Eindevaluatie experiment
flexstuderen onderzoeksrapport
Door Ockham IPS, SEOR, en ECBO

Colofon

Titel

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

Auteur

Johan Coenen, Simon Broek, Bart Kleine Deters, Kees Zandvliet, Bassam Hamoudeh,
Wouter Jacobs

Versie

1.0

Datum

15-11-2021

Project

Flexstuderen (000693)

ECBO is het expertisecentrum voor onderzoek en kennisvraagstukken rondom bijvoorbeeld
professionalisering van docenten, aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt, basisvaardigheden
en in-, door- en uitstroom van studenten. ECBO doet wetenschappelijk verantwoord beleids- en
praktijkgericht onderzoek in het onderwijs en op het snijvlak van onderwijs en arbeidsmarkt, en
verspreidt deze kennis. Onze expertise: onderzoek met impact.

ECBO
Postbus 1585
5200 BP ’s-Hertogenbosch
Tel: 073-6872500
www.ecbo.nl

© ECBO 2021
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, op welke
andere wijze dan ook, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting .................................................................................. 1
Toegankelijkheid ...............................................................................................2
Studeerbaarheid ................................................................................................2
Doelmatigheid ...................................................................................................3
Wenselijkheid ....................................................................................................3
Conclusies ........................................................................................................4
1

2

3

4

5

Inleiding ........................................................................................................ 6
1.1

Achtergrond ...........................................................................................6

1.2

Doelstellingen experiment en onderzoeksvragen eindevaluatie .....................7

1.3

Theoretisch kader ...................................................................................8

1.4

Onderzoeksopzet .................................................................................. 14

Impact op de toegankelijkheid .................................................................... 16
2.1

Belangstelling en deelname.................................................................... 16

2.2

Studenttevredenheid ............................................................................. 19

2.3

Redenen om deel te nemen aan het experiment ....................................... 22

2.4

(Financiële) alternatieven voor flexstuderen ............................................. 24

2.5

Behoefte om langer dan één jaar te flexstuderen ...................................... 25

2.6

Conclusies over toegankelijkheid ............................................................ 26

Impact op de studeerbaarheid ..................................................................... 28
3.1

Effecten op studiegedrag ....................................................................... 28

3.2

Effecten op studieresultaten ................................................................... 32

3.3

Effect op studentsucces ......................................................................... 33

3.4

Conclusies over studeerbaarheid............................................................. 39

Doelmatigheid van het flexstuderen ............................................................ 40
4.1

Effecten op organisatie .......................................................................... 40

4.2

Effecten op het onderwijs ...................................................................... 45

4.3

Aantrekkingskracht op studenten andere instellingen ................................ 48

4.4

Mogelijk misbruik ................................................................................. 49

4.5

Concluderende opmerkingen doelmatigheid ............................................. 51

Wenselijkheid van flexstuderen ................................................................... 52
5.1

Introductie ........................................................................................... 52

5.2

Reflecties door belangenorganisaties ....................................................... 53

5.3

Wel of niet flexstuderen? Overwegingen van instellingen ........................... 55

5.4

Reflectie op huidige en toekomstige investeringen door deelnemende
instellingen .......................................................................................... 57

6

7

5.5

Consequenties voor de studiefinanciering ................................................ 60

5.6

Conclusies wenselijkheid........................................................................ 62

Conclusies ................................................................................................... 64
6.1

Hoofdconclusie toegankelijkheid: ............................................................ 65

6.2

Hoofdconclusie studeerbaarheid: ............................................................ 66

6.3

Hoofdconclusie doelmatigheid: ............................................................... 68

6.4

Hoofdconclusie wenselijkheid: ................................................................ 69

6.5

Aanbevelingen...................................................................................... 71

Bijlage: Methodologieverantwoording ......................................................... 73
7.1

Dataverzamelingsproces ........................................................................ 73

7.2

Lijst geïnterviewden .............................................................................. 76

7.3

Lijst van deelnemende opleidingen bij Uva en UU ..................................... 78

Managementsamenvatting
In 2017 is het experiment flexstuderen gestart. Flexstuderen houd in dat een student
voor het academisch jaar bepaalt voor hoeveel studiepunten zij zich inschrijft, en slechts
voor dat aantal collegegeld betaalt (plus een opslag van 15%).
Hogeronderwijsinstellingen die deelnemen aan het experiment zijn vrij in het bepalen van
de kaders van het experiment, en stellen eigen regels op over welke opleidingen
deelnemen aan het experiment, voor welke doelgroepen het open staat, en hoeveel
flexstudenten er per jaar worden toegelaten.
De eindevaluatie neemt vijf deelnemende instellingen onder de loep. Dit zijn (met tussen
haakjes de startdatum van het experiment):
•

Universiteit van Amsterdam (UvA) (september 2017)

•

Hogeschool Utrecht (HU) (september 2017)

•

Tilburg University (TiU) (september 2017)

•

Hogeschool Windesheim (Windesheim) (september 2017)

•

Universiteit Utrecht (UU) (september 2019)

In het onderzoek is gebruik gemaakt van analyse van studentenenquêtes en administratie, interviews, en literatuuronderzoek. De volgende hoofdonderzoeksvragen
zijn beantwoord:
1

Draagt flexstuderen bij aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs?

2

In hoeverre heeft flexstuderen gevolgen op de studeerbaarheid van opleiding?

3

In hoeverre is flexstuderen doelmatig voor het hoger onderwijs?

4

Welke vorm van flexstuderen is wenselijk voor instellingen en studenten?

De theoretische redeneerlijn achter flexstuderen is de volgende: “Doordat een student per
studiepunt kan betalen, kan een student zelf de keuze maken welke vakken hij wil volgen
én betalen. Zo wordt het mogelijk om studie met andere activiteiten of omstandigheden
beter te combineren en/of op elkaar af te stemmen. Door studenten alleen te laten
betalen voor het onderwijs dat zij van plan zijn te volgen, zal de keuzevrijheid en de
zelfontplooiing van de student meer centraal komen te staan. Door de regie meer bij
studenten te leggen, krijgen zij de ruimte hun studie in te richten op een manier die past
bij hun eigen omstandigheden. Dat stimuleert studenten om voor langere termijn te
plannen en het beste uit zich zelf te halen.”
In principe kan elke student flexstuderen. De mate waarin flexstuderen bijdraagt aan
toegankelijkheid en studeerbaarheid kan echter afhangen van de persoonlijke
omstandigheden van de student. De volgende doelgroepen zijn onderscheiden:
•

Mantelzorgers

•

Studenten met een (tijdelijke) functiebeperkingen

•

Topsporters

•

Ondernemers

•

Studenten die een bestuursjaar volgen

•

Lang- en afstudeerders

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

1

Toegankelijkheid
De deelnemende instellingen geven elk hun eigen invulling aan flexstuderen, en variëren
onder andere op het aantal opleidingen dat deelneemt, het doelgroepenbeleid, en de
aanmeldprocedure. Hoewel er een stijgende lijn zit in het aantal aanmeldingen en
deelnemers, blijven de cijfers bijzonder klein ten opzichte van de totale
studentenaantallen aan de deelnemende instellingen.
Studenten zijn tevreden over flexstuderen en waarderen het met gemiddeld een 7.9. De
informatievoorziening en inschrijfprocedure zijn grosso modo op orde, waarbij het opvalt
dat niet-toegelaten beduidend negatiever oordelen over beide aspecten. Ook zijn
flexstudenten tevreden over de hoogte van het te betalen collegegeld. De 15% opslag per
studiepunt lijkt dus geen obstakel te vormen. Over het algemeen zijn studenten tevreden
over de begeleiding bij het flexstuderen, maar het valt op dat veel studenten niet op de
hoogte zijn van de mogelijkheid tot begeleiding tijdens het flexstuderen.
Voor bijna alle studenten spelen financiële overwegingen een rol bij de keuze om te gaan
flexstuderen. Dit is ook logisch: flexstuderen is primair een financiële regeling door de
korting op het collegegeld. De keuze om te flexstuderen is dan ook een getrapte:
allereerst zijn er oorzaken waardoor men niet voltijd kan of wil studeren, en vervolgens is
er de keuze om wel of niet te gaan flexstuderen.
Studenten worden aanmerkelijk enthousiaster over flexstuderen als ze het een jaar
gedaan hebben, zoals te zien is door de stijging van het aantal studenten dat zich
opnieuw wil inschrijven door het jaar heen.

Studeerbaarheid
Studenten lijken niet minder vakken te gaan volgen door het experiment. Bij veruit de
meesten was het plan al om minder vakken te volgen en flexstuderen helpt hen om meer
regie te hebben daarover. Dit beeld wordt extra versterkt door de vaststelling dat 20%
van de deelnemers na een jaar flexstuderen aangeeft dat ze zonder het experiment
waarschijnlijk gestopt zouden zijn met de studie.
Het overgrote merendeel van de studenten verwacht dat flexstuderen geen effect zal
hebben op hun studieresultaten. Voor zover bekend laten de gemiddelde cijfers dat ook
zien: flexstudenten aan de UvA halen zelf iets hogere cijfers dan hun niet-deelnemende
collega’s.
Als laatste is er gekeken naar studentsucces. Hieruit kwam naar voren dat wel of niet
kunnen flexstuderen voor de meeste studenten niet uitmaakt in hun keuze om nevenactiviteiten te ontplooien. Ook hier weer komt dus het beeld omhoog dat studenten ook
zonder flexstuderen naar alle waarschijnlijkheid vertraging op zouden lopen. Voor de
meeste doelstudenten stelde dit hen wel in staat die activiteiten beter uit te voeren dan
zonder het experiment.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

2

Doelmatigheid
De ervaringen van de deelnemende instellingen leren dat flexstuderen een substantiële
(tijds) investering vergt om administratief en procedureel goed in te richten. Deze
investering is ook nodig om verwarring, fouten, correcties en extra administratieve
handelingen bij studenten – en financiële administraties en studieadviseurs te reduceren.
Wanneer de systemen ingericht zijn is de extra inspanning voor studenten – en financiële
administraties behapbaar. De extra aandacht van studieadviseurs valt (nadat zij
voldoende kennis hebben opgedaan van flexstuderen) grotendeels weg tegen de extra
aandacht die de deelnemende studenten sowieso zouden hebben gevraagd, óók als zij
niet hadden deelgenomen aan flexstuderen.
Er zijn geen serieuze signalen dat flexstuderen leidt tot een substantiële toename in
instellings- en opleidingsswitches van studenten, noch dat het misbruik in de hand werkt.
Met andere woorden, de extra inspanningen zijn doelmatig: de kosten en gederfde
inkomsten uit collegegeld voor de instellingen staan in verhouding tot wat het de student
aan opbrengsten biedt én het helpt de instelling meer inkosten te genereren door minder
studieuitval.

Wenselijkheid
De huidige opzet van het experiment, waarbij instellingen binnen wettelijke kaders vrij
zijn flexstuderen naar eigen inzicht vorm te geven, is slechts één van de vele opties die er
zijn om betaling per te behalen studiepunt vorm te geven. Op basis van de huidige vorm
van het experiment en de evaluatie daarvan kunnen dan ook geen harde conclusies
getrokken worden over welke configuratie van flexstuderen nu de juiste, of de meest
wenselijke is. Wel ligt er op basis van alle gesprekken een alternatief scenario voor de
hand. Namelijk één zoals deze in praktische zin is ingevoerd bij HU, Windesheim en de
UvA, namelijk dat flexstuderen in principe mogelijk is bij alle instellingen zonder strikte
toelatingscriteria.
Het is de vraag in hoeverre zo’n scenario moet leiden tot aanpassingen in de wetgeving
rond studiefinanciering. Er lijkt consensus te zijn dat flexstuderen niet mag leiden tot een
verslechtering van de huidige studiefinancieringsregels (bijvoorbeeld door stufi verplicht
te stoppen als een student tijdelijk geen vakken volgt). De vraag of rekening gehouden
moet worden met de studievertraging van de flexstudent is eigenlijk niet de juiste,
aangezien het niet door flexstuderen is dat vertraging opgelopen wordt. De vraag is
veeleer hoe de studiefinancieringsregels zich verhouden tot studievertraging in het
algemeen, zeker met het oog op de maatschappelijke beweging richting leven lang
ontwikkelen en flexibele leerroutes. De reikwijdte van deze discussie gaat veel verder dan
dit experiment, en kan hier dan dus ook niet beantwoord worden.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

3

Conclusies
Het onderzoek trekt éen hoofdconclusie per onderzoeksvraag, ondersteund door
verscheidene deelconclusies.
1. Het experiment is toegankelijk voor veruit de meeste studenten die willen
flexstuderen; flexstudenten zijn tevreden over het experiment; studenten hebben
zelden maar één reden om te gaan flexstuderen.
•

De interesse in flexstuderen is stijgende, maar blijft laag.

•

Studenten zijn tevreden over flexstuderen.

•

Flexstuderen is een financieel hulpmiddel bij studievertraging; de redenen voor
vertraging zijn divers.

2. Flexstuderen versterkt planmatig en gemotiveerd studeren; verhoogt studiesucces
(minder uitval; betere resultaten) en studentsucces (combineren studie en andere
activiteiten).
•

De redeneerlijn achter het experiment blijft overeind staan: flexstuderen helpt

•

Flexstuderen is een financieel hulpmiddel voor studenten die door andere

•

Flexstuderen lijkt uitval te verminderen en studieresultaten te verbeteren

•

Flexstuderen faciliteert het combineren van studie en nevenactiviteiten

•

Flexstuderen lijkt de betrokkenheid van de studenten bij de instelling en opleiding

meer planmatig werken en ontplooiing.
oorzaken langer over de studie doen, en leidt niet tot extra vertraging.
(studiesucces).
(studentsucces).
te verminderen.
3. De aanzienlijke extra inspanningen zijn doelmatig: de kosten staan in verhouding tot
wat het de student aan opbrengsten biedt én door minder studieuitval lijken de
financiële consequenties voor instellingen op de langere termijn te overzien.
•

Flexstuderen leidt tot hoge initiële inrichtingskosten en meer werk voor de

•

Flexstuderen leidt niet tot een verzwaring van het takenpakket van docenten en

studenten- en financiële administratie.
studieadviseurs: dat wat extra lijkt, is veelal ondersteuning die de student
sowieso nodig zou hebben gehad.
•

Flexstuderen heeft geen negatieve impact op de inrichting van het onderwijs en
leidt niet tot misbruik.

•

De door flexstuderen gederfde inkomsten worden deels afgedekt door de opslag
en de reductie van studieuitval.

4. Het systematisch mogelijk maken om te flexstuderen zou, binnen de bestaande
condities een klein deel (5-10%) van de studenten kunnen helpen zonder ingrijpende
veranderingen voor (deelnemende) instellingen en van het studiefinancieringsstelsel.
•

De deelnemende instellingen geven aan dat de limiet voor de uitvoerbaarheid van
flexstuderen rond de 10% van de totale studentenpopulatie ligt. De verwachting
is dat de interesse van studenten niet boven deze limiet komt.

•

Flexstuderen wordt algemeen positief ontvangen als beperkte toevoeging aan
regulier studeren. Ondanks dat er geen consensus is over de toekomstige

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

4

inbedding van flexstuderen laat het experiment zien dat zeggenschap van
instellingen in de inrichting van flexstuderen bijdraagt aan het draagvlak en
succes.
•

Flexstuderen hoeft geen consequenties voor studiefinancieringsstelsel te hebben
zolang het gezien wordt als financieel hulpmiddel voor studenten die door
bepaalde oorzaken langer over de studie doen.

•

Een aantal overwegingen tegen flexstuderen gaat eigenlijk over de algemene

•

Het huidige experiment biedt geen harde conclusies t.a.v. het mogelijke succes

inrichting van het hoger onderwijs en valt buiten de scope van het experiment.
van de verschillende toekomstscenario’s, zoals door Berenschot geschetst.
Op basis van deze conclusies doen we de volgende vier aanbevelingen.
1

De deelnemende instellingen geven aan dat het zelf vormgeven van flexstuderen
bijdraagt aan het draagvlak en succes, vooral in de opstartfase. Het is dus aan te
bevelen dat instellingen zelf de kaders van flexstuderen mogen (mee-)bepalen.
Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het uitzonderen van opleidingen waarvoor
flexstuderen echt niet mogelijk is, of het instellen van een doelgroepenbeleid door
plaatsen aan specifieke studenten toe te wijzen.

2

Flexstuderen vereist een substantiële investering in de softwaresystemen van
instellingen. Het is aan te bevelen dat instellingen (eventueel met ondersteuning van
het Ministerie van OCW) op landelijk niveau samen optrekken richting de
softwareleveranciers om de opstartfase zo makkelijk mogelijk te maken.

3

Het is niet aan te bevelen het studiefinancieringssysteem aan te passen aan
flexstuderen. Flexstuderen is primair een beperkte financiële tegemoetkoming voor
studenten die geen volledig jaar willen of kunnen studeren, en de te verwachten
systeemimpact van studiefinancieringshervormingen staat hier niet toe in verhouding.

4

Gedacht kan worden aan het uitvoeren van vervolgstudies naar:
–

in hoeverre flexstuderen de cijfers van studenten beïnvloedt, en in hoeverre
flexstuderen effecten heeft op studeerbaarheid in latere jaren van de academische
loopbaan;

–

het inventariseren van concrete ‘lessons learned’ in het inrichten van flexstuderen
in de deelnemende instellingen om zodoende niet-deelnemende instellingen te
helpen bij de – indien wenselijk – breder uitrollen van flexstuderen;

–

de relatie tussen studiefinanciering in het algemeen en studievertraging: hoe kan
het studiefinancieringssysteem omgaan met studievertraging? Is het eerlijk dat
als een student minder studiepunten behaalt wel volledige studiefinanciering
betaalt? Is het wenselijk de studiefinanciering outputgericht te maken (dit in
tegenstelling tot wat in de huidige wettelijke kaders is bepaald)?

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

5

1

Inleiding

1.1

Achtergrond
In 2014 ontstond er een maatschappelijke discussie of studenten die hun studie willen of
moeten combineren met andere taken zoals mantelzorg of bestuurstaken, mogelijkheden
geboden moeten worden om collegegeld te betalen per vak dat ze van plan zijn te volgen.
In aansluiting daarop hebben de Tweede Kamerleden Mohandis en Duisenberg een motie
ingediend om een zogenoemd ‘experiment eigen regie bij studiepuntbekostiging’ op te
zetten. 1 De minister heeft op 14 december 2015 tijdens het Algemeen Overleg in de
Tweede Kamer met deze motie ingestemd.
Om het voorgestelde experiment mogelijk te maken moest worden afgeweken van de Wet
op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). In overleg met de
indieners van de motie, de instellingen die interesse hadden in deelname aan het
experiment en de LSVb, is daarom besloten een experimenteer-AMvB op te stellen.
Besloten is ook om voor het experiment de bekostigingssystematiek niet aan te passen.
Dat wil zeggen dat een ‘flexstudent’ voor de bekostiging meetelt als een reguliere
voltijdstudent. Ook heeft het flexstuderen voor de student geen gevolgen voor de rechten
op studiefinanciering en ov-product.
Het experiment staat open voor zowel voltijdse bekostigde bachelor- als
masteropleidingen en Ad-Programma’s, zowel in het hoger beroepsonderwijs als in het
wetenschappelijk onderwijs.
Het experiment staat open voor studenten die wettelijke collegegeld betalen. Daarbij gold
in eerste instantie voor bachelor studenten dat zij al een jaar lang als ‘reguliere
voltijdsstudent’ moeten hebben gestudeerd aan de opleiding, voordat zij konden gaan
flexstuderen. Ze mochten geen negatief bindend studieadvies hebben gehaald, of ze
moesten hun bachelor propedeuse-examen hebben behaald. Sinds de aanpassing van de
AMvB in 2019 is het experiment ook opengesteld voor eerstejaars studenten.
In de eindevaluatie van het experiment zijn vijf instellingen meegenomen (met tussen
haakjes het moment dat ze startten met het experiment):
•

Universiteit van Amsterdam (UvA) (september 2017)

•

Hogeschool Utrecht (HU) (september 2017)

•

Tilburg University (TiU) (september 2017)

•

Hogeschool Windesheim (Windesheim) (september 2017)

•

Universiteit Utrecht (UU) (september 2019)

Per 1 september 2021 kunnen ook andere instellingen deelnemen aan het experiment.
De Hanze Hogeschool, HKU, Haagse Hogeschool, en Vrije Universiteit hebben zich
aangemeld om in de toekomst deel te nemen. Deze instellingen vormen geen onderdeel
van de evaluatie; onder andere omdat de eindevaluatie in mei 2021 van start is gegaan.

1 Motie 31288-504 van de leden Mohandis en Duisenberg over een experiment "eigen regie bij
studiepuntbekostiging" (dd. 14 december 2015)
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2015Z24499&did=2015D49572

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

6

De instellingen hebben veel vrijheid in het bepalen van de kaders van het experiment. Zo
bepalen zij:
•

in welke opleidingen aan het experiment deelgenomen kan worden;

•

of er een afgebakende doelgroep is, en dus voor welke studenten het experiment
opengesteld wordt;

•

hoeveel flexstudenten per jaar worden toegelaten, met een maximum van 10 procent
van het totaal aantal voltijdstudenten aan de instelling in het voorgaande jaar, of
1.000 studenten.

1.2

Doelstellingen experiment en onderzoeksvragen eindevaluatie
Volgens de experimenteer-AMvB zijn de gestelde doelen van het experiment: 2
1

een toegankelijker aanbod van het voltijdse hoger onderwijs, zodat studenten hun
studie beter kunnen combineren met bijzondere persoonlijke omstandigheden of met
andere activiteiten die zij (tijdelijk) naast hun voltijdsstudie willen of moeten
ondernemen;

2

meer tevredenheid van en ontplooiingsmogelijkheden voor studenten;

3

minder uitval.

Het probleem dat het experiment moet oplossen is dat de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs in het geding lijkt te zijn voor studenten met nevenactiviteiten of bijzondere
omstandigheden. Doordat deze studenten hun studie niet goed kunnen combineren met
persoonlijke omstandigheden (en nevenactiviteiten) zijn ze veelal gedwongen om meer
jaren dan nominaal ingeschreven te staan voor een opleiding. Langer ingeschreven staan,
betekent ook meer collegegeld betalen dan de student die wel nominaal afstudeert. Er
lijkt dus sprake van ongelijke toegang. (1e doelstelling)
Deze druk zorgt er dan ook voor dat voltijds studeren lastig te combineren is met
nevenactiviteiten, terwijl deze vaak wel persoonlijke én maatschappelijke meerwaarde
hebben. (2e doelstelling) De ene nevenactiviteit is de andere niet, zowel qua
persoonlijke en maatschappelijke meerwaarde, als qua impact op de mogelijkheid het te
combineren met voltijds onderwijs. Het risico op uitval (3e doelstelling) varieert dus
met het type en de veeleisendheid van de nevenactiviteiten, en hetzelfde geldt voor de
bijzondere persoonlijke omstandigheden.
Het doel van dit onderzoek is te onderzoeken in hoeverre het experiment flexstuderen de
beoogde doelen behaald, en of dat op een doelmatige manier gebeurd. Aangezien het in
de huidige vorm slechts een tijdelijk experiment is, heeft het Ministerie ECBO, Ockham
IPS en SEOR gevraagd ook onderzoek te doen naar de wenselijkheid van andere
varianten van flexstuderen.
Dit leidt tot de volgende hoofdonderzoeksvragen:
4

Draagt flexstuderen bij aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs?

5

In hoeverre heeft flexstuderen gevolgen op de studeerbaarheid van opleiding?

6

In hoeverre is flexstuderen doelmatig voor het hoger onderwijs?

7

Welke vorm van flexstuderen is wenselijk voor instellingen en studenten?

