3
Kiesrecht niet-Nederlanders eilandsraadsverkiezingen
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van de Kieswet en de Wet
openbare lichamen Bonaire, Sint-Eustatius en Saba, houdende aanpassing van de regeling met betrekking tot het
kiesrecht van niet-Nederlanders bij eilandsraadsverkiezingen ( 33900 ).
De voorzitter:
Ik heet de leden van harte welkom. Ik heet de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van harte welkom
en natuurlijk ook allen die kennisnemen van de behandeling
van het wetsvoorstel Wijziging van de Kieswet en de Wet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
Het betreft de behandeling van een wetsvoorstel en dus
krijgen de leden voldoende spreektijd. Ik geef graag als
eerste het woord aan de heer Van Raak van de SP.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Van Raak (SP):
Voorzitter. We zijn hier omdat we een probleem hebben.
Het is een interessant probleem, een staatsrechtelijk probleem. Op 10 oktober 2010 werden Bonaire, Saba en Statia
onderdeel van Nederland. Niet-Nederlanders moeten
voortaan ook kunnen meedoen aan de verkiezingen voor
de eilandsraden, zoals dat ook hier het geval is bij
gemeenten. Dat is voor die kleine eilanden heel belangrijk.
Het zijn hechte gemeenschappen, mensen komen elkaar
voortdurend tegen en werken altijd samen. Die verbondenheid moet ook politiek uitdrukking krijgen in een kiesrecht
voor iedereen.
Tijdens de behandeling van de staatkundige wetten in 2010
waarschuwden wij al voor een probleem, een probleem
dat er nu nog steeds ligt. De leden van de Provinciale Staten
kiezen immers de leden van de Eerste Kamer, maar Bonaire,
Saba en Statia zijn niet onderdeel van een provincie. Het
lag dan ook voor de hand om de leden van de eilandsraden
een stem te geven in de verkiezing van de Eerste Kamer,
een weliswaar kleine stem, maar toch: een stem. Er ontstaat
echter al snel een probleem als niet-Nederlanders stemmen
voor de eilandsraden. Zij hebben dan namelijk ook invloed
op de Eerste Kamer en dus op een deel van de StatenGeneraal, ons nationale parlement, en dat kan niet. NietNederlanders mogen geen invloed hebben op het nationale
parlement, ook niet op de Eerste Kamer. Het gaat om buitenlandse zaken, het gaat om defensie. Dat is een principiële
kwestie.
We hebben het natuurlijk over een handjevol mensen. Het
aantal niet-Nederlanders op deze eilanden is heel klein,
zeker het aantal niet-Nederlanders dat daadwerkelijk gaat
stemmen, maar toch kan het niet. Hoe langer je over dit
probleem gaat nadenken, hoe ingewikkelder het wordt. Dat
betekent dat we vandaag eigenlijk voor een onmogelijke
keuze staan. Niet-Nederlanders invloed geven op de
samenstelling van de Eerste Kamer, dat kan niet. De meest

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

voor de hand liggende oplossing zou dan zijn om nietNederlanders geen stemrecht te geven voor de eilandsraden. Dan hebben ze namelijk ook geen invloed op de Eerste
Kamer. Dat willen wij echter niet. Wij willen eigenlijk dat
iedereen die op die eilanden woont, ook een stem kan
hebben in het lokale bestuur. Dat vinden de mensen daar
bijzonder belangrijk.
We zien al een aantal jaren hoe de regering en ook deze
minister worstelt met dit in omvang kleine, maar principieel
toch grote probleem. Geprobeerd is om een onderscheid
te maken tussen actief en passief kiesrecht, het recht om
te kiezen en gekozen te worden, maar dat hield geen stand.
Het uiteindelijke resultaat lijkt op het eerste gezicht het
meest logische. Om de leden van de eilandsraden van
Bonaire, Saba en Statia een stem te geven in de verkiezing
van de Eerste Kamer is een wijziging nodig van de Grondwet. Tot die tijd wil de minister niet-Nederlanders kiesrecht
geven voor de eilandsraden. In 2015 kunnen zij dan naar
verwachting gewoon meedoen. Als de Grondwet eenmaal
is veranderd en de leden van de eilandsraden kunnen
stemmen voor de Eerste Kamer, vervalt in dit voorstel voor
niet-Nederlanders het stemrecht voor diezelfde eilandsraden.
Ik heb drie redenen waarom ik dat geen goed voorstel vind,
als ik er wat langer over nadenk. Een reden betreft personen. Eerst geef je niet-Nederlanders kiesrecht voor de
eilandsraden, en dan pak je dat weer van hen af. Dat kan
eigenlijk niet. Er is ook een staatsrechtelijke reden. Je maakt
een onderscheid tussen niet-Nederlanders in het Europese
deel van ons land, en niet-Nederlanders in het Caribisch
deel van ons land. Dat kan ook niet. Er is bovendien een
politieke reden. De mensen op Bonaire, Saba en Statia
hechten heel veel waarde aan het recht om direct te kiezen
voor de eilandsraden. Ik denk dat zij het recht om rechtstreeks een stem te kunnen uitbrengen op leden van de
eigen eilandsraad, belangrijker vinden dan een indirecte
stem op leden van de Eerste Kamer. Als de minister nog
iets meer tijd neemt, denk ik dat een betere oplossing
mogelijk is. Het huidige voorstel stelt ons in ieder geval
voor een onmogelijke keuze. Als we nu met deze wet
instemmen, moeten we een onterecht onderscheid maken
tussen niet-Nederlanders in het Europese deel en nietNederlanders in het Caribisch deel van ons land.
Ik heb er ook over zitten nadenken of we niet beter kunnen
kiezen voor de oplossing om de bevolking op Bonaire, Saba
en Statia dan maar geen invloed te geven op de samenstelling van de Eerste Kamer, maar dat is een uiterst wankele
constructie. Wat we nu hebben, is echter ook een uiterst
wankele constructie. Ik vind het heel moeilijk om vandaag
een keuze te moeten maken tussen twee staatsrechtelijk
wankele constructies. Ik denk dat dit staatsrechtelijk heel
moeilijk netjes is op te lossen. Maar zoals het altijd gaat
met Bonaire, Saba en Statia, denk ik dat praktische oplossingen wel mogelijk moeten zijn.
Ik denk ook aan een oplossing waarin bijvoorbeeld wordt
gewerkt met verschillende stembiljetten: stembiljetten voor
Nederlanders op Bonaire, Saba en Statia en stembiljetten
voor niet-Nederlanders op Bonaire, Saba en Statia, bijvoorbeeld met een andere kleur. Dan kun je alle stemmen laten
meetellen voor de eilandsraad, maar alleen de stemmen
van de Nederlanders op de eilanden laten meetellen voor
een kiescommissie voor de Eerste Kamer. Op die manier
hebben niet-Nederlanders op de eilanden wel een stem

24 september 2014
TK 5

5-3-1

voor de eilandsraad, maar geen indirecte stem voor de
Eerste Kamer.
Ik heb er ook over zitten nadenken met mijn medewerker.
We hebben er heel wat kopjes koffie over gedronken en we
zagen ook een aantal problemen. Ik wil aan de minister
vragen of dat ook werkelijk problemen zijn. Een van die
problemen is dat het in deze constructie in theorie mogelijk
is dat mensen wel worden gekozen in de kiescommissie
voor de Eerste Kamer, maar niet in de eilandsraad. Is dat
een staatsrechtelijk probleem? Een ander probleem dat ik
zie, is dat het in theorie mogelijk zou zijn dat niet-Nederlanders worden gekozen in de kiescommissie voor de Eerste
Kamer. Dat kan natuurlijk ook niet. Ik denk dat dit op te
lossen is. Ik vraag de minister of dat op te lossen problemen
zijn. Ik denk van wel. Is de minister dat met mij eens? Ik lees
ook in het wetsvoorstel dat deze wet pas ingaat als de
Grondwet wordt veranderd. Ik heb begrepen dat de Eerste
Kamer heeft gezegd dat zij die grondwetsherziening slechts
in behandeling wil nemen na de evaluatie. We hebben dus
nog even de tijd. Ik heb nog niet het idee dat de minister al
uitentreuren heeft overlegd met de bevolking en de
eilandsraadleden op Bonaire, Saba en Statia. Ik wil de
minister dan ook twee dingen vragen. Ik vraag hem om
even tijd te nemen, wat volgens mij betekent dat we nu nog
niet over deze wet hoeven te stemmen, en contact op te
nemen met de bevolking en in ieder geval met de eilandsraden van Bonaire, Saba en Statia om te kijken of deze
praktische oplossing mogelijk is. Ook vraag ik de minister
om ons erover te informeren welke mogelijkheden hij na
overleg met de eilandsraden ziet en welke problemen er
eventueel nog liggen.

Mevrouw Hachchi (D66):
Voorzitter. Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. De bijna 25.000
inwoners van Caribisch Nederland wonen op grote afstand
van het Europese deel, waar wij ons nu bevinden. Onbekend
dus en wellicht door sommigen onbemind, maar zij zijn net
zo Nederlands als u en ik en hebben dus dezelfde rechten
als u en ik. Een oceaan die ons scheidt verandert daar niets
aan. Toch hebben de bewoners van Caribisch Nederland
het gevoel weinig gehoord te worden; een gevoel dat zich
vertaalt in ontevredenheid, verwijdering en een lage
opkomst bij verkiezingen voor de Tweede Kamer en het
Europees Parlement. En misschien ontbreekt vanuit ons
deel van het land af en toe ook wel het gevoel van urgentie
om problemen daar op te lossen. Vandaag spreken we bijvoorbeeld over de verkiezingen voor de eilandsraad en de
Eerste Kamer. Dit is een proces dat al vele jaren loopt. Zou
dat ook zo lang duren als het ging om nieuwe gemeenten
hier in de buurt?
Er is een definitieve en volledige oplossing nodig. Daaraan
moet hard worden gewerkt. Ik zal nu ingaan op twee vragen,
namelijk aan welke uitgangspunten die oplossing moet
voldoen en hoe dit zich verhoudt tot de oplossingen waar
de minister mee bezig is.
De gedachte dat bewoners van Caribisch Nederland als
volwaardige Nederlanders een stem hebben in de verkiezing
van de Eerste Kamer, steun ik van harte. Mocht dit zo worden doorgevoerd en mocht er inderdaad een grondwetswijziging komen, waarna de eilandsraden mede de Eerste
Kamer verkiezen, dan moet het kiesrecht voor de eilandsraad inderdaad weer voorbehouden zijn aan Nederlandse

