2020D20013

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft enkele vragen en
opmerkingen over de brief van de Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 30 april 2020 houdende de vierde
rapportage Renovatie Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 94).
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De griffier van de commissie,
Roovers

nds-tk-2020D20013

1

VIERDE RAPPORTAGE RENOVATIE BINNENHOF (34 293, nr. 94)
De leden van de VVD-fractie bedanken de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor de vierde rapportage Binnenhof.
Graag willen zij de Staatssecretaris een aantal vragen voorleggen.
De renovatie van het Binnenhof komt nu meer in de uitwerkingsfase
terecht, zo valt in de brief te lezen. De leden van de VVD-fractie vragen of
er door de COVID-19 uitbraak veranderingen in het programma van eisen
of ontwerp te voorzien zijn. Zo ja, welke zijn dat precies? Zo neen, hoe
onderzoekt de Staatssecretaris de consequenties van de COVID-19
uitbraak dan en wanneer zijn resultaten te verwachten? Kan het ook zijn
dat de COVID-19 uitbraak wijzigingen qua hygiëne/veiligheid ruimte in het
ontwerp vereist? Heeft er inmiddels een Coronacheck op het ontwerp
plaatsgevonden? Is voor de tijdelijke huisvesting ook onderzocht of deze
COVID-19 bestendig is? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een
reactie.
In het rapport van Van den Dobbelsteen zijn 13 maatregelen voorgesteld.
Wat gebeurt er als de 13 maatregelen die naar aanleiding van dit rapport
worden onderzocht wel voldoen, maar niet binnen de financiële kaders
passen? Hoe wordt bepaald of deze wel of niet binnen de financiële
kaders passen? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie.
Eind februari 2020 is door de architecten en technisch adviseurs het
functioneel voorontwerp voor het gebouwdeel Tweede Kamer voorgelegd
aan de gebruiker en het Rijksvastgoedbedrijf. Voor de zomer wordt het
uiteindelijke voorontwerp ter toetsing voorgelegd voor besluitvorming
rond de zomer. Wat zijn nu de openstaande punten waarover nog
besloten moet worden om het voorontwerp definitief te maken? De leden
van de VVD-fractie vragen of dit nog steeds het schema is en hoe de
Tweede Kamer hierbij wordt betrokken. Ook is er overleg over de
terugkeer van Nieuwspoort in het gebouw van de Tweede Kamer.
Besluitvorming over de definitieve situatie is voorzien voor het zomerreces. Is dat nog steeds het schema en hoe wordt de Tweede Kamer
daarbij betrokken, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Wordt er
overigens gedacht aan alternatieve locaties voor Nieuwspoort? En
waarom gelden er andere beslismomenten («rond de zomer» versus
«voor de zomer»)? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie.
Als gevolg van het jaar uitstel is er meer tijd om de ICT en audiovisuele
middelen in het gebouw Bezuidenhoutseweg 67 te realiseren. De leden
van de VVD-fractie vragen de Staatssecretaris om aan te geven wat er op
dat gebied nog moet gebeuren.
De Staatssecretaris ziet geen mogelijkheid om de verhuizing tijdens het
verkiezingsreces van 2021 te laten plaatsvinden en staat de verhuizing nu
gepland voor het zomerreces van 2021. Is het besluit om dan te verhuizen
genomen? De leden van de VVD-fractie vragen hoe zeker het is dat het bij
één jaar uitstel blijft. Wat als het niet lukt om in het zomerreces van 2021
te verhuizen? Is het enige alternatief dan weer een jaar uitstel? Zo neen,
wat zijn dan de alternatieven voor een verhuizing in één keer en 12
maanden uitstel? Is daarvoor een scenarioplanning gedaan? En zo ja, is er
een back-up plan, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Uitstel kwam
aanvankelijk door de stikstofproblematiek. De vraag is of dat nu is
opgelost. Wat is de invloed van COVID-19 op het tijdpad? Gaarne krijgen
de leden van de VVD-fractie een reactie.
Er is meer geld uitgetrokken voor extra beveiliging van de tijdelijke
huisvesting. Zijn er ook meer kosten te verwachten voor extra beveiliging
van het Binnenhof zelf?
In de brief wordt ingegaan op de motie-Jetten c.s. en het amendement
Sneller. De uitwerking hiervan wordt parallel onderzocht naast de
voorontwerpfase van gebouwdeel Tweede Kamer. Wat wordt er bedoeld
met het gestelde dat deze uitwerking kan leiden tot een huisvestingsvraag
voor de Tweede Kamer als gebruiker waarbij alle huisvestingslocaties van

