3
Actief donorregistratiesysteem
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Pia Dijkstra tot wijziging
van de Wet op de orgaandonatie in verband met het
opnemen van een actief donorregistratiesysteem ( 33506
),
en van:
- de motie-Van Gerven over extra aandacht voor voorlichting aan specifieke doelgroepen (33506, nr. 13);
- de motie-Öztürk over voorlichting over orgaandonatie
(33506, nr. 14);
- de motie-Öztürk over voorlichting over het amendement
over donorregistratie bij de uitgifte van het paspoort en de
identiteitskaart (33506, nr. 15);
- de motie-Bruins Slot/Rutte over onderzoek naar kansrijke
innovaties (33506, nr. 16);
- de motie-Dik-Faber over een actieplan voor orgaandonatie (33506, nr. 17);
- de motie-Rutte/Bruins Slot over het realiseren van aangepaste zorgstandaarden voor transplantatiegeneeskunde
(33506, nr. 18).
(Zie vergadering van 9 juni 2016.)
De voorzitter:
Ik heet mevrouw Pia Dijkstra van harte welkom. Zij wordt
bij de verdediging van het initiatiefwetsvoorstel ondersteund door Sophie Meijer, beleidsmedewerkster bij de
D66-fractie; ook van harte welkom. Tevens heet ik welkom
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Zij
treedt bij de behandeling van dit wetsvoorstel op als adviseur van de Kamer.
Vandaag zijn het antwoord in tweede termijn en de derde
termijn aan de orde, zoals afgelopen dinsdag is verzocht
bij de regeling van werkzaamheden.
De algemene beraadslaging wordt hervat.

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Voorzitter. Voor de buitenwereld lijkt het soms alsof we het
in de Kamer oneens zijn over orgaandonatie. De emoties
daarover kunnen hoog oplopen. Maar er is één grote en
belangrijke gemene deler: we vinden allemaal dat er jaarlijks
te veel mensen overlijden wachtend op een donororgaan.
Daar zijn we het over eens, net als over dat er te veel
potentiële donoren verloren gaan omdat mensen geen
keuze hebben vastgelegd. We hebben dus met z'n allen
bekeken hoe je dat het beste kunt regelen.
Hoewel het actief donorregistratiesysteem dat vandaag
voorligt geen doel op zich is, is het natuurlijk wel een middel. Het is voor mij het middel dat het gemakkelijker maakt
om orgaandonor te worden. Meer dan 60% van de Nederlanders wil wel donor worden en geeft dat ook aan, maar
een groot deel daarvan staat desondanks niet geregistreerd.
Het is dus niet bekend wat deze mensen willen. Die grote
groep aanspreken, is wat ik voor ogen heb.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Tegelijkertijd leidt dat ertoe dat mensen die geen donor
willen worden, daar iets voor moeten doen. Voel ik me daar
ongemakkelijk bij? Eerlijk gezegd wel; ja, ik voel me daar
ook ongemakkelijk bij. Maar ik ben tot een inzicht gekomen
en kan het verantwoorden. Ook in het huidige systeem moet
je namelijk iets doen om geen donor te worden, door zelf
de keuze "nee" in te vullen of je nabestaanden daarvan op
de hoogte te brengen. De kans ooit een orgaan nodig te
hebben, is bovendien vele malen groter dan de kans ooit
donor te kunnen worden. Maar een orgaan krijgen, vraagt
de keuze van een ander.
Omdat de ervaring leert dat bijna iedereen graag een orgaan
wil ontvangen, vind ik dat je van mensen mag vragen een
keuze vast te leggen, maar wel op basis van twee voorwaarden die erop toezien dat dit zorgvuldig gebeurt. Iedereen
wordt, anders dan nu het geval is, uitdrukkelijk op de hoogte
gebracht van de gevolgen van niet reageren. Iedereen wordt
bij herhaling gewezen op de mogelijkheid om nee te zeggen.
Doe je dat niet, dan mag verondersteld worden dat je geen
bezwaar hebt en ook op die manier kunt worden geregistreerd. Daar kom ik zo nog op terug.
Bevorderen dat van iedereen een keuze bekend wordt en
er recht gedaan kan worden aan een eigen wens, de nabestaanden ontlasten en meer mensen op de wachtlijst helpen, dat is het doel. Daar gaat het om. Voor mensen op de
wachtlijst, die soms jaren moeten wachten, is wachten geen
stilstand maar achteruitgang. Ook worden jaarlijks honderd
mensen van de lijst gehaald omdat ze al in een te slechte
conditie zijn om nog in aanmerking te komen voor een
transplantatie.
Na de tweede termijn van de Kamer heb ik goed nagedacht
over mijn voorstel; dat mag ook van mij verwacht worden.
Daarbij heb ik de vragen en opmerkingen van de verschillende fracties meegenomen. De veldpartijen, de artsen, de
gezondheidsfondsen en de patiëntenorganisaties steunen
dit voorstel. Ook een meerderheid van de bevolking kan
zich vinden in actieve donorregistratie, zo blijkt elke keer
weer uit peilingen. Op een meerderheid in de Kamer kon
ik echter nog niet rekenen voor de steun die nodig is om
deze nieuwe wet in te voeren. Belangrijker, die steun is
nodig voor een nog groter maatschappelijk draagvlak. Dat
draagvlak wil ik ook hier heel graag vinden. Daarom heb ik
me afgevraagd hoe ik het voorstel zou kunnen wijzigen.
Het belangrijkste punt uit de nota van wijziging die ik vorige
week naar de Kamer heb gestuurd — ik denk dat de Kamer
dat met mij eens zal zijn — is het onderscheid dat toch
wordt gemaakt tussen de verschillende manieren om toestemming te verlenen. Toestemming kan worden verleend
door het invullen en laten registreren van een donorformulier. Daartoe willen we iedereen vooral aansporen. Als je
niet reageert, word je geregistreerd als iemand die geacht
wordt geen bezwaar te hebben: er komt dus geen "ja", maar
"geen bezwaar" te staan in het register. Verschillende fracties waren bang dat de harde "ja" waarmee je jezelf hebt
laten registreren door mijn oorspronkelijke voorstel als het
ware zou worden uitgehold en tot verwarring bij de nabestaanden zou kunnen leiden. Op deze manier kan de "ja"
blijven bestaan en blijven deze mensen ook te onderscheiden van degenen die stilzwijgend instemmen. Hiermee is
voor nabestaanden duidelijk op welke wijze de registratie
tot stand is gekomen. Mochten nabestaanden over informatie beschikken waaruit blijkt dat iemand geen donor wilde
zijn, dan biedt een geenbezwaarregistratie natuurlijk een

8 september 2016
TK 109

109-3-1

aanleiding om dit op te brengen. Daarbij blijft overigens de
wens van de overledene altijd het uitgangspunt. Dat is ook
het doel van dit wetsvoorstel. Dat uitgangspunt is: dat wat
je zelf wilt.
Tegelijkertijd blijft een jaarregistratie dezelfde duidelijkheid
bieden als in het huidige systeem het geval is. Zoals de
minister in haar beantwoording in eerste termijn zei, zijn
de ja-registraties met bloed, zweet en tranen tot stand
gebracht. Daarom adviseerde zij ons om een geenbezwaarcategorie te introduceren. Dat biedt ook, mocht dat nodig
zijn, de mogelijkheid om bij evaluatie terug te vallen op het
systeem dat we nu kennen. Dat is weliswaar ver vooruit
gedacht en ik moet eerlijk zeggen dat ik ervan overtuigd
ben dat dit niet nodig zal zijn, maar ik kan me vinden in
argumenten van collega's over de onomkeerbaarheid van
mijn voorstel. Daarom wordt met de nieuwe variant een
positief aspect van het huidige systeem in stand gehouden:
de mogelijkheid om expliciet ja te zeggen.
We vinden het van het grootste belang dat de juiste en
actuele wens van mensen beschikbaar is. Daarom wil ik
gemeenten hier graag een formele taak geven. Eerder in
het debat is de rol van de gemeente al aan de orde geweest.
Ik ben het ermee eens dat die rol tot dusverre te vrijblijvend
is geweest. Met mijn voorstel wordt in de wet opgenomen
dat meerderjarigen bij de aanvraag van een paspoort, rijbewijs of identiteitsbewijs periodiek opnieuw worden geïnformeerd over donorregistratie en over de wijze waarop de
donorregistratie kan worden ingezien en, als je dat wilt,
gewijzigd. Dit gebeurt onder vermelding van een telefoonnummer van de donorinfolijn. Aangezien elke meerderjarige
als gevolg van de Wet op de identificatieplicht ten minste
een van deze documenten in bezit moet hebben, wordt de
doelgroep op deze manier bereikt.
De herinnering die ten minste iedere tien jaar — dat is wel
het minste — in persoon wordt overhandigd zal eraan bijdragen dat de actuele wens van mensen bekend is; een
voorstel dat overeenkomsten heeft met het amendement
van de heer Öztürk. In dat amendement krijgen de personen
echter maar een week de tijd om een keuze vast te leggen.
Dat is de periode die meestal verstrijkt tussen het aanvragen
en het ophalen van een identiteitsbewijs. Ik vind dat te kort.
Ik geef de voorkeur aan de mogelijkheid om langer de tijd
te nemen voor de afweging, en mensen meermaals thuis
aan te schrijven in plaats van na een week een gemeenteambtenaar het formulier te laten invullen. Ik heb daar
bovendien problemen mee omdat het gaat over de privacy
van mensen. Het gaat niemand wat aan hoe jij je geregistreerd hebt. Bovendien wil ik het voor mensen makkelijker
maken om orgaandonor te worden. Vandaar dat ik een
zorgvuldig geenbezwaarsysteem voorstel met een nadrukkelijke rol voor gemeenten, zoals ook de heer Öztürk voorstelt.

