Samenvattend rapport

Uitvoering
Wet langdurige zorg
door zorgkantoren
2017/2018

Inhoud
Samenvatting
1 Toezicht: Langdurige zorg
2 Zorginkoop
3 Zorg voor de cliënt
4 Zorguitgaven
5 Organisatie van de zorgkantoren
(Bijlagen 1-12)

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 2

Samenvatting
De Wet langdurige zorg (Wlz) heeft als hoofddoel
passende zorg te bieden aan mensen met een Wlzindicatie, met aandacht voor hun individueel welzijn.
De zorgkantoren hebben de taak toegang tot die zorg te
realiseren. Zij zijn verantwoordelijk voor de zorginkoop en
de cliëntondersteuning en moeten daarbij ook letten op de
betaalbaarheid van de zorg. Dit betekent dat zij binnen de
kaders van wet- en regelgeving moeten blijven en de
doelmatigheid van de zorg moeten borgen (zorg in een
optimale balans van kosten en resultaat).
Uitvoering Wlz door zorgkantoren 2017/2018
De zorgkantoren ontwikkelen zich tot zorgregisseur voor de Wlzcliënt. Bij de zorginkoop en zorgbemiddeling stellen zij steeds
meer de cliënt centraal, zoals de wetgever bedoeld heeft.
Daarbij verliezen zij de betaalbaarheid van de zorg niet uit het
oog. Deze conclusie baseren wij op ons toezichtonderzoek in
2017/2018. De thema’s daarin hebben wij gekozen op basis van
een risicoanalyse Uitvoering Wlz door zorgkantoren (zie
hoofdstuk 1).
De langdurige zorg is sterk in beweging en de maatschappelijke
verwachtingen zijn hoog. De zorgkantoren staan de komende
tijd voor belangrijke uitdagingen, zoals:
• Het realiseren van passende zorg (in aansluiting op de noden
en rekening houdend met individuele wensen van cliënten).
Zorgkantoren moeten zich in het bijzonder inzetten om
oplossingen te zoeken voor mensen die op de wachtlijst
staan.
• Het sturen op kwaliteit van zorg. Zorgkantoren moeten
concrete afspraken maken met zorgaanbieders over

verbetering van de kwaliteit van zorg en de naleving van die
afspraken borgen.
• Het borgen van rechtmatige zorguitgaven en
fraudebestrijding, met speciale aandacht voor misbruik en
oneigenlijk gebruik van pgb’s.
Hieronder werken wij dit verder uit.

Wachtenden in de langdurige zorg
99,26% van de mensen met een Wlz-indicatie krijgt Wlz-zorg
(peildatum: 1 januari 2018). Er zijn echter ook wachtlijsten.
Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen actief en niet-actief
wachtenden; en wachtenden met en zonder zorg. De
zorgkantoren hebben de wachtenden zonder zorg (0,74% van
alle mensen met een Wlz-indicatie) goed in beeld.
Hoewel uit de cijfers blijkt dat de toegang tot zorg over het
geheel genomen goed is, staan de zorgkantoren wel voor de
uitdaging om het hoofddoel van de Wlz beter te borgen:
passende zorg met aandacht voor het individueel welzijn. De
wachtlijsten laten zien dat er wel fricties zijn tussen zorgvraag
en zorgaanbod (passende zorg). De NZa constateert dat de
zorgkantoren steeds beter het verschil tussen zorgvraag en
zorgaanbod (fricties) in beeld hebben, zowel op groepsniveau
(passende zorg voor specifieke doelgroepen en in specifieke
regio’s) als op het niveau van individuele cliënten (inzicht in de
redenen waarom cliënten op de wachtlijst staan en of de
thuissituatie verantwoord is). De zorgkantoren spannen zich in
om voor deze mensen toegang tot passende zorg te realiseren
en geven daarmee invulling aan hun rol als ‘zorgregisseur’.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 3

Wij verwachten van de zorgkantoren dat zij het verschil tussen
zorgvraag en zorgaanbod nog scherper in beeld krijgen, dit
beeld actueel houden en continu naar oplossingen zoeken voor
(nieuwe) groepen en individuele cliënten die geen passende plek
vinden. Dit is vooral een opgave voor zorgkantoren met relatief
veel wachtenden (zorgkantoren CZ, DSW, VGZ, Zilveren Kruis en
Zorg en Zekerheid). Van deze zorgkantoren is het aandeel
wachtenden van alle Wlz-geïndiceerden in hun regio’s rond of
boven het landelijk gemiddelde.
Informatievoorziening en cliëntondersteuning (waaronder
zorgbemiddeling) dragen eraan bij dat cliënten en hun naasten
beter hun weg kunnen vinden naar voor hen passende zorg in de
Wlz. Alle zorgkantoren werken aan betere zichtbaarheid in hun
regio(‘s). Dat doen zij door eerder contact op te nemen met
cliënten en door samen te werken met zorgaanbieders in de 1e
lijn, gemeenten en onafhankelijke cliëntondersteuners. Zij
nemen bijvoorbeeld deel aan informatieavonden voor
(toekomstige) cliënten en naasten, bijvoorbeeld Alzheimercafés.
Ook hiermee laten de zorgkantoren zien als regisseur van zorg
voor cliënten te willen optreden.
In 2019 blijven wij toezicht houden op de informatievoorziening
en zorgbemiddeling door zorgkantoren. Wij zullen daarbij ook
aandacht geven aan de zorginkoop: het realiseren van een
passend zorgaanbod voor alle Wlz-cliënten.

Sturen op kwaliteit van zorg
De zorgkantoren hebben een heel belangrijke opgave om bij te
dragen aan betere kwaliteit van zorg in de verpleeghuizen. Deze
maatschappelijke verwachting is verankerd in het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg en hiervoor is extra geld beschikbaar, oplopend
tot € 2,1 miljard jaarlijks vanaf 2021. Wij constateren dat alle
zorgkantoren stappen zetten om het kwaliteitskader te

implementeren in de zorginkoop. Zij ontwikkelen bijvoorbeeld
instrumenten om beter zicht te krijgen op de kwaliteit van zorg
in verpleeghuizen (dashboard) en zij intensiveren de relatie met
zorgaanbieders. In de loop van 2019 zullen de eerste resultaten
van de in 2018 gemaakte afspraken zichtbaar worden.
De komende jaren houden wij toezicht op de wijze waarop
zorgkantoren hun rol oppakken bij het sturen op kwaliteit van
zorg. Zorgkantoren moeten onderscheid gaan maken tussen
zorgaanbieders die zorg van goede kwaliteit leveren en
zorgaanbieders die zorg van minder goede kwaliteit leveren. Zij
moeten in het belang van de Wlz-cliënt passende afspraken
maken met zorgaanbieders die niet voldoen aan de eisen van
het kwaliteitskader. De NZa gaat na of de sturende rol die van de
zorgkantoren wordt verwacht daadwerkelijk vorm krijgt en of zij
de middelen verdelen ten gunste van de kwaliteit van zorg voor
de Wlz-cliënt.

Rechtmatigheid en aanpak misbruik van pgb’s
Wij constateren dat de zorgkantoren actief sturen op de
betaalbaarheid van de langdurige zorg, binnen de mogelijkheden
die zij daarvoor hebben. Zij blijven met de zorginkoop binnen de
contracteerruimte en sturen op de realisatie van doelmatige en
rechtmatige zorguitgaven. Ook spannen de zorgkantoren zich in
om misbruik en oneigenlijk gebruik van pgb’s te signaleren en
bestrijden.
Echter, op het vlak van de betaalbaarheid liggen ook
belangrijke opgaven voor de zorgkantoren. Hoewel het
overgrote deel van de zorguitgaven rechtmatig is (€ 19,8
miljard), hebben de accountants geen goedkeurende
verklaring kunnen afgeven. De belangrijkste reden daarvoor
zijn de fouten en onzekerheden in de pgb’s (€ 1,7 miljard). Dit
wordt veroorzaakt door landelijke problematiek die deels

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 4

buiten de directe invloedssfeer van de zorgkantoren ligt:
• Onrechtmatigheid die is gerapporteerd door de SVB en die
grotendeels samenhangt met de invoering van pgbtrekkingsrechten.
• De zorgkantoren hebben geen structurele toegang tot de
declaratiestroom bij de SVB, die onder andere nodig is om
controle op feitelijke levering van zorg te kunnen uitvoeren.
• Circa de helft van de pgb-schadelast in de Wlz bestaat uit
maandloonbetalingen, zonder dat hier declaraties aan ten
grondslag liggen. Dit voldeed niet aan wet- en regelgeving.
Ondanks dat deze pgb-onzekerheden en -onrechtmatigheden
deels buiten de invloedsfeer van de zorgkantoren liggen,
verwachten wij nadrukkelijk dat zij een rol blijven spelen in het
oplossen van deze problematiek. Onder andere het zorgdomein
van de pgb-portaal 2.0, dat door DSW (in samenwerking met
Per Saldo) is ontwikkeld en in gebruik is genomen, en de
verduidelijking van de controle op feitelijke levering van zorg
door zorgkantoren bieden hiervoor kansen. Deze en andere
mogelijkheden moeten de zorgkantoren ook benutten voor het
effectiever signaleren en bestrijden van fraude met pgb’s.
Pgb is een goed instrument voor Wlz-cliënten om voor zichzelf
zorg op maat te realiseren en optimale regie te houden over het
eigen leven, maar de NZa ziet teveel gevallen van en risico’s
voor ontoereikende zorglevering. De kwetsbare Wlz-doelgroep
moet hiertegen worden beschermd. Wij zetten ons actief in voor
een goed werkend pgb-systeem, waarmee onder andere de
budgethouder en het zorgkantoor zijn taken en
verantwoordelijkheden op een juiste wijze kunnen uitvoeren. Wij
pakken onze rol in de ‘agenda pgb’ van VWS, in samenwerking
met onze ketenpartijen. Bovendien ontplooit de NZa haar
toezichtactiviteiten verder op de professionele pgbzorgaanbieders.

Organisatie zorgkantoren
Uit de prestatie-indicatoren van een aantal uitvoeringsprocessen
van zorgkantoren blijkt dat de resultaten in orde zijn
(toekenning pgb; telefonische bereikbaarheid; realiseren
toegang tot Wlz-spoedzorg; bewaking continuïteit van zorg;
afhandeling declaraties; klachtenbehandeling en afhandeling
bezwaarschriften). Daar waar de zorgkantoren hierin
tekortschoten in 2017 hebben zij maatregelen getroffen om de
uitvoering te verbeteren.
Wij hebben echter in 2017 en 2018 verschillende signalen
gekregen dat bepaalde uitvoeringsprocessen bij zorgkantoren
niet goed verlopen. Het gaat bijvoorbeeld om de aanlevering van
de gegevens van een (nieuwe) cliënt door zorgkantoren aan het
CAK. Op basis van die gegevens stelt het CAK de eigen bijdrage
vast en int die bij de cliënt. Dit liep niet goed en dit heeft tot
gevolg gehad dat de betreffende cliënten stapelfacturen kregen.
De zorgkantoren werken aan oplossingen. De NZa houdt hier
toezicht op en draagt bij aan structurele oplossingen
(bijvoorbeeld: verankering van de aanleveringstermijn in
regelgeving). Deze en andere signalen zijn voor ons reden om in
2019 extra aandacht te geven in ons toezicht aan de interne
beheersing bij zorgkantoren.

Uitvoering Wlz door het CAK 2017
Over de doelmatige en rechtmatige uitvoering van de Wlz door
het CAK 2017 brengen wij in februari 2019 een aparte
rapportage uit. Door de late oplevering van de verantwoordingsdocumenten 2017 door het CAK (op 1 oktober 2018) kon het
toezichtonderzoek niet tijdig van start gaan. Sinds 2017 loopt er
een intensief toezichttraject van de NZa bij het CAK, waarmee
wij beogen dat het CAK haar interne processen en
verantwoordingsdocumenten over de uitvoering van de Wlz zo
snel mogelijk op orde krijgt.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 5

Uitvoering Wet langdurige zorg
De Wet langdurige zorg (Wlz) heeft als hoofddoel passende
zorg te realiseren voor mensen met een Wlz-indicatie, met
aandacht voor individueel welzijn. Dit zijn mensen voor wie
het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) heeft vastgesteld dat
zij een grote en blijvende zorgbehoefte hebben. Bijvoorbeeld
ouderen met dementie of mensen met een verstandelijke
handicap.
De zorgkantoren hebben de taak toegang tot die zorg te
realiseren. Zij zijn verantwoordelijk voor de zorginkoop en de
cliëntondersteuning en moeten daarbij ook letten op de
betaalbaarheid van de zorg. Dit betekent dat zij binnen de
kaders van wet- en regelgeving moeten blijven en de
doelmatigheid van de zorg moeten borgen (zorg in een
optimale balans van kosten en resultaat).
Zorginstituut Nederland (Zorginstituut) beheert het Fonds
langdurige zorg, waaruit de zorg wordt betaald. Het CAK
betaalt de zorgaanbieders uit, na een betalingsopdracht van
het zorgkantoor.
Als de cliënt kiest voor een persoonsgebonden budget (pgb)
is hij zelf verantwoordelijk voor de zorginkoop. De Sociale
Verzekeringsbank (SVB) is dan de betaalinstantie. De cliënt
betaalt een eigen bijdrage voor zorg in natura en bij het pgb.
Het CAK berekent en int deze.
De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) houdt toezicht op de
Wlz-uitvoerders, zorgkantoren, het CAK en zorgaanbieders.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 6

1 Toezicht: langdurige zorg

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 7

1 Toezicht: langdurige zorg
De NZa houdt toezicht op de rechtmatige en doelmatige
uitvoering van de Wlz door zorgkantoren. De doelen van
de Wlz zijn daarbij het belangrijkste uitgangspunt. Het
hoofddoel van de Wlz is passende zorg bieden aan
mensen met een grote en blijvende zorgbehoefte, met
aandacht voor individueel welzijn.

Rechtmatige en doelmatige uitvoering van de Wlz
Rechtmatige uitvoering van de Wlz betekent: zorg leveren,
declareren en verantwoorden in overeenstemming met
relevante wet- en regelgeving.

betalingsopdracht aan het CAK. Deze taken hebben zij
gemandateerd aan de zorgkantoren, maar de Wlz-uitvoerder
blijft de verantwoordelijke partij. De zorgkantoren zijn
zelfstandig verantwoordelijk voor de uitvoering van de pgbregeling en de Wlz-administratie.
De uitvoering van de Wlz vindt dus plaats in de regio, door de
zorgkantoren. In de inhoudelijke hoofdstukken van dit rapport
gebruiken wij daarom de term ‘zorgkantoor’, ook als de Wlzuitvoerder eindverantwoordelijk is.

CAK
De NZa houdt ook toezicht op de uitvoering van de Wlz door het
CAK. Het CAK verricht de betalingen aan zorgaanbieders op
grond van de Wlz. Ook stelt het CAK de wettelijke eigen bijdrage
van Wlz-cliënten vast en draagt het zorg voor de inning hiervan.
Daarnaast voert het CAK diverse andere taken uit in andere
zorgdomeinen (Zorgverzekeringswet (Zvw) en Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo)).

Doelmatige uitvoering betekent: met het beschikbare Wlzbudget optimale zorgresultaten bereiken. Dat wil zeggen:
passende zorg, met aandacht voor individueel welzijn, voor
iedereen die Wlz-zorg nodig heeft.

Uitvoering Wlz
De NZa houdt toezicht op de Wlz-uitvoerders. In 2017/2018
waren dit tien rechtspersonen. Deze maken ieder onderdeel uit
van een concern met een zorgverzekeraar. Acht van de tien Wlzuitvoerders zijn aangewezen als zorgkantoor in één of meer
regio’s. In totaal zijn er 31 zorgkantoorregio’s.

Over het CAK publiceren wij, anders dan in voorgaande jaren,
een apart rapport. Het beoogde publicatiemoment is februari
2019. Door de late oplevering van de
verantwoordingsdocumenten 2017 van het CAK (1 oktober in
plaats van 1 juli 2018) konden wij het toezichtonderzoek naar de
uitvoering in 2017 van de Wlz door het CAK niet tijdig beginnen.

Een overzicht van de zorgkantoren vindt u hier.
De Wlz-uitvoerders zijn verantwoordelijk voor zorginkoop,
informatie over de Wlz voor de burger, cliëntondersteuning,
zorgbemiddeling, de controle op de declaraties en de

Sinds 2017 loopt er een intensief toezichttraject van de NZa bij
het CAK. Doel daarvan is dat het CAK haar interne processen en
verantwoordingsdocumenten zo snel mogelijk op orde krijgt,
gelet op de mogelijke gevolgen voor burgers en zorgaanbieders

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 8

en de omvang van de premiegelden die gemoeid zijn met de
uitvoering van haar wettelijke taken.

Feiten en cijfers
Op 1 januari 2018 hadden ongeveer 293.000 mensen toegang
tot Wlz-zorg (bron: CIZ). Dit zijn mensen waarvan het CIZ heeft
vastgesteld dat zij een grote en blijvende zorgbehoefte hebben.
De grootste groepen zijn ouderen die 24 uur per dag zorg in de
nabijheid nodig hebben (ongeveer 158.000 mensen) en mensen
met een (lichte) verstandelijke handicap (ongeveer 108.000).
Andere kleine groepen in de Wlz zijn mensen met een
lichamelijke of zintuigelijke handicap of ggz-problematiek (bron:
CIZ Kwartaalrapportage t/m Q2 2018).

In 2017 waren de zorguitgaven voor
de langdurige zorg € 19,8 miljard.
De zorgkantoren rapporteerden € 19,8 miljard aan zorguitgaven
in 2017 (zorg in natura en persoonsgebonden budget). In dit
bedrag zitten niet de € 148 miljoen die zorgkantoren in 2017
hebben besteed om hun taken uit te voeren (beheerskosten).
Vanaf 2017 is extra geld beschikbaar gesteld voor de
verpleeghuiszorg, oplopend tot jaarlijks € 2,1 miljard extra vanaf
2021. Deze gelden zijn nodig om de verpleeghuiszorg op het
kwaliteitsniveau te brengen van het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg.

Toezicht op zorgkantoren
Het toezicht van de NZa is risico-gestuurd. Dit betekent dat wij
jaarlijks op basis van een risicoanalyse onderbouwd kiezen welke
thema’s die wij onder de loep nemen. Tussentijds kunnen wij
onze prioriteiten bijstellen als wij signalen krijgen die daartoe
aanleiding geven.

Naast de focus op risico’s houden wij ook oog voor de vier
doelen van de Wlz. In opeenvolgende jaren krijgen deze doelen
allemaal onze aandacht:
1. Zorginkoop: voldoende en doelmatige Wlz-zorg, van goede
kwaliteit.
2. Zorg voor de cliënt (zorgbemiddeling): tijdige en passende
zorg, in aansluiting op voorkeuren.
3. Zorguitgaven: doelmatigheid en rechtmatigheid.
4. De organisatie en aansturing van het zorgkantoor is
doelmatig en rechtmatig.
Hier vindt u de regeling waarin onze doelenbenadering is vastgelegd.
Over 2017/2018 hebben wij de volgende onderzoeken
uitgevoerd bij de zorgkantoren:
• Sturing op kwaliteit van zorg door zorgkantoren (doel 1).
• Cliëntondersteuning en wachtenden in de Wlz (doel 2).
• Financieel rechtmatigheidsonderzoek op basis van het
financieel verslag (doel 3).
• Informatievoorziening Eigen bijdrage aan het CAK (doel 3).
• Administratie lasten van materiële controle Wlz (doel 4).
Naast de onderzoeken gebruiken wij in ons toezicht de uitvoeringsverslagen van de zorgkantoren, waarin zij verantwoording
afleggen over de bereikte resultaten. De informatie in deze
uitvoeringsverslagen hebben wij doorgenomen en besproken met
de zorgkantoren (en Wlz-uitvoerders a.s.r. en ONVZ). In die
dialoog lag de nadruk op de volgende thema’s:
• Realisatie van zorg thuis via vpt (volledig pakket thuis) en
mpt (modulair pakket thuis; doel 1 en 2).
• Zorginkoop inclusief/exclusief behandeling (doel 1).
• Vroegsignalering discontinuïteit zorgverlening (doel 2 en 3).
• Verantwoording over doelmatige zorg (doel 3).
• Pgb-fraudebestrijding (doel 3).

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 9

Om het presteren van de zorgkantoren op uitvoeringsprocessen
te volgen gebruiken wij prestatie-indicatoren. De zorgkantoren
moeten deze aanleveren, bijvoorbeeld over telefonische
bereikbaarheid, klachtafhandeling en declaratieafhandeling.

Bijlage 1 bevat een overzicht van de zorguitgaven 2017. Bijlage 2
bevat een overzicht van de uitslagen op de prestatie-indicatoren
voor belangrijke uitvoeringsprocessen per zorgkantoor.
Bijlagen 3-12 zijn de rapporten per zorgkantoor, die mede ten
grondslag liggen aan dit samenvattend rapport.

In 2017/2018 hebben wij ons ingezet om de problematiek rond
de rechtmatige en fraudegevoeligheid van pgb’s bij verschillende
partners (VWS, Zorginstituut, Zorgverzekeraars Nederland (ZN))
onder de aandacht te brengen en mee te denken over
oplossingen (doel 3).
Daarnaast willen wij de kwaliteit van de verantwoording door
Wlz-uitvoerders verhogen. De uitvoeringsverslagen moeten een
rol vervullen in het toezicht van de NZa, in de onderlinge
verantwoording tussen Wlz-uitvoerders en in de (gedeelde)
leercyclus van de zorgkantoren.

Leeswijzer
In dit rapport geven wij een overzicht van de bevindingen en
conclusies uit de toezichtonderzoeken. Het rapport volgt de
indeling van de doelen van de Wlz: zorginkoop (H2), zorg voor
de cliënt (H3), zorguitgaven (H4) en de organisatie van
zorgkantoren (H5).
Naast onze bevindingen behandelen wij in alle hoofdstukken
belangrijke ontwikkelingen in de Wlz-sector. Deze ontwikkelingen
kunnen impact hebben op de doelmatigheid en rechtmatigheid
van de uitvoering van de Wlz, nu en in de nabije toekomst.
Ieder hoofdstuk sluit af met verwachtingen die wij hebben van de
zorgkantoren en/of aanbevelingen voor VWS.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 10

2 Zorginkoop

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 11

2 Zorginkoop
Zorgkantoren kopen zorg in bij zorgaanbieders. Zij
moeten het budget daarbij in acht nemen en dit benutten
om voldoende, kwalitatief goede zorg beschikbaar te
maken. Deze zorg moet aansluiten op wat de mensen met
een Wlz-indicatie nodig hebben en wensen. De NZa houdt
toezicht en let erop of de zorgkantoren hierin slagen.
Zorgvraag en –aanbod 2017
De zorgkantoren hebben voor 2017 over het geheel genomen
voldoende zorg ingekocht en zijn binnen het daarvoor
beschikbare budget gebleven (de ‘contracteerruimte’). In 2017
en 2018 zijn op advies van de NZa door VWS herverdelingsmiddelen beschikbaar gesteld (€ 250 miljoen respectievelijk
€ 130 miljoen). Hiermee konden de zorgkantoren knelpunten
oplossen. Enkele zorgkantoren geven aan onvoldoende budget te
hebben om voldoende zorg in te kopen.
Uit de cijfers blijkt dat de toegang tot zorg goed is. Bijna alle
mensen met een Wlz-indicatie krijgen Wlz-zorg (99,26% op
1 januari 2018). Maar de zorgkantoren staan wel voor de
uitdaging om het hoofddoel van de Wlz beter te borgen:
passende zorg met aandacht voor het individueel welzijn.
Op 1 januari 2018 stond 4,81% van de mensen met een Wlzindicatie op een wachtlijst. De meesten van hen kregen wel
overbruggingszorg.
De zorgkantoren benoemen zelf fricties tussen zorgvraag en
zorgaanbod, die onder meer tot uiting komen in wachtlijsten
(zie ook hoofdstuk 3 Zorg voor de cliënt), bijvoorbeeld:
• Wachtlijsten bij specifieke (locaties van) zorginstellingen
waar de voorkeur van cliënten naar uitgaat.

• Specifieke regio’s met onvoldoende (kwalitatief goed)
zorgaanbod (de Friese Waddeneilanden, Noordoost-Friesland,
Zuidoost-Brabant, Zuid-Limburg, Groningen) en
grootstedelijke problematiek (bijvoorbeeld
personeelstekorten).
• Onvoldoende aanbod voor ‘zorg thuis’ (leveringsvormen vpt
en mpt), bijvoorbeeld in een geclusterde woonvorm.
• Specifieke doelgroepen, bijvoorbeeld intramurale zorg die
aansluit op de noden en wensen van niet-westerse
migranten.
• Cliënten met een complexe zorgvraag, bijvoorbeeld mensen
met een (lichte) verstandelijke beperking en
gedragsproblematiek en/of psychische klachten.
Het verschil tussen zorgaanbod en de gevraagde zorg kan in de
(nabije) toekomst groter worden door algemene ontwikkelingen
zoals de vergrijzing, de stijgende levensverwachting en toename
van ouderdomsziekten en ouderen met een verstandelijke
beperking. Deze ontwikkelingen samen leiden tot een verwachte
stijging van de uitgaven aan ouderenzorg. Verder is het tekort
aan zorgpersoneel, nu en in de toekomst, een zorg, bijvoorbeeld
in krimpregio’s en grote steden. Ook is een toename van de druk
op mantelzorgers te verwachten. Dit maakt de ambitie om zorg
thuis te realiseren kwetsbaar, omdat mantelzorgers daarin een
cruciale rol vervullen. Technologische ontwikkelingen en
innovatiekansen kunnen mogelijk een bijdrage leveren aan het
verkleinen van de fricties.
Belangrijke lange termijnontwikkelingen en de impact op de zorg
voor ouderen staan ook beschreven in de toekomstverkenning
van het RIVM.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 12

De zorgkantoren zetten er allemaal op in via de zorginkoop
zorgvraag en zorgaanbod beter te laten aansluiten, nu en met
het oog op de toekomst. Tegelijkertijd moeten de zorgkantoren
binnen de contracteerruimte blijven en de kwaliteit van de zorg
borgen in de afspraken met zorgaanbieders. Met andere
woorden, zij moeten sturen op doelmatige zorg: zorg in een
optimale balans van kosten, volume en kwaliteit.

Sturing op doelmatige zorg
Alle zorgkantoren nemen maatregelen om fricties op te lossen
en doelmatige zorg te bevorderen, bijvoorbeeld door:
• Marktanalyses uit te voeren om de verschillen tussen
zorgvraag en zorgaanbod specifieker in beeld te krijgen en
deze te gebruiken om zorgaanbieders ertoe te bewegen
noodzakelijk zorgaanbod te ontwikkelen.
• Nieuwe zorgaanbieders te contracteren en/of afspraken te
maken voor uitbreiding van capaciteit (voor specifieke
doelgroepen) waar nodig. De meeste zorgkantoren zijn er in
2017 in geslaagd nieuwe zorgaanbieders aan zich te binden
(bijvoorbeeld CZ, DSW, Salland). Een heel specifiek
voorbeeld is dat Zilveren Kruis en VGZ zich ervoor inzetten
om samen met partners 24 plekken te creëren waar
‘onvoorwaardelijke zorg’ wordt geboden aan mensen met een
verstandelijke handicap en ernstige gedragsproblemen.
• Lagere tarieven te hanteren om meer volume in te kunnen
kopen, of scherp te letten op gepast gebruik van
‘behandeling’ in de Wlz (zorginkoop inclusief/exclusief
behandeling). Gepast gebruik van zorg gaat over de vraag of
de geleverde zorg effectief en medisch noodzakelijk is voor
de cliënt. Aandachtspunt voor zorgkantoren bij deze
maatregelen is dat deze niet ten koste gaan van de kwaliteit
van de zorg voor de Wlz-cliënt.

• Leveringsvormen voor ‘zorg thuis’ te stimuleren (vpt en
mpt), om aan de vraag tegemoet te komen en keuzemogelijkheden voor cliënten te bevorderen. Veelal gaat het
bij vpt niet echt om ‘zorg thuis’, maar om zorglevering in een
geclusterd woonverband, bijvoorbeeld in een vleugel van een
zorginstelling met huurappartementen. Hiervoor moet de
cliënt wel verhuizen.
In 2017 rapporteerde de Wlz-uitvoerders via de
prestatie-indicatoren een beperkte toename van deze
leveringsvormen (vpt en mpt). In 2018 lijkt deze toename
door te zetten, vooral voor vpt. Een aandachtspunt voor het
zorgkantoor is de controle op kwaliteit en feitelijke levering
van de zorg in geclusterde woonvormen. Er zijn signalen dat
waar een vpt wordt gedeclareerd weleens een mpt wordt
geleverd, wat betekent dat de cliënt niet alle zorg krijgt die
binnen een vpt valt.
• Innovatie bij zorgaanbieders te stimuleren via de zorginkoop.
Zorgkantoor Menzis onderzoekt bijvoorbeeld samen met
partners de mogelijkheid van het bijplaatsen van een
woonunit, bij een woonhuis of zorginstelling (extra
‘zorgkamers’).
• Samenwerking te zoeken met partners in de regio om te
onderzoeken hoe op een houdbare wijze zorg in de nabijheid
van mensen kan worden georganiseerd in dunbevolkte
gebieden. Bij Zorgkantoor Friesland loopt een onderzoek met
partners op Ameland naar mogelijkheden voor samenwerking
en bekostiging over domeinen heen (Wlz, Zvw, Wmo).
• Pgb-zorgaanbod (kleinschalige wooninitiatieven) te
contracteren, om het gecontracteerde zorgaanbod te
verrijken met specifieke leef-zorgarrangementen. Bovendien
kan het zorgkantoor zo een oplossing bieden aan cliënten die
de administratieve verplichtingen die bij het pgb horen niet
aan kunnen (zorginkoop en administratie).

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 13

De zorgkantoren geven aan dat contractering van
kleinschalige wooninitiatieven lastig is, omdat de
zorgaanbieders financiële en administratieve voordelen zien
van pgb-financiering boven een contract voor zorg in natura.
Het speelveld voor geclusterde woonvormen via pgb of vpt is
niet gelijk.
Daarnaast werken de zorgkantoren nauwer samen met
onafhankelijke cliëntondersteuners in de regio’s (bijvoorbeeld
MEE en Zorgbelang), om problemen met zorgbemiddeling eerder
in beeld te krijgen en op te lossen. Ook zoeken zij de
samenwerking met gemeenten, om hen mee te krijgen in de
ontwikkeling van alternatieve woonvormen of om afspraken te
maken over bijvoorbeeld instroom in de Wlz en uitstroom naar
beschermd wonen voor mensen die uitstromen uit geestelijke
gezondheidszorg met verblijf (Wlz).
Het terugdringen van fricties tussen zorgvraag en zorgaanbod en
het realiseren van doelmatigheidswinst (op kosten, volume en/of
kwaliteit van zorg) gaat niet over één nacht ijs. Het vergt een
permanente, meerjarige inspanning van het zorgkantoor.
Verschillende zorgkantoren ontwikkelen een meerjarig
beleidskader voor sturing op doelmatige zorg, met
evaluatiemomenten (bijvoorbeeld Salland, VGZ, Zilveren Kruis).
De NZa blijft volgen of de inspanningen van zorgkantoren tot
goede resultaten leiden. Wij verwachten van de zorgkantoren
dat zij de resultaten van sturing op doelmatige zorg beter in
beeld brengen, consequent op de drie onderdelen: kosten,
volume en kwaliteit van zorg. Dat biedt een basis voor het
onderlinge leren van zorgkantoren op dit vlak. Wij gaan hierover
in gesprek met zorgkantoren.

Kwaliteit van de verpleeghuiszorg
De Wlz positioneert de zorgkantoren als zorginkoper en
zorgbemiddelaar, als scharnierpunt tussen het landelijk beleid en
de cliënten. Het is aan zorgkantoren en zorgaanbieders
gezamenlijk om de kwaliteit van zorg te verbeteren en het
lerend vermogen te versterken.
De zorgkantoren hebben een heel belangrijke opgave om bij te
dragen aan betere kwaliteit van zorg in de verpleeghuizen. Deze
maatschappelijke verwachting is verankerd in het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg (2017) en hiervoor is extra geld beschikbaar,
oplopend tot € 2,1 miljard jaarlijks vanaf 2021.

Extra middelen voor de verpleeghuiszorg
Voor 2017 en 2018 zijn € 100 miljoen respectievelijk € 335
miljoen beschikbaar gesteld. Deze bedragen zijn verwerkt in
de NZa-tarieven. Vanaf 2019 respectievelijk 2020 wordt er
jaarlijks € 600 miljoen extra beschikbaar gesteld en vanaf
2021 € 510 miljoen.

Het kwaliteitskader is juridisch bindend. Zorgaanbieders moeten
er aan voldoen en van zorgkantoren wordt verwacht dat zij in de
zorginkoop sturen op merkbare verbeteringen voor bewoners
van verpleeghuizen. Persoonsgerichte zorg (lichamelijke zorg,
zinvolle dagbesteding, wooncomfort en compassie) en het
continu leren en verbeteren door zorgaanbieders zijn de leidende
principes.
Er bestaat geen blauwdruk voor de manier waarop zorgkantoren
deze (deels nieuwe) sturende rol moeten invullen. In de visie
van de NZa gaat het er om dat zorgkantoren:
• Proactief en continu sturen op zorg die aansluit op de noden
en wensen van cliënten.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 14

• Sturen op kwaliteit in de zorginkoop en bemiddeling van
cliënten naar zorg.
• Verpleeghuizen de juiste prikkels geven om de kwaliteit te
verbeteren.
De volgende voorwaarden kunnen hier een bijdrage aan leveren:
• Kennis van landelijke ontwikkelingen en innovaties, wat zijn
goede voorbeelden en hoe kunnen die worden toegepast
(leren van elkaar).
• Kennis van de regio en hoe daarbinnen de kwaliteit kan
worden verbeterd.
• Kennis van verpleeghuizen: wat gaat goed en waarin kunnen
zij zich verbeteren.
• Kennis van de wensen van de cliënt en hoe de zorg door de
cliënt wordt ervaren, zodat de zorginkoop hierop kan worden
aangepast.
• Sturing op de juiste besteding van de (kwaliteits)middelen,
inclusief monitoring en verantwoording over doelrealisatie.

Informatieverzoek 2018
In 2018 hebben wij een informatieverzoek bij de zorgkantoren
gedaan om een beeld krijgen van de ontwikkelingen. Hieruit
blijkt dat zorgkantoren de eerste stappen hebben gezet om met
het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg invulling te geven aan de
zorginkoop. De zorgkantoren hebben hun samenwerking en
inhoudelijke uitwisseling van kennis en informatie
geïntensiveerd. Het gaat daarbij om:
• Het ontwikkelen van een dashboard over de kwaliteit van
zorg in verpleeghuizen.
• Uniforme afspraken over passende instrumenten om
zorgaanbieders aan te zetten tot kwaliteitsverbeteringen.
• Het ontsluiten van informatie over de kwaliteit van zorg bij
zorgaanbieders voor cliënten.

• Competentieontwikkeling bij het zorgkantoor en van
zorginkopers.
De zorgkantoren hebben een start gemaakt met veranderingen
in hun zorginkoopfunctie. Zo is de bezetting uitgebreid, zijn
zorginkopers getraind en zijn de banden met zorgaanbieders en
cliëntenraden aangehaald. Zorgkantoren geven aan dat zij bij
meer locaties van zorgaanbieders (werk)bezoeken willen
afleggen. Bij verschillende zorgkantoren nemen de cliëntenraden
deel aan inkoopgesprekken.
Hoe zorgkantoren per regio concreet invulling gaan geven aan
het kwaliteitskader is nog niet te beoordelen. In de loop van
2019 zullen de eerste resultaten van de in 2018 gemaakte
afspraken zichtbaar worden.
Wij concluderen dat alle zorgkantoren stappen zetten om het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg te implementeren bij de
zorginkoop. Dit is zichtbaar in de actieve deelname aan de
onderlinge samenwerking tussen de zorgkantoren, de
inhoudelijke uitwisseling van kennis en informatie en het
ontwikkelen van de hierboven genoemde instrumenten. De
zorgkantoren Friesland, Menzis en Zorg en Zekerheid moeten
hun plan van aanpak voor de komende jaren nader
concretiseren.
De komende jaren houden wij toezicht op de wijze waarop
zorgkantoren hun rol oppakken bij het sturen op kwaliteit van
zorg. Zorgkantoren moeten concrete en specifieke afspraken
maken met zorgaanbieders over kwaliteitsverbetering en
onderscheid gaan maken tussen zorgaanbieders: bij welke wordt
zorg van goede en van minder goede kwaliteit geleverd. Daarop
zal het zorgkantoor passende maatregelen moeten treffen in de
zorginkoop, met het oog op het belang van de Wlz-cliënt.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 15

De NZa zal nagaan of de sturende rol die van de zorgkantoren
wordt verwacht daadwerkelijk verder vorm krijgt. Wij zullen de
zorgkantoren faciliteren in het uitwisselen van goede
voorbeelden van sturing op kwaliteit (leren van elkaar). Ook
zullen wij onderzoek op locatie van het zorgkantoor doen, om
inzicht te krijgen hoe zorgkantoren vormgeven aan ‘zorginkoop
op kwaliteit’ en hoe zij de middelen verdelen ten gunste van de
kwaliteit van zorg voor de Wlz-cliënt. Hierover rapporteren wij in
het volgende samenvattend rapport (2018/2019).
Wij werken in dit toezichttraject samen met de Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). De NZa heeft de focus op de
rol van zorgkantoren (zorginkoop). De IGJ houdt toezicht op de
kwaliteit van zorg in de verpleeghuizen.

• De resultaten van sturing op doelmatige zorg beter in beeld
brengen, consequent op de drie onderdelen: kosten, volume
en kwaliteit van zorg. Dat maakt de onderlinge uitwisseling
tussen zorgkantoren van doelmatigheidsinitiatieven ook
makkelijker.
• Controles uitvoeren op feitelijke levering van vpt, omdat er
signalen zijn dat weleens vpt wordt gedeclareerd waar mpt
wordt geleverd.
• Concrete en specifieke afspraken maken met zorgaanbieders
over kwaliteitsverbetering. Het zorgkantoor moet passende
maatregelen treffen in de zorginkoop als de
kwaliteitsverbetering achter blijft, met het oog op het belang
van de Wlz-cliënt. De zorgkantoren Friesland, Menzis en Zorg
en Zekerheid moeten hun plan van aanpak voor de sturing op
kwaliteit voor de komende jaren nader concretiseren.

Pgb en het kwaliteitskader
VWS heeft ervoor gekozen dat pgb-wooninitiatieven in 2019,
naast de kleinschaligheidstoeslag, ook de gelden van het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg krijgen, maar zonder concrete
verwachtingen aangaande doelmatige besteding en
verantwoording. Hoewel dit ruimte geeft aan zorgaanbieders om
eigen afwegingen te maken over een optimale besteding van de
extra gelden, bemoeilijkt dit de controle op bereikte resultaten.

Aan VWS bevelen wij aan:
• Het ongelijke speelveld (financieel en administratief) tussen
pgb-wooninitiatieven en geclusterd wonen met vpt onder de
loep te nemen en te beoordelen op wenselijkheid.
• Verwachtingen te formuleren over de besteding en
verantwoording van de pgb-gelden van het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg door kleinschalige pgb-wooninitiatieven,
zodat controle op doelmatige besteding mogelijk is.

Samenvattend overzicht van verwachtingen en
aanbevelingen
Van zorgkantoren verwachten wij dat zij:
• Letten op de gevolgen voor de kwaliteit van de zorg als zij
sturen op kostenbeheersing (via tariefstelling of ‘triage’),
zodat zij sturen op doelmatige zorg (zorg in een optimale
balans van kosten, volume en kwaliteit).
• Sturen op doelmatige zorg in een meerjarig perspectief
(concrete meerjarendoelstellingen hebben en deze monitoren
op doelbereiking).

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 16

3 Zorg voor de cliënt

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 17

3 Zorg voor de cliënt
Zorgkantoren hebben een zorgplicht. Dit houdt in dat zij
ervoor verantwoordelijk zijn dat mensen met toegang tot
de langdurige zorg, op tijd de zorg krijgen die zij nodig
hebben. Het zorgkantoor dient de mensen goed te
informeren, hen te helpen naar zorg en daarbij recht te
doen aan hun noden en wensen. De NZa let erop dat
zorgkantoren dit realiseren.

Tabel 1. Wachtenden in de langdurige zorg (aantal en
als percentage van het aantal Wlz-geïndiceerden)
Wachtenden
Wlz

Stand
1 jan 2018

Stand
1 juli 2017

Stand
1 jan 2017

Actief wachtenden

65 (0,02%)

87 (0,03%)

70 (0,03%)

79 (0,03%)

92 (0,03%)

87 (0,03%)

2.080 (0,72%)

1.844 (0,64%)

2.658 (0,93%)

(>6 weken)
zonder Wlz-zorg		

Cliëntondersteuning en wachtlijsten

Actief wachtenden

Op 1 januari 2018 kregen 99,26% van de mensen met een Wlzindicatie zorg. 4,81% van de mensen met een indicatie stond op
een wachtlijst (13.849 mensen). De meeste van hen krijgen
overbruggingszorg. Per 1 januari 2018 zijn er 1.650 méér
wachtenden dan een half jaar eerder en 314 méér dan een jaar
eerder (zie tabel 1).

(>6 weken)
met Wlz-zorg
Niet-actief
wachtenden
zonder Wlz-zorg
Niet-actief

11.625 (4,04%) 10.176 (3,53%) 10.720 (3,75%)

wachtenden

Het aandeel actief wachtenden, dat zijn mensen die direct zorg
nodig hebben en langer wachten dan de daarvoor afgesproken
norm voor de wachttijd (de treeknorm), is laag op 1 januari 2018
(minder dan 0,05% van alle wachtenden). Het is gedaald ten
opzichte van een (half) jaar eerder. Uit onze controles blijkt dat
de zorgkantoren deze mensen goed in beeld hebben. In veel
gevallen duurt de overschrijding van de treeknorm enkele dagen,
die nodig zijn om de zorg voor de cliënt in één keer passend te
krijgen, zonder eerst onwenselijke tussenoplossingen te treffen.

met Wlz-zorg
TOTAAL

13.849 (4,81%) 12.199 (4,23%) 13.535(4,74%)

Bron: Zorginstituut Nederland

De totale wachtlijst (actief/niet actief; met/zonder zorg)
verschilt per zorgkantoor, ook als het aantal wachtenden wordt
afgezet tegen het aantal Wlz-geïndiceerden per zorgkantoor (zie
tabel 2).

Ook bij de niet-actief wachtenden gaat het vaak om wachten op
passende zorg, die optimaal aansluit op de noden en wensen van
de cliënt. Cliënten hebben keuzevrijheid, die de zorgkantoren
voorop stellen. In de tussentijd krijgen de meeste cliënten
overbruggingszorg.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 18

Tabel 2. Wachtenden als percentage van het aantal
Wlz-geïndiceerden per zorgkantoor op 1 januari 2018
Zorgkantoor
CZ
DSW
Friesland
Menzis
Salland
VGZ
Zilveren Kruis
Zorg en Zekerheid
Landelijk

%
4,89%
7,54%
1,94%
1,63%
2,90%
6,24%
4,92%
8,51%
4,81%

Groen: onder het landelijk gemiddelde; oranje: rond het landelijk
gemiddelde; rood: boven het landelijk gemiddelde

De verschillen kunnen veroorzaakt worden door de
bevolkingssamenstelling in de regio’s, het beschikbare
zorgaanbod in de regio’s (kwalitatieve en kwantitatieve
verschillen tussen vraag en aanbod), maar ook door de manier
zorgaanbieders en het zorgkantoor hun rol vervullen. In de
verantwoording die deze zorgkantoren afleggen aan de NZa
laten zij allemaal zien dat zij bezig te zijn om de aansluiting van
vraag en aanbod te verbeteren (zie hoofdstuk 2 Zorginkoop).
Méér inzicht in oorzaken kan zorgkantoren helpen om effectiever
te worden, bijvoorbeeld in de zorginkoop en zorgbemiddeling.
De zorgkantoren CZ, DSW, VGZ, Zilveren Kruis en Zorg en
Zekerheid moeten deze analyse snel verder scherp stellen en de
zorginkoop en zorgbemiddeling zo nodig aanpassen. De NZa
richt zich in haar toezicht op de resultaten daarvan.

Zicht op wachtenden

(bij welke zorgkantoren en in welke regio’s) mogelijk problemen
met de toegankelijkheid van Wlz-zorg spelen. Nog belangrijker is
dat de zorgkantoren ook van individuele cliënten weten waarom
zij op de wachtlijst staan en of de situatie van deze mensen
verantwoord is. Uit onderzoek in 2016 van de NZa bleek dat
zorgkantoren hier onvoldoende inzicht in hadden (publicatie
maart 2017). Verder constateerden wij dat (toekomstige) Wlzcliënten en/of hun naasten het zorgkantoor niet of nauwelijks
weten te vinden voor vragen over de langdurige zorg én voor
zorgbemiddeling als zij te lang moeten wachten op zorg.
De NZa heeft in 2017 de zorgkantoren verzocht verbeterplannen
te maken en uit te voeren, om te zorgen dat cliënten tijdig,
passende zorg krijgen met aandacht voor individueel welzijn
(zorgplicht). Onderdeel van de zorgplicht van zorgkantoren is
dat zij de verzekerden informeren over de langdurige zorg en
wijzen op de mogelijkheden voor onafhankelijke
cliëntondersteuning. Zorgkantoren moeten actueel inzicht
hebben in de zorgbehoeften en wensen van cliënten en regie
nemen op de zorgbemiddeling, zodat cliënten tijdig passende
zorg ontvangen en houden.

Resultaten verbeterplannen cliëntondersteuning
Alle zorgkantoren hebben een positieve ontwikkeling
doorgemaakt. Zij hebben erop ingezet meer zichtbaar te zijn in
de regio, voor cliënten, naasten en zorgprofessionals. Bovendien
hebben zij hun informatievoorziening over de langdurige zorg
(zorgaanbieders; leveringsvormen; mogelijkheden, rechten en
plichten) op voldoende niveau gebracht. Dit geldt ook voor Wlzuitvoerders zonder zorgkantoor (a.s.r. en ONVZ), die hierin een
verantwoordelijkheid hebben voor hun eigen verzekerden. Dit
draagt eraan bij dat (toekomstige) cliënten en naasten beter hun
weg kunnen vinden naar passende Wlz-zorg.

De cijfers over de wachtlijsten helpen om scherp te krijgen waar

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 19

De zorgkantoren hebben ook goede initiatieven genomen om het
contact met cliënten te intensiveren en hen de weg te wijzen in
de langdurige zorg. De zorgkantoren Menzis en VGZ bellen
nieuwe cliënten direct na instroom in de Wlz, om te vragen of
alles duidelijk is en of het zorgkantoor van dienst kan zijn.
Andere zorgkantoren houden in de gaten of de zorgaanbieders
de wachtstatus van cliënten actueel houden en bellen zonodig
met cliënten als de treeknorm dreigt te worden overschreden
(bijvoorbeeld zorgkantoren DSW, Friesland en Salland).1
Alle zorgkantoren hebben stappen gezet om tot betere
cliëntondersteuning te komen. Maar zij presteren nog
verschillend in de mate waarin zij inzicht hebben in de actuele
thuissituatie, noden en wensen van de cliënten op de wachtlijst.
Op basis van onze controles ter plaatse constateren wij dat
Zorgkantoor Friesland een grote verbetering heeft gerealiseerd
in 2018 en het cliëntvolgsysteem goed op orde heeft. Ook de
zorgkantoren CZ, Menzis, Salland en VGZ presteren goed op dit
vlak. Zorgkantoren DSW, Zilveren Kruis en Zorg en Zekerheid
daarentegen hebben nog niet voldoende inzicht in de actuele
thuissituatie, noden en wensen van cliënten. Zij moeten
bijvoorbeeld beter vastleggen wat de reden is dat cliënten op de
wachtlijst staan en of de situatie thuis voor de cliënt
verantwoord is. Dit is cruciale informatie om als zorgkantoor aan
de zorgplicht te voldoen en zorgbemiddeling op maat te bieden.
In 2018 werken deze zorgkantoren hier aan. In 2019 zal de NZa
opnieuw controles bij de zorgkantoren uitvoeren, om na te gaan
of de noodzakelijke verbeteringen zijn bereikt.
De zorgkantoren spannen zich in om de zorgbemiddeling voor
cliënten die dat nodig hebben goed te organiseren.
Samenwerking intern (tussen de afdelingen ‘zorgbemiddeling’ en
‘zorginkoop’) en extern met partners in de regio (waaronder 1e
lijns- en Wlz-zorgaanbieders, gemeenten, organisaties voor

onafhankelijke cliëntondersteuning) is hiervoor onmisbaar. Wij
zien bij alle zorgkantoren dat deze samenwerking plaatsvindt.
Zorgkantoor Zilveren Kruis is bijvoorbeeld zeer actief in de
regionale en landelijke overleggen voor cliënten met een
complexe zorgvraag.

(Medische) behandeling Wlz-cliënten
Een specifiek, belangrijk aandachtspunt bij informatievoorziening
aan cliënten en naasten door zorgkantoren is de wijze waarop
zorgaanbieders behandelingen regelen voor cliënten die dat
nodig hebben. Sommige Wlz-zorgaanbieders kunnen binnen de
zorginstelling behandeling aanbieden, bijvoorbeeld diagnostiek,
farmacie, mondzorg, fysiotherapie, ouderengeneeskunde. Bij
andere Wlz-zorgaanbieders zijn cliënten aangewezen op
behandelaars buiten de instelling. Dit kan voor cliënten en
naasten verwarrend zijn en als ‘ongelijkheid’ aanvoelen.
Het hoort bij de zorgplicht van het zorgkantoor er zicht op te
houden dat cliënten de zorg krijgen die aansluit bij de indicatie.
Wij constateren dat de zorgkantoren de informatievoorziening,
cliëntondersteuning en monitoring of cliënten passende zorg
krijgen op het punt van behandeling kunnen aanscherpen. Het is
niet voldoende om alleen af te gaan op signalen van cliënten of
naasten om te bepalen of cliënten de behandeling krijgen die zij
nodig hebben. In ons toezicht op Informatievoorziening en
cliëntondersteuning zullen wij hier aandacht aan besteden.
Zorgkantoren geven aan het advies van het Zorginstituut te
ondersteunen om alle behandelingen over te hevelen naar de
Wlz. Zij geven ook aan dat het organiseren van deze zorg binnen
Zie in de bijlage: rapportages per zorgkantoor met een overzicht van acties,
resultaten en aandachtspunten voor informatievoorziening, cliëntondersteuning
en zorgbemiddeling.
1

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 20

het Wlz-domein dan nog wel een uitdaging is, zeker gezien (de
verwachte toekomstige) personeelstekorten. Bovendien geven
zij aan dat de toereikendheid van het Wlz-kader ook een
uitdaging is. De NZa zal in 2019 de uitkomsten van de
uitvoeringstoets publiceren.

Grafiek 3. Doorlooptijden pgb-aanvraag
100%

Cliëntondersteuning pgb
Mensen met een Wlz-indicatie zijn vrij te kiezen voor een pgb.
Het zorgkantoor moet hen informeren over de mogelijkheden,
rechten en plichten die horen bij het pgb. Alle zorgkantoren
houden bewuste keuze-gesprekken en doen huisbezoeken om
service te bieden aan budgethouders. De contacten met cliënten
bieden de zorgkantoren ook de kans om de gevolgen van
misbruik en oneigenlijk gebruik van het pgb uit te leggen en de
risico’s hierop in te schatten (zie hoofdstuk 4 voor het onderwerp
pgb-fraudebestrijding).
Uit het cliënttevredenheidsonderzoek 2018 blijkt dat de
dienstverlening van de zorgkantoren aan pgb-houders met een
ruime voldoende wordt gewaardeerd (zie bijlage 2: gemiddeld
7,7). De doorlooptijd van de pgb-aanvraag verschilt sterk per
zorgkantoor. Zilveren Kruis heeft dit proces het beste op orde:
bij slechts 9,5% cliënten duurde dit in 2017 langer dan 60
dagen. Bij Zorg en Zekerheid was dit bij 55% van de cliënten in
2017. In 2018 heeft Zorg en Zekerheid verbeteringen in het
proces doorgevoerd. Ook voor de andere zorgkantoren is hierop
verbetering te bereiken (zie grafiek 3).

50%

>= 60 dagen
> 42 dagen <= 60 dagen
> 28 dagen <= 42 dagen
<=28 dagen

0%

CZ

D

SW
Fr

ie

a
sl

nd
M

z
en

is
Sa

lla

nd

VG
Z

Z

e
ilv

re

n

u
Kr

is

en
g
r
id
Zo rhe
e
k
Ze

Bron: Uitvoeringsverslagen Wlz-uitvoerders

Spoedzorg en soepele instroom Wlz
(domeinenproblematiek)
Alle zorgkantoren hebben afspraken gemaakt met
zorgaanbieders in de regio over de levering van spoedzorg
(verpleegzorg: binnen één dag; gehandicaptenzorg: binnen twee
dagen). Meerdere zorgkantoren wijzen er op dat de instroom
van nieuwe cliënten in de Wlz steeds vaker plaatsvindt met een
spoedeisend karakter. Opname van deze vaak oudere cliënten is
acuut nodig omdat het thuis echt niet meer gaat, gelet op de
gezondheidstoestand van de cliënt of de spankracht van de
mantelzorg. Regelmatig gaat er een ziekenhuisopname,
eerstelijns verblijf of crisisplaats aan vooraf. Zorgkantoren wijzen
erop dat een cliënt die acuut moet worden opgenomen terecht
kan komen op een plek die minder aansluit bij zijn voorkeuren.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 21

Een ander gevolg is dat cliënten op de wachtlijst met een minder
urgente zorgvraag later kunnen worden opgenomen en langer
zijn aangewezen op overbruggingszorg.
Als oorzaak voor deze ontwikkeling wijzen zorgkantoren op het
overheidsbeleid om te bevorderen dat mensen langer thuis kunnen
blijven wonen. Daarnaast zijn er prikkels in de bekostiging die
mensen ervan kunnen weerhouden tijdig een aanvraag in te dienen
voor Wlz-zorg terwijl dit qua zorgbehoefte eigenlijk wel nodig is.
De prestatie-indicator die is ontwikkeld om dit onderwerp te
monitoren (tijdige levering van spoedzorg; zie grafiek 4 in
bijlage 2) dekt door deze ontwikkeling de werkelijkheid niet
meer af. De NZa zal in 2019 nagaan hoe zorgkantoren inspelen
op de hierboven geschetste ontwikkeling. De prestatie-indicator
zal zo moeten worden aangepast dat een zo relevant en dekkend
mogelijke meting plaatsvindt of cliënten die hierop zijn
aangewezen tijdig spoedzorg krijgen. De NZa verwacht van de
zorgkantoren dat zij actief meewerken aan het ontwikkelen van
de prestatie-indicatoren.

Vroegsignalering stoppen van zorg
Zorgkantoren hebben een zorgplicht voor de Wlz-cliënt en
moeten de continuïteit van zorg borgen als een zorginstelling die
niet langer kan bieden (bijvoorbeeld door contractbeëindiging of
faillissement). Hiervoor hebben de zorgkantoren een Early
Warning System waarin de (financiële) ontwikkelingen bij
zorgaanbieders worden gevolgd. De NZa deed in 2017 de
aanbeveling om ‘zachte signalen’ van mogelijke problemen bij
zorgaanbieders beter te borgen in dit proces en daarbij oog te
hebben voor goed bestuur bij zorgaanbieders. Bovendien
adviseerden wij eerder in gesprek te gaan met zorgaanbieders
als er problemen zijn, op bestuurlijk niveau en zo nodig met de
Raad van Toezicht van een zorgaanbieder.

Wij zien positieve ontwikkelingen op dit vlak. De zorgkantoren
hebben oog voor zachte signalen en kunnen voorbeelden geven
van vroeg handelen als zij (bestuurlijke) problemen zien bij
zorgaanbieders. Uit de prestatie-indicator Bewaking continuïteit
zorgverlening blijkt dat in 2017, in de gevallen waarbij sprake
was van beëindiging van een contract met een zorgaanbieder,
bijna alle cliënten zonder onderbreking passende zorg hebben
gekregen. Bij de cliënten bij wie dit niet het geval was of dit niet
bekend was, was dat niet verwijtbaar aan het zorgkantoor
(bijvoorbeeld omdat een cliënt verhuisde naar een andere regio
of koos voor een pgb).
De langdurige zorg is sterk in beweging en de maatschappelijke
verwachtingen van zorgaanbieders en zorgkantoren zijn hoog.
Ook in de langdurige zorg kunnen zorgaanbieders in zwaar weer
terechtkomen. Om die redenen verwachten wij van de
zorgkantoren dat zij blijvend oog hebben voor ontwikkelingen en
knelpunten bij zorgaanbieders, die de continuïteit en kwaliteit
van zorg voor cliënten in gevaar kunnen brengen.
De NZa volgt zelf ook het reilen en zeilen van zorgaanbieders, op
basis van signalen. In 2017/2018 hebben wij ons door de
zorgkantoren laten informeren over ontwikkelingen bij een
aantal zorgaanbieders, met het oog op de zorgplicht van
zorgkantoren. Met VWS en IGJ zijn wij in gesprek over toezicht
op goed bestuur van zorgaanbieders, vooruitlopend op een
mogelijke rol van de NZa op basis van de Wet toetreding
zorgaanbieders (Wtza).

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 22

Samenvattend overzicht van verwachtingen en
aanbevelingen
Van zorgkantoren verwachten wij dat zij:
• Blijven analyseren welke verschillen tussen zorgvraag en
zorgaanbod er zijn in de regio’s. De zorgkantoren CZ, DSW,
VGZ, Zilveren Kruis en Zorg en Zekerheid moeten, gezien het
aandeel wachtenden in de populatie, deze analyse snel
verder scherp stellen en de zorginkoop en zorgbemiddeling
zo nodig aanpassen. De NZa richt zich in haar toezicht op de
resultaten daarvan.
• Inzicht hebben in de actuele thuissituatie, noden en wensen
van de cliënten op de wachtlijst. Zorgkantoren DSW, Zilveren
Kruis en Zorg en Zekerheid hebben hierin nog niet voldoende
inzicht. Zij moeten bijvoorbeeld beter vastleggen wat de
reden is dat cliënten op de wachtlijst staan en of de situatie
thuis voor de cliënt verantwoord is. In 2019 zal de NZa
opnieuw controles bij de zorgkantoren uitvoeren, om na te
gaan of de noodzakelijke verbeteringen zijn bereikt.
• De informatievoorziening, cliëntondersteuning en monitoring
op het punt van behandeling aanscherpen. In ons toezicht op
Informatievoorziening en cliëntondersteuning zullen wij hier
aandacht aan besteden.
• De doorlooptijd van de pgb-aanvraag versnellen. Zilveren
Kruis heeft dit proces het beste op orde.
• Actief relevante en dekkende prestatie-indicatoren
mee-ontwikkelen, bijvoorbeeld over tijdige levering van
spoedzorg. NZa gaat in 2019 na hoe zorgkantoren inspelen
op de instroom van nieuwe cliënten in de Wlz met een
spoedeisend karakter.
• Blijvend oog hebben voor ontwikkelingen en knelpunten bij
zorgaanbieders, die de continuïteit en kwaliteit van zorg voor
cliënten in gevaar kunnen brengen en daarop tijdig acteren.

Aan VWS bevelen wij aan:
• Randvoorwaarden te scheppen voor een ‘zachte landing’ in
de Wlz. De zorgkantoren rapporteren dat de instroom van
nieuwe cliënten in de Wlz steeds vaker plaatsvindt met een
spoedeisend karakter.
De NZa ziet het pgb als een goed instrument voor mensen om
voor zichzelf zorg op maat te realiseren en optimale regie te
houden over het eigen leven, maar ziet ook teveel gevallen van
en risico’s voor ontoereikende zorglevering. De kwetsbare Wlzdoelgroep moet hiertegen worden beschermd. De NZa zal aan
verschillende tafels (onder andere VWS, Zorginstituut, ZN,
Inspectie SZW, OM, FIOD) haar inbreng geven om tot een
toekomstbestendige regeling en uitvoering te komen, in het
belang van de cliënt. Ook zullen wij in ons toezicht extra
aandacht besteden aan de wijze waarop zorgkantoren de
vaststelling van feitelijke levering van pgb-zorg kunnen borgen.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 23

4 Zorguitgaven

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 24

4 Zorguitgaven
Zorgkantoren zijn in de geldstroom voor de langdurige
zorg de schakel tussen de zorgaanbieders, het CAK
(betaalinstantie en oplegger van eigen bijdragen) en het
Zorginstituut (beheerder Fonds langdurige zorg). De
zorgaanbieders krijgen de zorg die zij bieden vergoed uit
het fonds. Zij declareren de kosten bij de zorgkantoren,
waarvoor de prestatieregels van de NZa de basis zijn. Het
CAK voert de daadwerkelijke betalingen uit en brengt de
eigen bijdrage in rekening bij de cliënt. Als een cliënt kiest
voor een persoonsgebonden budget is de SVB de
betaalinstantie.
Zorgkantoren moeten bewaken dat de zorguitgaven uit het fonds
rechtmatig zijn. Zij leggen jaarlijks verantwoording af over deze
uitgaven in het financieel verslag. De accountants van de Wlzuitvoerders controleren op de getrouwe weergave en
rechtmatigheid van deze cijfers. De NZa houdt toezicht en stelt
vast of de zorgkantoren hun taken goed uitvoeren.

Wijziging uitvraag zorguitgaven
In 2017 is bij de uitvraag van zorguitgaven de grondslag
gewijzigd. Waar eerder zorgkantoren op diverse manieren de
zorguitgaven rapporteerden omdat de uitvraag ruimte bood, is
er in overleg met de zorgkantoren besloten om over 2017 de
stand van een specifiek beschikkingsmoment – de
herschikkingsronde die vóór 1 november van het lopende jaar
plaatsvindt – te rapporteren. Dit betekent dat de gerapporteerde
zorgkosten een inschatting zijn van de verwachte kosten voor
2017. Hier is voor gekozen omdat de Wlz-uitvoerders aangaven
dat het rapporteren van de definitieve beschikkingen
(nacalculatie) niet realistisch is gezien het tijdspad. In de

toekomst wil de NZa graag toewerken naar een uitvraag die de
werkelijke zorguitgaven zo dicht mogelijk benadert.

Financiële rechtmatigheid 2017
De zorgkantoren rapporteren € 19,8 miljard (2016: € 19,4
miljard) aan zorguitgaven voor de langdurige zorg in 2017 (Wlz).
Deze bedragen zijn inclusief eventuele correcties van
voorgaande jaren en exclusief subsidies en zijn daarom lager
dan de bedragen die zijn opgenomen in de individuele
verantwoordingen van de Wlz-uitvoerders.
Het aandeel zorg in natura was in 2017 € 18,1 miljard (2016:
€ 17,8 miljard) en het aandeel persoonsgebonden budget
€ 1,7 miljard (2016: € 1,6 miljard).
Financiële rechtmatigheid betekent dat de zorguitgaven in
overeenstemming met wet- en regelgeving tot stand komen.
De NZa constateert dat de zorgkantoren over de zorguitgaven
fouten en onzekerheden rapporteren, en constateert op basis
van bevindingen aanvullende fouten en onzekerheden (zie
bijlage 1). Door de aard van de fouten, die ook kunnen ontstaan
door het niet formeel voldoen aan regelgeving, is het mogelijk
dat schaden zowel fout als onzeker zijn. Hierdoor is het totaal
van de fouten en onzekerheden van de pgb-schaden méér dan
het totaal dat is verantwoord door de zorgkantoren.

Rechtmatigheid van de zorgkosten
In 2017 spelen er een aantal landelijke onzekerheden en
onrechtmatigheden. Deze fouten en onzekerheden in vooral de
pgb-schaden waren zodanig dat de accountants bij het financieel
verslag 2017 van de zorgkantoren geen goedkeurende verklaring

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 25

hebben afgegeven over de financiële rechtmatigheid van de
bestedingen uit het fonds. Voor de Wlz-uitvoerders zonder
zorgkantoortaak in een regio (a.s.r. en ONVZ) spelen deze
fouten en onzekerheden niet, omdat zij geen zorgkantoorfunctie
hebben. De specifieke bevindingen per Wlz-uitvoerder zijn
opgenomen in de individuele rapportages Uitvoering Wet
langdurige zorg 2017/2018, die als bijlage bij dit rapport zijn
gevoegd.
In het Samenvattend rapport 2016/2017 gaven wij aan dat voor
de pgb-uitgaven van 2017 de problemen naar verwachting nog
niet zouden zijn opgelost. Net als voorgaande jaren kan de NZa
op basis van de gegeven informatie niet vaststellen of de pgbuitgaven rechtmatig zijn. Naar verwachting zal dit ook voor 2018
zo zijn, omdat keuzes die gemaakt zijn bij de invoering van het
trekkingsrecht doorwerken in de toekomst.
Hieronder gaan wij nader in op de landelijke problemen die in
2017 speelden op het gebied van rechtmatigheid:
• De problematiek van de pgb-schaden. Dit was de
belangrijkste grond voor de niet-goedkeurende verklaringen
van de accountants van de Wlz-uitvoerders.
• Daarnaast is er in 2017 een formele onrechtmatigheid
ontstaan bij declaraties voor mondzorg.

Landelijke problematiek pgb-schaden
Pgb: Invoering trekkingsrecht en SVB
Vanaf de invoering van het trekkingsrecht (budgethouders
dienen declaraties in bij de SVB, die de zorgkosten vergoedt aan
de zorgaanbieder) hebben de onzekerheden en onjuistheden bij
de SVB hun doorwerking in de rechtmatigheid van de pgbschadelast van de zorgkantoren. Zo stelt de auditdienst van de

SVB over 2017, net als voorgaande jaren, dat een deel van de
pgb-betalingen niet rechtmatig is. Deze onrechtmatigheid is
mede veroorzaakt door een tijdelijk verminderd controleregime,
bedoeld om een tijdige uitbetaling aan zorgaanbieders te
borgen. De omvang van deze onrechtmatigheid als direct gevolg
van de invoering van het trekkingsrecht is wel verminderd.
Zorgkantoren konden niet beschikken over specifieke data,
waardoor een aantal zorgkantoren in overleg met de NZa de
pgb-bestedingen inclusief ziekengeld hebben verantwoord, en
een aantal exclusief ziekengeld. Wij verwachten van de
zorgkantoren dat zij zich blijven inspannen om de onzekerheden
en onjuistheden verder terug te dringen.
Pgb: Feitelijke levering
Daarnaast is er voor de zorgkantoren nog onvoldoende
mogelijkheid om de noodzakelijke controles op de
rechtmatigheid van de uitgaven uit te voeren. Zo hebben de
zorgkantoren tot op heden nog geen (structurele) toegang tot de
onderliggende facturen behorende bij de declaraties bij de SVB.
Dit leidt tot een landelijke onzekerheid op de feitelijke levering
van pgb-zorg. Er is in maart 2018 een leidraad feitelijke levering
opgesteld onder penvoerderschap van ZN. Deze leidraad is tot
stand gekomen met inbreng van de NZa, het Accountancy
Platform Zorg (APZ), ZN en de daarbij aangesloten
zorgkantoren. Deze leidraad helpt zorgkantoren bij het invullen
van hun verplichtingen om zekerheid te krijgen of de
gedeclareerde pgb-zorg daadwerkelijk is geleverd. In de leidraad
is omschreven welke controlemiddelen het zorgkantoor heeft,
maar is ook benoemd dat er nog substantiële belemmeringen
zijn zoals het ontbreken van een structurele toegang tot de
onderliggende facturen bij de declaraties bij de SVB. De NZa
staat op het standpunt dat toegang tot de facturen nodig is voor
een doelmatige controle op feitelijke levering. Binnen de
bestaande mogelijkheden voeren zorgkantoren wel controles uit,

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 26

Pgb: Maandloonbetalingen
Een andere kwestie die tot een formele onrechtmatigheid leidde,
is dat circa de helft van de pgb-schadelast in de Wlz uitbetaald
wordt op basis van maandloonbetalingen. Dit houdt in dat
zorgaanbieders een vast maandbedrag uitbetaald krijgen, zonder
dat hier declaraties aan ten grondslag liggen. Dit voldeed niet
aan wet- en regelgeving, waarin staat dat een betaling alleen op
basis van een declaratie mag worden gedaan.2 De minister van
VWS heeft inmiddels de wet- en regelgeving met terugwerkende
kracht vanaf 1 januari 2018 aangepast.3 Hiermee is de werkwijze
van deze maandloonbetalingen wettelijk verankerd, waarmee de
formele onrechtmatigheid verdwijnt.

invoering van een nieuw declaratiesysteem per 1 juli 2017
declareert een aanbieder van mondzorg als onderaannemer van
een gecontracteerde Wlz-zorgaanbieder rechtstreeks bij het
zorgkantoor, zonder tussenkomst van de opdrachtgevende
zorgaanbieder. Met de nieuwe declaratiewijze is een grote stap
gemaakt in de vermindering van administratieve lasten door van
een systeem met papieren facturen over te gaan tot digitalisering van de declaratie- en betaalstroom. De invoering van de
nieuwe declaratiewijze heeft ervoor gezorgd dat declaraties
makkelijk in te dienen zijn, deze sneller verwerkt worden,
declaraties voor cliënten zonder geldige Wlz-indicatie
automatisch worden afgekeurd en dat er in het declaratiesysteem controles zijn ingebouwd om dubbele declaraties te
signaleren. Maar deze declaratiewijze is niet in overeenstemming
met de regelgeving.4

Buiten de huidige formele onrechtmatigheid van
maandloonbetalingen, staat de NZa op het standpunt dat deze
manier van betalingen het vaststellen van feitelijke levering
bemoeilijkt, omdat de onderliggende facturen bij de declaraties
ontbreken.

Los van deze formele onrechtmatigheid, verwachten wij dat de
zorgkantoren waarborgen dat alleen declaraties uitbetaald worden
die daadwerkelijk rechtmatig geleverd zijn. Wij hebben de
zorgkantoren een handreiking gegeven van elementen die zij
moeten kunnen aantonen om de feitelijke levering vast te stellen.

Zorgkantoren dragen de verantwoordelijkheid om de feitelijke
levering in voldoende mate vast te stellen en moeten dus over
voldoende controlemiddelen beschikken om dit te kunnen doen.
De gesprekken hierover zijn gaande, met als doel een oplossing
voor deze problematiek te vinden, zodanig dat alle pgb-partijen
hun taken en verantwoordelijkheden kunnen uitvoeren.

In de nabije toekomst wordt er nog geen oplossing voor deze
onrechtmatigheid opgenomen in de regelgeving. Enerzijds
vanwege de mogelijke consequenties en precedentwerking in
andere sectoren. Anderzijds vanwege een gepland onderzoek en
advies over de uitvoering van bovenbudgettaire bekostiging
(waar mondzorg onder valt). Hieruit zullen mogelijk ook
aanpassingen in de regelgeving volgen.

waarop wij verder ingaan onder het kopje Misbruik en
oneigenlijk gebruik pgb.

Landelijke problematiek mondzorgdeclaraties
Artikel 5.23 van de Regeling Langdurige zorg
Staatscourant 2018 / 63451
4
Artikel 7 Regeling declaratievoorschriften Wlz-zorg (NR/REG-1721d)
2

In 2017 is er een formele onrechtmatigheid ontstaan in de wijze
waarop mondzorg in de Wlz wordt gedeclareerd. Door de

3

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 27

Het is belangrijk dat er een oplossing komt voor de onrechtmatigheid. Het is nog de vraag of dit een aanpassing in de
regelgeving zal zijn, of een aanpassing in de declaratiewijze.
Zolang er geen oplossing in de regelgeving wordt geboden of de
werkwijze niet wordt aangepast blijft deze formele
onrechtmatigheid bestaan.

Figuur 4: Beheerskosten Wlz
(exclusief voorwaardelijke beheerskosten)
100%

Rechtmatigheid van de beheerskosten
De zorgkantoren rapporteren € 148 miljoen (2016: € 143
miljoen) aan beheerskosten in 2017. Deze kosten betreffen
zowel reguliere beheerskosten (€ 137 miljoen), als
voorwaardelijke beheerskosten (€ 11 miljoen). Voorwaardelijke
beheerskosten zijn gelden die de zorgkantoren krijgen als
uitvoering is gegeven aan extra opgedragen taken (bijvoorbeeld
de afwikkeling van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
(AWBZ; de wet die voorafging aan de Wlz).

50%

In figuur 4 is de verdeling van de beheerskosten van de Wlzuitvoerders te zien. Het Zorginstituut stelt jaarlijks de
beheerskostenbudgetten vast en publiceert jaarlijks de
Beheerskostenmonitor. Tussen de zorgkantoren zien wij grote
verschillen in de doorbelasting van Wlz beheerskosten. Wij
sporen de zorgkantoren aan om met elkaar in overleg te treden
en hierover met elkaar informatie te delen.

Misbruik en oneigenlijk gebruik pgb

overige beheerskosten
automatiseringskosten
huisvestingskosten
personeelskosten

0%
1

2

3

4

5

6

7

8

Elke pgb-euro zou een investering in de kwaliteit van leven van
de budgethouder moeten zijn. Voor veel mensen is pgb een
waardevol instrument om hun leven in te richten zoals zij willen.
Maar deze vrijheid maakt ook dat pgb een instrument is dat
gevoelig is voor misbruik en oneigenlijk gebruik. Zorgkantoren
hebben als verstrekker van het pgb de taak om dit te
voorkomen, signaleren en bestrijden.
De zorgkantoren zetten zich in om pgb-fraude te signaleren en
te bestrijden. Verschillende zorgkantoren hebben in 2017 pgbfraude vast kunnen stellen.
Per jaar moeten zorgkantoren minimaal 33% van hun pgbpopulatie bezoeken. In 2017 hebben alle zorgkantoren aan deze
eis voldaan. Het grootste deel van de huisbezoeken wordt

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 28

uitgevoerd naar aanleiding van een risicoanalyse. Daarnaast
kunnen signalen een reden zijn voor een zorgkantoor om een
huisbezoek uit te voeren, en wordt jaarlijks ook een aselecte
groep budgethouders bezocht.
Naast het informatieve en ondersteunende functie van de
huisbezoeken zijn deze voor de zorgkantoren op dit moment ook
het belangrijkste instrument om signalen van misbruik te
toetsen en mogelijk nieuwe gevallen van fraude te signaleren.
De effectiviteit van huisbezoeken voor dit doel is echter beperkt,
vanwege het ontbreken van structurele toegang tot de
onderliggende facturen bij de declaraties bij de SVB. Deze
informatie is voorafgaand aan het huisbezoek vaak niet
beschikbaar is. Zorgkantoren kunnen dan niet op basis van dataanalyse risico’s voor misbruik signaleren en bij de huisbezoeken
niet toetsen of gedeclareerde zorg is geleverd.
Zoals eerder aangegeven in deze rapportage, verwachten wij
van de zorgkantoren dat zij blijven sturen op het verkrijgen van
de benodigde handvatten om misbruik en oneigenlijk gebruik en
(vermoeden van) fraude te signaleren, bestrijden en te
voorkomen. Landelijk wordt momenteel ook gekeken hoe het
pgb-instrument verbeterd kan worden. VWS is gestart met de
‘agenda pgb’, waarbij op verschillende vlakken wordt gekeken
welke aanpassingen aan het pgb tot uiteindelijk een beter,
duurzamer en toekomstbestendig pgb systeem zullen leiden.
Een aanbeveling die wij eerder hebben gedaan naar aanleiding
van een onderzoek naar de uitvoering van het Kader te goeder
trouw en de Jongmeerderjarigenregeling, is dat zorgkantoren
ook meer lef zouden mogen tonen.5 Bijvoorbeeld in gevallen
waarbij een budgethouder de dupe wordt van een malafide pgbzorgaanbieder. Als er handvatten missen voor zorgkantoren om
dergelijke zaken aan te pakken, dragen de zorgkantoren een

verantwoordelijkheid om zich in te zetten om deze handvatten te
verkrijgen.

Pgb 2.0
Er is een nieuw, verbeterd pgb-systeem in ontwikkeling. In dit
nieuwe systeem, pgb 2.0, kunnen onder andere de
budgethouders en zorgkantoren volledig digitaal werken.
Daarnaast worden in het systeem diverse controles ingebouwd.
De implementatie van het systeem bij alle zorkantoren heeft
inmiddels een jaar vertraging opgelopen. Het zorgdomein van dit
systeem is ontwikkeld door DSW (in samenwerking met Per
Saldo), en is in 2018 in gebruik genomen door zorgkantoor DSW
zelf en gemeente Westland. Landelijk wordt momenteel gestuurd
op een algemene startdatum in de loop van 2019, waarbij alle
zorgkantoren en gemeentes gefaseerd over een periode van
twee jaar op het systeem overgaan.
De NZa vindt het belangrijk dat er zo snel mogelijk een werkend
pgb-systeem komt, waarmee onder andere de budgethouder en
de zorgkantoren hun taken en verantwoordelijkheden op een
juiste wijze kunnen uitvoeren. Wel wijzen wij erop dat een
systeem geen feitelijke levering vast kan stellen en dat dit een
taak van de zorgkantoren blijft. Wij hebben de zorgkantoren
gevraagd gezamenlijk op te trekken in de verdere implementatie
van het systeem en hierbij de noodzakelijke acties en controles
in acht te nemen zodat het systeem uiteindelijk aan alle
vereisten gaat voldoen.
De NZa zet zich actief in voor een toekomstbestendig pgb. Wij

5

Zie Rapport onderzoek terugvordering bij budgethouders te goeder trouw
op puc.overheid.nl

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 29

beoordelen risicogericht de uitvoering van de pgb-regeling door
de verstrekkers, zowel de Wlz-uitvoerders als de
zorgverzekeraars. Daarnaast volgen wij nauwlettend de
ontwikkelingen rondom het pgb 2.0-systeem. Wij verruimen
onze activiteiten met betrekking tot het toezicht op de
professionele pgb-zorgaanbieders, en leveren een bijdrage aan
de gemaakte handhavingsstrategie en ‘agenda pgb’ van VWS.

Ontwikkeling
Jaarlijks kijkt de NZa of het format voor het financieel verslag
vernieuwd moet worden. Elk jaar proberen wij zo mogelijk
rekening te houden met de het voorgaand jaar gesignaleerde
knelpunten en ontwikkelingen in het format van het financieel
verslag. Zo is in de verantwoording over 2017 gebleken dat er in
het format voor de financiële verantwoording niet genoeg
rekening wordt gehouden met de verantwoording van
experimenten waar zorgkantoren aan deelnemen. Dit is een
voorbeeld van iets wat in het format 2018 verbeterd zal worden.
Wij zullen hiervoor in overleg gaan met de betrokken partijen
(Wlz-uitvoerders en het Zorginstituut). Wij verwachten een
actieve rol van de Wlz-uitvoerders in deze.
Over 2017 hebben wij verschillende aansluitingsverschillen
geconstateerd. Deze verschillen zijn geconstateerd tussen de
aanlevering van de opgaves bij Vecozo, Menza (nacalculatiegegevens NZa) en het financieel verslag 2017. In het onderzoek
2018 zullen wij nader kijken naar deze aansluitingen.

Samenvattend overzicht van verwachtingen
en aanbevelingen
De NZa verwacht van de zorgkantoren dat zij:
• Bij de landelijke rechtmatigheidsproblematiek een
nadrukkelijke rol blijven spelen bij het oplossen van deze
problematiek.
• Blijven sturen op het verkrijgen van de benodigde
handvatten om oneigenlijk gebruik en (vermoedens van)
fraude met pgb’s te signaleren, bestrijden en te voorkomen;
• Met elkaar in overleg treden en informatie delen over de
doorbelasting van beheerskosten Wlz.
• Samen op trekken in de verdere implementatie van het pgb
2.0-systeem en hierbij de noodzakelijke acties en controles in
acht te nemen.
• Een actieve rol hebben bij het verder ontwikkelen van het
format voor de financiële verantwoording.
VWS raden wij aan om bij de ‘agenda pgb’ ook aandacht te
houden voor de handvatten en controlemogelijkheden van de
verstrekkers (het zorgkantoor en zorgverzekeraars) en andere
ketenpartijen.
De NZa blijft zich inzetten voor een toekomstbestendig pgb en
gaat toezichtactiviteiten op de professionele pgb-zorgaanbieders
verder ontplooien. Bovendien leveren wij een bijdrage aan de
gemaakte handhavingsstrategie en ‘agenda pgb’ van VWS.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 30

5 Organisatie van de
zorgkantoren

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 31

5 Organisatie van de zorgkantoren
De organisatie van de uitvoering van de Wlz bepaalt voor
een belangrijk deel de mate waarin de zorg doelmatig en
rechtmatig is en de doelen van de Wlz zijn gehaald. De
NZa kijkt of de zorgkantoren functioneren zoals bedoeld.
Om de uitvoering van de Wlz door zorgkantoren te volgen
gebruiken wij prestatie-indicatoren over belangrijke
uitvoeringsprocessen. Daarnaast doen wij onderzoek naar
aanleiding van signalen.

tijdig melden van een wijziging in (mede) beleidsbepalers blijken
niet altijd op orde, en ook hebben een aantal zorgkantoren
zorggeld-plafonds overschreden en reguliere monitors niet aan
kunnen leveren vanwege ICT-problematiek. Daarnaast blijkt dat
de mitigerende maatregelen rondom systeemconversies niet
altijd afdoende zijn. De NZa is naar aanleiding van deze signalen
voornemens in 2019 extra onderzoek te doen naar interne
beheersing bij de zorgkantoren.

Aanlevering gegevens eigen bijdrage aan het CAK
Prestatie-indicatoren 2017
In de uitvoeringsverslagen van de zorgkantoren worden diverse
prestatie-indicatoren verantwoord. De uitkomsten van deze
prestatie-indicatoren zijn opgenomen in bijlage 2. Daaruit blijkt
dat de resultaten van de zorgkantoren van een aantal
uitvoeringsprocessen in orde zijn (toekenning pgb, telefonische
bereikbaarheid, realiseren toegang tot Wlz-spoedzorg, bewaking
continuïteit van zorg, afhandeling declaraties, klachtenbehandeling en afhandeling bezwaarschriften). Daar waar de
zorgkantoren hierin tekortschoten in 2017 hebben zij
maatregelen getroffen om de uitvoering te verbeteren (zie voor
een nadere toelichting de individuele rapporten per zorgkantoor
in bijlage 3-12).

Processen bij Wlz-uitvoerders
In 2017 en 2018 hebben wij verschillende signalen gehad
waaruit blijkt dat processen bij Wlz-uitvoerders niet goed
verlopen. Beheersmaatregelen bleken op verschillende vlakken
niet voldoende en overschrijdingen van termijnen werden te laat
opgemerkt en gemeld. Ook speelde ICT-problematiek een rol.
Processen omtrent de gegevensaanlevering aan het CAK en het

Zorgkantoren moeten de gegevens van een (nieuwe) cliënt
aanleveren aan het CAK, zodat het CAK de eigen bijdrage kan
vaststellen en innen bij de cliënt.
In 2017 gaf een zorgkantoor bij de NZa aan dat een deel van
zijn pgb-cliënten nog niet was aangemeld bij het CAK. Dit was
mogelijk sinds de invoering van de Wlz (2015) niet juist
verlopen. Dit had als gevolg dat Wlz-cliënten met een pgb
mogelijk (veel) te laat of een onjuiste eigen bijdrage kregen
opgelegd, met mogelijk stapelfacturen van meerdere jaren tot
gevolg.
De NZa heeft naar aanleiding van deze melding informatie
opgevraagd bij alle zorgkantoren. Bij nagenoeg alle
zorgkantoren bleken verschillen tussen hun administratie en de
administratie van het CAK te bestaan. Ook bleken de verschillen
niet beperkt tot cliënten met een pgb.
De redenen voor het ontstaan van de verschillen waren divers:
van niet goed functionerende software waarbij niet de juiste
start- of einddatum werd gecommuniceerd, tot onduidelijke

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 32

communicatie tussen de zorgkantoren en het CAK. Er was twijfel
of dit door zorgkantoren en het CAK voldoende werd opgepakt.
De beheersmaatregelen om deze verschillen te voorkomen,
detecteren en op te lossen bleken bij een deel van de
zorgkantoren niet toereikend.
De NZa is een traject gestart om te monitoren hoe zorgkantoren
en het CAK de ontstane verschillen oplossen, en of zij voldoende
beheersmaatregelen treffen om het ontstaan van dergelijke
verschillen te voorkomen. Wij zijn bij verschillende zorgkantoren
langs geweest om controles uit te voeren en wij vragen de
zorgkantoren om op verschillende momenten ons te informeren
over de status, aard en omvang van de verschillen die worden
geconstateerd.
De zorgkantoren zijn in ZN-verband bezig om onderling uniforme
afspraken te maken over de vergelijkingen tussen de
zorgkantoren en het CAK, zodat structureel is opgelost dat
verschillen zo snel mogelijk worden gesignaleerd.
Eén van de problemen waar partijen in dit traject tegenaan
liepen, was dat de termijnen voor de aanlevering van de
gegevens in de wet ontbraken en voor het opleggen van de
eigen bijdrage veel ruimte boden. Er zal een wetswijziging voor
een kortere totale doorlooptijd worden voorgesteld, zodat de
eerste factuur nooit meer dan 12 maanden zorg kan bevatten.
Daarnaast is VWS voornemens om per 2019 in een ministeriële
regeling te verankeren dat de zorgkantoren binnen een bepaalde
termijn de gegevens aan het CAK aan moeten leveren en dat zij
en het CAK regelmatig bestandsvergelijkingen moeten uitvoeren
om te borgen dat hun administraties op elkaar aansluiten.

Toetsing beleidsbepalers
Zorgkantoren zijn verantwoordelijk voor de toetsing van de

geschiktheid en betrouwbaarheid van (mede) beleidsbepalers in
hun organisatie, bijvoorbeeld bestuurders en commissarissen.
De NZa houdt toezicht op deze toetsing. Een cruciale voorwaarde
daarvoor is dat wijzingen van (mede) beleidsbepalers tijdig
worden gemeld bij de NZa. In 2017 bleek dat een aantal
zorgkantoren dergelijke wijzingen te laat had doorgegeven.
Omdat de benoemingen inhoudelijk geen aanleiding gaven tot
directe aanpassingen, zijn de zorgkantoren hier op gewezen met
een brief.
In 2018 heeft een nieuwe zorgverzekeraar de Nederlandse markt
betreden: iptiQ Life S.A. In 2018 werd de Wlz voor iptiQ
uitgevoerd door VGZ Zorgkantoor B.V. Nog in 2018 moet het
besluit vallen of iptiQ in 2019 zelf Wlz-uitvoerder wordt.

Materiële controles door zorgkantoren
De NZa ontvangt regelmatig signalen dat administratieve lasten
in de langdurige zorg hoog zijn. In het kader van een onderzoek
naar mogelijkheden voor administratieve lastenverlichting, loopt
er een onderzoek naar de administratieve lasten die gepaard
gaan met materiële controles (programma (Ont)Regel de zorg).
Zorgkantoren moeten materiële controles uitvoeren waarbij zij
kijken of de door Wlz-zorgaanbieders gedeclareerde prestaties
daadwerkelijk geleverd zijn en of deze zorg paste bij de
zorgbehoefte van de verzekerde. Aanleiding voor een dergelijke
controle kunnen bijvoorbeeld signalen zijn die uit data-analyse
naar voren zijn gekomen. De Wlz-uitvoerder moet na een
controle passende vervolgacties inzetten. Dit kan zijn het
stopzetten of terugvorderen van betalingen die onterecht zijn
betaald en het doen van een melding van fraude bij de daarvoor
aangewezen instanties als hiertoe aanleiding is. In het geval dat
een materiële controle tot correcties leidt, worden deze
meegenomen in de nacalculatie-opgave bij de NZa. Indien de

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 33

nacalculatie al is ingediend wordt een (herziene) nacalculatieopgave door het zorgkantoor ingediend bij de NZa en wordt de
beschikking aangepast.
De uitkomsten van het onderzoek administratieve lasten van
materiële controles Wlz worden besproken in het bestuurlijk
overleg (Ont)Regel de zorg. Daarna zal bepaald worden wat wij
in 2019 ondernemen.

Het convenant
Met het Convenant Wlz-uitvoerings- en verantwoordingstructuur
hebben de Wlz-uitvoerders taken met betrekking tot de
uitvoering van de Wlz voor eigen verzekerden uitbesteed aan het
zorgkantoor in de regio waar de Wlz-cliënt woonachtig is. De
Wlz-uitvoerder blijft echter verantwoordelijk voor de uitvoering
van de Wlz voor zijn eigen verzekerden. De zorgkantoren leggen
daarom verantwoording af over de uitvoering van de Wlz aan de
Wlz-uitvoerders.
De Wlz-uitvoerders concluderen in hun uitvoeringsverslagen dat
de zorgkantoren de Wlz in verantwoordingsjaar 2017 voor wat
betreft de zorgplicht, voldoende hebben uitgevoerd.
De Wlz-uitvoerders geven aan dat zij diverse ontwikkelingen in
gang hebben gezet om de uitvoering van de Wlz nauwgezetter te
monitoren en ontwikkelingen te bespreken. Zo is er een
referentiekader zorgplicht gerealiseerd met normen gekoppeld
aan doelen en signaleringsnormen. Op basis daarvan wordt ook
gewerkt aan gegevensuitwisseling (indicatoren).
De NZa is van mening dat de onderlinge verantwoording een
stap verder is gekomen. Wij verwachten wel dat de onderlinge
verantwoording verder wordt uitgebouwd, waaronder
bijvoorbeeld de verdere ontwikkeling van indicatoren. De

doorontwikkeling van prestatie-indicatoren door de Wlzuitvoerders die in bijvoorbeeld het uitvoeringsverslag worden
gebruikt als verantwoording, blijft nog achter. De NZa ziet dit als
een belangrijk onderdeel van onderlinge verantwoording, maar
heeft de indruk dat de Wlz-uitvoerders de prestatie-indicatoren
nog niet eigen maken.
De NZa verwacht van de Wlz-uitvoerders dat zij bij de
verantwoording over 2019 hun conclusie over de uitbesteding
kunnen baseren op duidelijke resultaten zoals aangegeven in het
referentiekader. Het convenant waarin de onderlinge
verantwoording is vastgelegd is dan immers al vijf jaar in
werking.
De NZa merkt op dat zij niet door de Wlz-uitvoerders wordt
geïnformeerd over de uitkomsten van besprekingen over de
‘regionale verantwoording’ zoals vastgelegd in het Convenant
Wlz-uitvoerings- en verantwoordingstructuur. De NZa zal de Wlzuitvoerders hier opmerkzaam op maken.

Ontwikkelingen
In 2017 en 2018 spelen er diverse ontwikkelingen die invloed
hebben op de organisatie van de zorgkantoren.
Veranderende verwachtingen van zorgkantoren
Sinds de invoering van de Wlz hebben zorgkantoren te maken
met een veranderende rol. Zo is de relatie tussen zorgkantoren
en cliënten en wat hierbij verwacht wordt van zorgkantoren de
afgelopen jaren veranderd. Daarnaast heeft sinds de komst van
het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg sturing op kwaliteit van
zorg meer gewicht gekregen binnen de taken van de
zorgkantoren.

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 34

Deze veranderingen zullen ook impact hebben op de organisatie
van de zorgkantoren. Hierbij kan gedacht worden aan een
verschuiving in benodigde competenties van een inkoopteam, en
extra tijdsbesteding omdat er wellicht vaker op locaties van
zorgaanbieders langs wordt gegaan. Op het moment zijn de
exacte gevolgen nog niet geheel duidelijk. De zorgkantoren
hebben in ZN-verband het profiel Zorginkoop 2021 en het profiel
Zorginkoper 2021 opgesteld, waarbij zij samen hebben gekeken
welke doelen zij hierin collectief moeten nastreven.
Vernieuwde regeling Controle en administratie
In de vernieuwde regeling Controle en administratie Wlzuitvoerders TH/NR-013 zijn verschillende aanpassingen gedaan
op het gebied van fraudebestrijding en de administratieve
organisatie van Wlz-uitvoerders. Verwachtingen met betrekking
tot deze onderwerpen zijn uitgebreider genoemd, en hiermee is
een basis gecreëerd voor de NZa om op te treden naar de Wlzuitvoerder als deze niet aan de verwachtingen voldoet.

Samenvattend overzicht van verwachtingen
en aanbevelingen
De NZa verwacht van de zorgkantoren dat zij:
• Bij hun uitvoeringsprocessen aandacht blijven houden voor
risico-mitigerende maatregelen;
• De doorontwikkeling van de prestatie-indicatoren actief op
pakken;
• De NZa beter informeren over uitkomsten uit overleggen over
de ‘regionale verantwoording’, zoals vastgelegd in het
Convenant Wlz-uitvoerings- en verantwoordingstructuur.
De NZa is voornemens in 2019 extra aandacht te besteden aan
de interne beheersing van uitvoeringsprocessen bij de
zorgkantoren. In het samenvattende rapport Uitvoering Wet
langdurige zorg door zorgkantoren 2018/2019 zullen wij
rapporteren over het onderzoek Aanlevering gegevens eigen
bijdrage aan het CAK.

zorgkantoor

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 35

Bijlagen
Bijlage 1: Kerngegevens Wlz-uitvoerders 2017
Bijlage 2: Prestatie-indicatoren Wlz-uitvoerders 2017
Bijlage 3-12: Individuele rapporten Uitvoering Wlz door
zorgkantoren 2017/2018

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018 | 36

Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
Postadres
Postbus 3017
3502 GA Utrecht
Bezoekadres
Newtonlaan 1-41
3584 BX Utrecht
Telefoon: 030 - 296 81 11
Website: www.nza.nl
Twitter: @zorgautoriteit
Informatielijn
Telefoon: 088 - 770 8 770
(bereikbaar tussen 09.00-17.00 uur - lokaal tarief)
E-mail: info@nza.nl
Vormgeving
Taluut

UITVOERING WET LANGDURIGE ZORG DOOR ZORGKANTOREN 2017/2018

| 37