2

de Tweede Kamer worden beschouwd, zowel binnen als buiten het
Binnenhof? Om hoeveel vierkante meters extra ruimtevraag in totaal gaat
het? Kan dit de overgang naar de tijdelijke huisvesting in 2021 in gevaar
brengen? Hoe past de uitwerking in relatie tot de huisvestingsvraag
binnen de gemaakte financiële afspraken? Gaarne krijgen de leden van de
VVD-fractie een reactie van de Staatssecretaris.
De leden van de VVD-fractie hebben ook een vraag over een andere
motie, en wel de motie-Bisschop c.s. over het in oorspronkelijke stijl
inrichten van de Oude Zaal. Zij vragen de Staatssecretaris nader in te gaan
op deze passage. Moet deze passage zo worden gelezen dat de Staatssecretaris de aangenomen motie naast zich neerlegt als de gebruiker geen
verzoek tot wijziging van de functie van de Oude Zaal indient? Gaarne
krijgen zij een reactie.
Bij de doorvertaling van het investeringsbudget is rekening gehouden met
een structurele indexatie van 2,5% per jaar, maar de conjuncturele
component is de afgelopen jaren veel harder gestegen. Het is de vraag of
deze conjuncturele component de komende tijd ook zo hard zal stijgen. In
het tweede kwartaal worden samenwerkingsovereenkomsten met
aannemers gesloten. In hoeverre is te verwachten dat de prijzen omlaag
zullen gaan door de huidige omstandigheden (COVID-19)? Is het
verstandig nu die contracten te sluiten gezien de huidige economische
situatie?
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie de Staatssecretaris om de
oude begroting, alsmede de nieuwe begroting, met daarbij een
uitsplitsing naar de gebruikers en uitsplitsing naar renovatie versus
verhuizing tijdelijke huisvesting, naar de Kamer te sturen.
De leden van de PVV-fractie stellen de volgende vragen:
«Op 15 april 2020 is de eerste samenwerkingsovereenkomst gesloten met
Heijmans.» Kan de keuze voor Heijmans worden onderbouwd, zo vragen
de leden van de PPV-fractie?
«De stikstofproblematiek bij deze tijdelijke huisvesting is onlangs opgelost
zodat de vergunningsaanvraag in zijn afrondende fase is.» Wat hield dit
(niet-bestaande) «stikstofprobleem» precies in en hoe is het opgelost, zo
vragen de leden van de PVV-fractie?
«De Tweede Kamer nam vorig jaar tijdens de algemene politieke
beschouwen [helaas] de motie Jetten c.s. (Kamerstuk 35 300, nr. 19) aan
om het budget voor de ondersteuning van parlementariërs structureel
met € 10 miljoen per jaar te verhogen.» Welke (financiële) consequenties
t.a.v. de huisvesting verwacht de Staatssecretaris hiervan voor zowel B67
als het Binnenhofcomplex, zo vragen de leden van de PVV-fractie?
Deelt de Staatssecretaris de mening dat het van de zotte is dat (1) door
een niet-bestaand «stikstofprobleem» de renovatie een jaar vertraging
oploopt, (2) dit tot een extra kostenpost van maar liefst € 25 miljoen leidt
en (3) hierdoor de Grafelijke Zaken niet gerenoveerd kunnen worden, zo
vragen de leden van de PVV-fractie?
€ 25 miljoen extra kosten voor een niet-bestaand «stikstofprobleem» –
hoe legt de Staatssecretaris dat uit?
Is de Staatssecretaris bereid ervoor te zorgen dat financiële middelen,
bedoeld voor de renovatie, geenszins – op welke manier dan ook –
worden aangewend voor stikstof- en aanverwante onzinmaatregelen?
Ziet de Staatssecretaris mogelijkheden – mede gelet op de ontwikkelingen
rondom corona en de gevolgen hiervan voor het Kamerwerk – om de
renovatie, juist nu, gefaseerd uit te voeren, opdat tijdelijke verhuizing naar
B67 uiteindelijk niet meer nodig zal zijn?
De leden van de PVV-fractie merken op dat aan de weggestuurde
tropische-kantoortuin- architect, die zich duidelijk niet aan de opdracht
«sober en doelmatig» heeft gehouden, € 2,7 miljoen excl. BTW wordt
betaald. Is er over dit bedrag onderhandeld? Heeft een professionele
externe partij hierbij bemiddeld?

