Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

30 012

Leven Lang Leren

Nr. 19

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 november 2009
Op 19 september jl. heeft de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap verzocht om uiterlijk 10 november 2009 de beleidsreactie op
de Verkenning van de Onderwijsraad «Middelbaar en hoger onderwijs
voor volwassenen» te doen toekomen.
Hierbij zend ik u de beleidsreactie op bovengenoemde verkenning.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R. H. A. Plasterk
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenhart,

KST137189
0910tkkst30012-19
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

1

Beleidsreactie Verkenning Onderwijsraad «Middelbaar en hoger
onderwijs voor volwassenen»
1. Inleiding
(Bij)scholingsmogelijkheden moeten voldoende beschikbaar zijn in een
maatschappij waarin mensen vaker van baan wisselen, waarin hogere
eisen aan het ontwikkelingspeil worden gesteld en waarin technologieën
elkaar snel opvolgen waardoor kennis en vaardigheden sneller verouderen. Deze stelling was aanleiding voor de Onderwijsraad om een
verkenning naar het middelbaar (mbo-4 middelbaar beroepsonderwijs) en
hoger onderwijs voor volwassenen uit te voeren. Daarbij verstaat de raad
onder «onderwijs» zowel het formele onderwijs als de non-formele
cursussen en trainingen (op minimaal mbo-4 niveau). De hoofdboodschap
van de raad is tweeledig. Ten eerste is de raad van mening dat het van
belang is meer duidelijkheid aan te brengen in het bestaande aanbod.
Uitgangspunt daarbij is dat het aanbod een systeem met twee componenten is: privaat (opleidingen aangeboden door privaat bekostigde
instellingen) en publiek (opleidingen aangeboden door de door de overheid bekostigde instellingen). De raad beoogt met zijn aanbevelingen
beide componenten te versterken en de afstemming/wisselwerking tussen
beide systemen te stimuleren. Ten tweede gaat de raad in op belemmeringen voor een leven lang leren die te maken hebben met tijd, financiering en informatie en die de inzet vragen van overheid, bedrijven en individuele deelnemers.
Hieronder volgt eerst een algemene reactie en vervolgens een reactie per
aanbeveling.
2. Algemene reactie
Scholing van volwassenen is een middel om duurzame inzetbaarheid,
productiviteit en maatschappelijke participatie van mensen te versterken.
Dit sluit aan bij de vier basisfuncties die de Onderwijsraad aan het volwassenenonderwijs toekent:
• Reparatie: volwassenen die vroeger geen opleiding hebben gevolgd,
moeten dat later kunnen inhalen. Het betreft hier diplomagericht
onderwijs.
• Wisseling in loopbaan: het volgen van een opleiding kan nodig zijn om
een loopbaanswitch te maken. Hier kunnen zowel diplomagericht als
functiegericht onderwijs aan de orde zijn.
• Bij de tijd blijven en vooruitkomen in de samenleving: het bijhouden
en ontwikkelen van kennis en vaardigheden om de arbeidsmarktpositie
te behouden en te verbeteren. Het betreft hier vooral functiegericht
onderwijs.
• Sociaal-culturele en persoonlijke functie: mensen leren niet alleen voor
hun arbeidsloopbaan, maar ook om zich in algemene zin te blijven
ontwikkelen.
Deze functies verwijzen naar het directe belang en nut van volwassenenonderwijs voor individuele volwassenen en werkgevers. Daarom wordt de
invulling van scholing grotendeels overgelaten aan individuele volwassenen (werkenden en niet-werkenden), individuele werkgevers en sociale
partners. Leren kan overigens op verschillende manieren: via deelname
aan opleidingen of cursussen, maar ook tijdens het werk.
De raad constateert dat het huidige scholingsaanbod in de praktijk is
gegroeid, zonder achterliggende visie. Het aanbod voor volwassenen bij
de publieke aanbieders is vooral ontstaan vanuit de bestaande initiële
opleidingen. De private markt heeft zich ontwikkeld naar aanleiding van
de groeiende vraag naar scholing van volwassenen. De raad wijst erop
dat de meeste volwassenen (circa 90%) zich scholen bij een private

