Beoordeling seinbeeld "rood-knipper'

20 november 2015-Versie 1.1

wii verbinden

Autorisatieblad

Beoordeling seinbeeld "rood-knipper'

Naam
Opgesteld
door

Scheper, CR

Controle door

Coenraad, WJ

Vrijgave door

Boheemen, RHM van

Paraaf

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Detmitief / Versie 1,1/20 November 2015

Datum

Movares

Samenvatting
Op 21 maart 2015 heeft Prof dr. ir. J. Schijve van de Technische Universiteit
Delft aan de minister van Infrastructuur en Milieu een schriftelijk voorstel
gedaan om op het Nederlandse spoorwegnet gebruikte seinbeeld "rood" te
vervangen door "rood- knipper". Vanwege de hogere attentiewaarde van een
knipperend ten opzichte van een permanent rood seinbeeld zou de kans dat een
machinist het rode seinbeeld "mist", en daardoor een rood sein passeert, kleiner
worden. Dit document levert de benodigde onderbouwing voor de reactie op het
voorstel van Prof dr. ir. Schijve.
Uit de analyse zijn de volgende resuUaten gekomen:
•
De reacties van de machinisten op de proef met rood-knipper op Utrecht
Centraal in 1981 waren overwegend negatief Enkele conclusies:
helderheid seinbeeld laag (destijds werden gloeilampen gebruikt);
onrust;
opvallendheid wordt niet verbeterd.
•
Knipperen is een krachtig middel om de aandacht te trekken maar zal irritatie
oproepen als er teveel is of als het niet uitgeschakeld kan worden.
•
Als knipperende rode seinen altijd gebruikt worden kan de attentiewaarde van
het knipperen devalueren.
•
Als veel rode seinen bij elkaar staan vermindert de extra opvallendheid van een
individueel sein. Op emplacementen is zodoende sprake van inflatie van de
opvallendheid, omdat daar meerdere rood-knipperende seinen aanwezig zullen
zijn. De gevolgen van een STS-passage op een emplacement zijn echter in veel
gevallen groter dan bij P-seinen op de vrije baan.
•
Uit de STS-database en de rapportage STS-passages 2014 van IL&T volgt dat
de risicoreductie door invoering van rood-knipper gering zal zijn, gezien het
aantal STS-passages waarbij extra attentiewaarde van het sein het risico had
kunnen reduceren.
•
Seinbeeld rood-knipper heeft veiligheidsrisico's:
de opvallendheid van een gedoofd rood sein wordt slechter;
het zal lastiger zijn knipperende seinen te tellen en de positie ervan in te
schatten;
het is onbekend of sterke aandacht voor rood-knipper andere informatie
voor de machinist wellicht minder opvallend maakt;
de machinist ziet het sein mogelijk later, doordat hij in eerste instantie
tussen twee knippermomenten naar het sein heeft gekeken.
De schatting is dat de totale investeringskosten (inclusief certificeringskosten) om
rood-knipper te bouwen ruim 19 miljoen Euro bedragen. Hierin zijn niet opgenomen
de kosten voor het aanpassen generieke handleidingen en instructie boeken voor
operationeel personeel.
Ook niet opgenomen zijn de kosten voor instructie van operationeel personeel.
Op basis van deze resultaten zien wij geen aanleiding om het seinbeeld roodknipper in te voeren in Nederland.

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVaPeS

""^^

Inhoudsopgave
Samenvatting

1

Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Doel van het document
1.3 Aanpak
1.4 Leeswijzer
1.5 Begrippenlijst
1.6 Referenties

3
3
3
3
4
4
4

2

Effectiviteit seinbeeld rood-knipper
2.1 Huidig gebruik seinbeeld rood-knipper
2.2 Attentieverhogende werking
2.3 Verwachte risicoreductie
2.4 Veiligheidsrisico's
2.5 Aandachtspunten voor migratie

