Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Onderzoek naar mogelijke
langetermijneffecten van
elektromagnetische velden op
de gezondheid van werknemers
– update 2019

RIVM Rapport 2019-0010
K.J. Rijs | R. Stam

Onderzoek naar mogelijke
langetermijneffecten van
elektromagnetische velden op de
gezondheid van werknemers
– update 2019
RIVM Rapport 2019-0010

RIVM Rapport 2019-0010

Colofon

© RIVM 2019
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2019-0010
K.J. Rijs (auteur), RIVM
R. Stam (auteur), RIVM
Contact:
Rianne Stam
Centrum Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid
rianne.stam@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, in het kader van Z/110071/18/OV

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Publiekssamenvatting

Onderzoek naar mogelijke langetermijneffecten van
elektromagnetische velden op de gezondheid van werknemers –
update 2019
Er is nog geen eenduidig antwoord mogelijk op de vraag of elektromagnetische
velden op de lange termijn gezondheidseffecten bij werknemers kunnen
veroorzaken. Dit blijkt uit een update van het literatuuronderzoek uit 2015,
waarin het RIVM dezelfde conclusie trok.
Sterke elektromagnetische velden op de werkplek, zoals bij elektrisch lassen of
radarinstallaties, kunnen direct gezondheidseffecten veroorzaken bij
werknemers. Voorbeelden daarvan zijn prikkeling van de zenuwen of
opwarming van organen. Deze update gaat in op mogelijke
langetermijneffecten van blootstelling van werknemers aan elektromagnetische
velden. Het gaat hierbij vooral om situaties waarin de velden zwakker zijn dan
de limieten in de Europese regelgeving. Dergelijke langetermijneffecten zijn
niet opgenomen in de wetgeving die werknemers in Nederland sinds 2016
beschermt. Toen deze werd opgesteld, was het niet bekend of er een verband
was.
In wetenschappelijk onderzoek zijn nog geen verbanden bewezen tussen de
blootstelling van werknemers en het ontstaan van kanker, ziekten van het
zenuwstelsel of andere ziekten op de lange termijn. Wel zijn er opnieuw
aanwijzingen gevonden voor een verband tussen (laagfrequente)
elektromagnetische velden en de mate waarin de zenuwziekte ALS voorkomt.
Het is echter nog steeds niet duidelijk of de elektromagnetische velden de
werkelijke oorzaak zijn, of andere factoren op de werkplek, zoals chemische
stoffen of elektrische schokken. Bij andere ziekten van het zenuwstelsel, zoals
dementie en multiple sclerose (MS), spreken onderzoeken elkaar tegen of is er
nog te weinig onderzoek gedaan naar het effect van elektromagnetische velden.
Er is geen verband aangetoond tussen blootstelling aan elektromagnetische
velden en het ontstaan van diverse vormen van kanker en hart- en
vaatziekten. Voor borstkanker (bij vrouwen) zijn er nog steeds geen
aanwijzingen voor een verband. Voor hersentumoren en leukemie is er
onvoldoende bewijs voor een verband. Voor andere vormen van kanker en voor
afwijkingen in de voortplantingsfuncties, de zintuigen, het afweersysteem en
spieren of gewrichten ontbreekt voldoende en goed onderbouwd onderzoek. In
deze update is ook onderzoek betrokken naar een mogelijk verband tussen
elektromagnetische velden en ongelukken of sterfte bij werknemers. Daaruit
kwam een eerste aanwijzing dat ongevallen buiten werktijd vaker voorkomen
bij werknemers met hoge beroepsmatige blootstelling aan elektromagnetische
velden van MRI-apparatuur. Het is nog onduidelijk of dit met een korte of
langdurige blootstelling samenhangt. Er is te weinig onderzoek uitgevoerd naar
een verband met algemene sterfte om daarover conclusies te kunnen trekken.
De update is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van SZW.
Kernwoorden: elektromagnetische velden, werknemers, gezondheid,
langetermijneffecten
Pagina 3 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 4 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Synopsis

Research into possible long term effects of electromagnetic fields
on the health of workers – update 2019
It is not yet possible to give an unambiguous answer to the question of
whether electromagnetic fields can have detrimental effects on the health
of workers in the long term. These are the findings of an update of the
literature review carried out in 2015, in which RIVM drew the same
conclusion.
Strong electromagnetic fields at the workplace, such as those caused by
electric welding or radar systems, can have direct effects on the health of
workers, including nerve stimulation and heating of organs. The update
investigated the possible long-term effects of the exposure of workers to
electromagnetic fields. This mainly concerns situations involving fields
that are weaker than the limits stipulated by the relevant European
regulations. Such long-term effects have not been incorporated into the
legislation that has protected workers in the Netherlands since 2016.
When this was drawn up it was not known whether there was a link.
Scientific research has not yet proven any links between the exposure of
workers and the occurrence of cancer, disorders of the nervous system or
other illnesses in the long term. Indications have, however, again been
found for a link between low-frequency electromagnetic fields and the
extent to which the neurological disease ALS occurs. However, it is still
not clear whether the electromagnetic fields are the actual cause, or other
factors at the workplace, such as chemical substances or electric shocks.
For other diseases of the nervous system, such as dementia and multiple
sclerosis (MS), studies contradict one another or too few studies on the
effects of electromagnetic fields have been carried out.
No links have been demonstrated between exposure to electromagnetic
fields and the occurrence of various forms of cancer and cardiovascular
diseases. There are still no indications for a link with breast cancer (in
women).There is insufficient evidence for links between electromagnetic
fields and brain tumours or leukaemia. For other forms of cancer and
defects in the reproductive functions, the senses, the immune system or
muscles and joints, there is a lack of well-substantiated research. This
update also included research into a possible link between
electromagnetic fields and accidents or mortality among workers. This
yielded the first indication that accidents outside working hours occur
more frequently among workers with high occupational exposure to
electromagnetic fields from MRI equipment. It is still not clear whether
this is connected to long or short-term exposure. Too little research has
been carried out to be able to draw any conclusions about a link with
general mortality.
The update was commissioned by the Ministry of Social Affairs and
Employment.
Keywords: electromagnetic fields, workers, health, long-term effects
Pagina 5 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 6 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3
1.3.1
1.3.2
1.3.3
1.3.4
1.4
1.4.1
1.4.2
1.4.3
1.5

Inleiding — 13
Aanleiding en vraagstelling — 13
Afbakening — 13
Definities en begrippen — 14
Elektromagnetische velden — 14
Bepalen van blootstelling — 14
Blootstelling van werknemers — 16
Oorspronkelijke onderzoeken, reviews en meta-analyses — 16
Methoden — 17
Zoekmethode literatuur — 17
Beoordeling van literatuur — 17
Geïncludeerde literatuur — 19
Indeling rapport — 19

2
2.1
2.1.1
2.2
2.2.1
2.3
2.3.1
2.4
2.4.1
2.5
2.5.1
2.6
2.6.1

Mogelijke verbanden met kanker — 21
Hersentumoren — 21
Conclusie — 23
Kanker van witte bloedcellen — 23
Conclusie — 25
Borstkanker vrouwen — 25
Conclusie — 26
Borstkanker mannen — 26
Conclusie — 26
Teelbalkanker — 27
Conclusie — 27
Overige vormen kanker: longkanker, kanker in het
oog en blaaskanker — 27
Conclusie — 27

3
3.1
3.1.1
3.2
3.2.1
3.3
3.3.1
3.4
3.4.1

Mogelijke verbanden met neurodegeneratieve ziekten — 29
Motorneuronziekten — 29
Conclusie — 30
Dementie — 31
Conclusie — 32
Ziekte van Parkinson — 32
Conclusie — 33
Multiple sclerose — 33
Conclusie — 33

4
4.1
4.1.1
4.2
4.2.1

Mogelijke verbanden met overige ziekten — 35
Hart- en vaatziekten — 35
Conclusie — 36
Voortplanting, de zintuigen, het afweersysteem, het bewegingsapparaat,
sterfte, ongevallen en abnormale menstruatie — 37
Conclusie — 39

5

Geïncludeerde rapporten — 41
Pagina 7 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

6
6.1
6.2
6.3

Conclusies — 43
Algemene conclusies over kanker — 43
Algemene conclusies over neurodegeneratieve ziekten — 44
Algemene conclusies overige ziekten — 45

7

Literatuurlijst — 47

8
8.1
8.2
8.3

Bijlage 1 — 51
Zoektermen PUBMED — 51
Zoektermen SCOPUS — 52
Zoektermen EMBASE — 52

Pagina 8 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Samenvatting
Samenvatting en leeswijzer
Sterke elektromagnetische velden op de werkplek kunnen direct na de
blootstelling gezondheidseffecten of veiligheidsrisico’s veroorzaken. De
wettelijke regels en grenswaarden beschermen werknemers daartegen. Er
wordt ook wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de vraag of
elektromagnetische velden op de langere termijn gezondheidseffecten
kunnen veroorzaken, zelfs als ze zwakker zijn dan de grenswaarden. De
overheid gaat regelmatig na of er op basis van nieuw onderzoek extra
beleid nodig is om werknemers tegen gezondheidseffecten te
beschermen. Het doel van dit rapport is om de recente stand van zaken
weer te geven van de wetenschappelijke literatuur op het gebied van
mogelijke langetermijneffecten op de gezondheid van kortdurende en
chronische blootstelling aan elektromagnetische velden in
arbeidssituaties. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen laagfrequente
velden (frequenties lager dan 100 kilohertz) en radiofrequente velden
(frequenties hoger dan 100 kilohertz). Voorbeelden van bronnen van
sterke laagfrequente elektromagnetische velden op de werkplek zijn
lasapparatuur, generatoren, inductieverwarmers en elektrolyseprocessen.
Voorbeelden van bronnen van sterke radiofrequente elektromagnetische
velden op de werkplek zijn plasticlassers, MRI-apparatuur in ziekenhuizen
en zendmasten op daken. Het huidige rapport is een update van het
rapport ‘Onderzoek naar mogelijke langetermijneffecten van
elektromagnetische velden op de gezondheid van werknemers’ (RIVMrapport 2015-0203, verder genoemd ‘het vorige rapport’). Het huidige
rapport moet beleidsmakers, onderzoekers en overige belanghebbenden
informeren over de actuele stand van de wetenschap en hen helpen te
bepalen of er nader onderzoek, voorlichting of nieuw beleid op het
onderwerp nodig is. In het rapport zijn openbare ‘peer-reviewed’ reviews,
meta-analyses en oorspronkelijke onderzoeken in wetenschappelijke
tijdschriften geïnventariseerd en beoordeeld die tussen januari 2015 en
november 2018 zijn gepubliceerd. ‘Peer-reviewed’ wil zeggen dat een
onderzoek vóór publicatie is getoetst door andere onderzoekers en waar
nodig gecorrigeerd. In een meta-analyse worden statistische toetsen
gedaan met de gegevens uit meerdere oorspronkelijke onderzoeken. Het
rapport concentreert zich op epidemiologisch onderzoek bij werknemers,
waarin de blootstelling aan elektromagnetische velden wordt gemeten of
geschat en wordt vergeleken met het voorkomen van bepaalde ziekten.
De conclusies getrokken in het vorige rapport veranderen niet op basis
van deze update. Alle onderzoeken bij elkaar genomen zijn er nog geen
verbanden bewezen tussen blootstelling van werknemers en kanker,
ziekten van het zenuwstelsel of andere gezondheidseffecten, als de
elektromagnetische velden zwakker zijn dan de wettelijke
blootstellingslimieten. Net als in het vorige rapport zijn de twee
categorieën ziekten waaraan het meeste onderzoek is gedaan kanker
(met name hersentumoren en leukemie) en ziekten van het
zenuwstelsel (met name amyotrofische laterale sclerose, ALS). Deze
twee categorieën worden beschreven in de hoofdstukken 2 en 3 van het
rapport. Alle overige ziekten waar onderzoek naar is gedaan worden
beschreven in hoofdstuk 4. Op basis van recente inzichten worden
daarin ook mogelijke verbanden met ongevallen en sterfte samengevat.
Pagina 9 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

In het algemeen geldt voor alle onderzochte ziekten dat ze een
complexe ontstaansgeschiedenis kunnen hebben, waarin erfelijke
factoren, leefstijl en diverse omgevingsinvloeden, zoals blootstelling aan
andere risico's dan die van elektromagnetische velden, een rol kunnen
spelen. In hoofdstuk 5 worden de resultaten samengevat, kritische
kanttekeningen geplaatst en suggesties voor vervolgonderzoek gedaan.
Net als in het vorige rapport concluderen wij dat er geen verband is
aangetoond tussen blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische
velden op de werkplek en borstkanker bij vrouwen. Voor borstkanker bij
mannen, teelbalkanker, longkanker, kanker in het oog en blaaskanker is
er nog te weinig onderzoek van hoge kwaliteit gedaan om conclusies te
kunnen trekken over verbanden met blootstelling aan elektromagnetische
velden. Er is sinds het verschijnen van het vorige rapport meer onderzoek
gedaan naar een mogelijk verband tussen beroepsmatige blootstelling
aan elektromagnetische velden en hersentumoren of leukemie bij
werknemers of hun kinderen. Net als bij voorgaand onderzoek verschillen
de resultaten echter per onderzoek, hangen niet samen met de sterkte
van de blootstelling of worden mogelijk vertekend door gebrekkige
methoden. Geconcludeerd wordt daarom dat er onvoldoende bewijs is
voor een verband met hersentumoren of leukemie bij werknemers of bij
hun kinderen. Over andere vormen van kanker zijn geen publicaties
gevonden.
Op basis van de literatuur in het vorige rapport werd geconcludeerd dat
er aanwijzingen zijn gevonden voor een verband tussen beroepen met
blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden en het
voorkomen van motorneuronziekten (vooral ALS). Zoals in de conclusie
van het vorige rapport is samengevat, kon uit de beschikbare literatuur
nog niet opgemaakt worden of elektromagnetische velden de werkelijke
oorzaak zijn, of andere factoren op dezelfde werkplek zoals chemische
stoffen of elektrische schokken. De wisselende resultaten in recentere
publicaties geven nog geen extra duidelijkheid over het verband tussen
laagfrequente elektromagnetische velden of elektrische schokken en ALS
en de conclusie van het vorige rapport blijft daarom gehandhaafd.
Voor de overige ziekten van het zenuwstelsel zijn sinds het vorige rapport
geen nieuwe onderzoekspublicaties gevonden en recenter gepubliceerde
meta-analyses geven geen afwijkende conclusies. De conclusies uit het
vorige rapport blijven daarom gehandhaafd: voor dementie, waaronder
de ziekte van Alzheimer, zijn enkele aanwijzingen gevonden voor een
verband met blootstelling aan laagfrequente velden, maar de
onderzoeken geven wisselende resultaten, hebben methodologische
beperkingen, worden niet altijd gepubliceerd en geven geen duidelijkheid
over storende factoren. Er is tot nu toe geen verband gevonden tussen
blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden en de ziekte
van Parkinson. Er is nog te weinig onderzoek gedaan naar een verband
met multiple sclerose om conclusies te kunnen trekken.
Door de beperkingen van het onderzoek naar een mogelijk verband met
hart- en vaatziekten dat is gepubliceerd sinds het vorige rapport
veranderen de conclusies niet: er is geen verband aangetoond tussen
blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden op de
Pagina 10 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

werkplek en hart- en vaatziekten. Voor radiofrequente velden kunnen
nog geen conclusies worden getrokken.
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat voor afwijkingen in de
voortplanting, de zintuigen, het afweersysteem en het bewegingsapparaat
de weinige onderzoeken die zijn gedaan te inconsistent zijn of te
gebrekkig uitgevoerd zijn om conclusies te kunnen trekken. De nieuwe
onderzoekspublicaties over een mogelijk verband met voortplanting
veranderen de conclusies uit het vorige rapport ook niet. Omdat er in
deze update geen nieuwe publicaties zijn gevonden voor de overige
ziekten, veranderen ook deze conclusies niet.
Nieuw onderzoek geeft een eerste aanwijzing voor het vaker voorkomen
van ongevallen buiten werktijd bij werknemers met hoge beroepsmatige
blootstelling aan elektromagnetische velden van MRI-apparatuur. Om
deze aanwijzing voor een verband te bevestigen is vervolgonderzoek
nodig. Er zijn nog te weinig onderzoeken uitgevoerd naar een mogelijk
verband tussen beroepsmatige blootstelling aan elektromagnetische
velden en abnormale menstruatie(patronen) of een mogelijk verband
met algemene sterfte om daarover conclusies te kunnen trekken.
Zoals in het vorige rapport is samengevat, hebben de gepubliceerde
epidemiologische onderzoeken nog beperkingen, maar zijn er ook
methodologische verbeteringen doorgevoerd. Zo is er in bepaalde
onderzoeken bijvoorbeeld gecorrigeerd voor de invloed van elektrische
schokken of andere werkgerelateerde factoren. De methode die is
gebruikt om de blootstelling en de gezondheidsuitkomsten te meten zou
nog verder verbeterd kunnen worden. Voor sommige categorieën
ziekten zijn er nog te weinig onderzoeken van voldoende kwaliteit
gepubliceerd. Het RIVM blijft de ontwikkelingen in de wetenschappelijke
literatuur op het gebied van mogelijke effecten van elektromagnetische
velden op de gezondheid van werknemers daarom volgen.