2 Besluit experimenten flexibel hoger onderwijs, artikel 17e. (https://wetten.overheid.nl/BWBR0037837)

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

7

1.3

Theoretisch kader
In het theoretisch kader worden de vier kernbegrippen uit de onderzoeksvragen
gedefinieerd en bespreken we de theorie rondom hun belangrijkste aspecten. Er wordt
een korte theory of change geschetst voor de verschillende doelgroepen die flexstuderen
beoogt te helpen, gebaseerd op het Inceptierapport van Ockham IPS en SEOR. 3
De kern van het flexstuderen (redeneerlijn) is de volgende: “Doordat een student per
studiepunt kan betalen, kan een student zelf de keuze maken welke vakken hij wil volgen
én betalen. Zo wordt het mogelijk om studie met andere activiteiten of omstandigheden
beter te combineren en/of op elkaar af te stemmen 4. Door studenten alleen te laten
betalen voor het onderwijs dat zij van plan zijn te volgen, zal de keuzevrijheid en de
zelfontplooiing van de student meer centraal komen te staan. Door de regie meer bij
studenten te leggen, krijgen zij de ruimte hun studie in te richten op een manier die past
bij hun eigen omstandigheden. Dat stimuleert studenten om voor langere termijn te
plannen en het beste uit zich zelf te halen. 5 […] Dit alles zou tot gevolg moeten hebben
dat studenten meer tevreden zijn over hun studie(mogelijkheden). Verder kan verwacht
worden dat een student als gevolg van de mogelijkheden om zijn studie over een langere
periode uit te spreiden - tegen lagere kosten dan normaal het geval zou zijn bij
studievertraging -, hij minder snel zal besluiten te stoppen met studeren. Dit heeft als
gevolg dat minder studenten uitvallen en dus meer studenten met nevenactiviteiten en
bijzondere omstandigheden hun diploma zullen behalen. Flexstuderen kan tot
gedragsverandering leiden bij de verschillende doelgroepen én de instellingen. De
instellingen zullen de systemen beter moeten toerusten op het bieden van flexibiliteit en
maatwerk voor studenten. Zij zullen gestimuleerd worden om meer studentgericht
onderwijs te geven en studenten te ondersteunen in het planmatiger studeren. Ook kan
het tot minder inkomsten leiden” 6 7.
Dit alles zal dus moeten leiden tot een hogere toegankelijkheid van het hoger onderwijs,
gedefinieerd als “de mate waarin het experiment bijdraagt aan een toegankelijker aanbod
van het hoger onderwijs en grotere tevredenheid van de student”. Studeerbaarheid
definiëren we als hoe makkelijk of moeilijk het is om een opleiding te volgen en af te
ronden. 8
We onderscheiden de volgende mogelijke doelgroepen:
•

Mantelzorgers

•

Studenten met een (tijdelijke) functiebeperkingen

•

Topsporters

•

Ondernemers

3 Voor meer info over de theorie achter theory of change, zie Stein, D., Valters, C., (2012), Understanding ‘Theory
of Change’ in international development: a review of existing knowledge (LSE); Ockham IPS en SEOR (2017)
Inceptierapport Evaluatie experiment flexstuderen: Werkplan en dataverzameling op instellingsniveau, pp 9-18.
4 Dit komt overeen met de omschrijving zoals in Sinke e.a. (2015), Flexibilisering in het hoger onderwijs: Studeren
op maat, waarin wordt gesproken over verschillende manieren van flexibilisering in het hoger onderwijs: ‘open in
tempo’.
5 Nota van Toelichting AMvB, Staatsblad 2016, 145. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2016-145.html
6 Onderzoek laat zien dat langstuderen voor de instelling zowel kosten en baten met zich meebrengt en dat in
verhouding de baten uit collegegeld hoger zijn dan de kosten. Dit effect zal wegvallen bij studiepuntbekostiging.
Bron: (Panteia (2014), De prijs van snelheid. Een onderzoek naar de financiële gevolgen van verkorting van de
studieduur in het hbo
7 Ockham IPS en SEOR (2017) Inceptierapport Evaluatie experiment flexstuderen: Werkplan en dataverzameling
op instellingsniveau, pp 12-13.
8 Inspectie Hoger Onderwijs (2002) Studeerbaarheid In Het Hoger Onderwijs

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

8

•

Studenten die een bestuursjaar volgen

•

Lang- en afstudeerders

Mantelzorgers
Mantelzorgers behoren tot de groep die weinig keus heeft of ze al dan niet
nevenactiviteiten wil ontplooien; de zorgvraag staat er. De verwachting is dus dat een
groot deel van de mantelzorgers ook zonder de optie tot flexstuderen niet nominaal zal
kunnen studeren. Het gaat hier dus om kansengelijkheid. Afhankelijk van het type zorg
dat geboden moet worden en de voorspelbaarheid daarvan is de verwachting dat
flexstuderen mantelzorgers de mogelijkheid biedt studie en zorg beter te combineren, wat
zowel de geboden zorg als studievoortgang positief beïnvloedt. De individuele baten zijn
dus evident en strekken verder dan de student alleen.
Maatschappelijk gezien zijn de verwachte baten positief. Immers, als de mantelzorger
voltijd moet gaan studeren, zullen er andere voorzieningen voor de verzorging getroffen
moeten worden.
Studenten met een (tijdelijke) functiebeperking
Een functiebeperking kan chronisch zijn, zoals bijvoorbeeld een lichamelijke beperking,
dyslexie, AD(H)D of een psychische klacht, of van tijdelijke aard, zoals bijvoorbeeld een
depressie, zwangerschap, 9 of ziekte. Deze persoonlijke omstandigheden bemoeilijken het
studieproces, zowel door de functiebeperking zelf (bijvoorbeeld concentratieproblemen)
als door de tijdsinvestering die een eventuele behandeling vraagt. Hierdoor is het lastig
om nominaal af te studeren. Ook hier gaat het om kansengelijkheid. Door flexstuderen
wordt de student in staat gesteld haar studieproces zo in te richten dat haar particuliere
functiebeperking er geen negatieve invloed op heeft (bijvoorbeeld door maar één vak
tegelijkertijd te volgen, of om geen vakken te volgen in de periode na een operatie).
Afhankelijk van de precieze invulling van flexstuderen (met name op welk moment
gekozen moet worden welke vakken de student volgt), zijn de verwachte effecten op
studeerbaarheid voor (bijna) alle studenten met een (tijdelijke) functiebeperking positief.
Maatschappelijk gezien zijn de baten positief; als uitval voorkomen wordt dan hebben
mensen met een functiebeperking een veel grotere kans om daarna in het eigen
onderhoud te voorzien via werk. Werk en inkomen hebben een positief effect op de
gezondheid en dragen dus bij aan een lager beroep op de gezondheidszorg. 10
Topsporters
Topsporters hebben ook te maken met een beperkte keuzevrijheid in die zin dat topsport
alleen beoefend kan worden in de leeftijd dat je ‘standaard’ voltijds studeert. Afhankelijk
van de sport en het precieze niveau van de sporter is het echter ook mogelijk om in het
eigen levensonderhoud te voorzien en op een later moment (of in deeltijd) te studeren.
Dit geldt echter maar voor een heel klein deel van de Nederlandse topsporters. 11
Aangezien het topsportleven een grote mate van voorspelbaarheid kent (evenementen
9 Zwangerschap wordt normaliter niet tot de functiebeperkingen gerekend, maar is voor de doeleinden van dit
onderzoek functioneel gelijk eraan.
10 Winsemius, A, Ballering, C, Scheffel, R, en Schoorl, R. (2016) Wat werkt bij sociaal en gezond? Over de bijdrage
van sociale factoren aan gezondheid. Movisie en het Ministerie van VWS. Zie ook: Broek, A. van den, Muskens, M. &
Winkels, J., (2013), Studeren met een functiebeperking 2012: De relatie tussen studievoortgang, studieuitvallen en
het gebruik van voorzieningen. Eindmeting onderzoek ‘Studeren met een functiebeperking’.
11 Voor een belangrijk deel is dit omdat in de studieleeftijd de meeste sporters op weg zijn naar de absolute
wereldtop.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

9

liggen lang van tevoren vast, trainingen zijn goed in te plannen) is de verwachting dat
flexstuderen voor alle topsporters bijdraagt aan de studeerbaarheid.
Maatschappelijke baten kunnen financieel zijn, via import en export (bezoekers van
sportevenementen in Nederland, in het buitenland verworven inkomsten, e.d.), maar ook
meer immateriële opbrengsten zijn denkbaar, zoals nationale trots, bijdragen aan de
ambitie van Nederland topsportland en de voorbeeldfunctie van topsporters voor een
gezonder Nederland.
Ondernemers
Deze beperkte keuzevrijheid geldt niet voor ondernemers; zij kunnen er immers voor
kiezen pas te ondernemen nadat het diploma behaald is, of minder tijd aan de
onderneming te besteden naar gelang de studie dat vereist. Tegelijkertijd is er wel een
maatschappelijke waarde, doordat het starten van een onderneming eraan bijdraagt dat
het onderwijs beter aansluit op het bedrijfsleven. Dit past bij de wens van de overheid om
het onderwijs en het bedrijfsleven dichter bij elkaar brengen. Daarnaast kan er
maatschappelijke waarde ontstaan als de onderneming:
8

bijdraagt aan een efficiëntere productie;

9

bijdraagt aan het bereiken van (nieuwe) buitenlandse markten en/of;

10 bijdraagt aan de ontwikkeling van nieuwe producten.
Dit is echter niet te bepalen op het moment van aanvraag van flexstuderen. Wel is het zo
dat er individuele en maatschappelijke lasten ontstaan als de ondernemer door het niet
kunnen flexstuderen zou uitvallen; de kennis en vaardigheden die de ondernemer door
afstuderen geleerd zou hebben, kunnen nu niet ingezet worden voor de onderneming (en
maatschappij), de (voormalig) student heeft geen diploma als back-up en de
maatschappelijke investering in de student leidt niet tot een tastbaar diplomaresultaat.
Studenten die een bestuursjaar volgen
De keuze voor een bestuursfunctie is in principe niet beperkt, al is het wel zo dat voor
studenten met een bestuurlijke rol in de onderwijsorganisatie (bijvoorbeeld lid van de URaad, of bestuurder bij een studievereniging) een inschrijving aan de instelling vaak een
vereiste is. Voor studenten met een bestuurlijke functie elders is het niet vanzelfsprekend
dat deze gecombineerd moet worden met een studie. Inzet voor een maatschappelijke
organisatie brengt echter wel maatschappelijke baten met zich mee; dit geldt des te
sterker voor de verschillende studentbesturen die een actieve studentgemeenschap voor
medestudenten mogelijk maken. Door de introductie van flexstuderen vermindert de
financiële drempel om een bestuursfunctie te doen, maar dit heeft geen rechtstreekse
invloed op de toegankelijkheid van het onderwijs. Doordat bestuurswerk goed planbaar is,
is de verwachting dat het flexstuderen voor alle bestuurders een positieve invloed heeft
op studeerbaarheid.
Uitlopers en afstudeerders
Studenten kunnen ook studievertraging hebben wegens een andere reden dan hierboven
benoemd. Zij worden hier benoemd doordat een aantal deelnemende instellingen ervoor
gekozen heeft geen doelgroepenbeleid te voeren, waardoor ook studenten die nog maar
een beperkt aantal vakken hoeven te volgen voor hun afstuderen, zich aan kunnen
melden voor het experiment. Voor deze groep is de toegankelijkheid niet in het geding;
bij slechts een enkeling zal de financiële situatie dusdanig zijn dat zij zonder flexstuderen

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

10

zouden uitvallen. Vergeleken met de situatie zonder flexstuderen zal de studeerbaarheid
van deze groep dan ook niet wezenlijk anders zijn. Het is de vraag of de individuele baten
van deze groep opwegen tegen de maatschappelijke lasten (hogere administratieve
kosten van de onderwijsinstelling en mogelijke gevolgen voor organisatie en onderwijs).
De theoretische gevolgen van flexstuderen voor toegankelijkheid en studeerbaarheid
zijn hierboven beschreven voor de verschillende doelgroepen. Hier is een aantal
observaties bij te maken, die gelden onafhankelijk van de precieze doelgroep.
Het betalen per studiepunt geeft de student de keuze om zelf te bepalen voor welke
vakken zij zich inschrijft en betaalt. Dit stelt haar in staat om de studieloopbaan beter in
overeenstemming te brengen met persoonlijke omstandigheden en/of andere
activiteiten. 12 Hierdoor sluit het (tempo van het) onderwijs beter aan bij de behoeften van
de student en is de verwachting dat een student meer tevreden en gemotiveerd zal
zijn. De keuzevrijheid legt de regie en dus de verantwoordelijkheid bij de student. Zij zal
immers moeten besluiten welke vakken wanneer te volgen, en hoe en wanneer eventuele
nevenactiviteiten te ontplooien. Dit doet een beroep op de capaciteit van de student om
planmatig te werken. Deze capaciteit zal in sterke mate bepalen of de student zowel
haar studie- als extracurriculaire doelen behaalt.
Flexstuderen heeft gevolgen voor de relatie tussen instelling en student. In plaats van het
simpelweg volgen van het aanbod van de opleiding wordt nu immers van de student
verwacht dat hij zelf inschat welke vakken op welk moment haalbaar zijn. Door deze
meer geïndividualiseerde trajecten kan de opleidingscommunity ondergraven worden.
Studenten lopen immers niet meer op hetzelfde tempo door de opleiding heen, waardoor
er mogelijk minder binding is met de eigen lichting en de studie. Dit gebrek aan
community kan voor een verminderde motivatie zorgen alsmede een verminderde
deelname aan ontplooiingsmogelijkheden binnen deze instelling. 13 Tegelijkertijd is het nu
ook niet ongebruikelijk dat een student er voor kiest een bepaald vak in een jaar niet te
volgen omdat het voor de student niet in te passen is naast de andere studie- en sociale
bezigheden.
De precieze gevolgen voor de motivatie en deelname aan ontplooiingsmogelijkheden
hangt dus af van het samenspel tussen deze aspecten. Hierbij dient opgemerkt te worden
dat flexstuderen niet de oorzaak is voor de studievertraging; deze komt immers voort uit
de persoonlijke omstandigheden van de student (functiebeperking, ondernemer, …).
Flexstuderen is slechts een financiële tegemoetkoming voor studenten die geen volledig
jaar willen of kunnen studeren.
De verwachting qua studeerbaarheid is dat een student als gevolg van de
mogelijkheden om zijn of haar studie over een langere periode te spreiden - tegen lagere
kosten dan normaal het geval zou zijn - minder snel geneigd zal zijn te stoppen met
studeren, 14 of een jaar pauze te nemen. Door de toegenomen keuzevrijheid is de
verwachting dat de student minder piekbelasting ervaart 15 en dus beter in staat zal zijn de
12 Sinke e.a. (2015), Flexibilisering in het hoger onderwijs: Studeren op maat, waarin wordt gesproken over
verschillende manieren van flexibilisering in het hoger onderwijs: ‘open in tempo’.
13 Ockham IPS en SEOR (2017) Inceptierapport Evaluatie experiment flexstuderen: Werkplan en dataverzameling
op instellingsniveau; het mogelijk ondergraven van de opleidingscommunity was een zorg die naar voren kwam uit
gesprekken met VH, VSNU, NRTO, LSVb, ISO)
14 Ockham IPS & SEOR (2017) Inceptierapport Evaluatie experiment flexstuderen, p. 5
15 Piekbelasting zijn momenten gedurende het academisch jaar waarop zowel de studiedruk als de druk vanuit de
nevenactiviteiten en/of persoonlijke omstandigheden hoog zijn.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

11

vakken die zij volgt te halen, zonder dat dit de totale studieduur te zeer nadelig
beïnvloedt.
Doelmatigheid is de mate waarin de vormgeving van het experiment doelmatig en
financieel levensvatbaar is, alsmede praktisch en organisatorisch uitvoerbaar. Eerdere
onderzoeken hebben hier al enig inzicht in gegenereerd. Deelnemende instellingen gaven
aan dat het flexstuderen in de eerste jaren niet leidde tot veranderingen in de
organisatie van het onderwijs voor de docenten. 16 Afgezet tegen de totale
studentpopulatie gaat het om kleine aantallen deelnemers, en de manier van inschrijving
is niet anders dan voorheen. Bovendien gaat het met name om studenten die ook zonder
flexstuderen naar alle waarschijnlijkheid een aantal vakken zouden missen, waardoor
flexstuderen niet wezenlijk anders is voor de onderwijsorganisatie.
Mocht op basis van dit onderzoek het wenselijk gevonden worden om flexstuderen
toegankelijk te maken voor een substantieel grotere groep studenten, dan kan de
klasgrootte wel degelijk variëren (omdat er in dat geval studenten gaan flexstuderen die
normaliter voltijds zouden studeren). Hoewel de verwachting is dat de vakken die
flexstudenten volgen evenredig verspreid is over het academisch jaar, hoeft dit niet per
se. Dit kan leiden tot sommige vakken met veel of juist weinig studenten. Dit vraagt om
een flexibelere planning van personeel.
Daarnaast zal flexstuderen er ook toe leiden dat de voorkennis van studenten meer
gevarieerd zal zijn, aangezien niet iedereen op hetzelfde moment dezelfde vakken volgt.
Dit vraagt een extra investering van docenten in continu formatief beoordelen, aangezien
de docent er niet meer voetstoots vanuit kan gaan dat bepaalde kennis aanwezig is. 17
De intentie van flexstuderen is dat de studenten meer mogelijkheid tot zelfregie hebben.
Zij moeten dus keuzes maken over wanneer vakken te volgen, wat een afweging is
tussen persoonlijke omstandigheden en de studiestructuur. Dit kan leiden tot een
verhoogde behoefte aan individuele keuzebegeleiding door studieadviseurs en
decanen. 18 De eerste ervaring van instellingen is dat dit niet het geval is, omdat zij vaak
al met de deelnemende groepen (inclusief langstudeerders) in gesprek zijn om de studie
in te plannen. Flexstuderen is dan een extra service, zowel qua erkenning van de
omstandigheden van de student als een financiële tegemoetkoming. 19
Invoering van het flexstuderen kan leiden tot meer administratieve lasten, bijvoorbeeld
doordat er nu incasso’s voor de losse onderwijsdelen nodig zijn in plaats van één incasso
voor het hele jaar. Deelnemende instellingen rapporteerden in 2019 dat deze kosten vrij
hoog lagen per student, met dien verstande dat het om een heel kleine groep deelnemers
ging, en dat instellingen veel handmatig verwerkten en controleerden. 20 Bij een meer
algemene invoering van flexstuderen is de verwachting dat de kosten per student sterk
zullen dalen, maar daar is wel een eenmalige grote investering in automatisering van
verschillende systemen (zoals inschrijvingssystemen, studievolgsystemen, en financiële
systemen) voor nodig. De inschatting is dat deze kosten met name voor de hogescholen

16 Ockham IPS en SEOR (2018) Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment
Flexstuderen zouden belemmeren - Deelonderzoek “go/no go” besluitvorming t.a.v. Experiment Flexstuderen
17 De vraag is in hoeverre dat nu wel het geval is; het is ook zonder flexstuderen goed mogelijk dat een student
een eerder vak niet gevolgd of niet gehaald heeft.
18 Ockham IPS en SEOR (2019) Tussentijdse evaluatie experiment flexstuderen.
19 Ockham IPS en SEOR (2018) Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment
Flexstuderen zouden belemmeren - Deelonderzoek “go/no go” besluitvorming t.a.v. Experiment Flexstuderen.
20 Ockham IPS en SEOR (2019) Tussentijdse evaluatie experiment flexstuderen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

12

hoog zullen zijn, omdat deze sterker afwijkt van de huidige situatie dan bij
universiteiten. 21
Wat betreft de inrichting van het onderwijs zullen de verwachte gevolgen het grootst
zijn voor opleidingen waar het curriculum volgtijdelijk is (waardoor studenten eerst
bepaalde vakken moeten afronden voordat zij aan andere vakken mogen beginnen).
Flexstuderen zal dan voor die opleiding geen reële optie zijn, of de opleidingen zullen hun
curriculum meer modulair moeten vormgeven. Dit vergt een forse eenmalige (tijds-)
investering van deze opleidingen. Tegelijkertijd is het wel zo dat de maatschappelijke
trend nu ook al richting meer flexibel studeren beweegt, mede aangezwengeld door
corona en de ‘verhuizing’ van onderwijs naar digitale platformen.
Flexstuderen is een financiële prikkel en er is dan ook een risico op oneigenlijk gebruik of
misbruik. Zo kan het zijn dat studenten van instelling switchen om gebruik te maken van
flexstuderen. Bij Tilburg University waren er aanmeldingen van buiten de universiteit in
het eerste jaar van het experiment, 22 maar de instelling wijt dit zelf aan een gebrekkige
informatievoorziening en een niet heldere afbakening van wie in aanmerking komen. Als
de mogelijkheid van instellingen om zelf de toelatingseisen voor flexstuderen te bepalen
blijft bestaan in het uiteindelijke voorstel, dan is het mogelijk dat dit structureel voor gaat
komen.
De deelnemende instellingen hebben in het verleden geen oneigenlijk gebruik
gesignaleerd. Wel zijn er fouten gemaakt (zoals verkeerde administratie, of docenten die
flexstudenten toch inschreven voor toetsen) die er toe leidden dat studenten toch vakken
konden volgen of tentamens konden afleggen waarvoor niet betaald is. 23 Zulke fouten zijn
echter te verwachten in de opstartfase van het experiment en zullen naar verwachting
sterk verminderen met een verbeterde automatisering en informatievoorziening naar
medewerkers.
Meer serieus is de balans tussen inclusie- en exclusiefouten bij de aanmelding. 24 Een
aantal deelnemende instellingen heeft een toelatingsbeleid gebaseerd op verschillende
doelgroepen. Het verschilt per doelgroep hoe makkelijk het is om aan te tonen dat je
ertoe behoort. Zo zal dit voor bestuurders of ondernemers relatief makkelijk zijn, maar is
het lastiger voor topsporters, 25 mantelzorgers en studenten met een (tijdelijke)
functiebeperking. 26 Een hoge bewijslast maakt oneigenlijk gebruik of misbruik lastiger,
maar zorgt ook voor meer exclusiefouten en een lagere studenttevredenheid over het
proces. Indien instellingen geen doelgroepenbeleid voeren, biedt dit mogelijkheden voor
lang- en afstudeerders om de laatste loodjes van hun studie goedkoop af te ronden en
neemt het aantal inclusiefouten dus toe. Als de totale hoeveelheid flexstudeerders
gemaximeerd is leidt dit automatisch ook tot meer exclusiefouten.

21 Berenschot (2021) Een scenarioanalyse op financiële en uitvoeringseffecten flexibele deelname in het hoger
onderwijs, p. 32.
22 Al is de precieze grootte van het probleem onbekend
23 Ockham IPS en SEOR (2018) Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment
Flexstuderen zouden belemmeren - Deelonderzoek “go/no go” besluitvorming t.a.v. Experiment Flexstuderen.
24 Er is een inclusiefout wanneer iemand die niet in aanmerking komt toegelaten wordt als flexstudent. Er is een
exclusiefout wanneer iemand die wel in aanmerking komt niet wordt toegelaten als flexstudent.
25 NOC*NSF kent een aantal categorieën van topsport, met bijbehorende status en voorzieningen. Dit is echter een
bijzonder competitieve status, en veel aanstormend talent valt hier niet onder. https://nocnsf.nl/athleteservices/teamnlwork-onderwijs/hoger-onderwijs
26 Voor beiden kan er een barrière zijn hulp te vragen, en sowieso geld dat er bijzonder persoonsgegevens
benodigd zijn – bij mantelzorgers zelfs bijzondere persoonsgegevens van derden.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

13

Wenselijkheid draait om de vraag welke variant van flexstuderen wenselijk is voor
instellingen, studenten en uitvoeringsorganisaties. Een eerste aanzet is hiervoor gedaan
in het rapport van Berenschot (2021) over de financiële en uitvoeringseffecten van
flexstuderen. Hierin worden vier scenario’s geschetst, naast een impliciet nulscenario
(geen flexstuderen). Dit zijn:
1

De instelling selecteert de studenten en opleidingen die in aanmerking komen om te
flexstuderen. Dit is hoe het huidige experiment is vormgegeven. In dit scenario is de
verwachting dat ± 3% van de studenten gaat flexstuderen.

2

De student heeft het recht om te flexstuderen, maar alleen in de masterfase en/of bij
deeltijdopleidingen. De instelling maakt hier een keuze in. De verwachting is dat
±10% van de studenten gaat flexstuderen.

3

Flexstuderen is altijd mogelijk, bij alle opleidingen. De verwachting is dat ±30% van
de studenten hier gebruik van gaat maken.

4

Flexstuderen wordt de nieuwe standaard, en het huidige voltijdssysteem wordt
vervangen. Dit betekent dat 100% van de studenten gaat flexstuderen. 27

Instellingen en uitvoeringsorganisaties geven aan dat er bij de laatste twee scenario’s
grote veranderingen nodig zijn. Zo zullen instellingen de onderwijslogistiek en het
applicatielandschap moeten hervormen, waarbij vooral de hbo-instellingen nog veel
stappen moeten zetten. Ook zal de financiering aangepast moeten worden, door de
hogere belasting van personeel, begeleiding en administratie. Ook knellen deze scenario’s
met het huidige wettelijke kader. 28
Hoewel flexstuderen een financieel voordeel oplevert voor de student in de vorm van
lager collegegeld, is het niet noodzakelijkerwijs zo dat het financiële totaalplaatje ook
positief uitpakt. In het geval dat een student er voor kiest om maar één in plaats van
twee vakken tegelijkertijd te volgen, is het niet mogelijk het ov-gebruiksrecht en de
studiefinanciering stop te zetten. Dit is wel mogelijk als er een bepaalde periode helemaal
niet gestudeerd wordt, maar de kosten van het levensonderhoud lopen dan wel door. 29
Zeker bij het 3e en 4e scenario kan het dan wenselijk zijn de studiefinancieringsregels
aan te passen. 30

1.4

Onderzoeksopzet
In het theoretisch kader zijn er per hoofdvraag een aantal relevante aspecten besproken
(zie ook tabel 1.1.). Deze aspecten zijn geoperationaliseerd als deelvragen in het
onderzoek. Data om de deelvragen te beantwoorden is op verschillende manieren
verzameld. Als eerste is er een beknopte deskresearch uitgevoerd om de beleidstheorie te
formuleren. Ten tweede is de aanwezige studentenquêtedata bij de deelnemende
instellingen opgehaald en geanalyseerd en waar mogelijk gecombineerd met relevante
studentadministratiegegevens. Vanaf het begin van het experiment is deelnemende
27 Hierbij dient opgemerkt te worden dat Berenschot de percentages gekozen heeft naar aanleiding van de
onderzoeksopdracht: om een beeldvormen van de mogelijke effecten van flexstuderen op de financiële exploitatie
van instellingen. Deze percentages dienen dus meer ter illustratie dan dat zij evidence-based zijn.
28 Berenschot (2021) Een scenarioanalyse op financiële en uitvoeringseffecten flexibele deelname in het hoger
onderwijs.
29 Idem dito
30 Met studiefinancieringsregels bedoelen we hier het hele pakket aan maatregelen, zoals de aanvullende beurs,
rentedragende lening, collegegeldkrediet, en ov-reisproduct

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

14

instellingen gevraagd jaarlijks meerdere enquêtes uit te zetten onder flexstudenten (en
studenten die zich wel aanmelden om te flexstuderen, maar die niet toegelaten zijn).
Deze gegevens zijn met name gebruikt om de toegankelijkheid en studeerbaarheid te
onderzoeken. Een overzicht van welke gegevens precies ontvangen zijn van de
verschillende instellingen is te vinden in de methodologie-bijlage. Ten derde zijn er 31
interviews gehouden met de flexcoördinatoren, studieadviseurs, opleidingscoördinatoren,
voorzitters CvB, beleidsmedewerkers administratie en financiële afdelingen van de
verschillende instellingen, met DUO en met verschillende belangenorganisaties (VH,
VSNU, LSVb, LKvV, ISO). Het primaire doel van deze interviews was om de doelmatigheid
en wenselijkheid van flexstuderen nader te duiden.
Hoofdvraag

Relevant aspect

Toegankelijkheid

Belangstelling en deelname
Tevredenheid student
Motieven voor deelname
(Financiële) alternatieven
Behoefte tijdsduur flexstuderen

Studeerbaarheid

Deelname
Studieresultaten
Studieuitval
Ontplooiing nevenactiviteiten
Behalen persoonlijke doelen
Zelfregie (motivatie en planmatig studeren)
Betrokkenheid opleidingscommunity

Doelmatigheid

Studenten- en financiële administratie
Studieadviseurs en - ondersteuning
Onderwijsinrichting
Werkdruk docenten
Aantrekkingskracht studenten andere instellingen
Mogelijk misbruik

Wenselijkheid

Mogelijke vorm flexstuderen
Schaalbaarheid
Overwegingen voor én tegen flexstuderen
Gevolgen voor studiefinancieringsstelsel

Tabel 1.1 Overzicht onderzoeksvragen en relevante aspecten
In de komende vier hoofdstukken wordt telkens één hoofdvraag behandeld, waarbij
systematisch de verschillende aspecten aan bod komen. Het laatste hoofdstuk
concludeert en reflecteert.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

15

2

Impact op de toegankelijkheid
Toegankelijkheid is gedefinieerd als “de mate waarin het experiment bijdraagt aan een
toegankelijker aanbod van het hoger onderwijs en grotere tevredenheid van de student”.
In het onderzoek is gekeken naar de volgende vijf aspecten:

2.1

1

Belangstelling en deelname.

2

Tevredenheid van de student over het experiment.

3

Waarom studenten zich aanmelden om te flexstuderen.

4

Wat studenten als (financiële) alternatieven zien.

5

In hoeverre er behoefte bestaat om meer dan één jaar te flexstuderen.

Belangstelling en deelname
Tabel 2.1 laat zien hoeveel studenten zich elk jaar aanmelden voor flexstuderen bij de
deelnemende instellingen en hoeveel er daadwerkelijk deelnemen (nieuwe instroom en
studenten die meerdere jaren flexstuderen).
De Hogeschool Utrecht kent relatief weinig beperkingen voor studenten die willen
deelnemen. De student moet zich voor minimaal 15 studiepunten inschrijven en
voltijdsstudent zijn. Ook mogen eerstejaars niet meedoen. Het aantal deelnemers is elk
jaar gemaximeerd, maar deze aantallen zijn nooit behaald waardoor men nog niet heeft
hoeven loten. Er zijn veel studenten die zich aanmelden maar die uiteindelijk niet gaan
flexstuderen. Dit heeft te maken met de aanmeldprocedure die tot en met 2020 via
Studielink verliep. Hier werd studenten eerst gevraagd of ze interesse hadden in
flexstuderen en werd pas later uitgelegd wat het precies inhield. Dit gebeurde door het
beantwoorden van een aantal vragen om uit te zoeken of flexstuderen bij hen past. Ook is
hen aangeraden het gesprek aan te gaan met een studieadviseur. Tijdens dit hele proces
besloten veel aangemelden dat flexstuderen toch niets voor hen is. Studenten die bij de
eerste stap aangaven interesse te hebben maar die toch later in het proces besloten dat
flexstuderen niet bij hen past zijn wél aangemerkt als aangemeld. Het aantal
flexstudenten blijft dus relatief laag ten opzichte van het totaal aantal studenten dat
ingeschreven is bij de HU (minder dan 3%). 31
Tilburg University hanteert een strikt doelgroepenbeleid. Alleen topsporters,
mantelzorgers, ondernemers en chronisch zieken/studenten met een functiebeperking
(vanaf 2019) komen in aanmerking om te flexstuderen. Ook moet er minimaal 18
studiepunten afgenomen worden (sinds 2019, daarvoor was het 30). Hierdoor blijft het
aantal aanmeldingen en deelnemende studenten laag, zeker als percentage van het totaal
aantal studenten van de universiteit.
Aan de Universiteit van Amsterdam bepalen de opleidingen zelf of ze flexstuderen
toestaan en zo ja, voor hoeveel studenten maximaal. Er hebben in totaal 27 opleidingen
meegedaan. 32 Bij de meeste opleidingen deden er per jaar minder dan tien studenten mee
31 De totale studentaantallen zijn gebaseerd op de ingeschreven data over het hoger onderwijs van DUO.
https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/ho/ingeschreven/
32 De deelnemende opleidingen zijn opgesomd in de methodologieverantwoording.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

16

aan het experiment. Bij de opleidingen Communicatiewetenschappen (B & M) en
Economie en Bedrijfskunde (B) zijn de meeste flexstudenten. Het totaal aantal
aangemelde en deelnemende studenten is de laatste jaren stabiel, en blijft klein ten
opzichte van de totale studentenpopulatie aan de UvA (<1%).