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ik heb dat ook de vorige keer al aangegeven. De voorlichting
en informatie die moet worden gegeven als dit wetsvoorstel
wordt aangenomen, is heel breed. Deze groep, waar ook
mevrouw Bruins Slot haar zorgen over heeft uitgesproken,
moet ook worden meegenomen. Hij is heel belangrijk in
die hele voorlichtingscampagne. Als mijn wetsvoorstel
wordt aangenomen, zul je zien dat mensen regelmatig op
het gemeentehuis komen. Het is eens in de tien jaar als je
maar één van al die papieren hebt, maar als je er meer hebt,
kom je er vaker. Dat blijft het moment waarop mensen een
formulier moeten krijgen met informatie en een telefoonnummer. Ik vind dat je niet bij wet moet regelen hoe je het
precies doet, maar mensen die de Nederlandse taal niet
goed beheersen of laaggeletterd zijn, moeten met beelden geluidmateriaal worden benaderd, ook op de gemeentehuizen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Het is in het verleden ook met acties van de minister
gebleken dat het niet gelukt is om deze doelgroep te bereiken. Deze groep is moeilijk te bereiken. Daar moet intensief
aan worden gewerkt met moderne technieken en beeldmateriaal. Wordt daarvoor in de wetswijziging specifiek ruimte
geboden?
Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ik kijk even naar de rol van gemeenten die mensen moeten
informeren, die informatie moeten overhandigen. Dat
gebeurt natuurlijk schriftelijk. Ik begrijp dat de heer Öztürk
vraagt of dat wel genoeg is. Ik heb in eerste termijn al
gezegd dat ik in gesprek ben geweest met de Stichting
Lezen & Schrijven, die zich bezighoudt met die laaggeletterdheid. Er zijn heel veel mogelijkheden om die groep te
bereiken. Dat is nu nog lang niet voldoende ingezet. Mensen
die in gemeentehuizen wachten, krijgen daar vaak iets te
zien. Je kunt je voorstellen dat daar informatie in beeld
wordt gegeven om duidelijk te maken waar dit precies over
gaat. Wij moeten een voorlichtingscampagne hebben en
wij moeten ook via de sociale media zo veel communiceren
dat het bijna onmogelijk is om de informatie niet te krijgen.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik bedank de initiatiefneemster ervoor dat zij zo zorgvuldig
en diepgaand naar ons amendement heeft gekeken en dat
zij eraan tegemoet wil komen. Ons fundamentele bezwaar
richt zich op dat aanschrijven. Er is helaas een groep mensen in Nederland die de brieven van de overheid niet opent,
niet kan of wil lezen, niet begrijpt. Dat aanschrijven beperkt
het zelfbeschikkingsrecht van mensen en daar willen wij
een oplossing voor vinden door mondeling of via videobeelden deze keuze aan hen voor te leggen.

Mevrouw Pia Dijkstra (D66):
Ik had het al even over de campagne. Het is duidelijk dat ik
mij er heel goed van bewust ben dat dit een ingrijpende
wijziging is, die iedereen in Nederland aangaat. Wat mij
betreft is een wettelijke plicht tot voorlichting geen overbodige luxe. Om die reden is nu opgenomen dat er tijdig
adequate voorlichting moet worden gegeven over de
invoering van het actief donorregistratiesysteem. Natuurlijk
moet het zich toespitsen op het uitleggen van de nieuwe
manier van registreren in Nederland. Als iemand geen
gehoor geeft aan de oproep om een keuze over orgaandonatie vast te leggen, wordt deze persoon geregistreerd als
een persoon die geen bezwaar heeft tegen orgaandonatie.
Men zal het met mij eens zijn dat het van het grootste
belang is dat iedereen hiervan op de hoogte raakt voordat
de wet ingaat. Ik noemde net al de laaggeletterden en de
manier waarop je die zou kunnen bereiken. Ik noemde ook

Tweede Kamer

8 september 2016
TK 109

Actief donorregistratiesysteem

109-3-2

de mensen die de Nederlandse taal onvoldoende beheersen.
Ik heb natuurlijk ook gekeken naar het amendement van
mevrouw Wolbert en de motie van de heer Van Gerven. Ik
beveel die van harte aan omdat het daarin goed wordt
geregeld.
Ik weet ook dat er bij de collega's zorgen waren over de
wilsonbekwamen. Ook ik vind dat we op dat punt alle
zorgvuldigheid moeten betrachten. In de wet was al opgenomen dat als duidelijk wordt dat iemand wilsonbekwaam
is, de registratie door de wettelijk vertegenwoordiger of bij
diens afwezigheid door de nabestaanden moet worden
bevestigd. Als die niet kunnen worden bereikt, dan vindt
er geen donatie plaats. Om twijfel en zorgen op dit punt
weg te nemen, wordt voorgesteld om een vergewisplicht
in de wet op te nemen. Die verplicht artsen ertoe, wat zij
overigens nu allemaal al doen, na te gaan of er geen sprake
is van iemand die wilsonbekwaam is. Een arts is daartoe
in staat want patiënten zijn al ergens bekend, bij artsen of
in ziekenhuizen, en worden onder begeleiding van iemand
binnengebracht. Er wordt contact gezocht met de nabestaanden en de huisarts. Als iemand binnenkomt waarvan de
naam en identiteit niet bekend zijn, dan kan ook niet in het
register worden opgezocht om wie het gaat en zal er ook
geen donatie plaatsvinden. Artsen weten wie zij voor zich
hebben en hebben vanaf nu ook de wettelijke plicht om
zich ervan te vergewissen dat iemand wilsbekwaam is.
Ik kom bijna tot een afronding en wil de collega's in de
Kamer danken voor de feedback. Die heeft ervoor gezorgd
dat er nu een aangepast voorstel ligt. Ik wil ook danken
voor de ingediende moties. Ik hoef daar formeel niet op te
reageren omdat moties verzoeken aan de regering zijn. Ik
onderstreep echter dat ik het van belang vind dat we op
bewustwording en goede informatievoorziening blijven
inzetten. Ook de technologische ontwikkelingen, die ook
aan de orde zijn geweest, moeten wij optimaal benutten.
Volledigheidshalve voeg ik daar wel aan toe dat de Nederlandse Transplantatie Stichting in haar position paper heeft
geschreven dat die ontwikkelingen zeker nog tien jaar op
zich laten wachten. De urgentie om tot verandering te
komen, is er al jaren. Eigenlijk is die er op dit moment meer
dan ooit, want in plaats van een opgaande lijn in het aantal
registraties en transplantaties zien wij nu een neergaande
lijn. Gisteren werd bekend dat de wachtlijst is gegroeid. Het
aantal transplantaties en donoren is met 16% gedaald ten
opzichte van vorig jaar. In de eerste termijn is Wales
genoemd, waar onlangs een soortgelijk geenbezwaarsysteem is ingevoerd, in december 2015. Dat begint daar
vruchten af te werpen. Daar is sprake van een opgaande
lijn; zowel het aantal postmortale transplantaties als het
aantal transplantaties bij leven neemt er toe. Dat is mijns
inziens ook te danken aan de positieve campagne die daar
wordt gevoerd en die ook voorafgaand aan de wet is
gevoerd. In Nederland gaat het goed wat betreft de levende
nierdonaties, en daar mogen we ook heel trots op zijn, maar
gaat het evident slechter wat betreft de postmortale donaties dan in andere Europese landen, zoals de minister ook
onderschreef. Dat verbeteren, met behulp van meer registraties, is het voorstel dat vandaag voorligt. Tegelijkertijd
ben ik ervan overtuigd dat we ook de levende donaties op
peil kunnen houden. Er waren wat zorgen uitgesproken of
die niet zouden lijden onder een wijziging van de wet. Ik
zie geen enkele aanleiding om dat te denken. We hebben
al heel veel ervaring met levende donaties. Juist de combinatie kan ervoor zorgen dat we meer mensen op de
wachtlijst kunnen helpen.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Het voorstel is met hulp van de Kamer aangepast. Ik hoop
dat zich dat vertaalt in meer draagvlak in de Kamer. Ik dank
u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Pia Dijkstra. Ik geef het woord aan
de minister.