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

ingezetenen. Ook dat uitgangspunt onderschrijf ik. Er is
echter nog een derde uitgangspunt. Alle ingezetenen
moeten kiesrecht hebben voor het lokale bestuur, of het nu
om een gemeenteraad of een eilandsraad gaat; dat maakt
het verschil niet. Dit is een principe dat in het afgelopen
jaar zowel door de Eerste Kamer als door de Tweede Kamer
nadrukkelijk naar voren is gebracht. Ook is daar een oplossing naar voren gebracht om deze drie uitgangspunten bij
elkaar te brengen. De minister zegt hierover helaas: dat ga
ik niet doen. Toch is de oplossing simpel. Ontvlecht de
verkiezingen voor de eilandsraad en die voor de Eerste
Kamer. Met een kiescollege voor de BES-eilanden kan dat
al. Er is hiervoor een grondwetswijziging nodig; dat klopt.
Maar in de Eerste Kamer ligt er nu ook al een voor, om de
eilandsraden mede de Eerste Kamer te laten kiezen. Dit is
een wijziging van dezelfde orde van grootte. De ene doorvoeren vindt de minister dus een te grote moeite, maar de
andere doorvoeren blijkbaar niet.
Waarom is de toegang tot de eilandsraadverkiezingen voor
niet-Nederlanders op de eilanden dan zo belangrijk? Heel
simpel gezegd: omdat de lokale politiek over iedereen gaat.
Die gaat over Nederlanders en niet-Nederlanders. Dat geldt
ook op Saba, Sint-Eustatius en Bonaire. Uiteraard is de
eilandsraad geen gemeenteraad, maar het is wel de enige
toegangsweg voor de niet-Nederlandse bewoner die al vele
jaren op een van de eilanden woont. Alleen op deze manier
kan hij invloed uitoefenen en zijn betrokkenheid uiten. Deze
mensen wíl je toegang geven tot hun democratische rechten, die moet je toegang geven tot die rechten. Het meestemmen is een concept dat wij bij de verkiezing van onze
gemeenteraden geheel normaal vinden. Een Belg, een
Duitser, een vluchteling uit Sudan die hier al jaren woont,
mogen hier natuurlijk meestemmen. Maar voor een Venezolaan of een Dominicaan die op een van de BES-eilanden
woont, vindt de minister het te veel moeite. Hij zei zelfs dat
zo'n Venezolaan het toch niet gewend is dat hij recht op
verkiezingen heeft. Hij zei dat die Venezolaan geen idee
heeft wat hem zou overkomen. Ik hoop dat dit niet bedoeld
is zoals het overkomt, want anders vind ik het een schandalige reactie.
Wij ruilen principiële uitgangspunten niet in naar gelang
die al of niet een grondwetswijziging met zich meebrengen,
en wij maken al helemaal geen onderscheid tussen de verschillende nationaliteiten die legaal binnen Nederland verblijven.
In de debatten met de beide Kamers van het parlement
heeft de minister vele argumenten aangedragen voor zijn
stelling dat het toch echt onverstandig zou zijn als de verkiezing van de eilandsraad en de verkiezing van de Eerste
Kamer zouden worden ontvlochten. Laat mij er enkele van
die argumenten uitlichten, want ze houden namelijk geen
steek. In de eerste plaats vindt de minister dat het oprichten
van een kiescollege niet proportioneel is. Dan zou er een
grondwettelijke voorziening worden gemaakt om 1121
buitenlandse ingezetenen van Caribisch Nederland stemrecht te geven voor de eilandsraad. Ik vind dit een interessante redenering. Het opnemen van kiesrecht in de Grondwet is blijkbaar afhankelijk van de grootte van de groep die
het kiesrecht nog niet heeft. Hoeveel personen zijn er volgens de minister dan nodig om het wel proportioneel te
laten zijn? Wat vindt de minister verder van het grondwettelijke hoofdstuk over de Koning? Daarbij spreken we over
een grondwettelijke voorziening voor een nóg kleinere
groep.

24 september 2014
TK 5

5-3-2

In de tweede plaats noem ik de redenering van de minister
dat openstelling niet nodig is, omdat vele honderdduizenden in Nederland woonachtige niet-Nederlanders niet
mogen meestemmen voor de provincie, ook omdat ze
daarmee anders indirect kiesrecht voor de Eerste Kamer
zouden krijgen. De eilandsraad is de enige bestuurslaag in
Caribisch Nederland, de eilandsraad is hét lokale bestuur.
De provincie is een tussenlaag, een bestuur dat bovenlokaal
is. Dus die honderdduizenden van de minister hebben al
wel toegang tot de gemeenteraadsverkiezingen. Zoals de
minister weet, gaat mijn fractie graag de discussie aan over
de noodzaak van de Eerste Kamer en de wijze van verkiezing. Maar laten we dat een andere keer doen. Laten we
ons nu richten op het vinden van de BESte oplossing.
Als laatste voorbeeld noem ik het gevaar van schending
van het stemgeheim. Dat voorbeeld heeft de minister naar
voren gebracht. Hij vreest dat, gezien de kleine aantallen
niet-Nederlandse ingezetenen, uit het verschil in uitslag
tussen de eilandsraad en het kiescollege kan worden afgeleid wat iemand heeft gestemd. Hij gaat er ook daarbij ten
onrechte vanuit dat iedereen voor de eilandsraad en het
kiescollege dezelfde stem zal uitbrengen. Dat lijkt mij
onwaarschijnlijk. Wanneer de verkiezingen ontvlecht zijn,
gaat de stemgang verschillen. Dan beheersen lokale thema's
en partijen de lokale politiek en gaat de verkiezing voor het
kiescollege over de landelijke onderwerpen.
Kortom, er is een oplossing waartegen geen noemenswaardige bezwaren bestaan. In goed overleg met de eilanden
zelf kan er een praktisch ingericht kiescollege tot stand
komen. De drie uitgangspunten kunnen gerealiseerd worden, maar dan moet daarvoor wel de wil aanwezig zijn, een
wil waaraan het de minister tot nu toe heeft ontbroken. Hij
verschuilt zich achter gelegenheidsargumenten. Ik verzoek
de minister daarom met een dragende redenering te komen,
met een goede motivatie waarom het toch echt onmogelijk
is de verkiezingen voor de eilandsraad en de Eerste Kamer
te ontvlechten. Anders verwacht ik dat hij met spoed aan
de slag gaat om een kiescollege-BES op te richten en voor
de zomer een wetsvoorstel tot oprichting daarvan bij de
Kamer indient ter eerste lezing. Dat lijkt mij een mooie
deadline. Als de minister dat niet toezegt, zal ik met een
motie komen.

De heer Segers (ChristenUnie):
Voorzitter. Collega Taverne informeerde net al even bezorgd
of ik echt gebruik ga maken van de vijftien minuten waarvoor ik heb ingeschreven. Ik kan hem geruststellen: dat zal
niet het geval zijn, want ik zal korter zijn. Jammer.
We hebben te maken met een onvervalst dilemma. Aan de
ene kant is er de positie van niet-Nederlanders op de BESeilanden en aan de andere kant die van de Eerste Kamer.
Meer juridisch: we hebben een uitspraak van het gemeenschappelijke hof van de zes eilanden in het Caribisch deel
van het Koninkrijk. Aan de ene kant zegt die uitspraak: de
eilandsraden lijken op gemeenteraden en uit een oogpunt
van gelijke behandeling moeten we ze zo veel mogelijk als
gemeenteraden behandelen. Ik ben het van harte eens met
die uitspraak. Aan de andere kant is er een amendement
van de heer Remkes met als inhoud dat niet-Nederlanders
geen invloed moeten hebben op de samenstelling van de
Eerste Kamer. Ook daarmee ben ik het eens. Dit is inderdaad
een onvervalst dilemma.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Dat wordt gekleurd door gesprekken die leden van de vaste
commissie die begin januari naar de eilanden zijn geweest,
hebben gevoerd met de bewoners daar en met nietNederlandse inwoners. Zij willen heel graag meepraten
over en meedenken met het bestuur van hun eiland, waaraan zij zich verknocht voelen. Dat dilemma raakt de democratische rechten van de bewoners daar.
Het kabinet hakt nu alvast een knoop door. In navolging
van collega Hachchi vraag ik, waarom dat nu al gebeurt.
De Raad van State zegt in het advies over dit wetsvoorstel
dat het prematuur is. Er staat: "Er is niet gezocht naar een
breed gedragen oplossing." Er komt nog een evaluatie en
er had veel meer de dialoog moeten worden gezocht met
de mensen op de eilanden. Toch komt de minister met dit
voorstel om nu al uit dit dilemma te komen en zo een knoop
door te hakken. Maar we gaan nog evalueren en we gaan
nog uitgebreid spreken over het hele staatsbestel. Ik heb
al eerder aandacht gevraagd voor de democratische rechten
van alle inwoners van de BES-eilanden als het gaat om de
vertegenwoordiging in de Tweede Kamer. Er ligt een heel
aantal zeer ingrijpende vragen die we volgend jaar in
samenhang gaan bespreken, maar de minister komt toch
nu al met dit wetsvoorstel. Om het eventjes beeldend te
zeggen: we timmeren nu een klein hokje ergens in de tuin
van het huis van Thorbecke, terwijl we eigenlijk moeten
zoeken naar een volwaardige plek voor de BES-inwoners
in dat huis van Thorbecke. Dat moet veel meer in samenhang worden bekeken.
Ik wil de minister nog specifiek naar een heel belangrijk
punt vragen. Waarom heeft de confrontatie niet goed
plaatsgevonden? We hebben daar al eerder aandacht voor
gevraagd. Volgens mij heeft alleen het bestuurscollege van
Saba officieel gereageerd. Later deed ook het college van
Sint-Eustatius dat, maar dat was niet in de confrontatieperiode. Artikel 209 WolBES schrijft een confrontatieproces
voor in het geval er sprake is van wetgeving die betrekking
heeft op de BES-eilanden. Dit raakt de democratische
rechten van de inwoners van de BES-eilanden, maar toch
was de confrontatie gebrekkig. Dat is een graat in onze keel.
De collega's Hachchi en Van Raak hebben aangegeven dat
er praktische oplossingen zijn om toch uiteindelijk uit dit
dilemma te komen zonder dat je iets afdoet aan de democratische positie of de democratische rechten van nietNederlandse ingezetenen van de BES-eilanden: een kiescollege met twee stemmen voor Nederlandse ingezetenen en
één stem voor niet-Nederlandse burgers. Daardoor zorg je
ervoor dat er geen invloed is van niet-Nederlanders op de
samenstelling van de Eerste Kamer, terwijl je niets afdoet
aan hun recht en verlangen om mee te praten en mee te
denken over de vraagstukken van hun eiland. Dat is een
heel praktische weg. Ik meen te weten dat ook de Eerste
Kamer daar al eerder over heeft gesproken.
Mijn laatste vraag aan de minister is: komt dit wetsvoorstel
door de Eerste Kamer? Is zijn inschatting op basis van wat
hij in de Eerste Kamer te horen heeft gekregen over het
voorstel om de Grondwet te wijzigen, dat dit de zegen van
de meerderheid van de Eerste Kamer kan krijgen? De fractie
van de ChristenUnie in deze Kamer is nog niet overtuigd
van dit wetsvoorstel op dit moment.