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

17

2017

2018

2019

2020

Hogeschool
Utrecht

Tilburg University

Universiteit van
Amsterdam

Universiteit
Utrecht

Windesheim

# Opleidingen

3

Geen beperking

Opleiding bepaalt

Geen beperking

# Aanmeldingen

6

40

294

330

# Aantal flexstudent

6 (max 40)

16

130

75 (max 75)

% van totaal studenten

0,02%

0,11%

0,40%

0,34%

# Opleidingen

Geen beperking

Geen beperking

Opleiding bepaalt

Geen beperking

# Aanmeldingen

520

19

507

596

# Aantal flexstudent

459 (max 500)

14

236

215

% van totaal studenten

1.34%

0.09%

0.69%

0.95%

# Opleidingen

Geen beperking

Geen beperking

Opleiding bepaalt

2

Geen beperking

# Aanmeldingen

1125

44

234

77

855

# Aantal flexstudent

654 (max 1000)

25

216

24 (max 400)

525 (max 500)

% van totaal studenten

1.93%

0.14%

0.61%

0.07%

2.19%

# Opleidingen

Geen beperking

Geen beperking

Opleiding bepaalt

16

Geen beperking

# Aanmeldingen

1573

51

254

93

1004

# Aantal flexstudent

685 (max 1000)

25

243

82 (max 400)

697

% van totaal studenten

1.92%

0.13%

0.62%

0.23%

2.66%

Tabel 2.1: aanmeldingen voor het experiment en aantal flexstudenten

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

18

De Universiteit Utrecht is in het experiment ingestroomd in 2019, eerst met 2 opleidingen
en in 2020 met 16. 33 Studenten mogen alleen flexstuderen als ze topsporter zijn,
bestuurder bij een studenten- of studievereniging, of mantelzorger. Daarnaast is het
experiment ook opengesteld voor studenten met een chronische ziekte of
functiebeperking en voor studenten aan de lerarenopleiding die al werken in het
onderwijs. De instroom per jaar is gemaximeerd op 400 studenten, maar dat wordt bij
lange na niet gehaald. De deelname als percentage van het totaal aantal studenten is dan
ook minimaal.
Windesheim heeft ervoor gekozen geen doelgroepenbeleid te voeren maar in plaats
daarvan het aantal deelnemers te maximeren. De minimale inschrijvingseis voor de
flexstudent is 1 onderwijseenheid per semester, en voor eerstejaarsstudenten (vanaf
2019) 30 studiepunten. Loting bepaalt wie er deel mag nemen en wie niet voor de
ouderejaars, en de eerstejaars plaatsen worden toegekend op basis van een intake met
een decaan. Het aantal aanmeldingen is standaard hoger dan het aantal plekken, maar
ook hier blijft het percentage flexstudenten klein (± 2.5%).
Met betrekking tot de vraag hoe groot de groep is voor wie flexstuderen mogelijk
financieel interessant kan zijn, kan gekeken worden naar de studentenmonitor. 34 Uit de
studentenmonitor blijkt dat door de jaren heen ongeveer 40% van de respondenten
aangeeft studievertraging te hebben opgelopen. 35 Ook geeft in 2020 38% van de
studenten aan dat zij minder dan 80% van de mogelijk te behalen studiepunten heeft
behaald. 36 Daarnaast geven studenten met zorgtaken (42%) en/of een functiebeperking
(47%) aan minder dan 80% van de studiepunten te hebben behaald dan had gekund.
Voor de groep die minder dan 80% van de mogelijk te behalen studiepunten heeft
behaald kan het financieel aantrekkelijk zijn om te flexstuderen. Of echter deze hele
groep interesse zou hebben voor flexstuderen, is niet onderzocht. De ervaringen bij de
instellingen, ook bij de instellingen die het experiment breed openstellen, leren dat maar
een klein deel van de studenten uiteindelijk interesse toont.
Samenvattend kunnen we stellen dat de deelnemende instellingen het experiment op hun
eigen manier vormgeven. Het aantal aanmeldingen en de instroom bij instellingen met
een strikt doelgroepenbeleid is laag vergeleken met de andere instellingen. In alle
gevallen is het aantal studenten dat deelneemt maar een heel klein gedeelte van de totale
populatie en zelfs indien alle aangemelde studenten zouden kunnen flexstuderen, dan nog
zou dat voor alle instellingen ruim onder de 5% blijven.

2.2

Studenttevredenheid
In hoeverre de aangemelde en deelnemende studenten tevreden zijn over het experiment
is op vijf verschillende manieren gemeten:
1

Hoe tevreden de student is over flexstuderen in het algemeen.

33 De deelnemende opleidingen zijn opgesomd in de methodologieverantwoording.
34 Ministerie OCW en ResearchNed: Studentenmonitor HO.
35 Dit is in 2020 met 42% hoger dan in voorgaande jaren (bijvoorbeeld in 36.6 in 2017): Studieachterstand /
studievertraging, Totalen - Studentenmonitor . De effecten van Corona op studeren en studievoortgang zijn
beschreven in ResearchNed (2020), Studeren, studievoortgang en welbevinden tijdens corona; Onderzoek in
opdracht van het Interstedelijk Studenten Overleg: Studeren tijdens Corona (researchned.nl)
36 Ook dit percentage is in 2020 hoger dan in voorgaande jaren: Studievoortgang, Totalen - Studentenmonitor.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

19

2

Hoe tevreden de student is over de informatievoorziening.

3

Hoe tevreden de student is met betrekking tot het aanmeldproces van flexstuderen.

4

Hoe tevreden de student is over de kosten van flexstuderen.

5

Hoe tevreden de student is over de begeleiding tijdens het flexstuderen.

In de enquête is gevraagd aan studenten die stoppen met flexstuderen hoe ze hun
ervaring met flexstuderen zouden beoordelen. De gemiddelde cijfers hiervan zijn te zien
in tabel 2.2. De UU en UvA scoren bovengemiddeld, maar voor alle instellingen is de
waardering goed te noemen.
Instelling

Gemiddelde cijfer

n

UvA

8.3

130

HU

7.7

122

Tilburg

7.7

21

UU

8.0

11

Windesheim

7.7

193

Totaal

7.9

477

Tabel 2.2: gemiddeld cijfer voor flexstuderen door uitstromende studenten
De studenttevredenheid over de informatievoorziening is te zien in tabel figuur 2.1. De
informatievoorziening wordt door bijna 85% van de studenten als voldoende of beter
beschouwd. Aangemelde maar niet toegelaten studenten zijn een stuk minder tevreden
dan toegelaten studenten, maar ook hier beoordeelt bijna driekwart de
informatievoorziening als voldoende of beter. Bij de HU is men ’t minst tevreden, daar
vindt ruim 20% van de studenten de informatievoorziening onvoldoende.

Figuur 2.1: Beoordeling informatievoorziening. Toelichting: de bovenste twee
staafdiagrammen laten de totalen zien van deelnemers aan het experiment (“toegelaten”)
en aangemelde maar niet deelnemende studenten (“niet-toegelaten”), de overige
staafdiagrammen geven de totalen per instelling weer. Achter elk staafdiagram staat een
getal dat aangeeft hoeveel respondenten deze vraag hebben ingevuld. Elke staafdiagram
samen is 100%.
De beoordeling van het proces van inschrijving is te zien in figuur 2.2. Gemiddeld wordt
het proces door ruim 85% van de studenten als voldoende of beter beschouwd. Het is
niet verrassend dat aangemelde maar niet toegelaten studenten een stuk minder
tevreden over de informatievoorziening zijn dan toegelaten studenten. Ruim 42% van het
beoordeelt het proces als (ruim) onvoldoende. Bij Windesheim is men het minst tevreden,
daar vindt ruim 20% van de studenten het een onvoldoende. Dit zou kunnen liggen aan
Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

20

het lotingsysteem, waardoor studenten het gevoel kunnen krijgen onterecht buiten de
boot te vallen. 37

Figuur 2.2 Beoordeling van het proces van inschrijving en toewijzing.
Bijna driekwart van de flexstudeerders is (zeer) tevreden over de hoogte van ’t
collegegeld dat ze moeten betalen (figuur 2.3). Er zijn geen grote verschillen tussen de
instellingen qua tevredenheidscijfers.

Figuur 2.3 Hoe tevreden ben je over de hoogte van het (flex-)collegegeld? Toelichting: bij
deze vraag zijn alleen deelnemers ondervraagd.
De studentevaluatie van de begeleiding tijdens het flexstuderen is te zien in figuur 2.4.
Opvallend is dat één op de acht studenten aangeeft geen begeleiding te hebben gehad in
het experiment (antwoordcategorie “niet van toepassing”), met de UvA als uitschieter
(één op de vijf heeft geen begeleiding gehad). 38 Uit de aanvulling op deze vraag komt
naar voren dat een aantal studenten niet op de hoogte was van het feit dat er begeleiding
was, of dat het ze niet is aangeboden. Daarnaast geven veel studenten aan vóór het
experiment met een studieloopbaanbegeleider, decaan, of studieadviseur contact te
hebben gehad, over het algemeen naar tevredenheid.
Iets meer dan een derde van de deelnemers is tevreden of zeer tevreden, tegenover
ongeveer één op de tien die ontevreden of zeer ontevreden is. Deze ontevredenheid komt
voor een groot deel door gebrek aan begeleiding, in plaats van slechte begeleiding
perse. 39 Studenten geven daarnaast aan dat veel studieadviseurs en docenten niet of
37 Er is geen substantieel verschil in tevredenheid tussen de lotings-procedure en de decanenroute. Aangezien het
aantal datapunten uit de decanenroute beperkt is (slechts 16 studenten) is ervoor gekozen dit niet apart in de tekst
te behandelen.
38 Het kan zijn dat het gebrek aan begeleiding inherent is aan de distinctie tussen universiteit en hogeschool, waar
bij de eerste grosso modo minder begeleiding biedt, vanuit de veronderstelling dat wo-studenten meer zelfstandig
zijn. Op basis van het experiment is dit niet met zekerheid te zeggen, omdat bijvoorbeeld het doelgroepenbeleid
hier ook een grote rol in kan spelen.
39 Dit betekent dat de ‘niet van toepassing’ categorie dus groter is dan aangegeven.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

21

slecht op de hoogte zijn van de ins en outs van flexstuderen. De ontevredenheid is het
grootst bij de Hogeschool Utrecht. Tilburg University is een positieve uitschieter, waar
ruim tweederde van de studenten (zeer) tevreden over de begeleiding is. Naar alle
waarschijnlijk is dit het gevolg van doelgroepenbeleid, waar bij instellingen met een
strikter beleid de deelnemende studenten goed in beeld zijn.

Figuur 2.4 Hoe tevreden ben je over de begeleiding in de studieplanning in het
experiment?

2.3

Redenen om deel te nemen aan het experiment
Aan iedereen die de studentenquête ingevuld heeft, is gevraagd waarom ze willen
flexstuderen. De opties waren:
•

mijn (top)sportcarrière;

•

(meer) tijd voor bestuurlijke activiteiten;

•

financiële overweging;

•

gezondheidsredenen;

•

mijn persoonlijke omstandigheden;

•

ik hoef nog maar een paar studiepunten;

•

(meer) tijd voor een baan of eigen onderneming.

Studenten konden meerdere overwegingen aankruisen. De uitkomsten in totaal en per
instelling zijn hieronder weergegeven. Financiële redenen en het feit dat studenten nog
maar enkele studiepunten hoeven, zijn de meest voorkomende redenen. Dit wil niet
zeggen dat dit voor deze studenten de enige reden is; studenten vinken gemiddeld iets
minder dan twee redenen aan. Met name financiële overwegingen komen (bijna) altijd
voor in combinatie met andere redenen. Dit is ook logisch: flexstuderen is primair een
financiële regeling door de korting op het collegegeld. Wel zijn er verschillende oorzaken
waarom een student niet nominaal kan of wil studeren (bijvoorbeeld omdat zij behoort tot
één van de onderscheiden doelgroepen). Hierdoor kiest men voor een aangepaste
studieplanning. Met deze aangepaste studieplanning is er vervolgens een keuze om
volledig collegegeld te betalen of via flexstuderen minder te betalen.
Vanzelfsprekend zijn bij de instellingen die een strikter doelgroepenbeleid volgen relatief
gezien meer aanmeldingen van studenten uit die doelgroepen. Toch komt het ook in
Tilburg en bij de UU vaak voor dat studenten nog maar enkele studiepunten hoeven (in
combinatie met het behoren tot één van de doelgroepen).
Ondanks dat Windesheim een lotingssysteem kent, maken studenten die tot een
doelgroep behoren (dus die willen flexstuderen vanwege gezondheids- of persoonlijke
Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

22

redenen, of die ondernemer, topsporter, of bestuurder zijn) méér kans om deel te
nemen. 40 Een lotingssysteem hoeft de toegankelijkheid dus niet in de weg te staan.
Windesheim kent voor eerstejaars de zogeheten decanenroute, waarbij deelname niet via
loting gaat, maar dit is een dermate kleine groep in de data dat het niet waarschijnlijk is
dat dit hier door komt. 41

Figuur 2.5a – redenen om te flexstuderen – totale populatie

Figuur 2.5b – redenen om te flexstuderen – Universiteit van Amsterdam

Figuur 2.5c – redenen om te flexstuderen – Hogeschool Utrecht

40 De kans dat je kan deelnemen aan het experiment bij Windesheim is groter voor elk van die categorieën dan
wanneer je niet tot die categorie behoort.
41 Van de 1.078 studenten van Windesheim die de enquête ingevuld hebben zijn er maar 16 via de decanenroute
binnengekomen. Dit aantal is dermate klein dat het geen invloed heeft op de gemiddelde kans om wel of niet deel
te nemen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

23

Figuur 2.5d – redenen om te flexstuderen – Tilburg University

Figuur 2.5e – redenen om te flexstuderen – Universiteit Utrecht 42

Figuur 2.5f – redenen om te flexstuderen – Windesheim

2.4

(Financiële) alternatieven voor flexstuderen
Deelnemers is gevraagd hoe ze hun studie zouden financieren als ze niet hadden kunnen
flexstuderen (tabel 2.7). De meeste studenten zouden de studie hebben gefinancierd
vanuit studiefinanciering, of vanuit private middelen.
Vanuit onderzoeksoogpunt is deze enquêtevraag incompleet, aangezien de vraag er
impliciet van uitgaat dat er überhaupt alternatieve financieringsbronnen zijn. Het is
theoretisch mogelijk dat deze niet beschikbaar zijn, waardoor de student gedwongen is te
stoppen met de studie. Hoofdstuk 3.1 beschrijft dat voor een substantieel deel van de
flexstudenten flexstuderen een reddingsboei is. Op basis van figuur 2.6 alleen, kan men

42 De Universiteit Utrecht heeft geen enquêtes gehouden onder aangemelde maar niet deelnemende studenten.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

24

dus niet stellen dat flexstuderen slechts leidt tot een verschuiving van de
financieringsbronnen.

Figuur 2.6 Alternatieve bronnen voor financiering studie.

2.5

Behoefte om langer dan één jaar te flexstuderen
De tevredenheid over flexstuderen kan ook afgemeten worden aan de wens van
studenten om zich opnieuw ervoor in te schrijven. Studenten die daarvoor kiezen hoeven
niet nog eens het hele aanmeldproces door. Het voornemen dit te doen is zowel aan het
begin als aan het einde van het jaar uitgevraagd. In figuur 2.7 zijn de uitkomsten van de
enquête aan het begin van het jaar te zien.

Figuur 2.7 Ben je van plan je volgend jaar weer in te schrijven? (Begin jaar)
Ongeveer de helft van de studenten verwacht dat flexstuderen een éénjarig iets is voor
hen en bijna een kwart weet het nog niet. Vergeleken met toegelaten studenten
verwachten meer niet-toegelaten studenten zich volgend jaar niet opnieuw in te
schrijven. Het kan zijn dat ze niet zijn toegelaten omdat ze niet voldoen aan de vereisten,
dat ze teleurgesteld zijn in het aanmeldproces, of dat ze (na meer informatie te hebben
gekregen) hebben besloten dat flexstuderen niet bij hun behoeftes aansluit. 43
Er zijn grote verschillen tussen instellingen, waarbij met name Tilburg en de UU eruit
springen. Daar zijn studenten veel vaker van plan zich volgend jaar opnieuw in te
schrijven. Dit ligt naar alle waarschijnlijkheid aan het doelgroepenbeleid dat beide
instellingen voeren. Topatleet en ondernemer ben je langer dan één jaar en hetzelfde
geldt (helaas) voor chronisch ziek zijn of een functiebeperking hebben.
43 Opvallend is dat relatief veel van de afgewezenen die voornemens is zich volgend jaar misschien of zeker
opnieuw in te schrijven afgewezen is omdat ze niet voldeden aan de toelatingseisen (23,9%). Wellicht verwachten
ze dat hun persoonlijke omstandigheden in de loop van het jaar veranderen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

25

Dezelfde vraag is aan het einde van het jaar nog eens gesteld (figuur 2.8) Het aantal
studenten dat van plan is zich opnieuw in te schrijven neemt dan behoorlijk toe. In plaats
van de ±28% die aan ’t begin van het jaar denkt opnieuw in te schrijven, is nu ruim 46%
voornemens zich opnieuw in te schrijven. De groei komt zowel van mensen die aan het
begin van het jaar nog twijfelden, als van studenten die het eerst niet van plan waren.
Deze stijging lijkt voornamelijk te komen van de niet-doelgroep instellingen. In Tilburg is
het aantal studenten dat wil herinschrijven juist afgenomen. 44
Verder valt op dat deelnemende studenten veel vaker aangeven zich opnieuw te willen
inschrijven. Dit impliceert dat zij tevreden zijn met hoe flexstuderen aansluit bij hun
studiebehoeften.

Figuur 2.8 Ben je van plan je volgend jaar weer in te schrijven? (Einde jaar)

2.6

Conclusies over toegankelijkheid
De deelnemende instellingen geven elk hun eigen invulling aan flexstuderen, en variëren
onder andere op het aantal opleidingen dat deelneemt, het doelgroepenbeleid, en de
aanmeldprocedure. Hoewel er een stijgende lijn zit in het aantal aanmeldingen en
deelnemers, blijven de cijfers bijzonder klein ten opzichte van de totale
studentenaantallen aan de deelnemende instellingen. De Hogeschool Utrecht
bijvoorbeeld, heeft het meest ruime toelatingsbeleid, maar ook daar komen de aanmelden deelnamecijfers bij lange na niet in de buurt van de cijfers zoals geschetst in de
scenarioverkenning van Berenschot (die schat in dat als flexstuderen een recht wordt,
30% van de studenten gaat flexstuderen). 45
Studenten zijn tevreden over flexstuderen en waarderen het met gemiddeld een 7.9. De
informatievoorziening en inschrijfprocedure zijn grosso modo op orde, getuige de ±85%
tevredenheidscijfers. Het valt op dat niet-toegelaten beduidend negatiever oordelen over
beide aspecten. Ook is men tevreden over de hoogte van het te betalen collegegeld. De
15% opslag per studiepunt lijkt dus geen obstakel te vormen. Over het algemeen zijn
studenten tevreden over de begeleiding bij het flexstuderen, maar het valt op dat veel
studenten niet op de hoogte zijn van de mogelijkheid tot begeleiding tijdens het
flexstuderen. Hier ligt een taak voor de opleidingen naar de studenten toe, maar ook naar
44 UU heeft heel weinig observaties (11), wat het lastig maakt harde conclusies te trekken.
45 Hierbij dient opgemerkt te worden dat Berenschot de percentages gekozen heeft naar aanleiding van de
onderzoeksopdracht: om een beeldvormen van de mogelijke effecten van flexstuderen op de financiële exploitatie
van instellingen. Deze percentages dienen dus meer ter illustratie dan dat zij evidence-based zijn.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

26

de eigen medewerkers – voor veel studenten is een docent of blokcoördinator vaak het
eerste aanspreekpunt.
Voor bijna alle studenten spelen financiële overwegingen een rol bij de keuze om te gaan
flexstuderen. Dit is ook logisch: flexstuderen is primair een financiële regeling door de
korting op het collegegeld. De keuze om te flexstuderen is dan ook een getrapte:
allereerst zijn er oorzaken waardoor men niet voltijd kan of wil studeren, en vervolgens is
er de keuze om wel of niet te gaan flexstuderen. Deze eerste categorie oorzaken is vaak
een combinatie (bijvoorbeeld dat men nog maar enkele studiepunten hoeft te behalen om
af te studeren én topsporter is).
Windesheims lotingsysteem lijkt deze doelgroepen niet in de weg te zitten.
Studenten worden aanmerkelijk enthousiaster over flexstuderen als ze het een jaar
gedaan hebben, zoals te zien is door de stijging van het aantal studenten dat zich
opnieuw wil inschrijven door het jaar heen.
Al met al lijkt de toegankelijkheid van het flexstuderen in orde. Veruit de meeste
studenten die willen flexstuderen en binnen de eisen van de instelling vallen, kunnen dat
ook doen. De lotingsprocedure zoals bij Windesheim gebruikt, is onder studenten niet
populair gezien het (relatief) hoge aantal studenten dat ontevreden is over de
inschrijvingsprocedure. Studenten die kunnen deelnemen zijn tevreden over het
experiment en merken dat flexstuderen past bij hoe zij hun studie willen (of moeten)
inrichten.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

27

3

Impact op de studeerbaarheid
De verwachting qua studeerbaarheid is dat een student als gevolg van de mogelijkheden
om zijn of haar studie over een langere periode te spreiden - tegen lagere kosten dan
normaal het geval zou zijn – beter in staat is om van zijn of haar studententijd een succes
te maken. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar studiegedrag en -succes, maar ook naar
studentsucces. De effecten van flexstuderen op studeerbaarheid worden in dit hoofdstuk
besproken.

3.1

Effecten op studiegedrag
Effecten op het studiegedrag bevat een aantal aspecten:
1

Het aantal studiepunten waarvoor de flexstudent zich inschrijft;

2

de studieplannen voor het komend jaar en de rest van de studieperiode;

3

de mogelijke alternatieven voor flexstuderen (waaronder stoppen met de studie) die
de student overweegt (of kiest voor degenen die afgewezen zijn) en;

4

de motivatie van de student voor zijn of haar studie.

Het aantal studiepunten waarvoor de flexstudent zich inschrijft is te zien in figuur 3.1,
uitgesplitst per instelling. Ongeveer de helft neemt minder dan 30 ects af en de andere
helft dus 30 of meer. Het gros van de studenten (60%) is van plan om voor tussen de 21
en 42 studiepunten te studeren. Studenten aan de UvA en Windesheim schrijven
gemiddeld voor iets minder studiepunten per jaar in dan de andere instellingen (24 om
28). Bij deze instelling is ook de grootste variatie in af te nemen studiepunten te zien. Dit
komt waarschijnlijk doordat er bij deze instellingen relatief veel studenten flexstuderen
die nog maar een beperkt aantal studiepunten hoeft te halen.
Er zijn bijna geen studenten die meer studiepunten willen afnemen dan het financiële
break-even punt (52 studiepunten). 46 Een klein percentage studenten wil voor minder
studiepunten studeren dan het minimum (15 voor de HU, en 18 in Tilburg). Dit zijn met
name studenten die nog maar één of twee vakken moeten halen om af te studeren. Zij
moeten betalen voor het minimum, maar gebruiken dit dus niet ‘op’. Het is niet duidelijk
waarom deze studenten ervoor kiezen te gaan flexstuderen in plaats van gebruik te
maken van het reguliere collegegeld, waarbij ze restitutie krijgen van het niet-gebruikte
deel bij afstuderen.

46 Aangezien er een 15% opslag per studiepunt is, is het afnemen van meer dan 52 studiepunten duurder dan niet
flexstuderen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

28

Figuur 3.1: Aantal studiepunten waarvoor flexstudenten zich inschrijven

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

29

Aan het begin van het jaar is aan flexstudenten gevraagd wat niet-deelname had
betekend voor hun studieplan (figuur 3.2). De uitkomst nuanceert het beeld van het
vorige figuur dat studenten minder onderwijs volgen door flexstuderen; ruim driekwart
van de studenten geeft aan dat niet-deelname geen invloed zou hebben gehad op de
keuze voor het aantal te behalen studiepunten. Met name bij de HU is dit percentage
groot, met meer dan 90%. Dit betekent dat maar heel weinig studenten minder
studiepunten gaan halen omdat ze flexstuderen. Sterker nog, in Tilburg en bij
Windesheim en de UU, verwacht een aanzienlijk deel van de studenten dat ze minder
studiepunten zouden halen als ze niet konden flexstuderen. Hun inschatting is dus dat
flexstuderen méér studievertraging voorkomt.

Figuur 3.2: Wat had niet-deelname betekent voor je studieplan?
Studenten is ook gevraagd naar hun verwachtingen over de totale studieduur nu/als ze
niet kunnen flexstuderen (figuur 3.3). Iets minder dan een kwart van de flexstudenten
verwacht dat ze –als ze niet zouden kunnen flexstuderen– nominaal zouden afstuderen.
Curieus genoeg is dit percentage een stuk lager voor degenen die daadwerkelijk niet
kunnen flexstuderen, minder dan tien procent. Niet-deelnemers verwachten vaker langer
dan nominaal te studeren (82%). De daadwerkelijke studieduur is niet meetbaar op basis
van de enquête- en studentadministratiegegevens, omdat studenten alleen gevolgd
worden in de jaren dat ze flexstuderen.

Figuur 3.3: Wat verwacht je dat niet-deelname betekent voor je (totale) studieduur?
Aan begin van het jaar is aan deelnemers gevraagd wat hun alternatief voor flexstuderen
was (figuur 3.4). De meeste studenten (bijna 60%) zouden geen alternatieve keuze
gemaakt hebben en zich gewoon voltijds ingeschreven hebben (waarbij het dan natuurlijk
de vraag is of ze ook alle vakken zouden volgen). Een substantieel deel (19%) weet het
niet, wat impliceert dat ze geen goed zicht hebben op mogelijke alternatieven. Dit
Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

30

antwoord varieert behoorlijk per instelling, wellicht is er ruimte voor alternatieven in de
voorlichting. 3% van de studenten zou niet verder gaan. Dit klinkt als weinig, maar het is
wel degelijk winst in termen van diplomabonus.