3

Kan de Staatssecretaris onderbouwen hoe het bedrag van € 1,2 miljoen
excl. BTW voor het (her)bruikbare deel van het voorontwerp tot stand is
gekomen?
Kan de Staatssecretaris onderbouwen hoe de overige € 1,5 miljoen excl.
BTW tot stand is gekomen?
Naar aanleiding van de bijlage bij de brief van de Staatssecretaris stellen
de leden van de PVV-fractie nog de volgende vragen:
«Het plaatsen van zonnepanelen is momenteel nog niet opgenomen in het
huidige ontwerp.» De leden van de PVV-fractie vragen of de Staatssecretaris ervoor kan zorgen dat dit ook zo blijft?
Deelt de Staatssecretaris de mening dat een terugverdientijd van
PV-systemen en zonnecollectoren van 7 tot 25 jaar wel erg ruim is? Kan dit
worden gepreciseerd?
Hoe wordt de terugverdientijd van PV-systemen en zonnecollectoren
berekend? Hoe wordt hierbij rekening gehouden met de kosten van
onderhoud en/of vervanging van componenten?
«De mate van toepassing van circulaire materialen en producten is
afhankelijk van het projectbudget.» Hoeveel wenst de Staatssecretaris
hieraan maximaal uit te geven? Wat is de prijsverhouding tussen
circulaire en «niet-circulaire» materialen en producten, zo vragen de leden
van de PVV-fractie?
De leden van de CDA-fractie hebben kennis genomen van de vierde
rapportage inzake de renovatie van het Binnenhof.
De leden van de CDA-fractie vragen of de planningen voor de tijdelijke
huisvestingen van de Tweede Kamer en Eerste Kamer en de Raad van
State gehaald kunnen worden. Daarbij speelt ook de vraag of de Coronacrisis leidt tot aanpassing van de eisen voor de tijdelijke huisvesting. Zo
ja, wat zullen daar de kosten van zijn?
De leden van de CDA-fractie vragen of de verschillende ontwerpen van de
gebouwdelen van het Binnenhofcomplex eveneens «Corona-proof» zijn.
De leden van de CDA-fractie waarderen het dat gestreefd wordt om
Nieuwspoort terug te laten keren in het complex. Graag vernemen zij of
daar extra kosten aan verbonden zijn.
De leden van de CDA-fractie zien dat de vraag van het lid Ronnes, gedaan
tijdens het AO van 17 oktober 2019, om het moment van verhuizing naar
de tijdelijke huisvesting te laten plaatsvinden tegelijk met de geplande
verkiezingen in maart 2021, nader is bezien. Zij betreuren het dat er geen
mogelijkheid is om de verhuizing zo te combineren, maar beseffen ook
dat er andere en meer zwaarwegende belangen zijn.
De leden van de CDA-fractie vernemen graag spoedig wat de feitelijke en
financiële gevolgen zijn van de uitwerking van de motie Jetten (35 300,
nr. 19) om het budget voor de ondersteuning van parlementariërs
structureel met € 10 miljoen per jaar te verhogen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de vierde
voortgangsrapportage renovatie Binnenhof. Zij hebben nog enkele vragen
die ze aan de Staatssecretaris willen voorleggen.
De leden van de D66-fractie constateren dat er op verzoek van de Tweede
Kamer als gebruiker een second opinion over het buitenklimaat is
uitgevoerd. Deze leden vragen of er nader aangeven kan worden wat uit
deze second opinion is gekomen? Zijn hier nog grote problemen naar
voren gekomen, of gevolgen voor het proces anders dan omschreven in
de voortgangsrapportage?