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

2

aanbieder. De private instellingen blijken goed in staat te zijn om aan de
vraag van bedrijven en individuele deelnemers te voldoen. Het private
onderwijs levert dus een toonaangevende bijdrage aan een leven lang
leren in Nederland. De bijdrage die de publiek bekostigde instellingen
leveren in het opleiden van volwassenen is beperkt.
Het kabinet deelt de stelling van de raad dat zowel de publieke als de
private partijen een rol in een leven lang leren hebben en dat we beide
deelsystemen zowel afzonderlijk als in hun wisselwerking moeten stimuleren. De publiek bekostigde instellingen moeten een rol vervullen naast
die van de private instellingen. Daar zijn meerdere redenen voor. Belangrijkste argument is dat het private onderwijs niet de volle breedte van het
opleidingenaanbod aanbiedt. Leven-lang-leren-activiteiten van bekostigde
instellingen zorgen daarnaast voor nauwere relaties tussen deze instellingen en bedrijven en organisaties in hun omgeving. Zij brengen de
actuele beroepspraktijk sneller in de onderwijsinstelling. Een leven lang
leren komt op die manier ten goede aan de kennisuitwisseling en het
bevordert ook de aansluiting tussen het onderwijs (ook aan de reguliere
studenten) en de arbeidsmarkt. Bovendien is het inefficiënt om de infrastructuur die de publiek bekostigde instellingen hebben opgebouwd, niet
ook voor de doelgroep van volwassenen te gebruiken. De focus van de
bekostigde instellingen ligt – ook bij de doelgroep volwassenen – primair
bij de kwalificerende opleidingen, dat wil zeggen bij de opleidingen die
afgesloten worden met een formeel diploma van het middelbaar beroepsonderwijs of van het hoger onderwijs. Dit neemt niet weg dat ook via
postinitieel contractonderwijs (privaat gefinancierd dus), de publiek
bekostigde instellingen een bijdrage aan de scholing van volwassenen
kunnen leveren.
De bijdrage van de publiek bekostigde instellingen aan het leven lang
leren mag overigens niet ten koste gaan van de kwaliteit van het onderwijs aan de reguliere groep jeugdige studenten. Het kabinet beseft dat de
publiek bekostigde instellingen geconfronteerd worden met een grote
groep reguliere (jonge) studenten in het hoger onderwijs, een groep die
steeds diverser is geworden in zijn samenstelling en die bovendien tot
2020 nog sterk zal groeien. Hoewel in het middelbaar beroepsonderwijs in
de komende jaren geen stijging van het aantal reguliere (jonge) studenten
wordt verwacht, vraagt de diversiteit van deze studenten ook veel inzet
van de mbo- instellingen.
In de verkenning benadrukt de raad (vooral als het gaat om de publiek
bekostigde instellingen) dat er aanbod moet worden gecreëerd dat
aansluit bij de vraag. Het gaat echter niet alleen om het ontwikkelen van
nieuw aanbod. De ervaringen van de afgelopen jaren leren dat het ook
gaat om het stimuleren en articuleren van de vraag van zowel burgers als
van werkgevers. Daarin hebben de bekostigde instellingen ook een rol.
Hiermee komen we bovendien bij een kernvraagstuk in de discussie over
een leven lang leren, namelijk het ontbreken van een leercultuur en een
gebrek aan een gevoel van urgentie op het gebied van een leven lang
leren. In zijn advies «Tijd voor ontwikkeling» doet de Denktank Leren en
Werken voorstellen over hoe de leercultuur van volwassenen gestimuleerd kan worden. Mensen moeten uit zichzelf aan hun ontwikkeling en
inzetbaarheid gaan werken. U ontvangt separaat een kabinetsreactie op
dit advies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

