komen aan de inwoners van Caribisch
Nederland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

Antwoord 4 en 5
Het verschijnsel dat een deel van de economie zich aan het zicht van de
overheid onttrekt doet zich wereldwijd voor. Hoewel hier geen gericht
onderzoek naar is gedaan zal daar op Bonaire, Sint Eustatius en Saba ook
sprake van zijn. Dit geldt zowel voor de periode voor de transitie, waarin deze
eilanden nog deel uitmaakten van de Nederlandse Antillen als voor de
periode na de transitie, waarin deze eilanden openbare lichamen van
Europees Nederland zijn. De vraag of handel en verkoop van primaire
levensmiddelen, zoals groenten en fruit, voor de transitie ook tot de informele
economie behoorden – en, zo dit het geval zou zijn, in welke mate – is
vanwege gebrek aan betrouwbare (statistische) informatie niet goed te
beantwoorden. Wel kan meer in het algemeen worden opgemerkt dat de
relatieve omvang van de informele economie op Bonaire, Sint Eustatius en
Saba sinds de transitie naar verwachting zal zijn afgenomen, hoewel dit effect
vanwege gebrek aan gegevens niet kan worden gekwantificeerd. De
inschatting dat de omvang van de informele economie is afgenomen is
enerzijds gebaseerd op het feit dat het nieuwe belastingstelsel voor Caribisch
Nederland minder ontgaansmogelijkheden kent dan het oude, Nederlands
Antilliaanse belastingstelsel. Dat geldt met name voor de algemene bestedingsbelasting (ABB). Anderzijds geldt dat de Belastingdienst / Caribisch
Nederland (onderdeel van de Nederlandse belastingdienst) ten opzichte van
de voormalige Nederlands Antilliaanse belastingdienst verbeteringen in de
uitvoering en controle van het fiscale stelsel heeft doorgevoerd, waardoor de
compliance is toegenomen.
Wat betreft de belastingopbrengsten en de koopkracht wordt opgemerkt dat
tijdens de totstandkoming van het nieuwe fiscale stelsel voor Caribisch
Nederland de afspraak is gemaakt dat de opbrengst van het nieuwe fiscale
stelsel in 2011 (het jaar van invoering) gecorrigeerd voor inflatie, op
macroniveau niet hoger zou moeten zijn aan de opbrengst die het oude
Nederlands Antilliaanse belastingstelsel in 2010 op Bonaire, Sint Eustatius en
Saba genereerde.2 Op basis van die afspraak zijn, nadat uit cijfers van de
Belastingdienst / Caribisch Nederland bleek dat het nieuwe fiscale stelsel van
Caribisch Nederland over 2011 meer zou opleveren dan geraamd, inmiddels
diverse lastenverlichtende maatregelen getroffen om deze meeropbrengst
terug te sluizen.3 In zoverre kan de vraag of de uit de afname van de
informele economie voortvloeiende toename van de belastinginkomsten ten
goede is gekomen aan de inwoners van Caribisch Nederland bevestigend
worden beantwoord. Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat de hogere
belastingopbrengst in 2011 niet alleen zal samenhangen met een afname van
de omvang van de informele economie, maar ook met autonome ontwikkelingen, zoals toename van de bevolkingsomvang en stijging van de economische activiteit. Tot slot wordt opgemerkt dat een afname van de informele
economie op papier tot een toename van de (totale) koopkracht zal leiden
maar dat de effectieve koopkracht zoals die door de bevolking in de praktijk
wordt ervaren lager kan zijn omdat het voorheen informele deel van hun
inkomen belastingvrij werd ontvangen en belastingvrij kon worden uitgegeven, terwijl er over het formeel geworden deel van het inkomen nu wel
belasting moet worden betaald.
Vraag 6
Is het waar dat de tarieven voor stroom en elektriciteit op Bonaire erg hoog
zijn? Zo ja, wat zijn hiervan de oorzaken en welke instrumenten heeft u om
hier iets aan te doen?