4

De leden van de D66-fractie vragen op welke termijn er duidelijkheid
wordt verwacht rondom de publieksingang van de Tweede Kamer, en van
welke factoren deze planning afhangt?
De leden van de D66-fractie constateren dat er nu niet voor gekozen is om
certificering middels BREEAM-NL na te streven. Deze leden vragen of er
wel andere verdergaande meetmethodes worden toegepast, zodat het
effect van de duurzaamheidsmaatregelen in totaal ook inzichtelijk wordt?
De leden van de D66-fractie vragen tevens of er ook wordt vastgelegd
welke materialen waar en hoe worden toegepast om toekomstig
hergebruik en verbouw te vergemakkelijken (zoals in het materialenpaspoort)?
De leden van de D66-fractie vragen wat de gevolgen zijn van de vertraging
die is opgelopen bij de verhuizing van het Ministerie van Algemene
Zaken? Zij vragen op welke wijze deze eventueel kan worden ingehaald en
wat het voor planning en kosten betekent wanneer dit niet het geval is?
De leden van de D66-fractie constateren dat de ingebruikname van de
Oude Zaal wordt meegenomen in het onderzoek van de voorontwerpfase.
Deze leden vragen in hoeverre de eisen die worden gesteld voor het in
gebruik nemen van de Oude Zaal van hetzelfde niveau zullen zijn als de
andere zalen met dezelfde functie?
De leden van de D66-fractie vragen of er nader geduid kan worden wat er
wordt bedoeld met de passage in de voortgangsrapportage «het benutten
van alle huisvestingsopties, zowel binnen als buiten het Binnenhof»?
De leden van de D66-fractie vragen of er nader uiteengezet kan worden
wat de marktspanning voor het budgettaire beeld van de renovatie
betekent en in hoeverre de verwachting is dat er door onzekerheden als
COVID-19 nog extra middelen benodigd zijn voor de renovatie?
De leden van de D66-fractie constateren dat er binnen de Kamer al
begonnen is met voorbereidingen van de tijdelijke verhuizing, bijvoorbeeld in de Handelingenkamer. Deze leden vragen welke werkzaamheden
of verhuizingshandelingen er in de Kamergebouwen al plaatsvinden in de
aanloop naar de verhuizing, en wat dit eventueel betekent voor het
functioneren van de Kamer in deze periode?
De leden van de D66-fractie constateren dat een deel van de hoger
uitgevallen lasten als gevolg van het uitstellen van de verhuizing wordt
gedekt vanuit de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Deze leden vragen welke middelen binnen de begroting van BZK
hiervoor worden gebruikt? Tevens constateren de leden van de D66-fractie
dat de Grafelijke Zalen niet worden gerenoveerd. Deze leden vragen wat
de huidige staat van deze zalen is nu de renovatie niet doorgaat, en op
welke termijn er (groot) onderhoud voor deze zalen gepland staat of nodig
wordt geacht?
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse
kennisgenomen van de vierde voortgangsrapportage. Deze leden hebben
hierover nog enkele vragen aan de Staatssecretaris.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn, zoals bekend, van mening dat
duurzaamheid een belangrijk aspect is bij de verbouwing. Zij zijn van
mening dat de renovatie van het gehele complex een goed moment is om
duurzaamheidsmaatregelen te nemen. Zij zijn ook van mening dat dit
goed past bij het goede voorbeeld dat de overheid in het algemeen en het
parlement specifiek hiermee geeft aan de samenleving. Deze leden vinden
het uiteraard van belang dat het geld dat gemoeid is met de renovatie van
het Binnenhof goed en doelmatig moet worden besteed. Zij zijn evenwel
van mening dat duurzaamheidsmaatregelen nu op de langere termijn juist
(energie)kosten kunnen besparen en dat het daarom de moeite waard is
om effectieve investeringen te doen. Niet alleen uit het oogpunt van
duurzaamheid, maar ook vanuit het oogpunt van kostenbesparingen op
de langere termijn. Deelt de Staatssecretaris deze mening?