Minister Schippers:
Voorzitter. Ik heb een hele stapel vragen gekregen, die ik
allemaal zal beantwoorden. Ik zal proberen om er een beetje
tempo in te gooien.
Ik heb in de eerste termijn al gezegd dat het kabinet neutraal
staat ten opzichte van dit wetsvoorstel. Het kabinet laat dan
ook nadrukkelijk het oordeel aan de Kamer. Ik waardeer de
nota van wijziging van mevrouw Dijkstra, omdat ik zie hoe
zij daarmee een aantal aspecten adresseert waarvoor in de
Kamer specifiek aandacht is gevraagd.
In de eerste termijn heb ik aandacht gegeven aan het belang
van innovatie. Ik verwacht daar veel van. Momenteel heb
ik een subsidieaanvraag van het UMCG in behandeling voor
optimalisatie van de perfusiekamer. Daaruit blijken hoopvolle cijfers over het extra aantal donorlongen, twaalf, en
donorlevers, vijftien, dat alsnog geschikt gemaakt kan
worden voor transplantatie. Ook ontving ik, onder leiding
van het Erasmus MC, informatie over de laatste stand van
zaken ten aanzien van een aantal veelbelovende onderzoeken naar nieuwe mogelijkheden voor orgaanverbetering
en -generatie in de academische ziekenhuizen. Ik ga met
de academische ziekenhuizen in gesprek over de mogelijke
bijdrage van VWS om deze onderzoeken een impuls te
geven. Op 1 september heb ik een brief ontvangen van het
Erasmus MC, het UMC Utrecht, het LUMC en het UMCG
waarin het belang van onderzoek op het gebied van innovatie wordt onderstreept.
Ik zeg dit ook in antwoord op vragen van mevrouw Bruins
Slot: wat doen wij nou aan innovatie? Zij heeft mij ook
gevraagd om goed te blijven kijken naar mogelijkheden
voor orgaandonatie bij leven, betere voorlichting en het
stimuleren van innovaties. Het is vanzelfsprekend dat ik mij
hiervoor zal blijven inzetten. Zo wordt de subsidieregeling
donatie bij leven per 1 september 2016 aangepast om
financiële drempels voor donatie bij leven nog meer weg
te nemen. Tevens zal ik het huidige debat over het curriculum volgen en met de staatssecretaris van Onderwijs
bespreken hoe aandacht voor orgaandonatie in het funderend onderwijs bevorderd kan worden. Ik verwijs daarbij
graag naar het advies van het Platform Onderwijs2032, dat
in januari 2016 naar de Tweede Kamer is gestuurd. In dat
advies wordt een kerncurriculum genoemd, dat bestaat uit
een vaste basis van essentiële kennis en vaardigheden die
iedere leerling moet leren beheersen. Een belangrijk element daarin is de aandacht voor burgerschap. Dat is
ongelooflijk belangrijk. Naar mijn oordeel zou orgaandonatie goed aan de orde kunnen komen binnen dat onderdeel
burgerschap.
De heer Rutte heeft mij gevraagd of ik in de voorlichtingscampagne aandacht wil besteden aan de consequentie van
het niet registreren …

8 september 2016
TK 109

109-3-3

De heer Rutte (VVD):
Ik waardeer het enorm dat de minister een vraag van mij
wil beantwoorden, maar ik heb nog een korte vraag over
haar eerste deel. Zij geeft aan dat er een aantal subsidieaanvragen ligt van allerhande UMC's om dingen te doen, bijvoorbeeld met de perfusiekamer en andere innovatieve
dingen. Ik neem aan dat dat budgettaire consequenties
heeft, zoals ook dit wetsvoorstel budgettaire consequenties
heeft. Is er ruimte om dat allemaal te doen?
Minister Schippers:
Dat hangt ervan af hoe groot dat pakket is. We hebben in
eerste termijn de budgettaire consequenties van het wetsvoorstel aangegeven: 30 tot 35 miljoen. Daarvoor moet
dekking worden gevonden. Dat wisten we. Voor innovaties
hebben wij gedeeltelijk wel al budget. Voor die perfusiekamer hebben we ook al budget gegeven. Voor de volgende
stappen zitten we nu midden in een beoordeling van dat
deel. Ik refereerde aan de brief van de universitair medische
centra. Wij zullen moeten bekijken hoe groot die claim is.
Kunnen we dat geld daadwerkelijk uit de lopende begroting
halen? Of moet er extra geld bij, waarvoor natuurlijk ook
dekking moet worden gevonden? De begroting komt pas
op Prinsjesdag, maar er is geen enkele ruimte in die zin dat
ik nog ergens iets in een jas heb zitten. Als we iets willen,
moeten we met elkaar bekijken hoe we dat doen.
De heer Rutte (VVD):
Kan ik concluderen dat er sowieso een budgettaire uitdaging
ligt om zowel dit wetsvoorstel als de overige innovaties,
afgezien van die perfusiekamer, gedekt te krijgen? Of zeg
ik het dan te scherp?
Minister Schippers:
Gedeeltelijk zijn we er al mee bezig, zoals ik ook in de eerste
termijn heb aangegeven. Wat er allemaal loopt, dat loopt.
We hebben subsidieaanvragen, omdat we subsidie te vergeven hebben. Wat eventuele extra ambities betreft, is het
goede van zo'n debat en zo'n initiatiefwetsvoorstel dat
iedereen in het land helemaal alert is en zegt: wij zijn ook
met iets geweldigs bezig. Daar hangt de hoogte van de
ambitie van af. Er is bij schaarste altijd sprake van verdeling
van middelen.
De consequentie van niet registreren is dat, mocht het zich
voordoen, de nabestaande voor een heel moeilijke keus
komt te staan op een heel moeilijk moment. Als de overledene en nabestaande nooit hebben gesproken over
orgaandonatie, is er meer kans dat de nabestaande geen
toestemming geeft voor orgaandonatie. Zoals de Kamer
weet, zijn wij een heel nieuwe campagne gestart. Het is dan
ook goed om te onderzoeken of wij ons volgend jaar in een
van de drie campagneperiodes specifiek moeten gaan
richten op de doelgroep nabestaanden. De onderzoeksvraag
is waarom zo veel nabestaanden weigeren. Als je namelijk
weet waarom zo veel nabestaanden weigeren, kun je daar
in je campagne op inspelen.

om zich te registreren, het liefst met een ja. Als iemand zich
heeft geregistreerd, weten nabestaanden in ieder geval wat
de wens was van de overledenen.
Een andere invalshoek is dat wij ons gaan richten op de
consequenties van niet registreren. Als wij dat doen, leggen
wij de nadruk op angstgevoelens en benaderen wij de
campagne vanuit een negatieve insteek. Die insteek past
niet in de huidige campagnestrategie. Die is namelijk
gebaseerd op het wegnemen van breed levende barrières
vanuit een positieve insteek met het motief levens redden.
Met het amendement dat mevrouw Wolbert heeft ingediend,
wil zij de verantwoordelijkheid van de overheid voor voorlichting en publiekscampagnes over orgaandonaties wettelijk vastleggen. Het gaat haar er voornamelijk om dat mensen duidelijk en begrijpelijk worden voorgelicht over wat
het betekent om organen ter beschikking te stellen bij leven
en om zich te registreren als donor, en over hoe mensen
hun registratie kunnen inzien en eventueel wijzigen. Ook
vindt mevrouw Wolbert het belangrijk dat mensen erop
worden gewezen hoe belangrijk is dat ze het onderwerp
bespreken met hun omgeving. Ook gaat zij ervan uit dat de
benodigde financiën binnen het bestaande kader kunnen
worden gevonden.
Nu wordt er ook al veel gedaan op dit vlak. Ik heb contact
gehad met het ministerie van Binnenlandse Zaken om te
inventariseren welke mogelijkheid gemeenten hebben om
actiever het donorformulier mee te geven. Ook zonder
wettelijke verplichting wordt er veel gedaan om zo gericht
mogelijk voor te lichten. De informatie aan potentiële
donoren en donoren bij het leven is dit jaar samen met de
NTS (Nederlandse Transplantatie Stichting) onder de loep
genomen en verbeterd. Dit is gedaan naar aanleiding van
de evaluatie van de Subsidieregeling donatie bij leven. Ook
zijn de voorlichting via Donorregister.nl en het registratieformulier verbeterd, waarbij er nadrukkelijk is gelet op de
begrijpelijkheid voor laaggeletterden.
Tegen de heer Öztürk zou ik willen zeggen dat je in de hele
gezondheidszorg ziet dat technische innovaties enorm
perspectief kunnen bieden aan mensen die niet kunnen
lezen of schrijven, maar ook aan mensen die al die moeilijke
medische termen en al die ingewikkeldheid moeilijker
kunnen bevatten. Wij zien ook hoe animatievideo's, als
mensen samen een beslissing moeten nemen over een
moeilijke medische behandeling, mensen kunnen helpen
en heel simpel duidelijk kunnen maken waartussen ze
kunnen kiezen. Ik kom straks op het amendement-Öztürk,
maar ik zie er veel meer in dat wij wat meer gaan kijken
naar die manieren van voorlichten in plaats van dat wij het
altijd maar weer bij geschreven dikke brieven houden. Op
dat punt kunnen wij elkaar vinden. Op zijn amendement
kom ik straks terug. Daar ligt het iets anders, maar dat doe
ik zo.

Tijdens de campagneperiodes in april en augustus van dit
jaar hebben wij ons gericht op de twijfelende niet-geregistreerden. Er is met name aandacht besteed aan het gesprek
aangaan: ben ik wel geschikt? Tijdens de Donorweek in
oktober richten wij ons op de positief niet-geregistreerden

Eerst wil ik verdergaan met het amendement-Wolbert. Dit
jaar is er tijdens de eerste campagne specifiek aandacht
besteed aan het thema dat mensen met elkaar het gesprek
moeten aangaan over het al dan niet registreren als donor,
zodat nabestaanden op een emotioneel moment niet voor
een moeilijke beslissing komen te staan. Ik denk dat
mevrouw Wolbert met dit amendement versterkt waarmee
wij bezig zijn. Derhalve heb ik geen bezwaar tegen dit
amendement en laat ik het oordeel aan de Kamer.