Figuur 3.4: Wat had je gedaan als je niet had kunnen flexstuderen (begin jaar)?
Aan het einde van het jaar is aan de flexstudenten gevraagd of ze gestopt zouden zijn
met studeren als ze niet hadden kunnen deelnemen aan het experiment (figuur 3.5).
Ongeveer 20% geeft aan dat dat een reële mogelijkheid was. Voor deze studenten is
flexstuderen dus echt een reddingsboei, en ook voor de instelling is dit goed nieuws. Deze
groep wijkt niet wezenlijk af van het totaal met betrekking tot de doelgroep en reden
waarom men flexstudeert. 47 Wel valt op dat deze groep het grootst is aan de HU en in
Tilburg (21,7% en 28,8%, respectievelijk), de instellingen die qua selectiestrengheid het
verst van elkaar afstaan.
Opgemerkt dient te worden dat dit een hypothetische vraag is en het dus niet met
zekerheid is te zeggen dat deze studenten daadwerkelijk gestopt zouden zijn indien ze
niet hadden kunnen flexstuderen. 48 Ook is niet te zeggen waarom flexstuderen een
reddingsboei voor hen was (financiële reden, zelfregie over studieplanning, begeleiding).

Figuur 3.5: Verwacht je dat je was gestopt met studeren als je niet had kunnen
flexstuderen (einde jaar)?

47 Het is dus niet zo dat bijvoorbeeld topsporters of studenten met een functiebeperking vaker aangeven te zijn
gestopt met studeren als men niet had kunnen flexstuderen.
48
Windesheim heeft bij een vergelijkbare enquêtevraag (Wat had je gedaan als je niet had kunnen flexstuderen
(begin jaar)? [figuur 3.4]) gecontroleerd welke vervolgactie niet-deelnemers namen die hadden aangegeven dit
jaar “niet te gaan studeren”. Zonder uitzondering zijn ze blijven studeren, en de meesten daarvan zijn inmiddels
afgestudeerd. Dit lijkt te suggereren dat de 20% met een korrel zout genomen moet worden. Er is echter een grote
discrepantie in de antwoorden op deze vraag. Bij Windesheim geeft 22% van de niet-deelnemers aan het begin van
het jaar aan dat ze zullen stoppen, terwijl dit bij de andere instellingen slechts 4% is. Gezien het verschil in
vraagstelling (begin versus einde jaar), bevraagden (deelnemers en niet-deelnemers), en de benoemde
discrepantie kunnen wij geen inschatting maken van hoeveel van de genoemde 20% stoppers daadwerkelijk
zouden zijn gestopt.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

31

Figuur 3.6 laat de effecten van flexstuderen op studiemotivatie zien. Voor iets minder dan
de helft van de deelnemers had flexstuderen geen effect op de motivatie en voor iets
minder dan de helft is er een positief effect. Flexstuderen kan dus de druk van de ketel
halen om het hele jaar te studeren, zonder de motivatie weg te halen.

Figuur 3.7: Had je door flexstuderen meer motivatie om te studeren dan zonder
deelname?

3.2

Effecten op studieresultaten
In de enquête aan het begin van het jaar is gevraagd hoe men verwacht dat de
studieresultaten over de gehele studie zullen zijn als men niet kan flexstuderen. De vraag
is zowel aan toegelaten als aan niet-toegelaten studenten gesteld, maar er zijn geen
verschillen tussen beide groepen (figuur 3.8). Zeven op de tien studenten verwacht dat
flexstuderen geen effect zal hebben op de studieresultaten. Zoals wel vaker zijn ook hier
weer de instellingen met een strikter doelgroepenbeleid de uitzondering. Bij de UU en
Tilburg ligt dit een stuk lager en verwachten meer studenten dat ze zonder flexstuderen
mindere resultaten zullen behalen.

Figuur 3.8: Wat verwacht je dat niet-deelname zou betekenen voor je studieprestaties
over de gehele studie?
Aan het einde van het jaar is gevraagd aan flexstudenten in hoeverre ze het aantal
studiepunten hebben gehaald wat ze verwacht hadden. De uitkomsten hiervan zijn te zien
in figuur 3.9. Iets minder dan de helft heeft precies behaald wat ze verwacht hadden en
iets minder dan 40% had gehoopt méér studiepunten te halen. De UvA en de UU zijn een
positieve uitzondering, aangezien meer dan 70% van de flexstudenten daar precies
behaald wat ze van tevoren verwacht hadden. Mogelijk komt dit door goede begeleiding.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

32

Figuur 3.9 Komt 't aantal studiepunten dat je gehaald hebt overeen met je
verwachtingen?
Voor een substantieel deel van de studenten is kunnen flexstuderen alleen dus niet
voldoende om de eigen verwachtingen over hun studieresultaten in te lossen. Deze cijfers
wijken amper af van het landelijk gemiddelde; in 2020 gaf bijvoorbeeld 39% van de
ouderejaars ho-studenten aan achter te lopen ten opzichte van de eigen ambities en 53%
op schema. 49 De mate waarin flexstudenten erin slagen hun studieambities te vervullen,
wijkt dus niet wezenlijk af van de ‘standaard’-student.
Voor twee instellingen hebben we ook de gemiddelde cijfers over het academisch jaar
(tabel 3.1). Hierin is te zien dat deelnemers aan de UvA gemiddeld iets hogere cijfers
halen dan niet-deelnemers. 50
Niet-deelnemers

Deelnemers

Amsterdam

6.84

7.04

UU

7.31

7.32

Total

6.91

7.07

Tabel 3.1: Gemiddelde cijfers voor deelnemers en niet-deelnemers

3.3

Effect op studentsucces
Studentsucces is een bijzonder breed begrip en wordt geoperationaliseerd aan de hand
van vier aspecten:
1

Het ontplooien van nevenactiviteiten (inclusief mantelzorg) en de mate waarin
studenten gestelde doelen op dat gebied behalen.

2

Zelfregie van studenten, met name de mate waarin studenten planmatig studeren.

3

Motivatie om te studeren.

4

Betrokkenheid, oftewel het gevoel onderdeel uit te maken van de
opleidingscommunity, bij zowel de instelling, opleiding, als bij studiegenoten.

Aan studenten die deelnemen aan flexstuderen vanwege hun nevenactiviteiten, is aan het
begin van het jaar gevraagd wat het effect van niet-deelname zou zijn (figuur 3.10).
Ongeveer de helft verwacht dat wel of niet flexstuderen niet uitmaakt voor hun
nevenactiviteiten. Dit suggereert dat het waarschijnlijk is dat ze ook zonder flexstuderen
49 Researchned (2020) Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2019-2020, p. 132.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/09/01/monitor-beleidsmaatregelen-hogeronderwijs-2019-2020
50 Het verschil is ook statistisch significant (p=0.033).

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

33

studievertraging zouden oplopen. Slechts een klein aantal (iets meer dan 5%) verwacht
gestopt te zijn met nevenactiviteiten als ze niet konden flexstuderen. Er zijn geen
opvallende verschillen tussen instellingen.
Dezelfde vraag is nog eens gevraagd aan het einde van het jaar, om te zien of het
ervaren van de combinatie flexstuderen en nevenactiviteiten de antwoorden veranderen
(figuur 3.11). 51 In de totaal-uitkomsten zitten geen grote verschillen, wat impliceert dat
studenten goed zicht hebben op hun eigen belastbaarheid en de mogelijkheden om studie
en nevenactiviteiten te combineren. De uitkomst van de UvA is interessant: aan het begin
van het jaar gaf 10% aan te stoppen met nevenactiviteiten als men niet had kunnen
flexstuderen, maar aan het einde van het jaar zou niemand meer stoppen met de
nevenactiviteiten. Dit zou kunnen betekenen dat voor deze studenten achteraf gezien
flexstuderen niet nodig was om succesvol studeren en nevenactiviteiten te combineren, of
dat de nevenactiviteit als dermate waardevol is ervaren dat men deze ook zonder
flexstuderen zou hebben willen doen.

Figuur 3.10 Wat verwacht je dat niet-deelname betekent voor je nevenactiviteiten? (begin
jaar)

Figuur 3.11 Wat verwacht je dat niet-deelname betekent voor je nevenactiviteiten? (einde
jaar)
Aan studenten die deelnemen aan het experiment vanwege hun nevenactiviteiten, is
gevraagd hoeveel tijd zij verwachten te besteden aan die activiteiten nu ze kunnen
flexstuderen (figuur 3.12). Iets meer dan 40% verwacht min of meer dezelfde
hoeveelheid tijd te besteden en grofweg de helft verwacht meer of veel meer tijd te
kunnen besteden. Bij de UvA en Windesheim zijn de studenten het meest positief, daar

51 Voor de Universiteit Utrecht zijn er slechts twee respondenten, die uitkomst dient dan ook met een korreltje
zout genomen te worden.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

34

verwachten ze fors meer tijd kunnen besteden (1/3e van de studenten, ten opzichte van
25% gemiddeld).

Figuur 3.12: Hoeveel meer tijd verwacht je te besteden aan nevenactiviteiten?
Ook deze vraag is zowel prospectief als retrospectief uitgevraagd. Aan het einde van het
jaar bleek de hoeveelheid daadwerkelijk bestede tijd redelijk gelijk aan de verwachting in
het begin van het jaar (figuur 3.13). De hoge verwachtingen bij Windesheim en UvA
flexstudenten bleken niet helemaal uit te komen, daar kon slechts zo’n 12% veel meer
tijd besteden aan hun nevenactiviteiten door flexstuderen, in plaats van de verwachte
1/3e.
Flexstuderen stelt studenten dus in staat meer tijd te besteden aan nevenactiviteiten,
maar niet héél veel meer tijd. Er zijn geen grote verschillen tussen de instellingen. 52

Figuur 3.13 Besteed je nu meer tijd aan nevenactiviteiten dan aan het begin van het jaar?
Nevenactiviteiten ontplooien en er meer tijd aan besteden is één ding, maar er
daadwerkelijk resultaten mee boeken is een tweede. Aan het einde van het
flexstudeerjaar is aan vier doelgroepen (topsporters, ondernemers, mantelzorgers en
bestuurders) gevraagd in hoeverre ze hun doelen behaald hebben. De resultaten zijn te
zien in de vier panelen van figuur 3.14. De uitkomsten verschillen per doelgroep en per
doel in die doelgroep. In het algemeen kan gezegd worden dat de meeste studenten door
flexstuderen in staat waren extra-curriculaire activiteiten beter uit te voeren, waarbij met
name ondernemers en bestuurders er positief uitspringen. Atleten zijn het minst tevreden
over in hoeverre flexstuderen hen geholpen heeft bij hun sportieve wederwaardigheden.
Een mogelijke verklaring is dat atleten ook zonder flexstuderen vol voor hun sport gaan;
bij atleten is het percentage dat aangeeft dat (niet kunnen) flexstuderen geen invloed

52 De UU lijkt af te wijken, maar gezien het feit dat maar 2 studenten deze vraag hebben beantwoord kunnen hier
geen harde conclusies over getrokken worden.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

35

heeft op hun nevenactiviteiten fors hoger dan het gemiddelde. 53 Met andere woorden:
atleten flexstuderen niet om hun sportieve prestaties te verbeteren, maar om hun
academische prestaties te verbeteren of vanwege het financiële voordeel.

Figuur 3.14a – Uitkomsten nevenactiviteiten – topsporter

Figuur 3.14b – Uitkomsten nevenactiviteiten – mantelzorger

53 Gemiddeld geeft 46% aan dat niet flexstuderen geen invloed gehad zou hebben op nevenactiviteiten, bij atleten
is dat 68%.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

36

Figuur 3.14c – Uitkomsten nevenactiviteiten – ondernemer

Figuur 3.14d – Uitkomsten nevenactiviteiten – bestuurder
Voor ongeveer 40% van de studenten lijkt flexstuderen een positief effect te hebben op
planmatig studeren, al is dat voor de meesten van hen maar een klein beetje (figuur
3.15). Voor iets minder dan de helft maakt het geen verschil.

Figuur 3.15: Ben je door flexstuderen meer planmatig aan de slag gegaan met je studie?

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

37

Als laatste onderdeel van studentsucces is gekeken naar community: de betrokkenheid bij
de instelling, opleiding en medestudenten. Hier is te zien dat één op de vijf minder
betrokkenheid bij de onderwijsinstelling voelt na een jaar flexstuderen (figuur 3.16). Dit
geldt het sterkst voor Windesheim, waar het bijna drie op de tien is. Ongeveer één op de
acht studenten geeft aan juist meer betrokkenheid bij de instelling te voelen. Dit geldt het
sterkste voor Tilburg.

Figuur 3.16: Mijn betrokkenheid met de onderwijsinstelling is …
Eenzelfde beeld komt naar voren over de vraag naar de betrokkenheid bij de instelling
(figuur 3.17) en ook bij de vraag naar de betrokkenheid bij medestudenten (figuur 3.18).
Een substantieel deel (1/3e) van de flexstudenten ervaart minder betrokkenheid bij
medestudenten. Dit resultaat is gedeeltelijk zo hoog door een uitschieter – Windesheim
met 43.5%, maar ook bij andere instellingen ervaart een kwart minder binding.

Figuur 3.17: Mijn betrokkenheid met de opleiding is…
Het is onduidelijk waarom er zulke grote verschillen zijn tussen instellingen. Er zijn geen
grote verschillen in betrokkenheid bij de instelling en studie tussen de verschillende
doelgroepen. Wel is het opvallend dat studenten die flexstuderen omdat ze nog maar
enkele studiepunten hoeven te halen, relatief weinig minder binding met medestudenten
voelen. Als laatste is er geen effect van corona op de betrokkenheid bij instelling,
opleiding en medestudenten zichtbaar. 54

54 De betrokkenheidscijfers in 2020 zijn zelfs iets hoger dan de jaren ervoor.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

38

Figuur 3.18: Mijn betrokkenheid met studiegenoten is…

3.4

Conclusies over studeerbaarheid
Studenten lijken niet minder vakken te gaan volgen door het experiment. Bij veruit de
meesten was het plan al om minder vakken te volgen en flexstuderen helpt hen om meer
regie te hebben daarover. Bij iets minder dan de helft leidt dit tot meer motivatie om te
studeren. 55 Dit beeld wordt extra versterkt door de vaststelling dat 20% van de
deelnemers na een jaar flexstuderen aangeeft dat ze zonder het experiment
waarschijnlijk gestopt zouden zijn met de studie. Dit is een belangrijke, positieve
uitkomst van het experiment.
Het overgrote merendeel van de studenten verwacht dat flexstuderen geen effect zal
hebben op hun studieresultaten. Voor zover bekend laten de gemiddelde cijfers dat ook
zien: flexstudenten aan de UvA halen zelf iets hogere cijfers dan hun niet-deelnemende
collega’s.
Als laatste is er gekeken naar studentsucces. Hieruit kwam naar voren dat wel of niet
kunnen flexstuderen voor de meeste studenten niet uitmaakt in hun keuze om nevenactiviteiten te ontplooien. Ook hier weer komt dus het beeld omhoog dat studenten ook
zonder flexstuderen naar alle waarschijnlijkheid vertraging op zouden lopen. Studenten
kunnen door flexstuderen iets meer tijd aan nevenactiviteiten besteden, maar niet heel
veel meer tijd. Voor de meeste doelstudenten stelde dit hen wel in staat die activiteiten
beter uit te voeren dan zonder het experiment.
Bij de vakken die ze volgden, gaf zo’n 40% aan iets meer planmatig te studeren. Als
laatste lijkt flexstuderen wel een licht negatief effect te hebben op de study- en student
community, met name bij Windesheim.

55 Minder dan 2.5% heeft minder motivatie om te studeren.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

39

4

Doelmatigheid van het flexstuderen
Doelmatigheid is de mate waarin de vormgeving van flexstuderen doelmatig en financieel
levensvatbaar is, alsmede praktisch en organisatorisch uitvoerbaar. We doorlopen het
proces van inschrijving tot het volgen van onderwijs en bespreken de ervaringen van de
deelnemende instellingen. Achtereenvolgens kijken we naar de volgende aspecten:
effecten op organisatie, effecten op het onderwijs, aantrekkingskracht op studenten
andere instellingen en tenslotte, mogelijk misbruik. We concluderen dat flexstuderen
doelmatig en financieel levensvatbaar is indien 1) de deelnemende instellingen positief
staan ten aanzien van de uitvoerbaarheid van flexstuderen; 2) de effecten op de
onderwijsorganisatie passen binnen de strategische richting van de instelling en 3) er
geen misbruik wordt ervaren.

4.1

Effecten op organisatie
Bij dit aspect gaat het om de ervaringen met de informatievoorziening, het
inschrijvingsproces, de effecten van flexstuderen op de studenten- en financiële
administratie en de vraag naar begeleiding door studieadviseurs en decanen.

4.1.1 Ervaringen met de informatievoorziening
Veel instellingen zijn redelijk terughoudend geweest in het begin om studenten te
informeren over en te enthousiasmeren voor flexstuderen. Er was aanvankelijk een
beperkt aantal plaatsen beschikbaar en eerst wilde men leren van de ervaringen met een
kleine groep studenten. De instellingen hebben daarbij ervaren dat de informatievoorziening een essentieel onderdeel is van flexstuderen: studenten moeten een goed
beeld hebben van wat flexstuderen voor hen betekent, hoe het hen kan helpen en wat de
(financiële) consequenties zijn. De instellingen geven aan dat ondanks de
informatievoorziening (voornamelijk via instellingswebsites, online
werk/studeeromgevingen, email en via studieadviseurs) 56, administratieve checks nodig
zijn in het inschrijvingsproces om te voorkomen dat studenten zich inschrijven met een
verkeerd beeld van flexstuderen. De UU en HU geven beiden aan dat veel studenten toch
een verkeerd idee hebben bij flexstuderen. Zij zien het als een manier om hun
voltijdstudie in een deeltijdvorm te gieten en verwachten dat ook het onderwijs zelf
flexibel gegeven wordt en dat bijvoorbeeld colleges ook in de avonduren gevolgd kunnen
worden. In het gesprek tussen studieadviseur en student komt dan naar voren dat het
eigenlijk helemaal niet zo handig is om te flexstuderen aangezien de lessen wel gewoon
de voltijdsagenda volgen. Daarnaast roept ‘flexstuderen’ door de naamgeving bij
studenten iets op dat het eigenlijk niet is: het wordt in eerste instantie gezien als flexibel
studeren of als betalen per behaald studiepunt. Dit terwijl het eigenlijk enkel betalen per
beoogd te behalen studiepunt is. De student betaalt per beoogd studiepunt, niet per

56 Bij de HU bijvoorbeeld, komen studenten op verschillende manieren in aanraking met de mogelijkheid tot
flexstuderen. In studielink bij de herinschrijving worden studenten op de mogelijkheid gewezen; sommige
studenten worden geïnformeerd door de studieloopbaanbegeleider of decaan. Ook staat op SharePoint (AskHU) een
uitgebreide informatiepagina over Flexstuderen. Deze laatste lijkt niet veel bezocht te worden. Vaak sturen
studenten die geïnteresseerd zijn geraakt door de informatie op studielink een email naar het bureau-inschrijving.
Recentelijk is de informatievoorziening verbeterd.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

40

behaald studiepunt. De HU voert altijd nog een administratieve check 57 uit om te kijken of
het wel een financieel handige keuze is voor een individuele student. Mochten daar
vraagtekens bij zijn, dan wordt contact gezocht met de student.
Windesheim ervaart geen noemenswaardige knelpunten. Flexstuderen is redelijk bekend
bij studenten. Er is informatie te vinden op de instellingswebsite en de online werk/
studeeromgeving en jaarlijks op 1 juli gaat een specifieke email naar alle studenten met
informatie over flexstuderen. Naast informatie online, wordt flexstuderen ook
aangekondigd op grote informatieborden op de campus. De informatievoorziening leidt nu
eigenlijk tot de situatie dat de beschikbare plekken snel vol zitten.
Tilburg University heeft het experiment beperkt tot specifieke groepen. Alleen in het 1e
jaar van het experiment was dit nog onvoldoende duidelijk en waren er relatief veel
aanmeldingen van studenten die interesse hadden in flexstuderen, maar daar op grond
van de regels aan de TiU niet voor in aanmerking kwamen. Dit type aanmelding is in de
jaren daarna niet of nauwelijks meer voorgekomen.
Bij de UvA is flexstuderen niet bij alle opleidingen mogelijk. Binnen wel deelnemende
opleidingen zijn er geen restricties voor deelname, behalve dat in het 1e jaar van het
experiment eerstejaars studenten niet in aanmerking kwamen voor deelname. Door de
geboden ruimte heeft zich ook een grote groep studenten aangemeld die nog een paar
studiepunten moesten behalen om af te studeren. In de eerste jaren is gebleken dat het
overgrote deel van de informatie over flexstuderen door studenten via de websites is
ingewonnen. 58 Daarnaast is decentraal via studieadviseurs geïnformeerd en zijn vragen
aan de administratie gesteld. Hoeveel tijd en kosten hiermee gemoeid zijn is niet bekend.
TiU en UvA achten het overigens beide noodzakelijk dat studieadviseurs goed
geïnformeerd zijn, zodat studenten waarvoor flexstuderen juist een geschikte studievorm
is zich daadwerkelijk hiervoor aanmelden. Bij de UvA is dit mede van belang vanwege de
relatief korte inschrijftermijn.
Al met al, de informatievoorziening is een punt van voortdurende aandacht. Een grote
zorg is dat het lastig blijkt een goed en adequaat beeld van flexstuderen te geven aan
studenten. De naamgeving van het experiment schept bij studenten die er voor het eerst
mee in aanraking komen regelmatig verkeerde verwachtingen.

4.1.2 Ervaringen met het inschrijvingsproces
Bij de HU, Windesheim en UvA zijn de afgelopen jaren benut om het inschrijvingsproces
te optimaliseren en zodoende handwerk te voorkomen. Zo is bij Windesheim het
studentinformatiesysteem inmiddels goed ingericht en daardoor is de extra werkdruk
behapbaar. Als een student zich aanmeldt voor flexstuderen en zich intekent voor
onderwijs, dan wordt dit verzoek doorgestuurd naar een ‘goedkeurder’ (docent namens
de Examencommissie) en indien het verzoek goedgekeurd wordt, wordt het doorgezet
naar het studievolgsysteem (Educator). Bij de UvA is de (digitale) inschrijvingsprocedure
aangepast voor administratieve verwerking van de flexstudenten. De studentenadministratie heeft wat extra werk vanwege controle van de inschrijving en (vooral)
57 Bijvoorbeeld of de kosten voor flexstuderen niet hoger zijn dan regulier studeren. Echter studenten kunnen
goede redenen hebben toch een flexstudent te zijn ondanks de hogere kosten. Zo kan het zijn dat de student ook
zeker wil zijn dat hij/zij het volgende jaar kan flexstuderen.
58 Dit blijkt ook uit de studentenenquêtes, waar informatie via de website de meest genoemde informatiebron is.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

41

controle achteraf, voor wat betreft het feitelijk aantal behaalde studiepunten in verband
met accurate facturering. Aandachtspunten hier zijn de korte inschrijvingsperiode
(mei/juni voor start in september) en dat alleen instroom in september mogelijk is.
Mogelijk risico van deze beperkingen is dat sommige studenten uit de doelgroep een kans
op flexstuderen mislopen en een jaar moeten wachten. Door de ervaringen in de
afgelopen jaren heeft de HU de systemen goed kunnen inrichten en verder kunnen
aanpassen. Het collegegeld wordt direct berekend op basis van de inschrijving. Het
aanmeldsysteem is in 2020 nog veranderd omdat de vragenset bij de herinschrijving
ertoe leidde dat veel studenten zich per ongeluk voor flexstuderen inschreven zonder
goed te weten wat het was. Gezien de korte deelname van de UU in het experiment, zijn
de (inschrijvings)processen en informatievoorziening nog niet uitontwikkeld. Dit leidt tot
veel handwerk bij de opleidingen en de studentenadministratie. Ook moet nog een aantal
(softwarematige) verbeteringen doorgevoerd worden in het inschrijvingsproces. Een
voorbeeld van een knelpunt in het inschrijfproces bij de UU betreft de deadline voor
inschrijving. Als deadline voor inschrijven flexstuderen wordt 1 mei (bacheloropleidingen)
gehanteerd (deadline zelf bepaald door de UU). Dit is eigenlijk te vroeg voor veel
studenten. Met name voor de studenten die een bestuursjaar willen doen is het lastig
aangezien de bestuurswisselingen nog niet hebben plaatsgevonden. Bij de TiU is een
aparte administratie ingericht voor het inschrijven en volgen van de flexstudenten. Deze
wordt beheerd en uitgevoerd door de aangestelde coördinator flexstuderen. Door het
beperkte aantal deelnemers is er een goed overzicht en doen zich geen grote problemen
voor.
Specifieke uitdagingen vormen de inschrijving van eerstejaars bachelor studenten.
Windesheim geeft aan dat het traject om als eerstejaars bachelor student te gaan
flexstuderen complex is. De eerstejaars bachelor student kan alleen via de decaan
binnenkomen in flexstuderen. Na inschrijving dient daarom direct een gesprek plaats te
vinden tussen de student en de decaan en de decaan geeft impliciet een
opschortingsadvies ten aanzien van het bindend studieadvies (bsa) van een jaar. De
flexstudent krijgt twee jaar de tijd voor bsa (minimaal inschrijven 30 EC). 59 Ook bij de HU
doen zich specifieke knelpunten voor. Een voorbeeld betreft de uitbreiding van het
experiment naar eerstejaars (in deeltijd), duaal en deeltijd in 2021-2022. 60 De eerstejaars
worden ingeschreven in het hele programma, maar dan moeten zij zich eigenlijk vóór 20
augustus uitschrijven voor cursussen die ze niet willen volgen. Dit moet uiteindelijk door
de examencommissie worden geaccordeerd. Doordat er al verschillende administratieve
stappen moeten worden gezet voordat de student op de HU arriveert, is het traject lastig
voor eerstejaars.
Bij inbedding van flexstuderen in wetgeving is het vanuit de instellingen wenselijk dat het
Ministerie ondersteuning biedt in het gezamenlijk optrekken richting de softwareleveranciers om de systemen goed in te richten voor flexstuderen. Momenteel
onderhandelt iedere instelling zelfstandig met de leveranciers en dit leidt tot veel
weerstand en vertraging. Ook zijn de studentvolgsystemen gericht op voltijdstudenten en
niet op deeltijdstudenten.

59 De impliciete assumptie is dat als de student niet in twee keer BA en/ of MA kan halen, dan is het programma
voor die student niet studeerbaar.
60 https://trajectum.hu.nl/hu-wil-proef-met-betalen-per-studiepunt-uitbreiden-naar-deeltijd/

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

42

Al met al hebben vier van de vijf deelnemende instellingen de inschrijvingsprocedure via
aanpassing van bestaande informatiesystemen opgezet en verder verbeterd. Er blijven
zich echter specifieke knelpunten voordoen die met name te maken hebben met de
inschrijfperiode (ver) voor de zomer. In een aantal gevallen is het lastig voor de
studenten om dan al te beslissen om te gaan flexstuderen. Ook voor eerstejaars is de
procedure ingewikkeld en vraagt het meer coördinatie en afstemming van de instelling.
De instellingen benadrukken het belang van een goed functionerend inschrijvingssysteem.
Als dit niet goed werkt, leidt dat tot meer vragen van studenten en meer handwerk voor
de studenten- en financiële administratie. De instellingen pleiten dan ook voor landelijke
coördinatie richting de softwareleveranciers om de inschrijving zo makkelijk mogelijk te
maken.