5

Over de duurzaamheidsparagraaf hebben de leden van de fractie van
GroenLinks op dit moment een aantal concrete vragen.
– In de bijlage onder punt 8 over circulaire materialen en producten staat
dat de mate van toepassing afhankelijk is van het projectbudget. Kan
de Staatssecretaris dit nader concreet toelichten? En deelt hij de
mening dat het niet logisch is om van de samenleving te vragen om
circulair te bouwen en als overheid dat dan niet ook maximaal te
doen?
– In de bijlage onder punt 5 over de PV-systemen en zonnecollectoren op
daken staat dat het plaatsen van zonnepanelen momenteel nog niet is
opgenomen in het huidige ontwerp en dat op dit moment wordt
gewerkt aan een nieuw VO voor de TK, waarin dit wordt opgenomen
waar dit binnen de projectkaders valt en kostenefficiënt is. Kan dit
nader worden toegelicht? Wat is de precieze definitie van de projectkaders en hoe wordt kostenefficiëntie bepaald?
– In de bijlage staat dat CO2-accountancy en verantwoording nu niet in
scope project valt. Kan dit nader worden toegelicht?
De leden van de fractie van GroenLinks begrijpen dat door het uitstel van
de verhuizing met een jaar, naar de zomer van 2021, er ca. 25 miljoen euro
extra kosten zijn. Als gevolg hiervan worden de Grafelijke zalen niet
gerenoveerd. Wat betekent dit concreet voor deze zalen, welk onderhoud
wordt niet uitgevoerd? En wat zijn de gevolgen hiervan? Betekent dit
bijvoorbeeld dat eventuele latere renovatie moeilijker uitvoerbaar zal zijn
of dat onherstelbare schade kan optreden?
De leden van de fractie van GroenLinks vernemen graag van de Staatssecretaris of de coronacrisis, voor zover nu in te schatten, gevolgen zal
hebben voor de planning en de uitvoering van de (voorbereidende)
werkzaamheden? Zo ja, wat zijn deze gevolgen? In het verlengde hiervan
vragen de aan het woord zijnde leden of, mocht de 1,5 meter samenleving
nog lange tijd aanhouden, er overwogen wordt om bij de tijdelijke
huisvesting van de Tweede Kamer te kijken naar het benutten van meer
verdiepingen zodat er meer beschikbare werkplekken zijn? Zo ja, welke
mogelijkheden zijn er en wat zijn de consequenties van het gebruik van
meer kantoorruimte?
Tot slot zouden de leden van de fractie van GroenLinks het op prijs stellen
als een geactualiseerde schematische tijdlijn van de belangrijkste
momenten in het project kan worden gedeeld.
De leden van de SP-fractie hebben kennis genomen van de vierde
rapportage Renovatie Binnenhof. Zij hebben daar nog een aantal vragen
over.
De leden van de SP-fractie maken zich zorgen over de vertraging en
oplopende kosten voor de renovatie Binnenhof. Volgens deze leden is het
van belang dat de rijksoverheid het goede voorbeeld geeft en niet
– wederom – terecht komt in een project waarbij kosten en termijnen
worden overschreden. De leden van de SP-fractie lezen in de rapportage
dat bezuinigingen voor de reeds bekende kostenoverschrijdingen worden
gevonden door onder andere de Grafelijke Zalen niet te renoveren. Voorts
staat vermeld dat € 5 mln. wordt opgevangen binnen de begroting van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ook de extra kosten voor de
beveiliging van de tijdelijke huisvesting van € 25 mln. worden binnen
genoemde begroting opgevangen. Wat betekent dit concreet? Zijn
hierdoor bezuinigingen te verwachten op andere posten op deze
begroting? Garandeert de Staatssecretaris dat kostenoverschrijdingen niet
zullen worden opgevangen door te bezuinigen op uitgaven op deze
begroting voor de samenleving?