3

3. Reactie per aanbeveling
Aanbevelingen privaat aanbod
Aanbeveling 1: inschaling privaat onderwijs naar NKK/EKK
(=NQF/EQF)-niveaus
Het NKK biedt veel kansen om de private component van middelbaar en
hoger onderwijs voor volwassenen te versterken. Met name het private
aanbod zou winnen aan transparantie en toegankelijkheid als (een deel
van) het aanbod zou worden geordend langs de lijnen van het EKK.
Het kabinet deelt de mening van de raad dat de ontwikkeling van het
nationaal kwalificatiekader (NKK) ofwel National Qualifications Framework
(NQF) het leven lang leren kan bevorderen. Naast de deelname aan wettelijk erkende opleidingen, wordt er door volwassenen en hun werkgevers
via het non-formeel onderwijs fors geïnvesteerd in de inzetbaarheid op de
arbeidsmarkt. Een flink aantal non-formele opleidingen heeft daadwerkelijk een kwalificerend effect. Niet in de zin dat aan deze opleidingen een
mboof hbo-diploma zou kunnen worden verbonden, maar wel in de zin
dat het competentieniveau van deelnemers stijgt. Op dit moment blijft het
civiele effect van deze opleidingen relatief onzichtbaar. Het kabinet is net
als de raad van mening dat het van groot belang is om het niveau van
deze non-formele opleidingen zichtbaar te maken. Daarmee worden zij
naar verwachting aantrekkelijker voor werkgevers en individuen en dat
kan de deelname aan deze opleidingen bevorderen. De doorstroom naar
formele opleidingen wordt ook vergemakkelijkt als de kwaliteit en het
niveau van deze opleidingen transparanter worden.
Op dit moment wordt in opdracht van het kabinet en op voorstel van
PAEPON door CINOP onderzocht of, hoe, en onder welke condities,
non-formele opleidingen in het NKK kunnen worden ingeschaald. De
kwaliteitsborging van de opleidingen is daarbij één van de onderwerpen.
Tevens is de vraag onder welke condities private aanbieders hun opleidingen zouden willen relateren aan het NKK aan de orde. Het onderzoek
zal in december van dit jaar worden afgerond. Het kabinet zal de resultaten ervan gebruiken bij het ontwikkelen van het NKK.
Voor wat betreft de inschalingsinstantie kan ik u melden dat ten behoeve
van het onderhoud van het NQF een nationaal coördinatiepunt (NCP) zal
worden ingericht. In de loop van 2010 vindt besluitvorming plaats over
welke verantwoordelijkheden dit coördinatiepunt krijgt. De vraag welke
instantie voor de eventuele inschaling zou moeten zorgen, zal daarbij ook
worden betrokken.
Aanbeveling 2: gestapelde diplomering en toezicht
De raad pleit voor gestapelde diplomering, het «optellen» van meerdere
leertrajecten tot een (formeel) diploma. Daarbij kan het zowel gaan om
leertrajecten aangeboden door publieke instellingen als om leertrajecten
aangeboden door private partijen, maar ook om informele leertrajecten en
non-formeel leren en om combinaties van deze trajecten. Gestapelde
diplomering vraagt om adequate examencommissies en een voldoende
toezicht op deze trajecten en op het Ervaringscertificaat (EVC). In het
bekostigd onderwijs vervult de Inspectie die rol, in het particulier onderwijs gaat het om een vrijwillige constructie. De Raad geeft in overweging
de beide toezichtvormen nader op elkaar af stemmen.
Deze aanbeveling is gebaseerd op het idee dat veel volwassenen in
stappen leren. Men begint met een cursus maar men heeft vaak niet vanaf
de start het idee een diploma te willen behalen. Na het volgen van een
aantal cursussen ontstaat geleidelijk het idee dat het mooi zou zijn als de
bundeling van leeractiviteiten zou kunnen leiden tot een formeel diploma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