24 september 2014
TK 5

5-3-3

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Een en ander is al in andere bewoordingen door
collega's aangegeven en het is een beetje een verwarrende
discussie. Door een uitspraak van het gemeenschappelijke
Hof van Justitie mogen niet-Nederlanders die wonen op
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba, gebruikmaken van het
kiesrecht voor de eilanden. Vorig jaar is een wetsvoorstel
daarover aangenomen, maar dit onderdeel is nog niet in
werking getreden. De Eerste Kamer vroeg om een tijdelijke
regeling, vooruitlopend op de grondwetswijziging. Hierdoor
is het voorstel van vandaag wat vreemd. Het wijzigt artikelen in de Kieswet en in de Wet openbare lichamen BES die
op dit moment precies zo luiden als deze wetswijziging
voorstelt. Het lijkt erop dat de regering een aantal wetten
als werkvoorraad wil hebben, om deze op een gepast
moment in werking te laten treden. Het zou logischer zijn
om de behandeling van een dergelijk wetsvoorstel samen
te laten gaan met de tweede lezing van de grondwetswijziging. Dat is naar onze mening het juiste moment. Niet voor
niets zegt de afdeling advisering van de Raad van State dat
dit wetsvoorstel prematuur is. Het is op dit moment nog
onduidelijk hoe het totale kiesstelstel voor de BES-eilanden
eruit zal gaan zien. Zonder dat we het eindplaatje helder
hebben, wordt nu al een bepaalde richting gekozen.
Het is de vraag of de Eerste Kamer deze regeling wel ziet
zitten. De Eerste Kamer heeft een aantal principiële uitgangspunten geformuleerd met betrekking tot het kiesrecht voor
de eilandraden. Kort samengevat komt dat op het volgende
neer. Ten eerste: niet-Nederlandse ingezetenen van de BESeilanden moeten kiesrecht ontvangen voor de eilandraden.
Ten tweede: niet-Nederlandse ingezetenen mogen niet
direct invloed hebben op de samenstelling van de Eerste
Kamer en ten derde: Nederlandse ingezetenen van de BESeilanden moeten juist wel invloed kunnen uitoefenen op
de verkiezing van de Eerste Kamer. De consequentie van
het voorliggende wetsvoorstel is dat uiteindelijk alleen aan
het tweede en het derde uitgangspunt van de Eerste Kamer
wordt voldaan. De SGP vraagt dan ook aan de minister in
hoeverre hij verwacht dat de Eerste Kamer met deze voorgestelde regeling akkoord gaat. Daarop zal de minister,
optimistisch als hij is, ongetwijfeld antwoorden dat hij het
volste vertrouwen heeft in de deskundigheid van de Eerste
Kamer en dat die hierop positief zal reageren, maar ik waag
op voorhand enige aarzeling hierover uit te spreken. De
SGP vindt het in ieder geval een logisch uitgangspunt om
het kiesrecht voor de eilandsraden zo veel mogelijk te laten
aansluiten bij de gemeenteraadsverkiezingen. De vraag
blijft echter hoe logisch het is om niet-Nederlandse ingezetenen wel het kiesrecht voor gemeenteraden en eilandsraden te geven. De SGP vindt het te kort door de bocht om
te zeggen dat het een verdragsrecht is. De Grondwet verplicht hiertoe niet en het verdrag betreffende de Europese
Unie verplicht alleen burgers in de Europese Unie hiertoe.
Is er niet veel voor te zeggen om het stemrecht weer vooral
te koppelen aan het Nederlanderschap?
Intussen hebben we hier met dit wetsvoorstel te maken.
De tijdelijkheid van deze regeling is gekoppeld aan een
mogelijke aanpassing van de Grondwet in de toekomst. De
SGP vindt dit op zijn zachtst gezegd niet zo'n fraaie oplossing. Nu staat immers nog niet vast dat die wijziging
daadwerkelijk komt. In 2015 verschijnt er een evaluatierapport over de staatkundige structuur van het Koninkrijk en
pas daarna gaat de Eerste Kamer verder met de eerste
lezing van de Grondwet. Moeten wij nu al zo ver vooruitlo-

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

pen op de wijzigingen die misschien later gaan plaatsvinden? Is er aan de ingezetenen van de BES-eilanden niet op
een andere manier duidelijkheid te bieden dan via deze
wetswijziging? Kan die tijdelijkheid van de regeling niet
losgekoppeld worden van de grondwetsherziening?
Terecht is gesignaleerd dat dit in omvang een relatief gering
probleem is, maar naar aard een fundamenteel, principieel
staatsrechtelijk probleem, een belangrijke kwestie. Ik kan
mij voorstellen dat er voor de suggestie van mijn fractie
om stemrecht te koppelen aan het Nederlandse staatsburgerschap niet direct een meerderheid is, maar ik heb haar
toch maar gedaan. Als daarvoor niet wordt gekozen, dan
biedt de praktische oplossing die collega's zojuist hebben
aangereikt, mogelijk soelaas. Ik zou het op prijs stellen als
de minister toezegde daar nog eens goed en grondig naar
te kijken en oplossingen in die richting serieus te overwegen.

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Het nadeel van de laatste inbreng van de kant
van de Kamer leveren is dat het meeste al gezegd is. Het
voordeel is dat je kunt vaststellen dat alle collega's die het
woord al hebben gehad, even begaan zijn met het kiesrecht
voor Nederlanders in zowel Nederland als in Caribisch
Nederland en voor niet-Nederlanders in Caribisch Nederland. Bovendien heeft iedere collega tot nu toe actief meegedacht om tot een creatieve oplossing te komen. Zoals
gezegd, hecht de VVD eveneens aan het kiesrecht van nietNederlanders in hun lokale omgeving. Zo hebben we dat
in Nederland geregeld en wordt dat volgens voorliggend
wetsvoorstel ook op de BES-eilanden geregeld. Iets
belangrijker nog dan dat vindt de VVD het kiesrecht voor
de Nederlanders op de BES-eilanden en daarmee de invloed
die zij kunnen uitoefenen op de samenstelling van de Eerste
Kamer. Om die reden kan de VVD zich op zichzelf vinden
in de nu voorgestelde wijziging. De VVD tekent daarbij wel
aan dat het een suboptimale oplossing is. Zij is de overtuiging toegedaan dat een en ander in de toekomst beter
geregeld kan worden en dat het probleem van twee kanten
wordt opgelost. Graag zet ik uiteen hoe de VVD dit voor
zich ziet, daarbij aansluitend bij een aantal eerder gedane
suggesties. De chicste en de netste oplossing is natuurlijk
dat we voor de BES-eilanden komen tot een afzonderlijk
kiescollege via welk invloed op de samenstelling van de
Eerste Kamer kan worden uitgeoefend. Gelet op de bijzondere omstandigheden dat de eilanden geen provincie vormen of onder een provincie vallen, ligt dat voor de hand.
Nu zie ik ook wel het argument van sommigen dat een
grondwetswijziging in gang zetten om tot zo'n kiescollege
te komen een hele hoop werk is voor een relatief klein
aantal kiesgerechtigden. Er is nog een andere groep
Nederlandse kiezers die graag invloed wil hebben op de
samenstelling van de Eerste Kamer, juist ook gelet op het
toegenomen belang van de Eerste Kamerverkiezingen. Dat
zijn de ongeveer 700.000 Nederlandse kiezers buiten
Nederland. Is de minister bereid om te onderzoeken op
welke wijze kan worden gekomen tot een grondwetswijziging die zorgt voor een kiescollege voor de Nederlandse
kiezers op de eilanden in Caraïbisch Nederland, waarmee
zij hun invloed op de Eerste Kamer kunnen uitoefenen, en
voor de Nederlandse kiezers buiten Nederland?

24 september 2014
TK 5

5-3-4

De heer Van Raak (SP):
Dat is allemaal veel werk. Toen we in de zomer van 2010
de staatkundige wetten behandelden, waren dat heel hoge
stapels. We hebben ons daar doorheen gewerkt en geprobeerd dat zo goed en zo kwaad als mogelijk te doen. Het
argument dat het heel veel werk is om een kiescollege in
te richten, vind ik echter geen argument. We hebben ervoor
gekozen en toegestaan dat Saba, Statia en Bonaire onderdeel werden van Nederland. Mag ik concluderen dat het
kiescollege voor de VVD de beste, meest chique, meest
praktische, meest voor de hand liggende oplossing is en
daarmee dus dé oplossing?
De heer Taverne (VVD):
Het voorstel zoals ik dat formuleerde om tot zo'n breed
kiescollege te komen, is voor de VVD de beste oplossing.
Dat klopt. Maar misschien heb ik mij niet goed of precies
genoeg uitgedrukt. Het gaat mij er niet om dat het inrichten
van het kiescollege heel veel werk of te veel werk is. Ik kan
mij wel voorstellen en aansluiten bij het argument van
sommigen dat het veel werk is voor 1.100 kiezers. Om een
praktische handreiking te doen, stel ik voor daar 700.000
kiezers bij op te tellen. Daarmee is dat argument in ieder
geval van tafel.
De heer Van Raak (SP):
Ik ben er erg blij mee. Zo ken ik de VVD-fractie ook: zij wil
praktische oplossingen voor praktische problemen als het
gaat om Bonaire, Saba en Statia. Die traditie zet de heer
Taverne voort en daar ben ik blij mee. Hoe gaan wij dat nu
echter praktisch doen? Er ligt een wet voor en ons wordt
gevraagd om voor of tegen te stemmen. Tot nu toe hebben
alle woordvoerders de minister opgeroepen om eens te
gaan praten met de eilandsraden om te kijken of er een
praktische oplossing mogelijk is en of het kiescollege een
werkbare oplossing is. Wij zijn er allemaal van overtuigd
dat dit wel het geval is. Is de heer Taverne het met de
sprekers tot nu toe eens dat wij deze opdracht vandaag aan
de minister moeten meegeven?
De heer Taverne (VVD):
De VVD is een partij met de reputatie om praktische problemen praktisch op te lossen. De heer Van Raak refereerde
daar al aan. Voor de VVD is van belang dat er nu een
betrekkelijk acuut probleem is, met name voor de Nederlandse kiezers in Caraïbisch Nederland ten aanzien van hun
invloed op de samenstelling van de Eerste Kamer. Het
voorliggende voorstel probeert twee dingen te combineren.
Het gaat erom zo snel mogelijk bij gewone wet, de Kieswet,
de niet-Nederlanders invloed te geven op het lokale bestuur
en daarmee niet langer te wachten dan nodig, ook gelet op
het traject van de grondwetswijziging zoals die nu in de
Eerste Kamer ligt. Wat de VVD betreft worden ook de
Nederlanderse kiezers buiten Nederland daarbij betrokken.
Ik verzoek de minister om na te gaan wat daarvoor nodig
is en op welke wijze dat kan. Ik wil hem daarvoor ook tijd
gunnen. Tot slot zou ik, in antwoord op de vraag van de
heer Van Raak, wat nu voorligt niet langer willen uitstellen,
omdat je daarmee de niet-Nederlanders alleen maar langer
invloed onthoudt op het lokale bestuur. Wij vinden dat ook
belangrijk.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