6

De leden van de SP-fractie maken zich zorgen over de kosten gemoeid
met de uitvoering van de motie Jetten c.s. (Kamerstukken II, 2019–2020,
35 300, nr.19). In de rapportage wordt aangegeven dat nog geen inzicht is
in de kosten en consequenties die deze motie zal hebben. Wanneer
verwacht de Staatssecretaris hier wel duidelijkheid over te kunnen geven?
De motie Jetten wordt deels betaald uit onderbestedingen bij de
huurtoeslag. Kan de Staatssecretaris aangeven of vanwege de huidige
economische teruggang wordt verwacht dat meer huishoudens in de
nabije toekomst zijn aangewezen op huurtoeslag? Zo ja, welke consequenties heeft dit voor de uitvoering van de motie Jetten c.s.?
De Coronacrisis heeft op dit moment een grote impact op het werk van de
Staten Generaal. Om het parlementaire werk voort te kunnen zetten zijn
maatregelen genomen waaronder het in gebruik nemen van extra zalen,
een andere opstelling en extra schoonmaakwerkzaamheden. Deskundigen
waarschuwen dat deze maatregelen potentieel nog lang nodig zullen zijn
en rekening dient te worden gehouden met nieuwe uitbraken in de
komende jaren. De Staatssecretaris schrijft in de rapportage dat de
huidige uitbraak van COVID-19 de renovatie kan raken maar dat eventuele
gevolgen nog niet zijn in te schatten. De leden van de SP-fractie vragen de
Staatssecretaris niet enkel te kijken naar de gevolgen van de huidige
uitbraak maar vragen ook te analyseren welke maatregelen ook op
langere termijn genomen dienen te worden om zowel in de tijdelijke
huisvesting als na de renovatie beter om te kunnen gaan met nieuwe
uitbraken.
De leden van de SP-fractie zijn van mening dat het Binnenhof niet alleen
van belang is voor de politiek maar voor de samenleving als geheel. Het
hart van de democratie kan niet zonder de mensen die ze vertegenwoordigd, menen deze leden. De SP-fractie is van mening dat de
renovatie van het Binnenhof een uitgelezen kans biedt de historie van het
Binnenhof beter te leren kennen en daar een zo breed mogelijk publiek bij
te betrekken. De leden van de SP-fractie zijn verheugd dat de Staatssecretaris in gesprek is met de gemeente Den Haag om uitvoering te geven aan
de aangenomen motie Beckerman c.s. (Kamerstukken II, 2019–2020,
34 293, nr. 87) die opriep een breed publiek te laten participeren bij het
archeologisch onderzoek dat zal plaatsvinden in het kader van de
renovatie Binnenhof. De leden van de SP-fractie maken zich zorgen over
de zinsnede op pagina 11 van de rapportage waarin de Staatssecretaris
stelt «de subsidieregeling voor invulling van deze motie vervalt eind
2020». Om welke subsidieregeling gaat het? Welke consequenties heeft
dit? Betekent deze zinsnede dat de Staatssecretaris vreest geen uitvoering
te kunnen geven aan genoemde motie?
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennis genomen van
de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
inzake de vierde rapportage renovatie Binnenhof. Deze leden hebben een
aantal vragen die zij graag opgehelderd zien.
In de voortgangsrapportage wordt aandacht besteedt aan het ontwerp
van de Tweede Kamer en minder aan de voortgang bij andere Binnenhof
bewoners. Welke knelpunten leven daar in de ontwerpen? Deelt de
Staatssecretaris de mening dat, gezien het feit dat alle Binnenhofbewoners (Algemene Zaken, Eerste Kamer, Raad van State) in de stuurgroep
zitten en de opdracht hebben gezamenlijk op te trekken, het belangrijk is
inzicht te hebben in de voortgang van alle vier de bewoners? Is de
Staatssecretaris bereid deze transparantie te geven en ook inzicht te
verschaffen in de voortgang van andere ontwerpen?
De Minister stelt dat de verschillende ontwerpen van de gebouwdelen
volgens de planning verlopen. Welke planning wordt hier bedoeld? Hoe
verhoudt dit zich tot de nieuwe demarcatie Raad van State en Tweede
Kamer? Kan inzicht worden gegeven in de gehele planning inclusief
Algemene Zaken, Eerste Kamer en Raad van State? Kan worden aange-