4

Het gaat de raad nadrukkelijk om publiek-private combinaties van leertrajecten. Het idee van de raad van het «optellen» van leeractiviteiten tot een
diploma spreekt aan. Met EVC hebben we echter een weg ingezet die in
grote lijnen hetzelfde effect voor het individu heeft. EVC kan leiden tot
directe diplomering of tot een verkorte leerweg leidend tot een diploma.
Uiteraard blijft EVC daarnaast zijn functie van instrument voor bevordering van employability op de arbeidsmarkt houden. Het kabinet gaat op de
ingezette weg verder. Bij EVC ziet het kabinet geen verschillen tussen aan
bekostigde instellingen verbonden EVC-aanbieders en private aanbieders:
EVC is altijd een commerciële activiteit voor een aanbieder. Ook in het
systeem van kwaliteitsbewaking wordt geen onderscheid gemaakt tussen
EVC-aanbieders: iedere aanbieder moet aan dezelfde criteria voldoen en
dient door beoordelende instanties op dezelfde wijze beoordeeld te
worden. Het systeem van kwaliteitsbeoordeling zal komend jaar doorontwikkeld worden en leidt naar de mening van het kabinet tot een goede
infrastructuur voor de door de raad gewenste voorziening. Indien we erin
slagen om non-formele opleidingen op een goede manier in te schalen in
het NKK (aanbeveling 1) zetten we bovendien een belangrijke stap. EVC
wordt gemakkelijker indien het niveau van een deel van de gevolgde
cursussen bekend is.
Aanbeveling 3: cursistenbescherming
De raad is van mening dat zowel de geschillencommissie als de beroepsprocedure voor examens die voor het private aanbod bestaan, belangrijke
stappen zijn op weg naar een goede consumentenbescherming. De raad
doet de suggestie om een meldpunt wanpraktijken in te richten. Het
bestaande geheel van studentenbescherming in het publieke onderwijs
kan mogelijk als voorbeeld dienen voor de situatie in het private deel.
Maar ook omgekeerd is het goed mogelijk dat de publieke component kan
leren van de private component.
Het kabinet onderschrijft de suggestie van de raad dat publiek en privaat
bekostigde instellingen van elkaar kunnen leren op het gebied van consumentenbescherming. Het kabinet juicht een dialoog over dit onderwerp
tussen beide soorten instellingen toe. De aanbeveling van de raad om
naast de geschillencommisssie en de beroepsprocedure voor examens
ook een «meldpunt wanpraktijken» in te richten om deelnemers meer
bescherming te bieden betreft specifiek het private onderwijs. Het kabinet
is van mening dat het een zaak is van de private instellingen om een
besluit te nemen over de instelling van een dergelijk meldpunt.
Aanbevelingen publieke aanbod
Aanbeveling 4: vier «deeltijdinstellingen» extra bekostigen
De raad schetst dat het deeltijdaanbod in sommige regio’s en vakgebieden beperkt is. De raad geeft aan dat niet alle instellingen zich toe
hoeven te leggen op het hoger onderwijs voor volwassenen, maar vindt
het wenselijk dat er een aantal, goed over het land gespreide instellingen
zijn die zich toeleggen op de doelgroep volwassenen en deeltijdonderwijs.
De raad beveelt aan dat de minister vier van dergelijke «deeltijdinstellingen» (eventueel tijdelijk) extra bekostigt. De keuze van deze instellingen
zou via een aanbestedingsformule kunnen plaatsvinden.
Met de raad is het kabinet van mening dat meer differentiatie tussen
hoger-onderwijsinstellingen gewenst is. Op het hoger onderwijs komt een
groot aantal maatschappelijke opdrachten af, voortvloeiend onder meer
uit het grote en nog altijd groeiende aantal studenten, de sterk gevarieerde studentenpopulatie en de internationale concurrentie. In een dergelijke situatie is het goed als de instellingen een eigen profiel kiezen en
daarin proberen te excelleren. Het advies van de Onderwijsraad om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