4.1.3 Studenten- en financiële administratie
Invoering van het flexstuderen leidt tot meer administratieve lasten, bijvoorbeeld doordat
er nu incasso’s voor de losse onderwijsdelen nodig zijn in plaats van één incasso voor het
hele jaar. Daarnaast moeten aanmeldingsprocedures aangepast worden en dient de
voorlichting over flexstuderen voor studenten op orde te zijn zodat zij een juiste keuze
kunnen maken.
Bij de HU, Windesheim en UvA zijn de administratiesystemen op basis van de ervaringen
in de eerdere jaren en aanzienlijke inspanningen, nu goed ingericht voor flexstuderen. Dit
maakt dat de huidige extra inspanningen behapbaar zijn. De studentenadministratie bij
Windesheim krijgt iedere week een factureringslijst die ingevoerd wordt in SIS. Hierin
wordt het juiste collegegeld bepaald en volgt de facturatie. Dit gaat grotendeels
vlekkeloos. Moeilijkheden ontstaan als een student opplust (inschrijft voor meer
studiepunten: dan wordt de student ineens met hogere bedragen geconfronteerd wat
vragen oproept). Met de huidige 500/600 flexstudenten gaat het (buiten de
inschrijvingsperiodes september en februari) om ongeveer 10-15 mutaties (vragen,
veranderingen) per week. In termen van extra investeringen specifiek voor flexstuderen
kan het volgende worden genoemd: de studentenadministratie heeft 0.2 FTE extra
capaciteit. Zeker in het begin was dit nodig om procedures te ontwikkelen en uit te
werken. Iedere week vindt een scrum teamoverleg plaats en dit team is verantwoordelijk
voor het beantwoorden van vragen van studenten. De financiële administratie heeft 0.1
FTE extra capaciteit. De IT-afdeling is ook betrokken vanuit functioneel beheer en
datamanagement (0.4 FTE). Tenslotte zijn een projectleider en een onderzoeker
betrokken (totaal 1 FTE voor de functies tezamen).
Ook bij de HU leidt flexstuderen tot meer werk bij de studentenadministratie en de
financiële afdeling, ook na het inrichten van systemen. Dit is met name merkbaar in de
inschrijvingsfase. Dit blijft deels handwerk (controle, eventuele e-mail, administratieve
afhandeling van veranderende status). Ook rond het innen van collegegeld hebben
studenten veel vragen, veelal omdat ze de geïnde bedragen niet altijd herkennen. Er
werken vijf mensen in de projectgroep, en zij behandelen alle inschrijvingshandelingen,
consultatie examencommissies en vragen van studenten (20 meldingen per dag).
Bij de UvA moesten naast de aanpassing van de (digitale) inschrijvingsprocedure, ook de
procedures voor monitoring en facturering in het studentenvolgsysteem worden
aangepast. Dit betrof een eenmalige aanpassing. Doordat bij de UvA opleidingen al per

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

43

studiepunt worden gefinancierd, heeft het experiment op het niveau van opleidingen
beperkte financiële consequenties 61. Deze consequenties (per saldo minder collegegeld)
zijn grotendeels op centraal niveau opgevangen. Daarnaast is er extra werk in verband
met aanvullende controle achteraf, mede om te controleren op mogelijk misbruik.
De UU is later aan het experiment deel gaan nemen en zit nog middenin het verder
ontwikkelen van de noodzakelijke processen in de studenten- en financiële administratie.
Hier wordt het experiment als een forse investering ervaren. Bij de TiU is gekozen om de
systemen niet structureel aan te passen. De aan flexstuderen verbonden werkzaamheden
zijn door een apart organisatieonderdeel (coördinator) uitgevoerd. Door deze zelfstandige
uitvoering (aanmelding, selectie, administratie, monitoring, evaluatie (onder meer via
vragenlijsten, et cetera), waren er geen aanpassingen van bestaande organisatie en
systemen nodig. Daardoor heeft het experiment in Tilburg geen grote organisatorische of
financiële consequenties met zich meegebracht. Aangezien het in Tilburg om kleine
aantallen deelnemende studenten gaat, blijft het mogelijk de administratie handmatig te
doen.
Al met al gaat flexstuderen gepaard met substantiële initiële kosten in het opzetten en
aanpassen van de studenten- en financiële administratie. De deelnemende instellingen die
al enige jaren ervaring hebben, geven aan dat als alles op orde is en dat de extra
reguliere inspanningen behapbaar zijn. Echter, er zijn grenzen. De HU geeft bijvoorbeeld
aan dat het maximum van 1.000 nieuwe inschrijvingen (in 2021-2022) echt het maximale
aantal is voor de huidige organisatie. Dan zou het totaal aantal flexstudenten op ongeveer
net iets onder de 10% van de totale studentenpopulatie liggen. Ook Windesheim geeft
aan dat het binnen de huidige kaders, systemen en met een kleine uitbreiding van de
personele bezetting in de administratie, mogelijk is naar 2.000 tot 2.500 flexstudenten
(ongeveer 10%) te gaan. Daarboven vereist flexstuderen voor Windesheim en HU een
herziening van de systemen en een verdere uitbreiding van de personele bezetting.

4.1.4 Studieadviseurs
De intentie van flexstuderen is dat de studenten meer mogelijkheid tot zelfregie hebben.
Zij moeten namelijk keuzes maken over wanneer vakken te volgen en daarbij een
afweging maken tussen persoonlijke omstandigheden en de studiestructuur. Dit kan
leiden tot een verhoogde behoefte aan individuele keuzebegeleiding door studieadviseurs
en/of decanen. 62
De ervaring van instellingen op basis van de eerste jaren (2018) is dat flexstuderen niet
tot significant meerwerk bij studieadviseurs leidt. Dit omdat zij vaak al met de
deelnemende groepen (inclusief langstudeerders) in gesprek zijn om de studie in te
plannen. Flexstuderen wordt dan beschouwd als een extra service, zowel qua erkenning
van de omstandigheden van de student als een financiële tegemoetkoming. 63 In 2021 zien
we kleine verschillen tussen de instellingen: enerzijds instellingen die aangeven dat extra
begeleiding ook zou plaatsvinden zonder flexstuderen en anderzijds, instellingen die
aangeven dat flexstuderen echt tot meerwerk bij studieadviseurs leidt. Bij de laatste is dit
overigens niet onoverkomelijk.
61 Voor flexstudenten betalen de opleidingen een overheadvergoeding op voltijdsbasis.
62 Ockham IPS en SEOR (2019) Tussentijdse evaluatie experiment flexstuderen.
63 Ockham IPS en SEOR (2018) Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment
Flexstuderen zouden belemmeren - Deelonderzoek “go/no go” besluitvorming t.a.v. Experiment Flexstuderen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

44

Bij Windesheim bijvoorbeeld wordt flexstuderen door decanen en studieloopbaanbegeleiders niet als extra werk gezien. In veel gevallen zouden ze toch met deze
studenten een gesprek voeren over de studievoortgang. Flexstuderen biedt juist een extra
middel hen beter te helpen. Elke student met vertraging kost extra tijd voor de
studentenadministratie en met name de studieadviseurs. In de aanloopfase leidde
flexstuderen wel tot moeilijkheden binnen de examencommissies, met name in
combinatie met het bsa. Dit is nu aangepast. Bij de UvA hebben studieadviseurs zich in de
materie moeten verdiepen. In de beginjaren speelden zij ook een belangrijke rol bij het
aanmelden voor flexstuderen, in ieder geval voor de groepen met een behoefte aan
tijdelijke studieverlichting. Hoeveel extra werk dit betekent, is moeilijk te zeggen (behalve
het inlezen in de materie). Het gaat hier om studenten die toch vroeg of laat bij de
studieadviseur terecht zouden komen. Ook bij de TiU zijn studieadviseurs wel bekend met
de flexibele studenten en zouden zij een groot deel van deze groep ook in begeleiding
hebben zonder het experiment.
De studieloopbaanbegeleiders bij de HU ervaren ook meer werk, mede doordat zij nog
weinig met flexstuderen in aanraking komen en daardoor nog vrij onbekend zijn met de
specifieke regels. Daarnaast kost het tijd om even samen met de student te bekijken wat
de consequenties zijn van de keuze om te flexstuderen. Dit wordt echter niet gezien als
extra werk, maar als regulier begeleidingswerk met een net andere aandacht voor de
keuze van vakken en de consequenties daarvan voor het leerpad. Ook bij de UU leidt
flexstuderen tot meer werk bij studieadviseurs. Zij worden geconfronteerd met veel
vragen terwijl zij ook nog niet volledig geïnformeerd zijn. Dit komt ook doordat
flexstuderen anders wordt opgevat door studenten dan dat het is en door de nog
summiere informatievoorziening. Ook de doelgroepenbenadering leidt bij studieadviseurs
nog tot veel onduidelijkheid. Zo is bijvoorbeeld de combinatie van flexstuderen met
vrijwilligerswerk niet mogelijk en is ook voor zijinstromers de combinatie van de
lerarenopleiding met hun huidige baan buiten het onderwijs niet mogelijk. Daarnaast
vraagt de algemene nadruk op keuzevrijheid in het onderwijs en de daarbij
samenhangende keuzeproblematiek bij studenten om meer studieadviseurs. Flexstuderen
kan dit effect versterken.
Al met al lijkt de extra werkdruk in de studentenbegeleiding niet onoverkomelijk. Het
extra werk zit met name in het bekend worden met flexstuderen en het oplossen van
specifieke knelpunten bij opleidingen. Veel deelnemende studenten zouden al extra
begeleiding nodig hebben gehad. Een aandachtspunt is dat studenten bij ‘flexstuderen’
toch vaak een verkeerd idee hebben, wat tot veel vragen leidt aan de studieadviseurs.

4.2

Effecten op het onderwijs
De effecten op het onderwijs kunnen betrekking hebben op de effecten op docenten,
maar ook op de inrichting van het onderwijs.

4.2.1 Effecten op de docenten
Bij dit aspect gaat het om of docenten effecten zien van flexstuderen binnen het door hen
gegeven onderwijs. Dit kan te maken hebben met kleinere, of grotere studentengroepen

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

45

in de collegezaal of variabele voorkennis bij studenten, aangezien niet iedereen op
hetzelfde moment dezelfde vakken loopt. Dit vraagt een extra investering van docenten in
continu formatief beoordelen, aangezien de docent er niet meer vanuit kan gaan dat
bepaalde kennis aanwezig is.
Deelnemende instellingen geven aan dat het flexstuderen in de eerste jaren niet leidde tot
veranderingen in de organisatie van het onderwijs voor de docenten. 64 De aantallen
deelnemers waren in de eerste jaren (tot 2018) echter nog laag waardoor het niet te
verwachten was dat docenten veranderingen zagen.
In 2021 is flexstuderen breder ingebed en zijn er grotere aantallen deelnemers. Echter,
ook nu geeft geen van de deelnemende instellingen aan dat flexstuderen effect heeft op
de docenten en hoe zij het onderwijs organiseren. Zo wordt aangegeven dat bij de HU
docenten eigenlijk flexstuderen niet tegenkomen. Dit reflecteert ook de algemene
benadering van de HU dat er geen verschil is tussen een reguliere student en een
flexstudent. De mogelijkheid om te kunnen flexstuderen heeft geen directe impact op de
uitvoering van het onderwijs. Immers, de flexstudent behoudt dezelfde rechten en
plichten als een ‘reguliere’ student en daardoor bemerkt zowel student als docent geen
verschil in het volgen van onderwijs, het laten afnemen van een toets of in de
begeleiding. Ook bij de UU, Windesheim en TiU komen docenten niet in aanraking met
flexstuderen. Ook bij de UvA weet een docent niet of (en hoeft niet te weten dat) een
student voltijds of flexibel studeert; dat heeft immers geen gevolgen voor zijn colleges.
Al met al, er zijn vanuit de huidige ervaringen met flexstuderen geen effecten van
flexstuderen op de organisatie van onderwijs door docenten. Ook bij toenemende
aantallen flexstudenten lijkt het niet aannemelijk dat docenten hier veel van merken. Ook
in de huidige situatie volgen niet alle reguliere studenten alle vakken alleen weet de
docent/instelling dit niet op voorhand. Bij flexstuderen wordt het beter zichtbaar dat
studenten besluiten bepaalde vakken niet te volgen.

4.2.2 Effecten op inrichting onderwijs
Bij dit aspect gaat het om veranderingen in het inrichten van het onderwijs. Gedacht kan
worden aan veranderingen in het curriculum, de volgtijdelijkheid van cursussen, de
onderwijslogistiek en de begeleiding van studenten.
De deelnemende instellingen hebben keuzes kunnen maken voor welke opleidingen
flexstuderen in te passen is. TiU, HU en Windesheim hebben geen beperkingen opgelegd
wat betreft opleidingen. De UvA en UU wel. Zo is bij de UU flexstuderen opengesteld bij
alleen die opleidingen waar draagvlak bestond voor deelname. Ook bij de UvA kunnen
opleidingen zelf bepalen of zij aan het experiment meededen. Er zijn dan ook geen
effecten op de volgtijdelijkheid van colleges.
Bij de HU en Windesheim is flexstuderen breed ingezet en sterk gelinkt aan de
strategische koers van de instelling. De HU heeft sterk ingezet op flexibel en
gepersonaliseerd onderwijs. Veel ontwikkelingen binnen de HU zijn erop gericht meer
modulair en flexibel te werken. Ook flexstuderen moet in deze context worden bezien.

64 Ockham IPS en SEOR (2018) Inventarisatie zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment
Flexstuderen zouden belemmeren - Deelonderzoek “go/no go” besluitvorming t.a.v. Experiment Flexstuderen

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

46

Flexstuderen kan een bijdrage leveren in het flexibeler inrichten van het onderwijs, wat
wellicht ook flexstuderen weer aantrekkelijker maakt. Bij Windesheim heeft flexstuderen
nog geen effect op de inrichting van het onderwijs. Flexstuderen vergroot wel de variëteit
in leerroutes wat het organiseren van onderwijs bij grote aantallen niet gemakkelijker
maakt. Echter dit is ook een consequentie van de strategische koers die door Windesheim
is ingeslagen.
Bij de UvA is in de logistiek soms een extra inspanning nodig, bijvoorbeeld bij het
samenstellen van werkgroepen. Flexibel studeren legt dan soms beperkingen op (de
betreffende student volgt niet het hele programma van de werkgroep), maar dit komt niet
veel voor. De HU ziet op dit moment geen effect op de onderwijslogistiek zoals het
reserveren van onderwijsruimtes. Bij inschrijving in het studiejaar telt ook een flexstudent
als een volledige student. Dit wordt nu ook meegenomen in de toewijzing van
onderwijsruimtes.
Het experiment flexstuderen leidt tot een aantal praktische moeilijkheden, maar soms ook
fundamentele discussies die met het verder flexibiliseren van het onderwijs te maken
hebben:
•

Vrijstellingen: Vrijstellingen vertegenwoordigen studiepunten. Nu is de vraag of
flexstudenten voor deze studiepunten moeten betalen. Bij Windesheim geldt dat,
aangezien een reguliere student impliciet ook betaalt, de flexstudent ook moet
betalen.

•

Grootte van onderwijseenheden: De HU, Windesheim en UU geven aan dat vanuit
flexstuderen er wel een druk is om onderwijseenheden (modules) een bepaalde
grootte te geven. Hierbij lijken eenheden van 15 EC (of kleiner) goed te werken en
leiden grotere eenheden (zoals een stage of scriptie van 30 EC) tot problemen als die
over de academische jaargrens vallen. In dat geval moet de student zich opnieuw
voor het vak inschrijven en weer de 30 EC betalen. Opsplitsen in kleinere modules
van 10-15 EC is dan gewenst: die kunnen dan apart getoetst worden.

•

Interfacultair en inter-institutioneel opleiden: Een andere moeilijkheid is het
interfacultair opleiden en het mogelijk maken dat studenten keuzevakken bij andere
faculteiten volgen. Problemen ontstaan dan ten aanzien van de inschrijving voor
vakken, de facturatie en/of de interne afrekening voor het gevolgde onderwijs.
Hetzelfde geldt voor het volgen van vakken bij andere instellingen.

•

Deel van de opleiding in buitenland/buitenlandse studenten. Op dit moment
kunnen buitenlandse studenten (niet EER) zich niet aanmelden voor flexstuderen in
Nederland aangezien zij niet het wettelijke collegegeld betalen. De UvA constateert
dat deze optie goed zou zijn voor deze groep, vooral ook in het 1e jaar, vanwege de
hoge eisen die aan de studenten worden gesteld vanwege aanpassing aan de situatie
in Nederland. Daarnaast wordt gewezen op mogelijk misbruik via het volgen van een
deel van de opleiding in het buitenland door Nederlandse studenten (zie ook verderop
in dit hoofdstuk).

In de praktijk komen deze praktische, maar soms ook fundamentele moeilijkheden op het
bord van de studieadviseur of decaan terecht die dan een oplossing zoekt die recht doet
aan de situatie. Op basis van de ervaringen ontwikkelen de instellingen een meer
structurele benadering voor de meeste van deze discussiepunten, maar voor anderen is

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

47

geen structurele oplossing mogelijk (met name voor interfacultair en inter-institutioneel
opleiden).
Al met al leidt flexstuderen niet tot grote aanpassingen van de inrichting van het
onderwijs. Wel kunnen discussies binnen de instellingen over verdere flexibilisering van
het onderwijs door flexstuderen op de voorgrond treden, zoals de grootte van
onderwijseenheden en het interfacultair/inter-institutioneel opleiden.

4.3

Aantrekkingskracht op studenten andere instellingen
Flexstuderen kan de deelnemende instellingen aantrekkelijker maken doordat ze een
extra mogelijkheid bieden om in je eigen tempo te studeren die andere instellingen niet
bieden. Bij de instellingen is het aantrekken van meer studenten door flexstuderen geen
doel op zich. De deelnemende instellingen hebben dan ook weinig indicaties dat studenten
voor hun instelling kiezen omdat ze zouden kunnen flexstuderen. Bij de HU bijvoorbeeld,
leidt flexstuderen niet tot extra instroom van studenten in de HU. Dit ook omdat de HU
nog geen gebruik maakt van de mogelijkheid om ook eerstejaars studenten te laten
deelnemen. Het effect op de deeltijd is nog onbekend. Echter, er is toenemende
belangstelling voor flexstuderen onder deeltijdstudenten. De situatie is anders bij
Windesheim. Hier zijn er indicaties dat studenten aan de poort vragen naar de
mogelijkheden voor flexstuderen en dat zij (nog altijd op kleine schaal) de keuze voor de
hogeschool deels laten afhangen van de flexstudeermogelijkheden. Dit vooral als een
student bij een andere hogeschool niet het bsa heeft gehaald. 65 Ook wordt flexstuderen
als laagdrempelige optie gezien om van mbo naar hoger onderwijs over te stappen:
sommige mbo-afgestudeerden hebben niet het zelfvertrouwen om een volledig HO
programma aan te kunnen en vinden het aantrekkelijk eerst een jaar te kijken of ze het
tempo aan kunnen. 66
De mogelijkheid om te flexstuderen is voor veruit de meeste studenten niet
doorslaggevend in hun keuze voor een bepaalde instelling. Uit de enquête blijkt dat
86,9% van de deelnemende studenten niet van instelling gewisseld zou zijn indien men
niet kon flexstuderen. Van de studenten die zich hadden aangemeld voor flexstuderen,
maar niet zijn toegelaten geeft 14.0% aan daadwerkelijk naar een andere instelling te
zijn overgestapt. Het is niet te achterhalen of niet meedoen aan flexstuderen hier een
doorslaggevende rol in heeft gespeeld. Omdat bij de UvA en de UU slechts een beperkt
aantal opleidingen meedoen, kan het zijn dat studenten van die instellingen ervoor kiezen
te wisselen van opleiding in plaats van instelling bij niet-deelname. Dit blijkt echter niet
uit de data, aangezien slechts 1,8% van de flexstudenten van die instellingen aangeeft
dat ze een andere opleiding zouden hebben gekozen als ze niet mee konden doen aan het
experiment.
Als gekeken wordt naar de interesse van studenten voor flexstuderen in opleidingen die
op voorhand gezien werden als mogelijk interessant, dan valt op dat dit niet altijd
uitkomt. Zo ziet de HU dat de interesse van studenten voor flexstuderen tegenvalt voor
een aantal flexibel georganiseerde opleidingen. Zo was binnen Instituut Marketing &
65 Een respondent geeft aan dat 60% van de eerstejaars uitvallers vaak bij andere hogeschool dezelfde opleiding
gaat doen.
66 Zie ook: https://www.scienceguide.nl/2021/07/leenangst-weerhoudt-mbo-student-van-doorstroom-naar-hbo/

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

48

Commerce de verwachting dat veel studenten gebruik zouden maken van de mogelijkheid
tot flexstuderen. Dit bleek echter niet het geval te zijn. Ook de UU geeft aan dat bij de
deelnemende opleidingen het animo voor flexstuderen wat tegenvalt. Bijvoorbeeld in de
lerarenopleiding neemt het aantal aanmeldingen af. Dit kan te maken hebben met andere
initiatieven om studenten aan te moedigen voor de lerarenopleiding (lerarenbeurs;
dubbele halvering collegegeld (eerstejaars en keuze lerarenopleiding). Ook is flexstuderen
alleen mogelijk voor studenten die al een baan hebben in het onderwijs; niet voor degene
die naast een baan buiten het onderwijs willen studeren voor een baan in het onderwijs. 67
Bij de TiU is alleen in het 1e jaar waargenomen dat enkele studenten voor de instelling
kozen vanwege de mogelijkheid tot flexstuderen. Bij de UvA heeft men hier geen zicht op.
In het 1e jaar van het experiment kwamen nieuwe studenten ook niet in aanmerking voor
flexstuderen.
Al met al zijn er enkel een paar indicaties dat flexstuderen een instelling aantrekkelijker
maakt voor studenten die in een specifieke situatie zitten. Interessant is de indicatie dat
flexstuderen mbo-afgestudeerden een zachtere landing in het hoger onderwijs kunnen
bezorgen. Daarnaast valt op basis van de ervaringen van de deelnemende instellingen
niet te voorspellen in welke opleidingen flexstuderen het meest handig is voor studenten:
studenten maken hun eigen individuele afwegingen.

4.4

Mogelijk misbruik
Flexstuderen is een financiële prikkel, en er is dan ook een risico op oneigenlijk gebruik of
misbruik. Misbruik kan betekenen dat de student meer studiepunten behaald dan
waarvoor zij zich heeft aangemeld, 68 maar ook of studenten voldoen aan de
toelatingseisen bij instellingen die een doelgroepenbeleid hanteren.
In de gespreken met de deelnemende instellingen in 2021 kwamen een paar theoretische
gevallen van misbruik naar voren, maar eigenlijk zijn er geen indicaties van misbruik door
flexstuderen. Bij de deelnemende instellingen kan het theoretisch zo zijn dat iemand meer
colleges volgt in een flexjaar, om in een volgend jaar meer tentamens te doen en meer
punten te halen dan het volledige collegegeld, maar dit is niet waargenomen. De UvA
merkt verder op dat voor uitgaande uitwisselingsstudenten waarvoor flexstuderen wel
mogelijk is 69 het risico op misbruik groter is (flexibel inschrijven voor een beperkt aantal
vakken, vervolgens een vol programma in het buitenland volgen en de behaalde punten
pas het collegejaar daarna weer opgeven). Dit risico is ondervangen doordat deze
studenten voorafgaand aan de reis voor 30 studiepunten moeten betalen. Ook vindt extra
controle plaats.
Bij drie instellingen (UvA, TiU, en UU) hebben we informatie over het aantal ingeschreven
studiepunten en het aantal behaalde studiepunten. Hieruit blijkt dat het niet
ongebruikelijk is dat studenten méér studiepunten halen dan waarvoor ingeschreven. Bij
de UvA gaat het om 23,9% van de flexstudenten, bij de TiU om 14,0%, en bij de UU om
67 Flexstuderen - Leraar voorbereidend hoger onderwijs - Masters - Universiteit Utrecht (uu.nl)
68 Studentenadministratie, te weten het aantal studiepunten waarvoor men ingeschreven staat ten opzichte van
het behaalde aantal studiepunten. Om misbruik te onderscheiden van administratieve fouten checken we met
enquête 1a-7.
69 Dit in tegenstelling tot inkomende buitenlandse studeren aangezien zij niet aan een Nederlandse hoger
onderwijsinstelling ingeschreven staan.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

49

15,7%. De instellingen schatten zelf in dat misbruik hier niet speelt, en dragen
verschillende oorzaken voor de discrepanties aan:
•

De student heeft (in overleg) inderdaad meer studiepunten afgenomen dan waarvoor
is ingeschreven, en er heeft daarover een naheffing plaatsgevonden.

•

In de opstartfase waren de systemen nog niet waterdicht. Het kan zijn dat het aantal
ingeschreven of behaalde studiepunten niet goed geregistreerd is.

•

Soms worden vakken gevolgd in periodes voordat men flexstudeert, waarbij de
studiepunten pas bijgeschreven worden op een later moment (bijvoorbeeld omdat het
afgesloten wordt met een paper, of dat de student later in het jaar een toets
herkanst).

•

Sommige studiepuntunits lopen over meerdere perioden (bijvoorbeeld een thesis), er
is dan afgesproken dat de student niet dubbel hoeft te betalen.

Flexstuderen kan wel bestaande vormen van voordeel halen uit een hoger onderwijs
inschrijving versterken: zo kan het handig zijn om te blijven wonen in een
studentenwoning of kan iemand studielening krijgen zonder dat daadwerkelijk aan de
studie gewerkt wordt. Bij Windesheim zijn er gevallen van ‘spookstudenten’: studenten
die wel ingeschreven zijn, maar geen onderwijs volgen. Met flexstuderen wordt dit
goedkoper. Aan de andere kant komen deze studenten door flexstuderen beter in beeld
en moet de student het gesprek aangaan met de decaan om het studieplan goed te
keuren. De combinatie van ‘spookstudent’ en flexstuderen is al wel voorgekomen. Juist
door zijn aanmelding flexstuderen kwam het contact tussen de student en de opleiding
weer tot stand.
Door flexstuderen komen wel een aantal vragen naar boven:
•

In hoeverre heb je recht op studiefinanciering als je maar voor een klein aantal
studiepunten flexstudeert? Maar deze vraag speelt eigenlijk ook bij reguliere
studenten: Ook zij krijgen studiefinanciering ondanks dat zij mogelijk niet het
volledige onderwijsprogramma willen of kunnen volgen. Verschil is dat de laatste
groep wel volledig collegegeld betaalt. Impliciet stelt dit de vraag wat de overheid
eigenlijk verwacht van studenten als zij studiefinanciering ontvangen. De wet
definieert deze verwachting niet. 70

•

Een andere vraag is in hoeverre je door flexstuderen langstuderen in de hand werkt.
Flexstuderen maakt het mogelijk lang ingeschreven te staat tegen lage kosten. Dit is
voor de instellingen niet gunstig. Echter, het kan een bewuste keuze van de student
zijn om langer te studeren bijvoorbeeld in het volgen van een masteropleiding naast
werk. Vanuit dit perspectief kan flexstuderen gunstige effecten hebben op leven lang
ontwikkelen. De factor tijd is minder relevant geworden: volwassenen willen (delen
van) een opleiding doen wanneer het hen uitkomt.

Overheersend is de mening dat het overgrote deel van de studenten vanwege de
financiële consequenties (van leningen) streeft naar het zo snel mogelijk voltooien van de
studie. Flexstuderen is echter financieel een aantrekkelijke optie wanneer dit door
omstandigheden niet binnen de normtijd lukt.

70 Artikel 1.1 “studiefinanciering: door Onze Minister verstrekte toekenning in verband met het volgen van een
opleiding in het beroepsonderwijs of in het hoger onderwijs waarop uitsluitend op grond van deze wet aanspraak
bestaat”: https://wetten.overheid.nl/BWBR0011453/2021-10-01

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

50

Al met al leidt flexstuderen niet tot misbruik. Het kan wel leiden tot goedkopere vormen
van oneigenlijk gebruik van de hoger onderwijs inschrijving (en de voordelen die dat kan
geven). Ook hier voor zijn echter geen indicaties.