5
5
5
7
10
10

3

Kosten van invoering
3.1 hileiding
3.2 Methode

12
12
12

3.3 Analyse

12

Conclusie

16

4

Colofon

18

Bijlage I

Huidig gebruik seinbeeld rood-knipper

Bijlage II

Verslag rood-knipper proef op Ut CS

E60-CSC-KA-1500047/Prx)j,nr. RA002448 / Definitief / Versie 1,1/20 November 2015

MOVarés

^'^^

Inleiding
1.1 Aanleiding

1,2 Doel van tiet
document

1,3 Aanpak

Op 21 maart 2015 heeft Prof dr. ir. J. Schijve van de Technische Universiteit
Delft aan de minister van Infrastructuur en Milieu een schriftelijk voorstel
gedaan om op het Nederlandse spoorwegnet gebruikte seinbeeld "rood" te
vervangen door "rood- knipper". Vanwege de hogere attentiewaarde van een
knipperend ten opzichte van een permanent rood seinbeeld zou de kans dat een
machinist het rode seinbeeld "mist", en daardoor een rood sein passeert, kleiner
worden. Bij de beoordeling en voorbereiding van een reactie op dit voorstel is
geconstateerd dat de hiervoor benodigde onderbouwing, in het bijzonder ten
aanzien van de effectiviteit en kosten voor de uitvoering van dit voorstel,
onvoldoende is.
Doel van dit document is het leveren van de benodigde onderbouwing voor de
reactie op het voorstel van Prof dr. ir. Schijve. Hiervoor worden de volgende
vragen beantwoord:
In hoeverre zal toepassing van een knipperend rood in plaats van een
permanent rood seinbeeld naar verwachting leiden tot reductie van het
aantal STS-passages en van de daaraan verbonden risico's?
Welke eisen, onder andere ten aanzien van de veiligheid, dienen gesteld te
worden aan zowel de treinbeveiligingssystemen en seinen voor toepassing
van het seinbeeld rood-knipper als aan de migratie van het permanent rode
naar het knipperend rode seinbeeld?
Wat zijn de globale kosten van een dergelijke migratie van een permanent
rood naar een knipperend rood seinbeeld?
Het onderzoek is uitgevoerd in de volgende stappen:
1. Inventarisatie gebruik seinbeeld rood-knipper
Allereerst is het huidige gebruik van het seinbeeld rood-knipper vastgesteld.
Hierbij zijn bekende en openbaar toegankelijke literatuurbronnen
geïnventariseerd en geanalyseerd.
2. Bepaling effectiviteit
In een workshop is de verwachte attentie verhogende werking van seinbeeld
rood-knipper kwalitatief bepaald. Daarbij is ook aandacht besteed aan
eventuele (nieuwe) veiligheidsrisico's die introductie van dit seinbeeld met
zich meebrengt. Bij de workshop waren de volgende deelnemers aanwezig:
- David de Bruijn, ergonoom (Intergo);
- Ronald Bresser, adviseur beveiliging (Movares);
- Wim Coenraad, senior adviseur spoorwegbeveiliging en safety
management (Movares);
- Conny Scheper, adviseur RAMS (Movares).
In de workshop is naar het principe van rood-knipper gekeken en niet naar
toepassing in specifieke situaties, onder bijzondere omstandigheden of met
extra voorzieningen. Zodoende is de vraag beantwoord voor zover geen nader
onderzoek nodig is.

EóO-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

Movares

3/18

3.

Kosten van invoering
De bouwkosten zijn ingeschat op basis van een eenvoudig (principe)
schetsontwerp per type systeem (vrije baan, emplacement in B-relais,
emplacement met verschillende typen elektronische beveiliging). Voor elk
van de drie varianten zijn de kosten van ombouw per sein bepaald.
Vervolgens is aan de hand van een schatting van de verhouding van het
aantal seinen per systeem en van het totaal aantal seinen in Nederland een
indicatie gegeven van de totale investeringskosten voor de ombouw.

1,4 Leeswijzer

In paragraaf 1.5 worden de begrippen toegelicht die in dit document gebruikt
worden. De referentielijst staat in paragraaf 1.6. In hoofdstuk 2 wordt de
effectiviteit van seinbeeld rood-knipper geanalyseerd. Hoofdstuk 3 geeft een
inschatting van de kosten van invoering. De conclusies van de analyse zijn
samengevat in hoofdstuk 4.

1,5 Begrippenlijst

In deze paragraaf worden de begrippen toegelicht die gebruikt zijn in dit
document.
ATB
Automatische Trein Beïnvloeding
Europese Norm voor Common Safety Methods for Risk
CSM RA
Analysis and Evaluation
Spoorgedeelte met wissels en bediende seinen.
Emplacement
Elektrische scheidingslas. Scheiding tussen twee secties van
ES las
de treindetectie.
Generic Application Safety Case
GASC
Permissief sein. Dit is een automatisch sein langs de vrije
P-sein
baan.
Stop bord. Een bord waarvoor een machinist verplicht is te
S-bord
stoppen met zijn trein.
Bij
meerdere sporen staan de seinen op een lijn naast elkaar.
Seinfront
Toestemming Voor Gebruik (ProRail vrijgave procedure)
TVG
Baanvak tussen twee stations of emplacementen met
Vrije baan
automatische seinen en zonder wissels.
Werkplekbeveiliging Maatregelen om de werkplek van de baanwerker(s) veilig te
maken, opdat er geen treinen kunnen komen.

1,6 Referenties

In dit document zijn de volgende referenties gebruikt:
[Eur Railway Sig]
European Railway Signalling, Institution of Railway
Signal Engineers, 1995, ISBN 0-7136-4167-3.
[Handbook comp int] Tullis, T.S. (1988). Screen design. In: Handbook of human
computer interaction; Heiander, M. (Ed). Elsevier, Amsterdam,
1988.

[Reg Spoorverkeer]
[Toet e.a.]

Regeling Spoorverkeer, bijlage 4 behorende bij artikel 24
van de Regeling Spoorverkeer.
Toet, A., Bentema, J., de Vries, S.C, van der Leiden, N. en
Alferdinck, J.W.A.M. (2008). Vergelijking van
fietsveriichtingsvormen. TNO rapport TNO-DV 2008 C238,
juni 2008.

E60-CSC-1CA-1500047 / Proj nr, RA002448 / Definitief / Versie 1,1/20 November 2015

Movares

4/18

2

Effectiviteit seinbeeld rood-knipper

In dit hoofdstuk wordt vanuit een aantal invalshoeken de effectiviteit van het seinbeeld
roodknipper beschreven: huidig gebruik van dh seinbeeld (paragraaf 2.1), beoordeling
attentieverhogende werking (paragraaf 2.2), de verwachte risicoreductie (paragraaf
2.3), veiligheidsrisico's die de invoering van rood-knipper met zich meebrengt
(paragraaf 2.4) en aandachtspunten voor migratie (paragraaf 2.5).
2.1 Huidig gebruik
seinbeeld rood-knipper

In bijlage I is een overzicht gegeven van het huidige gebruik van het seinbeeld roodknipper voor het wegverkeer, luchtvaartverkeer en de treindienst. Tevens is een
opsomming gegeven van alle seinen met een stopopdracht of andere rode lichten
volgens de regeling Spoorverkeer (ref [Reg Spoorverkeer]). Uit deze bijlage volgt
dat alleen in Noorwegen op het spoor het seinbeeld rood-knipper wordt toegepast
zoals bedoeld door Prof dr. ir. J. Schijve, namelijk bij alle rode seinen. In andere
Europese landen wordt rood-knipper alleen toegepast bij speciale gevaarpunten.
Ook voor het weg- en luchtvaartverkeer in Nederland geldt dat rood-knipper wordt
gebruikt voor de aanduiding van bijzonder gevaar.
In het Nederlandse seinstelsel wordt d.m.v. knipperen een restrictiever seinbeeld
weergegeven. Geel knipper wordt toegepast voor combineren (rijweg naar bezet
spoor). Groen knipper (eventueel in combinatie met een cijfer) geeft een lagere
waarde aan t.o.v. de baanvakwaarde. Vanuit dit oogpunt is het seinbeeld roodknipper onlogisch, aangezien rood het meest restrictief is en rood-knipper een niet
nog restrictiever seinbeeld aan kan geven.