5

aantal hogescholen en universiteiten zich te laten ontwikkelen tot instellingen voor een leven lang leren past daarbij. In de praktijk ziet het kabinet
ook dat een aantal instellingen duidelijk meer prioriteit legt bij de doelgroep volwassenen dan andere. In lijn met het advies van de Onderwijsraad overweegt het kabinet het beleid op het terrein van een leven lang
leren meer te focussen. Een eerste stap is gezet met de nieuwe «Tijdelijke
stimuleringsregeling een leven lang leren in het hbo 2009». Deze regeling
richt zich niet op alle (bekostigde) hogescholen, maar op een beperkt
aantal hbo-instellingen die aantonen dat ze de markt voor volwassenen
kunnen en willen bedienen. Op basis van ervaringen met de tijdelijke
stimuleringsregeling zal het kabinet zich – in overleg met de onderwijskoepelorganisaties – beraden op eventuele verdere stappen om het beleid
toe te spitsen op een beperkt aantal instellingen. Daarbij zijn overigens
nadrukkelijk ook de universiteiten in beeld. Hetzelfde geldt voor de roc’s,
want hoewel de aanbeveling van de raad alleen op het hoger onderwijs is
gericht, vindt het kabinet deze aanbeveling ook voor het mbo relevant.
Aanbeveling 5: ruimere openstelling examenmogelijkheden
De raad pleit voor een ruimere openstelling van examenmogelijkheden
voor kandidaten die, ongeacht hun voortraject en ongeacht de waardering
van mogelijke kwalificaties of competenties, van mening zijn direct voor
een examen op te kunnen gaan.
Wij vinden de aanbeveling van de raad om examenmogelijkheden voor
volwassenen ruimer open te stellen een interessante gedachte. Dit geldt
voor kandidaten die in het bezit zijn van een Ervaringscertificaat, maar ook
voor kandidaten die om andere redenen versneld voor een examen willen
opgaan. Er is overigens al de mogelijkheid om zich als extraneus bij een
instelling te laten inschrijven als men tentamens en examen wil afleggen
zonder onderwijs te volgen. Wij zullen de aanbeveling van de raad over
een eventuele ruimere openstelling met de betrokken instellingen en
toezichthouders bespreken.
Aanbeveling 6: vraag versterken via open leermiddelen
Veel volwassenen zouden zich niet scholen wegens tijdgebrek. De Raad is
van mening dat afstandsleren en aanbod van opleidingen via internet de
beste kansen biedt om mensen te interesseren voor scholing. De ontwikkeling van «open access» (open leermiddelen) is een ontwikkeling waar
instellingen op in moeten spelen.
Open leermiddelen zijn een belangrijke ontwikkeling in het onderwijs en
kunnen voor de doelgroep van volwassenen kansen bieden. Het biedt
namelijk de mogelijkheid om onafhankelijk van tijd en plaats te leren en
het is (in principe) gratis. Voor veel volwassenen zijn dit belangrijke voorwaarden om te gaan leren. In Nederland is beperkt ervaring opgedaan
met het beschikbaar stellen van open leermiddelen. In het project Opener
heeft de Open Universiteit een aantal (kennismakings)cursussen gratis
online beschikbaar gesteld met als doel om meer mensen te interesseren
voor een cursus, al dan niet aan de Open Universiteit. Uit dit (beperkte)
project kunnen geen conclusies worden getrokken over de mate waarin
het aanbod van open leermiddelen de vraag stimuleert en wat de resultaten van deze vrije vorm van leren zijn. Om die vraag te beantwoorden is
nader onderzoek nodig. Het kabinet zal onderzoeken wat de ervaringen in
Nederland en in het buitenland zijn met Open Educational Resources en is
daarbij met name geïnteresseerd in hoe de vraag gestimuleerd kan
worden, naast informatie over aantallen gebruikers, aard van het gebruik
(onder andere werk/hobby, diplomagericht/niet-diplomagericht), gebruiksduur en het civiele effect. De resultaten van het onderzoek zullen met de
instellingen worden besproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

