Anna van Buerenplein 1
2595 DA Den Haag
Postbus 96800
2509 JE Den Haag

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2022 R11137

Toekomst van regionale roaming als
continuïteitsoplossing in mobiele netwerken

Datum

1 juli 2022

Auteur(s)

Marcel van Sambeek, Toon Norp, Prachi Sachdeva

Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

27 (incl. bijlagen)
0
Ministerie van EZK
Regionale roaming
060.53392

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2022 TNO

T +31 88 866 00 00

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

2 / 27

Samenvatting
De maatschappij is vandaag de dag in sterke mate afhankelijk van mobiele
netwerken en de toegang tot internet. Bij de Vodafone brand in april 2012 bleek de
toegang tot deze communicatiediensten niet vanzelfsprekend te zijn. De brand
leidde tot een ernstige verstoring van één van de regionale knooppunten in het
mobiele netwerk van Vodafone, waardoor Vodafone abonnees in deze regio enkele
dagen via het mobiele netwerk van Vodafone niet konden bellen, sms’en of
internetten.
Naar aanleiding van deze ernstige regionale storing in 2012 in de regio Rotterdam
zijn telecomaanbieders, in samenspraak met de overheid, overeengekomen om
abonnees in geval van een grote regionale storing op beperkte schaal toegang te
bieden tot elkaars 2G- en 3G-radionetwerken via regionale roaming. Regionale
roaming biedt een tijdelijke noodoplossing om telefonie en sms mogelijk te houden,
maar is geen volwaardig substituut voor de uitgevallen dienst van een van de
telecomaanbieders. De afspraken ten aanzien van regionale roaming zijn
gebaseerd op zelfregulering en zijn vastgelegd in een convenant [1]] dat wordt
onderhouden binnen Vereniging COIN1, een samenwerkingsverband van
telecomaanbieders die actief zijn op de Nederlandse markt. Tot op heden is deze
noodoplossing nooit gebruikt door één van de drie mobiele netwerk operators
(MNO’s) KPN, T-Mobile of VodafoneZiggo.
De drie Nederlandse mobiele aanbieders hebben via Vereniging COIN in een notitie
[2]] aan het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) aangegeven het
convenant te willen beëindigen vanwege het feit dat de 2G- en 3G-netwerken,
waarop de Regional Roaming afspraken betrekking hebben, zijn of worden
uitgefaseerd en diensten via een nieuwe generatie netwerken (4G en 5G) worden
geboden en dat de redundantie van de netwerken zo zijn verbeterd dat regionale
uitval niet waarschijnlijk is. Dit betekent ook dat de houdbaarheid van de huidige
afspraken ten einde komt. Sinds juni 2018 zijn de mobiele netwerkaanbieders in
gesprek met het Ministerie van EZK over de consequenties voor de huidige
afspraken. De mobiele aanbieders zien ook geen aanleiding om vergelijkbare
afspraken te maken voor de 4G- en 5G-radionetwerken, zoals toegelicht in de
COIN notitie.
TNO heeft een evaluatie uitgevoerd van de in de notitie geschetste argumentatie en
heeft deze geverifieerd met aanvullende informatie van KPN, T-Mobile en
VodafoneZiggo. In dit rapport is antwoord gegeven op de hoofdvragen:
1) Zijn de huidige afspraken rondom regionale roaming op 2G- en 3G-netwerken
zoals vastgelegd in het convenant [1]] van de drie mobiele netwerk aanbieders
op korte termijn niet meer relevant?
2) Welke nieuwe continuïteitsmaatregelen op basis van roaming op 4G- en 5Gnetwerken zijn mogelijk en gewenst, nu en in de toekomst?

1 www.coin.nl

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

3 / 27

Voorzetten van huidige continuïteitsoplossing?
Op basis van de evaluatie komt TNO tot de conclusie dat de huidige afspraken
t.a.v. regionale roaming als continuïteitsoplossing zoals beschreven in het
convenant niet meer relevant zijn.
Regionale roaming heeft beperkingen
Regionale roaming is van origine opgezet als een basisfaciliteit voor alleen telefonie
en sms. In toenemende mate zijn echter ook andere mobiele diensten (zoals
mobiele toegang tot essentiële internetapplicaties) belangrijk geworden. Hiervoor
biedt regionale roaming geen oplossing. Daarnaast kan regionale roaming als
noodoplossing niet worden gebruikt als andere netwerken ook worden geraakt,
zoals bij een regionale stroomstoring of overstroming, of bij een landelijke storing
waarbij het mobiele signaleringsnetwerk van een MNO niet meer werkt. Tot slot is
regionale roaming geen oplossing die snel en eenvoudig kan worden ingezet.
Telecomnetwerken zijn robuuster geworden
Sinds de brand bij Vodafone in 2013 zijn er geen vergelijkbaar omvangrijke
storingen meer geweest in Nederland. MNO’s zijn in staat gebleken om het
merendeel van de grotere verstoringen binnen enkele uren snel op te lossen en er
is nooit gebruik gemaakt van regionale roaming als noodoplossing. Alle 3 mobiele
operators hebben maatregelen genomen in hun mobiele netwerken, waardoor er
géén regionale kwetsbaarheden meer voorkomen, waarbij uitval van een enkele
node in een hele regio tot een verstoring van de dienstverlening zou leiden. Door
de invoering van nieuwe functies in mobiele apparatuur (zoals MSC pool
networking in 2G en 3G) nemen in geval van uitval van een centraal
netwerkelement, andere elementen de functie van het uitgevallen element over.
4G- en 5G-netwerken beschikken al vanaf de eerste uitrol over voldoende
redundantie waarbij er geen regionale kwetsbaarheden zijn in het mobiele netwerk.
Aanbieders schalen de capaciteit van hun 2G en 3G netwerken af
De 3 mobiele operators zullen op termijn hun 2G- en 3G-netwerken uitfaseren. KPN
en Vodafone hebben hun 3G-netwerk al uitgezet, het 2G-netwerk is met name voor
machine-to-machine (M2M) oplossingen en voor inbound roaming. Het aantal eigen
abonnees met 2G-only of 3G-only is minder dan 1 tot 5% bij de drie MNO’s in
Nederland, en dalende. De frequentiebanden worden herverdeeld over
2G/3G/4G/5G waarbij de bandbreedte voor 2G/3G sterk wordt verminderd en
vrijgekomen spectrum wordt ingezet op 4G/5G. Verouderde mobiele
netwerkapparatuur wordt vervangen door nieuwe apparatuur met minder capaciteit.
Ook in de kernnetwerken wordt de voor regionale roaming benodigde
circuitgeschakelde capaciteit gereduceerd. Daarnaast zijn er voor regionale
roaming specifieke onderlinge netwerkverbindingen (op basis van SDHtechnologie) tussen de operators aangelegd die aan het eind van de technische
levensduur zijn. Deze verbindingen zouden een technologie-update naar IPgebaseerde technologie nodig hebben, indien men deze nog wil laten bestaan.
MNO’s kunnen regionale roaming als noodoplossing via 2G of 3G in principe blijven
bieden, zolang ze een 2G- of 3G-netwerk operationeel hebben, echter is het
nagenoeg uitgesloten dat de resterende capaciteit op 2G en 3G voldoende blijft om
enkel voor regionale roaming een groot aantal abonnees toegang te bieden tot 2G
of 3G.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

4 / 27

Burgers hebben meer alternatieven voorhanden
Het zwaartepunt van mobiel gebruik van zowel consumenten als in vitale sectoren
in de periode 2012-2022 is door de komst van 4G duidelijk verschoven van
telefonie en sms naar mobiele data. Regionale roaming biedt geen ondersteuning
voor mobiele data aangezien de investeringen voor extra overcapaciteit hiervoor te
hoog zijn, zoals beschreven in [3]. In de notitie zijn terugvalopties geschetst naar
Wi-Fi, voor zowel telefonie, sms en internet. Door de introductie van Wi-Fi bellen
kunnen abonnees ook voor telefonie en sms terugvallen naar Wi-Fi-netwerken
(naast data) en ook 1-1-2 is bereikbaar via Wi-Fi bellen. Een abonnee dient wel te
beschikken over een geschikt VoLTE / VoWi-Fi toestel waarop dit ook (handmatig)
is geactiveerd. Momenteel ondersteunt ca. 75% van de toestellen VoLTE en Wi-Fi
bellen. Hiermee blijft een abonnee dus telefonisch bereikbaar op momenten dat het
toestel is verbonden met een Wi-Fi netwerk. Het voordeel van terugval naar Wi-Fi is
dat men ook gebruik kan maken van internet-gebaseerde communicatie apps zoals
WhatsApp, Facebook Messenger, etc. Een beperking is wel dat Wi-Fi bellen vooral
een oplossing zal zijn voor communicatie via eigen Wi-Fi netwerken thuis of
bijvoorbeeld op het werk. Het is waarschijnlijk dat publieke Wi-Fi hotspots op
drukbezochte locaties overbelast raken bij uitval van één van de mobiele
netwerken. Het is ook mogelijk om, met een mobiele telefoon op een niet verstoord
netwerk, een internetverbinding met specifieke anderen te delen. Toch zal via Wi-Fi
zeker niet dezelfde mate van geografische beschikbaarheid gehaald worden als
met mobiele telefonie; gebruikers moeten op eerst op zoek naar een geschikt Wi-Fi
netwerk voordat ze kunnen bellen, telefonisch bereikbaar blijven onderweg is een
nog veel grotere uitdaging.
Alternatieven voor bedrijven
Voor gebruikers in vitale sectoren geldt ook dat zij terug kunnen vallen op Wi-Fi
voor telefonie, sms en data. Echter Wi-Fi netwerken hebben een beperkte dekking
en daarom dienen bedrijven zelf maatregelen te nemen om niet geraakt te worden
door een langdurige (regionale of landelijke) verstoring (4-8 uur) bij één MNO
Regional Roaming voor 4G en 5G; complex en kostbaar
Om regionale roaming te bieden voor telefonie en sms via 4G en 5G is VoLTE- of
VoNR-roaming nodig tussen de drie mobiele operators. De MNO’s geven aan dat
VoLTE-roaming nog niet op grote schaal wordt ondersteund. Het is wel duidelijk dat
dit op termijn (na 2024/2025) geboden zal worden voordat MNO’s hun 2G- en/of
3G-netwerken uitzetten.
Het overnemen van zowel data als telefonie en sms van een groot aantal
gebruikers zal op meerdere onderdelen leiden tot capaciteitsuitdagingen
(frequentiespectrum, transport, interconnectie, etc.) bij betrokken aanbieders.
Telefonieverkeer is typisch minder dan 1% van het totale mobiele verkeer, de
overgrote meerderheid betreft mobiel dataverkeer zoals Internet-access en dan
vooral videostreaming. De drie mobiele netwerken zijn er momenteel simpelweg
niet op ingericht om zoveel additioneel dataverkeer af te handelen. Om regionale
roaming als noodoplossing via 4G of 5G te ondersteunen zijn specifieke roaming
afspraken nodig, bijv. om alleen roaming voor telefonie en sms te bieden en géén
data roaming of data roaming met beperkte, lagere datasnelheden.
Toegang tot hulpdiensten (112) blijft gegarandeerd
De bereikbaarheid van hulpdiensten via het alarmnummer 1-1-2 is bij een
verstoring op een mobiel netwerk mogelijk via één van de andere mobiele