Pagina 11 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 12 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en vraagstelling
In het huidige rapport wordt het literatuuronderzoek ‘Onderzoek naar
mogelijke langetermijneffecten van elektromagnetische velden op de
gezondheid van werknemers’ (RIVM-rapport 2015-0203, verder
genoemd ‘het vorige rapport’) aangevuld. De inhoud van dat rapport
kwam voort uit een vraag binnen het project ‘Elektromagnetische
velden’ dat RIVM uitvoerde voor het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW). Het doel van dat rapport en deze update is om
de stand van zaken weer te geven van de wetenschappelijke literatuur
op het gebied van mogelijke langetermijneffecten op de gezondheid van
kortdurende en chronische blootstelling aan elektromagnetische velden
(EMV) in arbeidssituaties. Het huidige rapport moet beleidsmakers,
onderzoekers en overige belanghebbenden informeren over de stand
van de wetenschap en hen helpen te bepalen of er nader onderzoek,
voorlichting of nieuw beleid op het onderwerp nodig is.

1.2

Afbakening
In het huidige rapport worden gepubliceerde, openbare ‘peer-reviewed’
reviews, meta-analyses en oorspronkelijke onderzoeken bij de
beroepsbevolking in wetenschappelijke tijdschriften geïnventariseerd en
beoordeeld. Alleen ‘peer-reviewed’ wetenschappelijke artikelen zijn
beoordeeld en samengevat. ‘Peer-reviewed’ betekent dat een
wetenschappelijk artikel vóór publicatie is getoetst door andere
onderzoekers en waar nodig gecorrigeerd. Congresabstracts met korte
samenvattingen van recent onderzoek zijn niet meegenomen. Zulke
abstracts zijn niet altijd peer-reviewed en bevatten onvoldoende
informatie om de kwaliteit ervan te beoordelen. Ter aanvulling van de
bevindingen zijn rapporten van wetenschappelijke organisaties
geraadpleegd.
Langetermijneffecten worden hier gedefinieerd als alle effecten die
ontstaan in een periode langer dan de tijdspanne waarin de
wetenschappelijk bewezen gezondheidseffecten door elektrische
prikkeling en opwarming zich uiten (tijdens, direct na of – voor
overmatige opwarming – binnen een maand na de blootstelling). Het kan
daarbij gaan om eenmalige blootstelling, langdurige blootstelling of
herhaalde blootstelling gedurende meerdere jaren. Wetenschappelijk
bewezen verbanden tussen blootstelling aan EMV en kortetermijneffecten
op de gezondheid op basis van elektrische stimulatie en opwarming vallen
buiten het huidige rapport. Dergelijke verbanden vormen de basis voor de
blootstellingslimieten in de Europese richtlijn elektromagnetische velden
(Parlement en Raad van de Europese Unie, 2013), waar het Nederlandse
Arbeidsomstandighedenbesluit naar verwijst. Deze limieten zijn gebaseerd
op aanbevelingen van de ‘International Commission on Non-Ionizing
Radiation Protection’ (ICNIRP). Mogelijke effecten van EMV op de
gezondheid van leden van de algemene bevolking of patiënten in de
reguliere gezondheidszorg vallen ook buiten het huidige rapport. Effecten
met onduidelijke relevantie voor de gezondheid (bijvoorbeeld het effect
op cellen of hormonen) worden niet beschreven. Sommige mensen geven
Pagina 13 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

aan zogenoemde somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten
(Engels: non-specific physical symptoms), zoals hoofdpijn en
vermoeidheid, te krijgen na blootstelling aan EMV met sterkten die
beduidend lager zijn dan de blootstellingslimieten in de Europese richtlijn.
Deze klachten kunnen direct na blootstelling of na langduriger
blootstelling optreden, niet alleen op het werk maar ook in het dagelijks
leven daarbuiten. Een oorzakelijk verband met de blootstelling aan EMV is
tot nu toe niet aangetoond (voor reviews zie (Baliatsas et al., 2012; Rubin
et al., 2011). In het huidige rapport wordt niet op deze klachten
ingegaan. Mogelijke gezondheidseffecten van EMV en de mechanismen
daarvoor in het lichaam kunnen ook worden onderzocht bij proefdieren.
Omdat deze onderzoeken meestal niet specifiek zijn voor blootstelling van
werknemers, worden ze in dit rapport niet besproken.
1.3

Definities en begrippen
Hieronder worden de volgende definities en begrippen uitgelegd:
elektromagnetische velden, bepalen van blootstelling, blootstelling van
werknemers en oorspronkelijke onderzoeken, reviews en meta-analyses.
Deze definities en begrippen worden uitgebreider uitgelegd in het vorige
RIVM-rapport (Rijs en Stam, 2015). Verder worden in het vorige rapport
de volgende definities en begrippen ook nog beschreven die mogelijk
relevant kunnen zijn als achtergrondinformatie bij het lezen van het
huidige rapport: risicomaten in epidemiologisch onderzoek, verbanden in
epidemiologisch onderzoek, heterogeniteit in onderzoeksresultaten en
publicatiebias. Deze definities en begrippen zullen hier niet nogmaals
beschreven worden.

1.3.1

Elektromagnetische velden
Tenzij nader gespecificeerd, staat de afkorting ‘EMV’ in dit rapport voor
elektrische velden, magnetische velden of elektromagnetische velden.
Daar waar in dit rapport wordt gesproken over ‘laagfrequente’ EMV,
worden velden met frequenties tussen 1 hertz en 100 kilohertz bedoeld.
Epidemiologisch onderzoek naar effecten van laagfrequente EMV
concentreert zich vaak op de zogenoemde ‘extreem-laagfrequente’
velden met frequenties tussen 1 en 300 hertz. De belangrijkste bronnen
van deze velden zijn elektriciteitsvoorzieningen en apparatuur op de
netspanning, die in Nederland een frequentie van 50 hertz heeft. Daar
waar in dit rapport wordt gesproken over ‘radiofrequente’ EMV, worden
velden met frequenties tussen 100 kilohertz en 300 gigahertz bedoeld.
De sterkte van EMV buiten het lichaam is bepalend voor de grootte van
de effecten in het lichaam. De sterkte van elektrische velden wordt
gemeten in de grootheid ‘elektrische veldsterkte’ (eenheid: volt per
meter). De sterkte van magnetische velden kan worden gemeten in de
grootheden ‘magnetische veldsterkte’ (eenheid: ampère per meter) of
‘magnetische fluxdichtheid’ (eenheid: tesla), die naar elkaar zijn om te
rekenen. Voor het meten van de sterkte van EMV met frequenties
tussen 10 megahertz en 300 gigahertz wordt ook de grootheid
‘vermogensdichtheid’ gebruikt (eenheid: watt per vierkante meter).

1.3.2

Bepalen van blootstelling
Zoals in het vorige rapport is beschreven, zijn er in epidemiologische
onderzoeken verschillende methoden beschikbaar om blootstelling aan
Pagina 14 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

EMV in arbeidssituaties te bepalen. Een veel gebruikte methode is het
onderzoeken van beroepen waarvan bekend is dat de werknemers
blootgesteld worden aan relatief sterke EMV, zoals elektricien, lasser en
metaalbewerker. Door een vergelijking te maken tussen personen met
en personen zonder een beroep met blootstelling aan EMV, kan een
verband tussen blootstelling en gezondheid onderzocht worden. Daarbij
wordt de daadwerkelijke blootstelling aan EMV van de deelnemers niet
gemeten. Een nadeel van deze methode is dat personen met een
bepaald beroep ook kunnen worden blootgesteld aan andere
omstandigheden die de gezondheid kunnen beïnvloeden. Lassers kunnen
bijvoorbeeld niet alleen worden blootgesteld aan EMV, maar ook aan
giftige stoffen in de lasrook, die daardoor als confounder kunnen werken
(zie paragraaf 1.4.2). Hier wordt niet altijd rekening mee gehouden in
epidemiologische onderzoeken.
Een andere manier is door in de analyses gebruik te maken van een
‘job-exposure matrix’. Een job-exposure matrix is een kruistabel waarin
per beroep(sgroep) de blootstelling aan bepaalde eigenschappen van het
werk is opgenomen. Blootstelling aan EMV wordt voor diverse beroepen
geschat (door experts of door steekproefsgewijze metingen) en
gegroepeerd op basis van het geschatte niveau van blootstelling aan
EMV. Door veel verschillende beroepen samen te nemen, wordt
verondersteld dat verstoring door schadelijke factoren anders dan EMV
kleiner is. Een nadeel van een job-exposure matrix is, dat geen rekening
wordt gehouden met de variatie in taken en in de mate van blootstelling
binnen beroepsgroepen.
Tot slot kan de persoonlijke blootstelling ook gemeten of gemodelleerd
worden. Hoewel dit de meest exacte manier is voor het bepalen van de
blootstelling per persoon, geeft het niet altijd een representatief beeld
van de variatie in blootstelling op de werkvloer. Zo worden metingen op
de werkplek vaak op een gestandaardiseerde afstand van de bron
gemeten (bijvoorbeeld 20 centimeter), terwijl de werknemer tijdens het
werk ook dichter bij de bron kan komen. Ook een persoonlijke
blootstellingsmeter wordt niet altijd op de plaats van de hoogste
blootstelling gedragen. Alles bij elkaar genomen geven persoonlijke
metingen van de werknemers in een onderzoek de meest specifieke
informatie over de blootstelling aan EMV.
Voor alle drie de voornoemde manieren om de blootstelling te bepalen
geldt dat er verschillende maten kunnen worden gebruikt om de
geschatte of gemeten blootstelling uit te drukken. Voor de bewezen
kortetermijneffecten van hoge blootstelling aan EMV is alleen de
‘instantane’ sterkte van het veld van belang. Voor mogelijke
langetermijneffecten hoeft dit niet het geval te zijn. Alternatieve
blootstellingsmaten in onderzoek naar langetermijneffecten kunnen
bijvoorbeeld zijn het tijdsgewogen gemiddelde, het geometrisch
gemiddelde, de mediaan of het aantal pieken boven een
drempelwaarde. Naast de blootstellingsmaat kan ook de totale duur van
de blootstelling van belang zijn voor mogelijke langetermijneffecten
(cumulatieve blootstelling).

Pagina 15 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

1.3.3

Blootstelling van werknemers
EMV waaraan werknemers in arbeidssituaties kunnen worden
blootgesteld kunnen sterker zijn dan EMV waaraan leden van de
bevolking worden blootgesteld. Blootstellingslimieten voor werknemers
zijn hoger (minder streng) dan voor leden van de bevolking, omdat
blootstellingslimieten voor de bevolking ook bescherming moeten bieden
aan kinderen, zwangere vrouwen, ouderen, mensen met
gezondheidsproblemen en mensen die zich niet bewust zijn dat zij
blootgesteld worden. Van leden van de bevolking kan niet verwacht
worden dat zij maatregelen nemen om zich te beschermen tegen
blootstelling aan EMV. Werknemers zijn doorgaans volwassen mensen
waarvan de blootstelling bekend is en die worden getraind om zich
bewust te zijn van de mogelijke risico’s van EMV en de nodige
voorzorgsmaatregelen in acht te nemen (ICNIRP, 1998). Hoewel de
blootstelling van werknemers in de meeste gevallen lager is dan de
blootstellingslimieten in de Europese richtlijn, kan de blootstelling van
werknemers hoger zijn dan voor de algemene bevolking. Voorbeelden
van bronnen van laagfrequente EMV in arbeidssituaties sterker dan de
limieten voor de bevolking zijn geleiders en transformatoren in
energiecentrales, inductieverwarmers, lasapparatuur en
elektrolyseprocessen. Voorbeelden van bronnen van radiofrequente EMV
in arbeidssituaties sterker dan de limieten voor de bevolking zijn
diëlektrische verwarmers, zendinstallaties en MRI-scanners in
ziekenhuizen.
In epidemiologisch onderzoek wordt meestal naar de gemiddelde
blootstelling over een langere tijdsperiode gekeken. Die zal in het
algemeen lager zijn dan de blootstellingslimieten in de Europese
richtlijn. Dit is alleen lastig te bepalen in onderzoeken waar een jobexposure matrix of beroepentitels worden gebruikt om de blootstelling
te bepalen, aangezien op die manier een schatting wordt gemaakt.
Alleen wanneer de EMV-blootstelling gemeten wordt, kan mogelijk
bepaald worden of de blootstelling lager is dan de limieten in de
Europese richtlijn. De tijdgemiddelde blootstelling in de oorspronkelijke
onderzoeken opgenomen in dit rapport was lager dan de
blootstellingslimieten in de Europese richtlijn. Het is echter altijd
mogelijk dat er in de middelingsperiode ook incidentele blootstellingen
voorkwamen die hoger waren dan deze blootstellingslimieten.

1.3.4

Oorspronkelijke onderzoeken, reviews en meta-analyses
In oorspronkelijke onderzoeken worden de methoden en resultaten van
een afzonderlijk epidemiologisch onderzoek beschreven.
Reviews zijn literatuuronderzoeken waarin op een systematische wijze
wordt gezocht in zoekmachines (zoals de digitale zoekmachines PubMed,
Scopus en Embase) naar oorspronkelijke onderzoeken die relevant zijn
voor de onderzoeksvraag. Hierbij wordt in het algemeen gebruikgemaakt
van specifieke zoektermen en zoekjaren, om ervoor te zorgen dat de
zoektocht systematisch en reproduceerbaar is. De auteurs beoordelen de
relevantie en de kwaliteit van de oorspronkelijke artikelen en proberen er
algemene conclusies uit te trekken.
In een meta-analyse worden statistische toetsen gedaan met de
gegevens uit meerdere oorspronkelijke onderzoeken. Bijvoorbeeld, als
Pagina 16 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

alle oorspronkelijke onderzoeken dezelfde analysemethode hebben
gebruikt, kan een gewogen gemiddelde genomen worden van de
getalsmatige uitkomsten van alle onderzoeken. In een meta-analyse kan
ook getest worden op heterogeniteit van de onderzoeksresultaten en
publicatiebias (zie voor meer uitleg hierover Rijs en Stam (2015)).
1.4

Methoden

1.4.1

Zoekmethode literatuur
Net als in het vorige rapport zijn reviews, meta-analyses en
oorspronkelijke onderzoeken gezocht in de internationale databases
PubMed en Scopus. Daarnaast is een aanvullende search uitgevoerd in de
zoekmachine Embase. In deze update is de gebruikte methode nagenoeg
hetzelfde gebleven, alleen zijn de zoektermen uitgebreid (zie Bijlage 1).
Dit is gedaan naar aanleiding van suggesties die zijn gedaan door
reviewers van dit rapport, een informatiespecialist en de actuele
handleidingen van de zoekmachines PubMed en Scopus. Op basis van het
publiceren van twee recente oorspronkelijke onderzoeken (Dabouis et al.,
2016; Bongers et al., 2016) is besloten de zoektermen uit te breiden met
de uitkomstmaten ‘sterfte’ en ‘ongevallen’. Ook is de aandoening nonhodgkin lymfoom toegevoegd. In het vorige RIVM-rapport (Rijs en Stam,
2015) is gezocht tussen 01-01-2004 en 01-12-2014. In het huidige
rapport zijn reviews, meta-analyses en oorspronkelijke onderzoeken
gepubliceerd in het Engels of het Nederlands tussen 01-12-2014 en
01-11-2018 geïncludeerd. Voor de uitkomstmaten sterfte, ongevallen en
non-hodgkin lymfoom is gezocht vanaf 01-01-2004, in lijn met alle
andere onderzochte uitkomstmaten. Een onderscheid is gemaakt tussen
reviews en losse artikelen. Als er geen reviews waren, zijn oorspronkelijke
artikelen gezocht vanaf 01-01-2004.
Ook zijn net als in het vorige RIVM-rapport de conclusies uit rapporten
van internationale en nationale organisaties die zich bezighouden met
gezondheidsbescherming van de beroepsbevolking samengevat ter
ondersteuning van de gevonden resultaten. Engelse, Duitse, Franse en
Nederlandse rapporten gepubliceerd na februari 2014 zijn gezocht op de
websites van de volgende nationale en internationale organisaties:
Advisory Group on Non-Ionising Radiation (AGNIR, UK); Agence
nationale de sécurité sanitaire alimentation, environnement, travail
(ANSES, Frankrijk); Australian Radiation Protection and Nuclear safety
Authority (ARPANSA); Bundesamt für Strahlenschutz (Duitsland);
European Commission (Scientific Committees); Finnish Radiation and
Nuclear Safety Authority (STUK); Gezondheidsraad; International
Agency for Research on Cancer (IARC); Hoge Gezondheidsraad (België);
ICNIRP; National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH,
USA); Public Health England (UK); RIVM; Swedish Radiation Safety
Authority (Strålsäkerhetsmyndigheten, SSM); World Health Organization
(WHO).