Tweede Kamer

8 september 2016
TK 109

Actief donorregistratiesysteem

109-3-4

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Daar ben ik natuurlijk blij mee. Ik zie ook hoe op dit moment
wordt ingezet op die campagnes. Maar wetten gaan, hoewel
ze geen eeuwigheidswaarde hebben, iets verder dan deze
kabinetsperiode. Mijn bedoeling is juist geweest om datgene waarop nu zo stevig wordt ingezet, ook voor de toekomst wettelijk te borgen. Ik ben daarom blij met het oordeel van de minister over dit amendement.
Minister Schippers:
Ik kom toe aan het amendement van de heer Öztürk op stuk
nr. 12. Daarin wordt gesteld dat voor iedere aanvraag voor
een nieuw paspoort of identiteitskaart de burger wordt
gevraagd, een donorformulier in te vullen. Mevrouw Dijkstra
gaf al aan hoe dat gaat. Ik begrijp de achterliggende
gedachte, die ik sympathiek vind. Dat kunnen we overigens
veel beter bereiken met wat ik net zei: mensen op een
andere manier betrekken bij dit vraagstuk. Ik vind namelijk
dat de rol van de gemeenten met dit amendement wel heel
erg groot wordt. Ten aanzien van de privacy zitten er serieuze haken en ogen aan. Stel dat iemand aangeeft, al
geregistreerd te zijn. Gaat de ambtenaar dat dan ook controleren? Ik vind het ook niet de bedoeling dat een donorformulier door een ander dan de betrokkene wordt ingevuld.
Ik waardeer de gedachte achter dit amendement, maar toch
adviseer ik het te ontraden.
Ik kom toe aan de moties. De motie van de heer Van Gerven
op stuk nr. 13 gaat over extra voorlichting aan specifieke
doelgroepen. In de meerjarencommunicatiestrategie zet ik
al in op specifieke doelgroepen, waarbij ik mij juist focus
op de doelgroepen die lastiger te bereiken zijn. Verder werk
ik aan het verbeteren van informatievoorziening door de
rol van gemeenten en zorgverleners. Ik vind dit ondersteuning van beleid. Daarom adviseer ik de indienster, het oordeel aan de Kamer te laten.
In de motie op stuk nr. 17 van het lid Dik-Faber wordt
gevraagd, dit jaar een actieplan voor orgaandonatie op te
stellen waarin aandacht wordt besteed aan de volgende
punten: verbetering van de informatievoorziening over wat
orgaandonatie inhoudt en welke keuzemogelijkheden
mensen hebben en houden als ze eenmaal een keuze hebben gemaakt, de mogelijkheden om mensen vaker en
indringender te confronteren met de vraag of zij orgaandonor willen zijn, waarbij deze vraag wordt gesteld bij logische
contactmomenten met bijvoorbeeld de gemeente, huisartsen en zorgverzekeraars en de mogelijkheden en kansen
die er zijn om orgaandonatie beter bespreekbaar te maken
met naasten zodat meer mensen een keuze maken. Deze
drie punten hebben onze aandacht en zijn in bewerking. Ik
zie de motie daarom als ondersteuning van beleid. Ik laat
het oordeel daarom aan de Kamer.
In de motie op stuk nr. 16 vragen de leden Bruins Slot en
Rutte om onderzoek naar kansrijke innovaties. Zij vragen
de regering te bezien of hiervoor financiële middelen nodig
zijn, en zo ja, welke. Zij vragen verder de Kamer hierover
voor de begrotingsbehandeling te informeren. Zoals ik net
in de korte inleiding al aangaf, denk ik dat medische innovaties ongelooflijk belangrijk zijn, zodat we daarop moeten
inzetten. Maar uiteindelijk is er altijd ergens een moment
waarop je afwegingen met anderen maakt. Ik zet dat heel
graag op een rij. Daarbij zal ik aangeven welke subsidieaanvragen er lopen en wat de ambities van wetenschappers

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

zijn. Ik zal de Kamer daarover voor de begrotingsbehandeling een brief sturen, met een financiële paragraaf. Ik adviseer oordeel Kamer.
Ik kom toe aan de motie van de heer Öztürk op stuk nr. 15
inzake voorlichting over het amendement over donorregistratie bij uitgifte van een nieuw paspoort en een nieuwe
identiteitskaart. Zoals ik aangegeven heb bij de behandeling
van het amendement zie ik op dat punt bezwaren. Ik kan
mij voorstellen dat hetgeen de heer Öztürk hier net zei, zich
ook leent voor een motie, namelijk om ook daadwerkelijk
actief naar andere manieren van communicatie te zoeken,
op andere tijden en veel meer in de beeldende sfeer dan in
de lezende sfeer. Maar deze motie moet ik, hoe goed de
intenties ook zijn, toch ontraden.
De voorzitter:
Deze motie is ook gericht aan de Raad van State. De
minister kan hier een reactie op geven, maar uiteindelijk is
het aan de Kamer. Het is echter goed om te weten hoe zij
daarover denkt.
Minister Schippers:
Dit is mijn eerste initiatiefwetsvoorstel. Normaal zeg ik
routineus "oordeel Kamer", maar nu zit er toch een beetje
mee te hannesen. Maar al doende leert men.
In de motie-Öztürk op stuk nr. 14 wordt de regering verzocht
om bij de voorlichting over orgaandonatie niet alleen te
wijzen op de noodzaak van meer orgaandonoren, maar ook
de omstandigheden te schetsen waarin de organen van
een orgaandonor gebruikt kunnen worden en de manier
waarop dat gebeurt. We zijn druk bezig om de communicatie
te verbeteren. We werken aan een meerjarencampagne,
doen onderzoek naar mogelijkheden om op scholen voorlichting over orgaandonatie op te laten nemen in het curriculum en we zijn bezig met het versterken van de rol van
zowel gemeenten als zorgverleners wat betreft de informatieverstrekking. Ik geef er zelf de voorkeur aan om nu de
voorgenomen campagne te voeren en deze aspecten
eventueel later aan de orde te laten komen.
Dan de motie-Rutte/Bruins Slot op stuk nr. 18 over het realiseren van aangepaste zorgstandaarden voor transplantatiegeneeskunde.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik wil nog even terugkomen op de voorlichting. Mensen
hebben het recht om te weten hoe orgaandonatie plaatsvindt en onder welke omstandigheden dat gebeurt. Ik denk
dat heel veel mensen — ook in deze zaal — niet weten hoe
dat allemaal in zijn werk gaat. Dat kan de besluitvorming
van iemand beïnvloeden en hem motiveren of niet motiveren. Ik denk dat het van belang is dat de overheid de juiste
informatie geeft, zodat een goede keuze kan worden
gemaakt. Het uitstellen tot later vind ik niet juist. Je moet
de mensen goed informeren.
De voorzitter:
Dit gaat over de motie op stuk nr. 14.

8 september 2016
TK 109

109-3-5

Minister Schippers:
Ik vind dat die informatie makkelijk beschikbaar moet zijn,
maar ik vraag me af of die bijvoorbeeld in zo'n publiekscampagne, in een spotje van een paar minuten, moet worden
gegeven. Het is namelijk heel moeilijk om zo'n ingewikkelde
boodschap dan goed voor het voetlicht te krijgen. Ik denk
dat dat echt een onmogelijke opgave is. Ik ben het wel met
de heer Öztürk eens dat als mensen willen weten hoe het
gaat, wij ervoor moeten zorgen dat die informatie beschikbaar is. Als hij dat bedoelt met zijn motie dan kan ik dat
ondersteunen, want dat vind ik ook.

ons liggen waarin hierover is nagedacht. Er is een actieplan
opgesteld en het wetsvoorstel ligt nu voor. In de eerste
termijn had de minister een aantal bedenkingen en bezwaren geuit. In het zomerreces is de initiatiefneemster met
haar bezwaren en die van de Kamer aan de slag gegaan.
Vindt de minister het voorstel dat er nu ligt dan een verbetering? Zo ja, hoe zou ze die verbetering willen omschrijven?
Ik ben zeer benieuwd hoe haar oordeel luidt als dit voorstel
zou worden aangenomen. Ziet zij dit als een mogelijkheid
om het schrijnende probleem aan te pakken?

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De minister sprak met over de moderne technologie, de
moderne communicatiemiddelen. Wij zijn een partij die
goed communiceert. We zijn het beste op Facebook, heb
ik gezien op RTL. Er zijn manieren om mensen via digitale
forums heel snel op de hoogte te brengen over hoe het in
zijn werk gaat. Mensen hebben daar ook recht op. Ik denk
dat we, als we zo'n belangrijk besluit van iemand verwachten, de mensen ook zo goed mogelijk moeten informeren.

Minister Schippers:
In de eerste termijn heb ik kanttekeningen geplaatst, niet
meer dan dat. Uit het debat heb ik begrepen dat u dat iets
anders zag, maar de opmerkingen waren bedoeld als kanttekeningen. Het kabinet is neutraal. Dat is een afspraak uit
het regeerakkoord en daar hecht ik zeer aan. Ik ben vandaag
niet voor niets begonnen met het uitspreken van mijn
waardering voor de nota van wijziging. Dat zou ik niet doen
als ik denk dat het een verslechtering van het initiatiefwetsvoorstel zou zijn. Wat mij betreft is het een verbetering.
Mijn oordeel blijft neutraal; dat is een politieke afspraak die
vastligt in het regeerakkoord dat is gesloten met de Kamer.

Minister Schippers:
Ik ben het ermee eens dat die informatie beschikbaar moet
zijn. Dat kan in verschillende vormen. Dat kan in geschreven
vorm voor degenen die dat willen en wij kunnen ook kijken
of het ook op andere manieren kan. De publiekscampagne
is er echter op gericht om allereerst het gesprek op gang
te brengen. Vervolgens kunnen we tegen mensen die wel
donor willen zijn, maar zich nog niet hebben geregistreerd,
zeggen: als u er positief tegenover staat, registreer u dan.
Dat gaat dit najaar in de donorweek gebeuren; in het voorjaar hebben we erover gepraat. Om daar dit doorheen te
laten lopen, daar ben ik echt niet voor. Dat zit ook niet in
het plan dat ik eerder met de Kamer heb besproken. Dat is
mijn reden om de motie te ontraden, niet omdat de informatie niet beschikbaar zou moeten zijn.

