Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 371

Kredietcrisis

32 123

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 326

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 19 maart 2010
De commissie voor de Rijksuitgaven1, de vaste commissie voor Financiën2
en de tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel3 hebben een aantal
vragen voorgelegd aan de Algemene Rekenkamer over de brief van
14 januari 2010 inzake stimuleringsmaatregelen kabinet in het kader van
de kredietcrisis (Kamerstuk 31 371/32 123, nr. 305).
De Algemene Rekenkamer heeft deze vragen beantwoord bij brief van
19 maart 2010. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.

1

Samenstelling:
Leden: Vlies, B.J. van der (SGP), Blok, S.A.
(VVD), Hoopen, J. ten (CDA), Weekers, F.H.H.
(VVD), Haersma Buma, S. van (CDA), Nerée tot
Babberich, F.J.F.M. de (CDA), Aptroot, Ch.B.
(VVD), Voorzitter, Dezentjé HammingBluemink, I. (VVD), Omtzigt, P.H. (CDA), Koşer
Kaya, F. (D66), Dijck, A.P.C. van (PVV), Luijben,
A.P.M. (SP), Gerven, H.P.J. Van (SP), Cramer,
E.A. (CU), Kalma, P. (PvdA), Ouwehand, E.
(PvdD), Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Veen, E.
Van der (PvdA), Blanksma-van den Heuvel,
P.J.M.G. (CDA), Heijnen, P.M.M. (PvdA), Tang,
P.J.G. (PvdA), Vos, M.L. (PvdA), Ondervoorzitter, Bashir, F (SP), Sap, J.C.M. (GL) en Vacature (CDA).
Plv. leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Burg, B.I.
van der (VVD), Jonker, C.W.A. (CDA), SnijderHazelhoff, J.F. (VVD), Vries, J.M. de (CDA),
Hijum, Y.J. Van (CDA), Beek, W.I.I. van (VVD),
Krom, P. de (VVD), Pater-van der Meer, M.L. de
(CDA), Ham, B. van der (D66), Roon, R. de
(PVV), Gerkens, A.M.V. (SP), Kant, A.C. (SP),
Anker, E.W. (CU), Laaper-ter Steege, S.Th.M.
(PvdA), Thieme, M.L. (PvdD), Irrgang, E. (SP),
Vermeij, R. (PvdA), Vacature (CDA), Linhard, P.
(PvdA), Besselink, M. (PvdA), Depla, G.C.F.M.
(PvdA), Roemer, E.G.M. (SP), Vendrik, C.C.M.
(GL) en Mastwijk, J.J. (CDA)
2
Samenstelling:
Leden: Vies, B.J. van der (SGP), Blok, S.A.
(VVD), Voorzitter, Hoopen, J. ten (CDA), Ondervoorzitter, Weekers, F.H.H. (VVD), Haersma
Buma, S. van (CDA), Nerée tot Babberich,

KST141906
0910tkkst31371-326
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,
Aptroot
De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
Blok
De voorzitter van de tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel,
De Wit
Adjunct-griffier van de commissie,
Van de Wiel

F.J.F.M. de (CDA), Haverkamp, M.C. (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink, I. (VVD),
Omtzigt, P.H. (CDA), Koşer Kaya, F. (D66),
Irrgang, E. (SP), Dijck, A.P.C. van (PVV),
Luijben, A.P.M. (SP), Spekman, J.L. (PvdA),
Cramer, E.A. (CU), Kalma, P. (PvdA), Burg, B.I.
van der (VVD), Ouwehand, E. (PvdD), Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Blanksma-van den
Heuvel, P.J.M.G. (CDA), Tang, P.J.G. (PvdA),
Vos, M.L. (PvdA), Bashir, F (SP), Sap, J.C.M.
(GL) en Linhard, P. (PvdA).
Plv. leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Remkes,
J.W. (VVD), Pieper, H.T.M. (CDA), Aptroot,
Ch.B. (VVD), Vries, J.M. de (CDA), Hijum, Y.J.
Van (CDA), Mastwijk, J.J. (CDA), Elias, T.M.Ch.