1.4.2

Beoordeling van literatuur
De publicaties die werden gevonden in PubMed, Scopus en Embase zijn
beoordeeld op relevantie. De resultaten zijn samengevat per gevonden
gezondheidsmaat. Waar mogelijk is per gezondheidsmaat onderscheid
gemaakt tussen:

Pagina 17 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

•

•
•

•

statische magnetische velden, laagfrequente EMV en
radiofrequente EMV. Bij laagfrequente velden gaat het meestal
om extreem-laagfrequente velden met frequenties tussen 1 en
300 hertz;
de onderzochte beroepsgroepen;
reviews, meta-analyses en oorspronkelijke onderzoeken van lage
en hoge kwaliteit. Bij het trekken van conclusies wordt vooral
gekeken naar reviews van hoge kwaliteit. Reviews en metaanalyses zijn van lage kwaliteit als:
o ze niet reproduceerbaar zijn omdat een beschrijving van de
gebruikte methode ontbreekt. Dit is met name het geval
wanneer een beschrijving van de zoektermen, zoekmachines
of publicatiejaren ontbreekt. Hierbij is het dus mogelijk dat de
review of meta-analyse goed is uitgevoerd, maar het is
onmogelijk om dit te achterhalen;
o niet duidelijk is of de resultaten van de gereviewde artikelen
samengenomen mogen worden. Hierbij is bekeken of een
beschrijving ontbreekt van de methodologische kwaliteit of de
gebruikte blootstellingsmaten of beroepsgroepen van de
gereviewde artikelen. In het geval van een meta-analyse
wordt bekeken of een zogenoemde test voor heterogeniteit is
uitgevoerd.
Bij het trekken van conclusies over oorspronkelijke onderzoeken
wordt rekening gehouden met de beperkingen van de
oorspronkelijke onderzoeken. Daarbij is gebruikgemaakt van
richtlijnen voor het beoordelen van de kwaliteit van
epidemiologisch onderzoek van de WHO (WHO, 2012) en van
GRADE (‘Grades of Recommendation, Assessment, Development,
and Evaluation’) (Guyatt et al., 2011; Ryan en Hill, 2016). Op
basis hiervan is in dit rapport gelet op de onderstaande
eigenschappen van het onderzoek (voor meer informatie over
deze eigenschappen zie Kennisplatform ElektroMagnetische
Velden, 2014).
o De grootte van de onderzoekspopulatie: hoe groter, hoe beter
ook kleine verschillen tussen de blootgestelde groep en de
controlegroep aangetoond kunnen worden.
o Het type onderzoek: dwarsdoorsnede (deelnemers in het
onderzoek worden op één moment onderzocht) of longitudinaal
(deelnemers worden op meerdere momenten in de tijd
onderzocht). Een belangrijk nadeel van dwarsdoorsnedeonderzoek ten opzichte van longitudinaal onderzoek is dat niet
duidelijk is wat de richting van het verband is, doordat
blootstelling en ziekte gelijktijdig bepaald zijn.
o Een blootstelling-respons-verband. Dat wil zeggen dat de
respons (het voorkomen of de ernst van de ziekte) toeneemt
naarmate de blootstelling sterker is. De aanwezigheid van een
blootstelling-respons-verband maakt de aanwezigheid van
een verband waarschijnlijker.
o Het aantal analyses dat is uitgevoerd: hoe meer analyses zijn
uitgevoerd, hoe groter de kans dat er toevallig een statistisch
significant verschil wordt gevonden, terwijl dat er in de
populatie als geheel niet is (‘kanskapitalisatie’). Door een
statistische correctie kan dit voorkomen worden.

Pagina 18 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

o

o

o

Of de blootstelling of gezondheidsuitkomst beperkt is
gemeten (‘informatiebias’). Bijvoorbeeld, het meten van de
blootstelling met behulp van meetapparatuur is preciezer dan
het bepalen van de blootstelling door middel van
beroepentitels; zie ook paragraaf 1.3.2.
Of er verstorende factoren (‘confounders’) niet gemeten zijn
die zowel de blootstelling als de uitkomstmaat kunnen
beïnvloeden.
Selectiebias: wanneer de non-respons of uitval van deelnemers
aan het onderzoek gerelateerd is aan de blootstelling of ziekte.
Daarbij zouden de onderzoekers moeten analyseren of de
onderzoekspopulatie verschilt wat betreft de blootstelling of
ziekte, vergeleken met de personen die niet hebben
deelgenomen. Wanneer dat niet mogelijk is, kan een lage
respons al een aanwijzing zijn dat er geen representatieve
onderzoekspopulatie is opgenomen in het onderzoek.

Rapporten dienden een adequate beschrijving te bevatten van hun
methoden en voldoende aandacht te hebben besteed aan de kwaliteit
van de samengevatte onderzoekspublicaties.
1.4.3

Geïncludeerde literatuur
In totaal zijn in de periode 01-12-2014 tot 01-11-2018 zeventien
oorspronkelijke onderzoeken en vijftien reviews in wetenschappelijke
tijdschriften gevonden. Daarnaast zijn er drie relevante rapporten van
onderzoeksinstellingen gevonden.

1.5

Indeling rapport
De gevonden reviews, meta-analyses en oorspronkelijke onderzoeken
over een mogelijk verband tussen kortdurende en chronische blootstelling
aan EMV in arbeidssituaties en gezondheidseffecten op de lange termijn
zijn ingedeeld in drie groepen die in drie aparte hoofdstukken worden
samengevat: kanker (onder andere teelbalkanker, borstkanker en
hersentumoren), neurodegeneratieve ziekten (onder andere
amyotrofische laterale sclerose, de ziekte van Alzheimer en de ziekte van
Parkinson) en overige aandoeningen (onder andere hart- en vaatziekten,
voortplanting en het immuunsysteem). Per hoofdstuk worden de
resultaten in chronologische volgorde besproken. Per hoofdstuk wordt ook
besproken of de conclusies die zijn getrokken in het RIVM-rapport
gepubliceerd in 2015 zijn veranderd of niet. Daaropvolgend worden de
resultaten van rapporten besproken. Ten slotte worden in het hoofdstuk
‘Conclusies en discussie’ algemene conclusies getrokken over gevonden
verbanden en worden tekortkomingen in het onderzoek geïnventariseerd.

Pagina 19 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 20 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

2

Mogelijke verbanden met kanker

2.1

Hersentumoren
Turner et al. (2017) gebruikten dezelfde dataset en onderzoekspopulatie
als in een eerdere publicatie van Turner et al. (2014) die al is opgenomen
in het vorige rapport: de internationale INTEROCC-database met sterkte
van EMV-bronnen in arbeidssituaties. In hun eerdere onderzoek vonden zij
een verband tussen cumulatieve blootstelling aan laagfrequente EMV en
gliomen (niet met meningeomen), maar alleen als de blootstelling
plaatsvond één tot vier jaar voor de diagnose (Turner et al 2014). Er was
een blootstelling-respons-verband (laagste cumulatieve
blootstellingscategorie: lager dan 0,34 microtesla-jaren; hoogste: hoger
dan of gelijk aan 0,80 microtesla-jaren). Een verband werd niet gevonden
wanneer de gemiddelde blootstelling (microtesla) en het beroep waarin de
hoogste blootstelling (microtesla) heeft plaatsgevonden werden
onderzocht. In het vervolgonderzoek van (Turner et al., 2017) werd geen
verband gevonden tussen de gecombineerde blootstelling aan cumulatieve
laagfrequente EMV (lager dan 0,46 microtesla-jaren versus hoger dan of
gelijk aan 0,46 microtesla-jaren) en metalen, oplosmiddelen en andere
chemicaliën met het voorkomen van gliomen of meningeomen. De
levenslange beroepsmatige blootstelling aan laagfrequente EMV
(INTEROCC job-exposure matrix; deels gebaseerd op metingen), metalen,
oplosmiddelen en andere chemicaliën (FINJEM job-exposure matrix) is
bepaald door de onderzochte personen te vragen welke beroepen zij
hebben gehad en hoe lang zij die beroepen hebben uitgeoefend. De
beroepsgeschiedenis is daarom vrij uitgebreid onderzocht, maar mogelijk
worden de resultaten beïnvloed door ‘recall bias’ (vertekende herinnering).
Er is geen verband gevonden tussen blootstelling aan laagfrequente EMV
tijdens het werk en het voorkomen van verschillende typen gliomen
(Carlberg et al. 2017). Wanneer echter een onderscheid gemaakt wordt
in de gradatie van kwaadaardigheid van de glioom, werd een verband
gevonden met de meest kwaadaardige vorm (graad 4), maar alleen
wanneer de diagnose van de glioom maximaal veertien jaar plaatsvond
na het begin van blootstelling. Er werd een blootstelling-responsverband gevonden: hoe hoger de cumulatieve blootstelling, hoe groter
de kans op glioom graad 4, met als hoogste categorie een cumulatieve
blootstelling van 2,75 microtesla-jaren. Carlberg et al. (2017) hebben
twee case-control-onderzoeken samengevoegd. In het eerste onderzoek
zijn mannen en vrouwen onderzocht die tussen 1997 en 2003 (Hardell
et al., 2006) een hersentumor hebben gekregen en in het tweede
onderzoek mensen die tussen 2007 en 2009 (Hardell et al., 2013) een
hersentumor hebben gekregen. Personen zonder hersentumoren zijn
geselecteerd uit de algemene bevolking. Cumulatieve blootstelling
(microtesla-jaren), gemiddelde blootstelling (microtesla) en beroep
waarin de hoogste blootstelling heeft plaatsgevonden zijn gebruikt om
een verband met laagfrequente EMV te onderzoeken. Dit is bepaald op
vergelijkbare manier en met dezelfde job-exposure matrix als Turner et
al. (2017). Een voordeel van het onderzoek van Carlberg et al. (2017) is
dat zij een onderscheid in gradaties van gliomen konden maken en een
groot deel van de beroepsgeschiedenis hebben kunnen onderzoeken.
Pagina 21 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Net als bij Turner et al. (2017) is het mogelijk dat er in het onderzoek
van Carlberg et al. (2017) sprake is van recall bias, aangezien het
bepalen van uitgevoerde beroepen is gedaan met behulp van een
vragenlijst. Net als in het onderzoek van Turner et al. (2017) zijn vrij
veel analyses met verschillende afkapwaarden uitgevoerd, wat de kans
op een toevallige significante bevinding vergroot.
Vila et al. (2018) vonden geen verband tussen de blootstelling aan
cumulatieve radiofrequente EMV en gliomen of meningeomen. Daarbij is
ook rekening gehouden met hoe lang geleden de blootstelling had
plaatsgevonden en met hoe kwaadaardig de tumor was. Ook is
gecontroleerd voor meerdere verstorende factoren, waaronder gebruik
van mobiele telefoons. Vila et al. (2018) heeft net als Turner et al (2017)
ook gegevens gebruikt uit de INTEROCC-database, vooral bepaald aan de
hand van literatuuronderzoek. Vila et al (2018) gebruikten de
beroepengeschiedenis van personen en bepaalden aan de hand daarvan
of zij gewerkt hebben in de buurt van zeven bronnen van laagfrequente
en radiofrequente EMV (‘bron-exposure matrix’). In het onderzoek van
Vila et al. (2018) worden alleen bronnen van radiofrequente EMV
onderzocht, namelijk radars, telecommunicatie-antennes en
zendapparatuur (waaronder walkietalkies) of apparatuur voor
halfgeleider-fabricage, medische behandelingen, industriële verhitting
(inductieovens) en voedselverhitting (magnetronovens). De job-exposure
matrix is vervolgens gebruikt om de gemiddelde niveaus van blootstelling
aan bronnen van radiofrequente EMV te bepalen. De controlegroep
bestond uit personen die nooit blootgesteld zijn aan radiofrequente EMV
van deze bronnen. Een beperking van het onderzoek is dat de
beroepenhistorie is gebaseerd op het geheugen van de respondenten,
waardoor de resultaten mogelijk worden vertekend door recall bias. Met
name personen die een hersentumor hebben kunnen zich blootstelling op
het werk mogelijk anders herinneren dan personen die geen hersentumor
hebben. In het onderzoek van Vila et al (2018) wordt een grote dataset
gebruikt. Een voordeel van het onderzoek is ook dat er gebruik is
gemaakt van een bron-exposure matrix, gebaseerd op geschatte
blootstelling per bron. Daardoor ontstaat er meer variatie in blootstelling
tussen personen vergeleken met een job-exposure matrix, gebaseerd op
geschatte blootstelling per beroepsgroep.
Su et al. (2018) deden een meta-analyse van onderzoeken waarin een
verband is onderzocht tussen beroepsmatige blootstelling van ouders aan
extreem laagfrequente magnetische velden en hersentumoren bij hun
kinderen. Onderzoeken zijn samengenomen en vervolgens gegroepeerd
naar type hersentumor (neuroblastoma of tumoren aan het centrale
zenuwstelsel, waaronder glioom en neuro-ectodermale tumor),
blootstelling van de moeder of de vader, methode van
blootstellingsbepaling en of de blootstelling van de moeder voor of tijdens
de zwangerschap plaatsvond. Kinderen bij wie de moeder voor of tijdens
de zwangerschap was blootgesteld aan extreem laagfrequente
magnetische velden hadden vaker een tumor van het centrale
zenuwstelsel. Dit bleek ook het geval wanneer alleen onderzoeken werden
samengenomen met grote onderzoekspopulaties, onderzoeken die door
de auteurs zijn beoordeeld met een hoge kwaliteit en onderzoeken waarin
de blootstelling voor de zwangerschap of tijdens de zwangerschap
plaatsvond. Er was echter geen verband wanneer alleen onderzoeken
Pagina 22 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

werden samengenomen waarin kwantitatieve blootstellingsbepaling was
gebruikt. Alleen wanneer onderzoeken werden samengenomen waarin
niet-kwantitatieve blootstellingsdata (blootstelling is bepaald met behulp
van beroepentitel) zijn onderzocht, bleek er een verband. In het
algemeen geeft kwantitatieve bepaling van de blootstelling specifiekere
informatie over de blootstelling aan EMV dan beroepentitels. De auteurs
concluderen daarom dat er nog meer onderzoek nodig is om te bepalen of
er een verband bestaat. Er is geen verband gevonden met tumoren aan
het centrale zenuwstelsel in kinderen bij wie de vader was blootgesteld
aan extreem laagfrequente magnetische velden. Ook is er geen verband
gevonden met neuroblastoma in kinderen. De auteurs rapporteren dat de
meeste van de samengenomen onderzoeken geen informatie geven over
individuele blootstelling, wat tot misclassificatie kan leiden. Ook is er in de
samengenomen onderzoeken geen informatie over blootstelling aan
extreem laagfrequente magnetische velden buiten het werk. Verder
hebben de onderzoeken geen criteria voor de leeftijd van kinderen, en
maken ze geen onderscheid in de verschillende typen tumoren van het
zenuwstelsel.
2.1.1

Conclusie
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat er voor
hersentumoren onvoldoende bewijs is voor een verband met
beroepsmatige blootstelling aan EMV. Gezien de wisselende resultaten
en de beperkingen van de oorspronkelijke onderzoeken (Carlberg et al.,
2017; Turner et al., 2017; Vila et al., 2018), beschreven in het huidige
rapport en in de meta-analyse van Su et al. (2018), verandert die
conclusie niet.