7

geven wat precies is verschoven? Welke consequenties heeft deze
verschuiving voor de Tweede Kamer?
Is het waar dat de vergunningen voor de start van de daadwerkelijke
renovatie van het Binnenhof nog niet zijn aangevraagd? Om welke
vergunningen gaat het? Wat is de Staatssecretaris bekend over de
planning van het vergunningentraject? Hoe lang verwacht hij dat dit
traject gaat duren? Welke impact verwacht de Staatssecretaris dat de
stikstof- dan wel coronacrisis hebben op de duur van dit traject? Hoe lang
zal het duren voordat daadwerkelijk met de bouw kan worden begonnen
na het afgeven van de vergunningen? Bestaat de kans dat wanneer de
verhuizing naar B67 plaats heeft voor het afgeven van de vergunning het
Binnenhof gedurende een lange tijd leeg staat terwijl nog niet kan worden
begonnen met de renovatie? Deelt de Staatssecretaris de mening dat
zolang er geen vergunningen zijn afgegeven de verhuizing naar B67 niet
kan plaats vinden? Welke garanties kunnen worden gegeven dat de
verbouwing niet langer zal duren dan 5,5 jaar, vanaf het moment van
verhuizing? Bestaat er een recente haalbaarheidsstudie of review naar de
plannen zoals deze zich nu ontwikkelen? Zo ja, wat zegt deze over de
haalbaarheid?
De leden van de PvdA-fractie vragen wat de impact is van het project
renovatie Binnenhof voor de binnenstad van Den Haag? Welke impact
heeft de renovatie op de horeca, winkels en musea in de directe
omgeving? Wat is de impact van de renovatie voor de ondernemers in
combinatie met de maatregelen genomen tegen het coronavirus?
Is het wel verantwoord om te verhuizen zolang niet duidelijk is wanneer er
daadwerkelijk met de bouw kan worden begonnen? In hoeverre is
hierover al overeenstemming tussen het Rijksvastgoedbedrijf, de
gemeente en de omgeving?
Hoe is het budget verdeeld over de verschillende Binnenhofgebruikers en
welk opslagpercentage (projectvoorstel niet zijnde bouwkosten) hanteert
het Rijks vastgoedbedrijf? Uit welke kosten bestaat deze opslag?
De leden van de PvdA-fractie vragen of er een overzicht kan worden
gegeven van het totale budget voor de renovatie van het Binnenhof met
daarbij een specifiek overzicht per gebruiker? Kan worden aangegeven
hoe het budget er nu uitziet, wat is er tot nu toe uitgegeven, waaraan en
met welk doel? Welk deel daarvan ging naar het Rijksvastgoedbedrijf? Is
de Staatssecretaris bereid om alle financiële uitgaven die tot nu toe zijn
gedaan, en die u van plan bent te doen, openbaar te maken?
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de B67 onderdeel is van de
strategische voorraad van het Rijksvastgoedbedrijf. Waarom komen de
kosten voor de B67 dan ten laste van het projectbudget renovatie
Binnenhof? Kan de Staatssecretaris hier duidelijkheid over verschaffen?
Tot slot vragen de leden van de PvdA-fractie zich af of B67 Corona-proof
is. Klopt het dat alle bezoekersstromen via een enkele ingang binnen
komen? Zo ja, kan hierdoor wel aan de 1,5 meter richtlijnen worden
voldaan? Deelt de Staatssecretaris de mening dat wanneer de gehele
samenleving moet anticiperen op 1,5 meter, dit juist geldt voor de Tweede
Kamer? Zo ja, hoe gaat hij de 1,5 meter richtlijnen in B67 realiseren? Is de
Staatssecretaris bereid om de Tweede Kamer zo spoedig mogelijk, maar
vóór het zomerreces een uitgewerkt plan toe te sturen met de maatregelen die hij neemt om het gebouw Corona-proof te maken?
De leden van de ChristenUnie-fractie danken het kabinet voor de
toegezonden stukken.
De renovatie van het Binnenhof gaat wat de leden van de ChristenUniefractie betreft niet enkel over geld of tijd. Het gaat in de eerste plaats over
het kloppend hart van onze parlementaire democratie en hoe het
Binnenhof die rol ook in de toekomst kan blijven spelen. Daarbij zijn de
monetaire en planmatige kaders van groot belang, omdat de renovatie
vanuit gemeenschapsgeld wordt betaald. Dat hiermee verstandig behoort

8

te worden omgegaan, wordt nog eens extra onderstreept in de coronacrisis, die grote economische gevolgen zal helpen.
Tegelijkertijd zien de leden van de ChristenUnie-fractie ook een aanjaagfunctie bij de rijksoverheid om bouwprojecten door te zetten. Zij onderschrijven dan ook volmondig de oproep die de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties 22 april jongstleden deed, samen met
bouwpartijen: blijf doorbouwen en versnel waar mogelijk. Zij hebben
mede in het licht van deze oproep een aantal vragen over het voornemen
om niet over te gaan tot renovatie van de Grafelijke zalen waartoe ook de
Ridderzaal behoort. Zij vragen het kabinet afzonderlijk op de hieronder
gestelde vragen in te gaan.
Meer nog dan bovenstaande hechten de leden van de ChristenUnie-fractie
er aan hier met klem te benadrukken dat het hier een uniek gebouw
betreft met grote historische waarde voor ons land, niet in de laatste
plaats omdat hier in 1581 het Plakkaat van Verlatinghe werd ondertekend
waarmee Filips II werd afgezet als heerser. Ziet het kabinet de waarde van
deze ruimtes ook? Deelt zij de mening van de leden van de ChristenUniefractie dat dit een gebouw is dat gekoesterd en bewaard moet worden?
Welke gevolgen heeft het voorgenomen besluit dan ook voor het behoud
van de Grafelijke zalen voor toekomstige generaties? Wat zal er concreet
niet worden gerenoveerd, wat wel was voorgenomen? En waarom wordt
dit verantwoord geacht? Is bij dit specifieke besluit cultuurhistorische
expertise ingewonnen, juist vanwege de grote waarde van het gebouw?
Tevens vragen zij een nadere onderbouwing wat de financiële gevolgen
zijn als niet nu, maar over bijvoorbeeld na twintig jaar tot renovatie wordt
overgegaan. Zal dan niet een veelvoud moeten worden betaald van het
bedrag dat nu wordt bespaard, zo vragen zij.
Daarnaast vragen de leden van de ChristenUnie-fractie hoe het
voornemen om niet over te gaan tot renovatie van de Grafelijke zalen zich
verhoudt tot het eerdere pleidooi van het kabinet om door te blijven
bouwen. Doet het kabinet hiermee niet eigenlijk het tegenovergestelde?
Zij roepen het kabinet op om te bezien hoe toch doorgang kan worden
gevonden voor renovatie van de Grafelijke zalen, dat ook in deze tijd zijn
meerwaarde laat zien.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat het
project meer in de uitwerkingsfase terechtkomt. Welke mogelijkheden zijn
er om (delen van) de renovatie naar voren te houden? Hoe kan de
renovatie worden aangewend om de bouw op gang te houden? Bieden de
huidige omstandigheden aanleiding of mogelijkheid om versnelling in te
zetten?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het overzicht weging duurzaamheidsmaatregelen renovatie
Binnenhof, waarmee uitvoering wordt gegeven aan de motie Van Eijs/Van
der Graaf. Zij vragen hoe naast de kostenklasse, ook de mate van impact
op het bereiken van duurzaamheidsdoelen wordt meegewogen? Kan de
regering ook deze impact bij de maatregelen aangeven?
Mede in het licht van de huidige crisis vragen de leden van de
ChristenUnie-fractie of en hoe er mogelijkheid is voor de Kamer om in
uitzonderlijke gevallen samen te komen gedurende de verhuizing naar de
tijdelijke huisvesting tijdens het zomerreces 2021.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de kosten voor de
beveiliging van de tijdelijke huisvesting 25 miljoen euro hoger uitvallen
dan voorzien. Zij vinden dit een zeer groot bedrag en vragen zich af welk
bedrag oorspronkelijk voor de beveiliging was geraamd. Voorts vragen zij
of, met inachtneming van geheimhouding waar nodig, nader kan worden
onderbouwd waar deze extra kosten in gaan zitten
De leden van de SGP-fractie hebben kennis genomen van de vierde
rapportage Renovatie Binnenhof. Deze leden hebben daarover enkele
vragen.

9

De leden van de SGP-fractie hebben een vraag over de uitwerking van de
motie Bisschop over de functie van de Oude Zaal (Kamerstukken II,
2019–2020, 34 923, nr. 90). Wat is er als reactie op deze motie in gang
gezet? Klopt het dat op dit moment het verzoek tot wijziging, zoals de
motie vraagt, als onderzoek meegenomen wordt in de voorontwerp fase?
Wordt het herinrichten van de Oude Zaal reeds als onderdeel van het
renovatieplan meegenomen? Is onderzocht of de Oude Zaal in de
toekomst als commissievergaderzaal gebruikt kan worden?

10