(VVD), Pater-van der Meer, M.L. de (CDA),
Pechtold, A. (D66), Kant, A.C. (SP), Roon, R. de
(PVV), Ulenbelt, P. (SP), Heerts, A.J.M. (PvdA),
Anker, E.W. (CU), Veen, E. Van der (PvdA),
Nicolaï, A (VVD), Thieme, M.L. (PvdD), Karabulut, S. (SP), Smilde, M.C.A. (CDA), Heijnen,
P.M.M. (PvdA), Roefs, C.W.J.M. (PvdA),
Gerven, H.P.J. Van (SP), Vendrik, C.C.M. (GL)
en Smeets, P.E. (PvdA).
3
Samenstelling:
Wit, J.M.A.M. de (SP), Voorzitter, Blom, L.
(PvdA), Schippers, E.I. (VVD), Koşer Kaya, F.
(D66), Schinkelshoek, J. (CDA), Ondervoorzitter, Cramer, E.A. (CU), Graus, D.J.G. (PVV)
en Sap, J.C.M. (GL).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 371 en 32 123, nr. 326

1

1
Wat is het totale «all inclusive» bedrag dat door de overheid in de
economie is gepompt? Hoeveel arbeidsplaatsen zijn hiermee gered c.q.
gegenereerd?
In de Miljoenennota 2010 staat het volgende overzicht van stimuleringsmaatregelen (in € miljoen)
Stimuleringsmaatregelen
Behoud en herstel werkgelegenheid
Duurzame economie
Infrastructuur en (woning-)
bouw
Liquiditeitsverruiming
bedrijfsleven
Invulling FES-projecten
Subtotaal stimuleringspakket
rijksoverheid
Eigen stimuleringen door
gemeenten en provincies
Werkloosheidsuitgaven (WW
en WWB)
Garanties
Totaal stimuleringspakket

2009

2010

2011*

totaal

669
446

905
478

754
73

2 328
997

610

1 161

** 568 –

1 203

678
29

549
90

149
265

1 376
384

2 432

3 183

673

6 288

500

1 000

–

1 500

1 603
PM
4 535

4 554
PM
8 737

5 016
PM
* 5 689

11 173
PM
18 961

* Bedragen genoemd in 2011 zijn soms gespreid over deze en latere jaren.
** Een versnelling van een aantal infrastructurele en (woning)bouw projecten leidt tot meer
uitgaven in 2009 en 2010, en een vermindering van de uitgaven in later jaren.

In de Najaarsnota 2009 staat dat de rijksoverheid de economie voor
€ 6 312 miljoen stimuleert. Dit is een verhoging van circa € 24 miljoen ten
opzichte van de Miljoenennota 2010, waarin dit bedrag ten onrechte niet
is meegenomen bij de liquiditeitsverruimende maatregelen voor het
bedrijfsleven. Als de bedragen voor stimuleringsmaatregelen door
gemeenten en provincies, werkloosheidsuitgaven (WW en WWB) en
garanties ten opzichte van de Miljoenennota 2010 niet veranderen, wordt
de economie door alle overheden samen in totaal voor € 18 985 miljoen
gestimuleerd.
Hoeveel arbeidsplaatsen hiermee gered c.q. gegenereerd worden, is niet
op te maken uit de Miljoenennota 2010, de Najaarsnota 2009 of uit de
departementale begrotingen voor 2010.
2
Kan per stimuleringsmaatregel de effectiviteit worden aangegeven in
termen van doelstellingen, prestaties en werkgelegenheid, alsmede de
effectiviteit in uitvoering (hoe lang heeft het geduurd tussen het moment
van besluitvorming en het moment van daadwerkelijke bestedingsimpuls)?
De effectiviteit per stimuleringsmaatregel kunnen wij niet op voorhand
aangeven. De verantwoordelijkheid voor de rapportage hierover ligt in
eerste instantie bij de betreffende bewindspersoon.
3
Ten opzichte van de verwachtingen in het aanvullende beleidsakkoord
«Werken aan toekomst» blijven de extra kasuitgaven ongeveer € 0,6
miljard achter. Wat gebeurt er met de resterende € 0,6 miljard?
De extra kasuitgaven van ongeveer € 0,6 miljard worden niet verklaard in
de Miljoenennota 2010. Ze betreffen mogelijk structurele maatregelen
zoals de vliegtax en windenergie op zee (extra te committeren bij
SDE-tender). Deze maatregelen zijn wel in het aanvullend beleidsakkoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 371 en 32 123, nr. 326