De heer Pechtold (D66):
Ik waardeer deze opstelling van de minister zeer. Ik denk
dat dat ook belangrijk is, want het zal er dadelijk heel scherp
om hangen. Gesteld dat dit wetsvoorstel het haalt, is het
van groot belang dat we daarna iedereen die erop zit te
wachten en het veld, waaruit ook veel positieve signalen
naar aanleiding van de wijziging zijn gekomen, met alle
kracht gaan motiveren om ervoor te zorgen dat de wet een
succes wordt. Ik hoop, en proef uit de woorden van de
minister, dat deze verbetering, hoewel zij als minister neutraal is, haar een handvat geeft om met patiëntenorganisaties, met specialisten, hiermee aan de slag te gaan.

Het verzoek in de motie-Rutte/Bruins Slot op stuk nr. 18 is
om de realisatie van de aangepaste zorgstandaarden voor
transplantatiegeneeskunde waar mogelijk te bevorderen
en de Kamer voor de begrotingsbehandeling van dit jaar
te informeren over de voortgang. Er wordt op dit terrein
momenteel veel gedaan. Zo is er al een landelijke standaard
voor mobiele perfusiepompen voor het vervoer van nieren.
Ik heb de NTS gevraagd om binnen de landelijke orgaanoverleggen met betrokken ziekenhuizen afspraken te maken
over de beschikbaarheid en inzet van perfusie. Op dit
moment ligt er een subsidieaanvraag van het UMCG ter
beoordeling bij ons ministerie, waarmee de landelijke inzet
van de perfusiekamer in het UMCG kan worden gerealiseerd. Ook het Erasmus MC heeft mij schriftelijk laten weten
actief op deze ontwikkeling te willen inspelen, door met
andere transplantatiecentra afspraken te maken over de
inzet van perfusie. Ik laat het oordeel over deze motie, zoals
u uit mijn tekst waarschijnlijk hebt kunnen afleiden, dus
graag aan de Kamer.

Minister Schippers:
Uiteraard. Als deze initiatiefwet wordt aangenomen, zal ik
er alles aan doen om hem te laten slagen. Als de wet niet
wordt aangenomen, zal ik er ook alles aan doen om het
aantal orgaandonoren te verhogen. Ik stel het ook zeer op
prijs dat mevrouw Dijkstra begon zoals ze begon. Ik denk
dat het van heel groot belang is om met elkaar te constateren dat iedereen in deze Kamer — ik wil nog net niet zeggen:
iedereen in de samenleving — dit een warm hart toedraagt.
Iedereen maakt daarbij zijn eigen afwegingen. Ik vind dus
dat dat ook een heel belangrijk begin van het gesprek is dat
wij met elkaar hebben. Welke uitkomst er voor mij ook ligt,
ik zal in ieder geval mijn uiterste best doen om maximale
resultaten te behalen.
De voorzitter:
Voordat we overgaan tot het houden van de derde termijn,
wil ik kort met de woordvoerders overleggen.

Volgens mij ben ik klaar met de vragen en de moties.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De heer Pechtold (D66):
We komen nu langzamerhand aan het einde van de tweede
termijn. We hebben een ongelooflijk lange periode achter

De voorzitter:
We gaan verder met de derde termijn van de zijde van de
Kamer.

Tweede Kamer

8 september 2016
TK 109

Actief donorregistratiesysteem

109-3-6

hen allen is voor- of tegenstemmen echter een persoonlijke
afweging die zij in alle vrijheid zullen nemen.
De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Ik dank mevrouw Dijkstra hartelijk voor haar
antwoorden in de tweede termijn en voor de aanpassingen
die zij naar aanleiding van de termijnen heeft aangebracht
in haar wetsvoorstel. Zij heeft duidelijk geluisterd naar de
inbrengen van de fracties in de eerste en tweede termijn,
met alle vragen en twijfels die nog leven. Er zal na mijn
eerdere inbreng geen twijfel over bestaan dat ik voorstander
ben van de voorgestelde verandering van het systeem van
orgaandonatie. Naar mijn mening is het een oplossing voor
het tekort aan orgaandonoren, dat maar blijft bestaan. De
wijzigingen van het voorstel hebben mij hier weer in
gesterkt, maar ook ik heb kritische vragen gesteld, bijvoorbeeld over de specifieke groep mensen die verminderd
wilsbekwaam zijn. Hoe wordt er omgaan met hun registraties? Onder andere in dit kader heb ik een motie ingediend
die de overheid ertoe oproept om in haar voorlichtings- en
publiekscampagnes extra aandacht te besteden aan voorlichting aan deze doelgroepen en om de gemeenten te
verplichten om hier extra alert op te zijn. Ik ben blij dat dit
in het aangepaste voorstel extra aandacht krijgt, ook omdat
de artsen hierbij een belangrijkere taak krijgen.
Het voorstel is ook aangepast op het punt van mensen met
een verstandelijke handicap of met dementie. Eerst moet
de wettelijke vertegenwoordiger bevestigen dat de overledene dit echt zelf wilde; anders gebeurt het niet. Ook al
besteedde ik er niet veel aandacht aan, het nu gemaakte
onderscheid tussen "ja" en "geen bezwaar" neemt veel
twijfels en onduidelijkheden weg.
Voor de zekerheid wil ik nog wel graag een reactie op de
volgende drie punten. Er wordt nu ingebouwd dat mensen
die niet reageren, geregistreerd komen te staan als geenbezwaarhebbenden. Wordt in deze gevallen na overlijden de
mening van de familie en nabestaanden anders meegenomen dan bij mensen die als "ja" geregistreerd staan?
Informatie wordt actiever verspreid. Bij het afgeven van
rijbewijzen en dergelijke word je extra geïnformeerd. Het
klopt toch dat dit geldt voor iedereen, ongeacht hoe iemand
al geregistreerd staat?
In het nieuwe voorstel wordt de nieuwe burgemeester
verantwoordelijk voor de voorlichting, terwijl de documenten met informatie door het ministerie van VWS ter
beschikking worden gesteld. Als ik het goed begrijp, kunnen
de manieren waarop gemeenten aandacht willen besteden
aan orgaandonatie, gaan verschillen. Wellicht beperkt de
ene gemeente zich strikt tot het verschaffen van informatie
bij het afgeven van een paspoort, terwijl een andere
gemeente nog andere methoden inzet. Het lijkt mij nuttig
als gemeenten dergelijke creatieve aanpakken onderling
met elkaar delen. Graag hoor ik wat de indienster hiervan
vindt.
Dit debat is historisch. Het gaat om het vermeerderen van
het aantal donoren in Nederland. Dit debat wordt al tientallen jaren gevoerd. We staan nu voor een splitsing: welke
kant gaat het op? Blijft de huidige wetgeving in stand of
kiezen we voor het actieve donorregistratiesysteem? Bij
een dergelijke ethische kwestie is het belangrijk dat alle
Kamerleden in vrijheid hun keuze moeten kunnen bepalen.
Ik zal mijn fractieleden vragen om voor dit wetsvoorstel,
dus voor actieve donorregistratie, te stemmen. Ook voor

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Ons — ik bedoel ons als politici — wordt weleens
verweten dat wij wetten maken waarop niemand zit te
wachten, zonder naar het maatschappelijk middenveld te
luisteren. Maar één ding is zeker: dat gaat voor dit wetsvoorstel niet op. De artsen die op de intensive care werken en
dagelijks de nabestaanden moeten vragen om een zeer
moeilijk besluit te nemen, zien dit voorstel als een grote
verbetering, net zoals de transplantatieartsen, de gezondheidsfondsen en de betrokken patiëntenorganisaties. Ook
in de samenleving ziet men liever actieve donorregistratie
dan het huidige systeem. Het draagvlak om dit nieuwe
wetsvoorstel in de praktijk te brengen en te laten slagen, is
er dus; nu nog de politieke meerderheid.
In mijn tweede termijn heb ik de hoop uitgesproken dat,
als de initiatiefneemster, mevrouw Dijkstra, een stap in uw
richting zou zetten, u geen stap achteruit zou zetten. Die
hoop spreek ik vandaag opnieuw uit in de richting van
degenen die hier nog over twijfelen. De initiatiefneemster
heeft zojuist toegelicht waarom ze haar wetsvoorstel heeft
gewijzigd. Ze komt daarmee tegemoet aan zorgen, deels
ook terechte zorgen, die leefden in de Kamer. Ik hoop dan
ook dat u een stap in de richting van het nieuwe systeem
wil zetten. Dat is een gedurfde stap, maar wel een stap die
op draagvlak in de samenleving kan rekenen, en daarmee
de beste kans van slagen heeft om meer patiënten op de
wachtlijst te helpen.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Voorzitter. Wij waarderen de aanpassingen en tegemoetkomingen van de initiatiefneemster, mevrouw Dijkstra. Ons
fundamentele bezwaar tegen het D66-voorstel is echter nog
niet helemaal weggenomen. D66 wil dat burgers automatisch als orgaandonor worden geregistreerd indien zij niet
vrijwillig hun keuze doorgeven. Als je niet op brieven van
de overheid reageert, worden je organen dus eigendom
van de staat. Dat gaat DENK iets te ver. Het voorstel is nu
"geen bezwaar", maar dan nog. DENK komt op voor de
miljoenen mensen die de dupe van dit systeem kunnen
worden: de mensen die niet op de overheidsbrieven reageren. Dat zijn bijvoorbeeld de 1 miljoen functioneel analfabeten in Nederland, de mensen die de brieven van de overheid
niet lezen omdat ze de overheid wantrouwen of de mensen
die hun administratie niet op orde hebben. Dat zijn mensen
die tegen hun eigen wil orgaandonor zouden kunnen worden. Lang niet iedereen in Nederland is de strak georganiseerde modelburger van wie de bureaucratie uitgaat.
DENK heeft ook een alternatief gepresenteerd, waarbij
iedere burger iedere vijf of tien jaar mondeling met beelden
geïnformeerd wordt om toch orgaandonor te worden. Ik
zie dat de initiatiefneemster ons op dat punt wel wat is
tegemoetgekomen, maar het blijft bij schrijven. Wij wilden
juist van dat schrijven af. Wij wilden onze burgers juist goed
informeren.

8 september 2016
TK 109

109-3-7

De voorzitter:
Voordat ik de heer Pechtold het woord geef, zeg ik — dat
heb ik al eerder opgemerkt en de heer Öztürk weet dat ook
— dat de Kamer geen DENK kent, maar wel de Groep
Kuzu/Öztürk.

informatie te geven, op websites of bij de gemeenten, zoals
de heer Öztürk terecht aangaf. Ik probeer een handreiking
te doen om te bekijken of de heer Öztürk bereid is om, waar
hij de principiële bezwaren laat varen, de praktische samen
met mij op te lossen.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Heel Nederland kent DENK tegenwoordig. Sinds gisteravond
nog meer denk ik, maar goed …

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Op het moment dat iedere burger die naar de gemeente
gaat, één keer per jaar, per vijf jaar of per tien jaar, een-opeen geconfronteerd wordt, bevraagd wordt en materiaal
krijgt, zodat hij er een week over kan nadenken en later een
beslissing kan nemen, zeg ik ja. Als dus de garantie wordt
gegeven dat iedere burger in Nederland een-op-een geïnformeerd wordt, materiaal krijgt, informatie krijgt en
videobeelden krijgt en er een week over mag nadenken, ja,
dan kunnen wij elkaar vinden. Maar die garantie krijg ik
niet, omdat er een aantal bezwaren zijn over de middelen.
De minister zegt dat we informatie en voorlichting gaan
geven, maar niet iedere voorlichting bereikt de doelgroep
waarover wij het hebben. Het gesprek bij de gemeente
daarentegen gebeurt een-op-een en bereikt iedere burger.

De voorzitter:
De heer Pechtold.
De heer Pechtold (D66):
Ik heb in beide termijnen heel zorgvuldig geluisterd naar
de bezwaren van de heer Öztürk, maar als ik hem ze nu
hoor samenvatten, zit er voor mij een soort tegenstelling
in. Hij zegt: we moeten tot het uiterste gaan om de mensen
te bereiken, maar er zijn nou eenmaal mensen die geen
contact met de overheid willen of kunnen hebben. Dat is
helemaal geredeneerd vanuit de gedachte dat je je daarom
niet zou kunnen registreren als orgaandonor, maar ik denk
dat juist diezelfde groep ontzettend veel contact met de
overheid heeft, over heel veel regelingen, over heel veel
hulp en over heel veel zaken waarmee de overheid, wij als
samenleving, deze groep, en dat zijn allemaal individuen
met verschillende redenen waarom ze in die situatie zitten,
ondersteunt. Mag je als overheid geen uiterste poging doen
om deze mensen ook maatschappelijk te betrekken bij zo'n
belangrijk iets als orgaandonatie? Weet niet diezelfde groep
op het moment dat er een orgaan nodig is, wel de overheid
en de samenleving te bereiken om zo'n orgaan te krijgen?
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik ga daarin heel ver mee met de heer Pechtold, maar feit
blijft dat je, ook als je niks hebt met brieven van de overheid
of niet de modelburger bent waar iedereen van uitgaat, het
recht hebt dat een ander niet over jou beslist. Dat is wel
een fundamenteel iets. Dat fundamentele probleem wilden
wij oplossen door burgers te informeren in ieder gesprek
met de gemeente, een-op-een, mondeling en met videobeelden en met materiaal zodat iemand thuis een week kan
nadenken. Alleen merk ik gewoon dat daarvoor in de Kamer
blijkbaar weinig geld, weinig middelen of weinig draagvlak
is. Die groep die daar behoefte aan heeft, zouden wij misschien met iets meer middelen moeten kunnen bereiken.
En dat kunnen we.
De heer Pechtold (D66):
Dit is nou precies de knik in de redenering vanaf waar ik
het niet meer snap, maar misschien kan de heer Öztürk me
daarin helpen. Want de heer Öztürk zegt eigenlijk: als de
initiatiefneemster samen met de minister en een paar collega's, die daartoe in een motie oproepen, voldoende
financiën heeft voor een bijna waterdichte voorlichting, dan
vallen de principiële bezwaren weg. Als dat het probleem
is, denk ik dat we er met de heer Öztürk uit kunnen komen.
Iedereen, zelfs de minister zojuist, heeft namelijk aangegeven tot het uiterste te willen gaan. Misschien kan niet in
ieders campagnespotje van 30 seconden alles verteld worden, maar er zijn natuurlijk heel veel mogelijkheden om die

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Pechtold (D66):
Ik snap de behoefte van de heer Öztürk om het ergens op
één plek te formaliseren. Maar ik vraag mij af wat daarvoor
een geschikte plek is. Ik heb laatst nog mijn paspoort verlengd. Die ambtenaar is er niet voor opgeleid om aan een
loket zoiets principieels met mij te bespreken. Het is echter
wel mogelijk om de informatie optimaal te maken. Dat doen
we al en dat zullen we met deze campagne verbeteren.
Maar wat mij betreft moet dat een-op-eengesprek voor
iedereen altijd kunnen plaatsvinden in bijvoorbeeld de
spreekkamer van de eerste lijn, de spreekkamer van de
huisarts. Dat is iemand die er verstand van heeft, die jouw
vragen, die misschien wel heel persoonlijk zijn, in alle rust
kan beantwoorden en die je kan doorverwijzen voor meer
informatie. Ik denk dat wij het eens kunnen worden, maar
daarvoor moet de heer Öztürk wel afstappen van het idee
dat het gemeenteloket de plek is waar we alles kunnen
regelen. Je kunt een systeem nooit waterdicht maken, maar
ik wil graag meedenken over de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat bijna iedereen die in contact komt met artsen, met de overheid of wie dan ook, of die gewoon tv-kijkt
of iets op zijn iPad leest, deze informatie kan krijgen. Dat is
de bedoeling van de initiatiefnemer en van de minister, en
dat zou de bezwaren van de heer Öztürk kunnen wegnemen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Het voorstel om het door artsen te laten doen, is naar mijn
mening duurder. Een gemiddelde ambtenaar voorlichting
laten geven kost toch iets minder dan een gemiddelde arts?
Laten we daarvan uitgaan. Bovendien gaat niet iedereen
naar een arts. Heel veel mensen mijden de zorg en gaan
niet naar een arts, vanwege de hoge eigen bijdrage. Maar
iedereen moet uiteindelijk wel naar de gemeente om een
document op te halen. Als wij het erover eens kunnen
worden en de middelen beschikbaar kunnen stellen, bieden
we die persoon een waterdicht systeem. We kunnen elkaar
op dat punt vinden.

8 september 2016
TK 109

109-3-8

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Ik deel de zorgen die nu steeds naar voren worden gebracht,
want het is maar de vraag of we iedereen kunnen bereiken.
Hoe komen we tot een systeem dat zo waterdicht mogelijk
is? Het voorstel om het bij de gemeenten neer te leggen
via een mondeling aanbod, is er slechts één. Ik vraag mij
af of het voor de heer Öztürk zou helpen als we aan de
minister vragen om eerst te onderzoeken wat de effectiefste
manier is om de doelgroep te bereiken waar de heer Öztürk
het over heeft en waarover ook ik mij zorgen maak. Misschien kunnen we bij het aanbod, want dat moet het altijd
zijn, van de ambtenaar om een gesprek te voeren, erover
te praten en het te regelen ook een eerstelijnsgezondheidsrol van een wijkverpleegkundige of een ander type vertrouwenspersoon betrekken. Het ligt nu zo dicht bij de ambtenaar, terwijl we ook eerst zouden kunnen onderzoeken wat
de effectiefste methode is. Zou dat voor de heer Öztürk een
optie zijn om mee te gaan met dit voorstel?
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Dan zouden wij eerst het onderzoek moeten afwachten. Als
wij daar nu in meegaan en er na het onderzoek weer een
wetswijziging nodig is, lijkt mij dat niet verstandig. Mevrouw
Wolbert is een voorstander van een onderzoek naar het
beste, waterdichte en betrouwbare middel om het te kunnen
doen. Wij zouden voor haar voorstel kunnen stemmen,
maar dan moet deze wetgeving wel wachten totdat het
eindresultaat van dat onderzoek bekend is, want pas dan
weten we precies op welke manier we het zouden moeten
doen.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Als je er vertrouwen in kunt hebben dat de methode met
het beste communicatie-effect, die dus de doelgroep het
beste bereikt, wordt ingezet, hoeft het wetsvoorstel wat mij
betreft niet te wachten. Die beste methode kan de ambtenaar zijn die de heer Öztürk voorstelt, maar het kan ook
iemand anders zijn. Als we een onderzoek doen naar de
effectiefste manier, heb ik daar vertrouwen in. Soms heb
je van tevoren een beeld in je hoofd van de beste manier
en blijkt het in de praktijk toch anders te werken. Ik geef dit
daarom ter overweging mee. Laten we het antwoord op de
vraag wat de effectiefste manier is om de groep waarover
de heer Öztürk en ik ons druk maken te bereiken, overlaten
aan de onderzoekers die er verstand van hebben.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik snap dat, maar dit is vergaande wetgeving. Ik denk dat
we voorafgaand aan het vastleggen van zo'n belangrijk
besluit eerst het onderzoeksresultaat zouden moeten zien.
Anders moeten we achteraf misschien constateren dat we
niet het juiste besluit hebben genomen.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Maar dat is ook het bezwaar tegen uw voorstel. We weten
namelijk niet of het een effectieve methode is om dit bij
een ambtenaar op het gemeentehuis te leggen. Ik snap dat
u dat voorstel doet omdat we de ambtenaar allemaal kennen, maar het zou best eens niet de beste methode kunnen
zijn. Gun ons nou een veel scherpere insteek.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
We zouden kunnen beginnen bij de ambtenaar van de
gemeente en dat een jaar later evalueren. Tussentijds kunnen we dat onderzoek doen en bekijken of er betere
methodes zijn. Daar zou ik wel naar willen kijken.
Ik rond af met het alternatieve voorstel van DENK, dat ik
net al een beetje heb uitgelegd. Wij hebben in de vorm van
een amendement een voorstel ingebracht voor actieve
donorregistratie bij de aanvraag en uitgifte van het paspoort
en de identiteitskaart. We zijn benieuwd wat de Raad van
State van dit alternatieve donorsysteem vindt. Daarom heb
ik in tweede termijn een motie ingediend waarin gevraagd
wordt om de Raad van State dit alternatieve donorsysteem
te laten vergelijken met het systeem dat D66 voorstelt. Ik
wil de collega's oproepen om deze motie te steunen en om
open te staan voor een alternatief donorsysteem. De
stemming over de initiatiefwet van D66 moet dan wel iets
worden uitgesteld tot de Raad van State zijn voorlichting
heeft gegeven. Misschien is er dan ook tijd en ruimte om
elkaar ergens te vinden.

Mevrouw Klever (PVV):
Voorzitter. We praten vandaag in een derde termijn over
het wetsvoorstel voor een actief donorregistratiesysteem.
Dat toont wel aan hoe moeilijk deze discussie is en hoe elk
woord gewikt en gewogen wordt. De tweede nota van wijziging is een duidelijke handreiking van de initiatiefneemster
om tegemoet te komen aan een aantal door de Kamer
geuite bezwaren. Zo wordt iemand die zich niet wil of kan
registreren, nu geregistreerd als "heeft geen bezwaar tegen
donatie". Dat klinkt inderdaad beter dan "heeft toestemming
verleend voor donatie". De initiatiefneemster stelt bovendien dat dit meer duidelijkheid verschaft voor de nabestaanden. Maar echt duidelijk en dichter bij de waarheid zou
natuurlijk zijn "heeft geen keuze gemaakt inzake donatie".
Welke bewoordingen ook gekozen worden, feit blijft dat de
overheid hier opnieuw voor de burger beslist wat er na de
dood met zijn of haar organen gebeurt. Het blijft "wie zwijgt,
stemt toe". Stel je voor dat we dat principe in alle medischethische kwesties zouden hanteren. Denk hierbij aan abortus, euthanasie of medische experimenten.
De PVV-fractie dankt de initiatiefneemster voor haar
inspanningen om het aantal donoren te verhogen, maar
blijft bij haar standpunt dat dit wetsvoorstel een stap te ver
gaat. Geen keuze willen maken, kan ook een keuze zijn. Het
recht om geen keuze te hoeven maken, willen wij niemand
ontnemen.
De heer Van Gerven (SP):
Ik heb mijn derde termijn beëindigd met de woorden dat
ik het voorstel met een positief advies zal voorleggen aan
mijn fractie, maar dat alle fractieleden in alle vrijheid mogen
stemmen, omdat dit een belangrijke ethische kwestie
betreft. Het mag of moet een persoonlijke afweging zijn
van ieder individueel Kamerlid. Zal mevrouw Klever dit
wetsvoorstel ook op die manier aan haar fractie voorleggen?
Mevrouw Klever (PVV):
Het is goed dat de heer Van Gerven daarnaar vraagt. Ook
voor mijn fractie is het een vrije kwestie. In mijn fractie is

8 september 2016
TK 109

109-3-9

men over het algemeen tegen dit wetsvoorstel, maar het
kan zijn dat er toch iemand voor zal stemmen. Dat weet ik
niet. Het is in ieder geval een vrije kwestie.
De heer Van Gerven (SP):
Dat is dan helder. Dat lijkt mij een goed uitgangspunt.

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. In het advies van de Raad van State komt terecht
naar voren dat het initiatiefwetsvoorstel een principiële
verandering met betrekking tot orgaandonatie is. Het CDA
ziet het liefst dat iedereen zelf registreert of hij of zij
orgaandonor wil zijn. Als dat niet gebeurt, horen nabestaanden te bepalen wat er met het lichaam gebeurt zodra
iemand komt te overlijden.
Voorzitter: Elias
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Dat is een emotionele keuze voor de familie die alleen zij
het beste kan maken. Het is niet aan de Staat om de belangen van de mensen hierover te wegen, maar allereerst aan
de nabestaanden. Het gaat hier om een doorbreking van
artikel 11 van de Grondwet, het recht op de onaantastbaarheid van het menselijke lichaam. Daarom heeft het CDA in
de tweede termijn al aangeven dat er grote onduidelijkheid
is over de effectiviteit van dit voorstel en dat er andere
alternatieven zijn om tot meer orgaandonoren te komen.
Daarom wil het CDA ook dat de minister de alternatieven
onderzoekt, gaat uitvoeren en mensen wijst op het belang
van orgaandonatie en registratie. Op die manier kunnen
mensen zelf een weloverwogen keuze maken en is het uitgangspunt niet om hen donor te maken.
In de tweede termijn heb ik bovendien gezegd dat ik als
woordvoerder samen met mijn fractie bekeken heb of de
bezwaren verholpen zouden kunnen worden door het
indienen van amendementen. Ook daarover is de CDAfractie individueel en unaniem tot de conclusie gekomen
dat zij die mogelijkheid niet ziet. Het CDA zal dit wetsvoorstel dan ook niet steunen.
De voorzitter:
Dank u zeer. Dan mag ik nu het woord geven aan mevrouw
Dik-Faber namens de ChristenUnie, maar zij is in ieder geval
op dit moment niet aanwezig. Dan mag ik het woord geven
aan de heer Arno Rutte namens de fractie van de VVD.

De heer Rutte (VVD):
Voorzitter. Wij komen vandaag tot afronding van de
behandeling van de initiatiefwet van D66 om te komen tot
een nieuw donorregistratiesysteem. Over deze wet is zeer
intensief gedebatteerd, niet alleen in dit huis, maar zeker
ook in de verschillende partijen en fracties. Veel belangrijker
is dat het maken, indienen en bespreken van dit wetsvoorstel een stevig maatschappelijk debat heeft losgemaakt
over orgaandonatie. Zelden heeft dit onderwerp dat letterlijk
van levensbelang is voor velen, zo veel aandacht gehad.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Wat de uitkomst van de wetsbehandeling ook is, dat is pure
winst.
Vlak voor het laatste deel van de wetsbehandeling ontvingen wij afgelopen weekend een uitgebreide nota van wijziging. De indienster, mevrouw Dijkstra, heeft haar wetsvoorstel op een aantal punten ingrijpend gewijzigd met de wens
daarmee tegemoet te komen aan de zorgen die door een
aantal partijen over het wetsvoorstel zijn geuit. Het valt zeer
te prijzen dat zij bereid is met deze wijzigingen recht te doen
aan de zorgen van vele partijen.
Tijdens de behandeling in eerste en tweede termijn heb ik
namens de VVD-fractie mijn grote zorgen geuit over het
feit dat in het initiële wetsvoorstel beschreven stond dat
mensen die zich niet actief registreren, met een "ja" in het
donorregister zouden worden geregistreerd, net als degene
die zich wel bewust met een "ja" registreert. Mijn zorg was
tweeledig. In de eerste plaats zou deze wijze van registreren
afbreuk kunnen doen aan de zeggenschap van een ja-registratie. Nabestaanden zouden daardoor minder dan nu
inzicht hebben in de daadwerkelijke wens van de overledene
en daardoor zou het aantal instemmingen kunnen afnemen.
In de tweede plaats had de vermenging van de ja-registraties het eventueel terugdraaien van de wetswijziging
onmogelijk gemaakt, ook als zou blijken dat het nieuwe
systeem werkelijk tot minder orgaandonaties zou leiden.
Nu indienster de registratie van mensen die hun wensen
met betrekking tot orgaandonatie niet actief laten registreren, niet langer als "ja" wil laten registreren maar in een
aparte categorie "geen bezwaar", is die zorg weggenomen
en ook dat is pure winst. De vraag blijft hoe artsen en
nabestaanden in de praktijk zullen handelen als "geen
bezwaar" is geregistreerd. Heeft indienster voor ogen op
welke wijze dit een verschil moet maken ten opzichte van
de huidige situatie waarin nabestaanden zonder dat er een
registratie heeft plaatsgevonden, een beslissing moeten
nemen? Gaan artsen de keuze op een andere manier aan
nabestaanden voorleggen? Krijgen nabestaanden überhaupt
nog een keus? Het zou goed zijn als indienster hierover
enige duidelijkheid kan geven.
Dan blijft de vraag hoe de VVD het aangepaste wetsvoorstel
weegt. De VVD heeft het wetsvoorstel tijdens de behandeling steeds beoordeeld aan de hand van twee criteria: zelfbeschikking en effectiviteit. In deze laatste termijn wil ik de
argumentatie niet overdoen. Dat zou een herhaling van
zetten worden en daarom houd ik het kort. Nog steeds wordt
voor degene die niet kiest, actief een keuze geregistreerd,
in dit geval "geen bezwaar". Dat is wel degelijk bezwaarlijk,
al was het alleen maar omdat mensen daarmee het
belangrijke recht om niet te kiezen wordt ontnomen. Mijn
oudste dochter gaf het laatst in eigen woorden indringend
aan toen ik het over deze kwestie had. Zij zei: "papa, ik vind
dat gewoon heel erg moeilijk, ik wil erover nadenken want
ik weet het nog niet." Het recht om te twijfelen, het recht
om nog niet te kiezen, is en blijft een essentieel recht.
Daarmee voldoet ook het aangepaste wetsvoorstel niet aan
het criterium van zelfbeschikking.
Mensen zouden die schending kunnen accepteren omdat
de wijziging zeer effectief is, maar helaas blijven ook over
die effectiviteit nog steeds ernstige twijfels bestaan. Het
klopt dat landen waar meer orgaandonoren zijn dan in ons
land, een geenbezwaarsysteem kennen, maar uit onderzoeken die in ons land zijn gedaan, komt dat weer niet naar

8 september 2016
TK 109

109-3-10

voren. Sterker nog, in het Masterplan orgaandonatie is het
geenbezwaarsysteem uitvoerig onderzocht en het werd
uitdrukkelijk afgeraden. Ik citeer uit het rapport van dit
onderzoek. "Effectiviteit: het aantal transplantaties zal lager
uitpakken, waarbij vooral het hoge aantal extra geregistreerde bezwaren een belangrijke rol speelt. Daarnaast zijn
nog de toestemmingspercentages door nabestaanden bij
het ontbreken van registratie (…) lager dan onder de meeste
andere systemen." Dit systeem is het enige van de alternatieve systemen die in andere landen worden toegepast en
daarom is het nuttig om hier de samenvattende conclusie
te citeren uit de internationale vergelijkingen van Maarse
c.s.: "… dat hard empirisch bewijs voor de hypothese dat
een bezwaarsysteem veel effectiever is dan het instemmingsysteem ontbreekt. Weliswaar presteren landen met een
bezwaarsysteem beter dan landen met een instemmingsysteem, maar daarmee is nog lang geen causaal verband
aangetoond."
De enorme inzet van de indienster om tot een donorregistratiesysteem te komen dat leidt tot meer beschikbare
organen voor mensen die daar met smart op wachten, valt
enorm te prijzen. Helaas leidt dat voor de meerderheid van
de VVD-fractie, om de principiële en inhoudelijke redenen
die ik zojuist uiteen heb gezet, niet tot een positief oordeel
over het wetsvoorstel. Hoe het oordeel bij de daadwerkelijke
stemming uit zal vallen, is aan de individuele leden van de
fractie. Een medisch-ethisch onderwerp als orgaandonatie
is bij de VVD, zoals het liberalen betaamt, een vrije kwestie.
Dat is goed, want over dit onderwerp wordt binnen de
partij verschillend gedacht.
Tot slot. Zoals ik in mijn inleiding aangaf, is een groot
pluspunt van deze wetsbehandeling geweest dat meer dan
ooit is gesproken en nagedacht over het grote belang van
orgaandonatie. Dat enorme belang wordt door alle leden
van de VVD-fractie, ongeacht hun oordeel over het voorliggende wetsvoorstel, ten diepste gevoeld. We mogen niet
laten gebeuren dat het oordeel over dit wetsvoorstel wordt
gezien als een oordeel voor of tegen orgaandonatie. Dat
doet geen recht aan het onderwerp en aan de oprechte
individuele afweging van ieder lid in dit huis.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. De ChristenUnie vindt het belangrijk dat er meer
donororganen beschikbaar komen in ons land. De overheid
kan dit veel meer stimuleren door tijdens logische contactmomenten informatie te verstrekken over orgaandonatie.
Dat gaat om veel meer dan alleen een folderrekje. Er kan
periodiek actief worden geïnformeerd over donorregistratie,
bijvoorbeeld als mensen hun paspoort of rijbewijs aanvragen, net zolang tot zij hun keuze hebben gemaakt, een helder ja of nee. De overheid moet blijven stimuleren dat deze
mensen een keuze maken. Ik heb hierover een motie ingediend.

hebben gemaakt, bij wie dus "geen bezwaar" komt te staan,
is van groot belang.
Er zijn ook praktische dilemma's niet weggenomen. Er zijn
in ons land 2,5 miljoen laaggeletterden, mensen die moeite
hebben met het lezen van brieven. Het is niet uit te sluiten
dat zij tegen hun wil geregistreerd worden als orgaandonor.
Naast de feitelijk onbekwamen zijn er de wilsonbekwamen.
De ChristenUnie vindt dat zij net als nu uitgesloten moeten
worden van donorregistratie, omdat zij dit nooit goed kunnen overzien.
Het principiële punt van mijn fractie is en blijft dat de
overheid mensen moet stimuleren om zelf een keuze te
maken voor orgaandonatie. De overheid mag die keuze niet
voor hen maken als ze dat zelf nog niet hebben gedaan. We
zullen erop blijven aandringen dat ze die keuze maken, maar
mensen moeten zelf beslissen over hun lichaam na hun
overlijden. Daar kan de overheid niet in treden. De overheid
kan faciliteren en stimuleren, maar donorschap gaat over
jouw lichaam bij overlijden en is een zaak van naastenliefde.
En naastenliefde kun je als overheid niet afdwingen.

Mevrouw Wolbert (PvdA):
Voorzitter. Ik wil namens de Partij van de Arbeid deze derde
termijn vooral gebruiken om mijn collega's, de initiatiefneemster en niet te vergeten de minister te bedanken voor
de discussie en de uitwisseling van argumenten, die naar
mijn mening zeer zorgvuldig heeft plaatsgevonden met
deze moeilijke afwegingen.
De Partij van de Arbeid is voorstander van de invoering van
het ADR-systeem. Het recht op zelfbeschikking, dat ook
voor mijn partij heel zwaar weegt, wordt hiermee niet
geschaad, terwijl de kans op meer donoren naar onze verwachting zal toenemen. De initiatiefneemster heeft met de
laatste nota van wijziging in de ogen van de Partij van de
Arbeidfractie belangrijke tegemoetkomingen gedaan aan
de bezwaren bij het oorspronkelijke voorstel, zowel op het
punt van de vergewisplicht als op het punt van de geenbezwaarregistratie. Ik heb dan ook geen verdere vragen
daarover. Ik eindig daarom met het uitspreken van de
diepgevoelde wens dat deze wijzigingen ertoe zullen leiden
dat er een meerderheid zal zijn voor een actief registratiesysteem.

Actief informeren is een van de voorstellen die door de
initiatiefneemster is overgenomen in de tweede nota van
wijziging. De ChristenUnie waardeert de stap die de initiatiefneemster met deze nota van wijziging zet. Hiermee wordt
een aantal praktische bezwaren weggenomen. Vooral de
voorgestelde wijziging om een onderscheid te maken tussen
mensen die zelf een actieve keuze gemaakt hebben voor
donatie, die dus "ja" aankruisen, en mensen die geen keuze

De heer Van der Staaij (SGP):
Mijnheer de voorzitter. Ik zeg allereerst dat ik groot respect
heb voor de vasthoudendheid van mevrouw Dijkstra, die
er alles aan heeft gedaan om steun voor dit wetsvoorstel
te krijgen. Ik moet ook zeggen dat in de uitvoerige nota van
wijziging enigszins wordt tegemoetgekomen aan een aantal
bijkomende bezwaren die onze fractie had. Zoals op grond
van onze eerdere inbreng echter al helder was, naar ik
aanneem, speelt nog steeds het meer principiële fundamentele bezwaar dat de SGP-fractie van mening is dat het uit
het lichaam halen van organen zodanig ingrijpend is dat
daarvoor uitdrukkelijke toestemming nodig is. Ik heb daarbij
verwezen naar het grondwettelijk verankerde recht op
onaantastbaarheid van het lichaam. Dat is voor ons de
reden dat wij het wetsvoorstel uiteindelijk niet kunnen
steunen.

Tweede Kamer

8 september 2016
TK 109

Actief donorregistratiesysteem

109-3-11

Toch geloof ik, hoe het ook met dit wetsvoorstel zal aflopen,
dat het nooit tevergeefs is geweest dat wij dit debat hebben
gevoerd. Het heeft alle partijen namelijk weer krachtig
aangemoedigd om na te denken over de wijze waarop je
meer mensen tot een nadrukkelijke keuze kunt brengen en
wat we meer kunnen doen om de wachtlijsten te verminderen. Ik besef heel goed dat je, juist als je niet meegaat in en
niet voelt voor een systeemwijziging, des te meer verantwoordelijkheid op je neemt om daarover creatief en actief
te blijven nadenken. Ik voel die verantwoordelijkheid ook.
Alle moties die daarover zijn ingediend, zullen wij steunen.
Ik heb al eerder de aandacht van de minister gevraagd voor
de mijns inziens onbenutte mogelijkheden in de spreekkamers van medici, om op een niet dwingende manier maar
vanuit de persoonlijke relatie met de patiënt de vraag aan
de orde te stellen of deze de keuze al heeft gemaakt. Eventueel kunnen dan ook vragen worden beantwoord. Ik zie
daar daadwerkelijk onbenutte mogelijkheden.
Tot slot schijnt het een beetje een dingetje te zijn of dit een
vrije keuze wordt in de fractie of niet. Ik realiseerde me dat
wij in onze fractie eigenlijk altijd vrije keuze hebben, maar
dat er vaak wel een verrassende eensgezindheid in het
stemgedrag aan de dag wordt gelegd. Het zou zomaar
kunnen zijn dat dat hier niet anders is.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Dank u zeer. Ik schors de vergadering tot 12.30 uur. We
beginnen dan met de regeling van werkzaamheden. Daarna
gaan we verder met het antwoord van de initiatiefneemster
in derde termijn.
De vergadering wordt van 11.44 uur tot 12.31 uur geschorst.
Voorzitter: Arib

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

8 september 2016
TK 109

109-3-12