4.5

Concluderende opmerkingen doelmatigheid
De ervaringen van de deelnemende instellingen leren dat flexstuderen een substantiële
(tijds) investering vergt om administratief en procedureel goed in te richten. Deze
investering is ook nodig om verwarring, fouten, correcties en extra administratieve
handelingen bij studenten – en financiële administraties en studieadviseurs te reduceren.
Wanneer de systemen ingericht zijn is de extra inspanning voor studenten – en financiële
administraties behapbaar. De extra aandacht van studieadviseurs valt (nadat zij
voldoende kennis hebben opgedaan van flexstuderen) grotendeels weg tegen de extra
aandacht die de deelnemende studenten sowieso zouden hebben gevraagd, óók als zij
niet hadden deelgenomen aan flexstuderen. Daarnaast richt de algehele tendens in het
hoger onderwijs zich op meer flexibiliteit en maatwerk, en het experiment geeft een
aanzet tot discussies over vernieuwing in het onderwijs en de onderwijslogistiek, richting
een meer flexibel en individu-gericht onderwijs.
Er zijn geen serieuze signalen dat flexstuderen leidt tot een substantiële toename in
instellings- en opleidingsswitches van studenten, noch dat het misbruik in de hand werkt.
Aan de andere kant zijn de opbrengsten van flexstuderen (zoals besproken in de
hoofdstukken hiervoor) samengevat de volgende:
•

Het onderwijs is toegankelijker voor bepaalde specifieke groepen.

•

Het onderwijs wordt gemiddeld goedkoper voor studenten, omdat ze in een laatste
jaar geen volledig collegegeld hoeven te betalen (afstudeerders die net niet binnen de
normtijd hun studie af kunnen ronden).

•

Flexstuderen leidt tot een lagere studieuitval.

•

Flexstuderen leidt tot een hogere studententevredenheid.

Met andere woorden, de extra inspanningen zijn doelmatig: de kosten en gederfde
inkomsten uit collegegeld voor de instellingen staan in verhouding tot wat het de student
aan opbrengsten biedt én het helpt de instelling meer inkosten te genereren door minder
studieuitval. Concluderend is flexstuderen doelmatig en financieel levensvatbaar
aangezien de deelnemende instellingen grotendeels positief staan ten aanzien van de
huidige uitvoerbaarheid van flexstuderen; de effecten op de onderwijsorganisatie passen
binnen de strategische richting van de instellingen.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

51

5

Wenselijkheid van flexstuderen

5.1

Introductie
Wenselijkheid draait om de vraag welke variant van flexstuderen wenselijk is voor
instellingen, studenten, en uitvoeringsorganisaties.
Een eerste aanzet is hiervoor gedaan in het rapport van Berenschot (2021) over de
financiële en uitvoeringseffecten van flexstuderen. Hierin worden vier scenario’s
geschetst, naast een impliciet nulscenario (namelijk, geen flexstuderen). Dit zijn:
•

De instelling selecteert de studenten en opleidingen die in aanmerking komen om te
flexstuderen. Dit is hoe het huidige experiment is vormgegeven. In dit scenario is de
verwachting dat ± 3% van de studenten gaat flexstuderen.

•

De student heeft het recht om te flexstuderen, maar alleen in de masterfase en/of bij
deeltijdopleidingen. De instelling maakt hier een keuze in. De verwachting is dat
±10% van de studenten gaat flexstuderen.

•

Flexstuderen is altijd mogelijk, bij alle opleidingen. De verwachting is dat ±30% van
de studenten hier gebruik van gaat maken.

•

Flexstuderen wordt de nieuwe standaard, en het huidige voltijdssysteem wordt
vervangen. Dit betekent dat 100% van de studenten gaat flexstuderen.

Deze vierdeling bleek te beperkend in de gesprekken met (deelnemende en nietdeelnemende) instellingen en belangenorganisaties. 71 Er zijn tal van variaties mogelijk,
die hieronder kort uiteengezet worden:
•

Wie bepaalt er hoe flexstuderen eruitziet?
–

Flexstuderen wordt wettelijk vastgelegd voor heel het hoger onderwijs, en is dus
gelijk voor alle hoger onderwijsinstellingen.

–

Instellingen bepalen zelf of en hoe ze flexstuderen aanbieden. De beslissing
hiervoor ligt bij het CvB.

–

Instellingen bepalen zelf of en hoe ze flexstuderen aanbieden. De beslissing vindt
plaats in samenspraak met de medezeggenschap (bijvoorbeeld de
universiteitsraad).

–

Instellingen bepalen zelf of en hoe ze flexstuderen aanbieden. De beslissing
hiervoor ligt bij de individuele opleidingen.

•

Welk type studenten mogen er flexstuderen?
–

Voltijd, deeltijd, en/of duaal.

–

Masterstudenten, bachelorstudenten, associate degree studenten en/of
eerstejaars.

–

Internationale studenten. Inkomende en/of uitgaande exchange-studenten (zowel
nationaal als internationaal).

71 Hierbij dient opgemerkt te worden dat Berenschot de percentages gekozen heeft naar aanleiding van de
onderzoeksopdracht: om een beeldvormen van de mogelijke effecten van flexstuderen op de financiële exploitatie
van instellingen. Het rapport is dus niet opgesteld om de wenselijkheid te onderzoeken, en het is dan ook niet
verbazingwekkend dat de vierdeling te beperkend bleek in deze discussie.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

52

–

Alleen studenten die onder het wettelijk (bekostigd) collegegeldtarief vallen, of
ook zij die onder het instellingstarief vallen. 72

–
•

Schakeljaren, pré-masters.

Hoe ziet het doelgroepenbeleid eruit?
–

Er is geen doelgroepenbeleid (eventueel kan de instroom gemaximeerd worden,
zoals nu ook het geval is).

–

Alleen groepen die door omstandigheden niet het hele jaar kunnen studeren
(mantelzorgers, studenten met een (tijdelijke) functiebeperking, studerende
ouders/zwangeren, studenten met een tijdelijke of chronische ziekte).

–

Alleen groepen die vanuit zelfontplooiing of financiële noodzaak nevenactiviteiten
ondernemen (ondernemers, topsporters, studentbestuurders, studenten met een
bijbaan).

–

Lang- en afstudeerders, of andere groepen die verwachten dat de studielast te
hoog is (bijvoorbeeld doorstromers vanuit het mbo).

–
•

Een combinatie van de groepen zoals hierboven beschreven.

Hoe ziet flexstuderen er praktisch uit?
–

Wat is de studiepunteenheid waarin men kan flexstuderen? Per vak, per periode,
of per semester.

–

Wanneer kan men zich inschrijven om te flexstuderen? Eens per jaar in de zomer,
ook een moment in de winter, of voor elke periode.

–

Bepaalt men bij inschrijving alleen de hoeveelheid studiepunten, of ook meteen
de specifieke vakken.

Al deze keuzes hebben invloed op de doelmatigheid, studeerbaarheid, toegankelijkheid,
en het aantal studenten dat zal gaan flexstuderen. Er zijn simpelweg te veel combinaties
van keuzes om een definitief antwoord te geven op de vraag welke variant het meest
doelmatig, studeerbaar, of toegankelijk is. In de gesprekken zijn deze niet uitputtend
besproken, en is er gereflecteerd op gemaakte keuzes (voor de deelnemende en nietdeelnemende instellingen) en het inventariseren van wensen en ideeën over flexstuderen
(voor de belangenorganisaties).

5.2

Reflecties door belangenorganisaties
Voor de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) is het vergroten van de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs het primaire doel van flexstuderen, met name voor doelgroepen
waarbij momenteel de toegankelijkheid niet optimaal is. Hier vallen o.a. studenten met
een functiebeperking onder, studenten met psychische problematiek, maar ook jongeren
die nu niet studeren omdat de drempel te hoog is (bijvoorbeeld jonge ouders). Hieruit
volgt dat een doelgroepenbeleid gewenst is. Voorwaarde is dat maatwerk mogelijk is,
zodat studenten die overwegen te flexstuderen in gesprek kunnen gaan met bijvoorbeeld
een studieloopbaanbegeleider om te zien in hoeverre het bij hun situatie past. Maatwerk
zou ook moeten voorkomen dat een te strak doelgroepenbeleid voor exclusiefouten
zorgt. 73 Het is zoeken naar een goede balans hierin. Het is belangrijk voor de student om
binding te hebben met cohortgenoten en docenten; bij een te groot percentage
flexstudenten komt dat mogelijk in gevaar. Aan de andere kant is een plafond aan het
72 Hierbij dient opgemerkt te worden dat studenten die onder het instellingstarief vallen ook een heterogene groep
zijn (o.a. studenten die al studie afgerond hebben, niet EU studenten), waarin men ook weer verschillende keuzes
kan maken.
73 Er is een inclusiefout wanneer iemand die niet in aanmerking komt toegelaten wordt als flexstudent. Er is een
exclusiefout wanneer iemand die wel in aanmerking komt niet wordt toegelaten als flexstudent.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

53

aantal mogelijke flexstudenten ook onwenselijk, omdat dan het gevaar groot is dat
doelgroepstudenten buiten de boot vallen. De LSVb heeft een voorkeur voor landelijk
uniforme regels over flexstuderen: als een student bijvoorbeeld een functiebeperking
heeft, dan is op kamers gaan niet altijd een optie. Hetzelfde geldt voor studenten met
psychische problematiek. In zulke gevallen vindt het LSVb dat studenten de mogelijkheid
moeten hebben om in de buurt te kunnen flexstuderen.
Het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) ziet flexstuderen als een instrument om de
bijzonder hoge prestatiedruk op studenten wat te verlichten. Het geeft studenten de
mogelijkheid om een betere balans te vinden tussen de vele eisen die aan hen gesteld
worden, zowel van de studiekant als in het sociale verkeer. Het ISO is dan ook
voorstander van het wettelijk verankeren van een recht op flexstuderen. Als je heel sterk
afbakent wie er wel of niet mag flexstuderen, zijn er altijd studenten die afvallen voor wie
flexstuderen een hele goede oplossing geweest zou zijn. Tegelijkertijd moet flexstuderen
volgens de ISO niet de norm worden; er zijn genoeg studenten die het reguliere
curriculum willen volgen. Zij hebben geen behoefte aan flexibiliteit, en dat moet hen dan
ook niet opgedrongen worden. Dit levert immers alleen stress en druk op, en het doel was
nu juist dat te verlichten. Die drukverlichting legt ook een verantwoordelijkheid bij de
instellingen om zorg te dragen voor een goede begeleiding en informatievoorziening,
zoals bijvoorbeeld het mogelijk maken van regelmatig contact met een studieadviseur.
Hiermee wordt dan bijvoorbeeld besproken wat de student het komende jaar gaat
oppakken, wat dit betekent voor de totale studieduur, en hoe zich dat verhoudt tot het
curriculum en de volgordelijkheid van vakken.
De Landelijke Kamer van Verenigingen (LKvV) ziet flexstuderen als een instrument om
persoonlijke vorming bij studenten te stimuleren, omdat dat het mogelijk maakt meer
naast de studie te doen. De kamer ziet dan ook het liefst dat flexstuderen zo uitgebreid
en groot mogelijk wordt ingevoerd. Hier hoort dan ook bij dat er een landelijk recht op
flexstuderen komt. Er zijn namelijk veel meer ontplooiingsmogelijkheden dan alleen
studentbesturen (bijvoorbeeld commissies binnen je studenten- of studievereniging),
waarvan de belasting in gedeeltes van het jaar dusdanig is dat combineren met de studie
bijzonder moeilijk is. Dit is lastig te vatten in een doelgroepenbeleid. Tegelijkertijd erkent
de LKvV dat flexstuderen niet bij elke opleiding past; zo werken bepaalde instellingen met
‘blokken’ van meerdere vakken die niet op te knippen zijn. Een compromis zou kunnen
zijn dat instellingen voorwaarden kunnen stellen aan de precieze vorm van flexstuderen
(bijvoorbeeld niet flexstuderen per studiepunt, maar per blok), maar dat het wel voor elke
student toegankelijk is. Het is zeker niet de bedoeling dat instellingen de
voorwaardenstelling zo strak doen dat het feitelijk niet kan.
De Vereniging Hogescholen (VH) staat positief tegenover flexstuderen, het komt
tegemoet aan reële wensen van een deel van de studenten. Studenten maken soms
omwegen, en wijken af van het gangbare pad. Flexstuderen sluit beter aan op het
studiegedrag van deze groep. De VH schat in dat de groepsgrootte hiervan hooguit 10%
is, waarschijnlijk minder. Het moet ook normaal blijven als voltijdstudent om na de
middelbare school ‘gewoon’ te studeren. Deze relatief kleine aantallen maken
stelselwijzigingen in de instellingsbekostiging niet nodig. De VH is voorstander van het
flexstuderen in de huidige vorm, dat instellingen zelf de regels bepalen. Instellingen
kunnen zo bijvoorbeeld starten met een restrictief doelgroepenbeleid, en opschalen als

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

54

blijkt dat het goed uitvoerbaar is. Het moet ook mogelijk zijn voor instellingen om
flexstuderen niet aan te bieden. Bepaalde opleidingen zijn zo verweven met de praktijk
dat je daar niet zomaar een tijdje uit kan stappen; deze vereisen een continu gerichte
inspanning en flexstuderen zou daar teveel een ‘knipperlichtstudie’ van maken. De VH ziet
een grotere rol voor het flexstuderen in het deeltijdonderwijs, omdat dat een andere
doelgroep is; werkende mensen die zich willen om- of bijscholen. Nu gelden daar dezelfde
regels voor als voor voltijdstudenten. Dat past niet bij hun wensen en het studiegedrag
van de werkende professional, die wil zelden in één beweging toe naar het diploma. Voor
zover mogelijk moet de deeltijdstudent daarin gefaciliteerd worden. Als laatste ziet de VH
een risico dat flexstuderen kan leiden tot het uit het oog verliezen van studenten.
Instellingen moeten flexstudenten niet loslaten in periodes dat ze geen onderwijs volgen.
Contact blijven houden kan prima via studie-infosystemen en het actief benaderen door
studiebegeleiders.
De Vereniging van Universiteiten (VSNU) juicht het toe dat studenten meer regie krijgen
over hun studieloopbaan, maar wel binnen bepaalde proporties. Als het gebeurt dan moet
het goed getimed, goed gedoseerd, goed gecontroleerd, en goed bekostigd zijn. De VSNU
ziet de trend naar een leven lang ontwikkelen, en verwacht dat de scheiding tussen
initieel en post-initieel onderwijs minder hard zal worden. Flexstuderen kan daaraan
bijdragen, maar voorlopig zal de hoofdmoot van het (bekostigde) onderwijs blijven liggen
bij initieel onderwijs voor jonge studenten. Als flexstuderen voor hen mogelijk wordt
gemaakt moeten universiteiten er niet bij inschieten, waarbij de VSNU verwijst naar het
bestaande structurele tekort van 1,1 miljard per jaar te kort. 74 Vanuit de achterban merkt
de VSNU dat het enthousiasme over flexstuderen verschilt per universiteit, maar dat de
zorgen erover door alle universiteiten gedeeld worden. Zeker bij de grotere scenario’s
zoals geschetst door Berenschot is er grote onzekerheid over de collegegeld opbrengsten,
administratiekosten, en volgordelijkheid. Welke capaciteitseisen (zowel qua locaties als
personeelsinzet) brengt dat mee? Het omslagpunt waarop zo veel studenten flexstuderen
dat het niet meer planbaar en financieel haalbaar is niet precies te benoemen, maar de
risico’s worden groter als het percentage flexstudenten groter wordt. Als het percentage
groter is kan het ook sterker fluctueren per jaar, waardoor de financiële en
planonzekerheid bij instellingen groot is. Het is al redelijk snel dat het “kansen zien” van
universiteiten omslaat in primair “bezorgd zijn”. De VSNU is dan ook tegen een wettelijk
afdwingbaar recht op flexstuderen; het initiatief om het te introduceren moet bij de
instellingen liggen. Er is dan ook de voorkeur om klein te starten; mocht het allemaal
goed gaan dan kun je dat stap voor stap vergroten als daar behoefte aan blijkt te zijn.

5.3

Wel of niet flexstuderen? Overwegingen van instellingen
De deelnemende instellingen benoemen een aantal aspecten waardoor voor hen
flexstuderen een waardevol instrument is. Deze bespreken we hieronder. Daarna geven
we de beweegredenen weer van instellingen om niet deel te nemen aan het experiment.

74 PWC (2021) Toereikendheid, doelmatigheid en kostentoerekening in het mbo, hbo, en wo&o.
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z04184&did=2021D09164

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

55

Biedt studenten beter de mogelijkheid hun privésituatie met hun studiesituatie
te combineren
De instellingen zijn het erover eens dat het belangrijkste voordeel van flexstuderen voor
de student is. Zo benadrukt de HU dat naast het volgen van flexibel onderwijs de student
nu ook flexibel kan betalen. Dit lijkt eigenlijk gewoon een logische conclusie van de
ingeslagen weg om onderwijs flexibeler en meer tailormade aan te bieden. Het biedt
studenten meer mogelijkheden hun studie in hun persoonlijke situatie in te passen en het
is daardoor belangrijk in het kader van inclusief onderwijs. Verhalen van studenten
bevestigen dit beeld. 75 Windesheim ziet flexstuderen als een extra middel om studenten
te ondersteunen en een meer positieve benadering van hun studie te geven wanneer het
even tegenzit, of wanneer het handig is om minder te studeren (én minder te betalen
voor de studie). Hieraan ligt ook een bredere vraag ten grondslag: hoe lang kun je als
instelling volhouden dat studenten voor een heel jaar betalen, óók als ze minder vakken
volgen: dit is uiteindelijk niet uitlegbaar; zeker wanneer de nadruk ligt op flexibiliteit en
persoonlijke aanpak. De consequentie van flexibiliseren van onderwijs en eigen regie bij
studenten leggen, past niet bij bindend studieadvies en betalen voor een volledig
studiejaar. Het betalen door studenten moet uiteindelijk in lijn zijn met de zelf gekozen
leerroute.
Biedt mogelijkheden voor een leven lang ontwikkelen
Enkele deelnemende instellingen verbinden flexstuderen ook sterk aan een leven lang
leren. De echte meerwaarde voor de HU zou liggen in de verdere ontwikkeling richting
leven lang ontwikkelen, en het mogelijk maken dat studenten cursorisch onderwijs gaan
volgen. Ook de UU ziet flexstuderen als meerwaarde in leven lang ontwikkelen mits de
wettelijke kaders het mogelijk maken te flexstuderen met het instellingstarief. In dat
geval kunnen studenten die niet onder de regeling van het wettelijk collegegeld vallen
zich inschrijven voor een opleiding en dan gericht cursussen volgen. Dit kan uiteindelijk
resulteren in een diploma. De UU verwacht dat in de toekomst het onderscheid tussen
bachelor en master sterker wordt en dat de bachelor meer en meer een volwaardige
startkwalificatie wordt, waarna de student gaat werken en dan werk en masteropleiding
combineert. Ook hier kan flexstuderen een belangrijke bijdrage leveren in het financieel
mogelijk maken van deze combinatie. In het kader van leven lang ontwikkelen noemt de
HU de toepassing van flexstuderen op deeltijd veelbelovend, al liggen juist hier een aantal
beperkingen, zoals dat het nog altijd wel moet gaan om studenten die recht hebben op
het wettelijk (bekostigd) collegegeldtarief. 76 Zij die het instellingstarief betalen kunnen
geen gebruik maken terwijl het juist voor hen erg interessant kan zijn om gedoseerd
cursussen te volgen die mogelijk tot een diploma kunnen leiden.
De bestaande wettelijke kaders beperken publiek bekostigde hoger onderwijsinstellingen
om in te spelen op de wens naar flexibel onderwijs en maatwerk in het kader van een
leven lang ontwikkelen. Dit betreft de discussie rond de publieke taak van bekostigde
instellingen in leven lang ontwikkelen, de bekostigingssystematiek, en andere vormen van
flexibilisering zoals microcredentials, EduBadges en ook het volgen van vakken bij andere
instellingen (versnellingsplanflexibilisering van het onderwijs) 77.

75 https://trajectum.hu.nl/deze-student-doet-aan-flexstuderen-en-dat-helpt-haar-heel-erg-maar-ze-weet-ook-water-nog-beter-moet/
76 https://www.hu.nl/flexstuderen-deeltijd
77 https://wiki.surfnet.nl/pages/viewpage.action?pageId=31104306

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

56

Geeft studenten regie over de eigen studieloopbaan
Flexstuderen draagt bij aan de ambitie bij instellingen zoals de HU en Windesheim om
gepersonaliseerd leren aan te bieden, waarbij de student zoveel mogelijk de regie heeft
over de eigen studie. Dit leidt tot een verandering van de houding van de student van een
consument van onderwijs dat voorgeschoteld wordt, naar een planner van zijn eigen
onderwijstraject. Hierbij moet onderwijstraject breed opgevat worden; niet alleen
studiesucces maar ook studentsucces zijn belangrijk. De student moet ook de
mogelijkheid hebben zich breder te ontwikkelen dan alleen binnen de vakken. 21e-eeuwse
vaardigheden kan men net zo goed (of beter) opdoen buiten de schoolbanken. De UvA
ervaart juist dat er weinig studenten deelnemen vanwege dit motief; deelname komt
doordat men tot één van de doelgroepen behoort of vanwege financiële redenen.
Waarom niet flexstuderen?
Er zijn ook een aantal hoger onderwijsinstellingen benaderd die niet deelnemen aan het
experiment, terwijl zij wel met andere vormen van flexibel leren experimenteren. We
vroegen hen naar hun beweegredenen om niet betalen per te behalen studiepunt in te
voeren. Hier kwamen de volgende reacties op:
•

“De opleiding is al flexibel genoeg om aan de leerbehoefte van elke individuele
student te voldoen, inclusief oplossingen voor studeren met een functiebeperking
en/of chronische ziekte. Flexstuderen zoals in het experiment voegt hier te weinig aan
toe.”

•

“De instelling wil principieel niet toe naar een menu-model (waarbij per
product/onderwijseenheid betaald wordt) van hoger onderwijs, dit geeft een
verkeerde prikkel naar voltijdstudenten.”

•

“De samenhang van het curriculum verhoudt zich slecht tot flexstuderen waarbij de
student losse vakken in een andere volgorde volgt.”

•

“Binnen de opleiding wordt sterk gestuurd op gemeenschapsgevoel, zowel binnen het
cohort als over de jaren heen. Personificatie en socialisatie is een wezenlijk onderdeel
van het vak en de opleiding, en flexstuderen trekt dit uit elkaar.”

•

“De opleiding kent een numerus fixus, of andersoortige toelatingseisen. Dit verhoudt
zich slecht met flexstuderen, zeker als signaal naar afgewezen kandidaten.”

•

“De huidige instrumenten om bepaalde doelgroepen (bijvoorbeeld studenten met een
functiebeperking of zorgtaken) te ondersteunen in hun studieloopbaan zijn afdoende.”

•

“Er is het idee dat instrumenten voor leven lang ontwikkelen nu ook mogelijk
gemaakt moeten worden voor jonge voltijdstudenten, terwijl niet de vraag gesteld
wordt of dat wel het beste voor hen is.”

5.4

Reflectie op huidige en toekomstige investeringen door deelnemende
instellingen
De deelnemende instellingen verschillen in hun aanpak van het experiment én ook in hun
reflecties op de toekomst. Globaal kan gezegd worden dat de HU en Windesheim
positiever staan tegenover verdere opschaling richting ongeveer 10% van de
studentenpopulatie; dat de UvA opschaling ook als behapbaar ziet, maar binnen bepaalde
instellingsrestricties; dat UU eerst nog verdere ervaringen op wil doen en dat TiU
tevreden is met de huidige vorm en uitvoering van flexstuderen en geen reden ziet voor

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

57

opschaling. De figuur geeft de huidige stand van zaken per instelling weer. Onder de
figuur staan meer uitgebreide instellingsreflecties.

Figuur 5.1 Karakterisering deelnemende instellingen en reflectie op capaciteit voor
flexstuderen
Bron: auteurs
De uitgebreide instellingsreflecties zijn geordend naar mate van mogelijke opschaling:
Bij de HU wordt aangegeven dat in de huidige opzet het experiment wel tegen zijn
grenzen loopt. Bij grotere groepen flexstudeerders komt de organiseerbaarheid
(administratief én logistiek) onder druk te staan. Ook financieel kan de HU de kosten (of
liever gederfde of uitgestelde opbrengsten) dan niet meer afvangen. Ook merkt een
aantal betrokkenen op dat veel onderwijsprogramma’s nog niet flexibel genoeg zijn om
flexstuderen interessant te maken. De toepassing van flexstuderen op deeltijd is
veelbelovend, al liggen juist hier een aantal beperkingen, zoals dat het nog altijd wel
moet gaan om studenten die recht hebben op het wettelijk (bekostigd) collegegeldtarief. 78
Zij die het instellingstarief betalen kunnen geen gebruik maken terwijl het juist voor hen
erg interessant kan zijn om gedoseerd cursussen te volgen die mogelijk tot een diploma
kunnen leiden. Bij verdere opschaling is de informatievoorziening een continu punt van
aandacht. Studenten moeten goed geïnformeerde beslissingen vooraf kunnen nemen en
dat leidt tot minder (hand)werk achteraf. Als flexstuderen echter de norm wordt dan dient
de bekostigingssystematiek aangepast te worden. Nu krijgen instellingen het aantal
inschrijvingen bij erkende bachelor- en masteropleidingen binnen de nominale studieduur
betaald. Daarnaast ontvangt de instelling geld voor het aantal voltooide bachelors en
masters, waarvoor een diploma is verleend. Bij ‘flexstuderen op grote schaal’ dient de
onderwijsinstelling langer de uitgestelde of gederfde opbrengsten te dragen aangezien de
78 https://www.hu.nl/flexstuderen-deeltijd

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

58

instelling voor de inschrijvingen boven nominale studieduur geen vergoeding krijgt en de
diploma-bonus uitgesteld wordt.
Bij Windesheim is het binnen de huidige kaders, systemen en met een kleine uitbreiding
van de personele bezetting in de administratie mogelijk naar 2,000 tot 2,500
flexstudenten (ongeveer 10%) te gaan. De vraag is ook of er een grotere behoefte onder
studenten is aangezien de meeste studenten gewoon nominaal willen afstuderen. Cruciaal
in opschalen is de mate van automatiseren van de intekenomgeving en het
facturatieproces; het SIS moet maximaal ondersteunend zijn aan de mogelijkheid tot
flexstuderen. Voor decanen, docenten en de examencommissies is opschalen geen groot
probleem. Zoals eerder aangegeven, de studenten waar flexstuderen meer tijd kost
zouden óók meer tijd hebben gekost als ze reguliere student waren gebleven.
Bij de UvA ziet men richting toekomst geen grote problemen/bezwaren als flexstuderen
de omvang blijft houden die het nu heeft (een paar procent van de studenten, en dan
vooral de genoemde specifieke groepen). Dit geldt ook als via een wet een recht op
flexstuderen wordt geregeld voor specifieke gevallen (zoals nu). Sterker dit wordt gezien
als een goede toevoeging voor de betreffende groepen, omdat het onderwijs daarmee
toegankelijker wordt. Anders wordt dit als flexstuderen een grote vlucht zou nemen en 20
tot 25 procent van de studenten zou gaan flexstuderen (bijvoorbeeld door het vaststellen
van wettelijk recht voor iedere student). Afgezien van het mogelijke financiële risico (per
saldo minder collegegeld) worden vooral problemen in de logistieke en
onderwijsinhoudelijke component verwacht. Het betekent vooral een uitdaging voor
opleidingen met een hoge mate van volgtijdelijkheid van vakken en onderdelen van
vakken. In het algemeen stelt het ook hogere eisen aan de onderwijsplanning en
uitvoering; een en ander is ook afhankelijk van de snelheid waarmee informatie over de
aanmelding (per vak) voor de planning beschikbaar komt in de nieuwe situatie. Voor de
UvA is het belangrijk dat opleidingen zeggenschap houden over deelname aan flexibel
studeren (zoals nu in de pilot). Als de wet anders bepaalt, gaat dat niet meer en dat
wordt door de UvA als een belangrijk nadeel van een wettelijk recht gezien.
De UU verwacht dat ook in de toekomst de meeste studenten het reguliere studietraject
doorlopen. Echter, studenten moeten de mogelijkheid hebben hun studie in te richten
naar hun persoonlijke omstandigheden. Dit kan ook betekenen dat zij – gezien het
leenstelsel - tijd moeten hebben om geld te verdienen om hun opleiding te bekostigen.
Flexstuderen kan hier een rol in spelen. De UU voorziet aanzienlijke extra inspanningen in
het verder opschalen van flexstuderen. Het houdt daarom vast aan een
doelgroepenbenadering voor een beperkt aantal opleidingen. Indien flexstuderen wettelijk
breder wordt ingezet, dan moet gekeken worden naar de financierbaarheid ervan.
De TiU ziet dat de huidige vorm tegemoetkomt aan de wensen van een specifieke groep
studenten, die hierdoor in de gelegenheid worden gesteld om de studie in te passen in
hun andere activiteiten of hun specifieke omstandigheden. Dit heeft een gunstig effect op
de toegankelijkheid, met relatief beperkte financiële consequenties voor de universiteit.
De TiU onderzoekt de voortzetting van het experiment en wat de ideale invulling zou zijn
in geval dat de onderwijsinstelling zelf de kaders kan bepalen. Het startpunt hierbij is de
huidige invulling, waarvandaan gekeken wordt in hoeverre het wenselijk is de kaders op
te rekken en tot welk niveau. Hierover is het besluitvormingsproces nog gaande. Maar als

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

59

een wettelijke regeling de universiteit zou verplichten tot het generiek toelaten van
flexibele studenten, dan zou dit ernstige financiële en organisatorische consequenties
hebben voor de universiteit 79. In dat geval zou in ieder geval de infrastructuur (ICT
systemen rond aanmelding, administratie, monitoring, etc.) ingrijpend moeten worden
aangepast 80. Dit is deels eenmalig, maar brengt naar verwachting voor een deel ook
blijvend hogere kosten met zich mee. Een en ander is natuurlijk ook afhankelijk van de
vraag of het bekostigingssysteem wordt aangepast als er (wettelijk) meer ruimte voor
flexstuderen wordt geboden.