2

opgenomen, maar niet in de Miljoenennota 2010, omdat daarin alleen
maatregelen van tijdelijke aard in zijn opgenomen.
4
Welk percentage van de € 6,9 miljard dat is uitgetrokken voor alle stimuleringsmaatregelen van het Rijk is structureel van aard (levert een product
op met een houdbaarheidsdatum van langer dan vijf jaar)?
Dit is ons niet bekend. Het antwoord moet komen van de verantwoordelijke bewindspersoon.
5
Figuur 2 geeft weer aan welke begrotingen de Fonds Economische Structuurversterking (FES)-gelden die zijn gereserveerd voor de stimuleringsmaatregelen zijn toegekend. Hierin staat € 869 miljoen benoemd voor het
FES. Betekent dit dat dit bedrag ter extra aanvulling in het FES wordt
gestort zonder dat daar nog een doel voor is? Met andere woorden, wordt
het tijdelijk geparkeerd? Zo nee, hoe moet dit dan worden gelezen?
Nee, het bedrag wordt niet geparkeerd. Het systeem werkt als volgt:
ministers kunnen voorstellen indienen voor een bijdrage uit het FES voor
zover deze binnen één van de domeinen vallen. De voorstellen worden
inhoudelijk getoetst zodat de beoogde economische structuurversterking
zo efficiënt en effectief mogelijk kan worden gerealiseerd. In de regel
wordt ook een zogeheten maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
uitgevoerd die een belangrijke rol speelt in de toetsing en de besluitvorming. Op basis van de uitkomsten van de toetsingsprocedure beslist het
kabinet of een project FES-middelen krijgt toegekend. Het kabinet informeert de Tweede Kamer over de projecten waaraan het FES-bijdragen
toekent.
Vooruitlopend op de wijziging van de FES-wet heeft het kabinet ook in
deze begrotingswet het uitgangspunt van de «vaste voeding» van het FES
vastgelegd. Eveneens is wettelijk vastgelegd dat de voeding van het fonds
voor deze kabinetsperiode gelijk is aan de hoogte van de (eerder
geraamde) uitgaven van het fonds («voeding volgt uitgaven»).
Het stimuleringspakket beslaat verschillende onderdelen van het FES. In
bijlage II van de Begroting 2010 van het FES is per investeringsimpuls uit
het Coalitieakkoord aangegeven welk onderdeel van het FES het betreft.
Uit dat overzicht blijkt onder meer dat een groot deel van het stimuleringspakket, voor zover relevant voor het FES, zich al bevindt op de departementale begrotingen. Dat deel is in de FES-begroting verantwoord is op
de artikelen 11 t/m 14.
De genoemde € 869 miljoen zijn verantwoord op artikel 15 van het FES in
de Najaarsnota 2009, net als de FES-bijdragen bij het Ministerie van LNV
ad € 15 miljoen, bij het Ministerie van VROM ad € 3 miljoen en bij het
Ministerie van VenW ad € 143 miljoen. Artikel 15 «Gereserveerde
middelen FES» bevat de reservering van middelen voor projecten en
programma’s in voorbereiding. Zodra de projecten voldoende zijn uitgewerkt en besluitvorming heeft plaatsgevonden, worden de middelen
overgeheveld van artikel 15 naar het desbetreffende uitgavenartikel van
de FES-begroting (artikel 11 t/m 14). Tegelijkertijd wordt ook de bijbehorende departementale begroting aangepast, zodat de FES-bijdragen voor
een bepaald project op de begroting staat van het departement dat
verantwoordelijk is voor de uitvoering van het project.
6
Op de Aanvullende post «Algemeen» worden middelen tijdelijk «geparkeerd». Het is daarom inherent aan de middelen op de aanvullende post,
dat de precieze omvang en de begrotingen waaraan deze worden toebe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 371 en 32 123, nr. 326