2,2 Attentieverhogende
werking

Het is uit literatuur over met name mens-computer interactie al lang bekend dat
knipperen spaarzaam gebruikt moet worden, wil het een aandachtverhogende werking
hebben. Hieronder worden deze richtlijnen geïllustreerd aan de hand van een bekend
handboek. Tevens worden de resultaten beschreven van een proef met rood-knipper op
het spoor. Daamaast is gezocht naar onderzoek dat meer in de sfeer van verkeer ligt.
Disclaimer: Er is dus geen uitgebreid literatuuronderzoek gedaan maar de bevindingen
wijzen in de richting van enkele algemeen geldende en duidelijke effecten.
Proef rood-knipper
In bijlage II is het verslag gegeven van de proef met rood-knipper die gehouden is op
Utrecht Centraal in april 1981. Het doel was 'roder dan rood' aan te geven, namelijk
een stop met een extra korte remweg of een bijzonder gevaar. De proef is gehouden om
21:30 uur en duurde 5 minuten. De machinisten waren op de hoogte gesteld.
Uit de bijlage volgt dat de reacties van de machinisten op de proef overwegend
negatief waren. Enkele conclusies:
•
helderheid seinbeeld laag (destijds werden gloeilampen gebruikt);
•
onrust;
•

opvallendheid wordt niet verbeterd.

Onderzoek uit mens-computer interactie
Een knipperend licht of kleurvlak trekt sterk de aandacht. Dit effect heeft echter enkele
beperkingen. Een belangrijke toepassing ligt in de mens-computer interactie waar
knipperen al heel lang wordt toegepast om de aandacht op belangrijke informatie te
vestigen.
E60-CSC-KA-1500047/Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1,1/20 November 2015

Movares

5/18

Een paar citaten hierover uit Martin Heiander (1988), Handbook of Computer
Interaction (ref [Handbook comp int]).
"The use of flashing on a screen (...) will almost certainly get the user's attention. lt
will almost certainly annoy the user if it is used excessively or cannot be tumed off "
Met andere woorden, de opvallendheid is zo sterk dat deze storend werkt indien niet
directftinctioneel.Indien een machinist zelf met groene seinen rijdt en voortdurend
rode knipperende seinen ziet, kan dat storend zijn. Het is uiteraard functioneel als het
zijn eigen sein is, maar dat zal niet altijd zo zijn. De attenderende werking is er echter
voortdurend. Doordat het knipperen slechts af en toe relevant is kan de attentiewaarde
ervan devalueren.
Als optimale waarde wordt aanbevolen:
•' For on/off flashing , the optimum blink rate appears to be 2 to 5 Hz, with a minimum
"on" period of 50%.'
De auteur (Tullis, 1988) besluit dit hoofdstuk over 'highlighting of information' met
de volgende conclusie:
'...there are two important points to remember about the use of highlighting. The first
is that no matter which technique is used, it should be applied conservatively. Overuse
of highlighting defeats its purpose. The second point is that the elements to be
highlighted should be chosen carefüUy, since they are likely to attract the user's
attention. If the wrong elements are highlighted, the user will have more difficulty
detecting the important information.'
Hieruit blijkt dat knipperen spaarzaam gebruikt moet worden. Door een teveel ervan
wordt het doel dat men wil bereiken niet bereikt. Teveel wil zeggen:
•
Op een emplacement waar veel rode seinen bij elkaar staan valt een afzonderlijk
roodsein niet meer op. Juist op een emplacement is de extra opvallendheid
relevant! De gevolgen van een STS-passage op een emplacement zijn in veel
gevallen groter dan bij P-seinen op de vrije baan.
•
Als rode seinen altijd knipperen is dat niet meer bijzonder en devalueert het
effect van knipperen.
Per situatie zijn aanpassingen denkbaar bijvoorbeeld dat een rood sein pas gaat
knipperen als de trein de voorliggende ES-las passeert. Als nadeel zou dit hebben dat
een rood sein vanaf een grotere afstand in verhouding minder pregnant wordt.
Spaarzaam knipperen is niet alleen gewenst in het totale blikveld. Ook als een trein
haheert bij een rood sein, zou de extra opvallendheid snel wegvallen als het sein blijft
knipperen.
Een ander belangrijk punt, dat kan worden doorgetrokken naar de situatie op een
spoorbaan, is dat andere informatie moeilijker te zien valt. Dat zou dus niet alleen
gelden voor andere knipperende lichten maar wellicht verstoort het ook de
opvallendheid van niet knipperende borden of signalen. Dit laatste is een bij-effect dat
zeker nader onderzocht zou moeten worden.
Onderzoek in het wegverkeer
Door TNO is in opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat onderzoek
gedaan naar diverse vormen vanfietsverlichting,zie ref [Toet e.a.]. Daar is ook het
effect van knipperende verlichting experimenteel onderzocht. De auteurs trekken onder
andere de volgende conclusies:

E60-CSC-KA-1500047/Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVareS

^'^^

•

•

•

De opvallendheid neemt met name toe bij lampen die zonder knipperen weinig
opvallend zijn [..]. Knipperen is niet noodzakelijk voor een goede opvallendheid.
Voor achterlichten draagt knipperlicht weinig bij aan hun opvallendheid. In een
landelijke omgeving leidt het knipperen van achterlichtjes zelfs tot een
achteruitgang in hun opvallendheid. " ([Toet e.a.], 2008, p. 35).
Knipperende fietslampen kunnen de koers- en snelheidsinschatting van een
fietser door het andere verkeer bemoeilijken. Dit probleem zal sterker spelen
naarmate meer fietsers knipperendefietsverlichtingvoeren. Met continu
brandend licht is de koers van een fietser voortdurend waarneembaar." ([Toet
e.a.], 2008, p. 58).
Er is geen duidelijk verband tussen de knipperfrequentie en de opvallendheid
van een fietslamp ([Toet e.a.], 2008, p. 57).