5.5

Consequenties voor de studiefinanciering
Hoewel flexstuderen een financieel voordeel oplevert voor de student in de vorm van
lager collegegeld, is het niet noodzakelijkerwijs zo dat het financiële totaalplaatje ook
positief uitpakt. In het geval dat een student ervoor kiest om maar één in plaats van twee
vakken tegelijkertijd te volgen is het niet mogelijk is het ov-gebruiksrecht en de
studiefinanciering stop te zetten. Dit is wel mogelijk als er een bepaalde periode helemaal
niet gestudeerd wordt, maar de kosten van het levensonderhoud lopen dan wel door, 81
terwijl studenten geen recht hebben op andere voorzieningen zoals de bijstand. Zeker bij
het 3e en 4e scenario zoals geschetst door Berenschot kan het dan wenselijk zijn de
studiefinancieringsregels aan te passen. 82 Hierbij dient wel de kanttekening geplaatst te
worden, dat het niet flexstuderen zelf is waardoor studenten vertraging oplopen.
Flexstuderen is een manier voor studenten die door keuze of omstandigheden vertraging
op gaan lopen controle te houden over hun studieproces, en daar financieel in
ondersteund worden. Zoals hoofdstuk 3 laat zien, gaan studenten niet minder studeren
door de mogelijkheid te flexstuderen. Wel is het natuurlijk zo dat studenten die
flexstuderen doorgaans al studievertraging hebben, danwel verwachten op te lopen door
hun persoonlijke omstandigheden. Studenten geven aan dat zonder flexstuderen hun
studieschuld groter zou zijn geweest (43,2%) of gelijk zou zijn gebleven (43,1%). Slechts
3,8% geeft aan dat zonder flexstuderen de studieschuld lager zou zijn geweest; een
indicatie dat deze groep door flexstuderen ervoor kiest langer te studeren.
In de huidige opzet zijn er geen aparte studiefinancieringsregels voor flexstudenten. DUO
heeft dan ook geen zicht op wie er wel of niet flexstudeert. Op het moment dat langer
over de studie wordt gedaan, dan is er een groter risico dat studenten ‘uit hun rechten
lopen’. Dit kan doordat de volledige toegekende studiefinanciering is opgebruikt, 83 of
doordat de termijn waarbinnen de toegekende studiefinanciering kan worden gebruikt is
verlopen (dit is 10 jaar).
Aangezien al deze termijnen wettelijk zijn vastgelegd, moeten eventuele wijzigingen ook
wettelijk worden doorgevoerd. DUO verwacht in dat geval substantiële
systeemaanpassingen te moeten doen, onafhankelijk van tot welke variant van
79 Er is natuurlijk al een motie rond flexstuderen aangenomen. De kans op wettelijk recht is daarmee vergroot.
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/stemmingsuitslagen/detail?id=2020P08757
80 Het gaat hier om Osiris. Het aanpassen van de dit automatiseringssysteem kost veel geld.
81 Berenschot (2021) Een scenarioanalyse op financiële en uitvoeringseffecten flexibele deelname in het hoger
onderwijs.
82 Met studiefinancieringsregels bedoelen we hier het hele pakket aan maatregelen, zoals de aanvullende beurs,
rentedragende lening, collegegeldkrediet, en ov-reisproduct
83 Men heeft 4 jaar recht op een aanvullende beurs, 7 jaar op een lening en het collegegeldkrediet, en 5 jaar op
het studentenreisproduct.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

60

flexstuderen wordt besloten. Er zal immers een apart regime voor flexstudenten moeten
komen, met alle inrichtings-, registratie-, en uitvoeringskosten die daarbij komen kijken.
DUO vraagt zich af of het wenselijk is het hele stelsel om te gooien voor een relatief
kleine doelgroep. Het studiefinancieringsstelsel is nu ingericht op initiële studenten die in
principe nominaal studeren. Als je vakken niet haalt, een verkeerde studie kiest, of op
andere manier flexibiliteit nodig hebt dan is het stelsel daar gewoon minder geschikt voor.
Nu worden bijvoorbeeld stufi-rechten van tevoren vastgesteld. Je kan echter niet van
tevoren voorspellen of iemand tijdens de studieloopbaan zal gaan flexstuderen; als men
er bijvoorbeeld voor kiest om een apart stufi-rechten voor flexstudenten te verankeren in
de wet dan vereist dat een heel andere manier om het systeem in te richten. Helemaal op
het moment dat studenten maar een beperkte tijd flexstuderen (bijvoorbeeld voor een
bestuursjaar); dan moet het systeem in staat zijn te switchen tussen regimes en moeten
rechten omgerekend worden. Daarnaast is - gezien de huidige verhoudingen in de
Tweede Kamer – het onduidelijk hoe het studiefinancieringsstelsel er in de toekomst uit
zal zien. 84 Mochten daar bijvoorbeeld in de komende kabinetsperiode grote
verschuivingen plaats vinden, dan zal DUO daar ook mee aan de slag zal moeten, wat de
uitvoerbaarheid van andere aanpassingen bemoeilijkt.
Met DUO zijn drie mogelijke aanpassingen in het stufi-systeem besproken (in oplopende
mate van verwachte systeemimpact):
1

Het verlengen van de termijnen waarin de stufi-rechten gebruikt kunnen worden. De
stufi-rechten moeten momenteel in 10 jaar gebruikt worden, en dit zou verlengd
kunnen worden. 85 (Dit gaat dus niet om het verlengen van de stufi-rechten zelf!) Hier
bestaan al processen voor in de uitvoering, en de systemen zijn daarop ingericht. 86
Wel is het zo dat dit nu op aanvraag werkt, mocht het zo zijn dat het standaard wordt
dan moet dat aangepast worden.

2

Het verlengen van het aantal maanden dat men recht heeft op studiefinanciering. Dit
maakt flexstuderen dubbel financieel aantrekkelijk; er hoeft minder collegegeld
betaald te worden, en de stufi-rechten zijn verlengd. Afhankelijk van of en hoe strikt
er een doelgroepenbeleid gevoerd zal worden, is de verwachting dat dit een grote
toestroom naar flexstuderen teweeg zal brengen, met grote financiële gevolgen.

3

Creatieve manieren om stufi-rechten te flexibiliseren. Hierbij kan gedacht worden aan
het uitbetalen van halve maanden (als de flexstudent bijvoorbeeld maar één van de
twee vakken in een periode volgt) of het instellen van een ov-krediet (de student
krijgt aan het begin van het jaar een bedrag gestort op de ov-kaart). De verwachte
impact op instel- en uitvoerkosten van DUO is groot, en de impact op toestroom naar
flexstuderen is lastig in te schatten.

De verschillende belangenorganisaties is ook gevraagd naar hun visie op de impact van
flexstuderen op het financieringsstelsel. In het algemeen is men gevoelig voor de spagaat
waarin de flexstudent zich nu bevindt; aan de ene kant is het voordelig omdat er minder
collegegeld betaald hoeft te worden, terwijl aan de andere kant studievertraging ook geld
kost doordat er over een langere periode geleend wordt. 87 De studentenorganisaties zijn
84 https://nos.nl/artikel/2399030-minister-mooie-nacht-voor-studenten-maar-dit-kabinet-gaat-leenstelsel-nietafschaffen
85 https://duo.nl/particulier/studiefinanciering/hoelang-recht.jsp
86 DUO wijst op een mogelijk probleem in de huidige situatie: Studenten met (tijdelijke) handicap kunnen nu al
een jaar (of half jaar in geval van associate degree) verlenging van studiefinanciering krijgen bij DUO als
aangetoond wordt dat er sprake is van studievertraging. Als je flexstudent wordt dan is er geen vertraging meer
(want flexstuderen), dus dan zou er ook geen recht op verlenging zijn.
87 Daarnaast zijn er kosten verbonden aan flexstuderen, namelijk 15% opslag op het collegegeld.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

61

fel tegen het automatisch stopzetten van studiefinanciering in periodes dat de flexstudent
geen vakken volgt, primair omdat de niet-studiegerelateerde kosten van studenten dan
gewoon doorlopen. 88 De meningen verschillen over hoe het stufi-stelsel er dan wel uit
moet zien voor flexstudenten. De LSVb vindt dat door de huidige spagaat de
toegankelijkheid van hoger onderwijs in het geding blijft, en ziet graag dat de wettelijke
rechten rekening houden met flexstudenten. Het idee dat studenten financieel geprikkeld
moeten worden om af te studeren (o.a. door de studielening) komt de LSVb vreemd over;
in principe wil elke student gewoon zijn vakken halen, en kan er dus flexibel worden
omgegaan met de wettelijke termijnen (dit is de 1e mogelijke aanpassing zoals besproken
met DUO). Het ISO vindt het belangrijk dat flexstudenten niet bevoordeeld worden ten
opzichte van reguliere studenten in het stufi-systeem; anders is men bang dat
flexstuderen de norm wordt. De LKvV legt de oorzaak van de spagaat bij het huidige
leenstelsel. Dat legt extra druk op studenten om zo snel mogelijk af te studeren, en staat
daarmee haaks op flexstuderen; dat geeft studenten juist de ruimte zich te ontwikkelen.
Als het leenstelsel grondig op de schop gaat hoeft er dus niet per se een aparte financiële
regeling te komen voor flexstuderen.
Als er voor gekozen wordt om het of en hoe van flexstuderen af te laten hangen van de
instellingen, dan kan het een mogelijkheid zijn om eventuele financiële drempels weg te
nemen via het profileringsfonds. De VSNU is hier geen voorstander van, vanwege de
extra kosten voor universiteiten (alhoewel dat eventueel van rijkswege vergoed kan
worden), en het verwachte extra maatwerk dat universiteiten dan moeten oppakken (o.a.
het bepalen van wie er recht heeft op vergoeding, in welke vorm, en de bijbehorende
administratie).
De VH en VSNU wijzen er voorts op dat wijzigingen in de stufi-systematiek bijna zeker
ook wijzigingen in de instellingsbekostigingssystematiek nodig maken. Studeerbaarheid
(=hoe lang studenten over studie doen) heeft immers ook gevolgen voor de financiering.
Er is nu inschrijvingsbekostiging voor 3 jaar (bij een universitaire bachelor), naast een
afstudeerbonus. Uitval en langstuderen hebben dus een negatief effect. In het geval dat
door aanpassingen in stufi-systematiek fors meer mensen langer gaan studeren dan zal
dat een eenmalig effect hebben (instellingen moeten langer wachten tot ze de
afstudeerbonus krijgen), naast een structureel effect (instellingen moeten de
inschrijvingsbekostiging uitsmeren over een langere periode, terwijl er tegelijkertijd extra
kosten zijn). 89

5.6

Conclusies wenselijkheid
De huidige opzet van het experiment, waarbij instellingen binnen wettelijke kaders vrij
zijn flexstuderen naar eigen inzicht vorm te geven, is slechts één van de vele opties die er
zijn om betaling per te behalen studiepunt vorm te geven. De vraag welke vorm van
flexstuderen wenselijk is valt uiteen in vier hoofdvragen (zie de introductie), die elk weer
uiteenvallen in meerdere subvragen en opties. Hierdoor ligt ’t aantal mogelijke
configuraties in de honderdtallen. De vier scenario’s zoals geschetst door Berenschot
88 De student kan er natuurlijk wel voor kiezen de studiefinanciering stop te zetten in die periode.
89 Extra kosten zitten met name in snijverlies. Hierbij valt te denken aan een minder optimale groepsgrootte
(aangezien niet iedereen dezelfde vakken tegelijkertijd volgt) en een grotere kans dat student beroep doet op
ondersteunende diensten (studentpsycholoog, studiebegeleider). De precieze grootte van het snijverlies is
afhankelijk van het percentage flexstudenten, en de voorspelbaarheid ervan.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

62

bleken dan ook maar beperkt behulpzaam in het bespreken van de wenselijke vorm voor
flexstuderen, zeker ook omdat de daarbij genoemde studentenaantallen niet heel
realistisch lijken (en bij tijd en wijle ook als rode lap op een stier werken). 90 Doordat
betalen per te behalen studiepunt vaak wordt gezien als onderdeel van een bredere
agenda van flexibilisering van het hoger onderwijs en opmaat naar leven lang
ontwikkelen, is het lastig gebleken in de wenselijkheidsdiscussie de ogen op de bal te
houden.
Op basis van de huidige vorm van het experiment en de evaluatie daarvan kunnen dan
ook geen harde conclusies getrokken worden over welke configuratie van flexstuderen nu
de juiste, of de meest wenselijke is. Wel ligt er op basis van alle gesprekken een
alternatief scenario voor de hand. Namelijk één zoals deze in praktische zin is
ingevoerd bij HU, Windesheim en de UvA, namelijk dat flexstuderen in principe mogelijk is
bij alle instellingen zonder strikte toelatingscriteria. Instellingen kunnen wel opleidingen
uitzonderen waarvoor het echt niet mogelijk is en kunnen een doelgroepenbeleid instellen
door plaatsen aan specifieke studenten toe te wijzen. Van de verschillende Berenschot
scenario’s komt dit het meest in de buurt van scenario 3, het is echter niet de
verwachting dat 30% van de studenten zou gaan flexstuderen. Zelfs op de instellingen
waar flexstuderen nu al breed wordt ingezet is het percentage ver onder de 5%. Dit
alternatief is ook in lijn met de motie Wiersma en van den Hul van 4 juni 2020. 91
Het is de vraag in hoeverre zo’n scenario moet leiden tot aanpassingen in de wetgeving
rond studiefinanciering. Er lijkt consensus te zijn dat flexstuderen niet mag leiden tot een
verslechtering van de huidige studiefinancieringsregels (bijvoorbeeld door stufi verplicht
te stoppen als een student tijdelijk geen vakken volgt). De vraag of rekening gehouden
moet worden met de studievertraging van de flexstudent is eigenlijk niet de juiste,
aangezien het niet door flexstuderen is dat vertraging opgelopen wordt. De vraag is
veeleer hoe de studiefinancieringsregels zich verhouden tot studievertraging in het
algemeen, zeker met het oog op de maatschappelijke beweging richting leven lang
ontwikkelen en flexibele leerroutes. De reikwijdte van deze discussie gaat veel verder dan
dit experiment, en kan hier dan dus ook niet beantwoord worden.

90 Hierbij dient opgemerkt te worden dat Berenschot de percentages gekozen heeft naar aanleiding van de
onderzoeksopdracht: om een beeldvormen van de mogelijke effecten van flexstuderen op de financiële exploitatie
van instellingen. Deze percentages dienen dus meer ter illustratie dan dat zij evidence-based zijn.
91 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2020Z10075&did=2020D21859

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

63

6

Conclusies
De conclusies worden besproken aan de hand van de vier onderzoeksvragen:
1

Draagt flexstuderen bij aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs?

2

In hoeverre heeft flexstuderen gevolgen op de studeerbaarheid van opleiding?

3

In hoeverre is flexstuderen doelmatig voor het hoger onderwijs?

4

Welke vorm van flexstuderen is wenselijk voor instellingen en studenten?

Voor we de vragen beantwoorden, staan we eerst stil bij de reikwijdte en limitaties van
dit onderzoek. 92
Met betrekking tot toegankelijkheid en studeerbaarheid is er primair gebruik gemaakt van
data uit studentenenquêtes, waar mogelijk gecombineerd met gegevens uit de
studentenadministratie van deelnemende instellingen. Studenten die zich aanmelden voor
het experiment is gevraagd aan het begin en aan het einde van het academisch jaar een
enquête in te vullen (onafhankelijk van of ze wel of niet zijn toegelaten tot het
experiment). De responspercentages zijn nogal wisselend, en liggen gemiddeld op iets
minder dan 70% van de deelnemers per instelling per jaar, en iets minder dan 20% van
de niet-deelnemers per instelling per jaar. Hierbij dient wel vermeld te worden dat de
responspercentages lager worden over tijd, terwijl de studentenaantallen hoger worden.
De enquête-uitkomsten zijn dus representatiever voor de eerste jaren van het
experiment. De respons van niet-deelnemers is over het algemeen te laag om bruikbaar
te zijn. Waar relevant hebben we daarom gebruik gemaakt van vergelijkingen tussen het
begin en het einde van het flexjaar van deelnemers. Dit stelt ons in staat om een
preciezer beeld te krijgen van de opbrengsten van flexstuderen voor de student.
De vraag is of de uitkomsten over toegankelijkheid en studeerbaarheid zoals verzameld in
de vijf instellingen te generaliseren zijn. De (kenmerken van de) studentenpopulatie in
Nederland verschillen niet enorm van hoger onderwijsinstelling tot hoger
onderwijsinstelling (wellicht met uitzondering van de specialistische instellingen). Dit
betekent dat er geen reden is om aan te nemen dat de effecten van flexstuderen op
toegankelijkheid en studeerbaarheid substantieel anders zullen zijn bij niet-deelnemende
instellingen (mits in dezelfde vorm uitgevoerd). 93 Met andere woorden, de uitkomsten
die hierop zien zijn generaliseerbaar naar de Nederlandse studentenpopulatie. Mogelijk
aanvullend onderzoek zou zich kunnen richten op in hoeverre flexstuderen de cijfers van
studenten beïnvloedt, en in hoeverre flexstuderen effecten heeft op studeerbaarheid in
latere jaren van de academische loopbaan.
Met betrekking tot doelmatigheid: Deelname aan het experiment stond vrij. Er is dus
sprake van zelfselectie door deelnemende instellingen. De ervaringen van deze groep is
hierdoor niet noodzakelijkerwijs representatief voor alle Nederlandse hoger
onderwijsinstellingen. Het is niet ondenkbaar dat zij de onderwijsorganisatie al dusdanig
ingericht hadden dat meedoen aan het experiment slechts verwaarloosbare effecten had
op de uit te vragen effecten. Dit heeft een potentieel negatief effect op de
betrouwbaarheid van de vragen over doelmatigheid. Onze inschatting is dat dit effect
92 Deze worden uitgebreider beschreven in de methodologieverantwoordingsbijlage.
93 Dit geldt natuurlijk niet per se voor de uitkomsten die instellingsspecifiek zijn, zoals tevredenheid over de
informatievoorziening en het selectieproces.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

64

verwaarloosbaar is. Ten eerste is in de gesprekken met VH en VSNU gevraagd naar hoe
niet-deelnemende instellingen de doelmatigheidseffecten inschatten. Dit bleek niet
wezenlijk anders te zijn dan bij de deelnemende instellingen is waargenomen. Ten tweede
is aan een aantal niet-deelnemende instellingen gevraagd waarom zij niet deelnamen.
Doelmatigheid was niet één van de redenen om niet deel te nemen. Ten derde zijn de
ervaringen van deelnemende instellingen vergeleken met de scenarioanalyse van
Berenschot, en hieruit bleken geen grote kwalitatieve verschillen. Mogelijk aanvullende
onderzoek zou zich kunnen richten op het inventariseren van concrete ‘lessons learned’ in
het inrichten van flexstuderen in de deelnemende instellingen om zodoende nietdeelnemende instellingen te helpen bij de – indien wenselijk – breder uitrollen van
flexstuderen.
Met betrekking tot wenselijkheid: De huidige opzet van het experiment, waarbij
instellingen binnen wettelijke kaders vrij zijn flexstuderen naar eigen inzicht vorm te
geven, is slechts één van de vele opties die er zijn om betaling per te behalen studiepunt
vorm te geven. Op basis van de huidige vorm van het experiment en de evaluatie
daarvan kunnen dan ook geen harde conclusies getrokken worden over welke configuratie
van flexstuderen nu de juiste, of de meest wenselijke is. Daarnaast merken we dat
flexstuderen raakt van vele bredere discussies die in het hoger onderwijs spelen, zoals
omgaan met de bsa, flexibilisering, leven lang ontwikkelen, bekostiging, en
studiefinanciering. Vanuit het experiment kunnen alleen uitspraken gedaan worden over
de relatie van flexstuderen met deze onderwerpen, echter, het experiment is te beperkt
om algemene uitspraken te doen over de genoemde onderwerpen. Mogelijk verdiepend
onderzoek zou zich kunnen richten op de relatie tussen studiefinanciering in het algemeen
en studievertraging: hoe kan het studiefinancieringssysteem omgaan met
studievertraging? Is het eerlijk dat als een student minder studiepunten behaalt wel
volledige studiefinanciering betaalt? Is het wenselijk de studiefinanciering outputgericht te
maken (dit in tegenstelling tot wat in de huidige wettelijke kaders is bepaald)?
Resumerend kan dus gezegd worden dat het onderzoek een representatief beeld oplevert
van de resultaten van het experiment zoals uitgevoerd bij de vijf instellingen. De
uitkomsten zijn generaliseerbaar naar andere hoger onderwijsinstellingen, mits de opzet
van het flexstuderen niet wezenlijk verandert ten opzichte van het experiment. Er is meer
voorzichtigheid geboden in het generaliseren van de onderzoeksuitkomsten naar andere
vormen van flexstuderen (bijvoorbeeld bij significant hogere studentaantallen).

6.1

Hoofdconclusie toegankelijkheid:
Het experiment is toegankelijk voor veruit de meeste studenten die willen
flexstuderen; flexstudenten zijn tevreden over het experiment; studenten
hebben zelden maar één reden om te gaan flexstuderen
De toegankelijkheid van het flexstuderen is in orde. Veruit de meeste studenten die willen
flexstuderen en binnen de eisen van de instelling vallen kunnen dat ook doen. Studenten
die kunnen deelnemen zijn tevreden over het experiment, en merken dat flexstuderen
past bij hoe zij hun studie willen (of moeten) inrichten.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

65

1. De interesse in flexstuderen is stijgende, maar blijft laag
De deelnemende instellingen geven elk hun eigen invulling aan flexstuderen, en variëren
onder andere op het aantal opleidingen dat deelneemt, het doelgroepenbeleid, en de
aanmeldprocedure. Hoewel er een stijgende lijn zit in het aantal aanmeldingen en
deelnemers, blijven de cijfers bijzonder klein ten opzichte van de totale
studentenaantallen aan de deelnemende instellingen (<3% van de totale
studentenpopulatie). Dit terwijl flexstuderen voor een grote groep studenten, die te
maken hebben met studievertraging, financieel aantrekkelijk kan zijn. Uit de
studentenmonitor komt naar voren dat 40% van de respondenten aangeeft
studievertraging te hebben opgelopen. 94 Het is echter zeer de vraag of al deze studenten
ook zouden willen flexstuderen; zelfs bij de instellingen met het meest ruime
toelatingsbeleid (HU en Windesheim) is het aantal aanmeldingen minder dan 3% van de
studentenpopulatie.
2. Studenten zijn tevreden over flexstuderen
Studenten zijn tevreden over flexstuderen, en waarderen het met gemiddeld een 7.9. De
informatievoorziening en inschrijfprocedure zijn grosso modo op orde, getuige de ±85%
tevredenheidscijfers. Hoe langer studenten flexstuderen, hoe meer ze het waarderen: het
aantal studenten dat aan het einde van het jaar wil herinschrijven als flexstudent is
beduidend hoger dan aan het begin van het jaar. Het valt op dat studenten minder
tevreden zijn over de begeleiding bij het flexstuderen, en dat veel studenten niet op de
hoogte zijn van de mogelijkheden daarin.
3. Flexstuderen is een financieel hulpmiddel bij studievertraging; de redenen
voor vertraging zijn divers
Het leeuwendeel van de studenten die deelneemt aan het experiment doet dat vanwege
financiële redenen. Flexstuderen is immers een financiële tegemoetkoming voor
studenten die niet nominaal kunnen of willen studeren. De redenen hiervoor zijn divers en
overlappen vaak (o.a. het hebben van een handicap of (chronische) ziekte, of topsporter,
ondernemer, of mantelzorger zijn), waarbij de reden die het meest voorkwam was dat
men nog maar enkele studiepunten nodig had om af te studeren.

6.2

Hoofdconclusie studeerbaarheid:
Flexstuderen versterkt planmatig en gemotiveerd studeren; verhoogt
studiesucces (minder uitval; betere resultaten) en studentsucces (combineren
studie en andere activiteiten)
Deze hoofdconclusie is geformuleerd als antwoord op de evaluatievraag: In hoeverre
heeft flexstuderen gevolgen op de studeerbaarheid van opleiding? De onderstaande
conclusies op deelaspecten ondersteunen de hoofdconclusie.