3

deeld met onzekerheid zijn omgeven. Is het wel zeker dat het totale
bedrag dat is weggezet voor de Aanvullende post «Algemeen» niet hoger
zal zijn dan € 316 miljoen?
Nee dat is niet zeker.
In de brief «Voorstellen begrotingswijzigingen Financiën en BZK», die de
minister van Financiën, mede namens de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), op 7 september 2009 naar de Tweede
Kamer heeft gestuurd (kenmerk BZ/2009/583 U), wordt opgemerkt dat
aanvullende posten in de begroting nog geen plaats hebben kunnen
krijgen, omdat het kabinet daarover nog geen definitieve beslissingen
heeft genomen. Pas nadat het kabinet een beslissing heeft genomen,
worden de aanvullende posten in (suppletoire) begrotingswetten opgenomen. Op dat moment komen deze onder het budgetrecht van de
Tweede Kamer te vallen. Het amenderen van nog niet in een begrotingsvoorstel opgenomen middelen is niet mogelijk. Wel heeft de Tweede
Kamer de mogelijkheid om door middel van een motie de beslissing van
het kabinet over de aanwending van aanvullende posten te beïnvloeden.
7
Kan er in de verdeling van de Aanvullende post «Algemeen» nog worden
geschoven?
Ja dat is mogelijk. Zie ook het antwoord op vraag 6.
8
Voor de aan de stimuleringsmaatregelen gekoppelde artikelen is de Algemene Rekenkamer in de kwaliteitskaarten nagegaan of zij worden geraakt
door onvolkomenheden. Er wordt een fors aantal aan onvolkomenheden
geconstateerd. Wordt de verantwoordelijke geïnformeerd over een geconstateerde onvolkomenheid? Worden er, naar aanleiding hiervan, concrete
stappen gezet om de onvolkomenheden aan te pakken?
De kwaliteitskaarten bedrijfsvoering zijn, sinds afgelopen jaar, onderdeel
van onze rapporten bij de jaarverslagen die wij jaarlijks op de 3e
woensdag in mei aanbieden aan de Tweede Kamer. De kaarten zijn
bedoeld om de geconstateerde onvolkomenheden, die elders in onze
rapporten worden toegelicht, in het licht van de totale bedrijfsvoering te
kunnen presenteren. Voor onze rapporten bij de jaarverslagen passen wij
ambtelijk en bestuurlijk hoor en wederhoor toe, net als bij alle andere
onderzoeksrapporten. De verantwoordelijke bewindspersonen en ambtelijke leiding zijn dus op de hoogte van de geconstateerde onvolkomenheden. Als onderdeel van ons jaarlijks rechtmatigheidsonderzoek gaan we
bij alle departementen de maatregelen de stand van zaken rond de in
eerdere jaren geconstateerde onvolkomenheden na. We rapporteren
daarover op Verantwoordingsdag.
9
Het valt op dat als het gaat over de «beschikbaarheid van beleidsinformatie in begrotingen 2010» er vooral een gebrek aan informatie over
doelstellingen en prestaties te constateren is bij de begrotingen voor 2010
van de ministeries van SZW en VROM. Is hier een reden voor en welke
zijn dat?
In de brief «Overzicht stimuleringsmaatregelen kabinet in het kader van
kredietcrisis» wijzen wij erop dat indien een artikel geraakt wordt door een
onvolkomenheid, dit niet wil zeggen dat de stimuleringsmaatregel niet
goed wordt uitgevoerd. Een onvolkomenheid is volgens ons echter wel
een belangrijke indicatie dat extra aandacht nodig is om vast te stellen dat
de stimuleringsmaatregel goed kan worden uitgevoerd. Datzelfde geldt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 371 en 32 123, nr. 326

4

als de begrote gelden van een artikel dat aan een maatregel is gekoppeld
voor minder dan 50% met concrete beleidsinformatie worden toegelicht.
Daarmee is dus nog niet gezegd dat het aan effectiviteit schort, wel dat er
extra aandacht voor de effectiviteit nodig is.
Wij maken u attent op de factsheets over de beschikbaarheid van beleidsinformatie in de begroting 2010 die de Algemene Rekenkamer heeft uitgebracht op 14 oktober 2009 voor onder andere de Ministeries van VROM en
van SZW (Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123, nr.39). In de
factsheets wordt een toelichting gegeven op de percentages beschikbare
beleidsinformatie. Deze informatie is afgestemd met het ministerie. De
reactie van de betreffende ministers is in de factsheet opgenomen.
Verder heeft de minister van SZW toegezegd «in de reguliere informatie
over de arbeidsmarkt de Tweede Kamer zo goed mogelijk in te lichten»
(Tweede Kamer 2009–2010, 31 371, nr. 277).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 371 en 32 123, nr. 326

5