Fietsverlichting in verkeer is niet hetzelfde als waarneming van seinen op een
spoorbaan maar wijst naar enkele algemene effecten die algemener kunnen gelden:
•
Knipperen is niet noodzakelijk, het is een 'lapmiddel' bij slechte opvallendheid.
•
Het inschatten van koers en snelheid speeU zeker ook bij waarneming van seinen
die door het blikveld van de machinist bewegen. Een machinist die de afstand en
positie van een sein wil schatten, zal vermoedelijk ook gehinderd worden door
knipperen. Meer knipperende seinen zijn vermoedelijk dus nog lastiger in te
schatten qua positie. Zie ook paragraaf 2.4: het tellen van seinen wordt
bemoeilijkt als seinen niet continu zichtbaar zijn. Het tellen van seinen en sporen
om het juiste sein bij het eigen spoor te vinden is een methode die veel door
machinisten wordt gebruikt.
Samenvattend
De belangrijkste argumenten bij knipperend rood sein zijn:
Knipperen is een krachtig middel om de aandacht te trekken maar zal irritatie
oproepen als er teveel is of als het niet uitgeschakeld kan worden.
Een gunstige knipperfrequentie is 2 tot 5 Hz. Dit is hoger dan de huidige
frequentie van lichtseinen (1 Hz).
Als knipperende rode seinen altijd gebruikt worden kan de attentiewaarde van
het knipperen devalueren.
Als veel rode seinen bij elkaar staan vermindert de extra opvallendheid van een
individueel sein.
Knipperen werkt in de praktijk niet altijd attentie-verhogend, het lijkt eerder een
lapmiddel bij slechte condities.
Het is onbekend of sterke aandacht voor 'rood-knipper' andere informatie voor
de machinist wellicht minder opvallend maakt.
Het zal lastiger zijn knipperende seinen te tellen en de positie ervan in te
schatten.
2,3 Verwachite
risicoreductie

IL&T maakt jaarlijks een rapport over de STS passages van het afgelopen jaar plus een
vergelijking met de laatste 5 jaar. Er is gekeken naar het meest recente rapport: STSpassages 2014.
De top 3 van hoofdoorzaken van STS passages is in het afgelopen jaar geweest (tussen
haakjes het percentage voor de laatste 5 jaar):
• Procedure boord
24% (26)
• Afleiding
21 % (15)

E60-CSC-KA-1500047/ Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

Movares

7/18

• Verwachting
• Waarneming

14% (13)
8 % (9)

Hoewel niet in de top 3, is waarneming een belangrijke oorzaak, voldoende om hier
ook te beschouwen.
Procedure boord
Voor procedure boord noemt het rapport de volgende secundaire oorzaken:
1. een onterecht vertrekbevel;
2. onvoldoende opleiding van het treinpersoneel;
3. regelgeving boord onvoldoende duidelijk of ontbreekt;
4. opvolgen regelgeving door treinpersoneel onjuist of niet opgevolgd;
5. andere problemen regelgeving.
Voor het eerste punt geldt dat de machinist reageert op het vertrekbevel en vergeet het
seinbeeld te controleren. Mogelijk zou een knipperend sein in dat geval beter
opgemerkt worden dan een statisch sein afliankelijk van kijkrichting en attentie.
Echter, in die situatie heeft de machinist al geruime tijd stilgestaan voor dit
knipperende sein. Het is niet waarschijnlijk dat de extra attentiewaarde er bij vertrek
nog is, althans zonder verdere voorzieningen zoals een gerichte inschakeling van het
knippereffect.
Procedure boord heeft verder niet met waarneming van seinen te maken.
Reductie van deze categorie is niet aannemelijk te maken door toepassing van
knipperend rood.
Afleiding
Afleiding ontstaat volgens het rapport door de volgende secundaire oorzaken:
1. Gebruik van een communicatiemiddel;
2. Defect in het materieel;
3. Tijdsdruk, proberen vertraging in te lopen;
4. Personeel in de cabine;
5. Te koud of te warm cabineklimaat;
6. Omgeving, zowel in de cabine (bv dienstkaartje lezen) als erbuiten;
7. Schokkende gebeurtenis of herinnering daaraan;
8. Privé omstandigheden;
9. Anders.
Het doorbreken van afleiding kan alleen als de machinist de ogen wel ongeveer gericht
heeft op het sein. Bij punt 1 en 6, en eventueel 4, is waarschijnlijk dat de machinist in
een andere richting kijkt, een knipperend sein helpt dan niet. Voor de andere zaken
geldt dat een sterke mentale focus op iets anders de waarneming kan storen. Dit heet
ook wel het fenomeen van "inattentional blindness". Dit fenomeen werkt tegengesteld
aan het effect van knipperen maar mogelijk is de kans op "over het hoofd kijken" toch
minder dan voor een statisch rood sein.
Verwachting
Voor verwachting zijn er als secundaire oorzaken:
1. Geen stoptonend sein verwacht, het spoorgebrulk is anders;
2. Verwachting van toestemming van de treindienstleider tot passeren van STS;
3. Onjuiste interpretatie van voorgaand seinbeeld;

E60-CSC-KA-1500047/Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1,1/20 November 2015

MOVareS

^'^^

4. Verrassing, door eigen onjuiste verwachting.
In oorzaak 2 is er sprake van een misverstand, opvallendheid speelt totaal niet.
In oorzaak 4 kan een knipperend sein mogelijk de verrassing eerder corrigeren.
Bij de andere twee oorzaken is er eerder sprake van selectieve waarneming. Een sein
dat knippert kan dan bewust worden genegeerd, ook al kan het zeer opvallend zijn.
Toch is het denkbaar dat door de grote opvallendheid een keer extra naar het sein
wordt gekeken en een fout gecorrigeerd.
Bij elkaar is een licht positief effect van knipperen aannemelijk te maken bij
verwachting.
Waarneming
De secundaire oorzaken voor verwachting zijn:
1. Belemmering door weer (inclusief laagstaande zon);
2. Belemmering door trein (cabine of ruit);
3. Belemmering buiten (obstakel);
4. Ander aspect afgelezen dan getoond is;
5. Ander sein afgelezen dan voor de rijweg bedoeld;
6. Te laat waargenomen;
7. Niet gezien;
8. Anders.
In oorzaak 1 kan een knipperend sein beter zichtbaar zijn dan een statisch sein. De
bijdrage van deze oorzaak is echter gering (4% van deze hoofdoorzaak).
In oorzaken 2 en 3 is ook een knipperend sein niet zichtbaar.
In oorzaken 4 en 5 is een invloed van knipperen niet duidelijk.
In oorzaak 6 kan extra opvallendheid de waarneming 'verspoedigen'. Deze oorzaak is
de belangrijkste binnen de hoofdoorzaak (29%).
In oorzaak 7 is de invloed van knipperen niet duidelijk.
Bij elkaar is een positief effect van knipperen aannemelijk te maken bij waamemen.
Conclusie
Voor de hoofdoorzaak Procedure Boord is geen positief effect van rood-knipper
aannemelijk te maken. Deze hoofdoorzaak draagt het sterkst bij in het aantal STSpassages namelijk 24%.
Voor Verwachting en Afleiding is er een licht positief effect aannemelijk te maken.
Voor Waarneming is er een positief effect te verwachten. De categorie Waarneming
heeft echter van deze vier hoofdoorzaken het kleinste aandeel in het aantal STSpassages namelijk 8 %.
Daarbij is echter niet in ogenschouw genomen dat er ook nadelen kleven aan
knipperend rood, zie paragraaf 2.2 en 2.4. Zo kan knipperen de waarneming ook juist
hinderen of kan het effect ervan devalueren . Deze nadelen spelen juist waar het risico
van STS-passages groot is, namelijk op emplacementen (ATB niet actief, veel seinen
en gevaarpunten).
Database STS-passages
De database waarin gegevens over STS-passages geregistreerd staan ten behoeve
van de spoorbranche (momenteel in beheer van ProRail) is bij ons aanwezig voor
de jaren 2008 t/m 2012. Deze database is onderzocht om het effect van seinbeeld
rood-knipper vast te stellen.

E60-CSC-KA-1500047/Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVaTeS

^'""^

In bovengenoemde periode hebben 951 STS-passages plaatsgevonden. Indien
alleen de incidenten met "waarneming is oorzaak" geselecteerd worden en uit deze
selectie de STS-passages bij een S-bord verwijderd worden, blijven 23 incidenten
over. Van deze 23 incidenten is de trein bij 8 STS-passages na het gevaarpunt tot
stilstand gekomen. De STS-passages hadden geen gevolgen in termen van materiële
schade of (letale) letsels, ze resulteerden in een aantal gevallen alleen in vertraging.
We concluderen uit deze gegevens dat de risicoreductie door invoering van roodknipper gering zal zijn.
STS-passages in Noorwegen
Er zijn te veel vragen over de vergelijkbaarheid van de STS-data van Nederland en
Noorwegen om conclusies te kunnen trekken ten aanzien van het effect van roodknipper, anders dan dat er in elk geval geen aanwijzingen in de Noorse gegevens
zijn dat rood-knipper in de praktijk een risicoreductie oplevert.
2,4 Veiligtieidshsico's

De studiegroep PROZAIS heeft toepassing van rood-knipper afgewezen. Deze
groep van seinwezen deskundigen heeft hierover het volgende gemeld:
'Voorts zou een algemeen knipperen van rode seinen één gedoofde er tussen minder
doen opvallen en "het gehele seinfront" der emplacementen zodanig "onrustig"
maken dat de machinisten, voor wie een en ander eigenlijk toch bestemd zou zijn,
het middel wellicht erger dan de kwaal zouden vinden.'
De opvallendheid van een gedoofd rood sein wordt slechter, omdat de roodknipperende seinen eromheen af en toe uitstaan.
Aandachtspunt is dat de knipperfrequentie voor seinen op een seinfront
gesynchroniseerd moet zijn. Wanneer deze seinen niet tegelijk knipperen, wordt het
voor machinisten lastig om te tellen welk sein voor hen geldt.
Verder kan opgemerkt worden dat de mogelijkheid bestaat dat de machinist het sein
later ziet door het knipperen, bijvoorbeeld wanneer op een bepaald moment een
portaal voor het sein staat en het sein op dat moment brandt. Hetzelfde effect treedt
op indien de machinist even afgeleid is. Op deze manier kijkt de machinist als het
ware "tussen de knippers door".
In de huidige situatie kan de machinist afgeleid worden door rode verkeerslichten
langs de baan. Wanneer rood-knipper toegepast wordt, zouden de overweglichten
voor afleiding kunnen zorgen. Afhankelijk van de ligging van de overweg, kunnen
deze goed zichtbaar zijn voor de machinist. In zowel de huidige als de toekomstige
situatie kan de machinist afgeleid worden door dezelfde signalering voor het
wegverkeer. We beoordelen het verschil tussen beide situaties als verwaarloosbaar.

2 5 Aandachitspunten
voor migratie

De migratie van rood naar rood-knipper is een aanmerkelijke wijziging zoals de CSM
RAMSrisico-analysevolgens NEN-EN-50126 onderscheidt en dus zou er een
veiligheidsanalyse gemaakt moeten worden. Daarvoor zou enig aanvullend
(experimenteel) onderzoek of een pilot zeker niet overdreven zijn. Dit onderzoek moet
ook antwoord geven of er tijdens de migratie niet juist meer STS-passages gaan
optreden als gevolg van verwarring of gewenning. Machinisten zijn gefixeerd op het
seinbeeld rood, dit moet gewijzigd worden in rood-knipper. Vanwege dit

E60-CSC-1CA-1500047/ Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1 /20 November 2015

Movares

10/18

veiligheidseffect kan de migratie het beste in één nacht uitgevoerd worden, zodat
het seinbeeld overal hetzelfde is. Dit is echter een zeer complexe operatie.
Daamaast dient de werkplekbeveiliging met rood-knipper zoals geïnstalleerd in
bediengebied Eindhoven verwijderd te worden.

E60-CSC-KA-1500047/ Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1 /20 November 2015

Movlres

''""''^

3

Kosten van invoering

3.1 Inleiding

In dit hoofdstuk wordt een inschatting gegeven voor de kosten van invoering van
seinbeeld rood-knipper. De volgende uitgangspunten zijn gebruikt:
•
aantal seinen bij ProRail is 11.944 (bron jaarverslag 2014);
•
rood-knipper moet worden aangebracht op alle seinen in Nederland.

3,2 Mettiode

De volgende methodiek is gebruikt:
•
stap 1: Er wordt een schatting gedaan van de verdeling van seinen over het type
beveiligingssysteem.
•
stap 2: Bouwkostenschatting wordt gemaakt per type beveiligingssysteem, als
directe bouwkosten.
•
stap 3: Alle deelschattingen worden bij elkaar opgeteld.
•
stap 4: De raming van totale bouwkosten is directe bouwkosten maal 1,78. Dit is
een ervaringsgetal van de kostendeskundige. In de totale bouwkosten zijn dan
de kosten voor organiseren van het werk meegenomen, zoals veiligheidsorganisatie, uitvoeringorganisatie, transport van materialen enzovoort.
•
stap 5: De raming investeringskosten voor beveiliging is totale bouwkosten maal
1,54. Dit is een ervaringsgetal van de kostendeskundige. In de investeringskosten zijn dan de kosten voor de engineering en ProRail project organisatie
meegenomen.

3.3 Analyse

In Tabel 1 is een overzicht gegeven van de verschillende typen beveiligingssystemen
en het bijbehorende aantal seinen.
Tabel 1: overzicht beveiligingssystemen en aantal seinen
Nr

Type beveiliging
VPl (Alstom)
EBS (Siemens)

Aantal in
Nederland
84

Aantal seinen
(Schatting)
1.205
450

PLC interlocking

42

EBl-lock
(Bombardier)
EBS+ (Siemens)
SML (Alstom)
Emplacement
beveiliging met Brelais
Vrije baan
beveiliging met Brelais

160

140
(schatting)
veel

Opmerking

Rotterdam, Amersfoort,
Arnhem, Hemboog,
Hoofddorp, zevenbergse
hoek, Breda, Kijfhoek
Santpoort Noord,
Beverwijk
Amsterdam-Utrecht

57
140
5.500

Deventer, Delft
Betuweroute, Hanzelijn

4.800

40% totaal

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

Movares

12/18

Directe bouwkosten schatting per type beveiligingssysteem:
/ VPI
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Bij directe sturing applicatie sofware aanpassen (50%)
• Bij indirecte sturing interface aanpassen (50%).
• Per installatie gemiddeld 15 seinen
Bouwkosten schatting applicatie software wijzigen per installatie: Euro 3.000
Bouwkosten schatting interface wijziging per installatie: Euro 3.600
Bouwkosten schatting alle seinen 42 x Euro 3.000 + 42 x Euro 3.600 = Euro 277.200
2 EBS
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Generieke software aanpassen
• Hardware van de seinstuurkaart aanpassen, 2 seinen per interface kaart
• Applicatie sofware aanpassen.
• Per installatie gemiddeld 56 seinen
Kosten schatting ontwikkelen nieuwe hardware en software: Euro 600.000
Bouwkosten schatting wijzigen per installatie: Euro 225.000
Bouwkosten schattmg alle seinen 8 x Euro 225.000 + Euro 500.000 = Euro 2.400.000
3 PLC interlocking
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Interface aanpassen.
• Per installatie gemiddeld 21 seinen
Bouwkosten schatting interface wijziging per installatie: Euro 4.500
Bouwkosten schatting alle seinen 2 x Euro 4.500 = Euro 9.000
4 EBI-Lock
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Interface aanpassen.
• Per installatie gemiddeld 80 seinen
Bouwkosten schatting interface wijziging per installatie: Euro 180.000
Bouwkosten schatting alle seinen 2 x Euro 180.000 = Euro 360.000
5 EBS+
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Generieke software aanpassen
• Applicatie sofware aanpassen.
• Per installatie gemiddeld 30 seinen

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

MovareS

''

^

Kosten schatting ontwikkelen nieuwe software: Euro 500.000
Bouwkosten schatting wijzigen per installatie: Euro 115.000
Bouwkosten schatting alle seinen 2 x Euro 115.000 + Euro 500.000 = Euro 730.000
6 SML
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Interface aanpassen.
• Twee installatie met seinen
• Per installatie gemiddeld 21 seinen
Bouwkosten schatting interface wijziging per installatie: Euro 4.500
Bouwkosten schatting alle seinen 2 x Euro 4.500 = Euro 9.000
7 Emplacement beveiliging met B-relais
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Gebmikmaken van de bestaande knipperspanning.
• Per installatie gemiddeld 40 seinen
Bouwkosten schatting interface wijziging per installatie: Euro 9.000
Bouwkosten schatting alle seinen 140 x Euro 9.000 = Euro 176.400
8 Vrije baan beveiliging met B-relais
Uitgangspunten:
• Ontwerpvoorschriften aanpassen
• Een groep van 4 seinen wordt gestuurd uit een relaiskast
• Per 4 seinen een knipperspanning maken.
Bouwkosten schatting per groep van 4 seinen : Euro 2.200
Bouwkosten schatting alle seinen 1200 x Euro 2.200 = Euro 2.640.000
In Tabel 2 zijn de bovenstaande resultaten samengevat.
Tabel 2: directe bouwkostenschatting alle seinen
Nr
1
1_
3
_6_
7

Type beveiliging
VPI (Alstom)
EBS (Siemens)
PLC interlocking
EBI-lock (Bombardier)
EBS+ (Siemens)
SML (Alstom)
Emplacement beveiliging met B-relais
Vrije baan beveiliging met B-relais
Totaal

kostenschatting
277.200
2.400.000
9.000

360.000
730.000
9.000

176.400
2.640.000
6.601.600

De schatting van totale bouwkosten is de directe bouwkosten maal 1,78:
Euro 6.601.600 x 1,78 = Euro 11.750.848

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

Movares

14/18

De schatting van de investeringskosten voor beveiliging is de totale bouwkosten maal
1,54.
Euro 11.750.848 x 1,54 = Euro 18.096.306
De certificeringskosten zijn in Tabel 3 bepaald. Hierbij is aangenomen dat door de
aanpassing de performance van de beveiligingsinstallatie niet wijzigt. Zodoende is er
geen noodzaak voor hercertificeringen in het kader van de TSI CCS.
Tabel 3: certiflceringskosten
activiteit
Aanpassen Generic Application Safety
Cases
Assessment aangepaste GASCs
Vrijgave proces (TVG proces ProRail)
totaal 1 type
6 types

kosten
€ 20.000,- per type

Aanpassen Specific Application Safety
Cases
(aanname: 10% van de bouwkosten)
l otale kosten

e 1.327.702,00

€ 20.000,- per type
€ 4.000,€ 44.000,e 264.000,-

€ 1.591.702,-

De totale investeringskosten inclusief certificeringskosten zijn hiermee gelijk aan
e 19.688.008,-.

E60-CSC-KA-1500047/ Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

Movares

15/18

Conclusie
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de analyse samengevat.
Inventarisatie gebruik seinbeeld rood-knipper
Alleen in Noorwegen wordt op het spoor het seinbeeld rood-knipper toegepast zoals
bedoeld door Prof dr. ir. J. Schijve, namelijk bij alle rode seinen. In andere
Europese landen wordt rood-knipper alleen toegepast bij speciale gevaarpunten dan
wel om de aandacht te richten op afwijkende situaties, zoals verkeerd spoor rijden.
Volgens de filosofie van het Nederlandse seinstelsel is rood-knipper geen logische
keuze, aangezien een knipperend aspect altijd een restrictievere betekenis heeft dan
het overeenkomstige vaste aspect. Het seinbeeld rood is het meest restrictieve
aspect dat getoond kan worden en rood-knipper zou dan een "nog restrictiever
seinbeeld'" aangeven.
Effectiviteit seinbeeld rood-knipper
•
De reacties van de machinisten op de proef met rood-knipper op Utrecht
Centraal in 1981 waren overwegend negatief
•
Knipperen is een krachtig middel om de aandacht te trekken maar zal irritatie
oproepen als er teveel is of als het niet uitgeschakeld kan worden.
•
Als knipperende rode seinen altijd gebruikt worden kan de attentiewaarde van
het knipperen devalueren.
•
Als veel rode seinen bij elkaar staan vermindert de extra opvallendheid van een
individueel sein. Op emplacementen is zodoende sprake van inflatie van de
opvallendheid, omdat daar meerdere rood-knipperende seinen aanwezig zullen
zijn. De gevolgen van een STS-passage op een emplacement zijn echter in veel
gevallen groter dan bij P-seinen op de vrije baan.
•
Uit de STS-database en de rapportage STS-passages 2014 van IL&T volgt dat
de risicoreductie door invoering van rood-knipper gering zal zijn.
•
Seinbeeld rood-knipper heeft veiligheidsrisico's:
de opvallendheid van een gedoofd rood sein wordt slechter;
het zal lastiger zijn knipperende seinen te tellen en de positie ervan in te
schatten;
het is onbekend of sterke aandacht voor 'rood-knipper' andere informatie
voor de machinist wellicht minder opvallend maakt;
de machinist ziet het sein mogelijk later, doordat hij in eerste instantie
tussen twee knippermomenten naar het sein heeft gekeken.
Schatting investeringskosten
De schatting is dat de totale investeringskosten (inclusief certificering) om roodknipper te bouwen ruim 19 miljoen Euro bedragen.
Hierin zijn niet opgenomen de kosten voor het aanpassen generieke handleidingen en
instructie boeken voor operationeel personeel.
Ook niet opgenomen zijn de kosten voor instructie van operationeel personeel.

EÓO-CSC-KA-1500047 / Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

MOVaFeS

^ ^

Conclusie
Op basis van deze resultaten zien wij geen aanleiding om het seinbeeld roodknipper in te voeren in Nederland.

E60-CSC-KA-1500047 / Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVareS

^^^^^

Colofon
Opdrachitgever Ministerie Infrastructuur & Milieu
O.C. van Rooy
Uitgave Movares Nederland B.V.
Daaiseplein 100
Postbus 2855
3500 GW Utrecht
Telefoon
Ondertekenaar Coimy Scheper

RAMS adviseur
Projectnummer

RA002448

Opgesteld door Scheper. C .

4? 2015, Movares Nederland S. V,
Alle rechten voorbehouden- Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van Movares Nederland S. V,

E60-CSC-KA-1500047/ Proj nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVaT^S

^^'^^

Bijlage I

Huidig gebruik seinbeeld rood-knipper

In deze bijlage is een overzicht gegeven van het huidige gebruik van het seinbeeld
rood-knipper voor het wegverkeer, luchtvaartverkeer en de treindienst.
Wegverkeer
In het Reglement verkeersregels en verkeerstekens is het beeld rood-knipper
tweemaal vermeld:
Artikel 71
Bij overweglichten betekent:
a. wit knipperlicht: er nadert geen trein;
b. rood knipperlicht: stop.
Artikel 72
Bij bmglichten betekent rood licht of rood knipperlicht: stop.
Luchtvaartverkeer
De volgende lichtseinen van een plaatselijke luchtverkeersleidingsdienst aan
luchtvaartuigen hebben de daarachter vermelde betekenis:
Lichtsein

Van luchtverkeersleidingsdienst naar
luchtvaartuig in de lucht

luchtvaartuig op de
grond

Vast groen

Klaring om te landen

Klaring om op te
stijgen

Vast rood

Wijk uit voor andere luchtvaartuigen en
blijf cirkelen

Stop

Groen
knipperlicht

Keer terug om te landen; klaring om te
landen wordt later gegeven

Klaring om te taxiën

Rood
knipperlicht

Luchtvaartterrein onveilig, niet landen

Taxi vrij van de in
gebruik zijnde
landingsbaan

Wit
knipperlicht

Land op dit luchtvaartterrein en ga naar het
platform; klaring om te landen of te taxiën
wordt later gegeven

Keer terug naar de
plaats op het terrein
waar u begonnen bent

Treindienst
Nederland
In Nederland wordt het seinbeeld rood-knipper toegepast bij seinen of
werkzonelampen indien de werkplekbeveiliging geactiveerd is. Het sein knippert
richting de bestuurders van werktreinen. In bediengebied Eindhoven is hiermee een
proef gedaan. Deze beveiliging is nog steeds aanwezig op diverse locaties, zie het

EÓO-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

Movares

bedienvoorschrift (BVS) Eindhoven, hoofdstuk 1.4. In Figuur 1 zijn deze seinen
weergegeven conform ref [Reg Spoorverkeer].
Afbieelding

Nr / Sein
Nr 725b
Knipperen rood licht (hoog en
laag)

Betekenis
Voor werktreinen;
Stop vóór tiet sein
Voor de persoonlijke veiligheid:
De werkzoneschakelaar voor de
werkzone die ligt voor hel betreffende
sein is geactiveerd.

Figuur 1: rood-knipper bij werkplekbeveiliging
Rood of rood-knipperende seinen worden ook toegepast als sluitseinen op treinen.
Een opsomming van alle seinen met een stopopdracht of andere rode lichten (ref
[Reg Spoorverkeer]):
•
Seinen langs het spoor
RS215: Hoog rood sein, laag rood sein (bij dit type sein zou rood-knipper
toegepast kunnen worden)
RS215a: Hoog rood sein, laag rood sein met zwarte driehoek
RS513: Afsluitbord met nachflicht (wordt gebruikt uit afschermen
werkgebieden)
RS512B: Roodlicht / rode vlag in spoor
RS508: Roodlicht / rode vlag in spoor door man/vrouw
RS724a: Rood zwaailicht bij werkzaamheden
RS215b: Rood hcht met gele driehoek (specifiek Amsterdam)
RS725b: Knipperrood voor werkzones
•
Seinen op treinen
RS412a: Knipperrood op de trein als aanduiding naar het wegverkeer
RS413: Twee rode lampen en een of meer witte lampen
RS403-1 t/m 4: Rode sluitseinen op treinen
Europa
In Tabel 4 is een overzicht gegeven van het gebruik van seinbeeld rood-knipper in
andere Europese landen (ref [Eur Railway Sig]).
Tabel 4: use offlashingred
railway
OBB
NMBS/SNCB

SBB

meaning
Substitution caution signal (stop on sight)
All signals applicable to contraflow routes on the RH track
displayflashingaspects equivalent to the steady aspects shown
for the LH track.
Calling on: max. 20 km/h

EóO-CSC-KA-1500047/Proj.nr. RA002448 / Definifief/Versie 1.1/20 November 2015

Movares

railway
SNCF
BR
NSB

meamng
Max. 15 km/h stop on sight
Level crossing road signals/barriers not operating
Stop: (home and block signals)

EÓO-CSC-KA-1500047 / Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1,1 / 20 November 2015

Movares

Bijlage II Verslag rood-knipper proef op Ut CS
In deze bijlage is het verslag gegeven van de proef met rood-knipper die gehouden is
op Utrecht Centraal in april 1981. De proef is gehouden om 21:30 uur en duurde 5
minuten. De machinisten waren op de hoogte gesteld. Een formeel rapport van de proef
is niet voor handen.

EÓO-CSC-KA-1500047/ Proj.nr. RA002448 / Definitief / Versie 1.1/20 November 2015

MOVaFeS

6-^ 'JL^IIG^'^

yVVU^

c
liM

a Vilt" "tu
a-n

^^'T^

- ^ - ^

^^^^^^

^

/ v ^ c i ? / A w V ^ ^ v ^ ^

J

V . l l VL^-.••^^>^ ,t3erTtA£''v.'VtuU

EÓO-CSC-KA-1500047 / Proj.nr, RA002448 / Definitief / Versie 1.1 / 20 November 2015

MOVareS