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

5 / 27

netwerken in Nederland. Ook bij VoWi-Fi zijn de drie MNO’s verplicht om toegang
tot 1-1-2 te bieden. Regionale roaming is daarom niet nodig om toegang tot 1-1-2 te
krijgen. Naast toegang tot 112 is ook de ontvangst van NL-Alert via andere mobiele
netwerken is mogelijk, indien men geen verbinding heeft met het ‘eigen’ netwerk,
waarmee de overheid burgers kan blijven bereiken .
Op basis van deze uitwerking kan worden geconcludeerd dat regionale roaming als
noodoplossing geen relevante optie meer is, omdat het risico op verstoringen
waarbij regionale roaming als noodoplossing gebruikt kan worden nagenoeg nihil is
en dat het daarnaast ook geen werkbare oplossing meer is aangezien de
noodoplossing op basis van 2G- en 3G-netwerken niet meer geboden kan worden
omdat de capaciteit in deze netwerken op termijn verder wordt afgeschaald.
Voor vitale sectoren is regionale roaming ook geen oplossing die direct bij een
verstoring gebruikt kan worden, aangezien het enige uren duurt voordat een MNO
besluit om deze noodoplossing te activeren. Vitale sectoren die sterk afhankelijk
zijn van mobiele netwerken dienen zelf aanvullende maatregelen te treffen bijv.
door gebruik te maken van simkaarten van verschillende MNO’s (dual-SIM) en/of
internationale simkaarten.
Op basis van de evaluatie t.a.v. de robuustheid van mobiele netwerken ziet TNO
ook geen aanleiding om regionale roaming voort te zetten op 4G- en 5G-netwerken,
bij uitfasering van 2G en/of 3G.
Toekomstige continuïteitsoplossingen op 4G- en 5G-netwerken
TNO heeft een verkenning uitgevoerd naar toekomstige alternatieven voor
regionale roaming. Op basis van deze verkenning komen we tot de volgende
conclusies:
1) Nationale roaming is een oplossing die momenteel in meerdere landen
wordt gebruikt voor specifieke sectoren, voor continuïteit én voor
verbeterde radiodekking. Voor Nederland wordt de vraag voor nationale
roaming op de korte termijn ook verwacht vanuit specifieke sectoren zoals
Openbare Orde en Veiligheid. Met deze oplossing kan de continuïteit
aanzienlijk worden verhoogd en wordt een gebruiker niet geraakt bij
verstoring van één MNO (dit komt enkele keren per jaar voor). Nationale
roaming is bovendien ook een oplossing voor dekkingsproblemen, waarbij
gebruik kan worden gemaakt van een ander (indoor) netwerk met betere
radiodekking. Nationale roaming is echter niet een goede oplossing voor
continuïteit van grote groepen gebruikers omdat er een overbelasting van
de overgebleven netwerken zou kunnen ontstaan, met risico op een
domino-effect.
2) Roaming bij rampen (disaster roaming) zoals gespecificeerd in 3GPP
Release 17 is mogelijk een oplossing die voor consumenten kan worden
gebruikt als continuïteitsoplossing in de toekomst. De overnemende MNO
zendt – na overleg met de verstoorde MNO - een broadcast bericht uit in
het gebied waar disaster roaming gebruikt kan worden. Met deze oplossing
wordt daarna roaming op een geautomatiseerde manier geactiveerd op het
toestel van de gebruiker. Om problemen met capaciteit te voorkomen dient
het datagebruik voor disaster roaming wel te worden beperkt tot een
maximum per gebruiker.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

6 / 27

3) Organisaties (in vitale sectoren) hebben in 4G en 5G ook zelf
mogelijkheden om de afhankelijkheid van één MNO te verkleinen en
daarmee de continuïteit te verhogen. Voorbeelden zijn het gebruik van
dual-SIM of internationale simkaarten (eventueel op basis van eSIM) of
door de mogelijkheid tot toegang via andere netwerken te bieden (bv. vast
internet via Wi-Fi of LoRa voor IoT-toepassingen).:
TNO doet geen aanbeveling over het al dan niet invoeren van dergelijke
alternatieven. TNO onderkent het steeds grotere belang van continuïteit van
mobiele communicatie. Het is echter de vraag of de gevonden alternatieven,
waarbij de ene operator verkeer overneemt van de ander, de juiste oplossing zijn
voor toekomstige bedreigingen voor de continuïteit. Daarnaast is het zonder
aanvullend onderzoek onduidelijk of deze oplossingen proportioneel zijn qua kosten
en impact op de MNO’s ten opzichte van een mogelijk toegenomen continuïteit.
TNO raadt daarom de overheid aan om in overleg met de operators op continue
basis huidige en toekomstige risico’s te identificeren en tegenmaatregelen van de
individuele MNOs tegen het licht te houden. Daarbij is ook relevant om de
maatregelen die vitale sectoren nemen om continuïteit van hun dienstverlening te
garanderen bij uitval van digitale infrastructuren te blijven monitoren.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

7 / 27

Inhoudsopgave
Samenvatting ....................................................................................................... 2
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding ............................................................................................................... 8
Achtergrond........................................................................................................... 8
Onderzoeksvragen ................................................................................................ 8
Aanpak .................................................................................................................. 9
Structuur van rapport ............................................................................................. 9

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Huidige continuïteitsoplossing regionale roaming op 2G- en 3G-netwerken ..10
Historie .................................................................................................................10
Toelichting roaming in mobiele netwerken ............................................................11
Convenant Regionale Roaming ............................................................................12
Evaluatie beëindiging convenant Regionale Roaming ...........................................13
Conclusies en aanbevelingen ...............................................................................19

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Toekomstige continuïteitsoplossingen op 4G- en 5G-netwerken ....................21
Inleiding................................................................................................................21
Nationale roaming ................................................................................................21
Roaming bij rampen (disaster roaming) als continuïteitsoplossing .........................23
Maatregelen door de gebruiker zelf .......................................................................23
Conclusies en aanbevelingen ...............................................................................24

4

Referenties..........................................................................................................26

5

Afkortingen .........................................................................................................27