6

Aanbeveling 7: transparanter en toegankelijker maken voor (potentiële)
deelnemers
Deze aanbeveling bestaat in feite uit de drie onderdelen die zich richten op
het toegankelijker en transparanter maken van het aanbod.
Onderdeel a: in het eerste onderdeel spreekt de raad uit dat publieke
instellingen duidelijker kunnen maken of zij zich ook richten op de
doelgroep volwassenen. Hiervoor zou de overheid een indicator kunnen
ontwikkelen.
Het kabinet heeft samen met de Vlaamse overheid het voornemen om in
2010 een classificatie van de Nederlandse en Vlaamse ho-instellingen te
laten opstellen. Daarmee wordt duidelijk welk profiel de afzonderlijke
instellingen hebben en dus ook of zij al dan niet relatief veel volwassen
studenten kennen. Met de Keuzegids Deeltijdstudies die door de Stichting
Hoger Onderwijs Persbureau (HOP) in 2009 voor het eerst is uitgebracht is
ook een belangrijke informatiebron ontstaan voor studenten die overwegen een deeltijdstudie te gaan doen. Met de Stichting Studiekeuze 1,2,3
zal het kabinet overleggen of de transparantie van het aanbod voor
volwassenen via dat instrument kan worden vergroot. Voor het mbo
verschijnt in december voor het eerst een studiekeuzegids mbo. Deze
keuzegids wordt net als die voor het hoger onderwijs ontwikkeld door de
Stichting Hoger Onderwijs persbureau (HOP). Daarnaast hebben de leerwerkloketten een belangrijke rol bij het adviseren en communiceren over
scholing en het Ervaringscertificaat. Zij informeren en adviseren bedrijven
en individuele deelnemers over scholingsmogelijkheden en het aanbod
aan opleidingen (zowel publiek als privaat). Bij de aankondiging van het
totaalpakket van crisismaatregelen voor de arbeidsmarkt heeft het kabinet
extra geld (€ 8 miljoen per jaar) uitgetrokken voor structurele financiering
van 40 leerwerkloketten. Deze 40 leerwerkloketten worden gekoppeld aan
het UWV Werkbedrijf.
Onderdeel b: het tweede onderdeel betreft de aanbeveling van de raad
om de drempel in de belastingaftrek voor (beroepsgerelateerde)
scholingskosten te verlagen.
Deze verlaging zou met name effect moeten hebben op de toename van
de scholingsdeelname van burgers met lagere inkomens. Veel laagopgeleide werknemers met meestal lage inkomens voelen echter weerstand
tegen het volgen van scholing en nemen niet vaak zelf het initiatief tot
scholing die ze zelf (moeten) betalen. Bovendien doen deze burgers vaak
geen belastingsaangifte. Verlaging van de drempel zou daarom hoogstwaarschijnlijk niet leiden tot verhoging van de scholingsdeelname van
lagere inkomensgroepen.
Het kabinet kiest daarom voor gerichte stimulering van scholing van
laagopgeleiden via de werkgever zoals nu gebeurt via de WVA startkwalificatie. Daarnaast heeft het kabinet in reactie op het advies van de Denktank
Leren en Werken aangegeven in de eerste helft van 2010 de mogelijkheden voor invoering van een opleidingscheque te onderzoeken en opties
voor vormgeving in kaart te brengen. In dit onderzoek zal specifiek
aandacht zijn voor laaggeschoolde en oudere werknemers. Randvoorwaarde is dat er geen sprake zal zijn van additionele publieke financiering.
Onderdeel c: tot slot geeft de raad in de overweging na te denken over de
meerwaarde van een «eigen» wet voor het middelbaar en hoger
onderwijs voor volwassenen, die zowel de private component als de
publieke component en hun toenemende wisselwerking omvat.
De private instellingen bedienen de doelgroep van volwassenen volgens
de regels van de markt. De rol van de publiek bekostigde instellingen is
vastgelegd in de verschillende sectorwetten en in aanvullende regelgeving. Zowel voor het mbo als voor het hbo en het wo geldt dat (met
uitzondering van de studiefinanciering) geen onderscheid wordt gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

7

in wet- en regelgeving en bekostiging tussen onderwijs aan reguliere,
jonge studenten en onderwijs aan volwassenen. Tegelijkertijd is bekend
dat het verzorgen van onderwijs aan volwassenen andere eisen stelt aan
de instellingen dan het verzorgen van onderwijs aan jeugdigen. Hier legt
de raad de vinger op. In de kabinetsreactie op het rapport van de
Commissie Bakker wordt dit onderscheid ook gemaakt in relatie tot een
eventueel open bestel. In deze reactie wordt ook opgemerkt dat publieke
en private instellingen elkaar uitstekend kunnen aanvullen en dat het
kabinet stappen zal ondernemen om, samen met sociale partners en
aanbieders, deze markt meer open en transparant te maken. Mede in dit
licht zal het kabinet zich dan ook buigen over noodzaak en wenselijkheid
van specifieke arrangementen voor het onderwijs voor volwassenen.
4. Tot slot
De raad heeft in deze verkenning een aantal waardevolle aanbevelingen
gedaan om het aanbod van middelbaar en hoger onderwijs aan volwassenen toegankelijker, transparanter en flexibeler te maken. In 2010 zal het
kabinet een aantal acties, zoals hierboven genoemd, ondernemen die
(nadere) invulling geven aan de uitwerking van bepaalde aanbevelingen
of die ten aanzien van andere aanbevelingen beter inzicht geven in de
wenselijkheid en mogelijkheid ervan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 012, nr. 19

8