2.2

Kanker van witte bloedcellen
Su et al. (2016) hebben een meta-analyse uitgevoerd van onderzoeken
waarin een verband is onderzocht tussen beroepsmatige blootstelling
van ouders aan laagfrequente magnetische velden en het voorkomen
van leukemie bij hun kinderen. Meerdere onderzoeken zijn
samengenomen, gegroepeerd naar kwaliteit van de onderzoeken en
grootte van de onderzoekspopulaties. Wanneer onderzoeken met kleine
onderzoekspopulaties werden samengenomen en wanneer onderzoeken
van lage kwaliteit werden samengenomen, werd een verhoogd risico op
leukemie bij kinderen gevonden. Wanneer onderzoeken met grote
onderzoekspopulaties en hoge kwaliteit samengenomen werden, werd er
geen verband gevonden tussen beroepsmatige blootstelling van ouders
aan laagfrequente velden en leukemie bij kinderen. Omdat het
onwaarschijnlijk is dat een verband alleen wordt gevonden in kleine
onderzoeken die lage kwaliteit hebben, concluderen zij dat er geen
bewijs is gevonden voor een verband.
Uit de resultaten van een meta-analyse blijkt dat een non-hodgkinlymfoom vaker voorkomt bij textielarbeiders en werknemers met
beroepen met elektrische werkzaamheden. Er is geen verband gevonden
bij lassers (’t Mannetje et al., 2016). Non-hodgkin-lymfoom is een
verzamelterm voor de meest voorkomende soorten kanker van witte
bloedcellen, waaronder leukemie. Bij alle drie de beroepen worden de
werknemers tijdens hun werk mogelijk blootgesteld aan EMV, maar ook
aan andere factoren, zoals oplosmiddelen. Omdat de blootstelling niet
Pagina 23 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

gemeten of geschat is, kunnen geen conclusies getrokken worden op
basis van dit onderzoek. Een beperking is ook dat laagfrequente en
radiofrequente EMV zijn samengenomen in de analyses, waardoor niet
bekend is of de gevonden verbanden samenhangen met beide of een
van de vormen van EMV.
Naar de zoekterm ‘non-hodgkin-lymfoom’ is niet eerder gezocht in het
vorige RIVM-rapport. Daarom is in deze update gezocht naar
oorspronkelijke onderzoeken met deze zoekterm die zijn gepubliceerd
na de zoekperiode gebruikt in 't Mannetje et al. (2016). Er zijn geen
oorspronkelijke onderzoeken gevonden, maar wel een relevante review
(Schuz en Erdmann, 2016). In deze review (van lage kwaliteit: methode
en zoekstrategie ontbreken) wordt slechts een relevante publicatie
beschreven (Hug et al., 2010). In Hug et al. (2010) wordt geen verband
gevonden met kanker (onder andere non-hodgkin-lymfoom) bij kinderen
van ouders die voor conceptie van het kind zijn blootgesteld aan
laagfrequente magnetische velden tijdens het werk.
In een onderzoek bij 47 Israëlische militairen met kanker die waren
blootgesteld aan radiofrequente velden was het percentage kanker van
witte bloedcellen ten opzichte van andere vormen van kanker hoger dan
in een kankerregister voor de algemene bevolking van Israël (Peleg et
al. (2018)). Met de gebruikte methode kunnen alleen verschuivingen in
de verhouding tussen soorten kanker worden geanalyseerd en niet een
eventuele verhoging in het relatief risico op kanker. Omdat de
onderzoekspopulatie een zeer selectieve groep zou kunnen zijn van
personen die zichzelf hebben opgegeven voor het onderzoek omdat zij
van mening zijn dat de kanker waaraan zij lijden wordt veroorzaakt door
blootstelling aan radiofrequente velden, is er ook op basis van enkele
onderzoeken in andere landen dezelfde analyse uitgevoerd. Ook in die
onderzoeken kwam kanker van witte bloedcellen vaker voor dan andere
kankervormen bij personen die waren blootgesteld aan radiofrequente
velden. In die artikelen zijn volgens de auteurs andere statistische
methodes en andere onderzoekspopulaties gebruikt. Deze gegevens zijn
echter niet op een systematische manier verzameld en zijn deels
afkomstig uit hun eigen onderzoeksgroep.
In een oorspronkelijk cohortonderzoek van Huss et al. (2018b) bleek
acute myeloïde leukemie vaker voor te komen onder mannen die ooit
hoog blootgesteld waren aan laagfrequente magnetische velden,
vergeleken met mannen die alleen waren blootgesteld aan
achtergrondniveaus. Het aantal onderzochte personen was echter klein.
Er konden slechts vijf personen met acute myeloïde leukemie
onderzocht worden. De auteurs onderzochten ook een mogelijk verband
tussen beroepsmatige blootstelling aan laagfrequente magnetische
velden en sterfte door verschillende andere typen kwaadaardige kankers
van witte bloedcellen (waaronder leukemie), maar er zijn geen andere
verbanden gevonden. Van personen die dertig jaar of ouder waren in
1990 zijn de doodsoorzaken tussen 1991 en 2008 onderzocht. Met
behulp van geregistreerde beroepen en een job-exposure matrix is
blootstelling aan laagfrequente magnetische velden onderverdeeld naar
sterkte: laag, medium en hoog (mediaan van respectievelijk 0,11, 0,19
en 0,52 microtesla). Voorbeelden van beroepen in de categorie hoge
blootstelling zijn treinmachinisten, piloten en lassers. Omdat te weinig
Pagina 24 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

vrouwen deze beroepen hebben uitgeoefend konden voor hen geen
betrouwbare analyses worden uitgevoerd. Mannen van wie bekend was
dat ze voor langere tijd medium of hoog blootgesteld waren aan
laagfrequente magnetische velden bleken vaker te zijn overleden aan
leukemie. Huss et al. (2018b) hebben in hetzelfde artikel ook een metaanalyse opgenomen. In de meta-analyse is ook een verband gevonden
tussen blootstelling aan laagfrequente magnetische velden en het
voorkomen van acute myeloïde leukemie. In de meta-analyse zijn geen
andere verbanden onderzocht. De analyses zijn gecorrigeerd voor
blootstelling tijdens het werk aan pesticiden, oplosmiddelen, elektrische
schokken en metalen. Er zijn zoveel analyses uitgevoerd, dat een
significant resultaat toeval kan zijn. In de meta-analyse van Huss et al.
(2018b) bleek dat wanneer cumulatieve beroepsmatige blootstelling aan
laagfrequente magnetische velden werd onderzocht, een sterker
verband werd gevonden. Tot slot zijn doodsoorzakenregistraties gebruikt
in het oorspronkelijke onderzoek in plaats van diagnose van de ziekte,
wat tot een mogelijke onderschatting van het aantal ziektegevallen heeft
kunnen leiden. In de meta-analyse verschilde het verband echter niet
wanneer gebruik werd gemaakt van doodsoorzakenregistratie of
incidentie van acute myeloïde leukemie. De onderzoekers concluderen
dat er geen overtuigend bewijs is gevonden voor een verband tussen
hoge blootstelling aan laagfrequente magnetische velden tijdens het
werk en overlijden aan de onderzochte vormen van kanker van witte
bloedcellen. Als er al een verband bestaat, is dat alleen in bepaalde
subtypen van deze kankervormen.
2.2.1

Conclusie
In het vorige RIVM-rapport is geconcludeerd dat er voor leukemie bij
volwassenen onvoldoende bewijs is voor een verband met
beroepsmatige blootstelling aan EMV. Deze conclusie blijft onveranderd.
Het onderzoek van Peleg et al. (2018) laat een verhoogd percentage van
kanker van witte bloedcellen ten opzichte van andere vormen van
kanker zien in personen die tijdens het werk blootgesteld zijn aan
radiofrequente velden, maar de onderzoekspopulatie is klein (n=47) en
selectief. Huss et al. (2018b) concluderen dat er geen bewijs is
gevonden voor een verband met kanker van witte bloedcellen en als er
al een verband bestaat, alleen in bepaalde subtypen. Uit de review van
Su et al. (2016) blijkt dat er geen bewijs is voor een verband tussen
beroepsmatige blootstelling van ouders aan laagfrequente magnetische
velden en het voorkomen van leukemie bij hun kinderen.
Er zijn enkele publicaties gevonden die een verband tussen
beroepsmatige blootstelling aan EMV en non-hodgkin-lymfoom
onderzoeken. Deze publicaties geven nog geen duidelijk beeld van de
aan- of afwezigheid van een verband.

2.3

Borstkanker vrouwen
Een review van Fenga (2016) concludeert dat onderzoeken naar
blootstelling aan laagfrequente en radiofrequente EMV tijdens het werk
en borstkanker bij vrouwen geen duidelijk beeld geven. Er zijn wel
onderzoeken gepubliceerd die een verband vinden, maar er is nog geen
biologisch mechanisme bekend om een eventueel verband te verklaren.
Fenga (2016) beschrijft maar een selectie artikelen die relatief lang
Pagina 25 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

geleden zijn gepubliceerd (tussen 1994 en 2007), geeft daarom geen
volledig overzicht van de bestaande literatuur en draagt dus in beperkte
mate bij aan deze update. De reviews in het RIVM-rapport uit 2015
hebben deze en andere publicaties opgenomen.
2.3.1

Conclusie
De review van Fenga (2016) geeft geen volledig overzicht van de
bestaande literatuur. Het verandert de conclusie getrokken in het RIVMrapport gepubliceerd in 2015 daarom niet: er is geen verband aangetoond
tussen blootstelling aan laagfrequente EMV in arbeidssituaties en
borstkanker bij vrouwen.

2.4

Borstkanker mannen
In deze update is één oorspronkelijk onderzoek gevonden waarin een
verband met borstkanker in mannen werd onderzocht (Grundy et al.,
2016). In dat onderzoek werd geen duidelijk bewijs gevonden. Grundy
et al. (2016) hebben het voorkomen van borstkanker vergeleken tussen
mannen die ooit of minstens dertig jaar op het werk blootgesteld zijn
aan magnetische velden sterker dan of gelijk aan 0,6 microtesla
vergeleken met mannen die blootgesteld zijn aan magnetische velden
van zwakker dan 0,3 microtesla. Uit de geanalyseerde beroepsgroepen
blijkt dat het hier waarschijnlijk gaat om laagfrequente velden. Het
verschil in het voorkomen van borstkanker was niet statistisch
significant. Grundy et al. (2016) hebben ook een cumulatieve
blootstellingsmaat berekend. Dat hebben zij gedaan door rekening te
houden met de verschillende banen die iemand heeft gehad, de sterkte
van de magnetische velden waaraan men is blootgesteld tijdens het
werk, of het een voltijd- of een deeltijdbaan was en hoe lang iemand die
baan heeft gehad. Ook de cumulatieve blootstellingsmaat bleek niet
gerelateerd te zijn aan het hebben van borstkanker. Een nadeel van dit
onderzoek is het relatief kleine aantal deelnemers (115 mannen met
borstkanker en 570 controlepersonen). Hoewel borstkanker weinig
voorkomt onder mannen, zal het de kwaliteit van het onderzoek ten
goede komen om de aantallen deelnemers te verhogen. Een andere
beperking is dat de blootstelling niet objectief is gemeten.
Samenvattend vonden Grundy et al. (2016) geen verbanden met
borstkanker onder mannen.

2.4.1

Conclusie
In het vorige rapport (Rijs en Stam, 2015) beschreven wij één metaanalyse die niet van lage kwaliteit was en wel een mogelijk verband
tussen EMV op de werkplek en borstkanker bij mannen zag. Een
moeilijkheid is echter dat borstkanker weinig wordt gediagnosticeerd bij
mannen. De in het RIVM-rapport uit 2015 besproken overige reviews
waren van lage kwaliteit en vonden geen verband of wisselende
resultaten. Geconcludeerd werd daarom dat er geen duidelijk verband is
gevonden tussen blootstelling aan EMV op de werkplek en borstkanker
bij mannen. Hoewel het onderzoek van Grundy et al. (2016)
beperkingen heeft, laat het geen verband zien. De conclusies blijven
daarom onveranderd.

Pagina 26 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

2.5

Teelbalkanker
In het onderzoek van Peleg et al. (2018) (zie paragraaf 2.2) is in een
kleine groep personen (n=47) met kanker die zijn blootgesteld aan
radiofrequente velden tijdens het werk ook het percentage teelbalkanker
ten opzichte van andere vormen van kanker onderzocht (Peleg et al.,
2018). Het percentage was vergelijkbaar met dat in de algemene
bevolking. Een belangrijke beperking van het onderzoek is dat het een
kleine en selectieve onderzoekspopulatie betreft.

2.5.1

Conclusie
De conclusie blijft onveranderd: er ontbreekt voldoende en goed
onderbouwd onderzoek om conclusies te trekken.

2.6

Overige vormen kanker: longkanker, kanker in het oog en
blaaskanker
In het onderzoek van Huss et al. (2018b) (zie voor meer informatie over
de methode paragraaf 2.2 over kanker van witte bloedcellen) kwam
longkanker vaker voor bij mannen en vrouwen met medium (mediaan
van 0,19 microtesla) en hoge (mediaan van 0,52 microtesla)
blootstelling aan laagfrequente magnetische velden dan bij een lage
blootstelling. Wanneer mannen en vrouwen apart werden onderzocht,
was de verhoging niet meer significant. De onderzoekers concluderen
daarom dat er geen overtuigend bewijs is gevonden voor een verband
tussen blootstelling aan laagfrequente magnetische velden tijdens het
werk en longkanker.

2.6.1

Conclusie
De conclusie blijft onveranderd: voor deze vormen van kanker ontbreekt
voldoende en goed onderbouwd onderzoek.

Pagina 27 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 28 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

3

Mogelijke verbanden met neurodegeneratieve ziekten

3.1

Motorneuronziekten
De categorie motorneuronziekten omvat aandoeningen waarin
motorische zenuwen aangetast worden en progressieve verlamming kan
optreden (NINDS, 2018b). De bekendste vorm van motorneuronziekte is
amyotrofische laterale sclerose (ALS).
In de review van Ingre et al. (2015) (een review van lage kwaliteit,
omdat de methode niet wordt gerapporteerd) wordt geconcludeerd dat
het nog onzeker is of er een verband is tussen EMV en ALS. De auteurs
van de review melden dat er wel bewijs is gevonden voor een kleine
maar statistisch significante toename, maar het verband tussen ALS en
EMV is meestal zwakker dan het verband tussen ALS en beroepen met
elektrische werkzaamheden. Ook is volgens hen nog niet zeker of
elektrische schokken een eventueel verband tussen blootstelling aan
EMV en ALS kunnen verklaren.
Garzillo et al. (2016) concluderen in hun review dat, hoewel sommige
onderzoeken een verband laten zien tussen blootstelling aan EMV op het
werk en ALS, de onderzoeken nog te veel ‘bias’ (vertekening) hebben,
waardoor er geen conclusies getrokken kunnen worden. Om welke bias
het precies gaat, wordt niet besproken in deze review. In het algemeen
wordt met bias een systematische fout in de opzet van het onderzoek
bedoeld, waardoor een gevonden verschil tussen groepen in het
voorkomen van de ziekte mogelijk met andere factoren dan de
onderzochte blootstelling samenhangt.
In beide reviews is het oorspronkelijke onderzoek van Fischer et al.
(2015) niet meegenomen. In het onderzoek van Fischer et al. (2015) is
het beroep bepaald door gebruik te maken van beroepen die
geregistreerd staan in de landelijke Zweedse registatie. Beroepsmatige
blootstelling aan magnetische velden en elektrische schokken tijdens het
werk is vastgesteld met verschillende job-exposure matrices. Ook zijn
meerdere beroepen met elektrische werkzaamheden, waaronder lassers,
elektromonteurs, tramchauffeurs en horlogemakers, onderzocht. In
totaal zijn 4.709 personen met ALS en 23.335 controlepersonen zonder
ALS in Zweden onderzocht. Er werd geen verband gevonden tussen het
voorkomen van ALS en beroepsmatige blootstelling aan magnetische
velden (laag: lager dan 0,15 microtesla; medium: 0,15 tot en met 0,30
microtesla; hoog: hoger dan 0,30 microtesla) of tussen ALS en alle
beroepen met elektrische werkzaamheden bij elkaar genomen, ongeacht
de leeftijd. Wanneer lassers apart werden onderzocht, bleek dat ALS
vaker voorkwam, maar alleen bij personen die jonger waren dan 65
jaar. Bij personen jonger dan 65 jaar bleek ALS ook vaker voor te
komen onder personen die een medium (75-90ste percentiel) of hoge
(hoger dan 90ste percentiel) beroepsmatige blootstelling aan elektrische
schokken hadden gehad, vergeleken met personen met ‘lage’
blootstelling. Daarbij is rekening gehouden met eventuele blootstelling
aan magnetische velden, om zoveel als mogelijk te voorkomen dat
magnetische velden het verband met elektrische schokken beïnvloeden.
Pagina 29 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Ook het uitsluiten van lassers beïnvloedde het verband niet. Een
voordeel van dit onderzoek is dat het een grote onderzoekspopulatie
was en gebruikgemaakt is van medische dossiers met ziekteregistraties
in plaats van sterfteregistraties. Hoewel de beroepen op een objectieve
manier zijn vastgesteld, zijn ze slechts drie keer elke tien jaar bepaald.
Er is dus geen informatie over de volledige levenslange beroepsmatige
blootstelling (Pearce en Kromhout, 2017). Ook hebben de auteurs niet
kunnen corrigeren voor andere beroepsmatige blootstellingen die het
verband mogelijk kunnen beïnvloeden.
In het oorspronkelijk onderzoek van Koeman et al. (2017) werd een
verband met sterfte door ALS gevonden. Het verband werd onderzocht bij
mannen afkomstig uit de Nederlandse Cohort Studie naar voeding en
kanker die waren blootgesteld aan laagfrequente magnetische velden
tijdens het werk. De blootstelling is met behulp van een job-exposure
matrix (Koeman et al., 2013) onderverdeeld in ‘alleen lage’ en ‘ooit hoge’
blootstelling aan laagfrequente magnetische velden tijdens het werk.
Daarnaast is de cumulatieve blootstelling aan magnetische velden
bepaald door rekening te houden met de verschillende uitgevoerde
beroepen en de duur van het werk (onderverdeeld in tertielen; de
bijbehorende sterkte van de laagfrequente magnetische velden is niet
gerapporteerd). De kans op elektrische schokken tijdens het werk is ook
bepaald met behulp van een job-exposure matrix (Huss et al., 2017) en
onderverdeeld in lage en hoge kans. De controlegroep bestond uit
mannen die niet of alleen aan achtergrondniveaus van laagfrequente
magnetische velden tijdens het werk werden blootgesteld. Mannen die
een baan hadden waarin ze ooit hoog zijn blootgesteld en mannen die een
baan hadden waarmee ze in de hoogste tertiel van cumulatieve
blootstelling zaten waren vaker overleden aan ALS dan mannen die niet of
alleen aan achtergrondniveaus waren blootgesteld. Er bleek geen verband
met ALS voor mannen die een baan hadden waarmee ze in de laagste of
middelste tertiel van cumulatieve blootstelling zaten en er is daarom geen
blootstelling-effect-verband gevonden. Blootstelling aan elektrische
schokken bleek het gevonden verband tussen blootstelling op het werk
aan laagfrequente magnetische velden en sterfte door ALS niet te
verklaren. Er is geen verband gevonden tussen blootstelling aan
elektrische schokken en ALS. Vrouwen konden niet onderzocht worden
door het lage aantal. Een beperking van dit onderzoek is dat de
blootstelling in eerste instantie is gemeten door zelfrapportage: de
beroepengeschiedenis is via een vragenlijst onderzocht.
Doodsoorzakenregistratie is gebruikt om het voorkomen van ALS te
onderzoeken. De vraag is echter of ALS altijd als doodsoorzaak wordt
aangewezen. Daarnaast zijn veel analyses uitgevoerd. Naast
laagfrequente magnetische velden zijn bijvoorbeeld ook oplosmiddelen,
metalen, pesticiden en rookgedrag onderzocht. Gezien de hoeveelheid
analyses is het niet uit te sluiten dat het gevonden verband een toevallige
bevinding was. Het is daarom belangrijk om te bekijken of het verband
bevestigd wordt in vervolgonderzoek.
3.1.1