De heer Van Raak (SP):
Ik ben het daarmee eens. Voor alle woordvoerders tot nu
toe, en dus ook voor de VVD, geldt dat wij twee dingen
gaan doen: wij gaan kijken hoe we ervoor kunnen zorgen
dat niet-Nederlanders op de eilanden kunnen stemmen
voor de eilandsraad en wij gaan de minister op pad sturen
naar Bonaire, Saba en Statia om met de bevolking en de
eilandsraden te overleggen op welke wijze er een praktische
oplossing voor de Eerste Kamer kan worden gevonden,
zoals wij die allemaal hebben gesuggereerd.
De heer Taverne (VVD):
Ik zou het iets anders formuleren, namelijk net van een
andere kant aangevlogen. We gaan wat mij betreft de
minister vragen om te onderzoeken hoe "een kiescollege"
kan worden geformuleerd en wat daarvoor nodig is, waarbij
zowel de niet-Nederlanders in Caraïbisch Nederland invloed
kunnen krijgen op de samenstelling van de Eerste Kamer
als de Nederlandse kiezers in het buitenland. Ik weet niet
of je daarvoor naar de BES-eilanden hoeft. Volgens mij is
dat vooral heel veel werk op het departement, dat hier niet
ver vandaan is. Dat heeft als bijkomend voordeel dat als
we de wet zoals die nu voorligt door de Kamer leiden, de
niet-Nederlanders op de eilanden zo snel mogelijk invloed
hebben op het lokale bestuur. Als de heer Van Raak mijn
vertaling kan interpreteren als iets waarin ook hij zich kan
vinden, dan zijn we het volgens mij eens.
De heer Segers (ChristenUnie):
Het is een interessante suggestie om het veel breder te
beschouwen, namelijk om ook de Nederlanders elders in
de wereld hierbij te betrekken. Die suggestie vind ik oprecht
interessant. Het is alleen ingewikkeld met dit wetsvoorstel.
Ons wordt namelijk gevraagd om in te stemmen met een
wet waarmee het kiesrecht wordt afgepakt van niet-Nederlanders op de BES-eilanden zodra de grondwetswijziging
erdoorheen is. Dat wil de ChristenUnie-fractie niet. Zou het
niet veel verstandiger zijn om deze wet aan te houden, om
daarbij de suggestie van de heer Taverne mee te nemen
en om met de eilanden te gaan praten en na te gaan of
inderdaad tot zo'n kiescollege kan worden gekomen? Dat
vergt toch veel meer tijd en samenhang dan nu even snel
in verschillende etappes verschillende dingen doen die
uiteindelijk tegen elkaar in kunnen werken?
De heer Taverne (VVD):
Dank aan de heer Segers voor wat ik beschouw als complimenten voor deze mogelijke oplossing. Ik snap zijn argument dat het eerder goed dan snel moet. Ik twijfel echter,
hardop nadenkend, of we dit nu allemaal moeten ophouden.
Ik ben om te beginnen benieuwd naar het antwoord van
de minister in eerste termijn. Ik zou dat willen afwachten
voordat ik hier al een conclusie over kan trekken. Als we
het ongeveer met elkaar eens zijn, ben ik ervan overtuigd
dat we een praktische oplossing vinden voor de wijze
waarop we dat doen.
De heer Segers (ChristenUnie):
Is de heer Taverne het met mij eens dat het zo zou kunnen
gaan dat, als we instemmen met die wet, per saldo het
stemrecht van niet-Nederlanders op de BES-eilanden wordt
afgenomen en we helemaal met lege handen staan als het

24 september 2014
TK 5

5-3-5

kiescollege onverhoopt niets mocht worden? Die route zou
ik niet willen inslaan.

— zo interpreteer ik het maar even — zal zich mogelijk
helemaal niet voordoen.

De heer Taverne (VVD):
Dat begrijp ik. Ik meen dat de geachte collega's mij kennen
als iemand die staatsrechtelijk zuiver in de leer probeert te
zijn. Het zal vast best ingewikkeld zijn om tot zo'n kiescollege te komen, maar het onderzoek dat ik ernaar heb gedaan
heeft geleid tot de conclusie dat het in ieder geval niet
onmogelijk is. Ik wil het antwoord van de minister in eerste
termijn afwachten voordat ik een conclusie trek over de
wijze waarop we hiermee verder moeten gaan. Ik ben het
eens met de heer Segers dat we de niet-Nederlanders
optimaal en zo snel mogelijk in staat moeten stellen om
invloed te hebben op het lokaal bestuur. Het zou niet zo
moeten zijn dat het uiteindelijk een kluitje in het riet lijkt te
worden, maar, nogmaals, daarvoor wacht ik eerst het antwoord van de minister af.

Mevrouw Hachchi (D66):
Ik begrijp niet dat de VVD kennelijk kiest uit twee principes.
Zij vindt het belangrijker dat Nederlanders kunnen stemmen
voor de Eerste Kamer. Dat weegt blijkbaar zwaarder dan
het kiesrecht voor niet-Nederlanders voor hun lokale
democratie. We kunnen beide principes vasthouden. Dat
is wat mij betreft de oplossing. Mijn zeer gewaardeerde
collega van de VVD in de Eerste Kamer, de heer Van Kappen, heeft dit ook benadrukt. Het probleem zit hem in het
ontvlechten. Dat moeten we doen om beide principes
overeind te kunnen houden. Het is heel simpel. Kan de VVDfractie in de Tweede Kamer ook deze redenering steunen
en dus beide principes vasthouden? Kan de VVD-fractie de
minister ertoe bewegen om zo'n oplossing uit te zoeken en
te regelen?

Mevrouw Hachchi (D66):
Ik begrijp het punt dat collega Segers aankaart en hoor de
heer Taverne tot drie keer toe zeggen dat hij het antwoord
van de minister wil afwachten. Het is positief dat de VVDfractie benadrukt dat zij hij heel erg hecht aan het fundamenteel kiesrecht wat betreft de lokale democratie. We weten
dat de wet die nu voorligt, aansluit op de wet die eerder is
aangenomen over het uitbreiden van het kiesrecht. De wet
die nu voorligt, met deze voorwaardelijke beperking, zegt
eigenlijk letterlijk: als de grondwetswijziging die nu door
de Eerste Kamer wordt tegengehouden, er komt, treedt
deze wet in werking. Dat ligt er nu voor. Dat is volgens mij
ook de reden waarom de heer Taverne niet per definitie
zegt: daar kunnen we tegenstemmen; we kunnen best
voorstemmen, maar de discussie gaat over het punt van
de Grondwet. In het licht van wat collega Segers terecht
zegt, is het belangrijk om te vragen of de VVD-fractie heel
helder kan aangeven dat zij vast wil houden aan een
oplossing in de vorm van een kiescollege. Ik begrijp dat de
heer Taverne daar zelfs een laag aan wil toevoegen. Hij zegt
namelijk dat er meer Nederlanders in het buitenland zijn.
Het gaat mij echter specifiek om het kiescollege. Kunnen
we ervan op aan dat de VVD-fractie vasthoudt aan dit punt,
zodat we kunnen bekijken of we deze minister op tijd — er
hoeft dus geen vertraging op te treden — via een nieuwe
grondwetswijziging die kant op kunnen bewegen? Kan de
VVD-fractie daar nu helderheid over geven?

De heer Taverne (VVD):
De helderheid die ik voorstond, heeft het beoogde effect
gehad. Die heeft mevrouw Hachchi geprikkeld om nog
verder door te vragen. Ik heb uitdrukkelijk een onderscheid
gemaakt, om er geen misverstand over te laten bestaan
aan welke groep ik voorrang geef als ik zou moeten kiezen.
Dat heb ik ook een beetje gedaan gelet op het voorliggende
voorstel. Ik ben een Nederlandse volksvertegenwoordiger
en als ik moet kiezen, kies ik er dus eerst voor om iets te
regelen voor de Nederlandse kiezers. Daarnaast is het van
groot belang dat niet-Nederlanders in hun lokale omgeving
invloed hebben op het bestuur, zoals we dat ook in Nederland hebben. Dat heeft mevrouw Hachchi mij ook horen
zeggen. Ik denk dus dat de twee werelden goed met elkaar
verbonden kunnen worden. In feite zijn het er drie. NietNederlanders op de eilanden doen het gewoon via de
Eilandsraad. We maken van de Eilandsraad niet het kiescollege, waardoor het probleem wordt opgelost. We nemen
het argument tegen een grondwetswijziging weg, namelijk
dat het om een relatief kleine groep gaat, door die groep
enorm uit te breiden. Hiermee doe je recht aan een heel
grote groep Nederlanders die in ieder geval met regelmaat
aan mij laat horen dat hij ontevreden is en gefrustreerd is
dat hij geen invloed heeft op de samenstelling van de Eerste
Kamer.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.

De heer Taverne (VVD):
De VVD blinkt altijd uit in helderheid, ook hierbij. Voor de
VVD is het van fundamenteel belang dat alle Nederlanders
invloed hebben op, in dit geval, de samenstelling van de
Eerste Kamer. Als ik moet kiezen wat ik de hoogste prioriteit
geef, niet-Nederlanders invloed geven op lokaal bestuur of
Nederlanders in Caribisch Nederland invloed geven op de
Eerste Kamer, dan kies ik voor het laatste. Ik probeer deze
twee zaken aan elkaar te verbinden met het voorstel dat ik
zojuist heb geformuleerd. Het voorliggende voorstel wil ik
zo praktisch mogelijk benaderen. Nogmaals, het is afhankelijk van het antwoord van de minister. Ik heb vertrouwen
in het kabinet. Ik denk dat het met denkkracht en werkkracht
kan komen tot een kiescollege dat uitgebreid wordt met de
groep die ik bedoelde. Het risico dat mevrouw Hachchi ziet

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

De heer Taverne (VVD):
Eigenlijk heb ik alles al gezegd. Ik ben heel benieuwd naar
het antwoord van de minister.
De voorzitter:
Dank u wel. De minister heeft aangegeven dat hij meteen
kan antwoorden. Het woord is aan de minister van Binnenlandse Zaken.

24 september 2014
TK 5

5-3-6

Minister Plasterk:
Voorzitter. Met diverse sprekers ben ik van mening dat het
hier om een interessante kwestie gaat. Ik meen dat de heer
Van Raak dit als eerste meldde. De vraag hoe je deze situatie
moet oplossen, is een hersenkraker.
Laten we beginnen met vast te stellen waar volgens mij
eenstemmigheid over is, namelijk dat Nederlanders stemrecht moeten hebben voor beide Kamers van de StatenGeneraal. Dat is op dit moment niet het geval. Dat komt
omdat de Nederlanders in het Caribische deel van Nederland niet in een provincie wonen, en dus ook geen stemrecht hebben voor hun Provinciale Staten. Die hebben ze
namelijk niet. De Provinciale Staten kiezen nu eenmaal
volgens de Grondwet de Eerste Kamer.
Daarom ligt er een grondwetswijziging voor in de Eerste
Kamer. Ik dring er al enige tijd bij de Eerste Kamer op aan
om die grondwetswijziging te behandelen. Als die in deze
periode in eerste lezing wordt aanvaard, zou in de volgende
periode de tweede lezing kunnen zijn. Deo volente zit dit
kabinet er tot 2017. Dan zouden voor het eerst in 2019
Nederlanders in het Caribisch deel van Nederland stemrecht
krijgen voor hun Eerste Kamer. Mocht die grondwetswijziging in deze periode niet doorgaan, dan wordt dat 2023. Er
is dus alle reden om die grondwetswijziging nu met vaart
door te zetten. Ik geloof dat daar ook brede steun voor is.
Daarmee krijgen de openbare lichamen een ander karakter.
In het dagelijks woordgebruik zeggen we vaak dat het
"ongeveer" gemeenten zijn, maar dat zijn ze natuurlijk niet
precies. Daarom worden ze ook niet als gemeente aangeduid maar als openbaar lichaam. Ze hebben bijvoorbeeld
geen provincielaag boven zich. Ze liggen ook niet in een
provincie terwijl alle gemeenten in Nederland in provincies
liggen. Ze hebben dus een eigenstandige positie. Door
vervolgens die openbare lichamen te bekleden met het
stemrecht voor de Eerste Kamer krijgen ze nog meer het
karakter van Provinciale Staten. Ze hebben dan een eigenstandige structuur waardoor je ze niet 100% met gemeenten
mag vergelijken.
Dat zeg ik omdat vervolgens de vraag voorligt hoe we
omgaan met het stemrecht voor buitenlanders bij de
eilandsraden. Ik las ergens in een Antilliaanse krant dat het
zou gaan om een in alle beschaafde democratieën onvervreemdbaar recht of iets dergelijks. Dat zou ik een snippertje
willen relativeren. Het stemrecht voor buitenlanders heeft
in wat we nu het Caribisch deel van Nederland noemen —
het bestaat natuurlijk nog niet zo lang — niet bestaan voor
2011; het is dus recent ingevoerd. Sterker nog, in het Caribisch deel van het Koninkrijk bestaat het niet. Dus in SintMaarten, Aruba en Curaçao kunnen buitenlanders niet
stemmen voor de eilandsraden. Het is ook in de regio niet
gebruikelijk. Is het dan in Europa gebruikelijk? Nou, dat valt
reuze mee. Het is midden jaren tachtig in Nederland ingevoerd voor de gemeenteraden, maar bijvoorbeeld in
Duitsland is er voor mensen van buiten Europa geen
stemrecht. Dus de Turkse en Marokkaanse inwoners van
Duitsland, Frankrijk en Italië hebben ook geen stemrecht.
Het is dus niet een ongelofelijk onbekende situatie dat buitenlanders geen stemrecht hebben, ook niet voor de eerste
bestuurslaag. Die situatie heeft eerder bestaan. Dat kleurt
toch de manier waarop we met deze kwestie omgaan.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Vervolgens is er de vraag hoe nu uit deze klem te komen.
Er zijn grofweg twee mogelijkheden. De ene is om te zeggen: het is niet anders, de eilandsraad heeft voor een deel
het karakter van Provinciale Staten en voor een deel het
karakter van een gemeenteraad. Wij accepteren ook bij
Provinciale Staten in Nederland het argument dat bijvoorbeeld in Zeeland wonende Belgen nu eenmaal geen stemrecht hebben voor Provinciale Staten. Anders zouden ze
namelijk daarmee ook stemrecht hebben voor de Eerste
Kamer, hetgeen we geen acceptabele consequentie vinden.
Met die argumentatie ontzeggen we in ieder geval enige
honderdduizenden in Nederland woonachtige mensen het
stemrecht voor Provinciale Staten en dat accepteren we
ook. De motivatie daarvoor is alleen maar dat Provinciale
Staten de Eerste Kamer kiezen. Ware dat niet het geval dan
zouden we geen enkel bezwaar hebben om de Belgen,
Duitsers, Marokkanen en Turken die vijf jaar in Nederland
wonen ook stemrecht voor hun provinciebestuur te geven.
Dus ook daar is er wel een precedent om te zeggen dat het
nu eenmaal niet anders is. Dat is één manier om de zaak te
benaderen. Met de grondwetswijziging die maakt dat de
eilandsraad iets meer het karakter van Provinciale Staten
krijgt, in die zin dat men voortaan de Eerste Kamer mag
kiezen, vervalt het recht van buitenlanders die daar woonachtig zijn om voor de eilandsraad te stemmen. Dat is de
ene variant.
Mevrouw Hachchi (D66):
Ik was bereid om eerst de argumenten van de minister goed
aan te horen, maar bij zijn tweede argument kan ik eigenlijk
al niet meer stilzitten. Twee punten. Allereerst geeft de
minister aan dat er genoeg voorbeelden te noemen zijn
waarbij buitenlanders geen stemrecht hebben voor de lokale
democratie. Het is dan maar net waar je jezelf mee wilt
vergelijken. In Nederland zijn we het toch met elkaar eens
dat het ontzettend belangrijk is dat er toegang is tot die
lokale democratie? Dat is ook de reden waarom we in
Nederland de buitenlanders wel degelijk het stemrecht
geven om aan de gemeenteraadsverkiezingen mee te doen.
Dat is mijn eerste punt waarop ik graag een reactie van de
minister krijg.
Het tweede punt is dat de minister een vergelijking maakt
tussen Provinciale Staten als bestuurslaag en het probleem
dat wij hier in de Kamer aankaarten, namelijk dat met
betrekking tot de eerste en tevens ook de enige laag op de
eilanden. Voor de buitenlanders op de eilanden is de
eilandsraad dus het enige bestuur waar ze enige betrokkenheid bij kunnen hebben of waar ze enige invloed op kunnen
hebben. Oftewel, die vergelijking gaat mank. Ik ben
benieuwd naar de reactie van de minister op deze twee
punten.
Minister Plasterk:
Ik probeer me het eerste punt te herinneren. Dat is altijd
het nadeel van twee punten. Dat ging over de vraag of het
onbestaanbaar is om buitenlanders geen stemrecht te bieden voor het lokaal bestuur, voor de eerste bestuurslaag.
Ik heb erop gewezen dat het in het Koninkrijk der Nederlanden verre van onbestaanbaar is. Sterker nog, van de vier
landen in het Koninkrijk kennen drie landen geen stemrecht
toe aan buitenlanders die daar woonachtig zijn. Dat is nooit
eerder aanleiding geweest om daar ook maar een opmerking aan te wijden. In onze democratische buurlanden, in
grote buurlanden als Duitsland en Frankrijk, geldt dat ook,

24 september 2014
TK 5

5-3-7

met uitzondering van de Europese bewoners daar. Het is
dus niet ondenkbaar. Ik ben er op zich voorstander van dat
buitenlanders voor de eerste bestuurslaag kunnen stemmen. Dat hebben we in Nederland sinds het midden van
de jaren tachtig. Ik vind dat een goede praktijk. Ik wilde
slechts aantekenen dat het geen onvervreemdbaar mensenrecht is. Er zijn ook fatsoenlijke democratieën binnen het
Koninkrijk der Nederlanden waar dat niet het geval is. Ook
binnen Nederland accepteren we dat dit stemrecht helaas
niet aan de orde kan zijn wanneer het orgaan waar het over
gaat, stemgerechtigd is voor de Eerste Kamer. We vinden
dat een voldoende argument. We hebben dat ook nooit een
argument gevonden om een kiescollege op te richten voor
de 400.000 kiesgerechtigde buitenlanders in Nederland,
bijvoorbeeld de Belgen en Duitsers, op provinciaal niveau.
Waarom zou iemand in Terneuzen niet het recht krijgen om
voor zijn provinciebestuur mee te stemmen als hij daar
gevestigd is? Die vraag zou je kunnen stellen. Wij zeggen
dan echter: dat kan helaas niet omdat de Provinciale Staten
volgens de Grondwet nu eenmaal de Eerste Kamer kiezen.
Nogmaals, ik wil zo terugkomen op de variant waarin we
dat ook zouden veranderen, maar dat is een heel andere
discussie.
Mevrouw Hachchi (D66):
Het is goed dat de minister wel zegt dat hij de wijze waarop
we dat in Nederland geregeld hebben, namelijk dat buitenlanders ook kunnen stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen omdat de lokale democratie van belang is,
omarmt. We hebben het hier immers over Nederland.
Caribisch Nederland is uiteindelijk gewoon Nederland.
Minister Plasterk:
Zeker.
Mevrouw Hachchi (D66):
Ik ben er blij mee dat de minister dat beaamt. Hij maakt wel
weer de vergelijking met de Provinciale Staten. Ik blijf volhouden dat dit een oneigenlijke vergelijking is, omdat dit
een andere bestuurslaag is naast de gemeenteraad, terwijl
we het bij de eilanden hebben over één bestuurslaag, één
lokale democratie, namelijk de eilandsraad. Dat wil ik toch
nog een keer benadrukken.
Minister Plasterk:
Ik geloof dat de tweede vraag daarover ging. Laat ik
nadrukkelijk stellen, ook ter wille van de discussie met
mevrouw Hachchi, dat het ook een oneigenlijke vergelijking
is om de openbare lichamen in Caribisch Nederland eenop-een gelijk te stellen aan de gemeenten. Dat zijn ze
namelijk ook niet. Ik heb dat ook toegelicht. Er zit geen
provinciale laag boven. Er is ook geen sprake van dat de
gemeenten stemrecht hebben voor het samenstellen van
de Eerste Kamer. Het is een eigenstandige positie. Die maakt
het op zichzelf mogelijk. In die zin is het een open discussie.
Je kunt zeggen: je kunt de Grondwet aanpassen om dit op
een andere manier in te richten. Op de vraag of dit een
levensvatbaar alternatief zou zijn, kom ik straks. Je kunt
echter niet zeggen dat het logisch volgt uit het feit dat het
een gemeente is, want dat is het niet.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

De heer Van Raak (SP):
We zien nu precies waarom dit soort staatsrechtelijke discussies doodlopen. De minister zegt dat niet-Nederlanders
in Curaçao, Aruba en Sint-Maarten ook geen stemrecht
hebben, maar dat zijn landen. Dat zijn geen gemeenten, dat
zijn landen. De minister zegt ...
Minister Plasterk:
Maar daar hebben zij voor gemeenten ook geen stemrecht.
De voorzitter:
Mijnheer de minister, u had niet het woord.
De heer Van Raak (SP):
De minister zegt dat de leden van de eilandsraad straks, als
zij mogen meestemmen voor de Eerste Kamer, een provinciale taak krijgen. Dat zij daarmee een taak krijgen die in
Nederland bij de provincies is neergelegd, wil niet zeggen
dat de eilandsraden op Bonaire, Saba en Statia een soort
provincies worden. Ik vraag de minister om een beetje weg
te blijven van deze staatsrechtelijke discussie, omdat wij
daar waarschijnlijk niet uit zullen komen, en meer te reageren op de voorstellen die door alle woordvoerders zijn
gedaan om hier op een praktische manier mee om te gaan
en om hier op een praktische manier uit te komen.
Minister Plasterk:
Daar ben ik het mee eens. Ik kom straks nog op de praktische aspecten, maar om de redenering af te maken en in
te gaan op hetgeen in eerste termijn is gevraagd, wil ik
graag aandacht besteden aan een alternatieve oplossing,
namelijk het inrichten van een apart kiescollege.
In 2011 werd geschat dat het zou gaan om 1.121 buitenlanders die woonachtig zijn in het Caribisch deel van Nederland. Ik geloof dat de schattingen inmiddels boven de 2.000
liggen. Wellicht hebben zich ook meer mensen gemeld. De
aantallen zijn in die orde van grootte, maar dat vind ik op
zich geen reden om iets wel of niet te doen. Als het een
principe is, moet je het principieel oppakken, al zit er een
zekere spanning. De heer Van Raak zei "wees nou vooral
pragmatisch", maar goed, wij kunnen ook principieel en
pragmatisch tegelijk zijn. Wij kunnen altijd bekijken hoever
wij daarmee komen. Het gaat niet om de hoeveelheid werk.
Je kunt de Grondwet wijzigen. Daar zal wel heel veel discussie op volgen. Wij moeten wel even goed nadenken over
de vraag waar wij dan precies mee bezig zijn.
Ik zal eerst nog een praktisch aspect toelichten.
De voorzitter:
De heer Segers wil graag interrumperen. Ik denk dat het
om het vorige punt gaat.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik wil de minister graag nog de uitspraak van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint
Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba uit 2011
voorhouden. Daar refereerde ik al aan. De minister zegt dat
het niet om een gemeenteraad gaat en dat het anders is;

24 september 2014
TK 5

5-3-8

hij relativeert het. Er ligt echter wel een heel principiële
uitspraak van het gemeenschappelijk hof, waarin staat dat
gelijke gevallen niet ongelijk behandeld mogen worden.
Het hof wijst erop dat we het wel moeten beschouwen als
een gemeenteraad. Dit wilde ik nog even bij de minister
onder de aandacht brengen, opdat hij zich daar ook rekenschap van geeft.
Minister Plasterk:
Ik probeer het punt vast te houden waar ik gebleven was,
maar ga nu eerst in op de vraag van de heer Segers. De
uitspraak van het gemeenschappelijk hof heeft betrekking
op het feit dat aan de eilandsraad het recht moet worden
toegekend om te stemmen voor de Eerste Kamer. Dat
moeten wij grondwettelijk vastleggen. Wij zitten middenin
dat proces en ik hoop daar vaart mee te maken. In die uitspraak staat niet dat buitenlanders daar stemrecht zouden
moeten hebben. Dat zou ook gek zijn, want dat hebben zij
ook niet in veel delen van Europa, noch in het Caribisch
deel van het Koninkrijk, zoals ik net heb beargumenteerd.
Ik probeer mijn betoog te hervatten. Als je meegaat in die
gedachte, ga je in de Grondwet een structuur creëren, een
lichaam, dat als enig doel heeft om voor de Eerste Kamer
te stemmen. Dat is op zichzelf al een novum. Dat vraagt om
mensen die zich kandidaat willen stellen om gekozen te
worden als kiesman om de leden van de Eerste Kamer te
kiezen. Dat is de enige kwalificatie die je van hen vraagt.
Dat is een andere kwalificatie dan het kunnen besturen van
een Caribisch eiland. Sterker nog, je vraagt dan eigenlijk
van mensen die hiertoe in staat zijn, die hiertoe in de positie
verkeren en die hiervoor gekwalificeerd zijn, om aan de
kiezer duidelijk te maken op wie zij zouden gaan stemmen
als lid van de Eerste Kamer van een land, namelijk Nederland. Dat zou dan moeten gaan om politieke partijen in
Nederland. Nu zijn er in Caraïbisch Nederland wel een
aantal partijen die een zusterpartij hebben die ook gerepresenteerd wordt in de Eerste Kamer, maar die koppeling is
er niet een-op-een, die is helemaal niet zo duidelijk. Als je
daarvoor een apart kieslichaam zou willen creëren, dan zou
dat in de richting van de kiezers ook duidelijk moeten zijn,
want dat zijn mensen die dadelijk bijvoorbeeld op de VVD
of op de SP gaan stemmen. Dat is dus een heel nieuwe
wens.
Als je dat kieslichaam speciaal daarvoor instelt, is het ook
logisch om die verkiezing te doen plaatsvinden op hetzelfde
moment dat Provinciale Staten wordt gekozen, namelijk
twee maanden voordat er sprake is van een Eerste Kamerverkiezing. Je vraagt dan van de mensen in Caraïbisch
Nederland om naar de stembus te gaan om een kiescollege
te kiezen dat geen andere functie heeft dan het onderling
verdelen van 0,09 Kamerzetel in de Eerste Kamer. Ik verwacht dat die opkomst niet hoog is. Dat zijn dus een paar
praktische kanttekeningen. Ik zal later ingaan op de meer
principiële opmerkingen.
De heer Van Raak (SP):
Dat snap ik. Ik heb net ook een paar problemen benoemd.
Als mensen in Nederland leden van de Provinciale Staten
kiezen, dan weten die mensen dat zij dan ook iemand kiezen
die later de Eerste Kamer gaat kiezen.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Minister Plasterk:
Tegelijk.
De heer Van Raak (SP):
Ja. Dat hoeft dus niet het probleem te zijn. Ik kan me al iets
meer voorstellen bij het probleem van niet-gelijktijdige
verkiezingen, maar ook het feit dat de ene verkiezing op
een ander tijdstip plaatsvindt, is geen onoverkomelijk probleem.
Minister Plasterk:
De opkomst dan misschien wel?
De heer Van Raak (SP):
Nee, want het zou natuurlijk gewoon samen met de
eilandsraadsverkiezingen …
De voorzitter:
Mag ik u beiden vragen om via de voorzitter te spreken?
De heer Van Raak (SP):
Wat is nu het bezwaar om dat gewoon tegelijk met de
eilandsraadsverkiezingen te doen? Dan is er wel een verschil
in tijd — dat ben ik helemaal met de minister eens — maar
we zien ook geen ideale oplossing. Dan moet het dus maar
zo praktisch mogelijk.
Minister Plasterk:
Dat brengt me toch meer op principiële punten. Als je de
Grondwet gaat wijzigen, dan zullen alle grondwetsgeleerden
ook op die principiële aspecten wijzen. Ik wijs ook op het
commentaar van de heer Taverne. Wanneer je een Grondwetswijziging gaat doorvoeren in de context van het verruimen van het stemrecht van Nederlanders die niet in het
Europese deel van Nederland wonen, dan is het inderdaad
de vraag waarom je dan ook niet een dergelijke constructie
zou creëren voor die 0,5 tot 1 miljoen Nederlanders die in
het buitenland wonen en die allen geen stemrecht hebben
voor hun Eerste Kamer? Ik zeg niet dat ik dit bepleit, want
ik ben daar helemaal geen voorstander van.
Wij accepteren op dit moment dat we met een gemengd
stelsel te maken hebben. De Tweede Kamer wordt direct
door de bevolking gekozen. Voor de Eerste Kamer zijn er
twee volle verkiezingen nodig. Het kiezen van de Provinciale
Staten is een volle verkiezing. Wij accepteren dat de provincies, met hun bestuurders, de samenstelling van de Eerste
Kamer bepalen. Er zit dus naast een volksvertegenwoordigend aspect van gelijke representatie ook een regionale
binding in het stelsel zoals we dat nu hebben. Die is
natuurlijk door de geschiedenis ontstaan, maar als je die
gaat doorknippen, wordt dat nog een ingewikkelde fundamentele discussie. Waarom ontzeg je dan die paar honderdduizend over de grens wonende Nederlanders wel het recht
om voor de Eerste Kamer te stemmen? Ook de heer Taverne
heeft daarover gesproken.
Er speelt nog een andere discussie. Wanneer je nu zoveel
gaat doen om 2.000 buitenlanders die woonachtig zijn in
het Caraïbisch deel van Nederland, via een kiescollege

24 september 2014
TK 5

5-3-9

stemrecht te geven, waarom ontzeg je dan zo'n miljoen in
Nederland woonachtige en voor de gemeenteraad stemgerechtigde mensen het stemrecht voor de provincie, vanwege
het enkele feit dat het provinciebestuur nu eenmaal de
Eerste Kamer kiest? Daar kun je immers ook allerlei kiescolleges voor creëren. Ik denk dat als je dit gaat doen, je op
dit punt de Rubicon overgaat en in een buitengewoon
complexe discussie belandt. Vandaar dat het mijn voorkeur
heeft om het pragmatisch en simpel te houden en te zeggen:
laten we nu in ieder geval de voorliggende wet accepteren.
Dan kunnen we altijd nog van mening verschillen over de
vraag of je de Grondwet op dit punt zou moeten wijzigen.
De voorliggende wet doet niet anders dan een wettelijke
basis geven voor het stemrecht voor de volgende verkiezing. De Eerste Kamer heeft daarom gevraagd en dat is ook
toegezegd. Dat was ook de voorwaarde die zij stelde voor
het inwerkingstellen van de wet waarin staat dat buitenlanders daar kiesrecht krijgen. Ik vraag u daarom die in elk
geval te accepteren. Dan kun je vervolgens nog een discussie voeren over het al dan niet wijzigen van de Grondwet
voor die paar duizend buitenlanders op het Caribisch deel
van Nederland, in de context van wat ik zojuist als kanttekening noemde.
De heer Van Raak (SP):
De minister maakt het toch onnodig ingewikkeld. Ook naar
aanleiding van de heer Taverne haalt hij er zelf een discussie
bij over Nederlanders, woonachtig in het buitenland. Dat
heeft met deze discussie eigenlijk helemaal niks te maken.
Dit zijn mensen die op Nederlands grondgebied wonen,
dus de discussie gaat over mensen die in Nederland wonen,
Bonaire, Saba en Statia zijn onderdeel van Nederland. Dus
laten wij de discussie over Nederlanders die in het buitenland wonen er alsjeblieft niet bijhalen, want dan wordt het
ongelooflijk ingewikkeld. De minister vraagt: maar als wij
een kiescollege maken voor Bonaire, Saba en Statia,
waarom dan niet voor Nederland en de provincies? Daarmee maakt hij de zaken onnodig ingewikkeld. Ik denk niet
dat het een begaanbare weg is om, zoals de minister zegt,
deze wetten nu goed te keuren en in de toekomst over dit
probleem verder te praten. We praten al zo lang over dit
probleem, dus er moet ook echt een concrete oplossing
komen.
Minister Plasterk:
Wat het eerste punt betreft, dat is een weg die ik niet zou
willen gaan. Alleen constateer ik dat de heer Taverne zijn
steun aan de gedachte van een kiescollege koppelt aan het
feit dat hij dan eigenlijk nog eerder een structuur zou wensen waardoor de Nederlanders die in het buitenland wonen
kunnen stemmen voor de Eerste Kamer. Dat is een waarneming maar het is niet iets wat ik wens.
Het tweede punt heb ik wel eigenstandig ter sprake
gebracht. Wanneer je voor 2000 mensen een grondwetswijziging gaat doorvoeren met het enkele doel dat mensen
voor hun lokale bestuur kunnen stemmen en dat tegelijkertijd buitenlanders niet kunnen stemmen voor de Eerste
Kamer, dan snap ik niet goed waarom je dat dan niet doet
voor het provinciebestuur. Het is hier nooit als probleem
ervaren dat Groningers, die wel voor de stad Groningen
mogen stemmen, niet voor de provincie Groningen mogen
stemmen omdat zij nu eenmaal een Duits paspoort hebben.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Als je die discussie aangaat, voorzie ik dat dat wel een reële
vraag wordt.
De heer Taverne (VVD):
Samenbindend element als ik in dit debat wil zijn, heb ik
voor een meer principieel punt een oplossing aangereikt.
Nu krijg ik toch een beetje het gevoel dat de minister daar
een beetje langs schaatst, terwijl het wel een probleem zou
zijn, juist met het oog op de grondwetswijziging die nu in
de Eerste Kamer ligt. Is de minister het met mij eens dat
het toch wel een andere discussie is of je niet-Nederlanders
in Nederland voor de provincies moet laten kiezen, ofwel
Nederlanders ook als ze niet in Nederland of in Caribisch
Nederland wonen invloed te geven op één deel van de
Staten-Generaal, zoals hij het zelf al samenvatte?
Minister Plasterk:
Dat is een andere discussie.
De heer Taverne (VVD):
Is de minister het dan met mij eens dat de discussie over
stemrecht voor niet-Nederlanders in de provincies nu werkelijk niet de discussie zou moeten belemmeren om te
komen tot een kiescollege, in de Grondwet vastgelegd, voor
de Nederlanders in Caribisch Nederland en voor de
Nederlanders in het buitenland? Is de minister, zoals ik in
mijn inbreng heb gevraagd, bereid om daartoe een serieus
onderzoek te doen?
Minister Plasterk:
Om op die concrete vraag in te gaan, ik vind het toch
moeilijk uit te leggen dat een Venezolaan die woont op
Saba wel stemrecht heeft voor zijn eiland, terwijl een
Venezolaan die woont op Ameland dat niet heeft voor zijn
provincie. Dat is immers ook een lokaal bestuur. Van het
laatste kun je zeggen dat dat voortvloeit uit het hybride
karakter van de stemming voor de Eerste Kamer. Iedereen
worstelt met het feit dat we geen volledige directe democratie hebben voor de samenstelling van de Eerste Kamer.
Dat is wat hieronder ligt.
De heer Taverne (VVD):
De minister gaat voorbij aan het feit dat we in Nederland
twee lokale lagen hebben en op de eilanden één.
Minister Plasterk:
Dat is op zichzelf geen reden voor de discussie.
De heer Taverne (VVD):
De discussie gaat mank. De minister trekt een vergelijking
met een Venezolaan die niet kan stemmen voor een provincie in Nederland en stelt op basis daarvan dat je geen
kiescollege moet creëren waarin je Nederlanders ook
stemrecht geeft voor de Eerste Kamer als ze niet in Nederland wonen. Ik vind dat twee verschillende onderwerpen.

24 september 2014
TK 5

5-3-10

Minister Plasterk:
De enige reden dat de Venezolaan op Ameland niet mag
kiezen voor zijn provinciebestuur is dat het provinciebestuur
stemgerechtigd is voor de Eerste Kamer. Je zou dat eenvoudig kunnen oplossen maar dat doen wij niet.
De voorzitter:
Kort, mijnheer Taverne.
De heer Taverne (VVD):
Die Venezolaan op Ameland kan wel voor de gemeenteraad
op Ameland stemmen.
Minister Plasterk:
Dat ontken ik ook niet. We hebben hier een staatkundige
structuur gecreëerd per 10-10-10, waarbij de openbare
lichamen een hybride karakter hebben. Aan de ene kant is
er sprake van lokaal bestuur, maar anderzijds heeft men in
ons staatsbestel, zeker na de komende Grondwetswijziging,
de positie om gelijkwaardig aan de Twaalf Provinciën, te
stemmen voor de Eerste Kamer.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik kom nog een keer terug op de uitspraak van het
Gemeenschappelijk Hof uit 2011. De minister zei zojuist dat
het toen over het stemrecht voor de Eerste Kamer ging,
maar dat is niet juist. In het advies van de Raad van State,
zoals dat is afgedrukt in de stukken, wordt gerefereerd aan
artikel 26 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten. Het gaat dus echt om gelijkberechtiging. Dat was de basis voor de uitspraak in 2011. Het ging
om de gelijke rechten van burgers binnen het Koninkrijk.
Op basis daarvan is gezegd dat het een vorm van ongelijke
behandeling is om het stemrecht niet te geven aan nietNederlanders op de eilanden. Dat is dus een heel principiële
uitspraak waar de minister nu een andere interpretatie aan
geeft, of er op een andere manier mee omgaat. De uitspraak
ligt er wel. Nog een keer de vraag daarom: hoe geeft de
minister zich daar rekenschap van?
Minister Plasterk:
Ik wil de tekst er met alle plezier nog een keer bij pakken,
maar wij komen niet in strijd met die uitspraak als er geen
stemrecht zou zijn voor de buitenlanders in het Caribisch
deel van Nederland. Wel als wij geen gevolg geven aan de
in gang gezette Grondwetswijziging om de Nederlanders
in Caribisch Nederland stemrecht te geven voor de Eerste
Kamer van hun parlement.
Ik ben nog een antwoord schuldig op de vraag van de heer
Taverne.

Minister Plasterk:
Dat is iets anders dan de uitspraak van het Hof.
De heer Segers (ChristenUnie):
Daarin wordt gerefereerd aan de uitspraak van het Hof:
"Ditzelfde juridisch kader lag ten grondslag aan de uitspraak
in 2011 van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van
Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Bonaire, Sint Eustatius en
Saba, waarin geoordeeld werd dat het toekennen van actief
kiesrecht voor de Eilandsraadverkiezingen aan uitsluitend
Nederlanders een ongerechtvaardigd onderscheid vormt."
Minister Plasterk:
Ik zei het al, maar dit is de duiding van de Raad van State
en niet de uitspraak van het Hof. De uitspraak van het Hof
heeft een eerdere regering ertoe gebracht om een voorstel
in te dienen om de Grondwet te wijzigen. Dat is ook
gebeurd.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik vind dit problematisch, want het gaat om een belangrijke
uitspraak over precies deze zaak. We moeten helder hebben
waar het toen over ging, wie de appellant was en wat de
uitspraak was. Ik heb het arrest zelf ook gelezen. Volgens
mij gaat het om een niet-Nederlander die geregistreerd wil
worden als kiezer. Daarover is gezegd dat het ongerechtvaardigd is om wat dat betreft onderscheid te maken tussen
de niet-Nederlander hier die inderdaad mag meedoen aan
de gemeenteraadsverkiezing voor Ameland en de nietNederlander daar. Gelijkberechtiging, dat is in het geding.
Minister Plasterk:
We moeten hier geen misverstand over hebben. Dat ben
ik met de heer Segers eens. Bij mijn weten ging die uitspraak van het Hof over het stemrecht voor de Nederlanders
in het Caribisch deel van Nederland. Mocht het anders zijn,
dan zal ik de Kamer schriftelijk melden dat ik mij dat verkeerd herinner, want dit moet helder zijn.
De voorzitter:
Er is ook nog een tweede termijn.
Minister Plasterk:
Wellicht in de tweede termijn. Ik zie weinig schudden vanuit
de banken, dus men heeft er kennelijk een moment voor
nodig.
De voorzitter:
We kijken of de minister er in tweede termijn op kan
terugkomen. Anders wordt deze vraag schriftelijk beantwoord.

De voorzitter:
We maken eerst de interruptie van de heer Segers af.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik lees nu even letterlijk voor wat er in het advies van de
Raad van State staat.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Mevrouw Hachchi (D66):
Heel even, omdat de minister woorden gebruikte als: open
voor discussie. Hij zou ingaan op de kwestie van het kiescollege. Ik had de hoop dat de minister zijn goede wil wat
dat betreft weer zou tonen. Als ik hem echter beluister, ook
in de discussies met collega's, hoor ik dat hij blijft vasthou-

24 september 2014
TK 5

5-3-11

den aan zijn argumenten voor een scheve vergelijking tussen de provinciale laag en de enige laag op de eilanden.
Het principe van kiesrecht voor niet-Nederlanders voor hun
enige lokale bestuurslaag kun je vasthouden en combineren
met een pragmatische oplossing, namelijk het ontvlechten
van de eilandsraad aan de ene kant en een apart kiescollege
aan de andere. Dat kan. Ik snap dat de minister wil vasthouden aan zijn tijdpad, maar dat tijdpad komt niet in gevaar.
Het voorliggende wetsvoorstel hangt samen met de
grondwetswijziging die bij de Eerste Kamer voorligt en kan
pas ingaan nadat de grondwetswijziging is aangenomen
door de Eerste Kamer. De Eerste Kamer houdt de grondwetswijziging vast tot eind 2015. Het tijdpad van de minister
hoeft dus niet in gevaar te komen. De minister kan alsnog
met gezwinde spoed de oplossing van een kiescollege
oppakken, laten uitzoeken en de uitkomst naar de Tweede
Kamer sturen, zodat wij op tijd klaar zijn voor inwerkingtreding in 2019. De vraag die vandaag rest, is: is de minister
bereid om dit zelf op te pakken of moet hij daartoe aangemoedigd worden door een meerderheid van deze Kamer?
Minister Plasterk:
Ik luister goed naar de Kamer. Ik krijg de indruk dat de
Kamer wenst dat de optie van een kiescollege nader wordt
onderzocht. Ik koppel daar wel direct de waarneming aan
dat tot dusverre in ieder geval de grootste partij in deze
Kamer dat een-op-een koppelt aan een verbreding naar een
thema waarvan ik weg zou willen blijven. Ik heb de indruk
dat ook mevrouw Hachchi en wellicht andere leden daarvan
weg zouden willen blijven. Of dit dus uiteindelijk een
begaanbaar pad zou blijken, waar een meerderheid van de
Kamer zich in kan vinden, en na de ontbinding van de
Kamer zelfs twee derde van de Kamer in nieuwe samenstelling, daar heb ik ernstige twijfels over. Ik wil de uitdaging
echter niet uit de weg gaan. Ik zeg de Kamer dus toe dat ik
zal onderzoeken of ik een begaanbare weg zie voor het
inrichten van een kiescollege en dat ik de Kamer daarover
zal informeren. Ik heb mijn twijfels met de Kamer gedeeld.
Daar loop ik niet voor weg. Ik heb het eerder gezegd: ik
meen dat het niet proportioneel is en dat we hier een heel
grote discussie aanzwengelen, met de argumenten die ik
heb genoemd, waar geen dwingende noodzaak voor is.
Dwingende noodzaak en constitutionele rijpheid zijn echter
wel eisen die gelden voor een wijziging van de Grondwet.
Ik heb er dus aarzelingen bij, maar ik hoor ook wat de Kamer
zegt. Ik zeg u toe dat ik dat in kaart zal brengen en dat ik de
Kamer daarover zal informeren.
Mevrouw Hachchi (D66):
Om te voorkomen dat we langs elkaar heen praten: het gaat
om twee dingen. Allereerst het voorstel van collega
Taverne, zo noem ik het maar even, die de groep breder
wil maken door ook andere Nederlanders in het buitenland
erbij te betrekken. Daarvan zeg ik: minister, onderzoek dat
en koppel de uitkomst terug aan de Kamer. Het nog
belangrijkere punt, waar al heel lang over gepraat wordt
en waar deze minister ook met de Eerste Kamer tot in den
treure over gesproken heeft, is het kiescollege voor Caribisch Nederland. Het gaat dus om twee dingen. Onderzoek:
ja, wat het voorstel van de heer Taverne betreft, maar we
willen wel degelijk een toezegging van deze minister — als
hij die niet kan geven, zal ik uiteraard een motie indienen
— dat hij het kiescollege voor Caribisch Nederland gaat
oppakken, met het genoemde tijdpad voor ogen. Hij heeft
tot eind 2015 de tijd, want dan komt de nu al bestaande

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

grondwetswijziging weer op tafel te liggen over de
eilandsraad die gaat stemmen voor de Eerste Kamer. De
minister heeft dus tijd om dit te regelen. Op die twee punten
hoor ik graag een reactie.
Minister Plasterk:
Ik ga niet over de standpunten van de leden in de Kamer.
Ik heb een grote liberale partij in deze Kamer horen zeggen
dat zij, als er sprake zou zijn van steun voor een kiescollege,
dat zou willen koppelen aan een verbreding van dat thema
naar alle Nederlanders woonachtig in het buitenland. Dat
is kennelijk de opvatting van de heer Taverne. Ik heb dat
niet in de hand. Als hij die opvatting staande zou houden,
dan zie ik vooralsnog niet direct een Kamermeerderheid
voor een voorstel om het anders in te richten. Maar goed,
dat zal te zijner tijd moeten blijken.
Ik heb de Kamer toegezegd dat ik haar een oriëntatie zal
doen toekomen op de consequenties van het inrichten van
een kiescollege. Ik zal daar natuurlijk ook de suggestie van
de heer Taverne bij betrekken, waar ik overigens ook een
opvatting over gegeven heb. Ik denk niet dat mevrouw
Hachchi mij daarvan wil weerhouden.
De heer Segers (ChristenUnie):
Dank voor de toezegging van de minister om daarmee aan
de slag te gaan. Ik heb wel een praktische vraag en weet
niet of ik die aan u moet stellen, voorzitter, of aan de
minister. Moeten we dan niet de behandeling van dit
wetsvoorstel opschorten totdat we daar meer over weten?
We kunnen immers niet over dit wetsvoorstel stemmen,
terwijl er nog onderzoek loopt naar zo'n kiescollege.
De voorzitter:
Het is niet aan mij om dat te beslissen. Dat zou dan de
Kamer moeten beslissen.
Minister Plasterk:
Misschien wilt u daarover nog de opvatting van de regering
weten.
De voorzitter:
Dat zou kunnen, maar als de Kamer een ordevoorstel doet
om de beraadslaging op dit moment te staken, dan is dat
aan de Kamer. Dan vraag ik natuurlijk eerst wat de minister
daarvan vindt.
Minister Plasterk:
Dank u. Met de Eerste Kamer is afgesproken dat ik dit
voorstel hier behandel, dus ik verwacht ook van de Eerste
Kamer steun op dat punt. Het is mij bekend dat in de Eerste
Kamer vrij breed de gedachte leeft dat daarnaast een
grondwetswijziging in gang zou moeten worden gezet. Met
dit voorstel wordt een wettelijke grondslag beoogd voor
het stemrecht voor buitenlanders. Daarbij teken ik aan dat
het niet zo kan zijn dat die wettelijke grondslag voortgezet
blijft bestaan wanneer die eilandsraad ook de Eerste Kamer
zou kiezen. Over deze twee punten zijn we het eens. Ik vraag
de Kamer dan ook om dit wetsvoorstel te steunen, ook
gezien mijn toezegging om op het punt van het kiescollege

24 september 2014
TK 5

5-3-12

een startschot te geven voor de discussie die al dan niet
zou kunnen leiden tot een wijziging van de Grondwet.
De heer Segers (ChristenUnie):
We gaan volgend jaar het hele bestel evalueren. Nu moeten
we stemmen over een wetsvoorstel dat een soort tussenoplossing is met een onderzoek naar een mogelijke andere
oplossing waarover de minister zelf heel veel scepsis heeft,
wat wel heel breed leeft in de Kamer. Ik vind dat toch een
heel wonderlijke gang van zaken. Het zal in ieder geval het
enthousiasme, dat er al niet zo was, bij mijn fractie om
hiervoor te stemmen niet groter maken. Ik vind het echt
een ongelukkige gang van zaken.
De voorzitter:
Ik constateer echter dat u geen ordevoorstel wilt. Ik stel
voor dat de minister in ieder geval zijn beantwoording in
eerste termijn afmaakt, want dat is wel zo netjes. U hebt
allemaal vragen gesteld, dus de minister heeft het recht om
daarop antwoord te geven.
Minister Plasterk:
Ik denk dat de meeste punten die in de eerste termijn door
de leden zijn opgebracht inmiddels bij interruptie hernieuwd
zijn opgebracht en daarmee zijn beantwoord.
Ik wil mijn eerste termijn afsluiten met een pleidooi aan de
Kamer om datgene te steunen wat het wetsvoorstel voorstelt en waarover ook consensus bestaat in de Kamer,
namelijk kiesrecht voor buitenlanders, waarbij we vastleggen dat dat er in ieder geval niet toe kan leiden dat zij ook
het indirecte kiesrecht voor de Eerste Kamer hebben. Het
is ook aldus met de Eerste Kamer besproken. Wat die
andere kwestie betreft, die veel voeten in de aarde zal
hebben en waarbij ik kanttekeningen heb geplaatst, heb ik
toegezegd om op de wensen van de Kamer en ook de
wensen van de Eerste Kamer terug te komen via een brief.
De voorzitter:
Kunt u aangeven wanneer u met die brief komt?
Minister Plasterk:
Die werd gevraagd voor het eind van dit jaar. Dat lijkt mij
doenlijk.
De voorzitter:
Ik constateer dat er van de zijde van de Kamer behoefte is
aan een schorsing.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
De heer Taverne heeft de schorsing aangevraagd. Daarom
geef ik hem het woord.
De heer Taverne (VVD):
Voorzitter, mede namens de woordvoerders van de andere
hier aanwezige fracties doe ik het volgende ordevoorstel.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

Wij hebben behoefte aan een advies van de minister over
de vraag hoe een apart kiescollege BES voor de Eerste
Kamer eruit zou kunnen zien. Verder willen wij een onderzoek naar een apart kiescollege voor Nederlandse kiesgerechtigden in het buitenland. Ook willen wij de mogelijkheden onderzocht hebben van een eventuele samenvoeging
van die twee colleges. Wij willen hierover in ieder geval
vóór 1 januari graag van de minister vernemen, maar hoe
eerder, hoe liever. Na ontvangst van die brief of brieven
kunnen wij dan de tweede termijn van dit debat voeren en
tot een afronding ervan komen.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Segers wilde ook nog een vraag stellen
aan de minister.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ja. Er lag inderdaad nog het punt van de uitspraak uit 2011
van het gemeenschappelijk hof. Daarin staat dat het
amendement geen rechtvaardiging oplevert voor de ongelijke behandeling van de appellant bij de verkiezingen.
Daarbij gaat het dus om het recht van een niet-Nederlander
om te kiezen voor de eigen eilandsraad van het eiland waar
hij woont. Ik had de minister deze uitspraak voorgelegd.
Hij zou daar in de tweede termijn op terugkomen. Ik hoor
graag hoe de minister daarvan rekenschap geeft.
De voorzitter:
Het woord is aan de minister.

Minister Plasterk:
Ik ben in de eerste plaats verheugd over het feit dat een
onderwerp waar ik zelf al enige maanden mee rondloop,
op zo veel interesse blijkt te stuiten in de Tweede Kamer.
Ik had eerder de indruk dat ik en de leden van de Eerste
Kamer de enigen waren die dit een interessant onderwerp
vonden. Gelukkig ligt dat anders.
Ik dank de Kamer ook voor de vraag om dit onderzoek te
doen op die twee punten. Ik had dit in de eerste termijn
toegezegd, maar ik hoor het nu ook goed. Het heropenen
van de beraadslaging over dit wetsvoorstel over enige
maanden is niet heel sierlijk, maar zal praktisch gezien uiteindelijk het stemrecht van buitenlanders niet in de weg
staan. Het zou dus nog net moeten kunnen lukken. Het was
mijn voorkeur niet geweest, maar ik neem er kennis van en
het kan wel.
De heer Segers vroeg nog naar de consultatie. Ik hecht er
wel aan, te zeggen dat het wetsvoorstel in de periode van
11 juli tot 15 oktober ter consultatie aan de bestuurscolleges
is voorgelegd. Het is dus niet zo dat er niet is geconsulteerd.
De periode is ook nog verlengd op verzoek van Sint-Eustatius. Tijdens de consultatieperiode is er niet van alle eilanden een reactie gekomen. Dat is echter een andere zaak.
Alleen Saba heeft gereageerd. Na de periode is er wel een
brief gekomen van de heer Van Berkel van Statia en een lid
van de eilandsraad van Statia. Het is dus echter niet zo dat
er van de zijde van het departement niet is getracht om te
consulteren. Ik hecht eraan om te zeggen dat de zorgvuldigheid om te consulteren in acht is genomen.

24 september 2014
TK 5

5-3-13

Bij het tweede punt dat de heer Segers inbracht, heeft hij
gelijk. Die uitspraak heeft inderdaad betrekking op buitenlanders in de periode tot aan een grondwetswijziging. Bij
mij bestond echter de indruk dat het ook werd gezien als
een uitspraak die betrekking zou kunnen hebben op de
situatie die bestaat als de Grondwet wel zou worden
gewijzigd. Dat is niet gezegd, maar ook de heer Segers heeft
dat niet gezegd. Volgens mij is dat dus opgehelderd.
De voorzitter:
Goed. Ik zie dat de heer Segers hierop wil reageren, maar
ik geef hem het woord niet. We gaan de beraadslaging
immers nu niet voortzetten, want de Kamer heeft gevraagd
om schorsing daarvan.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
De minister heeft toegezegd, vóór 1 januari aanstaande de
vragen die zijn gesteld schriftelijk te beantwoorden. Daarna
kan de tweede termijn van de behandeling van deze wijziging van de Kieswet plaatsvinden.
Ik dank de leden voor hun inbreng. Ik dank de minister voor
zijn beantwoording. Ik dank de belangstellenden voor hun
interesse.
De vergadering wordt van 11.48 uur tot 12.50 uur geschorst.

Tweede Kamer

Kiesrecht niet-Nederlanders
eilandsraadsverkiezingen

24 september 2014
TK 5

5-3-14