94 Dit is in 2020 met 42% hoger dan in voorgaande jaren (bijvoorbeeld in 36.6 in 2017): Studieachterstand /
studievertraging, Totalen - Studentenmonitor . De effecten van Corona op studeren en studievoortgang zijn
beschreven in ResearchNed (2020), Studeren, studievoortgang en welbevinden tijdens corona; Onderzoek in
opdracht van het Interstedelijk Studenten Overleg: Studeren tijdens Corona (researchned.nl)

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

66

1. De redeneerlijn achter het experiment blijft overeind staan: flexstuderen
helpt meer planmatig werken en ontplooiing
De gevolgen voor studeerbaarheid hangt nauw samen met de redeneerlijn van
flexstuderen. Zoals reeds aangegeven, zal door de regie meer bij studenten te leggen, zij
meer ruimte krijgen hun studie in te richten op een manier die past bij hun eigen
omstandigheden. Dat stimuleert studenten om voor langere termijn te plannen en het
beste uit zichzelf te halen. De analyses laten een aantal positieve effecten van
flexstuderen op studenten zien die de redeneerlijn ondersteunen. Meer dan 40% van de
studenten geeft aan meer planmatig te studeren; 45% geeft aan méér motivatie te
hebben om te studeren dan zonder deelname aan flexstuderen. Dit heeft ook impact op
het ontplooien van nevenactiviteiten en het verminderen van uitval (zie verder). Echter
ook een grote groep studenten (ongeveer de helft) continueren op een reeds ingeslagen
studiepad en als er sprake is van andere activiteiten continueren zij deze ook. Voor hen
heeft deelname geen impact op eigen regie en zelfontplooiing maar biedt het experiment
wel financiële verlichting voor de studenten in een specifieke situatie. Al met al blijft de
redeneerlijn achter het experiment overeind staan.
2. Flexstuderen is een financieel hulpmiddel voor studenten die door andere
oorzaken langer over de studie doen, en leidt niet tot extra vertraging.
De data laat zien dat flexstuderen studenten tegemoetkomt en (financieel) helpt in hun
reeds ontstane situatie. Veel studenten geven aan dat als ze niet hadden kunnen
flexstuderen zij gewoon voltijds ingeschreven waren geweest, maar dan óók (nog) minder
studiepunten zouden hebben behaald. Flexstuderen is daarom geen aanleiding om langer
over je studie te doen, maar een financieel hulpmiddel voor studenten die sowieso al
langer over hun studie zouden gaan doen.
3. Flexstuderen lijkt uitval te verminderen en studieresultaten te verbeteren
(studiesucces)
De eindejaarsenquête laat zien dat ongeveer 20% van de deelnemende studenten zou
zijn gestopt met de studie als zij niet hadden kunnen flexstuderen. Interessant hierbij is
dat aan het begin van het jaar maar 3% dit aangaf. Blijkbaar hebben de studenten,
terugkijkend op het afgelopen jaar, gemerkt dat zij het bij het volledig betalen van het
collegegeld het niet zouden hebben gered. Dit is een duidelijke aanwijzing dat
flexstuderen effect kan hebben op verminderde studieuitval. Daarnaast lijkt het erop dat
flexstudenten iets hogere cijfers halen, maar er is te weinig data om hier harde
uitspraken over te doen.
4. Flexstuderen faciliteert het combineren van studie en nevenactiviteiten
(studentsucces)
Daarnaast geeft meer dan 30% van de respondenten in de eindejaar enquête aan dat zij
nevenactiviteiten zouden hebben verminderd als zij niet hadden kunnen flexstuderen. Ook
zou 5% volledig zijn gestopt met nevenactiviteiten. Gezien de maatschappelijke
meeropbrengst van nevenactiviteiten (zoals benoemd in hoofdstuk 1.3), heeft
flexstuderen naast individuele dus ook maatschappelijke baten.
Studenten kunnen door flexstuderen iets meer tijd aan nevenactiviteiten besteden, maar
niet heel veel meer tijd. Voor de meeste doelgroepstudenten stelde dit hen wel in staat
die activiteiten beter uit te voeren dan zonder het experiment.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

67

5. Flexstuderen lijkt de betrokkenheid van de studenten bij de instelling en
opleiding te verminderen
Flexstuderen lijkt een licht negatief effect te hebben op de beleving van de study- en
student community, met de kanttekening dat er forse verschillen zijn tussen instellingen.
Het is niet duidelijk waardoor dit komt. Er lijkt geen sprake van een (negatief) effect door
corona.

6.3

Hoofdconclusie doelmatigheid:
De aanzienlijke extra inspanningen zijn doelmatig: de kosten staan in
verhouding tot wat het de student aan opbrengsten biedt én door minder
studieuitval lijken de financiële consequenties voor instellingen op de langere
termijn te overzien
Deze hoofdconclusie is geformuleerd als antwoord op de evaluatievraag: In hoeverre is
flexstuderen doelmatig voor het hoger onderwijs? De onderstaande conclusies op
deelaspecten ondersteunen de hoofdconclusie.
1. Flexstuderen leidt tot hoge initiële inrichtingskosten en meer werk voor de
studenten- en financiële administratie
Bij het structureel inbedden van flexstuderen dienen de studentenadministratie, de
financiële administratie en ook de voorlichting aanzienlijke extra werkzaamheden uit te
voeren. Knelpunten hierin zijn het inschrijvingsproces; de facturatie; en de
informatievoorziening. Met name bij dit laatste punt blijkt het lastig een goed en
adequaat beeld van flexstuderen te geven aan studenten. Daarnaast kan gezamenlijke
actie van de instellingen (en OCW) gewenst zijn in het inrichten van de
studentvolgsystemen. Na de initiële inspanning is er blijven extra capaciteit nodig voor de
studenten- en financiële administratie. Deze lasten zijn voor de deelnemende instellingen
behapbaar.
2. Flexstuderen leidt niet tot verzwaring van het takenpakket van docenten en
studieadviseurs: dat wat extra lijkt, is veelal ondersteuning die de student
sowieso nodig zou hebben gehad
De studentenbegeleiding ervaart extra werk wanneer zij nog onbekend zijn met
flexstuderen en daar van studenten vragen over krijgen. Ook worden zij soms
geconfronteerd met voor flexstudenten opleiding-specifieke knelpunten die opgelost
moeten worden. Echter dit extra werk is niet onoverkomelijk aangezien veel deelnemende
studenten al extra begeleiding nodig zouden hebben gehad al waren ze niet gaan
flexstuderen. In veel gevallen biedt flexstuderen juist een extra hulpmiddel om de student
goed te helpen in de studievoortgang. Ook biedt flexstuderen een extra middel om
studenten die studievertraging oplopen beter in beeld te krijgen en houden. Docenten
komen eigenlijk niet in aanraking met flexstuderen aangezien het geen gevolgen heeft
voor de colleges.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

68

3. Flexstuderen heeft geen negatieve impact op de inrichting van het onderwijs
en leidt niet tot misbruik
De deelnemende instellingen geven aan dat flexstuderen niet leidt tot grote aanpassingen
van de inrichting van het onderwijs. Wel kunnen discussies over verdere flexibilisering
van het onderwijs door flexstuderen op de voorgrond treden, zoals de grootte van
onderwijseenheden en het interfacultair/inter-institutioneel opleiden. Daarnaast zijn geen
gevallen van misbruik bekend.
4. De door flexstuderen gederfde inkomsten worden deels afgedekt door de
opslag en de reductie van studieuitval
Flexstuderen leidt naast extra kosten voor de instellingen ook tot minder opbrengsten uit
collegegeld. De inkomsten uit collegegeld nemen af doordat studenten niet het volledige
collegegeld betalen voor ieder jaar dat ze ingeschreven staan. Hiertegenover staan extra
inkomsten uit collegegeld en uit bekostiging. De extra inkomsten uit collegegeld bestaan
uit de 15% opslag per studiepunt; extra inkomsten uit bekostiging komen van een lagere
studieuitval. Eerder concludeerde we al dat dit aanzienlijk is (deelconclusie 3). Ondanks
dat we niet exact uit kunnen rekenen in hoeverre de extra inkomsten de kosten afdekken,
kan gesteld worden dat de evaluatie de ontwikkeling van een positievere business-case
ondersteunt.

6.4

Hoofdconclusie wenselijkheid:
Het systematisch mogelijk maken om te flexstuderen zou, binnen de bestaande
condities een klein deel (5-10%) van de studenten kunnen helpen zonder
ingrijpende veranderingen voor (deelnemende) instellingen en van het
studiefinancieringsstelsel
Deze hoofdconclusie is geformuleerd als antwoord op de evaluatievraag: Welke vorm van
flexstuderen is wenselijk voor instellingen en studenten? De onderstaande conclusies op
deelaspecten ondersteunen de hoofdconclusie.
1. De deelnemende instellingen geven aan dat de limiet voor de uitvoerbaarheid
van flexstuderen rond de 10% van de totale studentenpopulatie ligt. De
verwachting is dat de interesse van studenten niet boven deze limiet komt.
Het is de inschatting van de deelnemende instellingen dat de limiet voor de
uitvoerbaarheid rond de 10% ligt; dat wil zeggen dat tien procent van de studenten kan
flexstuderen binnen de huidige instellingskaders. Daarnaast blijft het aantal aanmeldingen
voor flexstuderen laag. Dit ondanks dat een grote groep studenten met studievertraging
(ongeveer 40% van de studenten) 95 mogelijk financieel voordeel kunnen hebben van
flexstuderen. Ook bij instellingen die flexstuderen als algemeen recht hebben opgezet,
hierover breed hebben gecommuniceerd én beperkte restricties hanteerden over totale
aantallen, laat het experiment zien dat de aantallen aanmeldingen en deelnemers laag
blijft (minder dan 5%). Op basis van het experiment en de interviews zijn er geen
redenen om aan te nemen dat de interesse voor flexstuderen boven de door de
deelnemende instellingen genoemde limiet voor uitvoerbaarheid komt.

95 Zie: Studieachterstand / studievertraging, Totalen - Studentenmonitor

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

69

2. Flexstuderen wordt algemeen positief ontvangen als beperkte toevoeging aan
regulier studeren. Ondanks dat er geen consensus is over de toekomstige
inbedding van flexstuderen laat het experiment zien dat zeggenschap van
instellingen in de inrichting van flexstuderen bijdraagt aan het draagvlak en
succes
Belangenorganisaties staan positief tegenover flexstuderen. Zij zien de meerwaarde van
flexstuderen om studenten financiële hulpmiddelen te bieden in specifieke situaties. Allen
zijn het ook eens dat voor het overgrote deel van de studenten regulier studeren de
gewenste norm blijft en dat flexstuderen enkel voor een kleine groep studenten (niet per
se beperkt tot de specifieke doelgroepen) meerwaarde heeft. Over of flexstuderen een
algemeen recht voor studenten moet zijn of niet bestaat geen consensus.
De ervaringen bij de deelnemende instellingen laten zien het zelf vormgeven van
flexstuderen door de instelling bijdraagt aan het draagvlak en succes, vooral in de
opstartfase. Zoals eerder geconcludeerd, vergt het inrichten van flexstuderen behoorlijk
veel van de instellingen en enige controle over aantallen; doelgroepen; deelnemende
opleidingen maakt het voor de instellingen mogelijk ervaring op te doen die de
implementatie ten goede komen.
3. Flexstuderen hoeft geen consequenties voor studiefinancieringsstelsel te
hebben zolang het gezien wordt als financieel hulpmiddel voor studenten die
door bepaalde oorzaken langer over de studie doen
Flexstuderen biedt studenten binnen de huidige context een mogelijkheid om minder
collegegeld te betalen omdat zij door bepaalde oorzaken langer over de studie doen. De
vraag of flexstuderen consequenties heeft voor het studiefinancieringsstelsel is in die zin
niet helemaal de juiste. De vraag is eigenlijk of het studiefinancieringsstelsel aangepast
moet worden bij studievertraging. Deze discussie ligt echter ver buiten de scope van het
experiment.
Er is consensus onder de koepelorganisaties dat een negatieve koppeling tussen
flexstuderen en studiefinanciering (bijvoorbeeld minder stufi of geen ov-rechten tijdens
het flexjaar) ongewenst is. Dit zou immers het financiële karakter van de regeling teniet
doen. Er is geen consensus over of (en zo ja, welke) koppeling tussen het
studiefinancieringssysteem en studievertraging gewenst is. DUO geeft aan dat wijzigingen
hierin waarschijnlijk tot grote systeemimpact zullen leiden, zowel in uitvoerbaarheid als in
studentgedrag. 96
4. Een aantal overwegingen tegen flexstuderen gaat eigenlijk over de algemene
inrichting van het hoger onderwijs en valt buiten de scope van het experiment
In een aantal overwegingen tegen flexstuderen wordt flexstuderen beoordeeld als iets wat
het niet is. Zoals reeds aangegeven, een flexstudent is een reguliere student die ook als
voltijds-ingeschreven student niet alle vakken zou hebben gevolgd. Flexstuderen maakt
daarmee zichtbaar wat al lang het geval is (studenten volgen niet alle vakken), maar
flexstuderen is niet de oorzaak dat deze studenten niet alle vakken volgen. Vanuit dit
perspectief zijn de meeste overwegingen tegen flexstuderen ook van toepassing op de
mogelijkheid om als voltijdstudent niet alle vakken te halen. Daarmee gaan een aantal

96 Indien er bijvoorbeeld extra stufi-rechten worden toegekend aan flexstudenten, dan is het waarschijnlijk dat
flexstuderen extra aantrekkelijk wordt en meer studenten aantrekt.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

70

overwegingen over de algemene inrichting van het hoger onderwijs en niet (alleen) over
flexstuderen.
5. Het huidige experiment biedt geen harde conclusies t.a.v. het mogelijke
succes van de verschillende toekomstscenario’s (Berenschot)
De vier door Berenschot ontwikkelde scenario’s (en het nulscenario) lijken geen recht te
doen aan een reëel toekomstbeeld over flexstuderen. 97 Het bepalen van de wenselijkheid
van flexstuderen aan de hand van de scenario’s lijkt dan ook niet mogelijk. De
wenselijkheid van flexstuderen hangt van veel factoren af. Wat belangrijk hierbij is, is om
flexstuderen als instrument los te zien van de bredere discussies waarin flexstuderen
wordt geplaatst. Voorbeelden van bredere discussies zijn de mogelijke herzieningen van
de bekostigingssystematiek, leven lang ontwikkelen, en het wel of niet afschaffen van het
bindend studieadvies. Binnen deze discussies kunnen de uitkomsten van het experiment
flexstuderen een rol spelen, maar de wenselijkheid van flexstuderen moet niet gekoppeld
worden aan de mogelijke uitkomsten van deze bredere discussies. De wenselijkheid van
flexstuderen moet worden beoordeeld aan de hand van wat flexstuderen beoogde te
bereiken en wat het na vier jaar experimenteren heeft bereikt.
Zoals eerder geconcludeerd (deelconclusie 13) zijn de door Berenschot gestelde aantallen
in scenario 3 en 4 (30% en 100%) niet reëel. Hoewel dat ook niet de insteek was,
merken we dat in discussies over flexstuderen deze wel als zodanig worden gezien. Op
basis van de gesprekken ligt een alternatief scenario voor de hand. Namelijk één zoals
deze in praktische zin is ingevoerd bij HU, Windesheim en de UvA, namelijk dat
flexstuderen in principe mogelijk is bij alle opleidingen zonder strikte toelatingscriteria.

6.5

Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen van het experiment flexstuderen en de conclusies kunnen de
volgende vervolgacties worden aanbevolen:
1

De deelnemende instellingen geven aan dat het zelf vormgeven van flexstuderen
bijdraagt aan het draagvlak en succes, vooral in de opstartfase. Het is dus aan te
bevelen dat instellingen zelf de kaders van flexstuderen mogen (mee-)bepalen.
Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het uitzonderen van opleidingen waarvoor
flexstuderen echt niet mogelijk is, of het instellen van een doelgroepenbeleid door
plaatsen aan specifieke studenten toe te wijzen.

2

Flexstuderen vereist een substantiële investering in de softwaresystemen van
instellingen. Het is aan te bevelen dat instellingen (eventueel met ondersteuning van
het Ministerie van OCW) op landelijk niveau samen optrekken richting de
softwareleveranciers om de opstartfase zo makkelijk mogelijk te maken.

3

Het is niet aan te bevelen het studiefinancieringssysteem aan te passen aan
flexstuderen. Flexstuderen is primair een beperkte financiële tegemoetkoming voor
studenten die geen volledig jaar willen of kunnen studeren, en de te verwachten
systeemimpact van studiefinancieringshervormingen staat hier niet toe in verhouding.

4

Gedacht kan worden aan het uitvoeren van vervolgstudies naar:

97 Hierbij dient opgemerkt te worden dat Berenschot de percentages gekozen heeft naar aanleiding van de
onderzoeksopdracht: om een beeldvormen van de mogelijke effecten van flexstuderen op de financiële exploitatie
van instellingen. Deze percentages dienen dus meer ter illustratie dan dat zij evidence-based zijn.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

71

–

in hoeverre flexstuderen de cijfers van studenten beïnvloedt, en in hoeverre
flexstuderen effecten heeft op studeerbaarheid in latere jaren van de academische
loopbaan;

–

het inventariseren van concrete ‘lessons learned’ in het inrichten van flexstuderen
in de deelnemende instellingen om zodoende niet-deelnemende instellingen te
helpen bij de – indien wenselijk – breder uitrollen van flexstuderen;

–

de relatie tussen studiefinanciering in het algemeen en studievertraging: hoe kan
het studiefinancieringssysteem omgaan met studievertraging? Is het eerlijk dat
als een student minder studiepunten behaalt wel volledige studiefinanciering
betaalt? Is het wenselijk de studiefinanciering outputgericht te maken (dit in
tegenstelling tot wat in de huidige wettelijke kaders is bepaald)?

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

72

7

Bijlage: Methodologieverantwoording
Aan het begin het conclusiehoofdstuk is stilgestaan bij de reikwijdte en limitaties van het
onderzoek. Deze bijlage is primair bedoeld als bron voor meer technische informatie over
het onderzoek.

7.1

Dataverzamelingsproces

Data is op vijf manieren verzameld. Ten eerste verrichtten we een korte desk research
om een beleidstheorie te ontwikkelen over hoe flexstuderen invloed heeft op de
toegankelijkheid en studeerbaarheid van het hoger onderwijs, en wat de implicaties ervan
zijn voor de doelmatigheid en de wenselijkheid van flexstuderen.
Ten tweede haalden we de aanwezige studentenquêtedata op bij de deelnemende
instellingen. Er zijn drie verschillende enquêtes:
•

Enquête 1 wordt afgenomen aan het begin van het academisch jaar. Hierin wordt de
achtergrond van studenten uitgevraagd, en hun verwachtingen van het flexstuderen.
Er zijn drie versies van deze enquête: 1a is verspreid onder nieuwe deelnemers, 1b
onder studenten die zich aangemeld hebben, maar die uiteindelijk niet deelnemen, en
1c aan deelnemers die al eerder geflexstudeerd hebben.

•

Enquête 2 wordt afgenomen aan het einde van het academisch jaar. Hierin wordt
studenten gevraagd in hoeverre hun verwachtingen uitgekomen zijn. Deze wordt
zowel onder deelnemers als aangemelde niet-deelnemers verspreidt. Er zijn twee
versies van deze enquête: 2a is verspreid onder deelnemers, en 2b onder studenten
die zich aangemeld hebben, maar die uiteindelijk niet deelnemen.

•

Enquête 3 wordt afgenomen bij studenten die niet het hele jaar flexstuderen. Dit kan
zijn omdat ze stoppen met hun studie, afstuderen, of weer voltijds gaan studeren. De
invloed van het flexstuderen op de stopbeslissing wordt uitgevraagd, alsmede in
hoeverre hun verwachtingen uitgekomen zijn. Deze enquête wordt alleen verspreid
onder flexstudenten.

We hebben bij de instellingen getoetst dat de enquêtes structureel zijn uitgevoerd. Dit is
niet bij alle instellingen structureel gebeurd. Niet alle enquêtes zijn elk jaar uitgevoerd
door elke instelling. Met name het verspreiden van enquêtes onder niet-deelnemers en
uitstromers is niet consequent gebeurd. Een overzicht is te zien in tabel 7.1, en de
uiteindelijke responspercentages in tabel 7.2 Waar mogelijk hebben deelnemende
instellingen ook data uit de studentenadministratie aangeleverd om de enquêtegegevens
aan te vullen. Alle studentendata is geanonimiseerd.
Ten derde vulden we de kwantitatieve data aan met kwalitatieve gegevens via interviews
met diverse actoren in de deelnemende instellingen, zoals de flexcoördinatoren, leden van
het college van bestuur, en docenten. Daarnaast zijn de relevante belangenorganisaties
en DUO ondervraagt. De kwalitatieve data is primair gebruikt om de doelmatigheid en
wenselijkheid van flexstuderen nader te duiden. Een volledige lijst van geïnterviewde
personen is te vinden in hoofdstuk 7.2.
Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

73

Instelling
UvA

Jaar

Enquête afgenomen?
1a

1b

1c

’17-‘18

x

x

nvt

’18-‘19

x

’19-‘20

x

’20-‘21
HU

Tilburg

UU
Windesheim

2a
98

2b

3

x

x

’17-‘18

x

x

nvt

x

x

’18-‘19

x

x

x

x

x

x

’19-‘20

x

x

x

x

x

x

’20-‘21

x

x

x

x

x

’17-‘18

x

x

nvt

x

x

x

’18-‘19

x

x

x

x

x

x

’19-‘20

x

x

x

x

x

x

’20-‘21

x

x

x

x

x

x

’19-‘20

x

nvt

x

’20-‘21

x

’17-‘18

x

x

nvt

x

’18-‘19

x

x

x

x

x

x

’19-‘20

x

x

x

x

x

x

’20-‘21

x

x

x

x

Tabel 7.1 Overzicht van afgenomen enquêtes per jaar, instelling, en enquête-type.

98

In het eerste jaar dat een instelling deelneemt aan het experiment zijn er vanzelfsprekend geen herinstromers.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

74

Hogeschool

Tilburg University

Utrecht
2017

#Deelnemers
Responspercentage

2018

2019

2020

Universiteit van

Universiteit

Amsterdam

Utrecht

Windesheim

6

16

130

75

100%

81,2%

100%

76,0%

# Niet-deelnemers 100

0

24

164

255

Responspercentage

100%

91,7%

12,8%

26,7%

#Deelnemers

459

14

236

215

Responspercentage

60,3%

100%

69,1%

88,4%

# Niet-deelnemers

61

5

271

381

Responspercentage

4,9%

40,0%

0,0%

19,4%

#Deelnemers

654

25

216

24

525

Responspercentage

38,1%

100%

68,1%

79,2%

59,8%

# Niet-deelnemers

471

19

18

53

330

Responspercentage

0,0%

42,1%

0,0%

0,0%

14,8%

#Deelnemers

685

25

254

82

697

Responspercentage

8,2%

88,0%

18,5%

64,6%

41,0%

# Niet-deelnemers

888

26

243

11

307

Responspercentage

0,01%

23,1%

0,0%

0,0%

13,0%

99

Tabel 7.2 Responspercentages.

99 Het responspercentage is het percentage van de deelnemers (of niet-deelnemers) dat in dat academisch jaar minimaal één enquête heeft ingevuld. Omdat niet alle studentnummers
gematchet konden worden kan het zijn dat het daadwerkelijke responspercentage iets lager ligt. Dit is het geval als een student wel twee keer een enquête heeft ingevuld, maar bij één (of
twee) enquêtes niet haar studentennummer heeft opgegeven.
100 Niet-deelnemers zijn studenten die zich wel hebben aangemeld, maar niet deelnemen aan het experiment.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

75

7.2

Lijst geïnterviewden
Naam

Functie

Organisatie

Annet

Opleidingsmanager Instituut Marketing &

HU

Miltenburg-

Commerce; Opleiding Ondernemerschap en Retail

den Boer

Management

Jan Bogerd

Voorzitter College van Bestuur

HU

Kirsten

Intermediair; Backoffice Bureau Inschrijving

HU

Mark Wind

Key User Bureau Inschrijving

HU

Michael van

Beleidsmedewerker team Onderwijs & Onderzoek

HU

Nancy

Opleidingsmanager Instituut voor Media (bachelor

HU

Hartgring

Journalistiek / bachelor Communication &

Eenink

der Vliet

Multimedia Design / master Data-driven Design
Tanja

Ketenregisseur/adviseur, LLO/Flexibilisering

HU

Coördinator

TU

Assistent-coördinator

TU

Alice Bor

studieadviseur lerarenopleiding

UU

Anton van

Coördinator Flexstuderen

UU

CvB / rector

UU

Medewerker bestuurlijke informatievoorziening

UU

studenten administratie

UU

Onderwijscoördinator Lerarenopleiding

UU

Opleidingsmanager

UU

Quirine van

Admissions Officer | Faculteit

UU

der Steen

Geesteswetenschappen

Rianne van

opleidingscoördinator

UU

Directeur bedrijfsvoering Communicatiewetenschap

UvA

College van Bestuur – portefeuille financiën en

UvA

Derksen
Ferenc
Jongejan
Marloes van
Drommelen

den Hoeven
Henk
Kummeling
Hossein al
Mahmoedi
Lawrence
Vriend
Margreet van
der Ham
Marijn
Smeets

Lambalgen
Ivar
Klinkenberg
Jan Lintsen

bedrijfsvoering
Julia Brand

Studieadviseur Communicatiewetenschap

UvA

Roos Eggers

Bestuursstaf Academische Zaken,

UvA

beleidsmedewerker Onderwijs, o.a. flexstuderen

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

76

Sarah de

Beleidsmedewerker Communicatiewetenschap

UvA

Bestuursstaf; strategie en informatie

UvA

Anja van

Docent, studieadviseur, SMF & topsportcoördinator

WH

Daatselaar

en contactpersoon flexstuderen domein G&W

Bert Boll

Teamleider Studentenadministratie / hoofd

Jong
Wouter ter
Haar

WH

studentenadministratie
Daiva

Onderwijslogistiek adviseur / als domein coördinator

Smabers -

flexstuderen domein BMR

WH

Grigaite
Harm-Jan

Projectleider OCW experiment Flexstuderen

WH

Henk Hagoort

College van Bestuur

WH

Kevin

voltijd flexstudent

WH

(oud) lid examencommissie en decaan

WH

Sietsma

Bekenkamp
Paul
Schalkwijk
Jacob Smit
Lisette de

DUO
Senior adviseur

DUO

Domeinleider financiën

VSNU

Coördinator onderwijsbeleid

VH

Vice-praeses

LKvV

Naomi Rajiv

Bestuurslid

LSvB

Thomas van

Bestuurslid

ISO

Jongh
Swemer
Boudewijn
Peters
Aldert
Jonkman
Emile
Stekelenburg

der Meer
Tabel 7.3 Lijst van geïnterviewden

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

77

7.3

Lijst van deelnemende opleidingen bij Uva en UU
Universiteit Utrecht
1. Liberal Arts and Sciences (Ba/Bsc)
2. Taal- en Cultuurstudies (Ba)
3. Contemporary Theatre, Dance and Dramaturgy (Ma)
4. Educatie en Communicatie in de Bètawetenschappen – programma Science Education
and communication (Ma)
5. Educatie en Communicatie in de Taal en Cultuurwetenschappen – programma's Duits,
Engels, Frans, Nederlands en Spaans (Ma)
6. Educatie en Communicatie in de Mens- en Maatschappijwetenschappen –
programma's Geografie, Geschiedenis en Kunstgeschiedenis (Ma)
7. Geographical Information Management and Applications (GIMA) (Ma)
8. LVHO in de Bètawetenschappen (Ma)
9. LHVO in de Taal en Cultuurwetenschappen (Ma)
10. LHVO in de Mens- en Maatschappijwetenschappen (Ma)
11. Musicology (RMA) (Ma)
12. Neerlandistiek (Ma)
13. Religie en samenleving (Ma)
14. Sportbeleid en sportmanagement (Ma)
Universiteit van Amsterdam 101
1. B Bio-medische Wetenschappen (B)
2. B Biologie
3. B Business Administration
4. B Communicatiewetenschap
5. B Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie
6. B Econometrics
7. B Econometrie en Operationele Research
8. B Economics and Business Economics
9. B Economie en Bedrijfskunde
10. B Fiscale Economie
11. B Psychobiologie
12. B Sociologie
13. M Arbeidsrecht
14. M Communicatiewetenschap
15. M Conflict Resolution and Governance
16. M Culturele Antropologie en Sociologie der Niet-westerse landen
17. M Earth Sciences
18. M Gezondheidszorg Psychologie
19. M Medische Antropologie & Sociologie
20. M Onderwijskunde
21. M Onderwijswetenschappen
22. M Planologie
23. M Politicologie
24. M Social Sciences (research)
25. M Sociale geografie
26. M Sociologie
101

Gebaseerd op de studentenadministratie data van de UvA.

Eindevaluatie experiment flexstuderen - onderzoeksrapport

78