Conclusie
In het vorige rapport werd geconcludeerd dat er aanwijzingen zijn
gevonden voor een verband tussen beroepen met blootstelling aan
laagfrequente EMV en het voorkomen van motorneuronziekten (vooral
ALS). Zoals in de conclusie van het vorige rapport is samengevat, kon
Pagina 30 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

uit de beschikbare literatuur nog niet opgemaakt worden of EMV de
werkelijke oorzaak zijn, of andere factoren op dezelfde werkplek zoals
chemische stoffen of elektrische schokken. In de update voor
motorneuronziekten zijn alleen onderzoeken gevonden die een verband
met ALS hebben onderzocht. In het onderzoek van Fischer et al. (2015)
werd juist een verband tussen elektrische schokken en ALS gevonden,
maar niet tussen blootstelling aan EMV en ALS. Zij konden echter niet
corrigeren voor andere beroepsmatige blootstellingen. In het onderzoek
van Koeman et al. (2017) werd een verband tussen beroepsmatige
blootstelling aan laagfrequente velden en sterfte door ALS gevonden.
Blootstelling aan elektrische schokken bleek het gevonden verband niet
te verklaren. Ook bleek er geen verband te bestaan tussen blootstelling
aan elektrische schokken en ALS. Door de wisselende resultaten blijft de
conclusie ongewijzigd: er zijn aanwijzingen gevonden voor een verband
tussen laagfrequente EMV of elektrische schokken en ALS. De reviews
(Garzillo et al., 2016; Ingre et al., 2015) veranderen deze conclusie
niet.
3.2

Dementie
Dementie is een neurodegeneratieve ouderdomsziekte van de hersenen
(NINDS, 2018a). De meest voorkomende vorm van dementie is de ziekte
van Alzheimer.
In de meta-analyse van Jalilian et al. (2018) is een verband met de
ziekte van Alzheimer onderzocht. In 2008 heeft Garcia et al. (2008) en
in 2013 heeft Vergara et al. (2013) een soortgelijke meta-analyse
gepubliceerd (zie RIVM-rapport gepubliceerd in 2015). Volgens Jalilian
et al. (2018) zijn er sindsdien weer oorspronkelijke onderzoeken
gepubliceerd. In totaal hebben zij twintig publicaties samengenomen. In
de meta-analyse van Jalilian et al. (2018) zijn de gegevens gegroepeerd
naar het afkappunt dat in de geanalyseerde publicaties is gebruikt om
de groep werknemers te bepalen die het hoogst is blootgesteld aan
laagfrequente magnetische velden. De afkapwaarde die het vaakst was
gebruikt, was 0,2 microtesla. Over het algemeen zal het hier gaan om
de geschatte gemiddelde blootstelling aan laagfrequente magnetische
velden. Enkele onderzoeken hebben ook cumulatieve blootstelling
(microtesla-jaren) gebruikt om de groepsindeling te bepalen. De ziekte
van Alzheimer kwam significant vaker voor bij werknemers die
blootgesteld zijn aan laagfrequente velden sterker dan 0,2 microtesla en
dit verband was sterker onder vrouwen. De onderzoeken die hoge
blootstelling definieerden als hoger dan 0,3 microtesla lieten geen
significant verband met Alzheimer zien. Onderzoeken die hoge
blootstelling definieerden als hoger dan 0,5 microtesla vonden wel een
verband met Alzheimer, maar het verband was zwakker vergeleken met
onderzoeken waarin een afkapwaarde van 0,2 microtesla werd gebruikt.
Er is dus geen blootstelling-respons-verband gevonden. Het ontbreken
van een blootstelling-respons-verband in het onderzoek is minder
plausibel onder de aanname dat er wel een verband zou zijn in de
populatie. Een blootstelling-respons-verband is ook niet aangetroffen in
de meta-analyses van Garcia et al. (2008) en niet onderzocht in Vergara
et al. (2013). De auteurs van alle drie de meta-analyses vermoeden ook
dat niet alle onderzoeken zijn gepubliceerd (‘publicatiebias’). Net als in
het onderzoek van Garcia et al. (2008) en Vergara et al. (2013) wordt
Pagina 31 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

door Jalilian et al. (2018) gevonden dat de manier waarop de ziekte is
onderzocht de resultaten beïnvloedt. Er is een sterker verband gevonden
in onderzoeken die gebruikmaakten van de diagnose van de ziekte van
Alzheimer dan in onderzoeken die gebruikmaakten van doodsoorzaken
om de ziekte van Alzheimer te bepalen. Een mogelijke verklaring
hiervoor is dat de ziekte van Alzheimer alleen bij een vergevorderde
vorm wordt geregistreerd als doodsoorzaak. Door gebruik te maken van
doodsoorzakenregistraties worden sommige patiënten met de diagnose
Alzheimer mogelijk gemist. Tot slot hebben de auteurs nog enkele
beperkingen van de publicaties gevonden. Niet alle relevante
confounders zijn meegenomen, zoals blootstelling aan chemische stoffen
tijdens het werk. Ook wordt weinig gebruikgemaakt van directe
metingen van de blootstelling. Vaker wordt gebruikgemaakt van jobexposure matrices of schattingen uitgevoerd door experts.
3.2.1

Conclusie
Er zijn geen nieuwe publicaties gevonden voor dementie in het
algemeen, alleen voor de ziekte van Alzheimer. De meta-analyse van
Jalilian et al. (2018) is de derde meta-analyse die is uitgevoerd naar het
verband tussen beroepsmatige blootstelling aan laagfrequente EMV en
de ziekte van Alzheimer. Alle drie de meta-analyses vinden een verband
(Garcia et al., 2008; Jalilian et al., 2018; Vergara et al., 2013), maar
rapporteren dat er nog veel verbeterd kan worden aan de methodologie
van de onderzoeken. De recent gepubliceerde meta-analyse verandert
de conclusie in het rapport uit 2015 daarom niet. Voor dementie,
waaronder de ziekte van Alzheimer, zijn enkele aanwijzingen gevonden
voor een verband met blootstelling aan laagfrequente velden, maar de
onderzoeken geven wisselende resultaten, hebben methodologische
beperkingen, worden niet altijd gepubliceerd en geven geen
duidelijkheid over verstorende factoren.

3.3

Ziekte van Parkinson
In deze update is een meta-analyse gevonden (Huss et al., 2015) waarin
wordt geconcludeerd dat de ziekte van Parkinson niet vaker voorkomt in
mensen die blootgesteld zijn aan laagfrequente magnetische velden
tijdens het werk. In deze meta-analyse zijn elf oorspronkelijke publicaties
opgenomen. In sommige publicaties werd de blootstelling bepaald door
de totale werkgeschiedenis te onderzoeken, terwijl in andere publicaties
alleen het beroep is onderzocht dat het langst is uitgevoerd via de
doodsoorzakenregistratie. Het resultaat wordt echter niet beïnvloed door
de methode die is gebruikt om de blootstelling te bepalen. Ook een
onderverdeling naar sterkte van blootstelling bleek de resultaten niet te
beïnvloeden. Tot slot hebben de meeste studies doodsoorzakenregistratie
gebruikt voor het bepalen van de ziekte van Parkinson. Het is mogelijk
dat dit tot een onderschatting van het aantal gevallen kan leiden. De
ziekte van Parkinson wordt namelijk maar bij een deel van de patiënten
als doodsoorzaak geregistreerd, bijvoorbeeld doordat de ziekte leidde tot
longontsteking door verslikken. Toch bleek er ook geen verband wanneer
niet de doodsoorzakenregistratie werd gebruikt, maar informatie op basis
van diagnose door een arts. In de meta-analyse van Gunnarsson en Bodin
(2017) wordt geconcludeerd dat er geen verband is gevonden tussen
blootstelling aan laagfrequente EMV tijdens het werk en het voorkomen
van de ziekte van Parkinson. In deze meta-analyse is volgens de auteurs
Pagina 32 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

een strenge selectie gedaan op kwaliteit van onderzoeken: er zijn alleen
artikelen opgenomen die volgens de auteurs van hoge kwaliteit zijn. In
totaal hebben zij tien publicaties samengenomen.
3.3.1

Conclusie
Beide meta-analyses bevestigen de conclusies die zijn gemaakt in het
RIVM-rapport uit 2015: de ziekte van Parkinson komt niet vaker voor in
mensen die blootgesteld zijn aan laagfrequente EMV tijdens het werk.

3.4

Multiple sclerose
Er zijn in de update geen publicaties gevonden waarin een verband is
onderzocht tussen blootstelling aan EMV tijdens het werk en multiple
sclerose.

3.4.1

Conclusie
De conclusies in het vorige RIVM-rapport blijven onveranderd: er is nog
te weinig onderzoek gedaan naar een verband met multiple sclerose om
conclusies te kunnen trekken.

Pagina 33 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 34 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

4

Mogelijke verbanden met overige ziekten

4.1

Hart- en vaatziekten
In het oorspronkelijke onderzoek van Wang et al. (2016) is onderzocht
of cholesterolconcentraties in het bloed verschilden tussen personen die
werkzaam waren op een elektriciteitscentrale en daar hoog of laag
blootgesteld werden aan EMV. Een verhoogde cholesterolconcentratie is
een indicator voor een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. De
blootstelling aan EMV bestond uit zowel laagfrequente als radiofrequente
EMV. Hoge blootstelling was gedefinieerd als frequente blootstelling aan
een generator, transformator en andere elektrische apparaten en lage
blootstelling als ‘nauwelijks’ blootstelling aan elektrische apparaten. De
blootstelling aan EMV werd bepaald met behulp van beroepentitels,
beschrijving van beroepen en metingen die waren uitgevoerd door de
werkgever. De onderzoekers hebben ter controle ook zelf metingen van
EMV op de werkvloer uitgevoerd. Uit het onderzoek bleek dat
werknemers met een hoge blootstelling aan EMV op het werk een
hogere concentratie LDL cholesterol hadden. Werknemers met een hoge
blootstelling aan EMV op het werk gecombineerd met langere werkduur
bij de energiecentrale, of gecombineerd met langere zelf gerapporteerde
dagelijkse blootstelling aan EMV, of gecombineerd met het vaker
gebruiken van mobiele telefoons, of gecombineerd met het hebben van
een hogere elektriciteitsrekening, hadden een hogere totaal cholesterolen triglyceride-concentratie in het bloed dan de controlegroep. Uit
metingen bleek dat de personen met hoge zelf gerapporteerde
blootstelling aan EMV tijdens het werk hun blootstelling overschatten,
wat de resultaten mogelijk heeft beïnvloed. Een andere beperking van
het onderzoek is dat het een dwarsdoorsnede-onderzoek is en dat
laagfrequente en radiofrequente EMV zijn samengenomen in de
analyses. Daardoor kunnen geen conclusies worden getrokken over
oorzakelijkheid en is niet duidelijk of de gevonden verbanden voor beide
of voor een van de vormen van EMV gelden.
Elmas (2016) heeft onderzoeken samengevat waarin een verband werd
onderzocht tussen beroepsmatige blootstelling aan EMV en hartfunctie
(hartslag, elektrocardiogram, hartritmestoornissen en hartziekten). Uit
die onderzoeken komen wisselende resultaten. De onderzoeken waar
Elmas (2016) naar refereert zijn echter gepubliceerd tussen 1979 en
1995, waardoor het niets toevoegt aan de resultaten beschreven in het
vorige rapport. De review is verder van lage kwaliteit, omdat een
beschrijving van de methoden ontbreekt.
In het onderzoek van Doronin et al. (2017) is de prevalentie van
verschillende (risicofactoren voor) hart- en vaatziekten (hoge bloeddruk,
atherosclerose, ischemische hartziekte, boezemfibrilleren, postinfarct
cardiosclerose en dyslipidemie) bij mannen onderzocht en vergeleken
tussen een op het werk aan EMV blootgestelde groep (n=335) en een
controlegroep bestaande uit personen die niet waren blootgesteld aan
EMV (n=76). De analyses zijn in drie leeftijdsgroepen onderverdeeld,
waardoor groepen ontstonden (de kleinste groep bestond uit negen
personen). De auteurs concluderen dat dyslipidemie, een verandering
Pagina 35 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

(meestal verhoging) in de concentratie vetdeeltjes in het bloed, vaker
voorkwam onder mannen in de oudste leeftijdsgroep (60-74 jaar) die op
het werk blootgesteld waren aan EMV. Verder is gevonden dat hartziekte
vaker voorkwam bij personen in de jongste (25-44) en oudste
leeftijdsgroep (60-74) die tijdens het werk zijn blootgesteld aan EMV. In
de tussenliggende leeftijdsgroep (45-59) kwamen hoge bloeddruk,
postinfarct cardiosclerose en dyslipidemie minder vaak voor bij personen
die blootgesteld zijn aan EMV tijdens het werk. Een nadeel van dit
onderzoek is dat er veel verschillende analyses zijn uitgevoerd, wat de
kans op een toevallig statistisch significant verband vergroot. Het is
bovendien niet bekend of het laagfrequente of radiofrequente EMV
betreft. Naast de kleine aantallen is een belangrijke beperking van dit
onderzoek dat het onbekend is hoe de blootstelling is gemeten en of het
ertoe doet hoe lang geleden de blootstelling heeft plaatsgevonden.
In het oorspronkelijke onderzoek van Bongers et al. (2018) is het verband
onderzocht tussen cumulatieve blootstelling aan statische magnetische
velden en hoge bloeddruk onder mannen die tussen 1984 en 2010
werkzaam waren bij een fabrikant van MRI-apparatuur. Cumulatieve
blootstelling is bepaald met behulp van beroepentitels en een jobexposure matrix die speciaal is ontwikkeld voor blootstelling aan statische
magnetische velden. Cumulatieve blootstelling is uitgerekend door het
jaarlijkse product van de hoogte en duur van de blootstelling (eenheid:
tesla-minuten) op te tellen vanaf het moment waarop de bloeddruk voor
het eerst gemeten is tot het moment waarop die voor het laatst gemeten
is. De cumulatieve blootstelling is onderverdeeld naar geen (0 teslaminuten bij medewerkers werkzaam op de röntgenafdeling), lage (1 tot
7413 tesla-minuten) en hoge (hoger dan 7413 tesla-minuten)
blootstelling. Een hoge bloeddruk kwam vaker voor bij personen met een
hoge, maar niet bij personen met een lage, cumulatieve blootstelling aan
statische magnetische velden vergeleken met personen die niet waren
blootgesteld. Dit verband bleek alleen te bestaan in mannen bij wie de
eerste en laatste bloeddrukmeting twee tot tien jaren uit elkaar lagen,
niet wanneer de metingen tien of meer jaren uit elkaar lagen. De
blootstelling was lager in personen waar tien of meer jaren tussen de
eerste en laatste meting zaten. Dit is mogelijk te verklaren door het feit
dat de personen die korter zijn blootgesteld, gemiddeld genomen later in
dienst zijn gekomen en de fabriek is pas later (vanaf 2001) MRI-scanners
gaan produceren met sterkere magneten. Een beperking van dit
onderzoek is dat geen informatie bekend is over blootstelling van de
controlegroep aan ioniserende straling (afkomstig van de
röntgenapparatuur) en over blootstelling aan geluid en laagfrequente
gradiëntvelden afkomstig van de MRI-scanners. Het is dus onbekend of
deze factoren het onderzochte verband beïnvloed hebben. Verder krijgen
personen die blootgesteld worden aan sterke statische magnetische
velden vaker gezondheidsonderzoeken aangeboden. Verwacht wordt dat,
als het al het verband beïnvloedt, het eerder tot een onderschatting van
het verband heeft geleid, aangezien zij mogelijk vaker gezondheidsadvies
krijgen als resultaat van de gezondheidsonderzoeken.
4.1.1