2

Deze toezegging is terug te vinden in de memorie van toelichting van de Belastingwet BES,
Kamerstukken, II 2009/10, 32 189, nr. 3.
3
De meeropbrengst is via drie wetsvoorstellen teruggesluisd. Door middel van de Wet overige
fiscale maatregelen 2012 is USD 5 mln teruggesluisd, via de Wet Belastingplan 2013 is
wederom USD 5 mln teruggesluisd en via het Belastingplan 2014 is voorgesteld om USD 2 mln
terug te sluizen. De terugsluis via het Belastingplan 2014 vloeit voort uit de definitieve raming
van de opbrengst over 2011 door de Belastingdienst / Caribisch Nederland, waarmee de
toezegging om de in 2011 gerealiseerde meeropbrengst terug te sluizen volledig is afgedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3

Antwoord 6
Het elektriciteitstarief op Bonaire is bijna twee keer zo hoog als in Europees
Nederland. Dit komt doordat het merendeel van de elektriciteit opgewekt
wordt uit olie, hetgeen veel duurder is dan de opwekking uit kolen en gas in
Europees Nederland. Daarnaast kent de elektriciteitsvoorziening aan de iets
minder dan 8.000 aangeslotenen aanmerkelijke schaalnadelen. Tot slot zijn er
aanwijzingen dat de efficiëntie van de bedrijfsvoering van het eilandelijk
elektriciteitsbedrijf verder verbeterd kan worden. Er wordt nu al subsidie
vanuit het Ministerie van Economische Zaken verleend om de elektriciteitsrekening van de afnemers te beperken. Deze is in 2012 ingesteld nadat een
arbitrage uitwees dat het eilandelijk elektriciteitsbedrijf met terugwerkende
kracht meer voor de ingekochte elektriciteit aan de producent moest betalen
dan zij voorheen deed. Deze marktsituatie is overigens beschreven in een
rapport dat de Minister van Economische Zaken aan de Tweede Kamer heeft
gestuurd (31 568 nr. 125, vergaderjaar 2012–2013). In dit rapport wordt ook
een advies uitgebracht over een regulerend kader dat de betaalbaarheid van
elektriciteit verder dient te verbeteren, onder andere door tariefregulering en
vereisten aan de governance. Een wetsvoorstel hiertoe is langs de lijnen van
het advies in ontwikkeling. Het conceptwetsvoorstel is van 19 augustus tot en
met 1 november 2013 geconsulteerd onder belanghebbenden en wordt in
2014 aan de Tweede Kamer aangeboden.
Vraag 7
Is het waar dat de prijzen voor groenten en fruit op Bonaire erg hoog zijn?
Hoe hebben deze prijzen zich de afgelopen jaren ontwikkeld? Deelt u de
mening dat – mede gezien de obesitas-problematiek op de Caribische
eilanden – groenten en fruit op Bonaire tegen een redelijke prijs moeten
kunnen worden gekocht?
Antwoord 7
Als gevolg van een gebrek aan voldoende feitelijk cijfermateriaal is het op dit
moment niet goed mogelijk adequaat inzicht te geven in de ontwikkelingen
van de prijzen voor groenten en fruit op Bonaire. Ook is onvoldoende
informatie beschikbaar voor een grondige prijsvergelijking tussen Bonaire en
de omliggende gebieden. Momenteel wordt door het Centraal Bureau voor de
Statistiek gewerkt aan een verbetering van de beschikbaarheid van statistieken, opdat een goede prijsvergelijking in de toekomst mogelijk wordt. Voor
wat het prijsniveau in Caribisch Nederland betreft, alsook factoren die daar
invloed op hebben, wordt verwezen naar de antwoorden op vragen 8 en 9.
Vraag 8 en 9
Is de beperkte concurrentie tussen supermarkten en distributeurs een oorzaak
van de hoge prijzen, zoals door een vertegenwoordiger van de Consumentenbond Bonaire wordt beweerd? Is het waar dat er soms wel twee of drie keer
(Curaçao, Bonaire) invoerrechten moeten worden betaald voor groenten en
fruit, zoals door een ondernemer in de uitzending wordt gesteld? Zo ja, zijn er
mogelijkheden om dit te wijzigen?
In hoeverre zijn de prijsstijgingen een gevolg van de overstap van de
Antilliaanse gulden naar de Amerikaanse dollar?
Antwoord 8 en 9
Naar aanleiding van klachten over hoge prijzen in Caribisch Nederland heeft
het Ministerie van Economische Zaken in 2011 extern onderzoek laten
uitvoeren naar de marktwerking in een aantal specifieke sectoren – waaronder de markt voor levensmiddelen – in Caribisch Nederland (zie de bijlage bij
Kamerstukken II, 2011/12, 33 000 H, nr. 7). Uit dit onderzoek blijkt dat de
belangrijkste verklarende factor voor de prijsvorming in Caribisch Nederland
de beperkte economische schaal van de eilanden is. Doordat de bevolkingsgrootte in Caribisch Nederland gering is, en vanwege het insulaire karakter
van Caribisch Nederland, is op veel markten weinig ruimte voor meerdere
aanbieders en is het perspectief voor effectieve concurrentie zeer beperkt.
Ook kan de kleine economische schaal als gevolg hebben dat de productiekosten voor veel goederen en diensten (per eenheid) relatief hoog zijn en dat
producten of diensten moeten worden geïmporteerd vanuit nabijgelegen
gebieden. Deze factoren hebben een verhogend effect op de prijzen op de
eilanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

4

Naast de beperkte economische schaal, het insulaire karakter en transportkosten kunnen ook andere factoren invloed hebben op de prijsvorming in
Caribisch Nederland. Zoals ook is aangegeven in het in 2012 door Ecorys
uitgevoerde koopkrachtonderzoek Caribisch Nederland (bijlage bij Kamerstukken II, 2011/12, 33 000 H, nr. 7), heeft ook de overstap van de Antilliaanse
gulden naar de Amerikaanse dollar invloed gehad op de prijzen. Deze invloed
was niet, zoals verwacht, prijsdrukkend maar prijsopdrijvend, vanwege het
gedrag van marktpartijen. Dit kan worden toegelicht aan de hand van de op
blz. 4/5 van dit kabinetsstandpunt opgenomen passage:
«Daarnaast heeft volgens Ecorys ook de overstap van de Nafl naar de USD
als (enig) wettig betaalmiddel invloed gehad op de prijzen. Daar waar deze
overstap in beginsel een prijsdrukkend effect (gehad) zou moeten hebben
(door het vervallen van wisselkosten), is door Ecorys vastgesteld dat de
overstap naar de USD in een aantal gevallen juist een prijsopdrijvend effect
heeft gehad. Dat is verrassend omdat de koers van de Nafl al decennia
gekoppeld was aan de koers van de USD. In de praktijk is gebleken dat
winkeliers of restaurants de overstap van de Nafl naar de USD hebben
gebruikt om de prijzen naar boven af te ronden tot psychologische of
makkelijk hanteerbare prijzen. »
In aanvulling hierop wordt opgemerkt dat als onderdeel van het Belastingplan
2013 met ingang van 1 januari 2013 diverse eerste levensbehoeften,
waaronder groenten en fruit zijn vrijgesteld van algemene bestedingsbelasting (tarief 8% op Bonaire en 6% op Sint Eustatius en Saba). Uit waarnemingen van onder andere de Unkobon (een consumentenorganisatie op Bonaire)
is gebleken dat deze lastenverlichting door handelaren en winkeliers slechts
voor een deel is doorgegeven aan de consument.
Ten behoeve van de betaalbaarheid van de voorzieningen beschikken de
Bestuurscolleges in Caribisch Nederland op grond van de Prijzenwet BES
over de bevoegdheid om de prijzen van goederen en diensten te reguleren en
om inzage te vereisen in de manier waarop prijzen tot stand komen. Het
prijsbeleid houdt in dat de eilandbesturen maximale marges kunnen stellen
op bepaalde producten en diensten. De Bestuurscolleges hebben de
afgelopen jaren niet of slechts zeer beperkt gebruik gemaakt van deze
bevoegdheid. Om te komen tot een effectief systeem van prijsregulering heeft
het Openbaar Lichaam Bonaire in 2013 extern onderzoek laten verrichten
door onderzoeksbureau SEO.4 Hoewel de onderzoekers als gevolg van een
gebrek aan voldoende feitelijk cijfermateriaal geen volledig prijsvergelijkend
onderzoek hebben kunnen uitvoeren, constateren zij voor een aantal
specifieke producten dat het prijsniveau op Bonaire hoger ligt dan op
Curaçao en Aruba en dat er aanwijzingen zijn dat de prijsverschillen niet
geheel verklaard kunnen worden door transportkosten of door importbelastingen.5 Volgens de onderzoekers komt dit doordat het grootste deel van de
import van Bonaire vanuit Curaçao via «belastingvrije» entrepots plaatsvindt6
en het fiscale stelsel op Caribisch Nederland minder prijsopdrijvend werkt
dan het fiscale stelsel op Curaçao. De onderzoekers merken op dat vanuit
fiscaal oogpunt bezien producten op Bonaire goedkoper zouden moeten zijn
dan op Curaçao, omdat op Curaçao zowel invoerheffingen als omzetbelasting
wordt geheven (over de verkoopwaarde, soms in meerdere schakels) terwijl

4

http://www.seo.nl/uploads/media/2013–40_Effectief_prijs_en_mededingingsbeleid_in_Caribisch_Nederland.pdf
5
Het fiscale stelsel van Caribisch Nederland kent geen importbelastingen. De Nederlands Antilliaanse invoerheffingen zijn afgeschaft. De algemene bestedingsbelasting over goederen wordt
uit een oogpunt van eenvoud en uitvoerbaarheid geheven bij binnenkomst van de goederen op
Caribisch Nederland maar deze belasting is geen importbelasting.
6
Bij goederen die vanuit of via Sint Maarten aan afnemers in Caribisch Nederland worden
geëxporteerd vindt in bepaalde gevallen wel dubbele indirecte belastingheffing plaats, omdat
over deze goederen in Sint Maarten turnovertax is betaald en ter zake van deze goederen bij
invoer op Caribisch Nederland algemene bestedingsbelasting moet worden betaald. Deze
dubbele indirecte belastingheffing treedt niet op voor goederen die voorkomen op de lijst van
eerste levensbehoeften die vrijgesteld zijn van turnovertax en/of algemene bestedingsbelasting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

5

op Bonaire alleen algemene bestedingsbelasting bij invoer verschuldigd is
over de inkoopwaarde (incl. vracht- en verzekeringskosten).7
Tegen deze achtergrond heeft SEO het Bestuurscollege van Bonaire een
voorstel gedaan ten behoeve van een effectieve inzet van hun bevoegdheid
voor prijsregulering op grond van de Prijzenwet BES. Het Bestuurscollege van
Bonaire werkt dit voorstel momenteel nader uit en heeft recent bekend
gemaakt voor een aantal specifieke producten maximumprijzen in te stellen,
waaronder voor rijst, brood, koffie, groenten, fruit en suiker. Met de Bestuurscolleges van Caribisch Nederland heeft het Ministerie van Economische
Zaken voorts afgesproken dat bij het ontwerpen van de prijsregulering een
beroep kan worden gedaan op inhoudelijke expertise die aanwezig is bij het
ministerie.

7

Over het grootste deel van de import van Bonaire vanuit Curaçao verloopt via «belastingvrije»
entrepots waardoor er in de praktijk geen Curaçaose invoerheffing en/of omzetbelasting zal
drukken op de in Bonaire ingevoerde producten).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

6