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

8 / 27

1 Inleiding
1.1

Achtergrond

De maatschappij is vandaag de dag in sterke mate afhankelijk van mobiele
netwerken en toegang tot internet. KPN, T-Mobile en VodafoneZiggo zijn door met
ministerie van Economische Zaken en Klimaat (MinEZK) aangewezen als
aanbieders van vitale netwerk- en communicatiediensten.
In noodsituaties is het voor burgers van belang om toegang te kunnen behouden tot
deze vitale netwerken- en communicatiediensten om hulpdiensten via 1-1-2 te
bereiken en om contact te kunnen onderhouden met naasten via telefonie, sms en
internet (bv. via Whatsapp).
Bij de Vodafone brand in april 2012 bleek de toegang tot deze
communicatiediensten niet vanzelfsprekend te zijn. De brand leidde tot een ernstige
verstoring van één van de regionale knooppunten in het mobiele netwerk van
Vodafone, waardoor Vodafone abonnees in deze regio enkele dagen geen toegang
hadden tot het mobiele netwerk van Vodafone en hierdoor niet mobiel konden
bellen of sms’en.
Naar aanleiding van deze ernstige regionale storing in de regio Rotterdam 2012 zijn
telecomaanbieders, in samenspraak met de overheid, overeengekomen om
abonnees in geval van een grote regionale storing op beperkte schaal toegang te
bieden tot elkaars 2G- en 3G-radionetwerken via regionale roaming. Regionale
roaming biedt een tijdelijke noodoplossing om communicatie mogelijk te houden,
maar is geen volwaardig substituut voor de uitgevallen dienst van een van de
telecomaanbieders. De afspraken ten aanzien van regionale roaming zijn
gebaseerd op zelfregulering en zijn vastgelegd in een convenant [1] dat wordt
onderhouden binnen Vereniging COIN.
De drie Nederlandse mobiele aanbieders hebben via Vereniging COIN in een notitie
[2] aan EZK aangegeven het Regional Roaming convenant te willen beëindigen
vanwege het feit dat de 2G- en 3G-netwerken, waarop de Regional Roaming
afspraken betrekking hebben, zijn of worden uitgefaseerd en diensten via een
nieuwe generatie netwerken (4G en 5G) worden geboden. Daarnaast wordt gesteld
dat de redundantie van de netwerken zo is verbeterd dat regionale uitval niet
waarschijnlijk is. Dit betekent ook dat de houdbaarheid van de huidige afspraken
ten einde komt. Sinds juni 2018 zijn de mobiele netwerkaanbieders in gesprek met
het Ministerie van EZK over de consequenties voor de huidige afspraken. De
mobiele aanbieders zien ook geen aanleiding om vergelijkbare afspraken te maken
voor de 4G en 5G netwerken, zoals toegelicht in de notitie.
1.2

Onderzoeksvragen

In dit onderzoek zijn de volgende vragen onderzocht:
1) Zijn de huidige afspraken rondom regionale roaming op 2G- en 3Gnetwerken zoals vastgelegd in het convenant [1]] van de drie mobiele

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

9 / 27

netwerk aanbieders op korte termijn niet meer relevant? Met onderliggende
subvragen:
a. Kloppen de in de notitie [2] geschetste uitwerkingen?
b. Is regionale roaming geen werkbare optie meer?
c. Zijn de in de notitie geschetste terugvalopties werkbaar en voldoen
ze daarmee aan basisbehoeften?
2) Welke nieuwe continuïteitsmaatregelen op basis van roaming op 4G- en
5G-netwerken zijn mogelijk en gewenst, nu en in de toekomst? Met
onderliggende subvragen:
a. Zijn er betaalbare alternatieven voorhanden die alsnog ingezet
kunnen worden om basisbehoeften van communicatie te kunnen
realiseren?
b. Zijn er alternatieven in vergelijkbare landen in EU voorhanden?
Dit rapport beoogt EZK te voorzien van technische input in hun eigen
oordeelsvorming over de mogelijkheden van roaming als continuïteitsoplossing op
mobiele netwerken, aanvullend op andere continuïteitsmaatregelen van mobiele
aanbieders.
1.3

Aanpak

De houdbaarheid van de huidige afspraken rondom regionale roaming zijn getoetst
en er is onderzocht welke continuïteitsoplossingen mogelijk zijn binnen 4G-en 5Gnetwerken voor telefonie, sms en datadiensten, zowel voor gebruikers in vitale
sectoren als voor consumenten.
TNO heeft een evaluatie uitgevoerd op de in de notitie geschetste uitwerking en
heeft deze geverifieerd met aanvullende informatie van COIN en de drie MNO’s. In
een gezamenlijke workshop (9 juni 2022) met vertegenwoordigers van COIN en de
drie MNO’s is (op basis van vragenlijsten) aanvullende informatie verkregen.
Daarnaast is door TNO een verkenning uitgevoerd van technische oplossingen
(zonder kwantitatief economische afweging) in binnen- en buitenland rondom
nationale roaming (algemeen) en specifiek naar roaming als continuïteitsoplossing
(‘roaming for resilience’) gericht op 4G en 5G. Voor de verkenning naar oplossingen
in het buitenland is informatie van ENISA [4] gebruikt.
1.4

Structuur van rapport

In hoofdstuk 2 is de huidige situatie rondom regionale roaming beschreven.
In paragraaf 2.2 zijn de hoofdlijnen van de afspraken in het convenant beschreven,
samen met de technische invulling. De resultaten van de evaluatie van de notitie
zijn beschreven in paragraaf 2.4.
In hoofdstuk 3 zijn de resultaten beschreven van een verkenning die is uitgevoerd
naar continuïteitsoplossingen op basis van roaming op 4G-en 5G-netwerken van
mobiele aanbieders in Nederland.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

10 / 27

2 Huidige continuïteitsoplossing regionale roaming
op 2G- en 3G-netwerken
2.1

Historie

Bij een grootschalige storing in het mobiele netwerk van Vodafone (nu
VodafoneZiggo) op 4 april 2012 bleek de toegang tot communicatiediensten niet
vanzelfsprekend te zijn. Een brand in een aangrenzend pand leidde tot een ernstige
verstoring van één van de regionale knooppunten in het mobiele netwerk van
Vodafone, waardoor Vodafone abonnees in deze regio enkele dagen geen toegang
hadden tot het mobiele netwerk van Vodafone en hierdoor niet mobiel konden
bellen of sms’en.
Naar aanleiding van deze grootschalige storing hebben de drie mobiele operators,
KPN, T-Mobile en Vodafone, gezamenlijk onderzocht in hoeverre het mogelijk is om
in geval van een grootschalige storing tijdelijk het spraak- en sms-verkeer voor
elkaars klanten te kunnen overnemen, om in geval van soortgelijke uitval enige
continuïteit van dienstverlening te bieden. De drie operators zijn toen tot de
conclusie gekomen dat die mogelijkheden er zijn en hebben afspraken met elkaar
gemaakt die voorzien in het tijdelijk overnemen van elkaars klanten voor spraak- en
sms-verkeer in de vorm van regionale roaming op 2G- en 3G-netwerken. De
afspraken treden in werking op het moment dat meer dan 500.000 klanten van een
netwerkoperator zijn getroffen, het de verwachting is dat de storing langer dan drie
dagen zal duren en het een specifieke regionale (afgebakende) verstoring betreft.
Regionale roaming biedt een tijdelijke noodoplossing om communicatie mogelijk te
houden, maar is geen volwaardig substituut voor de uitgevallen dienst van een van
de telecomaanbieders. De afspraken ten aanzien van regionale roaming zijn
gebaseerd op zelfregulering en zijn vastgelegd in een convenant [1]] dat wordt
onderhouden binnen Vereniging COIN. In paragraaf 2.3 zijn de hoofdlijnen van de
afspraken in het convenant beschreven, samen met de technische invulling.
In het Regional Roaming convenant zijn geen afspraken gemaakt over het
dataverkeer omdat bij het moeten overzetten van deze (omvangrijke)
verkeersvolumes, capaciteitsproblemen worden voorzien. De vraag was echter of
het, in geval van een grootschalige storing, voor sommige datastromen niet van
belang is de continuïteit te borgen door uitbreiding van de regionale roaming
afspraken. Gelet op de maatschappelijke ontwrichting die door uitval van vitale
diensten kan ontstaan, heeft het Ministerie van EZK [5] in 2013 een onderzoek
laten doen door Stratix naar regionale data roaming voor vitale sectoren. Het
rapport “Nut en noodzaak Regional Roaming voor vitale sectoren” is in januari 2014
door Stratix [3] opgeleverd.
De belangrijkste conclusies van het Stratix rapport zijn:
- Ten aanzien van Regional Roaming wijzen de onderzoekers op de
kwetsbaarheid dat een deel van het netwerk van de door storing getroffen
operator moet blijven functioneren om regionale roaming mogelijk te
maken.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

-

-

-

-

11 / 27

Daarnaast wordt gewezen op de hoge investeringskosten in uitbreiding van
netwerkcapaciteit (‘enkele tientallen miljoenen euro’s’) bij een generieke
uitbreiding.
Prioritering van dataverkeer van vitale sectoren is mogelijk bij Regional
Roaming, maar leidt tot omvangrijke kosten door complexe administratieve
processen bij zowel de operators als bij de vitale sectoren.
In de markt worden voldoende mogelijkheden aangeboden, waarbij per
sector of toepassing beoordeeld kan worden welke oplossing het meest
adequaat is. Bij deze alternatieven is te denken aan radicale oplossingen,
zoals een apart netwerk (bijvoorbeeld C2000, Entropia) tot het zelf zorgen
om van verschillende netwerken gebruik te kunnen maken (bijvoorbeeld
dual SIM kaarten).
Stratix meent dan ook dat Regional Roaming voor dataverkeer niet de
meest efficiënte en effectieve oplossing is voor het opvangen van uitval van
mobiele netwerken ten behoeve van vitale toepassingen.

Op basis van deze studie heeft het Ministerie van EZK de conclusie getrokken dat
de bestaande Regional Roamingafspraken adequaat waren en dat een uitbreiding
naar afspraken over dataverkeer niet wenselijk was. Belangrijke overweging daarbij
was dat eventuele oplossingen langs de weg van Regional Roaming veel
investeringen zouden vergen, waarbij de efficiëntie en effectiviteit veelal te wensen
overliet of waar (bestaande) commerciële oplossingen tot beter resultaat zouden
kunnen leiden.
De continuïteitsoplossing voor regionale roaming is sinds begin 2013 in gebruik,
maar is tot op heden nooit gebruikt. Dit komt o.a. doordat enerzijds kwetsbaarheden
in 2G- en 3G-netwerken zijn weggenomen door aanvullende redundantie van
connectiviteit van mobiele masten naar meerdere Mobile Switching Centres (MSCpool), en er geen regionale kwetsbaarheden in het netwerk aanwezig zijn. Ook de
4G en 5G-netwerken in Nederlands zijn door de mobiele aanbieders zo opgezet dat
mobiele masten met meerdere core netwerkelementen verbonden zijn, waarbij
deze de dienstverlening van elkaar kunnen overnemen.
De drie Nederlandse mobiele aanbieders hebben in februari 2022 - via Vereniging
COIN - in een notitie [2] aan EZK aangegeven het Regional Roaming convenant te
willen beëindigen o.a. vanwege het feit dat de 2G- en 3G-netwerken, waarop de
Regional Roaming afspraken betrekking hebben, zijn of worden uitgefaseerd en
diensten via een nieuwe generatie netwerken (4G en 5G) worden geboden. Dit
betekent ook dat de houdbaarheid van de huidige afspraken ten einde komt. Sinds
juni 2018 zijn de mobiele netwerkaanbieders in gesprek met het Ministerie van EZK
over de consequenties voor de huidige afspraken. De mobiele aanbieders zien ook
geen aanleiding om vergelijkbare afspraken te maken voor de 4G- en 5Gnetwerken, zoals toegelicht in de notitie. TNO heeft een evaluatie uitgevoerd op de
in de notitie geschetste uitwerking en heeft deze geverifieerd met aanvullende
informatie van COIN en de drie MNO’s. De resultaten van deze evaluatie zijn
beschreven in paragraaf 2.4
2.2

Toelichting roaming in mobiele netwerken

Een mobiel toestel maakt gebruik van een simkaart waarop het ‘eigen’ netwerk
(home network) van de mobiele aanbieder is ingesteld via een landcode en een

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

12 / 27

code voor de mobiele operator. Een mobiel toestel zal altijd proberen om verbinding
te maken met een mobiele mast van zijn eigen aanbieder. Om in het buitenland ook
gebruik te kunnen maken van andere netwerken zijn er (bilaterale) afspraken
gemaakt tussen MNO’s over internationale roaming waarbij een bezoeker met een
buitenlandse simkaart gebruik kan maken van het netwerk in Nederland en
omgekeerd. Sinds 15 juni 2017 gelden er nieuwe regels voor roaming in de EU.
Door nieuwe regels binnen de Europese Unie m.b.t. de regulering van
internationale roamingtarieven binnen de EU, geldt dat een klant tegen dezelfde
voorwaarden en zonder meerkosten zijn abonnement kan gebruiken als in
Nederland.
Bij nationale roaming kan een abonnee gebruik maken van andere netwerken
binnen zijn eigen land, d.w.z. van andere netwerken met dezelfde landcode.
Nationale roaming wordt in Nederland niet geboden. Een mobiele telefoon met een
Nederlandse simkaart die probeert te registeren op het netwerk van een andere
mobiele operator wordt geweigerd en het toestel zet dat netwerk op een zogeheten
black-list, waardoor het geen nieuwe poging zal doen om op dat netwerk te
registeren.
Om binnen Nederland toch gebruik te kunnen maken van meerdere netwerken
heeft men óf meerdere simkaarten nodig van verschillende Nederlandse providers
of een buitenlandse simkaart in combinatie met internationale roaming. Deze
oplossing wordt in het algemeen alleen gebruikt voor specifieke niche gebruikers in
met name de zakelijke markt.
2.3

Convenant Regionale Roaming

De afspraken ten aanzien van regionale roaming zijn opgenomen in het Regional
Roaming convenant [1]. De doelstelling van deze afspraken is om getroffen
abonnees in geval van een langdurige (meer dan 3 dagen) regionale storing
toegang te bieden tot de basis telecommunicatiediensten telefonie en sms.
Datadiensten zijn uitgesloten van regionale roaming. Het convenant is er expliciet
niet op gericht de volledige functionaliteit van het uitgevallen netwerk over te
nemen, maar om bij uitval van een deel van een regionaal radionetwerk een
beperkte capaciteit te bieden aan getroffen klanten om (noodzakelijke) basis
communicatie via telefonie en sms af te kunnen handelen.
De belangrijkste voorwaarden om het protocol voor regionale roaming te activeren
door de getroffen MNO zijn:
- Meer dan 500.000 gebruiker getroffen (ondergrens)
- Regionale storing door calamiteit in radionetwerk; het mobiele core netwerk
dat nodig is voor roaming mag niet verstoord zijn (zoals HLR en het
signaleringsnetwerk voor roaming)
- Alleen telefonie en sms, geen datadiensten; telefonie voor nationale
nummers, met uitzondering van 090X nummers; de werking van de smsdienstverlening is op basis van best effort (niet gegarandeerd)
- Langdurig: het herstel van de netwerkstoring dient naar verwachting meer
dan 3 dagen te duren
De invulling van de regionale oplossing is als volgt:

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

-

-

-

-

-

-

-

2.4

13 / 27

Regional roaming met activering via groepen van 100.000
simkaartnummers van postpaid abonnees over beide MNO’s. De getroffen
MNO selecteert deze groepen en bepaalt aan welk host netwerk een reeks
wordt aangeboden.
De grootte van de regio is niet gedefinieerd als geografisch gebied, omdat
dit sterk kan verschillen.
Bij de overweging om Regional Roaming in te roepen is geen bovengrens
gedefinieerd. Dit betekent niet dat er geen bovengrens is aan de capaciteit
van Regional Roaming. De bovengrens van de over te nemen postpaid
klanten wordt bepaald door het host netwerk, aan de hand van beschikbare
capaciteit en impact op eigen klanten en wordt o.a. bepaald door:
o Locatie regio en grote van de regio
o Beschikbaarheid van eigen netwerk
o Stabiliteit van beide netwerken
o Beschikbare ‘overcapaciteit’
o Aantal klanten in de regio
o Impact op eigen klanten
Regionale roaming werkt alleen voor 2G- en 3G-netwerken op basis van
circuitgeschakelde telefonie, waarbij de technische invulling van het
regionaal toestaan van simkaarten de getroffen MNO aan de host MNO
wordt overgelaten.
De gebruiker moet handmatig het juiste netwerk activeren / selecteren. De
getroffen MNO informeert zijn gebruikers over wel/niet activeren en welk
host netwerk moet worden geselecteerd.
Activatie van regionale roaming vindt plaats op verzoek van de MNO met
een verstoring; de ontvangende (host) MNO bepaalt het aantal reeksen van
simkaartnummers dat kan worden geaccepteerd. Het gehele proces om
regionale roaming te activeren en alle simkaartnummers toe te voegen,
duurt meerdere uren.
Het regionale roaming convenant beschrijft protocol/procedures, technisch
ontwerp, contact gegevens en juridische aspecten, maar niet de financiële
afspraken.
De oplossing wordt jaarlijks getest, en eventueel inclusief een update van
protocol/convenant.
Evaluatie beëindiging convenant Regionale Roaming

De drie Nederlandse mobiele aanbieders hebben in februari 2022 in een notitie [2]
aan het Ministerie van EZK aangegeven het Regional Roaming convenant te willen
beëindigen. De mobiele aanbieders zien ook geen aanleiding om vergelijkbare
afspraken te maken voor de 4G- en 5G-netwerken, zoals toegelicht in de notitie.
TNO heeft een evaluatie uitgevoerd op de in de notitie geschetste uitwerking en
heeft deze geverifieerd met aanvullende informatie van COIN en de drie MNO’s. In
deze paragraaf zijn de uitwerkingen overgenomen (italic) uit notitie en is de
evaluatie door TNO bijgevoegd.
“Telecomnetwerken zijn robuuster geworden”
De 2G en 3G netwerken die in 2012 in gebruik waren kenden voor
circuitgeschakelde diensten, zoals telefonie en SMS, een afhankelijkheid van
regionale niet-redundante elementen (BSC/RNC). Deze vormden een ‘Single Point
of Failure’ in het mobiele netwerk van aanbieders (zie figuur 1). Een verstoring van

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

14 / 27

één van deze regionale telefoniecentrales leidde hierdoor direct tot een grote
regionale storing. Dit is ook wat er plaats heeft gevonden bij de Vodafone brand in
2012.
In de tussentijd hebben leveranciers van 2G en 3G netwerken nieuwe functionaliteit
beschikbaar gesteld die deze regionale kwetsbaarheid ondervangt. In de huidige
2G en 3G netwerken zijn antennes verbonden met meerdere telefoniecentrales
(MSC/MSS), die elkaars functie kunnen overnemen. Hierdoor kan een regionale
storing eenvoudig worden opgevangen door een andere MSC/MSS. Dit gebeurt
automatisch, zonder dat dit invloed heeft op de dienstverlening.
Tegelijkertijd hebben mobiele aanbieders geïnvesteerd in een nieuwe generatie
netwerken (4G en 5G). In tegenstelling tot de 2G en 3G netwerken zijn dit volledig
pakketgeschakelde netwerken, waarin al het verkeer (ook telefonie en SMS) door
één gemeenschappelijk netwerk wordt afgehandeld. Ook kennen de 4G en 5G
netwerken een robuustere netwerk architectuur:
− 4G en 5G netwerken zijn geografisch redundant uitgevoerd en kennen geen
grote regionale kwetsbaarheden meer.
− 4G en 5G netwerken zijn pakket-geschakeld. Verkeer wordt hierdoor, in
geval van een storing, veelal automatisch geherrouteerd.
In aanvulling hierop hebben aanbieders in de volle breedte geïnvesteerd in de
architectuur en robuustheid van mobiele netwerken. (redundantie in packet core,
internet, telefonie.
Door de genoemde maatregelen zijn de mobiele netwerken van aanbieders
beduidend robuuster geworden en de regionale kwetsbaarheden, zoals die zich
voordeden in de 2G en 3G netwerken uit 2012, doen zich in de huidige netwerken
ook niet meer voor. Een regionale storing van meer dan 3 dagen, waarvoor
Regional Roaming is ingericht, is hierdoor vrijwel uitgesloten. Dit soort storingen
hebben zich in de afgelopen jaren dan ook niet meer voorgedaan.
Evaluatie TNO
De brand in een pand met een regionaal knooppunt had tot gevolg dat een kwart
van de 5,3 miljoen klanten van Vodafone niet konden bellen, sms'en of mobiel
internetten. De verstoring werd veroorzaakt door het uitvallen van apparatuur in
technische ruimtes in dit pand (MSC, BSC/RNC) en het ontbreken van een
redundante verbinding naar een andere knooppuntlocatie. Een deel van de
verbindingen van de klanten buiten de regio Rotterdam is na de brand omgeleid via
de netwerkcentrale in Amsterdam, maar niet alle verbindingen konden worden
omgeleid.
Alle 3 mobiele operators hebben maatregelen genomen in hun mobiele netwerken,
waardoor er géén kwetsbaarheden in de vorm van regionale kwetsbaarheden
voorkomen in hun netwerken o.a. door de invoering van redundante verbindingen
en nieuwe functies in mobiele apparatuur zoals MSC pool networking voor
BSC/RNC in 2G en 3G. Hierbij is een mobiele 2G/3G mast niet aan 1 maar aan
minimaal 2 MSC’s verbonden. Deze methode is door de drie MNO’s geleidelijk in
het hele netwerk geïmplementeerd en deze maatregelen zijn inmiddels meer dan 5
jaar actief.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

15 / 27

Verstoringen in de mobiele netwerken van de 3 operators komen nog steeds voor,
maar bij geen van deze verstoringen is regionale roaming als continuïteitsoplossing
ingezet en/of werd aan de eisen voor regionale roaming voldaan (meer dan
500.000 betrokken klanten en verwachte hersteltijd van meer dan 3 dagen).
Een landelijke storing zal in veel gevallen niet in aanmerking komen voor het
activeren van Regionale Roaming omdat er in dat geval geen sprake zal zijn van
een stabiel signalerings- en/of kernnetwerk.
Natuurrampen zoals overstromingen en regionale stroomonderbrekingen zijn
voorbeelden waarbij de andere netwerken ook verstoord zullen zijn, en er dus geen
klanten kunnen worden overnemen. MNOs geven verder aan dat hun organisatie
zich bij een ernstige verstoring primair richt op het zo snel mogelijk verhelpen van
de verstoring en herstellen van de (basis) dienstverlening.
“Aanbieders schalen de capaciteit van hun 2G en 3G netwerken af”
Aanbieders hebben de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in nieuwe mobiele
netwerktechnologieën (4G en 5G). Hiermee spelen ze in op de almaar toenemende
vraag aan data bij consumenten en zakelijke gebruikers. Het overgrote deel van de
abonnees maakt inmiddels ook gebruik van deze nieuwe generatie netwerken.
Dit betekent ook dat de vraag naar 2G en 3G diensten afneemt en aanbieders
schalen de capaciteit van deze netwerken dan ook af. De vrijgekomen
frequentieruimte wordt ingezet om de capaciteit van 4G en 5G netwerken verder te
vergroten. Deze ontwikkeling tekent zich wereldwijd af en zet zich ook de komende
jaren in Nederland voort. De capaciteit van de 2G en 3G netwerken wordt hiermee
onvoldoende om Regional Roaming succesvol in te kunnen blijven zetten en deze
oplossing biedt hierdoor ook geen toegevoegde waarde meer. Bovendien staan
deze afspraken, die gebaseerd zijn op oude technologie, de door aanbieders
gewenste netwerk innovatie in de weg. Dit terwijl deze innovatie juist nodig is om de
groeiende maatschappelijke en economische behoefte aan capaciteit op te kunnen
vangen.
Evaluatie TNO
De drie MNO’s hebben 2G- of 3G- netwerken reeds uitgezet, maar niet beide
tegelijk. In onderstaand overzicht is de status weergegeven van 2G en 3Gnetwerken zoals door de drie MNO’s publiek is gecommuniceerd.
MNO
KPN
T-Mobile

VodafoneZiggo

2G
Beschikbaar tot minimaal
april 2025
Gestopt voor telefonie per 1
juni 2021; ondersteuning voor
M2M tot 1 juni 2023
Beschikbaar tot minimaal
eind 2024

3G
Gestopt per 31/3/2022
Beschikbaar, geen datum
bekend voor stopzetting
Gestopt per 4/2/2020

De drie mobiele operators zien momenteel een minimaal gebruik van data- en
telefonieverkeer op hun 2G- of 3G-netwerken; minder dan 1-5% van de klanten
heeft een 2G-only of 3G-only toestel en dit percentage is dalende. De 2Gnetwerken worden door de MNO met name gebruikt voor Machine-to-Machine

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

16 / 27

(M2M) / IoT-toepassingen, zoals slimme meters, boordcomputers, navigatie- en
alarmsystemen en mobiele pinapparaten.
Verder wordt het 2G/3G-netwerk nog wel gebruikt voor telefonie en sms voor
inbound roaming van buitenlandse operators waarmee nog geen VoLTE-roaming
overeenkomst is gesloten. Het 2G/3G-netwerk kan verder ook nog gebruikt worden
als back-up voor telefonie en sms via 4G/5G voor eigen klanten.
De frequentiebanden, die in eerste instantie specifiek voor 2G/3G werden gebruikt,
worden herverdeeld over 2G/3G/4G/5G. Daarbij wordt tevens de bandbreedte voor
2G/3G verminderd, en vrijgekomen spectrum ingezet op efficiëntere technieken
zoals 4G en 5G. Ook in het circuitgeschakelde core netwerk voor 2G en 3G wordt
capaciteit afgeschaald door het niet vervangen van apparatuur aan het eind van de
levensduur of door vervanging door apparatuur met minder capaciteit.
MNO’s kunnen regionale roaming via 2G of 3G in theorie blijven bieden zolang ze
een 2G- of 3G-netwerk operationeel hebben, echter kunnen er geen garanties
worden geboden dat de capaciteit voldoende is om regionaal een groot aantal
abonnees toegang te bieden tot 2G of 3G. Voor het ondersteunen van een beperkt
aantal eigen 2G/3G klanten in combinatie met ondersteuning voor inbound roaming
is een veel kleinere capaciteit nodig dan voor het regionaal overnemen van
telefonie- en sms-verkeer van één van de andere Nederlandse mobiele aanbieders.
“Burgers hebben meer alternatieven voorhanden”
Regional Roaming is ingericht om burgers te voorzien van basis
telecommunicatiediensten in geval van een storing of calamiteit. Dit bijvoorbeeld om
toegang te houden tot hulpdiensten en om contact te onderhouden met naasten. In
2013 is geconstateerd dat de basis communicatiebehoefte van burgers goed
ingevuld zou kunnen worden door middel van telefonie en sms.
In de afgelopen jaren is de wijze van communiceren van consumenten veranderd:
communicatie vindt voor een groot deel plaats middels ‘over the top’ diensten die
niet door de netwerkaanbieders worden aangeboden: Whatsapp, Facetime,
Facebook Messenger, Microsoft Teams, etc. Deze OTT diensten zijn ook
beschikbaar via WiFi (WiFi is breed beschikbaar) en bieden hiermee een goed
alternatief in geval van een storing in één van de mobiele netwerken. Daarnaast
bieden mobiele netwerkaanbieders sinds enkele jaren de mogelijkheid om gebruik
te maken van WiFi-toegang om te bellen en te sms’en (VoWiFi).
Ook kunnen consumenten elkaar in noodsituaties helpen om in de basis
communicatiebehoeftes te voorzien. Consumenten, die gebruik maken van een
ander mobiel netwerk, kunnen hun toestel uitlenen voor een belangrijke telefoontje
of bericht. Ook is het mogelijk om een smartphone in te zetten als WiFi hotspot,
zodat abonnees die getroffen zijn door een storing hier gebruik van kunnen maken.
Tenslotte dienen consumenten en bedrijven zich ook bewust te zijn van de
kwetsbaarheid van telecommunicatiediensten. In geval van een storing hebben
consumenten en bedrijven ook een eigen verantwoordelijkheid om op zoek te gaan
naar alternatieven. De genoemde alternatieven kunnen hieraan bijdragen.
Evaluatie TNO
Het zwaartepunt van mobiel gebruik van zowel consumenten als in vitale sectoren
in de periode 2012-2022 is duidelijk verschoven van telefonie en sms naar mobiele
data via 4G en in de toekomst 5G. Regionale roaming biedt geen ondersteuning

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

17 / 27

voor data aangezien de investeringen voor extra overcapaciteit hiervoor te hoog
zijn, zoals beschreven in [3]]. In de notitie zijn terugvalopties geschetst naar Wi-Fi,
voor zowel telefonie, sms en internet. Door de introductie van Wi-Fi bellen kunnen
abonnees, terugvallen naar Wi-Fi netwerken voor telefonie (inclusief 1-1-2) en sms,
naast data. Een abonnee dient wel te beschikken over een geschikt toestel (ca.
driekwart van de toestellen ondersteunt momenteel Wi-Fi bellen) waarop dit ook
(handmatig) is geactiveerd (dit heeft meer dan 70% van de abonnees daadwerkelijk
gedaan). Hiermee blijft een abonnee dus telefonisch bereikbaar op momenten dat
het toestel is verbonden met een Wi-Fi netwerk. Het voordeel van terugval naar WiFi is dat men ook gebruik kan maken van andere communicatie apps zoals
WhatsApp, Facetime en Facebook Messenger, Microsoft Teams etc.
Een beperking is wel dat Wi-Fi bellen vooral een oplossing zal zijn voor
communicatie via eigen Wi-Fi netwerken thuis of bijvoorbeeld op het werk of op
school. Bij massaal gebruik van publieke Wi-Fi hotspots als vervanging van een
mobiel netwerk met verstoring ontstaan er naar verwachting capaciteitsproblemen
omdat die Wi-Fi hotspots niet alleen telefonieverkeer en sms te verwerken krijgen
maar ook het dataverkeer van het netwerk met verstoring. Met een personal
hotspot op mobiele telefoons is het daarnaast mogelijk om vrienden en bekenden
tijdelijk toegang te geven tot internet via een niet-verstoord mobiel netwerk. Toch
zal via Wi-Fi zeker niet de geografische beschikbaarheid gehaald worden van
mobiele telefonie; gebruikers moeten eerst op zoek naar een geschikt Wi-Fi
netwerk voordat ze kunnen bellen en telefonisch bereikbaar zijn onderweg is niet
realistisch.
Burgers zijn bewust van de verschillende manieren om te communiceren. Tijdens
een urenlange storing bij WhatsApp, Facebook, Messenger en Instagram in oktober
2021 verstuurden klanten van KPN in Nederland vier keer zoveel sms'jes als op
een normale maandagavond. Bij een verstoring kan men ook gebruik maken van
een mobiel toestel op een niet-geraakt netwerk. Het is duidelijk dat géén van de
terugvalopties de volledige functionaliteit bieden, zowel de bestaande oplossingen
waaruit burgers zelf kunnen kiezen als ook de regionale roaming oplossing van een
getroffen MNO (zonder data, handmatig activeren).
“Alternatieven voor bedrijven”
Voor bedrijven zijn er aanvullende oplossingen beschikbaar, waardoor mobiele
bereikbaarheid in kritieke gevallen gegarandeerd kan blijven.
Zo kunnen organisaties, waarvoor mobiele bereikbaarheid cruciaal is, gebruik
maken van een dual sim oplossing. Met dual sim (eSIM en/of fysieke sim) kan een
telefoon tegelijkertijd gebruik maken van twee verschillende mobiele netwerken.
Dienstaanbieders bieden reeds diverse oplossingen op basis van dual sim,
waarmee abonnees bereikbaar blijven bij een netwerk storing van één van de
mobiele netwerken waar gebruik van wordt gemaakt. Ook ondersteunen steeds
meer telefoons dual sim.
Evaluatie TNO
Voor veel gebruikers in vitale sectoren geldt dat ze overal en altijd in Nederland
communicatie nodig hebben. Terugvallen op Wi-Fi is dan niet echt een oplossing.
Vitale sectoren kunnen zelf besluiten om aanvullende maatregelen te nemen om
niet geraakt te worden door een langdurige (regionale of landelijke) verstoring van

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

18 / 27

meerdere uren bij één MNO bijv. door gebruik te maken van simkaarten van
verschillende MNO’s (dual sim) en/of internationale simkaarten.
“Regional Roaming voor 4G en 5G; complex en kostbaar”
Regional Roaming voor 2G en 3G is niet één op één te vertalen naar 4G en 5G.
Binnen 4G en 5G netwerken wordt spraak- en dataverkeer over één
gemeenschappelijk transportnetwerk (packet core) afgehandeld. Hierdoor wordt het
moeilijker om spraak- en datadiensten van elkaar te scheiden ten behoeve van
Regional Roaming, zeker ook wanneer er rekening wordt gehouden met ‘Over The
Top’ spraakdiensten, zoals Whatsapp en Facetime. Dit vergt namelijk een nadere
inhoudelijke analyse van datapakketten. Dit is in theorie mogelijk, maar is in het
kader van de privacy van eindgebruikers niet wenselijk. Bovendien is de
complexiteit groot en de instandhouding hiervan is kostenintensief. Dit staat niet in
verhouding tot de kans dat Regional Roaming daadwerkelijk ingezet zal worden.
Bovendien zijn, zoals eerder uitgelegd, de regionale continuïteitsrisico’s in de 4G en
5G netwerken grotendeels gemitigeerd. Indien er onverhoopt toch een
grootschalige netwerkstoring voordoet, zal dit zich eerder op landelijk niveau
manifesteren dan regionaal. Het ondervangen van een landelijke storing gaat qua
scope veel verder dan Regional Roaming. Hiervoor zal ook een aantal centrale
netwerkfuncties, zoals bv. de klantendatabase (HLR/HSS), overgenomen moeten
worden. Dit is bij Regional Roaming niet het geval. Het overnemen van centrale
netwerkfuncties maakt een dergelijke oplossing extreem complex. Tevens zal dit op
meerdere onderdelen leiden tot capaciteitsuitdagingen (frequentiespectrum,
transport, interconnectie, etc.) bij betrokken aanbieders. De drie mobiele netwerken
zijn er simpelweg niet op ingericht om zoveel dataverkeer af te handelen.
Evaluatie TNO
Om regionale roaming te bieden voor telefonie en sms via 4G en 5G is VoLTE
roaming of VoNR nodig tussen de 3 mobiele operators. De MNO’s geven aan dat
VoLTE roaming nog niet op grote schaal wordt ondersteund. Het is wel duidelijk dat
dit op termijn (na 2024/2025) geboden zal worden als MNO’s wereldwijd hun 2G én
3G netwerken gaan uitzetten.
Het overnemen van al het dataverkeer van een groot aantal gebruikers zal op
meerdere onderdelen leiden tot capaciteitsuitdagingen (frequentiespectrum,
transport, interconnectie, etc.) bij betrokken aanbieders. Het merendeel (rond 70%)
van dat dataverkeer betreft videostreaming (b.v. YouTube) en niet telefonie en sms
(<1% van het totale verkeer betreft telefonie). De drie mobiele netwerken zijn er
momenteel simpelweg niet op ingericht om zoveel additioneel dataverkeer af te
handelen. Er bestaat zelfs een risico op een domino-effect, waarbij ook de host
netwerken door overbelasting te maken krijgen met verstoringen.
Om regionale roaming als noodoplossing via 4G of 5G te ondersteunen zijn
specifieke roaming afspraken nodig, bijv. om alleen telefonie en sms te bieden en
géén data roaming of data roaming met beperkte minimale snelheden.
“Toegang tot hulpdiensten (112) blijft gegarandeerd”
Ook zonder Regional Roaming blijft de toegang tot hulpdiensten gegarandeerd.
Elke mobiele telefoon in Nederland kan in geval van een storing (of wegvallen van
dekking) via het mobiele netwerk gebruik van maken om 112 bereiken. Dit is
overigens geen roaming, maar “emergency camping”, waarbij het toestel zonder

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

19 / 27

authenticatie (en mobiele-nummer) verbonden wordt met de 112 alarmcentrale. Dit
geldt voor postpaid, prepaid, internationale sim’s en zelfs voor toestellen zonder
sim.
Evaluatie TNO
De bereikbaarheid van hulpdiensten (toegang tot 1-1-2) is mogelijk via andere
netwerken in Nederland. Als een mobiele telefoon niet op een gebruikelijke manier
toegang kan krijgen kan deze nog steeds via elk ander netwerk een noodoproep
plaatsen (zelfs zonder Simkaart). Ook bij VoWi-Fi geldt de verplichting dat toegang
tot 1-1-2 moet worden geboden en alle drie MNOs bieden VoWi-Fi met toegang tot
1-1-2. Regional Roaming is niet nodig om toegang tot 1-1-2 te krijgen. Ook de
ontvangst van NL-Alert berichten is mogelijk via mobiele masten van andere
netwerken, indien men geen verbinding heeft met andere netwerken.
2.5

Conclusies en aanbevelingen

De opdracht aan TNO was om antwoord te geven op de volgende
onderzoeksvraag:
1) Zijn de huidige afspraken rondom regionale roaming op 2G- en 3G-netwerken
zoals vastgelegd in het convenant [1]] van de drie mobiele netwerk aanbieders
op korte termijn niet meer relevant? Met onderliggende subvragen:
a. Kloppen de in de notitie geschetste uitwerkingen?
b. Is Regional Roaming geen werkbare optie meer?
c. Zijn de in de notitie geschetste terugvalopties werkbaar en voldoen ze
daarmee aan basisbehoeften?
Op basis van de evaluatie komt TNO tot de conclusie dat de huidige afspraken
zoals beschreven in het convenant op korte termijn niet meer relevant zijn. Dit wordt
ook voldoende onderbouwd in de notitie [2]].
Op basis van de uitwerking in de notitie kan worden geconcludeerd dat regionale
roaming als noodoplossing géén relevante optie meer is, omdat het risico op de
specifieke verstoringen waarbij regionale roaming als noodoplossing gebruikt kán
worden nagenoeg nihil is. Daarnaast is regionale oplossing op korte termijn niet
meer werkbaar omdat de capaciteit in de 2G- en 3G-netwerken netwerken de
komende periode verder wordt afgeschaald en er onvoldoende capaciteit is om
grote hoeveelheden telefonieverkeer over te nemen.
Voor vitale sectoren is regionale roaming ook geen oplossing doordat de tijd van
activatie (meerdere uren) van regionale roaming voor vitale processen niet
werkbaar is. Vitale sectoren hebben de mogelijkheid om zelf aanvullende
maatregelen te treffen bijv. door gebruik te maken van simkaarten van verschillende
MNO’s (dual-SIM) en/of internationale simkaarten. Op basis van de evaluatie t.a.v.
de robuustheid van mobiele netwerken ziet TNO geen aanleiding om regionale
roaming voort te zetten op 4G- of 5G-netwerken, bij uitfasering van 2G en 3G.
In de uitwerking zijn ook terugvalopties genoemd o.a. naar Wi-Fi netwerken. Het is
duidelijk dat géén van de terugvalopties de volledige functionaliteit bieden, zowel de
alternatieven die burgers zelf kunnen gebruiken als ook de regionale roaming
oplossing (geen data, handmatig activeren). Door de introductie van bellen via Wi-

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

20 / 27

Fi door de drie MNO’s hebben abonnees wel de mogelijkheid gekregen om ook via
Wi-Fi te bellen en te Sms’en met hun mobiele nummer en ook bereikbaar te zijn.
Daarnaast kent regionale roaming in de praktijk een aantal beperkingen en
drempels. Ten tijde van het ontwerpen van regionale roaming werd dit gezien als
waardevolle optie. De technieken, redundantie en oplostijden in huidige netwerken
zijn echter inmiddels zover ontwikkeld, dat het mogelijk inroepen van regionale
roaming ver weg is van de operationele realiteit. Grotere storingen kunnen
momenteel vele malen sneller opgelost worden dan bij de invoering van regionale
roaming. Daarnaast is het activeren van regionale roaming geen ‘druk op de knop’,
het duurt meerdere uren op deze oplossing te activeren. In geval van een storing
gaat bovendien alle focus naar het beperken van de impact voor klanten en het
oplossen van de storing binnen het netwerk van een MNO zelf. Het eventueel
activeren van regionale roaming kan het oplossen van de storing zelfs vertragen.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

21 / 27

3 Toekomstige continuïteitsoplossingen op 4G- en
5G-netwerken
3.1

Inleiding

Bij het uitfaseren van de huidige continuïteitsoplossing in de vorm van regionale
oplossing op 2G en 3G kan de weerbaarheid in 4G- en 5G-netwerken op
verschillende andere manieren worden versterkt.
In 4G- en 5G-netwerken wordt gebruik gemaakt van (pakketgeschakelde) data
netwerken waarbij telefonie een applicatie die ‘werkt’ over het datanetwerk.
Dataroaming via 4G wordt geboden, en zal ook voor 5G mogelijk worden. Voor
telefonie is dit nog op beperkte schaal mogelijk via 4G en 5G. Bij (inter)nationale
roaming voor telefonie spreekt men dan van VoLTE-roaming of VoNR-roaming. De
introductie van deze oplossing van roaming wordt momenteel door de Nederlandse
MNO’s nog zeer beperkt gebruik, deels door de technische complexiteit, maar zal
naar verwachting de komende jaren (sterk) gaan groeien door de uitfasering van
2G- en 3G-netwerken wereldwijd.
In dit hoofdstuk is beschreven welke (nieuwe) continuïteitsoplossingen op basis van
roaming op 4G- en 5G-netwerken mogelijk zijn, nu en in de toekomst. Hierbij is
gekeken of er alternatieven voorhanden zijn die alsnog ingezet kunnen worden om
basisbehoeften van communicatie te kunnen realiseren en of er alternatieven zijn in
vergelijkbare landen in EU voorhanden.
3.2

Nationale roaming

Bij een oplossing in de vorm van nationale roaming kunnen gebruikers van de ene
mobiele operator gebruik maken van een ander mobiel netwerk in hetzelfde land als
er géén (of onvoldoende) dekking is vanuit het eigen netwerk. Het mobiele toestel
met een simkaart van één van de Nederlandse operators maakt dan gebruik van
roaming op eenzelfde manier als een toestel met een niet-Nederlandse simkaart.
Nationale roaming kan om verschillende manieren worden toegepast - en
toegestaan, bijv.
i)
Voor een Mobiele Virtual Network Operator (MVNO),
ii)
Om dekking te bieden via andere netwerken in dunbevolkte gebieden,
iii)
Voor nieuwe toetreders na verkrijging van een licentie om tijdens de
bouw van een mobiel netwerk gebruik te mogen maken van een reeds
bestaand mobiel netwerk van een andere operator, of
iv)
Als continuïteitsoplossing.
In Nederland wordt nationale roaming voor MVNO’s gebruikt, waarbij een MVNO
diensten kan bieden via het (radio) netwerk van één MNO.
Een voorbeeld van het gebruik van de tweede optie is in Australië waar nationale
roaming is toegestaan om de dekking van een operator in dunbevolkte (rurale)
gebieden uit te breiden. Vodafone Australia biedt deze dienst op aanvraag aan haar
klanten. Het principe is dat als klanten van Vodafone Australia hun mobiele
diensten willen gebruiken in de landelijke gebieden van Victoria en Tasmanië,

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

22 / 27

buiten het bereik van hun thuisoperator, ze de mogelijkheid hebben om de
nationale roaming-dienst te activeren. In dit geval roamen klanten op het netwerk
van Telstra zodra het netwerk van Vodafone niet beschikbaar is in de aangegeven
gebieden. Het wisselen van netwerk gaat automatisch, tenzij de klant al in gesprek
is. In dit laatste scenario valt de oproep weg en moet de gebruiker het nummer
opnieuw kiezen vanuit het Telstra-netwerk.
De derde optie is in Nederland in het verleden gebruikt door Telfort als nieuwkomer
bij de uitrol van zijn 3G-netwerk, waarbij het gebruik kon maken van nationale
roaming via het 2G-netwerk van Libertel (later Vodafone).
ENISA heeft in 2013 onderzocht welke EU-landen werken met nationale roaming
[4]]. Er waren toen ca. 15 landen waar nationale roaming verplicht of toegestaan
was, hoofdzakelijk om nieuwkomers met een 3G-licentie de mogelijkheid te bieden
om gebruik te maken van bestaande 2G-netwerken van andere MNO’s.
In Zweden heeft de toezichthouder PTS sinds 2008 roaming toegestaan voor een
beperkte groep gebruikers. De oplossing is gebaseerd op vrijwillige
overeenkomsten tussen de mobiele operators (i.e. Telenor, Tele2, TeliaSonera en
Tree) en betreft een beperkt aantal simkaarten (4.000). Deze specifieke simkaarten
worden vooraf uitgedeeld aan crisiscentra en/of hulpdiensten en worden enkel
gebruikt in geval van een ernstige verstoring van elektronische diensten of
communicatienetwerken. Het gebruik van deze simkaarten is beperkt tot door de
toezichthouder gekozen vitale publieke functies. Het gebruik is slechts voor een
bepaalde periode toegestaan. De gebruiker van deze specifieke nood-simkaarten
kan automatisch verbinding maken met alle beschikbare netwerken, afhankelijk van
de kwaliteit van de signalen.
In België wordt nationale roaming regulier geboden door Astrid die als MVNO
optreedt voor hulp- of veiligheidsdiensten, overheidsdiensten of crisisbeheerders.
De dienst heet Blue Light Mobile (zie https://www.astrid.be/nl/bluelightmobile) en
maakt gebruik van één enkele simkaart met prioriteit op het Proximus-netwerk,
maar die ook toegang mogelijk maakt tot andere Belgische commerciële operatoren
(BASE en Orange). Als het Proximus-netwerk niet beschikbaar is, schakelt de
simkaart automatisch over naar BASE of Orange. De simkaart kan alleen worden
gebruikt door de traditionele hulpverleners (politie, brandweer, ambulance) en
(overheid)organisaties die een rol spelen in de openbare veiligheid. Dit betreft ca.
60 tot 70.000 gebruikers.
In Nederland is nationale roaming (in principe) niet toegestaan omdat in wetgeving
de voorrang is gegeven om aanbieders te stimuleren een eigen nationaal mobiel
radionetwerk uit te rollen. Nationale roaming kan echter – naast verbeterde dekking
– ook worden gebruikt bij verstoringen in één van de mobiele netwerken. In deze
situatie blijft wel dat het signalerings- en kernnetwerk bij een verstoring moet blijven
werken. Nationale roaming is vooral geschikt als oplossing voor specifieke
gebruikersgroepen (bijv. voor hulpverleners voor openbare orde en veiligheid) en
niet voor alle gebruikers omdat de capaciteit onvoldoende is om het mobiele
verkeer van alle verstoorde gebruikers van één MNO over te nemen op andere
netwerken. Wel heeft nationale roaming t.o.v. regionale roaming als voordeel dat
het na activatie bij een verstoring werkt in heel Nederland. Net als alle op roaming
gebaseerde oplossingen werkt nationale roaming niet bij storingen die alle MNO's

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

23 / 27

tegelijk treffen. Gebeurtenissen zoals natuurrampen of grootschalige
stroomonderbrekingen zijn hier een voorbeeld van.
3.3

Roaming bij rampen (disaster roaming) als continuïteitsoplossing

Disaster Roaming of emergency roaming is een voorbeeld van roaming waarbij de
roaming dienstverlening alleen bij calamiteiten of calamiteiten wordt ingezet.
Zuid-Korea heeft onlangs de stap gezet om disaster roaming in hun land in te
voeren en standaarden voor disaster roaming zijn onlangs opgenomen in Release
17 van de 3GPP-specificaties (zie sectie 5.40 in 3GPP TS 23.501). Het is de
verwachting dat over een jaar of twee de eerste producten met disaster roaming
functionaliteit op de markt komen. Evenzo hebben overheidsinstanties in
Queensland, Australië, belangstelling getoond voor het uitvoeren van proeven met
disaster roaming.
Voor de door 3GPP gestandaardiseerde disaster roaming specificaties moeten
zowel de mobiele toestellen, het radionetwerk, en het kernnetwerk (core) een
update krijgen. Een mobiel toestel dient door de MNO worden ingesteld voor
disaster roaming en de MNO geeft daarbij aan welke netwerken als vervangende
netwerken kunnen dienen. Bij een verstoring zenden de overgebleven netwerken
een specifieke indicatie (disaster notification) uit, die aangeeft welk netwerk is
uitgevallen. Deze indicatie wordt alleen uitgezonden in het gebied waar de uitval is
gebeurd. Een mobiel toestel dat het eigen netwerk niet meer kan vinden (door
uitval) zal kijken of een netwerk van de lijst met vervangende netwerken
beschikbaar is. Indien dat netwerk ook via de indicatie aangeeft als vervangend
netwerk te kunnen dienen, dan zal het mobiele toestel zich via dat netwerk
registreren. Door specifieke aanpassingen in de registratieprocedure worden
situaties met overload zoveel mogelijk voorkomen.
Door de impact op zowel toestellen als radio- en kernnetwerken is disaster roaming
niet snel in te voeren. Net als alle op roaming gebaseerde oplossingen werkt
disaster roaming niet bij storingen die alle MNO's tegelijk treffen. Tot slot maakt
disaster roaming geen onderscheid tussen verschillende soorten verkeer. Een
hosting netwerk moet daarom voldoende additionele capaciteit hebben om het
verkeer van een operator met uitval over te kunnen nemen.
Met de introductie van standaarden voor disaster roaming in 3GPP is de
verwachting dat meerdere landen deze benadering zullen toepassen.
3.4

Maatregelen door de gebruiker zelf

Bij deze benadering gaan we ervan uit dat de gebruiker van een mobiel netwerk
zelf verantwoordelijk is voor het borgen van de continuïteit van communicatie. Dit is
vooral handig voor gebruikers die kritieke diensten verlenen, zoals de politie,
energiebedrijven, openbaar vervoer, financiële dienstverlening, enz.
Dit kan op verschillende manieren worden gedaan, bijvoorbeeld:
− Gebruiken van simkaarten van meerdere MNO's: in geval van uitval van een
bepaald mobiel netwerk heeft de gebruiker de mogelijkheid om de
connectiviteit voort te zetten via het netwerk van andere operators in

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

24 / 27

Nederland. Dit wordt gewaarborgd door het verwerven van de simkaarten
van meerdere operators en deze te gebruiken in mobiele randapparatuur
(met ondersteuning van dual-SIM, multi-SIM), zodat er altijd de mogelijkheid
is om verbinding te maken met minstens één MNO die nog steeds actief is.
− Wi-Fi-oplossingen op locatie hebben: als de medewerker in kwestie werkt
vanuit een vaste locatie, zoals een kantoor, kan voor connectiviteit gebruik
worden gemaakt van vaste (internet)aansluitingen in combinatie met Wi-Fi. In
dit geval kan de gebruiker nog steeds bellen (over IP) en data gebruiken.
− Simkaarten uit het buitenland halen: met een internationale simkaart kan een
gebruiker in Nederland op basis van internationale roaming gebruik maken
van meerdere netwerken waarop roaming is toegestaan, afhankelijk van de
individuele afspraken tussen Nederlandse en buitenlandse MNO’s.
Bij deze oplossing verschuift de verantwoordelijkheid van de MNO naar de
gebruiker zelf. Het verzekeren van continue connectiviteit via een of meer van deze
oplossingen heeft een financiële impact voor de zakelijke gebruiker, wat er toe kan
leiden dat deze gebruikers er van afzien en continuïteit hiermee niet in alle gevallen
voldoende is geregeld. Er kan met grote zekerheid worden gezegd dat dit geen
oplossing is voor consumenten en alleen geschikt kan zijn voor specifieke
organisaties in vitale sectoren, zoals politie, energiebedrijven, openbaar vervoer,
financiële dienstverlening, enz. Het vergroten van het bewustzijn bij deze
organisaties ten aanzien van hun afhankelijkheid van mobiele netwerkdiensten en
de risico’s bij uitval en verstoring is belangrijk.
3.5

Conclusies en aanbevelingen

Op basis van deze verkenning komen we tot de volgende conclusies:
1) Nationale roaming is een oplossing die momenteel in meerdere landen
wordt gebruikt voor specifieke sectoren, voor continuïteit én voor
verbeterde radiodekking. Voor Nederland wordt de vraag voor nationale
roaming op de korte termijn ook verwacht vanuit specifieke sectoren zoals
Openbare Orde en Veiligheid. Met deze oplossing kan de continuïteit
aanzienlijk worden verhoogd en wordt een gebruiker niet geraakt bij
verstoring van één MNO (dit komt enkele keren per jaar voor). Nationale
roaming is bovendien ook een oplossing voor dekkingsproblemen, waarbij
gebruik kan worden gemaakt van een ander (indoor) netwerk met betere
radiodekking. Nationale roaming is echter niet een goede oplossing voor
continuïteit van grote groepen gebruikers omdat er een overbelasting van
de overgebleven netwerken zou kunnen ontstaan, met risico op een
domino-effect.
2) Disaster roaming zoals gespecificeerd in 3GPP Release 17 is mogelijk een
oplossing die voor consumenten kan worden gebruikt als
continuïteitsoplossing in de toekomst. Met deze oplossing kan roaming op
een geautomatiseerde manier geactiveerd kan worden door de gebruiker.
Om problemen met capaciteit te voorkomen dient het datagebruik voor
disaster roaming wel te worden beperkt tot een maximum per gebruiker.
3) Organisaties (in vitale sectoren) hebben in 4G en 5G ook zelf
mogelijkheden om de afhankelijkheid van één MNO te verkleinen en
daarmee de continuïteit te verhogen. Voorbeelden zijn het gebruik van
dual-SIM of internationale simkaarten (eventueel op basis van eSIM) of

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

25 / 27

door de mogelijkheid tot toegang via andere netwerken te bieden (bv. vast
internet via Wi-Fi of LoRa voor IoT-toepassingen).
TNO doet geen aanbeveling over het al dan niet invoeren van dergelijke
alternatieven. TNO onderkent het steeds grotere belang van continuïteit van
mobiele communicatie. Het is echter de vraag of de gevonden alternatieven,
waarbij de ene operator verkeer overneemt van de ander, de juiste oplossing zijn
voor toekomstige bedreigingen voor de continuïteit.
Daarnaast is het zonder aanvullend onderzoek onduidelijk of deze oplossingen
proportioneel zijn qua kosten en impact op de MNO’s ten opzichte van een mogelijk
toegenomen continuïteit. TNO raadt daarom de overheid aan om in overleg met de
operators op continue basis huidige en toekomstige risico’s te identificeren en
tegenmaatregelen van de individuele MNOs tegen het licht te houden.
Daarbij is ook relevant om de maatregelen die vitale sectoren nemen om
continuïteit van hun dienstverlening te garanderen bij uitval van digitale
infrastructuren te blijven monitoren.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

26 / 27

4 Referenties

[1] T-Mobile, KPN, Vodafone, „Regional roaming - Cross-operator strategy for the
continuation of primary mobile telecom services during large scale 2G/3G voice
outages,” Februari 2013.
[2] Vereniging COIN, „De eindigheid van Regional Roaming als
continuïteitsoplossing,” 24 februari 2022.
[3] Stratix, „Nut en noodzaak Regional Roaming voor vitale sectoren,” Januari
2014.
[4] ENISA, „National Roaming for Resilience - National roaming for mitigating
mobile network outages,” November 2013.
[5] Kamerbrief, „kst-24095-342,” 13 mei 2013.

TNO-rapport | TNO 2022 R11137

5 Afkortingen

BSC
eSIM
IoT
IP
LoRa

Base Station Controller
embedded SIM
Internet of Things
Internet Protocol
Long Range

LTE
M2M

Long Term Evolution (4G)
Machine to Machine

MNO
MSC

Mobile Network Operator
Mobile Switching Centre

MVNO
RNC

Mobile Virtual Network Operator
Radio Network Controller .

SDH
SIM

Synchronous Digital Hierarchy
Subscriber Identity Module

SMS
VoLTE

Short Message Service
Voice over LTE

VoNR
VoWi-Fi

Voice over New Radio
Voice over Wi-Fi

27 / 27