Conclusie
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat er geen verband is
aangetoond tussen blootstelling aan laagfrequente EMV op de werkplek
en hart- en vaatziekten. Voor radiofrequente velden konden nog geen
Pagina 36 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

conclusies worden getrokken. Door de beperkingen van het onderzoek
van Wang et al. (2016), de review van Elmas (2016) en het
oorspronkelijke onderzoek van Doronin et al. (2017) veranderen deze
conclusies niet. Hoewel het onderzoek van Bongers et al. (2018) een
eerste aanwijzing geeft voor een verband tussen sterke beroepsmatige
blootstelling aan statische magnetische velden en het voorkomen van
hoge bloeddruk, geeft het gezien de beperkingen nog geen uitsluitsel.
4.2

Voortplanting, de zintuigen, het afweersysteem, het
bewegingsapparaat, sterfte, ongevallen en abnormale
menstruatie
In deze update zijn geen publicaties gevonden die een verband met
zintuigen, het afweersysteem en het bewegingsapparaat hebben
onderzocht.
In het oorspronkelijke onderzoek van Xu et al. (2016) werd een verband
met ‘zwangerschapsuitkomsten’ (zoals vroeggeboorte, laag
geboortegewicht of miskraam) en een ‘verstoorde menstruatiecyclus’
(zoals een zeer korte of zeer lange menstruatiecyclus of bijzonder
pijnvolle menstruatie) onderzocht bij 180 vrouwen die plasticlasapparaten
gebruiken in vijf Chinese schoenenfabrieken. De controlegroep bestond
uit 349 vrouwen. De blootstelling aan EMV met frequenties tussen de 25
en 30 MHz is in de vijf fabrieken gemeten gedurende een dienst, in de
buurt van plasticlasapparaten en op drie plekken op het lichaam (hoofd,
borstkas en buik). De meeste metingen lieten een elektrische veldsterkte
zien die hoger was dan de Chinese wettelijke limiet voor beroepsmatige
blootstelling (25 volt per meter). Gebruikmakend van deze metingen en
het aantal werkzame jaren is de cumulatieve blootstelling aan
radiofrequente EMV berekend (vier groepen: 0, 0-499, 500-999 en meer
dan 1000 volt per meter-jaren). Er werd een verband gevonden tussen de
blootstelling en de menstruatiecyclus: hoe hoger de blootstellingcategorie,
hoe vaker een verstoorde menstruatiecyclus voorkwam. Er is geen
verband gevonden met zwangerschapsuitkomsten. Daarnaast is ook
serum progesteron bij een subselectie van de onderzochte personen
gemeten. Het verband tussen serum progesteron en cumulatieve
blootstelling is niet onderzocht. Wel zijn drie blootstellingcategorieën
onderzocht (hoog: vrouwen die werkzaam waren in een van de drie
fabrieken met radiofrequente blootstelling hoger dan of gelijk aan
150 volt per meter; laag: werkzaam in een van de twee fabrieken met
radiofrequente blootstelling lager dan 150 volt per meter; niet
blootgesteld: werkzaam in een supermarkt zonder blootstelling aan
radiofrequente velden). De concentratie progesteron bleek lager bij hoog
en laag blootgestelde vrouwen, vergeleken met de controlegroep. Een
nadeel van dit onderzoek is dat er relatief korte blootstellingsperioden zijn
onderzocht. Gemiddeld werkten de vrouwen 3,6 jaar in de fabrieken met
lage radiofrequente blootstelling en 2,9 jaar in de fabrieken met hoge
radiofrequente blootstelling. Ook is de blootstelling bepaald op basis van
één meting, wat mogelijk niet de werkelijke blootstelling reflecteert.
In de review van Warembourg et al. (2017) zijn één review en twee
oorspronkelijke dwarsdoorsnede-onderzoeken samengevat waarin
werknemers in de gezondheidszorg worden onderzocht die blootgesteld
kunnen worden aan EMV van MRI en diathermie. In deze review wordt
geconcludeerd dat er op basis van de bestaande literatuur nog geen
Pagina 37 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

conclusies getrokken kunnen worden over het verband tussen
blootstelling van werknemers in de gezondheidszorg aan EMV en
afwijkingen aan de voortplanting.
Dabouis et al. (2016) vonden geen verhoogd risico op sterfte voor
militairen die bovendeks op schepen blootgesteld waren aan
radiofrequente EMV van radars en zenders vergeleken met de
controlegroep van militairen die benedendeks werkten. De blootstelling
werd bepaald door gegevens uit een vragenlijst over type, duur en
plaats van het werk te combineren met metingen van blootstelling aan
EMV. De auteurs rapporteren zelf echter dat de militairen waarschijnlijk
aan meerdere bronnen van elektromagnetische velden zijn blootgesteld,
waardoor er eerst verder onderzoek nodig is om de verschillende
blootstellingen te kunnen onderscheiden.
In 2016 is een cohortonderzoek gepubliceerd waarin een verband werd
gevonden tussen beroepsmatige blootstelling in het afgelopen jaar aan
sterke statische magnetische velden van MRI-scanners in een
Nederlandse MRI-fabriek en het risico op zelf gerapporteerde ongevallen.
De zelf gerapporteerde ongevallen zijn onderverdeeld in een ongeval
resulterend in lichamelijk letsel (bijvoorbeeld vallen of struikelen,
sportblessures, verkeersongeval, werkgerelateerd ongeval), een ongeval
resulterend in lichamelijk letsel dat door een arts behandeld moest
worden en verkeersongevallen die plaatsvonden onderweg naar het werk
of van het werk naar huis of een andere bestemming (Bongers et al.,
2016). Met behulp van een job-exposure matrix en werkgeschiedenis is
de blootstelling aan statische magnetische velden van een MRI-scanner
tijdens het werk bepaald in de afgelopen twaalf maanden en de
cumulatieve blootstelling tussen 1984 en 2011. Personen met in de
afgelopen twaalf maanden een hoge blootstelling aan statische
magnetische velden (66ste percentiel of hoger) op het werk hadden vaker
een ongeval meegemaakt resulterend in lichamelijk letsel of resulterend
in lichamelijk letsel dat door een arts behandeld moest worden,
vergeleken met personen met een lage blootstelling (lager dan 66ste
percentiel). Personen met hoge cumulatieve blootstelling aan statische
magnetische velden (66ste percentiel of hoger) op het werk hadden vaker
een ongeval meegemaakt resulterend in lichamelijk letsel dat door een
arts behandeld moest worden, vergeleken met personen met een lage
blootstelling (lager dan 66ste percentiel). Ook verkeersongevallen die
plaatsvonden onderweg naar het werk (niet van het werk naar huis of een
andere bestemming) bleken vaker voor te komen bij personen met hoge
recente en cumulatieve blootstelling aan statische magnetische velden.
Dit verband bleek niet beïnvloed te worden door het ondergaan van
vrijwillige MRI-scans door de deelnemers, waardoor zij ook aan
radiofrequente EMV en laagfrequente gradiëntvelden werden blootgesteld.
Dit cohort is ook gebruikt in het onderzoek naar verhoogde bloeddruk,
beschreven in paragraaf 4.1 (Bongers et al., 2018). Het is nog niet
duidelijk of het gevonden verband oorzakelijk is en wat het
achterliggende mechanisme is. De blootstelling is op een objectieve
manier vastgelegd door de werkgever. Beperkingen van dit onderzoek
zijn de kleine onderzoekspopulatie, de lage respons en de zelfrapportage
van ongevallen. Ook is geen informatie bekend over de afstand tussen
huis en werk. Door de opzet van dit onderzoek kon niet worden
onderscheiden of het om korte- of langetermijneffecten ging.
Pagina 38 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Huss et al. (2017) onderzochten met vragenlijsten een verband tussen
blootstelling aan MRI in het afgelopen jaar en het voorkomen van (bijna)
ongevallen bij werknemers in de MRI-afdelingen van ziekenhuizen.
Laagfrequente en radiofrequente EMV worden geproduceerd wanneer de
MRI-scanner daadwerkelijk gebruikt wordt om een scan te maken. Het
statische magnetische veld is ook aanwezig als er niet gescand wordt. Uit
de resultaten blijkt dat werknemers die in ziekenhuizen werkten met MRIscanners vaker een (bijna) ongeval hadden tijdens het reizen tussen huis
en werk in het afgelopen jaar, vergeleken met werknemers die niet
werkten met MRI-scanners. Uit het onderzoek bleek verder dat het risico
op ongevallen groter was, naarmate het aantal dagen dat de werknemers
met een MRI-scanner werkten groter was en de blootstelling sterker was
(bepaald aan de hand van sterkte en het type van de scanner). Echter,
wanneer een onderscheid werd gemaakt tussen blootstelling aan de MRIvelden tijdens het scannen of daarbuiten, bleek er alleen een verband te
bestaan wanneer er geen MRI-scan gemaakt werd. Mogelijk houden
daarom alleen de statische magnetische velden verband met het vaker
voorkomen van ongevallen. Een beperking van dit onderzoek is dat het
een dwarsdoorsnede-onderzoek is en er dus geen uitspraken kunnen
worden gedaan over oorzakelijkheid. Ook kan niet met zekerheid gezegd
worden of het om langetermijneffecten gaat. Daarvoor is een
longitudinaal onderzoek nodig. Verder kan mogelijk bias (vertekening)
zijn opgetreden, omdat de respons laag was (29%). Ook zijn zowel de
blootstelling als de uitkomst bepaald door zelfrapportage, waardoor de
gegevens afhankelijk zijn van het geheugen van de deelnemers.
Gebruikmakend van dezelfde gegevens als het onderzoek van Huss et al.
(2017) werd ook een verband onderzocht tussen blootstelling aan MRI
tijdens het werk in het afgelopen jaar en ‘abnormale’ menstruatie, zoals
hevige of onregelmatige menstruatie, bij gebruik van het ‘spiraaltje’ (een
voorbehoedmiddel) in het afgelopen jaar (Huss et al., 2018a). Abnormale
menstruatie kwam vaker voor onder vrouwen die zowel een spiraaltje
gebruikten, werkten met MRI-scanners en aanwezig waren in de MRIkamer terwijl een scan werd gemaakt vergeleken met vrouwen die niet
werkten met MRI-scanners en geen spiraaltje gebruikten. Het verband
bleek niet afhankelijk van het soort MRI-scanner (bijvoorbeeld de
diameter van de magneetkern) en de sterkte van het statische
magnetische veld. Zoals ook hierboven beschreven, heeft het onderzoek
een aantal beperkingen (Huss et al., 2017; Huss et al., 2018a): het is een
dwarsdoorsnede-onderzoek; de blootstelling en uitkomstmaat zijn
gemeten door middel van zelfrapportage en er was een lage respons
(23%). Ook zijn andere oorzaken van abnormale menstruatie aan te
wijzen die niet in de analyses zijn meegenomen en is nog niets bekend
over het mechanisme dat achter het onderzochte verband zou kunnen
zitten. Beweging van het spiraaltje sluiten de onderzoekers uit, aangezien
de spiraaltjes meestal van koper zijn gemaakt, dat niet ferromagnetisch
is. Alternatieve mechanismen voor een koperen spiraaltje zijn versterking
van het geïnduceerde elektrische veld of opwarming en daardoor mogelijk
ontsteking. De meeste personen hadden echter geen koperen spiraal,
maar een hormoon-spiraal.
4.2.1

Conclusie
Xu et al. (2016) deden een dwarsdoorsnede-onderzoek en dat geeft
daarom nog onvoldoende uitsluitsel over de richting of oorzakelijkheid
Pagina 39 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

van een mogelijk verband met afwijkingen in de voortplanting.
Warembourg et al. (2017) hadden een beperkte onderzoeksgroep
(medewerkers in de gezondheidszorg die blootgesteld kunnen worden
aan EMV van MRI en diathermie) en concludeert dat er nog onvoldoende
bewijs is voor een verband met afwijkingen in de voortplanting. Het
oorspronkelijke onderzoek van Xu et al. (2016) en de review van
Warembourg et al. (2017) veranderen de conclusie getrokken in het
vorige RIVM-rapport daarom niet. In het vorige RIVM-rapport werd
geconcludeerd dat voor afwijkingen in de voortplanting, de zintuigen,
het afweersysteem en het bewegingsapparaat de weinige onderzoeken
die zijn gedaan te inconsistent zijn of te gebrekkig uitgevoerd zijn om
conclusies te kunnen trekken. De recentere onderzoeken veranderen
deze conclusie niet. Uit twee MRI-onderzoeken blijkt dat ongevallen
vaker voorkwamen bij personen die op het werk door MRI-scanners aan
statische magnetische velden werden blootgesteld (Bongers et al. 2016;
Huss et al 2017). Meer onderzoek is echter nodig om deze resultaten te
bevestigen en het mechanisme te verduidelijken. Er zijn nog te weinig
onderzoeken uitgevoerd die een verband hebben onderzocht tussen
beroepsmatige blootstelling aan EMV met sterfte en abnormale
menstruatie(patronen) om conclusies te kunnen trekken.

Pagina 40 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

5

Geïncludeerde rapporten

Net als in het RIVM-rapport dat is gepubliceerd in 2015 is ter
ondersteuning van de gevonden resultaten naast reviews, metaanalyses en oorspronkelijke onderzoeken ook gekeken naar conclusies
uit rapporten van internationale en nationale organisaties die zich
bezighouden met gezondheidsbescherming van de (beroeps)bevolking.
In 2015, 2016 en 2017 zijn drie relevante rapporten gevonden die zijn
gepubliceerd sinds het publiceren van ons voorgaande rapport (SSM,
2015; SSM, 2016; SSM, 2017). Elk jaar publiceert de wetenschappelijke
raad EMV van de ‘Swedish Radiation Safety Authority’ (SSM)’ een review
van de wetenschappelijke publicaties over het verband tussen EMV en
gezondheid. In de drie rapporten zijn onderzoeken samengevat die zijn
gepubliceerd tussen oktober 2013 en maart 2017.
De conclusies van deze gepubliceerde rapporten veranderen de
conclusies in ons voorgaande rapport niet. Een voor het huidige rapport
relevante conclusie van SSM in 2015 is dat in een aantal
epidemiologische onderzoeken een mogelijk verband is aangetoond
tussen blootstelling aan laagfrequente magnetische velden in
arbeidssituaties en de ziekte van Alzheimer en ALS. Het is nog onzeker
of elektrische schokken dit verband kunnen verklaren. SSM (2015) vond
twee onderzoeken die erop wijzen dat er een verband bestaat tussen
laagfrequente magnetische velden en ALS, niet met elektrische
schokken (Huss et al., 2014; Vergara et al., 2015). Daarentegen
concludeert SSM in 2016 dat een verband is aangetoond in een
onderzoek tussen blootstelling aan elektrische schokken, maar niet ELF
magnetische velden, en ALS (Fischer et al., 2015). Een onderzoek
geïncludeerd in SSM 2018 heeft weer aangetoond dat er een verband
was met ELF magnetische velden en ALS, niet met elektrische schokken
(Koeman et al., 2017). SSM concludeert daarom dat er geen nieuwe
inzichten zijn verkregen; het blijft dus nog onzeker of elektrische
schokken een eventueel verband tussen ELF magnetische velden en ALS
of de ziekte van Alzheimer kunnen verklaren. De publicaties geciteerd
door SSM zijn ook in onze rapporten opgenomen
en onze conclusie komt overeen met de conclusie van SSM
(zie paragraaf 6.2).

Pagina 41 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 42 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

6

Conclusies

6.1

Algemene conclusies over kanker
Hersentumoren
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat er nog onvoldoende
bewijs is gevonden voor een verband tussen blootstelling aan extreemlaagfrequente en radiofrequente EMV in arbeidssituaties en
hersentumoren. Deze conclusie verandert in het huidige rapport niet.
Zoals samengevat in het vorige rapport waren de publicaties nog van
onvoldoende kwaliteit, bijvoorbeeld door gebrekkige methoden voor de
bepaling van de blootstelling. De kwaliteit van de drie recentere
publicaties waarin een verband tussen blootstelling op het werk aan
laagfrequente of radiofrequente EMV en hersentumoren is onderzocht is
hoger dan eerdere publicaties, hoewel er nog steeds ruimte is voor
verbetering. In het vorige rapport concludeerden we bovendien dat het
nog onbekend is of andere eigenschappen van het werk dan blootstelling
aan laagfrequente EMV het verband veroorzaken dat in sommige
publicaties werd gevonden. Er was ook geen verband tussen
hersentumoren en blootstelling aan laagfrequente EMV gecombineerd
met metalen, oplosmiddelen en andere chemicaliën. Ook hebben de drie
nieuwe onderzoeken veel analyses uitgevoerd, wat de kans vergroot op
een toevallig significant verband in het onderzoek als dat er in de
populatie als geheel niet is. Door tekortkomingen in de
onderzoeksmethoden en afwezigheid van een verband in onderzoek met
betere bepaling van de blootstelling kunnen nog geen conclusies worden
getrokken over een verband tussen blootstelling van werknemers aan
laagfrequente EMV voor of tijdens de zwangerschap en hersentumoren
bij hun kinderen.
Kanker van witte bloedcellen
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat er onvoldoende
bewijs is gevonden voor een verband tussen blootstelling aan
laagfrequente en radiofrequente EMV in arbeidssituaties en leukemie. De
publicaties in het huidige rapport zijn nog van onvoldoende kwaliteit om
de conclusie te veranderen. Er zijn enkele publicaties gevonden die een
verband tussen beroepsmatige blootstelling aan EMV en kanker van witte
bloedcellen onderzoeken. Deze publicaties geven door hun beperkingen
geen duidelijk bewijs voor de aan- of afwezigheid van een verband.
Borstkanker
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat voor borstkanker bij
mannen en bij vrouwen de gevonden onderzoeken geen verband is
aangetoond met blootstelling aan EMV op de werkplek. Een nieuwe
publicatie waarin een verband met borstkanker bij mannen en een
nieuwe publicatie waarin een verband met borstkanker bij vrouwen
wordt onderzocht veranderen de conclusie in het vorige rapport niet
door beperkingen van deze onderzoeken.

Pagina 43 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Overige vormen van kanker
De conclusie uit het vorige rapport blijft gehandhaafd: er ontbreekt
voldoende en goed onderbouwd onderzoek om conclusies te trekken
over een verband met teelbalkanker en overige vormen van kanker
(longkanker, kanker in het oog en blaaskanker). De twee nieuwe
publicaties die een verband onderzochten tussen beroepsmatige EMVblootstelling en teelbalkanker of longkanker gaven door
methodologische beperkingen geen duidelijk beeld.
6.2

Algemene conclusies over neurodegeneratieve ziekten
Motorneuronziekten
Op basis van de literatuur in het vorige rapport werd geconcludeerd dat
er aanwijzingen zijn gevonden voor een verband tussen beroepen met
blootstelling aan laagfrequente EMV en het voorkomen van
motorneuronziekten (vooral ALS). Zoals in de conclusie van het vorige
rapport is samengevat, kon uit de beschikbare literatuur nog niet
opgemaakt worden of EMV de werkelijke oorzaak is, of andere factoren
op dezelfde werkplek zoals chemische stoffen of elektrische schokken.
De wisselende resultaten in recentere publicaties geven nog geen extra
duidelijkheid over het verband tussen laagfrequente EMV of elektrische
schokken en ALS en de conclusie van het vorige rapport blijft daarom
gehandhaafd.
Dementie
In het vorige rapport zijn twee meta-analyses samengevat die een
verband met de ziekte van Alzheimer hebben onderzocht. Daaruit werd
geconcludeerd dat voor dementie, waaronder de ziekte van Alzheimer,
enkele aanwijzingen zijn gevonden voor een verband met blootstelling
aan laagfrequente velden. De onderzoeken geven echter wisselende
resultaten, hebben methodologische beperkingen en geven geen
duidelijkheid over storende factoren. Ook hebben de onderzoekers
gevonden dat niet al het onderzoek naar een verband met de ziekte van
Alzheimer wordt gepubliceerd. In het huidige rapport is nog een
soortgelijke meta-analyse gevonden die een verband vindt, maar ook
concludeert dat er nog veel verbeterd moet worden aan de
methodologie van de onderzoeken. De recent gepubliceerde metaanalyse verandert de conclusie uit het vorige rapport daarom niet. Er
zijn geen nieuwe publicaties gevonden voor dementie in het algemeen,
alleen voor de ziekte van Alzheimer.
Ziekte van Parkinson
Het vorige rapport concludeerde dat de ziekte van Parkinson niet vaker
voorkomt in mensen die blootgesteld zijn aan laagfrequente EMV tijdens
het werk. Twee meta-analyses zijn gevonden in deze update. Hoewel de
publicaties nog enkele beperkingen hebben, bevestigen zij de conclusies
uit het vorige rapport.
Multiple sclerose
Er zijn geen nieuwe publicaties gevonden in deze update. Er is nog te
weinig onderzoek gedaan naar een verband met multiple sclerose om
conclusies te kunnen trekken.

Pagina 44 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

6.3

Algemene conclusies overige ziekten
Hart- en vaatziekten
In het vorige rapport werd geconcludeerd dat er geen verband is
aangetoond tussen blootstelling aan laagfrequente EMV op de werkplek
en hart- en vaatziekten. Voor radiofrequente velden konden nog geen
conclusies worden getrokken. Door de beperkingen van de gevonden
nieuwe publicaties veranderen deze conclusies over hart- en vaatziekten
niet. Wel is uit een onderzoek bij MRI-medewerkers een aanwijzing
gekomen voor een mogelijk verband tussen blootstelling aan MRI-velden
en een verhoogde bloeddruk. Door de beperkingen van dit onderzoek is
nog niet duidelijk of de sterke statische magnetische velden de oorzaak
zijn.
Voortplanting, de zintuigen, het afweersysteem, het bewegingsapparaat,
sterfte, ongevallen en abnormale menstruatie
In het vorige RIVM-rapport werd geconcludeerd dat voor afwijkingen in
de voortplanting, de zintuigen, het afweersysteem en het
bewegingsapparaat de weinige onderzoeken die zijn gedaan te
inconsistent of te gebrekkig zijn uitgevoerd om conclusies te kunnen
trekken. De twee nieuwe oorspronkelijke onderzoeken naar een mogelijk
verband met voortplanting in het huidige rapport veranderen deze
conclusie niet.
Nieuw onderzoek geeft een eerste aanwijzing voor het vaker voorkomen
van ongevallen buiten werktijd bij werknemers met hoge beroepsmatige
blootstelling aan EMV van MRI-apparatuur. Om deze aanwijzing voor
een verband te bevestigen, zou in vervolgonderzoek het mogelijke
verband met de statische magnetische velden, de sterkte en duur van
de blootstelling en het biologische mechanisme verduidelijkt kunnen
worden. Een mogelijk mechanisme zou langdurige verstoring van het
evenwichtsorgaan kunnen zijn. Er zijn nog te weinig onderzoeken
uitgevoerd naar een mogelijk verband tussen beroepsmatige
blootstelling aan elektromagnetische velden en abnormale
menstruatie(patronen) of een mogelijk verband met algemene sterfte
om daarover conclusies te kunnen trekken.

Pagina 45 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Pagina 46 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

7

Literatuurlijst

't Mannetje, A., A.J. De Roos, P. Boffetta, R. Vermeulen, G. Benke, L.
Fritschi, P. Brennan, L. Foretova, M. Maynadié, N. Becker, A.
Nieters, A. Staines, M. Campagna, B. Chiu, J. Clavel, S. de Sanjose,
P. Hartge, E.A. Holly, P. Bracci, M.S. Linet, A. Monnereau, L. Orsi,
M.P. Purdue, N. Rothman, Q. Lan, E. Kane, A.S. Costantini, L. Miligi,
J.J. Spinelli, T. Zheng, P. Cocco, A. Kricker (2016) Occupation and
risk of non-hodgkin lymphoma and its subtypes: A pooled analysis
from the interlymph consortium. Environmental Health Perspectives
124: 396-405.
Baliatsas, C., I. Van Kamp, E. Lebret, G.J. Rubin (2012) Idiopathic
environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEIEMF): a systematic review of identifying criteria. BMC Public Health
12: 643.
Bongers, S., P. Slottje, H. Kromhout (2018) Development of hypertension
after long-term exposure to static magnetic fields among workers
from a magnetic resonance imaging device manufacturing facility.
Environ Res 164: 565-573.
Bongers, S., P. Slottje, L. Portengen, H. Kromhout (2016) Exposure to
static magnetic fields and risk of accidents among a cohort of
workers from a medical imaging device manufacturing facility.
Magn Reson Med 75: 2165-2174.
Carlberg, M., T. Koppel, M. Ahonen, L. Hardell (2017) Case-control study
on occupational exposure to extremely low-frequency
electromagnetic fields and glioma risk. American Journal of
Industrial Medicine 60: 494-503.
Dabouis, V., P. Arvers, J.C. Debouzy, C. Sebbah, D. Crouzier, A. Perrin
(2016) First epidemiological study on occupational radar exposure
in the French Navy: a 26-year cohort study. Int J Environ Health
Res 26: 131-144.
Doronin, B.M., M.V. Yashnikova, E.L. Poteryaeva (2017) Risk Factors for
Stroke in Men Exposed to Adverse Industrial Factors. Neuroscience
and Behavioral Physiology 47: 303-306.
Elmas, O. (2016) Effects of electromagnetic field exposure on the heart.
Toxicology and Industrial Health 32: 76-82.
Fenga, C. (2016) Occupational exposure and risk of breast cancer. Biomed
Rep 4: 282-292.
Fischer, H., L. Kheifets, A. Huss, T.L. Peters, R. Vermeulen, W. Ye, F. Fang,
P. Wiebert, X.P. Vergara, M. Feychting (2015) Occupational
Exposure to Electric Shocks and Magnetic Fields and Amyotrophic
Lateral Sclerosis in Sweden. Epidemiology 26: 824-830.
Garcia, A.M., A. Sisternas, S.P. Hoyos (2008) Occupational exposure to
extremely low frequency electric and magnetic fields and
Alzheimer disease: a meta-analysis. Int J Epidemiol 37: 329-340.
Garzillo, E.M., N. Miraglia, P. Pedata, D. Feola, M. Lamberti (2016) Risk
agents related to work and amyotrophic lateral sclerosis: An
occupational medicine focus. International Journal of Occupational
Medicine and Environmental Health 29: 355-367.
Grundy, A., S.A. Harris, P.A. Demers, K.C. Johnson, D.A. Agnew, P.J.
Villeneuve (2016) Occupational exposure to magnetic fields and
breast cancer among Canadian men. Cancer Med 5: 586-596.
Pagina 47 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Gunnarsson, L.G., L. Bodin (2017) Parkinson’s disease and occupational
exposures: A systematic literature review and meta-analyses.
Scandinavian Journal of Work, Environment and Health 43: 197209.
Guyatt, G.H., A.D. Oxman, H.J. Schunemann, P. Tugwell, A. Knottnerus
(2011) GRADE guidelines: a new series of articles in the Journal of
Clinical Epidemiology. J Clin Epidemiol 64: 380-382.
Hardell, L., M. Carlberg, K. Hansson Mild (2006) Pooled analysis of two
case-control studies on use of cellular and cordless telephones and
the risk for malignant brain tumours diagnosed in 1997-2003. Int
Arch Occup Environ Health 79: 630-639.
Hardell, L., M. Carlberg, F. Soderqvist, K.H. Mild (2013) Case-control study
of the association between malignant brain tumours diagnosed
between 2007 and 2009 and mobile and cordless phone use. Int J
Oncol 43: 1833-1845.
Hug, K., L. Grize, A. Seidler, P. Kaatsch, J. Schuz (2010) Parental
occupational exposure to extremely low frequency magnetic fields
and childhood cancer: a German case-control study. Am J
Epidemiol 171: 27-35.
Huss, A., T. Koeman, H. Kromhout, R. Vermeulen (2015) Extremely Low
Frequency Magnetic Field Exposure and Parkinson's Disease--A
Systematic Review and Meta-Analysis of the Data. Int J Environ
Res Public Health 12: 7348-7356.
Huss, A., K. Schaap, H. Kromhout (2017) MRI-related magnetic field
exposures and risk of commuting accidents - A cross-sectional
survey among Dutch imaging technicians. Environ Res 156: 613618.
Huss, A., K. Schaap, H. Kromhout (2018a) A survey on abnormal uterine
bleeding among radiographers with frequent MRI exposure using
intrauterine contraceptive devices. Magn Reson Med 79: 10831089.
Huss, A., A. Spoerri, M. Egger, H. Kromhout, R. Vermeulen (2014)
Occupational exposure to magnetic fields and electric shocks and
risk of ALS: The Swiss National Cohort. Amyotroph Lateral Scler
Frontotemporal Degener: 1-6.
Huss, A., A. Spoerri, M. Egger, H. Kromhout, R. Vermeulen (2018b)
Occupational extremely low frequency magnetic fields (ELF-MF)
exposure and hematolymphopoietic cancers - Swiss National
Cohort analysis and updated meta-analysis. Environ Res 164: 467474.
ICNIRP (International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection)
(1998) Guidelines for limiting exposure to time-varying electric,
magnetic, and electromagnetic fields (up to 300 GHz). Health Phys
74: 494-522.
Ingre, C., P.M. Roos, F. Piehl, F. Kamel, F. Fang (2015) Risk factors for
amyotrophic lateral sclerosis. Clin Epidemiol 7: 181-193.
Jalilian, H., S.H. Teshnizi, M. Röösli, M. Neghab (2018) Occupational
exposure to extremely low frequency magnetic fields and risk of
Alzheimer disease: A systematic review and meta-analysis.
NeuroToxicology.
Koeman, T., P. Slottje, H. Kromhout, L.J. Schouten, R.A. Goldbohm, P.A.
van den Brandt, R. Vermeulen (2013) Occupational exposure to
extremely low-frequency magnetic fields and cardiovascular
Pagina 48 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

disease mortality in a prospective cohort study. Occup Environ Med
70: 402-407.
Koeman, T., P. Slottje, L.J. Schouten, S. Peters, A. Huss, J.H. Veldink, H.
Kromhout, P.A. Van Den Brandt, R. Vermeulen (2017) Occupational
exposure and amyotrophic lateral sclerosis in a prospective cohort.
Occupational and Environmental Medicine 74: 578-585.
NINDS (2018a) (National Institute of Neurological Disorders and Stroke).
Dementia Information Page.
https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/DementiaInformation-Page (laatst bezocht op 17 april 2018).
NINDS (2018b) (National Institute of Neurological Disorders and Stroke).
Motor Neuron Diseases Information Page.
https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Motor-NeuronDiseases-Information-Page (laatst bezocht op 13 april 2018).
Parlement en Raad van de Europese Unie (2013) Richtlijn 2013/35/EU van
het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende
de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met
betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van
fysische agentia (elektromagnetische velden) (twintigste bijzondere
richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG) en
tot intrekking van Richtlijn 2004/40/EG. Publicatieblad van de
Europese Unie L179: 1-21.
Pearce, N., H. Kromhout (2017) Occupational causes of amyotrophic
lateral sclerosis: Where to from here? Occupational and
Environmental Medicine 74: 83-84.
Peleg, M., O. Nativ, E.D. Richter (2018) Radio frequency radiation-related
cancer: assessing causation in the occupational/military setting.
Environ Res 163: 123-133.
Rijs, K., R. Stam (2015) Onderzoek naar mogelijke langetermijneffecten
van elektromagnetische velden op de gezondheid van werknemers.
RIVM Rapport 2015-0203.
Rubin, G.J., L. Hillert, R. Nieto-Hernandez, E. van Rongen, G. Oftedal
(2011) Do people with idiopathic environmental intolerance
attributed to electromagnetic fields display physiological effects
when exposed to electromagnetic fields? A systematic review of
provocation studies. Bioelectromagnetics 32: 593-609.
Ryan, R., S. Hill (2016) How to GRADE the quality of the evidence.
Cochrane Consumers and Communication Group, available at
http://cccrg.cochrane.org/author-resources. Version 3.0 December
2016.
Schuz, J., F. Erdmann (2016) Environmental Exposure and Risk of
Childhood Leukemia: An Overview. Arch Med Res 47: 607-614.
SSM (2015) Recent research on EMF and health risk - tenth report from
SSM’s Scientific Council on Electromagnetic Fields. Report number
2015:19. Swedish Radiation Safety Authority, Stockholm.
SSM (2016) Recent research on EMF and health risk - eleventh report
from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic Fields. Including
Thirteen years of electromagnetic field research monitored by
SSM’s Scientific Council on EMF and health: How has the evidence
changed over time? Report number 2016:15. Swedish Radiation
Safety Authority, Stockholm.
SSM (2017) Recent research on EMF and Health Risk - Twelfth report from
SSM’s Scientific Council on Electromagnetic Fields. Report number
2018:09. Swedish Radiation Safety Authority, Stockholm.
Pagina 49 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

Su, L., Y. Fei, X. Wei, J. Guo, X. Jiang, L. Lu, G. Chen (2016) Associations
of parental occupational exposure to extremely low-frequency
magnetic fields with childhood leukemia risk. Leukemia and
Lymphoma 57: 2855-2862.
Su, L., C. Zhao, Y. Jin, Y. Lei, L. Lu, G. Chen (2018) Association between
parental occupational exposure to extremely low frequency
magnetic fields and childhood nervous system tumors risk: A
meta-analysis. Science of the Total Environment 642: 1406-1414.
Turner, M.C., G. Benke, J.D. Bowman, J. Figuerola, S. Fleming, M. Hours, L.
Kincl, D. Krewski, D. McLean, M.E. Parent, L. Richardson, S.
Sadetzki, K. Schlaefer, B. Schlehofer, J. Schuz, J. Siemiatycki, M.
van Tongeren, E. Cardis (2014) Occupational exposure to
extremely low-frequency magnetic fields and brain tumor risks in
the INTEROCC study. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 23: 18631872.
Turner, M.C., G. Benke, J.D. Bowman, J. Figuerola, S. Fleming, M. Hours, L.
Kincl, D. Krewski, D. McLean, M.E. Parent, L. Richardson, S.
Sadetzki, K. Schlaefer, B. Schlehofer, J. Schüz, J. Siemiatycki, M.
van Tongeren, E. Cardis (2017) Interactions between occupational
exposure to extremely low frequency magnetic fields and
chemicals for brain tumour risk in the INTEROCC study.
Occupational and Environmental Medicine.
Vergara, X., L. Kheifets, S. Greenland, S. Oksuzyan, Y.S. Cho, G. Mezei
(2013) Occupational exposure to extremely low-frequency
magnetic fields and neurodegenerative disease: a meta-analysis. J
Occup Environ Med 55: 135-146.
Vergara, X., G. Mezei, L. Kheifets (2015) Case-control study of
occupational exposure to electric shocks and magnetic fields and
mortality from amyotrophic lateral sclerosis in the US, 1991-1999.
J Expo Sci Environ Epidemiol 25: 65-71.
Vila, J., M.C. Turner, E. Gracia-Lavedan, J. Figuerola, J.D. Bowman, L.
Kincl, L. Richardson, G. Benke, M. Hours, D. Krewski, D. McLean,
M.E. Parent, S. Sadetzki, K. Schlaefer, B. Schlehofer, J. Schüz, J.
Siemiatycki, M. van Tongeren, E. Cardis (2018) Occupational
exposure to high-frequency electromagnetic fields and brain tumor
risk in the INTEROCC study: An individualized assessment
approach. Environment International 119: 353-365.
Wang, Z., L. Wang, S. Zheng, Z. Ding, H. Liu, W. Jin, Y. Pan, Z. Chen, Y.
Fei, G. Chen, Z. Xu, Y. Yu (2016) Effects of electromagnetic fields
on serum lipids in workers of a power plant. Environmental science
and pollution research international 23: 2495-2504.
Warembourg, C., S. Cordier, R. Garlantézec (2017) An update systematic
review of fetal death, congenital anomalies, and fertility disorders
among health care workers. American Journal of Industrial
Medicine 60: 578-590.
WHO (2012) WHO Handbook for Guideline Development. WHO (World
Health Organisation) Library Cataloguing-in-Publication Data. ISBN
978 92 4 154844 1.
Xu, Y., X. Zhang, Y. Chen, N. Ren, W. Lin, Q. Zhang (2016) Health Effects
of Electromagnetic Fields on Reproductive-Age Female Operators
of Plastic Welding Machines in Fuzhou, China. J Occup Environ Med
58: 148-153.

Pagina 50 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

8

Bijlage 1

8.1

Zoektermen PUBMED
Reviews en meta-analyses
(magnetic OR electric OR electromagnetic OR emf OR (radio AND
frequ*) OR radio-frequ* OR radiofrequ* OR rf OR low frequ* OR lowfrequ* OR elf OR microwave* OR non-ioni* OR non ioni* OR nonioni*)
AND (field* OR radiat*) AND (worker* OR occupation* OR workplace OR
employ* OR working OR work floor) AND ("english"[Language] OR
"dutch"[Language]) AND ("2014/1/1"[Date - Publication]:
"2018/11/01"[Date - Publication]) AND (systematic[sb] OR
Review[ptyp] OR Meta-Analysis[ptyp])
Oorspronkelijke artikelen
(magnetic OR electric OR electromagnetic OR emf OR (radio AND
frequ*) OR radio-frequ* OR radiofrequ* OR rf OR low frequ* OR lowfrequ* OR elf OR microwave* OR non-ioni* OR non ioni* OR nonioni*)
AND (field* OR radiat*) AND (worker* OR occupation* OR workplace OR
employ* OR working OR work floor) AND ("english"[Language] OR
"dutch"[Language]) AND ("2014/1/1"[Date - Publication] :
"2018/11/01"[Date - Publication]) AND (leukem* OR leukaem* OR
leucocytha* OR glioma OR meningioma OR seminoma OR germinoma
OR testicular neoplasm OR lung neoplasm OR ((testi* OR testes OR
germ cell) AND (cancer OR neoplasm OR tumor OR tumour OR
carcinoma OR malignanc* OR dysgenesis syndrome)) OR breast
neoplasm OR ((brain OR intracranial OR meninge* OR meningi* OR
hematolog* OR haematolog* OR blood OR lung OR pulmonary OR ocular
OR choroidal OR iris OR uveal OR eye OR retina OR bladder OR
transitional cell OR urothelial cell OR breast OR chest OR bust OR
mammar*) AND (cancer OR neoplasm OR tumor OR tumour OR
carcinoma OR malignanc*)) OR neurodegen* OR (neurologic* degen*)
OR (central AND nervous AND system AND degen*) OR alzheimer OR
dement* OR (amyotrophic AND lateral AND sclerosis) OR als OR
parkinson* OR ((multiple OR disseminated) AND sclerosis) OR ms OR
motor neuron OR cardiovascular diseases OR ((cardiovascular OR heart
OR vascular OR coronary) AND (disease OR system OR abnormalities OR
defects)) OR cataract OR ((visual OR vision) AND (acuity OR function*))
OR musculo* OR reproduct* OR pregnan* OR miscarriage OR ((immune
OR immunologic*) AND (system OR response OR disease OR disorder))
OR surviv* OR mortal* OR death OR dying OR dead OR fatal OR lethal*
OR die OR died OR life expectanc* OR life-expectanc* OR longevity OR
death certificates OR decede* OR excess mortality OR vital status OR
(International AND Classification AND Diseases) OR ICD OR ((cause of)
AND (mortality OR death)) OR accident* OR accident-related OR injury
OR fall OR falling OR incident OR crash OR casualty OR NHL OR nonhodgkin* OR nonhodgkin* OR lymphoma OR "Lymphoma, NonHodgkin"[Mesh])

Pagina 51 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

8.2

Zoektermen SCOPUS
Reviews en meta-analyses
TITLE-ABS-KEY ((magnetic OR electric OR electromagnetic OR emf OR
“radio frequ*” OR “radio-frequ*” OR radiofrequ* OR rf OR “low frequ*”
OR “low-frequ*” OR elf OR microwave* OR “non-ioni*” OR “non ioni*”
OR nonioni*) AND (field* OR radiat*) AND (worker* OR occupation* OR
workplace OR employ* OR working OR “work floor“)) AND LANGUAGE
(english OR dutch) AND (PUBYEAR > 2013 AND PUBYEAR < 2019) AND
DOCTYPE(re)
Oorspronkelijke onderzoeken
TITLE-ABS-KEY ((magnetic OR electric OR electromagnetic OR emf OR
“radio frequ*” OR “radio-frequ*” OR radiofrequ* OR rf OR “low frequ*”
OR “low-frequ*” OR elf OR microwave* OR “non-ioni*” OR “non ioni*”
OR nonioni*) AND (field* OR radiat*) AND (worker* OR occupation* OR
workplace OR employ* OR working OR “work floor“) AND (leukem* OR
leukaem* OR leucocytha* OR glioma OR meningioma OR seminoma OR
germinoma OR “testicular neoplasm” OR “lung neoplasm” OR ((testi* OR
testes OR “germ cell”) AND (cancer OR neoplasm OR tumor OR tumour
OR carcinoma OR malignanc* OR dysgenesis syndrome)) OR “breast
neoplasm” OR ((brain OR intracranial OR meninge* OR meningi* OR
hematolog* OR haematolog* OR blood OR lung OR pulmonary OR ocular
OR choroidal OR iris OR uveal OR eye OR retina OR bladder OR
“transitional cell” OR “urothelial cell” OR breast OR chest OR bust OR
mammar*) AND (cancer OR neoplasm OR tumor OR tumour OR
carcinoma OR malignanc*)) OR neurodegen* OR “neurologic* degen*”
OR (central AND nervous AND system AND degen*) OR alzheimer OR
dement* OR (amyotrophic AND lateral AND sclerosis) OR als OR
parkinson* OR ((multiple OR disseminated) AND sclerosis) OR ms OR
“motor neuron” OR “cardiovascular diseases” OR ((cardiovascular OR
heart OR vascular OR coronary) AND (disease OR system OR
abnormalities OR defects)) OR cataract OR ((visual OR vision) AND
(acuity OR function*)) OR musculo* OR reproduct* OR pregnan* OR
miscarriage OR ((immune OR immunologic*) AND (system OR response
OR disease OR disorder)) OR surviv* OR mortal* OR death OR dying OR
dead OR fatal OR lethal* OR die OR died OR “life expectanc*” OR “lifeexpectanc*” OR longevity OR “death certificates” OR decede* OR excess
mortality OR “vital status” OR (International AND Classification AND
Diseases) OR ICD OR ((“cause of”) AND (mortality OR death)) OR
accident* OR “accident-related” OR injury OR fall OR falling OR incident
OR crash OR casualty OR NHL OR “non-hodgkin*” OR nonhodgkin* OR
lymphoma)) AND LANGUAGE (english OR dutch) AND (PUBYEAR > 2013
AND PUBYEAR < 2019)

8.3

Zoektermen EMBASE
Reviews en meta-analyses
#45 #44 NOT #41
#44 #35 AND #42 AND [2014-2018]/py
#43 #35 AND #42
#42 ‘meta analysis’/exp
#41 (#36 OR #37 OR #38 OR #39) AND [2014-2018]/py
#40 #36 OR #37 OR #38 OR #39
#39 #33 NOT #34 AND (review*:ti OR 'meta analys*':ti)
Pagina 52 van 55

0
5
35
138,851
31
556
150

RIVM Rapport 2019-0010

#38 #33 NOT #34 AND 'review'/it
448
#37 #33 NOT #34 AND ([cochrane review]/lim OR [systematic
review]/lim OR [meta analysis]/lim)
66
#36 #33 NOT #34 AND [review]/lim
457
#35 #33 NOT #34
4940
#34 'radiofrequency ablation'/exp
27246
#33 (#6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #23 OR
#24 OR #25 OR #31) AND [humans]/lim
5370
#32 #6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #23 OR
#24 OR #25 OR #31
6307
#31 #22 AND #30
463
#30 #5 AND (#26 OR #27 OR #28 OR #29)
1539
#29 ‘radiation exposure’/exp/mj
34191
#28 ‘electromagnetic radiation’/exp/mj
169377
#27 ‘electromagnetism’/exp/mj
9773
#26 ‘magnetic field’/exp/mj
7732
#25 #19 AND #22
666
#24 #14 AND #22
1140
#23 #9 AND #22
1386
#22 ‘named groups by occupation’/exp
1701658
#21 #19 AND (#15 OR #20)
542
#20 ‘occupational exposure’/exp
75011
#19 #12 AND (#17 OR #18)
32492
#18 ‘radiation exposure’/exp
194257
#17 ‘electromagnetic radiation’/exp
448374
#16 (#5 OR #15) AND #14
548
#15 occupat*:ti OR work*:ti OR 'occupation'/exp
562412
#14 electromagnet*:ti OR emf:ti OR radiofreq*:ti OR microwav*:ti47819
#13 #5 AND #12
440
#12 electromagnet*:ti,ab OR emf:ti,ab OR radiofreq*:ti,ab OR
microwav*:ti,ab
99791
#11 #9 AND #10
600
#10 occupat*:ti OR work*:ti OR 'occupation'/exp
562412
#9 (#1 OR #2 OR #3) AND #4
58680
#8 (occupat* NEAR/2 (electromag* OR rad*) NEAR/1
exposure*):ti,ab
513
#7 occupat*:ti AND (electromag*:ti OR rad*:ti) AND exposure*:ti 608
#6 (#1 OR #2 OR #3 OR #4) AND #5
2353
#5 ‘occupational exposure’/exp/mj
32073
#4 ‘radiation exposure’/exp
194257
#3 ‘electromagnetic radiation’/exp
448374
#2 ‘electromagnetism’/exp
20997
#1 ‘magnetic field’/exp
26713
Oorspronkelijke onderzoeken
#63 #61 NOT #62
139
#62 'radiofrequency ablation'/exp
27124
#61 #60 AND ('Article'/it OR 'Article in Press'/it OR 'Editorial'/it OR
'Letter'/it OR 'Note'/it OR 'Review'/it)
153
#60 #49 AND #59
256
#59 (#6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #55 OR
#23 OR #24 OR #25) AND [2014-2018]/py AND [humans]/lim
AND ([dutch]/lim OR [english]/lim)
344
Pagina 53 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

#58 (#6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #55 OR
#23 OR #24 OR #25) AND [2014-2018]/py AND [humans]/lim 347
#57 (#6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #55 OR
#23 OR #24 OR #25) AND [2014-2018]/py
367
#56 #6 OR #7 OR #8 OR #11 OR #13 OR #16 OR #21 OR #55 OR
#23 OR #24 OR #25
6294
#55 #22 AND #54
463
#54 #5 AND (#50 OR #51 OR #52 OR #53)
1539
#53 ‘radiation exposure’/exp/mj
34191
#52 ‘electromagnetic radiation’/exp/mj
169377
#51 ‘electromagnetism’/exp/mj
9773
#50 ‘magnetic field’/exp/mj
7732
#49 #26 OR #27 OR #28 OR #29 OR #30 OR #31 OR #32 OR #33 OR
#34 OR #35 OR #36 OR #37 OR #38 OR #39 OR #40 OR #41 OR
#42 OR #43 OR #44 OR #45 OR #46 OR #47 OR #48 14857167
#48 ‘danger, risk, safety and related phenomena’/exp/mj OR
danger*:ti OR risk*:ti OR safey*:ti
757378
#47 ‘health hazard’/exp OR hazard*:ti
499974
#46 ‘death’/exp
647656
#45 ‘immunopathology’/exp
1651374
#44 ‘immune system’/exp OR ‘nonhodgkin lymphoma’/exp OR
‘nonhodgkin lymphoma*’:ti OR ‘non hodgkin lymphoma*’:ti2043733
#43 ‘spontaneous abortion’/exp OR abortion*:ti
59883
#42 ‘reproduction’/exp OR reproduct*:ti
1181804
#41 ‘musculoskeletal disease’/exp
2109436
#40 ‘musculoskeletal system’/exp OR musculoskelet*:ti
1859469
#39 ‘vision'/exp
242022’
#38 ‘accident’/exp OR accident*:ti
199622
#37 ‘mortality’/exp OR mortality*:ti OR death*:ti
1043367
#36 ‘cataract extraction’/exp
44311
#35 ‘cataract’/exp OR cataract*:ti
66619
#34 ‘cardiovascular disease’/exp OR cardiovascular*:ti OR vascular*:ti
OR heart*:ti
4102559
#33 ‘degenerative disease’/exp OR degenerative*:ti
524030
#32 ‘multiple sclerosis’/exp OR ((multiple NEAR/1 seclerosis):ti) 112191
#31 ‘parkinson disease’/exp OR parkinson*:ti
142342
#30 ‘motor neuron disease’/exp OR ((motor* NEAR/1 neuron* NEAR/1
disease*):ti)
39488
#29 ‘amyotrophic lateral sclerosis’/exp OR ((amyotrophic NEAR/1
lateral NEAR/1 sclerosis):ti)
32536
#28 ‘dementia’/exp OR dement*:ti OR alzheimer*:ti
311287
#27 ‘radiation injury’/exp OR ((radiation NEAR/1 injur*):ti)
69309
#26 ‘neoplasm’/exp OR neoplasm*:ti OR cancer*:ti OR carcino*:ti OR
tumour*:ti OR tumor*:ti
4502481
#25 #19 AND #22
666
#24 #14 AND #22
1140
#23 #9 AND #22
1386
#22 ‘named groups by occupation’/exp
1701658
#21 #19 AND (#15 OR #20)
542
#20 ‘occupational exposure’/exp
75011
#19 #12 AND (#17 OR #18)
32492
#18 ‘radiation exposure’/exp
194257
#17 ‘electromagnetic radiation’/exp
448374
#16 (#5 OR #15) AND #14
548
Pagina 54 van 55

RIVM Rapport 2019-0010

#15
#14
#13
#12

occupat*:ti OR work*:ti OR ‘occupation’/exp
562412
electromagnet*:ti OR emf:ti OR radiofreq*:ti OR microwav*:ti47819
#5 AND #12
440
electromagnet*:ti,ab OR emf:ti,ab OR radiofreq*:ti,ab OR
microwav*:ti,ab
99791
#11 #9 AND #10
600
#10 occupat*:ti OR work*:ti OR ‘occupation’/exp
562412
#9 (#1 OR #2 OR #3) AND #4
58680
#8 (occupat* NEAR/2 (electromag* OR rad*) NEAR/1
exposure*):ti,ab
513
#7 occupat*:ti AND (electromag*:ti OR rad*:ti) AND exposure*:ti 608
#6 (#1 OR #2 OR #3 OR #4) AND #5
2353
#5 ‘occupational exposure’/exp/mj
32073
#4 ‘radiation exposure’/exp
194257
#3 ‘electromagnetic radiation’/exp
448374
#2 ‘electromagnetism’/exp
20997
#1 ‘magnetic field’/exp
26713

Pagina 55 van 55

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag