Evaluatie experiment Digitaal
Aanvragen Rijbewijzen (DAR)
Is digitaal aanvragen van rijbewijzen eenvoudiger,
gebruiksvriendelijker en fraudebestendiger?
Opdrachtgever: Ministerie van IenW
Rotterdam, 29 mei 2020

Evaluatie experiment Digitaal
Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

Is digitaal aanvragen van rijbewijzen eenvoudiger,
gebruiksvriendelijker en fraudebestendiger?

Opdrachtgever: Ministerie van IenW

Elvira Meurs
Abco van Langevelde
Frank de Gouw

Rotterdam, 29 mei 2020

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

4

1

10

2

3

4

5

6

7

Inleiding
1.1

Aanleiding en doel

10

1.2

Onderzoeksvragen

10

1.3

Leeswijzer

11

Uitgangspunten van de evaluatie

12

2.1

Inleiding

12

2.2

Operationalisering van de doelstellingen van het experiment

12

2.3

Periode van de evaluatie

12

2.4

Gebruikte methoden en respons

12

Context en verloop van het experiment

16

3.1

Inleiding

16

3.2

Betrokkenheid partijen

16

3.3

Belangrijke momenten

16

3.4

Redenen vooraf om mee te doen aan het experiment

18

3.5

Kenmerken van de digitale aanvragen

19

Eenvoud

21

4.1

Inleiding

21

4.2

Aantal handelingen

21

4.3

Duur van het proces

24

4.4

Waardering eenvoud

26

4.5

Conclusie

28

Fraudebestendigheid

29

5.1

Inleiding

29

5.2

Kwetsbaarheden in het reguliere proces

29

5.3

Vormgeving van digitale proces

30

5.4

Ervaring van betrokken partijen

37

5.5

Conclusie

38

Gebruiksvriendelijkheid

39

6.1

Inleiding

39

6.2

Burgerperspectief

39

6.3

Perspectief gemeenten

47

6.4

Perspectief fotografen

48

6.5

Conclusie

50

Beschouwing door de evaluatoren en aanbevelingen

52

7.1

Beschouwing door de evaluatoren

52

7.2

Aanbevelingen voor het vervolg

54

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

2

Inhoudsopgave
Bijlage 1 - Gebruikte bronnen

56

Bijlage 2 - Evaluatiekader

57

Bijlage 3 - Verzamelde data ten behoeve van evaluatie (shortlist)

58

Bijlage 4 - Enquête digitaal aanvraagproces

60

Bijlage 5 - Enquête regulier aanvraagproces

62

Bijlage 6 - Enquête onder fotografen

64

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

3

Managementsamenvatting

1) Inleiding
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is in 2018 een experiment gestart met het langs
elektronische weg aanvragen van rijbewijzen. In 2017 heeft het kabinet de juridische basis (AmvB)
hiervoor vastgesteld. “Het experiment maakt het in de eerste plaats mogelijk om het elektronische
aanvraagproces in een beperkte setting te testen, zonder dat dit ten koste gaat van de
betrouwbaarheid. Daarbij wordt onderzocht of de elektronische aanvraag inderdaad leidt tot
vereenvoudiging van het aanvraagproces, of het elektronische aanvraagproces goed verloopt en of
het mogelijk is door middel van de digitalisering de fraudebestendigheid van het aanvraag- en
afgifteproces van het rijbewijs te versterken.”1
Om te toetsen of het experiment met het digitaal aanvragen van rijbewijzen uiteindelijk ook voldoet
aan de verwachte resultaten heeft de afdeling Verkeersveiligheid en Wegvervoer van het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat behoefte aan een eindevaluatie van de proef ‘Digitaal Aanvragen
Rijbewijzen (DAR)’, waarin tenminste de volgende vragen beantwoord dienen te worden:

1. In welke mate en voor welke aspecten leidt de elektronische aanvraag tot een eenvoudiger,
gebruiksvriendelijker en fraudebestendiger aanvraagproces t.o.v. het proces aan de balie?

2. Hoe ervaren de verschillende betrokkenen (min van IenW, RDW, Gemeenten, fotografen,
burgers) het elektronische aanvraagproces ten opzichte van het reguliere proces? Hoe verloopt
het elektronische aanvraagproces in vergelijking met de eerder beschreven verwachtingen?

3. Op welke wijze versterkt de digitalisering de fraudebestendigheid van het aanvraag- en
afgifteproces van het rijbewijs en welke eventuele nieuwe risico´s kunnen worden
onderscheiden?

4. Wat zijn de effecten van het elektronisch aanvragen op de tijdsinzet die RDW en gemeenten
moeten maken bij het verstrekken van digitaal aangevraagde rijbewijzen?
Het doel van de evaluatie van het experiment is een goede vergelijking te maken tussen het
reguliere aanvraagproces en het digitale aanvraagproces.
2) Uitgangspunten van de evaluatie
Om de evaluatie uit te voeren zijn de drie doelstellingen zoals besproken in een van de eerste
stappen van dit onderzoek gedefinieerd en geoperationaliseerd. In overleg met de stuurgroep zijn
de volgende definities vastgesteld:
•

Eenvoudiger: minder handelingen, of korter durende handelingen voor de betrokken instanties
en de tijdsbesteding en waardering van de eenvoud door de burger.

•

Fraudebestendiger: eerdere en betere opsporing van foutieve aanvragen, vermindering van het
aantal rijbewijzen dat in een laat stadium wordt afgewezen en vermindering van het aantal
ingenomen rijbewijzen door identiteitsfraude.

•

Gebruiksvriendelijker: is gedefinieerd als een hogere waardering door de burgers voor het
digitale proces ten opzichte van het reguliere aanvraagproces op verschillende aspecten.

Bij de evaluatie wordt gebruik gemaakt van de data die van 1 oktober 2018 tot en met 31 december
2019 door Ecorys en de RDW zijn verzameld. Deze omvat o.a. feitelijke data en antwoorden uit
enquêtes onder aanvragers van rijbewijzen en onder fotografen. In aanvulling op de verzamelde
data hebben ook interviews plaatsgevonden met belanghebbenden en inhoudelijk experts en wordt

1

Nota van Toelichting bij AmvB.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

4

gebruik gemaakt van de risicoanalyses voor DAR zoals opgesteld door PWC in opdracht van de
RDW in 2016 en 2018.
3) Context en verloop van het experiment
Het ministerie van IenW, 29 gemeenten en de RDW hebben zich verbonden aan het experiment. In
eerste instantie waren slechts 15 gemeenten bij het experiment betrokken. Eind 2018 zijn de eerste
gemeenten van start gegaan, halverwege 2019 hebben 14 extra gemeenten zich aan het
experiment verbonden. Het experiment is ontwikkeld in nauwe samenspraak met de Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken (NVvB) en later ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG). Deze organisaties vertegenwoordigden de gemeenten bij de ontwikkeling van het
experiment. Voor de erkenning van fotografen wordt gebruik gemaakt van het netwerk van PhoCS
en van het netwerk fotocabines door Prontophot. Tot slot is ook het ministerie van BZK (waaronder
de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens) een belangrijke partij voor de evaluatie van het digitaal
aanvragen van rijbewijzen, gezien het leveren van paspoorten en identiteitsdocumenten tot hun
takenpakket behoort.
Naast verschillende startmomenten hebben gedurende de doorlooptijd van het experiment
verschillende veranderingen plaatsgevonden. Zo werd het gedurende de looptijd mogelijk gemaakt
dat digitale pasfoto’s in pasfotocabines op verschillende locaties werden gemaakt. Daarnaast heeft
de DigiD-app een doorontwikkeling doorgemaakt en is het daardoor mogelijk gemaakt dat ook
Apple-gebruikers digitaal een rijbewijsaanvraag konden doen. Tot slot heeft de RDW de website
gedurende de looptijd taalkundig aangepast om het aanvraagproces te verduidelijken.
In de periode van oktober 2018 tot en met december 2019 zijn in totaal 13.485 rijbewijzen digitaal
aangevraagd. In de periode van oktober 2018 tot en met december 2019 zijn in totaal 294.597 rijbewijzen verlengd in de deelnemende gemeenten (gedurende de periode van deelname van deze
gemeenten). Dat betekent dat in totaal 4,5% van de rijbewijsverlengingen digitaal zijn aangevraagd.
Het aandeel digitaal aangevraagde rijbewijzen per maand is in de loop der maanden toegenomen,
van 1,2% tot 10,3%.
4) Eenvoud
Het eerste aspect waarop het experiment digitaal aanvragen van het rijbewijs wordt beoordeeld is
de eenvoud. De conclusies van dit hoofdstuk zijn:
•

Voor de burgers blijft het aantal stappen min of meer gelijk. Het aanvragen bij het loket wordt in
het digitale proces vervangen door dezelfde stappen, maar dan online. Verschil is wel dat de
burgers bij het digitale proces altijd naar een fotograaf moeten, ook als zij al een recente
pasfoto hebben. De duur van deze stappen is echter verschillend. Ondanks dat er geen
tijdsmeting bij de burgers heeft plaatsgevonden, kan wel worden geconcludeerd dat het online
aanvragen sneller is dan het aanvragen bij de gemeentebalie inclusief reistijd. Daarnaast
worden eventuele parkeerkosten verminderd. Feitelijk gezien is het digitaal aanvragen voor
burgers dus eenvoudiger dan het reguliere proces. Uit de enquête blijkt echter dat burgers dit
(nog) niet altijd zo ervaren. Gemiddeld wordt het reguliere proces als eenvoudiger ervaren dan
het digitaal aanvragen.

•

Voor de gemeenten is het digitaal aanvragen van rijbewijzen eenvoudiger. Dit proces bevat een
aantal handelingen minder voor de gemeenten. De overige handelingen blijven hetzelfde,
waardoor het proces als geheel eenvoudiger wordt.

•

Voor de fotografen neemt het aantal handelingen en de tijdsbesteding door het digitaal
aanvragen van rijbewijzen toe. Een aantal hiervan is eenmalig (zoals het aanvragen van een
erkenning), een aantal structureel (zoals het gesprek met toezichthouders halfjaarlijks). Bij de
reguliere handeling van het maken van de pasfoto’s komt er een aantal verplichte handelingen
bij, zoals het opvragen van gegevens en het opsturen van de foto’s en de gegevens naar de

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

5

RDW. Voor de fotografen is het proces wat arbeidsintensiever geworden en is de tijdsbesteding
toegenomen.
•

Voor de RDW leidt het digitaal aanvragen eveneens tot meer handelingen. Deze extra
handelingen zijn voor wat betreft het aanvraagdeel grotendeels geautomatiseerd. Het toezicht
vereist extra (periodieke) bedrijfsbezoeken.

5) Fraudebestendigheid
Het online aanvragen van het rijbewijs is ten aanzien van fraudebestendigheid doeltreffend
wanneer sprake is van: “eerdere en betere opsporing van foutieve aanvragen, vermindering van het
aantal rijbewijzen dat in een laat stadium wordt afgewezen en vermindering van het aantal
ingenomen rijbewijzen door identiteitsfraude”.
In de inrichting van het digitale proces hebben preventie en detectie een belangrijke plaats
gekregen om het aanvraag en afgifteproces te versterken. De volgende beheersingsmaatregelen
zijn hierbij van toepassing:
•

De aanvragen zijn beperkt tot het aanvragen van een categorie-uitbreiding, verlenging en/of
her-afgifte na ongeldigverklaring van een Nederlands rijbewijs, omdat de burger dan bekend is
en al eerder de identiteit van de burger is gecontroleerd.

•

Het inloggen met DigiD-substantieel om digitale verificatie uit te voeren en risico’s met
betrekking tot privacy gevoelige informatie te mitigeren (paragraaf 5.3.1).

•

De inzet van erkende fotografen voor het maken van de foto’s en het doorsturen van de foto
met handtekening naar de RDW en toezicht en controle hierop (paragraaf 5.3.2).

•

De uitvoering van een controle van de geleverde foto met de al bekende foto in het
rijbewijsregister. Daarnaast worden de aangeleverde foto’s ook handmatig gecontroleerd
(paragraaf 5.3.3).

•

Daarna vindt er een laatste identiteitsverificatie aan de balie door een ambtenaar plaats
(paragraaf 5.3.4).

Gedurende de opstart en de implementatie van DAR heeft meermaals evaluatie en monitoring van
de fraudebestendigheid plaatsgevonden. Voorafgaand aan de pilot is door PWC een risicoanalyse
uitgevoerd. De RDW heeft de (meeste) aanbevelingen uit de risicoanalyses doorgevoerd en
voldoet hiermee aan de vooraf gestelde veiligheidseisen. Ter monitoring van de veiligheid laat de
RDW op regelmatige basis pentests uitvoeren. Door opvolgen van aanbevelingen zijn herkende
kwetsbaarheden gemitigeerd of kunnen deze bij verdere uitrol gemitigeerd worden.
De evaluatoren zijn van mening dat het digitale aanvraagproces fraudebestendiger is op bepaalde
onderdelen (inzet van erkende fotografen en uitvoering van controle met fotovergelijkingssoftware)
dan het reguliere aanvraagproces. Hierdoor worden fouten eerder en beter in het proces
opgespoord. Gemeenten geven aan dat zij niet het gevoel hebben dat het digitale proces fraudegevoeliger is dan het reguliere proces en zij hebben geen signalen dat er meer rijbewijzen bij afgifte
moeten worden geweigerd. In de evaluatieperiode zijn er ook geen signalen geweest dat er digitaal
aangevraagde rijbewijzen gebruikt zijn voor identiteitsfraude. Tegelijkertijd kan op basis van deze
informatie nog niet worden vastgesteld of het proces nu daadwerkelijk zorgt voor een fraudebestendiger proces ten opzichte van het reguliere proces. Er zijn zaken die nu fraudebestendiger
zijn, aan de andere kant wordt door enkele betrokkenen ook aangegeven dat er nieuwe kwetsbaarheden zijn ontstaan. Het gaat hierbij met name om de verandering van de identiteitsverificatie (van
de balie naar DigiD-substantieel). Het is zaak deze risico’s te blijven monitoren en hierover te
communiceren. Wanneer de risico’s onvoldoende gemitigeerd blijken zullen hiertoe aanvullende
maatregelen getroffen moeten worden. Daarnaast zal ook nagedacht moeten worden over
veiligheidsmaatregelen bij verdere uitrol. Het gaat hierbij bijvoorbeeld over de informatie die de

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

6

fotograaf ter beschikking krijgt, opschaling naar DigiD-hoog en verder nadenken over systemen om
fotomorphing te herkennen (dit laatste geldt overigens ook voor het reguliere proces).
6) Gebruiksvriendelijkheid
Het derde aspect waarop het proces om digitaal een rijbewijs aan te vragen wordt beoordeeld is de
gebruiksvriendelijkheid. De belangrijkste conclusies in dit hoofdstuk zijn:
•

Respondenten reageren overwegend positief op zowel het reguliere proces als het digitale
proces. In het digitale proces wordt met name de snelheid en de flexibiliteit als positief ervaren.
De aanvraag zelf kost minder tijd en kan overal en op elk tijdstip worden gedaan. Ook de
gesproken gemeenten ervaren dat de klanttevredenheid over het digitale proces hoog ligt.

•

Vooralsnog kan niet per definitie worden vastgesteld dat het online aanvragen
gebruiksvriendelijker wordt ervaren dan een reguliere aanvraag. De waardering van de
gebruiksvriendelijkheid van een reguliere aanvraag ligt namelijk iets hoger, waar het
gemiddelde rapportcijfer voor het algehele proces juist voor de online aanvraag wat hoger ligt.

•

Het verschil in waardering lijkt vooralsnog te zitten in het digitaal vaardig zijn van de aanvrager.
Diverse respondenten geven aan het online aanvragen ingewikkeld te vinden, evenals het
inloggen met DigiD. De toegang tot DigiD is een eenmalige gebeurtenis, die daarna een
volgende digitale aanvraag of gebruik van andere (overheids)diensten vergemakkelijkt.
Respondenten die moeite hebben gehad met het inloggen met DigiD beoordelen het algehele
online proces ook beduidend lager. Daarnaast is het bepaalde respondenten helemaal niet
gelukt de online aanvraag te doen door onder andere het ontbreken van de NFC-functie op de
mobiele telefoons van Apple. Dit laatste is in het laatste kwartaal van het experiment opgelost,
waardoor nu iedereen gebruik kan maken van de NFC-functie.

7) Beschouwing door de evaluatoren
In hoofdstuk 7 geven de evaluatoren een beschouwing op de resultaten. De belangrijkste
onderdelen hiervan zijn:
Opstart van het experiment
•

Opstart van het experiment verliep moeizamer dan verwacht: Gezien de roep om digitalisering
van de overheid leek duidelijk dat ingezet moest worden op het mogelijk maken van het digitaal
aanvragen van rijbewijzen. Hierbij bleek gedurende de opstart van het experiment dat
onvoldoende in de overweging was meegenomen dat rijbewijzen in Nederland gelden als
identificatiedocument. Voor de uitvoering van het experiment was daarom een onvoorziene
wetswijziging noodzakelijk. Ondanks de opbouw van de proef door middel van ‘security by
design’ heeft de communicatie over de getroffen maatregelen tijd gekost. De opstart van het
experiment heeft vanwege de discussies omtrent fraudebestendigheid uiteindelijk ongeveer een
jaar vertraging opgelopen.

•

Vertraging zorgde voor uitdagingen omtrent betrokkenheid: Door enkele gemeenten werd
aangegeven dat deze vertraging gezorgd heeft voor extra uitdagingen om de bestuurders ook
enthousiast te houden voor het experiment. Datzelfde geldt ook voor fotografen die bij de
opstart van het experiment betrokken waren.

Waardering van het experiment
•

Digitaal aanvragen van rijbewijzen wordt gewaardeerd: Het experiment van het digitaal
aanvragen van rijbewijzen wordt gewaardeerd door de gebruikers: burgers, fotografen,
gemeenten en de RDW. Degenen die digitaal een aanvraag hebben ingediend en hierbij ook
succesvol waren, geven ook een hoger waarderingscijfer dan degenen die het rijbewijs aan de
balie hebben aangevraagd. Voor een proces dat in de kinderschoenen staat, en voortdurend
veranderingen heeft doorgemaakt, kan dit uitzonderlijk goed genoemd worden.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

7

•

De meeste gemeenten zijn tevreden: De gesproken gemeenten zijn tevreden over het verloop
van de proef. Zo zien gemeenten een significante stijging van het aantal rijbewijzen dat digitaal
is aangevraagd. Gemeenten zien daarnaast dat de eigen verwachtingen van de proef ook
grotendeels zijn behaald. Daarnaast wordt aangegeven dat het positief is dat een dergelijke
proef überhaupt succesvol is uitgerold. Gemeenten merken dat het digitaal aanvragen echt
werkt en dat men trots mag zijn op wat er tot nog toe bereikt is.

•

Ook fotografen zijn positief: De gesproken fotografen geven aan tevreden te zijn over het
verloop van de proef en merken ook dat de burgers erg positief staan tegenover het proces. Zij
zijn daarnaast van mening dat de meeste verwachtingen die zij hadden ook zijn uitgekomen.

•

Ten opzichte van het reguliere proces zijn er kwetsbaarheden gemitigeerd: In de evaluatie is de
fraudebestendigheid van het reguliere proces vergeleken met het digitale proces. Hieruit bleek
dat er in het digitale proces kwetsbaarheden zijn weggenomen ten opzichte van het reguliere
proces. Door enkele betrokkenen wordt aangegeven dat er nieuwe kwetsbaarheden zijn
ontstaan. Er is een procedure opgesteld die kwetsbaarheden zoveel mogelijk mitigeert.
Daarnaast worden audits en pentesten uitgevoerd die de veiligheid monitoren. De evaluatoren
achten het dan ook aannemelijk dat het digitale aanvraagproces fraudebestendiger is dan het
reguliere aanvraagproces.

Vooruitblik
•

Veel gemeenten vragen om een duurzame voortzetting en verdere uitrol: De gemeenten die
hebben deelgenomen aan de proef geven over het algemeen aan dat zij tevreden zijn over het
proces en dat zij ook merken dat de gebruikers er tevreden over zijn. Zij zien graag dat het
experiment verder uitgerold kan worden.

•

Tegelijkertijd moet er ook oog blijven voor de fraudebestendigheid: Er zijn ook in het digitale
proces kwetsbaarheden te detecteren. Er moet blijvende aandacht zijn om deze kwetsbaarheden te verminderen en te mitigeren. Een belangrijke ontwikkeling hierbij is het normenkader
dat door het ministerie van IenW en het ministerie van BZK wordt opgesteld. Voor een definitief
besluit over de uitrol is het belangrijk het proces hierop te blijven toetsen.

•

Externe ontwikkelingen identificatiedocumenten zijn van invloed: Op dit moment is BZK ook
bezig met een proef om live enrollment mogelijk te maken. Hiermee kan het proces voor het
aanvragen van identiteitsdocumenten worden gestroomlijnd. De verwachting is dat dit niet op
korte termijn ingevoerd zal worden. Voor de korte termijn lijkt het dus geen reden om DAR niet
door te zetten. Het verdient echter aanbeveling om het proces bij voortzetting zo vorm te geven
dat de processen gestroomlijnd kunnen worden. De RDW geeft aan te willen denken over
mogelijkheden voor aansluiting op live enrollment wanneer hierover meer duidelijkheid bestaat.

•

Fraudebestendigheid kan wellicht verbeteren in de toekomst: Enkele geïnterviewden geven aan
dat met de introductie van live enrollment wellicht verbeterslagen doorgevoerd kunnen worden
in de fraudebestendigheid bij het digitaal aanvragen van rijbewijzen. Als belangrijkste reden
hiervoor wordt genoemd dat de identiteitsverificatie weer onder controle van de gemeente
plaatsvindt. Dit is zoals hierboven al benoemd voor nu nog niet aan de orde. We willen dit
echter wel benoemen, omdat in veel gesprekken vergeleken wordt met een wenselijke situatie
en niet met de huidige situatie.

•

Verandering van taken zal ook moeten zorgen voor nieuwe verdeelsleutel van de kosten: Uit
het onderzoek blijkt dat gemeenten voor het digitaal aanvragen van rijbewijzen minder taken
hoeven uit te voeren, terwijl de RDW meer taken moet uitvoeren. De leges zijn ten tijde van de
proef gelijk gehouden. Bij voortzetting zal een nieuwe verdeelsleutel opgesteld moeten worden,
waarin de partijen worden vergoed naar de uitgevoerde werkzaamheden.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

8

Aanbevelingen voor het vervolg
Op basis van voorliggende evaluatie doen de evaluatoren de volgende aanbevelingen.
Ter voorbereiding op het go/no go-besluit:
1. Onderzoek doen naar het voldoen aan het normenkader: Het normenkader voor
identiteitsdocumenten is op dit moment in ontwikkeling. Omdat het kader nog niet is afgerond,
zal er na afronding nauwkeurig gekeken moeten worden of DAR aan de eisen van het
normenkader voldoet. Daarnaast kan ook steeds bekeken blijven worden of een beter
veiligheidsniveau (DigiD-hoog) beschikbaar komt.
2. Overbrug de verschillen in inzichten op het gebied van fraudebestendigheid tussen de partijen:
De onderzoekers merkten gedurende het traject van de evaluatie dat er grote verschillen in
inzichten bestaan over de fraudebestendigheid van de proef tussen de RDW en het ministerie
van BZK en RVIG. Het verdient dan ook aanbeveling hierover met elkaar in gesprek te gaan,
zowel ten behoeve van het identificeren van eventuele kwetsbaarheden als ten behoeve van de
communicatie over maatregelen die zijn getroffen ter mitigatie van (deze) kwetsbaarheden.
Daarnaast verdient het aanbeveling om wanneer deze verschillen ook in de go/no go-fase
blijven bestaan, een onderzoek naar de fraudebestendigheid van het proces uit te laten voeren
door een onafhankelijke gespecialiseerde partij.
3. Onderzoek verdere vereenvoudiging proces fotograaf: Vanuit de analyse kwam naar voren dat
er tijdswinst te behalen valt bij de fotografen door de burgers zelf de gegevens vooraf te laten
invullen. Voor de go/no go-fase kan onderzocht worden wat de mogelijkheden zijn en of deze
vallen binnen de eisen van het normenkader (zie boven).
4. Overweeg de rol van digitaal aanvragen rijbewijzen in de 1,5-meter economie: Het digitaal
aanvragen van rijbewijzen zorgt ervoor dat er één contactmoment minder is bij de balie van
gemeentehuizen. DAR kan hiermee een rol spelen in het beperken van de contacten.
Verdere uitwerking na een go-besluit:
5. Stel baliemedewerkers (nog) beter op de hoogte van het belang van identificatie bij uitgifte:
Door verschillende geïnterviewden en in de rapporten van PWC wordt het belang van deze
identiteitsverificatie bij de uitgifte van een digitaal rijbewijs onderstreept. Op dit moment is er
geen onderscheid tussen de identiteitsverificatie tussen reguliere en digitaal aangevraagde
rijbewijzen. Bij verdere uitrol zou het belang van een goede identiteitsverificatie bij uitgifte (nog)
beter moeten worden gecommuniceerd.
6. Zorg voor nieuwe verdeelsleutel van de kosten: Vanuit het onderzoek komt ook naar voren dat
gemeenten voor het digitaal aanvragen van rijbewijzen minder taken hoeven uit te voeren,
terwijl de RDW meer taken moet uitvoeren. Op dit moment is nog afgesproken dat de leges ten
tijde van de proef gelijk gehouden zullen worden. Bij verdere uitrol zal er een verschuiving
plaats moeten vinden en zal de RDW ook vergoed moeten worden voor de gemaakte kosten.
7. Houd de ontwikkelingen van live enrollment in de gaten en sluit hier waar mogelijk bij aan:
Enkele geïnterviewden geven aan dat introductie van live enrollment wellicht de
fraudebestendigheid van het digitaal aanvragen van rijbewijzen verbetert. Dit is voor nu nog niet
aan de orde, maar het verdient de aanbeveling om de ontwikkelingen te blijven volgen en waar
wenselijk aan te sluiten bij dit proces.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

9

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is in 2018 een experiment gestart met het langs
elektronische weg aanvragen van rijbewijzen. In 2017 heeft het kabinet de juridische basis (AmvB)
hiervoor vastgesteld. “Het experiment maakt het in de eerste plaats mogelijk om het elektronische
aanvraagproces in een beperkte setting te testen, zonder dat dit ten koste gaat van de betrouwbaarheid. Daarbij wordt onderzocht of de elektronische aanvraag inderdaad leidt tot vereenvoudiging van het aanvraagproces, of het elektronische aanvraagproces goed verloopt en of het
mogelijk is door middel van de digitalisering de fraudebestendigheid van het aanvraag- en
afgifteproces van het rijbewijs te versterken.”2 Het experiment werd in eerste instantie in vijftien
gemeenten gehouden, later is het experiment uitgebreid naar dertig gemeenten. Uiteindelijk
hebben 29 gemeenten daadwerkelijk deelgenomen.
Voorliggende evaluatie kan mede als basis kan dienen voor besluitvorming over een al dan niet
structureel vervolg. Indien het experiment positief wordt beoordeeld zal besloten worden over de
mogelijkheid tot het elektronisch aanvragen rijbewijzen landelijk in te voeren. Tevens zullen dan de
mogelijkheden worden bezien om de elektronische aanvraag ook voor andere rijbewijsaanvragen
mogelijk te maken, zoals bijvoorbeeld voor eerste aanvragen. In lijn met het kabinetsbeleid om
rekening te houden met de burgers die minder digivaardig zijn, zal het overigens ook mogelijk
blijven om een aanvraag fysiek in te dienen.

1.2

Onderzoeksvragen
Om te toetsen of het experiment met het digitaal aanvragen van rijbewijzen uiteindelijk ook voldoet
aan de verwachte resultaten heeft de afdeling Verkeersveiligheid en Wegvervoer van het ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat behoefte aan een eindevaluatie van de proef ‘Digitaal Aanvragen
Rijbewijzen (DAR)’ waarin tenminste de volgende vragen beantwoord dienen te worden:

1. In welke mate en voor welke aspecten leidt de elektronische aanvraag tot een eenvoudiger,
gebruiksvriendelijker en fraudebestendiger aanvraagproces t.o.v. het proces aan de balie?

2. Hoe ervaren de verschillende betrokkenen (ministerie van IenW, RDW, Gemeenten, fotografen,
burgers) het elektronische aanvraagproces ten opzichte van het reguliere proces? Hoe verloopt
het elektronische aanvraagproces in vergelijking met de eerder beschreven verwachtingen?

3. Op welke wijze versterkt de digitalisering de fraudebestendigheid van het aanvraag- en
afgifteproces van het rijbewijs en welke eventuele nieuwe risico´s kunnen worden
onderscheiden?

4. Wat zijn de effecten van het elektronisch aanvragen op de tijdsinzet die RDW en gemeenten
moeten maken bij het verstrekken van digitaal aangevraagde rijbewijzen?
Het doel van de evaluatie van het experiment is een goede vergelijking te maken tussen het
reguliere aanvraagproces en het digitale aanvraagproces.

2

Nota van Toelichting bij AmvB.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

10

1.3

Leeswijzer
•

In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de uitgangspunten van de evaluatie. Daarbij wordt
onder andere gekeken naar de operationalisering van de doelstellingen van het experiment.
Daarnaast worden de gebruikte onderzoeksmethoden besproken.

•

In hoofdstuk 3 wordt het experiment en het verloop daarvan toegelicht. Daarbij wordt
beschreven welke partijen betrokken zijn bij het experiment en welke belangrijke ontwikkelingen
gedurende de looptijd van het experiment hebben plaatsgevonden. Ook worden
karakteristieken van rijbewijsaanvragers, zowel in het reguliere als in het digitale
aanvraagproces, beschreven.

•

In hoofdstuk 4 wordt toegelicht in hoeverre het digitale aanvraagproces van
rijbewijzeneenvoudiger wordt ervaren dan het reguliere aanvraagproces. Daarbij wordt
ingegaan op het aantal handelingen en de duur van de handelingen. Ook wordt de waardering
van de eenvoud van het digitale aanvraagproces beschreven.

•

In hoofdstuk 5 wordt toegelicht in hoeverre het digitale aanvraagproces leidt tot een
fraudebestendiger aanvraagproces. Daarbij wordt ingegaan op kwetsbaarheden van het
reguliere aanvraagproces en op de wijze waarop de vormgeving van het digitale
aanvraagproces deze kwetsbaarheden mitigeert. Ook wordt ingegaan op kwetsbaarheden die
het digitale aanvraagproces kent en op de ervaring van de fraudebestendigheid door betrokken
partijen.

•

In hoofdstuk 6 wordt beschreven in hoeverre het digitale aanvraagproces als
gebruiksvriendelijker wordt ervaren. Hierbij wordt zowel het burgerperspectief, het perspectief
van de gemeenten als het perspectief van fotografen beschreven.

•

In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op de ervaring van betrokkenen en de beschouwing van het
experiment. Hiervoor wordt beschreven hoe de totstandkoming van het experiment is ervaren
en hoe verschillende betrokkenen de uitvoering van het experiment hebben ervaren. Ook wordt
de beschouwing van de evaluatoren beschreven.

•

Aan het begin van het rapport is een samenvatting opgenomen. In de bijlagen zijn nadere
detailleringen opgenomen, waaronder gebruikte bronnen, het evaluatiekader, verzamelde data
en de gehanteerde vragenlijsten.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

11

2

Uitgangspunten van de evaluatie

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt beschreven welke uitgangspunten er gehanteerd zijn voor de evaluatie. De
opgestelde doelen vormen de basis voor de evaluatie, deze zijn geoperationaliseerd en voor de
gegevensverzameling zijn verschillende onderzoeksmethoden gehanteerd.

2.2

Operationalisering van de doelstellingen van het experiment
Om de evaluatie uit te voeren zijn de drie doelstellingen zoals besproken in hoofdstuk 1 in een van
de eerste stappen van dit onderzoek gedefinieerd en geoperationaliseerd. In overleg met de
stuurgroep zijn de volgende definities vastgesteld:
•

Eenvoudiger: minder handelingen, of korter durende handelingen voor de betrokken instanties
en de tijdsbesteding en waardering van de eenvoud door de burger.

•

Fraudebestendiger: eerdere en betere opsporing van foutieve aanvragen, vermindering van het
aantal rijbewijzen dat in een laat stadium wordt afgewezen en vermindering van het aantal
ingenomen rijbewijzen door identiteitsfraude.

•

Gebruiksvriendelijker: is gedefinieerd als een hogere waardering door de burgers voor het
digitale proces ten opzichte van het reguliere aanvraagproces op verschillende aspecten.

Deze definities zijn in relatieve termen geformuleerd, teneinde een vergelijking tussen het reguliere
proces en het digitale proces mogelijk te maken. Aan de hand van deze definities hebben we een
lijst opgesteld van indicatoren die benodigd zijn voor het evalueren van het experiment (zie
bijlage 3).

2.3

Periode van de evaluatie
Bij de evaluatie wordt gebruik gemaakt van de data die van 1 oktober 2018 tot en met 31 december
2019 door Ecorys en de RDW zijn verzameld. Deze omvat o.a. feitelijke data en antwoorden uit
enquêtes onder aanvragers van rijbewijzen en onder fotografen.

2.4

Gebruikte methoden en respons
Voor de evaluatie is gebruik gemaakt van verschillende methoden. In deze paragraaf beschrijven
we de gebruikte methoden voor dataverzameling.

2.4.1 Dataverzameling door verschillende partijen
Verschillende partijen hebben gedurende de loop van het experiment data bijgehouden. Een
overzicht van de bijgehouden indicatoren en de verantwoordelijken daarvoor is te zien in bijlage 3.
Hierover heeft gedurende de opzet van de evaluatie overleg plaatsgevonden met de stuurgroep.
Deze dataverzameling is veelal gebaseerd op informatie die door deze partij toch al bijgehouden
werd, om te voorkomen dat de evaluatie onnodig veel tijd in beslag zou nemen.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

12

2.4.2 Tijdsmeting aanvraag- en uitgifteproces
Voor het meten van de doelstelling ‘eenvoudiger’ is een tijdsmeting uitgevoerd. Per tijdsmeting
werd door de gemeenten gedurende twee weken een tijdsmeting bijgehouden van circa 10% van
de aanvragen van zowel het aanvraagproces als het uitgifteproces. Deze tijdsmeting is op
2 momenten uitgevoerd: aan het begin (nulmeting) en richting het eind van het experiment
(eindmeting).
Enkele gemeenten hebben voor de tijdsmeting gebruik gemaakt van het digitale klantvolgsysteem.
Andere gemeenten hebben de tijdsmeting analoog (door middel van een stopwatch) uitgevoerd. De
tijdsmetingen kunnen dan ook slechts gebruikt worden ter vergelijking van het digitale en het
reguliere proces en uitdrukkelijk niet ter vergelijking van de verschillende gemeenten.

2.4.3 Enquêtes
Gebruikersenquête (verspreid door gemeenten)
Gedurende drie periodes werden flyers meegeleverd bij het rijbewijs, zowel bij rijbewijzen die
digitaal als regulier werden aangevraagd. Hierin werd aan aanvragers gevraagd digitaal een
vragenlijst in te vullen wanneer zij het rijbewijs ophaalden. Er is een aparte vragenlijst voor zowel
het digitale als het reguliere aanvraagproces. Deze vragenlijsten zijn bijgevoegd in bijlage 4 en 5.
Figuur 2.1 Afbeelding van de flyer die bij het rijbewijs werd meegegeven (voor- en achterkant)

Bron: RDW (2019).

In totaal zijn gedurende het experiment 75.000 flyers verspreid met het verzoek de online enquête
in te vullen. De verdeling over de gemeenten is gebaseerd op de verdeling van de aangevraagde
rijbewijzen per gemeente. Gemeenten die vanaf het begin van het experiment hebben deelgenomen aan het experiment hebben flyers gekregen om circa 6 weken te kunnen flyeren
(3 periodes van 2 weken). Gemeenten die later in het proces zijn aangesloten hebben flyers
gekregen om circa 4 weken te kunnen flyeren (2 periodes van 2 weken).
In totaal hebben 1.657 personen deelgenomen aan de enquête. Daarvan heeft 78%,
1.293 personen, het rijbewijs aangevraagd bij de gemeente. De overige 22%, 364 personen,
hebben het rijbewijs volledig online aangevraagd. Met deze uitkomsten kunnen over beide groepen
representatieve uitspraken gedaan worden. In totaal hebben 1.588 respondenten het einde van de
enquête bereikt.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

13

Figuur 2.2 Verhouding regulier en digitaal aangevraagde rijbewijzen (n=1.657)

22%

Regulier

Digitaal
78%

Bron: Enquête Ecorys, 2019

Het merendeel van de respondenten komt uit de gemeenten Utrecht, Amsterdam, Apeldoorn,
Eindhoven of Den Bosch. Met de totale respons is het mogelijk uitspraken te doen over de gehele
populatie. Gezien de verdeling van de respons over de gemeenten is het niet mogelijk uitspraken
op gemeenteniveau te doen.
Figuur 2.3 Aantal respondenten per gemeente (n=1.657)

450
400
350
300
250
200
150
100

50
Utrecht
Amsterdam
Apeldoorn
Eindhoven
Den Bosch
Tilburg
Haarlemmermeer
Rotterdam
Groningen
Arnhem
Den Haag
Dordrecht
Maastricht
Assen
Emmen
Zoetermeer
Hendrik-Ido-Ambacht
Papendrecht
Veendam
Zwijndrecht
Heerlen
Leeuwarden
Molenlanden
Alblasserdam
Roosendaal
Almelo
Hollands Kroon
Sliedrecht

0

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Enquête door RDW
De RDW heeft zelf ook een enquête uitgezet, die plaatsvond na afloop van het online gedeelte van
het digitale aanvraagproces. De enquête werd online getoond wanneer de burger succesvol een
digitale aanvraag had ingediend. De resultaten van deze enquête worden aanvullend op de
resultaten van de door gemeenten verspreide burgerenquête gebruikt. In totaal hebben
2.400 aanvragers de digitale enquête van de RDW ingevuld.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

14

Enquête onder fotografen
Er is een enquête uitgezet onder fotografen, waarbij er een aparte vragenlijst was voor fotografen
die door de RDW worden erkend en één voor fotografen die niet door de RDW worden erkend. De
enquêtes zijn uitgezet binnen het netwerk van PhoCS. Daarbij zijn fotografen in zowel deelnemende als niet-deelnemende gemeenten benaderd. De vragenlijsten zijn bijgevoegd in bijlage 4
en 5.
In totaal hebben 119 fotografen de online enquête ingevuld. Hiervan gaven 34 fotografen (29%)
aan een door de RDW erkende fotograaf te zijn. In totaal zijn er 93 door de RDW erkende
fotografen. In totaal heeft dus ruim 36% van de erkende fotografen de enquête ingevuld. Daarnaast
hebben als controlegroep nog eens 85 fotografen de enquête ingevuld.
Figuur 2.4 Aandeel door de RDW erkende fotografen onder respondenten (n=133)

29%
Erkende fotograaf
Niet erkende fotograaf
71%

Bron: Enquête Ecorys, 2019

2.4.4 Interviews
Ter verificatie van de resultaten uit de enquête hebben interviews met belanghebbenden en
inhoudelijk experts plaatsgevonden, waaronder met RDW, het ministerie van IenW, het ministerie
van BZK, gemeenten, fotografen en een aantal gebruikers die het rijbewijs digitaal hebben
aangevraagd. De interviews hebben semigestructureerd plaatsgevonden aan de hand van een
topiclist. Deze interviews zijn waar mogelijk face to face afgenomen en hebben anders telefonisch
plaatsgevonden. Zie tabel bijlage 1 voor de lijst met geïnterviewden.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

15

3

Context en verloop van het experiment

3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de betrokkenheid van de verschillende partijen, de belangrijke
momenten van het experiment, redenen om mee te werken aan het experiment en het verloop van
de aanvragen over de tijd. Deze informatie vormt de context van de evaluatie.

3.2

Betrokkenheid partijen
Het ministerie van IenW, 29 gemeenten en de RDW hebben zich verbonden aan het experiment.
Het experiment is ontwikkeld in nauwe samenspraak met de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVvB). Deze organisaties
vertegenwoordigden de gemeenten bij de ontwikkeling van het experiment. Ook worden zij
betrokken bij de evaluatie van het experiment en worden zij geconsulteerd bij de besluitvorming
over voortzetting van de nieuwe werkwijze op basis van de uitkomsten van de evaluatie.
Het ministerie van IenW draagt de beleidsverantwoordelijkheid voor het experiment en de
evaluatie. De RDW is verantwoordelijk voor de applicatie die de elektronische aanvraag mogelijk
maakt en wordt de afgevende instantie voor de elektronisch aangevraagde rijbewijzen. De RDW
heeft tevens als taak de erkenning van fotografen die de pasfoto en handtekening verwerken en
namens de burger indienen. De taak bestaat uit afgifte van de erkenning en het toezichthouden
hierop. Hiertoe maakt de RDW gebruik van het netwerk van PhoCS. Prontophot heeft een
erkenning gekregen als erkenninghouder voor niet-bemande locaties (fotocabines).
Tot slot is ook het ministerie van BZK een belangrijke partij voor de evaluatie van het digitaal
aanvragen van rijbewijzen, gezien het leveren van reisdocumenten en identiteitsdocumenten tot
hun takenpakket behoort.

3.3

Belangrijke momenten
Startmoment experiment per gemeente
In eerste instantie waren 15 gemeenten betrokken bij het experiment digitaal aanvragen van
rijbewijzen. Eind 2018 zijn de eerste gemeenten van start gegaan. Halverwege 2019 hebben
14 extra gemeenten zich aan het experiment verbonden om de validiteit van de uitkomsten van
de evaluatie te waarborgen, waarmee in totaal 29 gemeenten betrokken zijn geweest bij het
experiment. In onderstaande tabel is het startmoment per gemeente te zien.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

16

Tabel 3.1

Startmaand experiment digitaal aanvragen rijbewijzen per gemeente

Jaar

Maand

Gemeente

2018

Oktober

Arnhem
Utrecht
Dordrecht
Hendrik-Ido-Ambacht
Zwijndrecht
Alblasserdam
Papendrecht
Sliedrecht
Eindhoven
Den Bosch

2019

November

Rotterdam

December

Amsterdam

Maart

Hollands Kroon

April

Haarlemmermeer

Mei

Groningen
Molenlanden

Juni

Veendam
Leeuwarden

Juli

Den Haag
Apeldoorn
Assen
Roosendaal
Heerlen
Zoetermeer

Augustus

Maastricht

September

Almelo
Zwolle
Tilburg

Oktober

Emmen

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys

3.3.1 Overige belangrijke momenten
Naast de verschillende startmomenten van de gemeenten heeft een aantal andere belangrijke
momenten invloed gehad op het experiment digitaal aanvragen van rijbewijzen:
•

Vanaf 1 maart 2019 zijn verschillende fotocabines uitgerold. Deze fotocabines maakten het
mogelijk om in fotocabines op verschillende locaties, waaronder gemeentehuizen, digitale
pasfoto’s te laten maken en door te sturen naar de RDW. In totaal zijn 56 fotocabines in
deelnemende gemeenten gerealiseerd, waaronder 15 in Amsterdam en 13 in Rotterdam.
Hierdoor was een bezoek aan de fotograaf niet meer overal noodzakelijk voor de verlenging
van het rijbewijs. De foto’s uit de fotocabines konden zowel voor het digitale als voor het
reguliere aanvraagproces gebruikt worden.

•

In juni 2019 heeft Logius de DigiD-app doorontwikkeld. De RDW heeft de ontwikkeling van de
DigiD-app gevolgd. De eerdere versie van DigiD bleek door gebruikers als lastig ervaren te
worden. De update heeft geresulteerd in betere gebruiksvriendelijkheid van de DigiD-app en
minder vragen vanuit de gebruiker.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

17

•

Vanaf oktober 2019 was het ook voor Apple-gebruikers mogelijk het rijbewijs digitaal aan te
vragen. Vanaf dat moment was het immers mogelijk de NFC-chip te gebruiken vanaf de IPhone
door iOS 13 te downloaden. Hierdoor werd de doelgroep van het experiment vergroot.

•

Gedurende de looptijd van het experiment is de website met name taalkundig aangepast. Er
zijn geen grote wijzigingen doorgevoerd. Wel is de website aangevuld om het proces te
verduidelijken, naar aanleiding van ontvangen feedback van zowel aanvragers als gemeenten.
Per februari 2020 gaat de RDW de opbouw van de pagina’s en de content volledig aanpassen.

3.4

Redenen vooraf om mee te doen aan het experiment
Verschillende partijen hebben zich aan het experiment verbonden. Hiervoor hadden zij
verschillende redenen, die in deze paragraaf kort worden benoemd.
RDW en NVvB
Vanuit de interviews kwam naar voren dat zowel de RDW als de NVvB belangrijke trekkers zijn
geweest bij het tot stand komen van het experiment. Belangrijkste drijfveer voor de RDW was de
digitale dienstverlening richting burgers te vergroten en hiermee gebruiksvriendelijker en
eenvoudiger de dienstverlening te kunnen aanbieden. Ook het mogelijk maken om betere kwaliteit
pasfoto’s te krijgen en fraudemaatregelen te treffen was een belangrijke drijfveer. Bij de NVvB
golden bovenstaande argumenten ook, aangevuld met het verminderen van de druk op de balies in
de gemeente- en stadhuizen.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (ten tijde van de aanvang Infrastructuur en Milieu)
had als belangrijkste reden om mee te doen dat er vanuit het veld vraag was naar het experiment
en er ook vanuit het beleid een roep kwam naar digitalisering van de overheid. Door middel van
een experiment in beperkte setting kon hiermee ervaring worden opgedaan.
Gemeenten
De deelnemende gemeenten hebben verschillende redenen gehad om deel te nemen aan de proef.
Zo werd onder andere aangegeven dat men graag voorloper wil zijn in de digitalisering, de dienstverlening naar de burger toe wil optimaliseren en/of het aantal klantcontacten wil verminderen. De
proef wordt tevens gebruik als aanzet om binnen de gemeente de digitalisering verder te
bevorderen.
Fotografen
De gesproken fotografen geven aan deelgenomen te hebben aan de proef om met marktontwikkelingen mee te gaan, meer toekomstig bestendig te zijn en de dienstverlening te verbreden.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
Doordat het rijbewijs een officieel identiteitsdocument is, is ook het ministerie van BZK betrokken in
de uitrol van het experiment. Het gaat hierbij met name om het waarborgen van de
fraudebestendigheid in het digitale proces.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

18

3.5

Kenmerken van de digitale aanvragen
Totaal aantal aanvragen in de evaluatieperiode
In de periode van oktober 2018 tot en met december 2019 zijn in totaal 13.485 rijbewijzen digitaal
aangevraagd. Hierin is ook duidelijk te zien dat de toename van het aantal deelnemende
gemeenten een stijging van het aantal digitaal aangevraagde rijbewijzen per maand tot gevolg
heeft gehad.
Figuur 3.1 Aantal aanvragen per maand (tot en met 31-12-2019)

2.500
2.000
1.500
1.000
500
-

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys

Percentage digitaal aangevraagde rijbewijzen per maand
In de periode van oktober 2018 tot en met december 2019 zijn in totaal 294.597 rijbewijzen
verlengd in de deelnemende gemeenten (gedurende de periode van deelname van deze
gemeenten). Dat betekent dat in totaal 4,5% van de rijbewijsverlengingen digitaal zijn aangevraagd.
In onderstaande tabel is te zien dat het aandeel digitaal aangevraagde rijbewijzen per maand in de
loop der maanden is gestegen, van 1,2% tot 10,3%. De mogelijkheid digitale foto’s aan te leveren
via fotocabines, de doorontwikkeling van de DigiD-app en de aanpassing van de website lijken hier
slechts beperkt invloed op te hebben. De mogelijkheid het rijbewijs digitaal aan te kunnen vragen
voor Apple-gebruikers blijkt daarentegen wel grote invloed te hebben op het aantal digitaal
aangevraagde rijbewijzen.
Figuur 3.2 Percentage digitale aanvragen per maand (tot en met 31-12-2019)

12,0%
10,3%

10,0%
8,0%

7,3%

6,0%

4,7% 4,9%

4,0%

3,3%
2,3% 2,4% 2,2% 2,5%

2,0%

3,9%

3,9%
2,9% 2,7%

3,3%

1,1%

0,0%

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

19

Aantal aanvragen per gemeente
In onderstaande figuur is per gemeente te zien hoeveel rijbewijzen digitaal zijn aangevraagd. Hierin
wordt duidelijk dat de meeste digitale aanvragen zijn gedaan door inwoners uit Rotterdam,
Eindhoven, Utrecht en Amsterdam. Dit is deels te verklaren door het aantal inwoners en daarmee
het totale aantal rijbewijsverlengingen in deze gemeenten, maar ook doordat al deze gemeenten
vanaf het begin betrokken zijn geweest bij het experiment.

1.800
1.600
1.400
1.200
1.000
800
600
400
200
0

Rotterdam
Eindhoven
Utrecht
Amsterdam
Arnhem
's-Gravenhage
's-Hertogenbosch
Apeldoorn
Dordrecht
Tilburg
Groningen
Zoetermeer
Haarlemmermeer
Assen
Roosendaal
Zwijndrecht
Leeuwarden
Maastricht
Hollands Kroon
Heerlen
Hendrik-Ido-Ambacht
Zwolle
Molenlanden
Alblasserdam
Veendam
Papendrecht
Almelo
Emmen
Sliedrecht

Figuur 3.3 Aantal digitaal aangevraagde rijbewijzen per gemeente (tot en met 31-12-2019)

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys.

Wanneer bekeken wordt in welke gemeenten de meeste digitale aanvragen worden gedaan ten
opzichte van het totale aantal rijbewijsaanvragen (gedurende de deelname aan het experiment),
valt op dat het wisselt per gemeente. Er zijn verschillende mogelijke verklaringen voor de
verschillen tussen de gemeenten, waaronder de digivaardigheid van burgers in gemeenten, de
actieve betrokkenheid van gemeentemedewerkers of het enthousiasme van fotografen om mensen
te informeren.

Sliedrecht

Almelo

Emmen

Veendam

Papendrecht

Alblasserdam

Zwolle

Molenlanden

Heerlen

Hendrik-Ido-Ambacht

Maastricht

Zwijndrecht

Leeuwarden

Assen

Roosendaal

Zoetermeer

Haarlemmermeer

Tilburg

Groningen

Dordrecht

Apeldoorn

's-Hertogenbosch

Arnhem

's-Gravenhage

Utrecht

Amsterdam

Eindhoven

Rotterdam

9,0%
8,0%
7,0%
6,0%
5,0%
4,0%
3,0%
2,0%
1,0%
0,0%

Hollands Kroon

Figuur 3.4 Percentage digitaal aangevraagde rijbewijzen per gemeente (tot en met 31-12-2019)

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

20

4

Eenvoud

4.1

Inleiding
Het eerste aspect waarop het experiment digitaal aanvragen van het rijbewijs wordt beoordeeld is
de eenvoud. Deze is, zoals in hoofdstuk 2 al is beschreven, gedefinieerd als:
“minder handelingen, of korter durende handelingen voor de betrokken instanties en de tijdsbesteding en
waardering van de eenvoud door de burger.”

Aan de hand van diverse aspecten wordt beoordeeld en afgewogen of en in welke mate het digitale
aanvraagproces eenvoudiger is dan het reguliere aanvraagproces. Hiertoe wordt aan de hand van
beschikbare documentatie allereerst een analyse gemaakt van het aantal stappen van het reguliere
aanvraagproces en het digitale proces. Vervolgens wordt de waardering van de eenvoud door
aanvragers en fotografen beoordeeld aan de hand van de resultaten uit de enquêtes.

4.2

Aantal handelingen
Deze paragraaf beschrijft de verschillen in het aantal handelingen tussen het reguliere en digitale
aanvraag proces. Hierin maken we onderscheid tussen vier partijen:
•

de burger die een nieuw rijbewijs aanvraagt en afhaalt;

•

de gemeente die de aanvraag verwerkt en het rijbewijs verstrekt;

•

de fotograaf die de foto aanlevert;

•

en de RDW die het rijbewijs personaliseert.

Figuur 4.1 Processtappen reguliere procedure aanvragen rijbewijzen

Figuur 4.2 Processtappen digitale procedure aanvragen rijbewijzen

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

21

4.2.1 Aantal handelingen voor de burger
Voor de burger zijn er een aantal verschillen in de handelingen die hij moet uitvoeren in het digitale
proces ten opzichte van het reguliere proces:
•

Allereerst loopt het bezoek bij de fotograaf anders. De burger moet expliciet toestemming geven
voor het doorsturen van de gegevens aan de RDW, hij moet een handtekening zetten en hij
moet zijn rijbewijsnummer doorgeven.

•

Daarnaast is er een nieuwe stap: de burger moet, wanneer hij een mail heeft gekregen van de
RDW, online zijn rijbewijs aanvragen. Hij logt in via DigiD (substantieel), vult de gegevens in en
betaalt via iDeal. Daarmee is zijn aanvraag voltooid. Dit komt in de plaats van een fysieke
afspraak aan het gemeenteloket, waar hij naar toe moet reizen, waar hij zijn pasfoto moet
inleveren, zich moet legitimeren en verschillende gegevens moet invullen en ten slotte moet
betalen.

De rest van het aanvraagproces is voor de burger in principe hetzelfde voor het digitale proces als
voor het reguliere proces. In totaal heeft het digitale proces ongeveer evenveel handelingen als het
reguliere proces. De duur van deze handelingen is afhankelijk van de digitale vaardigheid van de
aanvrager en de afstand tot het gemeenteloket/fotograaf. Wanneer de aanvrager digitaal vaardig is
zal de aanvraagduur korter zijn, omdat de burger één keer minder naar het gemeenteloket moet en
in plaats daarvan digitaal zijn rijbewijs kan aanvragen. Bijkomend voordeel is dat hiervoor geen
afspraak gemaakt hoeft te worden, maar dat dit op elk gewenst moment kan worden gedaan.

4.2.2 Aantal handelingen voor de gemeente
Het digitaal aanvragen bespaart handelingen voor de gemeente in vergelijking met het reguliere
proces. De gemeente speelt in het digitale proces geen rol meer in de aanvraag, waarmee de
volgende handelingen in het digitale proces vervallen ten opzichte van het reguliere proces:
•

De burger komt aan de balie van het gemeenteloket.

•

De gemeente controleert de benodigdheden, stelt de identiteit van de aanvrager vast en
controleert de gegevens in de BRP.

•

Vervolgens voert de baliemedewerker de gegevens in het systeem in, drukt het formulier af en
plakt de pasfoto hierop. De burger zet een handtekening en voert de betaling uit. In enkele
gemeenten wordt een afhaalbewijs opgesteld.

•

En het inscannen en versturen van het formulier naar de RDW.

De handelingen voor het afhalen van het rijbewijs blijven hetzelfde. Wel wordt opgemerkt door
verschillende geïnterviewden dat de identificatie bij uitgifte zeer secuur moet gebeuren, omdat dit
niet bij de aanvraag persoonlijk gebeurt. Er wordt door de gemeenten aangegeven dat de
identificatie gelijk (en net zo secuur) verloopt als bij het reguliere proces. In totaal brengt het digitale
aanvraagproces daarmee voor gemeenten minder handelingen met zich mee.
Uit de gesprekken met de gemeenten blijkt daarnaast dat de behandeling van klachten of
opmerkingen van burgers waarbij het digitaal aanvragen niet geslaagd is een extra handeling voor
de gemeente is. Deze stap valt echter niet binnen de reguliere procedures. Ook wordt in de
interviews genoemd dat het aantal klachten is afgenomen naarmate het experiment zich verder
ontwikkelde en naarmate de communicatie hierover verbeterde. Cijfers hierover zijn echter helaas
niet beschikbaar.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

22

4.2.3 Aantal handelingen voor de fotograaf
In de reguliere procedure is de rol van de fotograaf beperkt. Hij maakt een pasfoto van de
aanvrager, laat de aanvrager betalen en geeft enkele exemplaren van de foto’s aan de burger mee.
In het digitale proces krijgt de fotograaf een grotere rol en daarmee meer handelingen. Hij maakt
nog steeds een pasfoto van de aanvrager, laat de aanvrager betalen en geeft ook nog steeds
minimaal 1 exemplaar van de pasfoto mee. Daarbovenop komen echter meerdere handelingen:
•

De fotograaf moet expliciet toestemming vragen aan de burger om de pasfoto, rijbewijsnummer
en handtekening door te mogen sturen naar de RDW.

•

De fotograaf moet daarna een handtekening van de aanvrager vastleggen via een
handtekeningpad en moet het rijbewijsnummer en eventueel het e-mailadres van de aanvrager
noteren.

•

Vervolgens stuurt de fotograaf deze gegevens en de pasfoto door aan de RDW. De foto kan
alleen verstuurd worden wanneer de foto aan de kwaliteitseisen voldoet.

De fotograaf heeft dus enkele extra handelingen uit te voeren in de digitale procedure in
vergelijking met de reguliere procedure. Daarnaast moet de fotograaf alvorens dit proces te kunnen
uitvoeren een erkenning voor dit proces krijgen van de RDW. Ook hieraan zijn eenmalig
handelingen verbonden (invullen van formulieren, bezoek van de RDW en reguliere en
onverwachte controles).

4.2.4 Aantal handelingen voor de RDW
De digitale procedure bevat een aantal extra handelingen voor de RDW ten opzichte van de
reguliere procedure. Zo neemt de RDW enkele taken over die gemeenten in de reguliere procedure
uitvoeren.
•

De RDW moet de aanvraaggegevens vaststellen, controleren of de foto aan de ISOstandaarden voldoet en een fotovergelijking uitvoeren. Vervolgens moet er een bericht aan de
aanvrager worden verstuurd. Al deze handelingen gebeuren automatisch zonder menselijke
handelingen.

•

Wel komt het toezicht op de erkende fotografen er als extra taak bij. Steekproefsgewijs zullen
medewerkers van de RDW de foto’s moeten controleren. Fraudedetectie vindt plaats aan de
hand van de fotovergelijking. Wanneer een foto opvallend veel lijkt op een andere foto, wordt dit
voorgelegd aan een gespecialiseerde medewerker van de RDW die hierover een beslissing
neemt.

•

Een extra taak die het digitale proces met zich meebrengt voor de RDW is de financiële
afwikkeling. In de reguliere procedure betaalt de aanvrager een bedrag aan de gemeente die op
zijn beurt een vast bedrag overmaakt aan de RDW. In het digitale proces maakt de burger het
bedrag over aan de RDW die dit bedrag minus het vaste bedrag wat de RDW per rijbewijs krijgt,
overmaakt aan de desbetreffende gemeente.

De RDW heeft dus extra handelingen uit te voeren in de digitale procedure in vergelijking met de
reguliere procedure. Deze zijn echter veelal geautomatiseerd.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

23

4.3

Duur van het proces

4.3.1 Tijdsduur van de handelingen voor de burger
Op basis van de AmvB is (voorafgaand aan de pilot) een inschatting gemaakt van de tijdsinzet die
geraamd werd bij reguliere en digitale aanvragen. Ten opzichte van het reguliere aanvraagproces
kent het digitale aanvraagproces een aantal veranderingen in de tijdsduur. In totaal duurt de
reguliere aanvraag 150 minuten, waar de tijdsduur van de digitale aanvraag wordt geraamd op 115
minuten.
Tabel 4.1 Geraamde tijdsinvestering voor de burger
Activiteit

Regulier

Digitaal

Pasfoto laten maken

30 minuten

35 minuten

Bezoek gemeentehuis (reistijd + aanvragen)

60 minuten

-

Online aanvragen van rijbewijs

-

20 minuten

Bezoek gemeentehuis (reistijd + afhalen)

60 minuten

60 minuten

Totaal

150 minuten

115 minuten

Bron: AmvB (2017).

In deze evaluatie heeft geen tijdsmeting ter plaatse plaatsgevonden. Wel is in de diverse
gesprekken en in de enquête stilgestaan bij de benodigde tijd. Opgemerkt moet worden dat deze
tijdswinst in de praktijk anders ligt. Hiervoor kunnen verschillende redenen aangewezen worden,
blijkend uit de enquête en de interviews:
•

Vooral het ophogen naar DigiD-substantieel kost tijd bij het digitaal aanvragen van een rijbewijs.
Wanneer iedereen DigiD-substantieel al heeft doorgevoerd neemt de tijdsinvestering voor de
digitale aanvraag aanzienlijk af. In totaal kost het digitaal aanvragen van het rijbewijs (excl.
handelingen van DigiD-substantieel) slechts een paar minuten volgens gegevens van de
website van de RDW.

•

Burgers die niet of nauwelijks digitaal vaardig zijn hebben meer tijd nodig voor het digitaal
aanvragen van het rijbewijs.

•

Een deel van de burgers combineert de reguliere aanvraag van het rijbewijs met een bezoek
aan de fotograaf in de buurt van het gemeentehuis. De reistijdswinst geldt dan vooral wanneer
de bezochte fotocabine of erkende fotograaf (voor de digitale aanvraag) gevestigd is op een
beter bereikbare locatie in de buurt van de woning of op een locatie op de route van de burger.

•

Tenslotte heeft ook het aantal erkende fotografen invloed heeft op de benodigde tijdsbesteding
van de burger, aangezien niet alle fotografen door de RDW erkend worden. Dat betekent dat de
kans bestaat dat burgers extra reistijd nodig hebben voor een bezoek aan een erkende
fotograaf.

4.3.2 Tijdsduur van de handelingen voor de gemeente
Uit de tijdsmetingen en de gevoerde gesprekken met de gemeenten blijkt dat ten opzichte van het
reguliere proces de tijdsinvestering in het digitale aanvraagproces afneemt. Het digitale aanvraagproces kent immers slechts één contactmoment, waar het reguliere aanvraagproces twee
contactmomenten kent. De benodigde tijdsinvestering voor het contactmoment en de verwerking
van de aanvraag van het rijbewijs komt voor de gemeente te vervallen. Gemeenten geven aan dat
de tijdsinvestering voor de uitgifte van het rijbewijs voor regulier en digitaal aangevraagde
rijbewijzen gelijk is. De verandering in tijdsduur zit hem voor gemeenten dus in de afname van het
aantal baliebezoeken voor de aanvraag.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

24

Een extra tijdsinvestering kan plaatsvinden wanneer burgers vragen of klachten hebben over het
digitale aanvraagproces. Gemeenten geven aan dat deze extra tijdsinvestering beperkt is en is
afgenomen naarmate het digitale aanvraagproces en de communicatie daarover verbeterde.
Gemeenten hebben daarnaast ook eenmalig tijd moeten besteden aan het aanpassen van
processen, maar geven aan dat deze tijdsbesteding vrij beperkt was. Daarnaast wordt wat extra tijd
besteed aan informatievoorziening. Zo dient op de website het een en ander te worden
bijgehouden.

4.3.3 Tijdsduur van de handelingen voor de fotograaf
Uit zowel de AmvB als de gevoerde gesprekken met de fotografen blijkt dat ten opzichte van het
reguliere aanvraagproces de tijdsinvestering voor de fotograaf toeneemt in het digitale aanvraagproces. De fotograaf is namelijk belast met het verzamelen en verzenden van gegevens met
betrekking tot de aanvrager. Het extra tijdsbeslag dat daarmee gemoeid is wordt in de AmvB
geraamd op 5 minuten. Dit wordt beaamd door de gesproken fotografen. Zij geven aan dat de
nieuwe handelingen inderdaad wat extra tijd in beslag nemen, maar dat dit marginaal is.
Het staat de fotograaf vrij om deze extra tijdsinvestering te vertalen in hogere prijzen voor digitale
pasfoto’s. Een aantal fotografen geeft aan de tarieven inderdaad te hebben aangepast, waar
andere fotografen dit niet hebben gedaan.

4.3.4 Tijdsduur van de handelingen voor de RDW
De RDW kent een aantal extra handelingen in het digitale aanvraagproces ten opzichte van het
reguliere aanvraagproces. Een deel van deze handelingen gebeurt automatisch en dus zonder
menselijke handelingen. Dat kost voor de RDW dus geen significante extra tijdsinvestering. De
RDW kent echter wel een aantal aanvullende taken.
Ten eerste wordt de RDW geacht de fotovergelijking en de kwaliteitscontrole van digitaal
aangevraagde rijbewijzen te controleren. De fotovergelijking vindt digitaal plaats, de
kwaliteitscontrole handmatig. De pasfoto’s worden voorgelegd aan een gespecialiseerde
medewerker van de RDW die hierover een beslissing neemt. De RDW geeft aan dat de hiervoor
benodigde tijdsinvestering relatief laag is. Ook omdat dit in het dagelijkse werkprogramma is
opgenomen en ook geldt voor de foto’s van reguliere aanvragen.
De erkenning van fotografen komt er als extra taak bij. Een RDW Toezichthouder Bedrijven
bezoekt voor erkenning tenminste eenmaal de locatie van de fotograaf om extra informatie te
verstrekken. Als de fotograaf aan de aanvraageisen van de erkenning Fotograaf pasfoto rijbewijs
voldoet, dan geeft de RDW de erkenning af. De procedure kan ongeveer 4 weken in beslag nemen.
De duur van de procedure is afhankelijk van de snelheid waarmee de fotograaf benodigde
documentatie aanlevert.
Tot slot is ook het toezicht op erkende fotografen een extra taak voor de RDW. Hiervoor maakt de
RDW zowel gebruik van regulier bezoek als van onverwacht bezoek aan fotografen (mystery
guests).

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

25

4.4

Waardering eenvoud

4.4.1 Burgers
Respondenten die het rijbewijs hebben aangevraagd bij de gemeente vonden het proces
eenvoudiger dan de respondenten die het rijbewijs digitaal hebben aangevraagd.
Figuur 4.3 Waardering eenvoud door de burgers

100%
90%

80%

Erg moeilijk

70%
Moeilijk

60%
50%

Niet moeilijk, maar ook niet
eenvoudig

40%

Eenvoudig

30%
20%

Erg eenvoudig

10%
0%
Regulier (n=1.273)

Digitaal (n=287)

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

De respondenten die hun rijbewijs op de reguliere wijze hebben aangevraagd beoordelen dit voor
circa 90% als ‘eenvoudig’ (ongeveer 38%) of ‘erg eenvoudig’ (ongeveer 52%). Van de
respondenten die het rijbewijs digitaal hebben aangevraagd vond circa 80% het aanvragen
eenvoudig of erg eenvoudig. Hiermee was de waardering in beide gevallen hoog, maar van het
reguliere proces nog iets hoger.
Veelgenoemde redenen waarom burgers de eenvoud van het digitaal aanvragen van rijbewijzen
hoog waarderen zijn o.a. dat:
•

online aanvragen sneller is;

•

online aanvragen op elk gewenst moment kan;

•

online aanvragen vanaf elke locatie kan;

•

bij online aanvragen de burger sneller informatie kan opzoeken;

•

de burger niet is gebonden aan de openingstijden van het gemeentehuis.

Hier staat tegenover dat slechts 31 van de 1.293 respondenten aangaf dat ze het aanvragen via de
reguliere procedure bij het gemeentehuis sneller vonden.
De waardering van de burgers van de eenvoud van het proces is dus ambigu. Aan de ene kant
waarderen de burgers de eenvoud van het reguliere proces gemiddeld meer dan die van het
digitale proces. Aan de andere kant wijst een groot deel van de respondenten op het feit dat digitaal
aanvragen sneller en makkelijker is. Problemen met inloggen via DigiD lijkt de gemiddelde
waardering van het digitale proces te doen dalen. Wanneer DigiD een lagere beoordeling krijgt in
de afgenomen enquête, is ook de beoordeling van de eenvoud lager. Hieruit kan omgekeerd
gesteld worden dat als DigiD goed functioneert, de beoordeling hoger is.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

26

4.4.2 Gemeenten
De gemeenten lijken het er over eens dat het digitale proces eenvoudiger is in het aantal stappen
dat doorlopen dient te worden. Er zijn minder handelingen en het gehele traject neemt minder tijd in
beslag. Dit behoeft echter enige nuancering, aangezien gemeenten in gesprek aangeven dat de
tijdsbesparing zich, behoudens het wegvallen van het aanvraagproces, gevoelsmatig in de marge
bevindt. Hierdoor wordt niet ervaren dat er significante verschillen ten opzichte van het reguliere
aanvraagproces zijn ontstaan. Dit neemt echter niet weg dat wel degelijk tijd wordt bespaard bij een
digitale aanvraag en gemeenten van mening zijn dan het proces eenvoudiger is geworden. Wel
wordt door verschillende geïnterviewden opgemerkt dat de identificatie bij uitgifte zeer secuur moet
gebeuren, omdat dit niet bij de aanvraag persoonlijk gebeurt. Er wordt door de gemeenten
aangegeven dat de identificatie gelijk (en net zo secuur) verloopt als bij het reguliere proces.
Een gemeente geeft aan dat, met het oog op de toekomst, het een goede ontwikkeling zou zijn
wanneer ook het moment van uitgifte bij de gemeente vervalt en rijbewijzen mogelijk bezorgd
worden. Dit vermindert de handelingen voor zowel de burger als de gemeente. Hier kleven echter
ook nadelen aan, zoals in het hoofdstuk fraudebestendigheid zal worden besproken.

4.4.3 Fotografen
Er is eveneens een enquête uitgezet onder erkende fotografen die deelnamen aan het experiment
‘digitaal aanvragen rijbewijzen’. Uit de enquête blijkt onder meer dat geen van de respondenten het
aanleveren van de digitale pasfoto’s als ‘moeilijk’ of ‘erg moeilijk’ ervaart. Het grootste deel
beoordeelt dit proces als ‘eenvoudig’ of ‘erg eenvoudig’. 7 respondenten beoordeelden het als ‘niet
moeilijk, maar ook niet eenvoudig’.
Figuur 4.4 Eenvoud aanleveren digitale pasfoto's volgens fotografen (n=38)

20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
Eenvoudig

Erg eenvoudig

Niet moeilijk, maar ook niet
eenvoudig

De gesproken fotografen bevestigen bovenstaand beeld. Zij geven aan het nieuwe proces
eenvoudig te vinden. De nieuwe procedures zijn in de beginfase even wennen, maar eenmaal
gewend geeft een fotograaf aan dat de nieuwe werkzaamheden inmiddels ‘part of the job’ zijn.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

27

4.5

Conclusie
Het onderdeel eenvoud is gedefinieerd als:
“minder handelingen, of korter durende handelingen voor de betrokken instanties en de tijdsbesteding en
waardering van de eenvoud door de burger”.

Voor wat betreft de burgers laat dit hoofdstuk zien dat het aantal stappen min of meer gelijk blijft.
Het aanvragen bij het loket wordt in het digitale proces vervangen door dezelfde stappen, maar dan
online. De duur van deze stappen is echter verschillend. Het online aanvragen is sneller dan het
aanvragen bij de gemeentebalie inclusief reistijd. Feitelijk gezien is het digitaal aanvragen voor
burgers dus eenvoudiger dan het reguliere proces. Burgers ervaren dit echter (nog) niet altijd zo.
Gemiddeld wordt het reguliere proces op dit moment als iets eenvoudiger beoordeeld dan het
digitaal aanvragen.
Voor de gemeenten is het digitaal aanvragen van rijbewijzen eenvoudiger. Dit proces bevat een
aantal handelingen minder voor de gemeenten. De overige handelingen blijven hetzelfde, waardoor
het proces als geheel eenvoudiger wordt. Wel wordt door verschillende geïnterviewden opgemerkt
dat de identificatie bij uitgifte zeer secuur moet gebeuren, omdat dit niet bij de aanvraag persoonlijk
gebeurt. Er wordt door de gemeenten aangegeven dat de identificatie gelijk (en net zo secuur)
verloopt als bij het reguliere proces.
Voor de fotografen neemt het aantal handelingen en de tijdsbesteding door het digitaal aanvragen
van rijbewijzen toe. Bij het maken van de pasfoto’s komen er een aantal verplichte handelingen bij,
zoals het opvragen van gegevens en het opsturen van de foto’s en de gegevens naar de RDW.
Voor de fotografen is het proces wat arbeidsintensiever geworden en is de tijdsbesteding
toegenomen. In essentie is het proces dus minder eenvoudig geworden. Uit zowel de enquête als
de gesprekken met de fotografen blijkt echter dat zij dit niet zo ervaren. Zij zien een marginale
toename van de tijdsbesteding en zijn in de positie om mogelijk een vergoeding voor extra
geleverde diensten te vragen. Zij geven daarnaast aan de procedures eenvoudig te vinden en zien
binnen de handelingen geen obstakels.
Voor de RDW leidt het digitaal aanvragen eveneens tot meer handelingen. Deze zijn voor wat
betreft het aanvraagdeel grotendeels geautomatiseerd. Het toezicht vereist extra (periodieke)
bedrijfsbezoeken.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

28

5

Fraudebestendigheid

5.1

Inleiding
Het tweede aspect waarop het experiment van digitaal aanvragen van het rijbewijs wordt
beoordeeld is de fraudebestendigheid. De gehanteerde definitie hiervan is:
“eerdere en betere opsporing van foutieve aanvragen, vermindering van het aantal rijbewijzen dat in een
laat stadium wordt afgewezen en vermindering van het aantal ingenomen rijbewijzen door
identiteitsfraude”.

Aan de hand van diverse aspecten wordt beoordeeld en afgewogen of en in welke mate het digitale
aanvraagproces fraudebestendiger is dan het reguliere aanvraagproces. Hiertoe wordt aan de hand
van beschikbare documentatie allereerst een analyse gemaakt van de fraudebestendigheid van het
reguliere aanvraagproces. Daarbij worden mogelijke fouten in het reguliere proces geïdentificeerd.
Vervolgens wordt beschreven in hoeverre deze mogelijke fouten worden geadresseerd in het
digitale aanvraagproces. Ook worden resultaten van de uitgevoerde pentests globaal beschreven.
Tot slot zijn belangrijke betrokken partijen gevraagd naar hun mening ten aanzien van de
fraudebestendigheid van het digitale aanvraagproces.

5.2

Kwetsbaarheden in het reguliere proces
Het reguliere proces kent een aantal kwetsbaarheden in de fraudebestendigheid. Deze kwetsbaarheden kunnen gevat worden in een aantal categorieën. Deze worden hierna beschreven.
1) Foto’s worden bewerkt
In de AmvB die in 2017 werd vastgesteld wordt beschreven dat foto’s met de huidige technische
ontwikkelingen en apps zeer eenvoudig digitaal bewerkt kan worden. Dit zou tot gevolg kunnen
hebben dat de persoon op de pasfoto bedoeld of onbedoeld niet langer op een realistische wijze is
afgebeeld en de rijbewijshouder niet meer goed te identificeren is. Een voorbeeld van een bewuste
bewerking is het zogenaamde ‘photomorphen’, waarbij de afbeeldingen van twee personen worden
vermengd om identiteitsfraudemogelijk te maken. Een onbewuste bewerking kan ontstaan na
bewerking met een fotoapp. Het is niet altijd eenvoudig op te merken of bijvoorbeeld de ogen groter
zijn gemaakt of de oogkleur is aangepast. Al deze wijzigingen van de pasfoto kunnen de
identificatie bemoeilijken en zijn dus ongewenst. Dergelijke bewerkingen vormen een reële
bedreiging en zijn in de huidige processen nog niet goed technisch te ondervangen.
2) Foto’s worden verwisseld
Tijdens het reguliere aanvraagproces bestaat de kans dat pasfoto’s van reguliere aanvragers
bewust of onbewust worden verwisseld.
•

De kans bestaat dan dat de pasfoto met het verkeerde aanvraagformulier wordt meegestuurd,
waardoor de aanvrager een rijbewijs met een verkeerde pasfoto ontvangt. Het is mogelijk dat
de burger zijn gegevens overhandigt aan de baliemedewerker, die hierbij in het systeem een
andere burger selecteert. Hierdoor wordt de aanvraag ingediend met een foto of handtekening
van de verkeerde persoon. Deze situatie komt voor bij personen die gezamenlijk een vernieuwingsaanvraag aan de balie uitvoeren. De identiteitsverificatie is goed gegaan, maar de
foto wordt gekoppeld aan de verkeerde persoon. Het is ook mogelijk dat de pasfoto op het
aanvraagformulier voor verzending naar de RDW loslaat.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

29

•

Daarnaast bestaat de kans dat bewuste of onbewuste fotoverwisseling niet wordt opgemerkt,
door het formaat van aangeleverde pasfoto’s. Door het gebruik van kleine analoge pasfoto’s
zullen baliemedewerkers fotoverwisseling niet altijd opmerken, voornamelijk wanneer de
aanvrager en de persoon op de foto veel gelijkenis tonen.

•

Bij foto’s die onvoldoende overeenkomst vertonen met de laatst beschikbare foto wordt een
handmatige controle uitgevoerd. In 2019 heeft de RDW bij 164 rijbewijsaanvragen
geconstateerd waarbij sprake was van fotoverwisseling. Geen van deze rijbewijzen was digitaal
aangevraagd.

3) De foto of de handtekening voldoet niet aan de (kwaliteits)eisen
Tot slot is het mogelijk dat de pasfoto of de handtekening niet aan de kwaliteitseisen voldoet.
Wanneer de pasfoto en de handtekening analoog geleverd worden wordt dat niet altijd direct
opgemerkt. Hierdoor is het mogelijk dat de aanvraag door de RDW wordt afgekeurd of dat het
rijbewijs niet voldoet aan de kwaliteitseisen. De aanvrager moet de aanvraag dan opnieuw
aanvragen. Op basis van gegevens van de RDW blijkt dat er voor regulier aangevraagde
rijbewijzen geldt dat maandelijks circa 20% van aan de RDW geleverde pasfoto’s niet voldoet aan
de normen die gesteld worden door de International Civil Aviation Organization (ICAO). Normen die
hierin gesteld worden gaan onder andere over gezichtsuitdrukking, de hoek waarin een foto van het
gezicht mag worden gemaakt en de zichtbaarheid van ogen. Bij digitaal aangevraagde rijbewijzen
gaat dit om 1% en betreft dan alleen zichtbare tanden, of een ooraanzet die niet zichtbaar is.

5.3

Vormgeving van digitale proces
In Nederland geldt het rijbewijs als geldig identiteitsdocument. Dat betekent dat het uitgeven van
rijbewijzen grote gevolgen kan hebben wanneer dat niet zorgvuldig gebeurt. Het is daarom
belangrijk dat het aanvraag- en uitgifteproces veilig vormgegeven wordt. Door verschillende
belanghebbenden wordt aangegeven dat het digitale aanvraagproces enkele kwetsbaarheden in de
fraudebestendigheid van het reguliere aanvraagproces wegneemt. Aan de andere kant wordt ook
opgemerkt dat het digitale aanvraagproces nieuwe potentiële kwetsbaarheden kent. Deze
paragraaf gaat in op de wijze waarop het digitale proces de fraudebestendigheid waarborgt en
welke nieuwe risico’s er zijn, inclusief de mitigatiemaatregelen.
Bij de opstart van de proef is steeds gezorgd dat Privacy en Security by Design een uitgangspunt
waren. Hiermee is vanaf het begin van de proef ervoor gezorgd voor het opsporen en het mitigeren
van risico’s. De volgende waarborgen zijn in het ontwerp opgenomen:
•

De aanvragen zijn beperkt tot het aanvragen van een categorie-uitbreiding, verlenging en/of
herafgifte na ongeldigverklaring van een Nederlands rijbewijs, omdat de burger dan bekend is
en al eerder de identiteit van de burger is gecontroleerd.

•

Het inloggen met DigiD-substantieel om digitale verificatie uit te voeren en risico’s met
betrekking tot privacygevoelige informatie te mitigeren (paragraaf 5.3.1).

•

De inzet van erkende fotografen voor het maken van de foto’s en het doorsturen van de foto
met handtekening naar de RDW (paragraaf 5.3.2).

•

De uitvoering van een controle van de geleverde foto met de al bekende foto in het
rijbewijsregister. Daarnaast worden de aangeleverde foto’s ook handmatig gecontroleerd
(paragraaf 5.3.3).

•

Daarna vindt er een laatste identiteitsverificatie aan de balie door een ambtenaar plaats
(paragraaf 5.3.4).

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

30

5.3.1 Vervanging identiteitsverificatie aan de balie met inloggen met DigiD-substantieel
In het reguliere aanvraagproces vindt er zowel een identificatiemoment bij de aanvraag als bij de
afgifte plaats. In het digitale aanvraagproces wordt de eerste identificatie vervangen door een
identiteitsverificatie met DigiD-substantieel. DigiD is een systeem dat in 2003 ontworpen is door
Logius. Het is een systeem waarmee Nederlandse overheden (maar ook andere instanties zoals de
zorgverzekeraars) online iemands identiteit kunnen verifiëren sinds 2005. Er bestaan verschillende
niveaus van DigiD. Op het basisniveau wordt ingelogd met gebruikersnaam en wachtwoord. Op het
middenniveau wordt ingelogd met naam en wachtwoord, maar vindt er controle plaats met een
sms. Het zekerheidsniveau substantieel vereist het gebruik van een DigiD-app. Dit is het niveau dat
door DAR gebruikt wordt, omdat er gewerkt wordt met fraude- en privacygevoelige informatie. In
aanvulling op niveau midden is het hierbij nodig om eenmalig, middels Remote Document
Authentication, een identiteitsbewijs te scannen. De te gebruiken identiteitsbewijzen zijn de
bestaande middelen met een NFC-chip: het rijbewijs, de identiteitskaart en het paspoort. Voor het
lezen van de chip is een NFC-chipkaartlezer of smartphone met NFC nodig.
Omdat een DigiD strikt persoonlijk is, is het de eigenaar van een DigiD niet toegestaan zijn
gebruikersnaam en wachtwoord aan een andere persoon uit te lenen. Mocht dit wel gebeuren, dan
is het doordat identiteitsbewijzen in persoon uitgegeven worden met DigiD substantieel nog meer
zekerheid over de identiteit van de aanvrager. Immers, men moet al de gebruikersnaam, het
wachtwoord, het identiteitsbewijs en de telefoon van de aanvrager hebben. Doordat het proces van
digitaal aanvragen rijbewijzen een van de eersten was die gebruik maakten van de mogelijkheid
van DigiD substantieel, moesten veel gebruikers de app nog installeren. Dit heeft de resultaten van
de proef beïnvloedt. Aan het einde van de proef kwam de DigiD-app bijvoorbeeld pas voor Applegebruikers beschikbaar. Voor de fraudebestendigheid was deze keuze echter noodzakelijk om de
privacy en de gegevens van de burgers voldoende te waarborgen. DigiD-substantieel is op dit
moment de hoogst mogelijke beveiliging met DigiD. PWC heeft in 2016 en in 2018 risicoanalyses
op het proces uitgevoerd. PWC concludeert in haar documenten dat bij landelijke uitrol de
gegevens afgeschermd zouden moeten worden met DigiD hoog, wanneer deze dienst beschikbaar
komt3. Hiermee wordt ook nog gevraagd om een pincode in de DigiD-app, om de privacy gevoelige
gegevens nog beter af te schermen.

5.3.2 Inzet van erkende fotografen
Het belang van erkende fotografen
In de AMvB wordt beschreven dat het rechtstreeks versturen van de digitale pasfoto’s door een
erkende fotograaf aan de RDW een manier vormt om wat betreft de elektronische aanvraag van het
rijbewijs te voldoen aan artikel 3, eerste lid, van richtlijn 2006/126/EG, dat bepaalt dat de lidstaten
alle dienstige maatregelen nemen om vervalsing van rijbewijzen te voorkomen. Binnen het
experiment werd het daarom enkel toegestaan de foto door een erkende fotograaf te laten maken
en deze rechtstreeks via een beveiligde verbinding te laten toezenden aan de RDW. Verzending
door een erkende fotograaf is noodzakelijk om te verzekeren dat de foto die bij de elektronische
aanvraag wordt overgelegd, overeenstemt met het uiterlijk van de aanvrager, zodat de kans op
fraude bij de aanvraag van rijbewijzen wordt verminderd. Door gebruik te maken van een
erkenningsysteem is het mogelijk om direct toezicht en handhaving uit te voeren in de keten.
Hierdoor verhoogt de totale kwaliteit op procesniveau. Daarnaast kan een rijbewijs alleen digitaal
worden aangevraagd als er al een foto in de database van de RDW zit van een eerder afgegeven
rijbewijs. Hierdoor kan gezichtsvergelijking plaatsvinden met een eerder afgegeven document. Het
is met de huidige technieken slechts mogelijk om bij een elektronische aanvraag van een rijbewijs

3

PWC (2018). Herziene Risicoanalyse DAR.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

31

fraude door bewerking van digitale pasfoto’s te voorkomen, door te regelen dat digitale foto’s
rechtstreeks door de erkende fotograaf aan de RDW worden aangeleverd.
De betrokkenheid van de erkende fotograaf (zie boxtekst) vormt een waarborg voor de kwaliteit en
de betrouwbaarheid van de bij de aanvraag overgelegde foto en maakt de kans op identiteitsfraude
kleiner. Door de inzet van erkende fotografen wordt voorkomen dat pasfoto’s kunnen worden
bewerkt, dat pasfoto’s kunnen worden verwisseld en dat de pasfoto’s niet voldoen aan de gewenste
kwaliteitseisen. Dit heeft ertoe geleid dat het aantal foto’s dat wordt afgekeurd vele malen lager ligt
dan dat dit bij de reguliere aanvragen is (20% voldoet niet aan de fotomatrix regulier en 1% niet bij
het digitale proces).
Eisen voor de fotograaf
Fotografen kunnen alleen meewerken aan het digitaal aanvragen van rijbewijzen als zij hiervoor een
erkenning hebben. Deze erkenning moet voldoen aan de eisen zoals gesteld zijn in de toezichtbeleidsbrief
Erkenning Fotograaf pasfoto rijbewijs 2018. De erkenningshouders moeten aan de volgende eisen
voldoen:
•

De fotograaf moet in staat zijn om naar het oordeel van de RDW het proces adequaat uit te voeren.

•

De fotograaf moet ingeschreven staan in het handelsregister van de Kamer van Koophandel die
voldoet aan alle eisen.

•

De fotograaf moet beschikken over software die naar het oordeel van de RDW geschikt is bevonden
voor het uitvoeren van het proces.

In het kader van de erkenning van de fotograaf worden eisen gesteld aan de kwaliteit van de pasfoto
(waaronder eisen rond het bewerken van de pasfoto), eisen rond de beveiliging van de dataverbinding (de
gegevens moeten via een beveiligd kanaal naar de RDW worden gezonden) en eisen in verband met de
bescherming van persoonsgegevens van de burger (de fotograaf mag bijvoorbeeld geen gegevens van de
burger bewaren).

Tegelijkertijd kent het proces zoals dat nu is vormgegeven ook risico’s. Het DAR-proces (zie
hoofdstuk 4) laat zien dat de burger zijn foto laat maken en zijn rijbewijsnummer en handtekening
vastlegt bij de fotograaf of in een fotocabine. De fotograaf krijgt hiermee de beschikking over
gegevens van de burger. Het risico hierbij is dat er onrechtmatig gebruik gemaakt wordt van de
gegevens van de burger. PWC adviseert dan ook om voor landelijke uitrol het proces dusdanig aan
te passen dat de privacygevoelige informatie die wordt versterkt aan de fotograaf verminderd
wordt4.
Daarnaast kan er ook fraude gepleegd worden bij de fotografen. PWC verwoord de risico’s als
volgt:
“Een erkenningsregeling is als preventieve maatregel (om te voorkomen dat zomaar iedereen foto’s kan
indienen in het proces) belangrijk, maar niet effectief van toepassing op elke individuele aanvraag. De
ervaring leert dat een partij die echt fraude wil plegen, ver kan en wil gaan als de (kans op een) positieve
opbrengst opweegt tegen de kosten. Dit omvat het omkopen of beïnvloeden van een vakfotograaf. De
oprichting van ondernemingen specifiek met als doel criminele activiteiten uit te voeren, behoort hier ook
toe. Niettemin wordt met de inrichting van de erkenningsregeling de drempel verhoogd (voor
‘gelegenheidsfraudeurs’ met relatief laag volwassenheidsniveau) en wordt voor hen deze aanpak om een
vals rijbewijs te krijgen minder aantrekkelijk gemaakt.” 5

4
5

PWC (2018). Herziene Risicoanalyse DAR.
PWC (2018). Herziene Risicoanalyse DAR.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

32

De mogelijkheid om fraude te plegen via fotografen geldt overigens zowel voor het reguliere, als het
digitale proces. Er zijn daarom ook verschillende stappen ingebouwd in het digitale proces om deze
frauduleuze foto’s eerder en beter te herkennen en ervoor te zorgen dat er geen rijbewijs wordt
afgegeven (zie ook paragraaf 5.3.3 en 5.3.4). Aan de ene kant zorgt een erkenningssysteem van
fotografen dus voor meer waarborgen, aan de andere kant kan er door kwaadwillenden nog altijd
fraude gepleegd worden. Toezicht op fotografen en fotocabines blijft daarom van essentieel belang
ook bij verdere uitrol.
Toezicht op de fotografen
Het toezicht op de fotografen is geborgd door het gebruik van de juiste software, middels
procesbeschrijvingen en periodieke (en soms onverwachte) bedrijfsbezoeken. De RDW gebruikt
hiervoor risico-gestuurd toezicht en ook de zogenaamde mystery guest. Risico-gestuurd toezicht
houdt in dat bedrijven waar overtredingen en of signalen geconstateerd zijn vaker het onderwerp
van toezicht kunnen zijn. Bedrijven die minder goed of slecht presteren op het gebied van naleven
van de regels zullen vaker gecontroleerd worden dan bedrijven die aantoonbaar de regels en
instructies goed naleven6.
De periodieke controlebezoeken worden uitgevoerd door de RDW toezichthouder en worden in de
regel van te voren telefonisch aangekondigd, maar kunnen ook onaangekondigd plaatsvinden. Ook
kan er een mystery guest bezoek plaatsvinden bij de erkende fotografen. Tijdens de proef hebben
er 264 unieke bezoeken aan fotografen plaatsgevonden. In de meeste gevallen ging het om
bezoeken bij de aanvraag (136 bezoeken), daarnaast zijn er 91 periodieke controlebezoeken
geweest, hebben er 33 mystery guest bezoeken plaatsgevonden. Daarnaast hebben er 9 bezoeken
plaatsgevonden naar aanleiding van een interne melding, zijn er nog bezoeken geweest voor een
herschouwing van tijdelijke intrekking (2 bezoeken), heeft er een bezoek plaatsgevonden n.a.v. een
waarschuwing en heeft een bedrijf zelf verzocht om een bezoek. De frequentie van het periodieke
toezicht door middel van controlebezoeken is tijdens de uitvoering van DAR in beginsel 1 keer per
half jaar.
Indien de fotograaf niet voldoet aan de kwaliteitseisen of blijkt dat deze fotobewerkingen heeft
doorgevoerd7, dan kan uiteindelijk zijn erkenning (tijdelijk) worden ingetrokken. Er heeft inmiddels
een aantal terugkoppelingen vanuit het toezicht richting fotografen plaatsgevonden (dit ging
meestal over de kwaliteit van de geleverde foto). Ook hebben door middel van bezoeken een
aantal constateringen plaatsgevonden die ook hebben geleid tot een waarschuwing met verscherpt
toezicht (twee maal) of een tijdelijke intrekking van 6 weken van de erkenning (drie maal). Twee
van de drie tijdelijke intrekkingen zijn opgelegd naar aanleiding van een constatering door de
mystery guest, waarbij o.a. toezicht werd gehouden op privacyaspecten. Op het moment van
schrijven van dit rapport heeft een totale intrekking van de erkenning één keer plaatsgevonden
vanwege de onjuistheid van de KvK-inschrijving.
Toezicht op de gebruikte software
Er zijn in opdracht van RDW verschillende penetratietests (pentests) op de software die door de
fotografen en PhoCS gebruikt wordt uitgevoerd. Een penetratietest is een toets van een digitaal
systeem op kwetsbaarheden. Hierbij worden kwetsbaarheden gebruikt om in het systeem in te
breken, met als doel hieruit lering te trekken en het systeem te kunnen verbeteren.
Op 28 januari heeft ilionx een Security Assessment opgeleverd die bestaat uit een algehele
procesreview van leverancier PhoCS, een secure code review en penetratietest op de photostudio
webapplicatie en een penetratietest op de driver van de handtekeningpad. Dit onderzoek had als
6
7

RDW, TBB erkenning fotograaf pasfoto rijbewijs.
De RDW geeft aan dat dit praktisch onmogelijk is binnen het digitale proces en tot op heden ook niet is vastgesteld.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

33

doel om procesmatige en technische kwetsbaarheden inzichtelijk te maken en is uitgevoerd in de
periode van maandag 6 januari 2020 tot en met dinsdag 14 januari 2020. In de rapportage van de
pentest wordt geconcludeerd dat over veel zaken in het proces goed is nagedacht. Het proces
wordt naar mogelijkheden goed technisch uitgevoerd en gecontroleerd. In totaal zijn 24 risico’s
gevonden, waarvan 1 met een hoge risicoclassificering, 22 met een lage risicoclassificering en
1 met een informatief karakter. De meeste aanbevelingen die hieruit volgen kunnen gemakkelijk
uitgevoerd worden en aanbeveling van ilionx is dit ook snel te doen. Voor een aantal bevindingen
geldt dat het gezien de kleine omgeving lastig is de risico’s te mitigeren. Deze risico’s kunnen bij
uitbreiding (naar meer gemeenten en fotografen) technisch worden opgelost.
In opdracht van de RDW heeft Nováccent op 31 augustus 2018 een penetratietest uitgevoerd op de
fotocabine bij de RDW. De proef was toen nog niet gestart, maar technisch was het proces al
uitgerold. Er werden vier kwetsbaarheden geconstateerd, waarvan één met een informatief
karakter, één met een middelhoog risico en één met een hoog risico. Door opvolging van de
aanbevelingen is mitigatie van de maatregelen mogelijk.
Van 9 oktober tot 10 oktober 2018 voerde Nováccent een penetratietest en code review uitgevoerd
op de DAR-applicatie van RDW. In totaal zijn drie kwetsbaarheden ontdekt met een hoog
risicoprofiel. Door opvolging van de aanbevelingen is mitigatie van de kwetsbaarheden mogelijk. De
RDW geeft aan dat alle maatregelen conform de reguliere afhandeling van resultaten van pentests
zijn doorgevoerd
Het regelmatig laten testen van de veiligheid van het proces en de gebruikte systemen is
ingebouwd in de werkwijze van de RDW. De RDW heeft aangetoond daarna werk te maken van
aanbevelingen ten behoeve van verbetering van het digitale aanvraagproces. De ontdekte
kwetsbaarheden kunnen door blijvende monitoring en door opvolging van de aanbevelingen
worden gemitigeerd. Monitoring hiervan en toezicht hierop blijft ook bij landelijke uitrol van
essentieel belang.

5.3.3 Elektronische toetsing (detectie van fouten)
Naast de inzet van erkende fotografen, is er in het digitale proces een toetsingsmoment
opgenomen na het versturen van de foto door de fotograaf. Hierbij worden verschillende zaken
elektronisch getoetst die bij een reguliere aanvraag slechts visueel door de medewerker van de
gemeente werden beoordeeld.
•

Ten eerste wordt getoetst of de foto voldoet aan de eisen die aan de pasfoto gesteld zijn. De
RDW voldoet aan de standaardnormen die voor risicoklasse III zijn opgesteld. Er wordt gebruik
gemaakt van software van Cognitec. Deze software wordt getest door het NIST en gemeten op
kwaliteit. Hierbij gaat het om de thans geldende eisen voor pasfoto’s, die nu op elektronische
wijze worden beoordeeld. Door de technische controle worden pasfoto’s die niet voldoen aan
de gestelde ICAO-normen tijdens het uploaden opgemerkt, zodat de fotograaf direct een
nieuwe pasfoto moet maken en aanleveren. Waar voor regulier aangevraagde rijbewijzen 20%
niet voldoet aan de gestelde kwaliteitseisen is dit in het digitale proces minder dan 1%.

•

Vervolgens wordt gekeken of de aangeleverde pasfoto overeenkomt met de laatst
aangeleverde pasfoto op het rijbewijs. De door de erkende fotograaf verzonden foto wordt
middels beproefde technieken vergeleken met de foto van het laatst afgegeven rijbewijs van de
rijbewijshouder in het register. Bij het testen van de fotovergelijkingssoftware werd in (ten
minste) drie gevallen identiteitsfraude ontdekt die in het reguliere proces niet werd opgemerkt.
Bij een fysieke aanvraag vindt deze beoordeling plaats aan de hand van een vergelijking van
het identiteitsbewijs en de aanvrager en vervolgens door een vergelijking van de nieuwe
biometrie en de aanvrager.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

34

•

Doordat digitale pasfoto’s worden aangeleverd is de kwaliteit van de aangeleverde pasfoto
beter. Wanneer na verloop van tijd steeds meer digitale pasfoto’s in het rijbewijsregister
beschikbaar zijn, zal de vergelijking tussen twee pasfoto’s van hoge kwaliteit gemaakt kunnen
worden. Dit komt de fotovergelijking ten goede.

•

De elektronische toetsing wordt gecombineerd met de visuele toets bij uitreiking van het
rijbewijs. Omdat een elektronische toets op bepaalde vlakken betrouwbaarder is en deze wordt
gecombineerd met een visuele toets bij het uitreiken van het rijbewijs, gaat het om een
versterking ten opzichte van het huidige proces.

Alleen diegene voor wie elektronisch met voldoende zekerheid vast kan worden gesteld dat de
overgelegde foto aan de eisen voldoet en van de juiste persoon is, kan een aanvraag elektronisch
worden ingediend. Indien elektronisch niet kan worden geconstateerd dat een foto van de juiste
persoon is ingezonden, wordt de burger verwezen naar het reguliere (fysieke) aanvraagproces bij
de gemeente. Het is de bedoeling dat de burger bij de fotograaf ook een papieren foto krijgt en hij
derhalve niet nogmaals naar de fotograaf hoeft te gaan. Meestal kan deze foto gewoon worden
gebruikt omdat de oorzaak van de ‘mismatch’ bij de fotovergelijking vaak gelegen zal zijn in
veranderingen van het uiterlijk van de betrokken burger of de kwaliteit van de in het register
opgeslagen foto van het eerder verleende rijbewijs. In een zeer klein aantal gevallen dat de
fotovergelijking niet mogelijk is, kan dit komen door ‘ageing’ en ‘illness’. Als dat niet het geval is kan
de reden zijn dat er bewust een foto van een andere persoon is overgelegd in verband met
identiteitsfraude.
Risico van fotomorphing
Als risico wordt dan ook benoemd dat het mogelijk is om een bewerkte foto in het proces te krijgen.
Dit betreft het risico van identiteitsfraude door ‘morphing’: een fotobewerking waarbij het
samenvloeien van twee foto’s van verschillende personen leidt tot een nieuwe foto gelijkend op
beide personen. Overigens is dit zowel mogelijk in het reguliere, als in het digitale proces. Het
gevolg van fotomorphing is dat in de toekomst bij een nieuwe aanvraag een identiteitsdocument
kan worden afgegeven waarbij de foto niet die van de rechtmatige rijbewijshouder is, maar de foto
van de fraudeur.
De fotovergelijkingstool van de RDW zoekt nu naar de foto’s die minder dan 20% kans op een
match met vorige foto’s in het rijbewijsregister heeft. Deze worden geblokkeerd voor digitale
aanvragen van het rijbewijs. Dit signaleert een handelingsfout door de baliemedewerker
(verwisseling van foto’s) maar is niet altijd goed in staat om een gemorphte foto te signaleren. Alle
foto’s die tot 50% match hebben gehad met de database werden daarom in 2019 door
medewerkers van de RDW bekeken (naast de andere foto’s) en de redenen zijn bijgehouden. De
figuur hieronder geeft aan welke redenen er waren voor de minder goede gelijkenis. In 2019 zijn
door de nieuwe fotovergelijkingstool drie gevallen van fraude ontdekt. Deze gevallen zijn aan de
instanties overgedragen.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

35

Figuur 5.1 Redenen voor specifieke uitval in 2019 (controle <50% gelijkenis) (n=2.606)

Bron: RDW, 2020.

Er wordt steeds gezocht naar nieuwe methoden om deze relatief nieuwe manier van fraude tegen
te gaan. Zo wordt er door de RDW gedacht aan ICT-systemen zoals deze bijvoorbeeld door
creditcardmaatschappijen worden gebruikt, om frauduleuze transacties te ontdekken. Dit geldt
zowel voor het digitale als het reguliere proces.

5.3.4 Identiteitsverificatie bij uitgifte
De wetgeving schrijft voor dat er minimaal één keer een persoonlijke identiteitsverificatie moet zijn.
De persoonlijke identiteitsverificatie vindt bij het digitale proces plaats bij de uitgifte. Doordat er
maar een persoonlijk identificatiemoment is, is de identificatie aan de balie bij het afhalen zeer
belangrijk.
Door de gemeenten wordt echter aangegeven dat het uitgifteproces voor digitaal aangevraagde
documenten niet verschilt ten opzichte van regulier aangevraagde rijbewijzen. Zij geven aan dat dit
beide secuur gebeurt. De identificatie bij de uitgifte van digitaal aangevraagde rijbewijzen behoeft
naar mening van enkele gesproken personen echter wel extra aandacht van de baliemedewerker,
omdat dit het enige identificatiemoment in persoon is. Dit wordt ook aangegeven door de rapporten
van PWC8. In deze rapporten wordt ook gesteld dat baliemedewerkers hiervan op de hoogte
gebracht moeten worden. Dit is volgens de gesproken baliemedewerkers niet in alle gevallen
gebeurd.
Door enkele belanghebbenden wordt identificatie bij uitgifte als kwetsbaar gezien, omdat de
baliemedewerker zeer sterk in de schoenen moet staan om een rijbewijs aan een klant te weigeren
na negatieve identificatie. Dat geldt zeker wanneer duidelijk is dat het rijbewijs onder de balie
beschikbaar is. Het is gemakkelijker een foutieve aanvraag te weigeren dan te weigeren een foutief
rijbewijs te verstrekken, zijn zij van mening. Zij geven aan dat in het reguliere proces er twee keer
door twee verschillende personen wordt gekeken naar de persoon, terwijl dat nu maar een keer is.
De digitale inlog met DigID, controle en toezicht op de fotograaf en de fotovergelijking wordt,
ondanks de vele veiligheidsstappen die zijn genomen en de vermindering van foutieve aanvragen
(zie hierboven) door deze belanghebbenden niet als voldoende fraudebestendig gepercipieerd.

8

PWC (2016). Risicoanalyse DAR & Herziene Risicoanalyse DAR.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

36

Daarnaast wordt aangegeven dat technologie de menselijke beoordeling niet in alle vlakken
verbetert. Er wordt door deze betrokkenen aangegeven dat baliemedewerkers van gemeenten
bijvoorbeeld worden getraind in het herkennen van nervositeit bij de aanvraag, terwijl de techniek
hier niet toe in staat is. De nervositeit kan bij de digitale aanvraag enkel bij de uitgifte worden
opgemerkt, maar zoals eerder beschreven wordt dit moment gezien als gevoeliger
identificatiemoment dan de aanvraag.

5.4

Ervaring van betrokken partijen

5.4.1 Gemeenten
De gesproken gemeenten zijn over het algemeen van mening dat het digitale proces niet
fraudegevoelig is of fraudegevoeliger is dan een reguliere aanvraag. Zo wordt aangegeven dat uit
proeven met fotovergelijking blijkt dat de identificatie goed werkt, dat op basis van verschillende
softwareprogramma’s gezichtskenmerken goed kunnen worden vergeleken en look-a-like fraude
kan worden geconstateerd. Althans, zij hebben geen ervaring dat dit niet zo zou zijn. Dit wekt
vertrouwen bij de gemeenten.
De gesproken gemeenten hebben allen ook nog geen situaties van fraude ervaren sinds de start
van de proef. De gemeenten geven aan dat momenteel het identificatiemoment aan de balie
behouden is en dat daarnaast de gegevens en foto’s bij de RDW worden gekeurd. Zelfs de
fotograaf voert in bepaalde zin een check uit. Dit tezamen met de benoemde software programma’s
zorgt ervoor dat het proces niet als fraudegevoelig wordt ervaren.
Ten aanzien van de kwaliteit van de foto’s zijn de gemeenten ook overwegend tevreden. Zij zien
dat de kwaliteit van de foto’s uit het digitale proces kwalitatief zeer sterk is. Zo nu en dan zijn er
echter wel eens problemen met de belichting van de foto’s. Dit is echter veelal incidenteel en dit
probleem is volgens de RDW inmiddels opgelost. Daarnaast zien de gemeenten dat het invoeren
van de gegevens, zoals de handtekening, vrijwel altijd probleemloos is verlopen.

5.4.2 Fotografen
De gesproken fotografen zijn van mening dat het digitale aanvragen van rijbewijzen geen fraude in
de hand werkt. Zij geven allen aan dat zij gedurende de proef van eventuele fraude of fouten in het
systeem niets hebben vernomen. Zij geven aan dat er in hun praktijk geen abnormale aanvragen
hebben plaatsgevonden. Zo geeft een fotograaf aan dat wanneer gegevens als het rijbewijsnummer, worden ingevoerd direct zichtbaar is of deze juist zijn. Wanneer andere gegevens niet
juist blijken te zijn komt er een melding vanuit de RDW. Dit is bij de gesproken fotografen echter
zelden voorgekomen en bleek dan vaak een menselijke fout te zijn. De fotografen geven daarnaast
zelf aan dat het doorgeven van gegevens richting de RDW niet fout is gegaan.
Daarnaast merken de fotografen op dat zij binnen het traject als onofficiële controleposten
fungeren. Zonder daar specifiek op te letten kunnen zij ook constateren wanneer iets niet helemaal
in de haak lijkt te zijn. Ondanks dat het niet hun taak is, hebben de fotografen niet ervaren dat
ingrijpen bij mogelijke fraude of verkeerd verleende informatie noodzakelijk zou zijn geweest.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

37

5.5

Conclusie
Het online aanvragen van het rijbewijs is ten aanzien van fraudebestendigheid doeltreffend
wanneer sprake is van: “eerdere en betere opsporing van foutieve aanvragen, vermindering van het
aantal rijbewijzen dat in een laat stadium wordt afgewezen en vermindering van het aantal
ingenomen rijbewijzen door identiteitsfraude”.
In de inrichting van het digitale proces hebben preventie en detectie een belangrijke plaats
gekregen om het aanvraag en afgifteproces te versterken. De volgende beheersingsmaatregelen
zijn hierbij van toepassing:
•

De aanvragen zijn beperkt tot het aanvragen van een categorie-uitbreiding, verlenging en/of
her-afgifte na ongeldigverklaring van een Nederlands rijbewijs, omdat de burger dan bekend is
en al eerder de identiteit van de burger is gecontroleerd.

•

Het inloggen met DigiD-substantieel om digitale verificatie uit te voeren en risico’s met
betrekking tot privacy gevoelige informatie te mitigeren (paragraaf 5.3.1).

•

De inzet van erkende fotografen voor het maken van de foto’s en het doorsturen van de foto
met handtekening naar de RDW en toezicht en controle hierop (paragraaf 5.3.2).

•

De uitvoering van een controle van de geleverde foto met de al bekende foto in het
rijbewijsregister. Daarnaast worden de aangeleverde foto’s ook handmatig gecontroleerd
(paragraaf 5.3.3).

•

Daarna vindt er een laatste identiteitsverificatie aan de balie door een ambtenaar plaats
(paragraaf 5.3.4).

Gedurende de opstart en de implementatie van DAR heeft meermaals evaluatie en monitoring van
de fraudebestendigheid plaatsgevonden. Voorafgaand aan de pilot is door PWC een risicoanalyse
uitgevoerd. De RDW heeft de (meeste) aanbevelingen uit de risicoanalyses doorgevoerd en
voldoet hiermee aan de vooraf gestelde veiligheidseisen. Ter monitoring van de veiligheid laat de
RDW op regelmatige basis pentests uitvoeren. Door opvolgen van aanbevelingen zijn herkende
kwetsbaarheden gemitigeerd of kunnen deze bij verdere uitrol gemitigeerd worden.
De evaluatoren zijn van mening dat het digitale aanvraagproces fraudebestendiger is op bepaalde
onderdelen (inzet van erkende fotografen en uitvoering van controle met fotovergelijkingssoftware)
dan het reguliere aanvraagproces. Hierdoor worden fouten eerder en beter in het proces
opgespoord. Gemeenten geven aan dat zij niet het gevoel hebben dat het digitale proces
fraudegevoeliger is dan het reguliere proces en zij hebben geen signalen dat er meer rijbewijzen bij
afgifte moeten worden geweigerd. In de evaluatieperiode zijn er ook geen signalen geweest dat er
digitaal aangevraagde rijbewijzen gebruikt zijn voor identiteitsfraude. Tegelijkertijd kan op basis van
deze informatie nog niet worden vastgesteld of het proces nu daadwerkelijk zorgt voor een fraudebestendiger proces ten opzichte van het reguliere proces. Er zijn zaken die nu fraudebestendiger
zijn, aan de andere wordt door enkele betrokkenen ook aangegeven dat er nieuwe kwetsbaarheden
ontstaan. Het gaat hierbij met name om de verandering van de identiteitsverificatie (van de balie
naar DigiD-substantieel). Het is zaak deze risico’s te blijven monitoren en hierover te
communiceren. Wanneer de risico’s onvoldoende gemitigeerd blijken zullen hiertoe aanvullende
maatregelen getroffen moeten worden. Daarnaast zal ook nagedacht moeten worden over
veiligheidsmaatregelen bij verdere uitrol. Het gaat hierbij bijvoorbeeld over de informatie die de
fotograaf ter beschikking krijgt, opschaling naar DigiD-hoog en verder nadenken over systemen om
fotomorphing te herkennen (dit laatste geldt overigens ook voor het reguliere proces).

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

38

6

Gebruiksvriendelijkheid

6.1

Inleiding
Het derde aspect waarop het proces om digitaal een rijbewijs aan te vragen wordt beoordeeld is de
gebruiksvriendelijkheid. Hierbij wordt de volgende definitie gehanteerd:
“een hogere waardering door de burgers voor dit digitale proces wordt gegeven dan voor het reguliere
aanvraagproces”.

Bij de beoordeling wordt gebruik gemaakt van de resultaten uit de enquêtes (onder burgers en
fotografen) en de door de RDW uitgezette enquête. Aanvullend is gebruik gemaakt van interviews
onder belangrijke betrokken partijen.
Aan de hand van vergelijkingen tussen het reguliere proces en het online aanvragen wordt de
balans opgemaakt of het online aanvragen daadwerkelijk als gebruiksvriendelijker wordt ervaren.
Op deze manier kan worden vastgesteld of het online aanvragen daarmee doeltreffend is geweest
in het behalen van de doelstellingen.

6.2

Burgerperspectief

6.2.1 Leeftijd van aanvragers
In onderstaande grafiek is te zien dat het digitaal aanvragen van rijbewijzen relatief vaker door
jongeren wordt gedaan, terwijl het aanvragen aan de balie vaker onder ouderen de voorkeur heeft.
Verklaringen hiervoor kunnen de gemiddelde digivaardigheid van deze leeftijdsgroepen zijn en het
feit dat ouderen al langer gewend zijn naar een gemeentehuis te gaan. Daarbij hebben de
deelnemende gemeenten er tijdens het experiment over het algemeen voor gekozen de
mogelijkheid van het digitaal aanvragen van rijbewijzen voornamelijk via sociale media te
promoten, waardoor dit mogelijke effect wordt versterkt.
Figuur 6.1 Aandeel online-aanvragers per leeftijdscategorie

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Regulier
Online

10-20

20-30

30-40

40-50

50-60

60-70

70-80

80-90

90-100

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

39

6.2.2 Moment van aanvragen
De meeste digitale aanvragen worden doordeweeks uitgevoerd. In totaal werden gedurende het
experiment 2.220 rijbewijzen digitaal aangevraagd in het weekend. Op doordeweekse dagen
worden gemiddeld per dag meer aanvragen gedaan dan op zaterdagen of zondagen. De
mogelijkheid het rijbewijs in het weekend aan te vragen kan gezien worden als extra dienstverlening, die daarmee de gebruiksvriendelijkheid ten goede komt.
Figuur 6.2 Digitale aanvragen verdeling week/weekend (n=13.485)

20%

Week

Weekend

80%

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys.

In onderstaande figuur is te zien dat de digitale aanvragen verspreid over de gehele dag en zelfs de
nacht plaatsvinden. Hierbij is een piek te zien om 16.00 uur.
Figuur 6.3 Digitale aanvragen verdeeld over uren

1400

1200
1000
800
600
400
200
0
-

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys

In totaal zijn hiermee meer rijbewijzen digitaal aangevraagd buiten reguliere openingstijden dan
binnen reguliere openingstijden, respectievelijk 5.828 en 5.440. Uit de grafiek blijkt dat er een grote
behoefte bestaat rijbewijzen buiten de reguliere werktijden van gemeenten aan te kunnen vragen.
De mogelijkheid rijbewijzen buiten openingstijden (na werktijd en in het weekend) aan te vragen

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

40

kan gezien worden als een extra dienstverlening en dus als een verbetering van de
gebruiksvriendelijkheid.
Figuur 6.4 Digitale aanvragen openingstijden (n=11.269)

Buiten

48%

52%

Binnen

Bron: RDW (2019), bewerking Ecorys.

6.2.3 Waardering kwaliteit informatie
In de enquête van de RDW werd de respondenten gevraagd naar de kwaliteit van de verkregen
informatie. Hieruit bleek allereerst dat 85% (n=2.410) van de respondenten de informatie op de
website van de RDW helder vond. 15% van de respondenten vond deze informatie niet helder
genoeg. Daarnaast werd gevraagd naar de verkregen informatie voor de burger bij de fotograaf,
de gemeente en de RDW. Uit figuur 6.5 blijkt dat een aanzienlijk deel van de respondenten deze
verkregen informatie bij alle drie de instanties als goed tot zeer goed beschouwt. Een kleiner
gedeelte variërend van 4% bij de fotograaf, 6% bij de gemeenten en 5% bij de RDW beoordeelt de
verkregen informatie als slecht tot zeer slecht.
Over het algemeen wordt geconstateerd dat de respondenten de verkregen informatie dus
overwegend als positief beoordelen. Desondanks is er nog steeds een deel van de respondenten
die aanvullende informatie gewenst zou vinden.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

41

Figuur 6.5 Mening van de respondent over de verkregen informatie bij de diverse instanties (n=2.409)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%

20%
10%
0%
Informatie fotograaf
Zeer goed

Informatie gemeente
Goed

Gemiddeld

Informatie RDW

Slecht

Zeer slecht

Bron: Enquête RDW, bewerking Ecorys.

6.2.4 Reden voor keuze
De respondenten die het rijbewijs online aangevraagd hebben, kennen DAR veelal via de
gemeentewebsite of via een herinneringsbrief van de RDW.
Figuur 6.6 Hoe is men in aanraking gekomen met de mogelijkheid het rijbewijs digitaal aan te vragen
(RDW enquête)

Via de website van de gemeente

Via een herinneringsbrief van de RDW
Via de RDW-website
Via de fotograaf (bv. flyer)
Via vrienden/familie/kennissen
Via de media
Overig
0

20

40

60

80

100

120

140

160

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Van de burgers die hun rijbewijs hebben aangevraagd bij de gemeente was 68% wel op de hoogte
van het bestaan van het DAR, maar zij kozen er toch voor om het rijbewijs niet online aan te
vragen.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

42

Figuur 6.7 Bekendheid digitaal aanvraagproces onder reguliere aanvragers (n=1.134)

32%
Niet bekend
Wel bekend
68%

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Om de waardering van de gebruiksvriendelijkheid te beoordelen is allereerst gekeken naar de
redenen van respondenten om te kiezen voor het regulier aanvragen of het online aanvragen.
Wanneer wordt gekeken naar de redenen die respondenten geven voor de keuze om het rijbewijs
regulier aan te vragen valt op dat dit voor een deel lijkt samen te vallen met de moeite die bepaalde
respondenten hebben met het online aanvragen. Zo wordt duidelijk dat deze respondenten het
online aanvragen ingewikkeld vinden, evenals het inloggen met DigiD en dat bij bepaalde
respondenten de online aanvraag in zijn geheel niet is gelukt. Ook het feit dat bepaalde mobiele
telefoons geen NFC-functie hadden werkte zeer beperkend. Dit is een gevolg van de keuze voor
DigiD-substantieel in het ontwerp.
Daarnaast wordt echter duidelijk dat respondenten kiezen voor het aanvragen aan de balie, omdat
het gemakkelijker is, ze toch al langs het gemeentehuis komen en dat aan de balie extra informatie
kan worden verkregen. De respondenten die het rijbewijs aanvragen bij de balie lijken deze
aspecten belangrijker te vinden dan de tijdsduur, omdat dit niet wordt aangegeven als reden om het
bij de gemeente aan te vragen.
Buiten de gevraagde opties om wordt daarnaast door respondenten aangegeven dat online
aanvragen niet mogelijk was, doordat het rijbewijs te oud was om het online te verlengen9 en dat de
aanvraag een bijzondere aanvraag (spoed of kwijt) was. Daarnaast wordt in de categorie ‘overig’
vaak aangehaald dat de applicatie iOS/Apple niet ondersteunt, dat veel burgers al een pasfoto
beschikbaar hadden en dat men niet inziet dat het veel tijd bespaart. Men moet immers nog steeds
langs zowel de fotograaf als het gemeentehuis.

9

Overigens klopt dit volgens de RDW niet. Ook een ouder rijbewijs zou verlengd moeten kunnen worden in DAR.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

43

Figuur 6.8 Redenen voor aanvraag aan de balie (regulier)

Aan de balie is makkelijker
Telefoon heeft geen NFC-functie
Ik kom hier toch al langs
Online aanvragen is niet gelukt

Ik kan aan balie extra informatie krijgen
Ik vind het online aanvragen ingewikkeld
Er is geen erkende fotograaf in de buurt
Ik vind het inloggen met DigiD ingewikkeld
Het duurt minder lang / is sneller
Overig
0

50

100

150

200

250

Bron: Enquête Ecorys, 2019

In vergelijking met het aanvragen bij de gemeente wordt tijdbesparing als reden om het rijbewijs
online aan te vragen veelvuldig genoemd. Snelheid en daarnaast flexibiliteit in tijden lijken de
voornaamste redenen voor respondenten om het rijbewijs online aan te vragen. Ten aanzien van
de tijd wordt aangegeven dat reistijd van en naar het gemeentehuis wordt bespaard en ten aanzien
van flexibiliteit geven respondenten aan dat het online aanvragen of elk gewenst moment mogelijk
is en dat men niet gebonden is aan de openingstijden van het gemeentehuis.
Bij de overige categorie wordt vaak aangegeven dat het gemak een voorname reden is om het
online aan te vragen. Daarnaast blijkt ook dat verschillende burgers nieuwsgierig waren naar dit
proces en het graag eens wilden proberen.
Figuur 6.9 Redenen voor digitale aanvraag

Het gaat sneller

Het kan op elk gewenst moment
Het bespaart reistijd naar het
gemeentehuis/stadhuis
Ik ben niet gebonden aan werk-/openingstijden
Het kan vanaf elke locatie
Ik kan (online) gemakkelijk extra informatie
opzoeken
overig

0

50

100

150

200

250

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

44

6.2.5 Waardering gebruiksvriendelijkheid
Wanneer gekeken wordt naar de waardering van de gebruiksvriendelijkheid van zowel het
aanvragen van het rijbewijs bij de gemeente als het online aanvragen, wordt geconstateerd dat
beide vormen in grote mate positief worden gewaardeerd. Wanneer de negatieve waarderingen
worden vergeleken, wordt waargenomen dat het aantal negatieve waarderingen bij het online
aanvragen (7%) hoger ligt dan de negatieve waarderingen bij het aanvragen bij de gemeente
(3,5%). Mogelijke verklaringen hiervoor komen uit figuur 6.11, waarin onder andere duidelijk wordt
dat bepaalde respondenten zowel het online aanvragen als het werken met DigiD als lastig
ervaren. Ook waren er respondenten bij wie het online aanvragen in zijn geheel niet gelukt was. De
resultaten van de enquête van de RDW lijken dit te onderstrepen. Uit deze enquête blijkt dat het
voor 16% van de respondenten (N=2.409) niet duidelijk was welke stappen moesten worden
doorlopen bij het online verlengen van het rijbewijs. Ondanks dat het voor de meerderheid wel
duidelijk was is er dus een deel die moeite heeft met de online procedure.
Uit de enquête van de RDW blijkt daarnaast wel dat 86% (N=2.410) van de respondenten die het
rijbewijs online hebben aangevraagd het zouden aanbevelen aan vrienden en/of familie. Slechts
3% geeft aan dit niet aan te bevelen. Hieruit blijkt dus dat bij de respondenten bij wie het online
aanvragen is gelukt de waardering van het online proces erg hoog ligt.
Over het algemeen kan worden geconstateerd dat, ondanks dat de verschillen tussen beide
aanvraagvormen klein zijn en de waarderingen overwegend positief, het online aanvragen
vooralsnog niet als gebruiksvriendelijker wordt ervaren, maar ook niet als niet-gebruiksvriendelijk.
Figuur 6.10 laat dit visueel zien.
Figuur 6.10 Waardering gebruiksvriendelijkheid door de burgers per type aanvraag

100%
90%
80%

70%
Erg negatief

60%

Negatief
50%

Neutraal

40%

Positief

30%

Erg positief

20%
10%
0%
Regulier (n=1.273)

Digitaal (n=287)

Bron: Enquête Ecorys, 2019

Gebruik DigiD
Zoals bovenstaand werd aangegeven is het gebruik van DigiD voor een aantal respondenten een
ingewikkeld proces. Figuur 6.11 geeft aan in hoeverre de ervaring met het gebruik van DigiD een
effect heeft op de waardering van de gebruiksvriendelijkheid. Tussen deze twee aspecten lijkt een
relatie te bestaan. Respondenten die aangeven het inloggen met DigiD als erg eenvoudig of
eenvoudig te ervaren zijn overwegend erg positief of positief over de gebruiksvriendelijkheid van

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

45

het online aanvragen van het rijbewijs. Respondenten die aangeven moeite te hebben gehad met
het inloggen met DigiD zijn vaker erg negatief over het gehele proces.
In de enquête van de RDW werd de respondenten (N=2.410) gevraagd een cijfer te geven over het
gebruik van DigiD. Het gewogen gemiddelde van deze gegeven cijfers kwam uit op een 7,8.
Procentueel gezien beoordeelde 9% van de respondenten het gebruik met een onvoldoende en
dus gebruiksonvriendelijk.
Figuur 6.11 Waardering van de gebruiksvriendelijkheid (verticale as) naar de ervaring met het inloggen
met DigiD (horizontale as)

80

70
60

Erg positief

50

Positief

40

Neutraal

30

Negatief

20

Erg negatief

10
0
Erg eenvoudig

Eenvoudig

Niet moeilijk,
maar ook niet
eenvoudig

Moeilijk

Erg moeilijk

Bron: Enquête Ecorys, 2019

6.2.6 Rapportcijfer proces per type aanvraag
Uit de enquête blijkt dat de respondenten die de aanvraag digitaal hebben gedaan het gehele
proces een hogere waardering geven, zie figuur 6.12. Dit is een interessant gegeven, aangezien
het digitale proces iets lager scoorde op zowel de gebruiksvriendelijkheid als op de eenvoud.
Respondenten die het rijbewijs op het gemeentehuis hebben aangevraagd geven gemiddeld een
7,79 (n=1.254). De digitale aanvragers beoordelen het proces gemiddeld met een 8,02 (n=349). De
resultaten uit de uitgezette enquête van de RDW zijn gelijkwaardig. Uit deze enquête blijkt dat de
respondenten (n=2.409) het online aanvragen beoordelen met een 8,05. Ongeveer 6% van de
respondenten van deze enquête beoordeelt het aanvragen met een onvoldoende.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

46

Figuur 6.12 Rapportcijfer voor het gehele proces per type aanvraag

40%
35%

30%
25%
Regulier (n=1.254)

20%

Digitaal (n=349)

15%
10%
5%
0%
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Daarnaast valt er een verband te leggen tussen de ervaring met DigiD en de uiteindelijke,
cijfermatige beoordeling van het gehele digitale proces. Respondenten die de aanvraag digitaal
hebben gedaan, maar moeite hebben gehad met het inloggen met DigiD, beoordelen het gehele
proces beduidend lager dan de respondenten die weinig moeite hebben ondervonden met het
inloggen met DigiD. In totaal geeft 11,5% (n=284) van de digitale aanvragers aan het inloggen met
DigiD moeilijk of erg moeilijk te vinden.
Tabel 6.1

Rapportcijfer voor het gehele proces naar ervaring DigiD

Hoe heeft u het inloggen met DigiD ervaren? (n=284)

Rapport cijfer gehele proces

Erg eenvoudig

8,99

Eenvoudig

8,19

Niet moeilijk, maar ook niet eenvoudig

7,23

Moeilijk

5,43

Erg moeilijk

3,75

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

6.3

Perspectief gemeenten
In de gesprekken met de gemeenten is ook gevraagd naar hoe zij de gebruiksvriendelijkheid van
het digitaal aanvragen van het rijbewijs ervaren. Deze gesprekken gingen met name over hoe zij de
klanttevredenheid hebben ervaren en welke verbeterpunten zij in de proef hebben waargenomen.
Zo hebben de gemeenten ervaren dat de klanttevredenheid onder de burgers over het algemeen
erg hoog is. De aanvragers zijn overwegend positief en er zijn weinig klachten geweest.
Gemeenten merken dat burgers tevreden zijn dat het aanvraagproces op elk moment en vanaf elke
locatie gedaan kan worden en dat nog maar één contactmoment bij de gemeente plaatsvindt.
Daarnaast zijn de gemeenten blij met het feit dat de aanvraag momenteel ook vanaf Appletoestellen kan worden gedaan. Dit is zeer positief voor de gebruiksvriendelijkheid van de proef. Zij
vinden het wel nadelig dat dit alleen met de nieuwe Apple toestellen mogelijk is.
Aansluitend aan de bevindingen vanuit het burgerperspectief uit de voorgaande paragraaf zien
gemeenten ook dat burgers die minder digitaal vaardig zijn met name DigiD als struikelblok
ervaren. Dit zijn ook de burgers die uiteindelijk aan de balie komen om het rijbewijs alsnog regulier

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

47

aan te vragen. Wanneer het gebruik van DigiD echter meer gemeengoed wordt en burgers er
gewend aan raken, voorzien de gemeenten dat dit probleem zodoende minder van belang kan
worden. Hier dient echter wel aandacht voor te blijven, aangezien burgers nu gefrustreerd kunnen
raken wanneer het digitaal aanvragen niet lukt.
Een kanttekening wordt daarnaast geplaatst bij het feit dat een foto bij uitgifte van het rijbewijs wel
eens te licht of te donker wordt bevonden. Hierdoor kan het rijbewijs niet worden uitgereikt en dient
de aanvrager een nieuwe foto te laten maken. Dit kan natuurlijk voorkomen worden, maar is niet
bevorderlijk voor de gebruiksvriendelijkheid en klanttevredenheid. De RDW geeft aan dat dit
probleem inmiddels is verholpen. De gemeenten vragen daarnaast aandacht voor het feit dat niet
bij iedereen in de buurt een fotograaf aanwezig is. Hierdoor moeten burgers in bepaalde situaties
alsnog een flinke afstand afleggen om een foto te laten maken. Dit bevordert de
gebruiksvriendelijkheid van de aanvrager niet.
In het kader van gebruiksvriendelijkheid zou het volgens enkele gemeenten daarnaast wenselijk
zijn dat het digitale proces voor een burger ook volledig digitaal wordt. Hierbij zien gemeenten voor
ogen dat het uitgiftemoment aan de balie bij de gemeente vervalt en dat rijbewijzen worden
bezorgd. Hierbij dient wel een oplossing voor de identiteitsverificatie gevonden te worden,
aangezien het identificatiemoment aan de balie vervalt. Daarnaast vinden gemeenten het wenselijk
dat gemaakte digitale foto’s ook voor andere doeleinden gebruikt kunnen worden, als een
identiteitsbewijs of een paspoort. Op deze wijze wordt voor de burger het proces zowel
eenvoudiger als gebruiksvriendelijker.

6.4

Perspectief fotografen
Ook de fotografen zijn onderhevig aan een nieuw proces binnen de digitale aanvraag. In de
uitgezette enquête hebben fotografen een rapportcijfer toegekend aan het gehele proces van het
aanleveren van een digitale foto voor het digitaal aanvragen van het rijbewijs, zie figuur 6.13.
Hieruit blijkt dat de fotografen overwegend positief zijn en voor de overgrote meerderheid het
proces als voldoende tot goed bestempelen. Echter, 5% van de fotografen waardeert het proces
met een 1. Dit komt echter doordat in twee gevallen de gemeente niet meedeed aan het online
traject. Verder zijn de beoordelingen van de fotografen positief.
Uit de interviews met enkele fotografen blijkt dat ook zij de gebruiksvriendelijkheid van het digitale
proces positief waarderen. Zo wordt aangegeven dat het een ideaal en functioneel systeem is en
dat het doorgaans altijd goed verloopt. Daarnaast wordt opgemerkt dat wanneer een foto nu wordt
goedgekeurd door de RDW, deze dan ook daadwerkelijk goed is. Voorheen merkte fotografen wel
eens dat gemeenten foto’s afkeurden die volgens de fotografen wel aan de richtlijnen voldeden en
leek er sprake van willekeur10.
Wel ervaren de fotografen dat er zo nu en dan foutmeldingen komen na het invoeren van
gegevens. Het is wel eens lastig te achterhalen waar de precieze fout dan zit. Ook kan het lastig
zijn dat de foto’s in de software aan bepaalde voorwaarden ter goedkeuring moeten voldoen.
Wanneer iemand echter niet gemakkelijk in de goede positie kan zitten vanwege een handicap kan
dit wel eens lastig zijn.

10

Overigens blijkt uit gegevens van de RDW dat zo’n 20% van de foto’s niet aan de richtlijnen van de fotomatrix voldeden,
dus het kan ook zijn dat fotografen de richtlijnen niet goed hanteren.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

48

Figuur 6.13 Toegekende rapportcijfer door fotografen voor het gehele digitale proces en aanlevering
van digitale foto’s (n=38)

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Rapportcijfers
Bron: Enquête Ecorys, 2019.

Ook is aan de fotografen in de enquête en in de interviews gevraagd hoe eenvoudig zij het gehele
proces ervaren en of er duidelijk is wat van ze wordt verwacht. Uit figuur 6.14 blijkt dat de
fotografen het gehele proces als eenvoudig ervaren. Niet een fotograaf heeft het proces als moeilijk
tot zeer moeilijk ervaren en 81% ervaart het proces als eenvoudig tot zeer eenvoudig. Het is hierin
voor de fotografen duidelijk wat er van ze wordt verwacht. De interviews met de fotografen
bevestigen dit beeld. De fotografen geven hier aan het proces overzichtelijk te vinden en te weten
wat er van ze wordt verwacht. Er wordt aangegeven dat de procedures in het begin wat wennen
waren, maar dat hier gaandeweg steeds meer duidelijkheid in kwam.
Figuur 6.14 Ervaring van fotografen ten aanzien van de eenvoud van het proces en duidelijkheid over
wat er van ze wordt verwacht (n=38)

18%

34%

Erg eenvoudig
Eenvoudig
Niet moeilijk, maar ook niet
eenvoudig

47%

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

De fotografen hebben ten aanzien van de gebruiksvriendelijkheid daarnaast in de enquête een
oordeel gegeven over de directe kwaliteitskeuring van de digitale pasfoto’s voor verzending in het
digitale proces. Ook hier is een groot deel van de fotografen positief over. Negatieve beoordelingen

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

49

hebben te maken met het feit dat het proces langer duurt en dat foto’s alsnog door het systeem
kunnen worden afgekeurd.
Figuur 6.15 Mening fotografen over de directe kwaliteitskeuring van digitale pasfoto’s voor verzending
in het digitale proces (n=38)

8%

11%

Negatief
Positief

Weet ik niet

82%

Bron: Enquête Ecorys, 2019.

6.5

Conclusie
Uit de enquêtes blijkt dat de respondenten overwegend positief reageren op zowel het reguliere
proces als het digitale proces. Bij het reguliere proces wordt met name positief gewaardeerd dat het
aanvragen aan de balie makkelijker is. Men hoeft immers na het aanvragen aan de balie zelf niets
meer te ondernemen. Daarnaast wordt de mogelijkheid tot het verkrijgen van extra informatie aan
de balie gewaardeerd. In het digitale proces wordt met name de snelheid (de aanvraag zelf kost
minder tijd) en de flexibiliteit (de aanvraag kan overal en op elk tijdstip gedaan worden) als positief
ervaren door de respondenten. Ook de gesproken gemeenten ervaren dat de klanttevredenheid
over het digitale proces hoog ligt. Zij ervaren dat burgers blij zijn met de mogelijkheid de aanvraag
in de eigen tijd te doen en geven aan veel positieve reacties te ontvangen. De fotografen zijn tot
slot ook overwegend tevreden over de gebruiksvriendelijkheid van het systeem. Zij waarderen deze
als goed, weten wat er van ze wordt verwacht en ondervinden, op kleine kanttekeningen na, weinig
hinder van de nieuwe procedures.
Het struikelblok lijkt bij een beperkt aantal aanvragers vooralsnog te zitten in het digitaal vaardig
zijn. Aangezien het digitaal aanvragen van rijbewijzen het reguliere aanvraagproces niet zal
vervangen, maar er een keuze zal bestaan tussen digitaal en regulier aanvragen is het effect
beperkt. Diverse respondenten geven aan het online aanvragen ingewikkeld te vinden, evenals het
inloggen met DigiD. Respondenten die moeite hebben gehad met het inloggen met DigiD
beoordelen het algehele online proces ook beduidend lager. Daarnaast is het bepaalde
respondenten helemaal niet gelukt de online aanvraag te doen door onder andere het ontbreken
van de NFC-functie op de mobiele telefoon. De gesproken gemeenten beamen dit en ervaren dat
een aantal burgers nog steeds aan de balie komt om het rijbewijs regulier te verlengen wanneer het
digitale proces niet is geslaagd. Dit leidt in bepaalde situaties tot frustraties. Wanneer echter dit
struikelblok kan worden weggenomen lijken er weinig negatieve kanten, vanuit het perspectief van
de burger, aan een online aanvraag te zitten.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

50

Vooralsnog kan echter niet per definitie worden vastgesteld dat het online aanvragen gebruiksvriendelijker is dan een reguliere aanvraag. De waardering van de gebruiksvriendelijkheid van een
reguliere aanvraag ligt namelijk iets hoger, waar het gemiddelde rapportcijfer voor het algehele
proces juist voor de online aanvraag wat hoger ligt. Deze verschillen zijn echter niet van een
dermate hoog niveau dat kan worden vastgesteld dat een van de twee opties gebruiksvriendelijker
is dan de ander. Voor respondenten die moeite hebben zich online voort te bewegen zal een
reguliere aanvraag gebruiksvriendelijker zijn, terwijl voor respondenten die online beter uit de
voeten kunnen het online proces gebruiksvriendelijker is. Echter, kan op basis van de gegevens uit
de enquêtes en op basis van gevoerde gesprekken met de gemeenten wel worden vastgesteld dat
de tevredenheid over het digitale proces hoog ligt.
De mogelijkheid rijbewijzen buiten openingstijden (na werktijd en in het weekend) aan te vragen
kan gezien worden als een extra dienstverlening en dus als een verbetering van de
gebruiksvriendelijkheid.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

51

7

Beschouwing door de evaluatoren en
aanbevelingen

7.1

Beschouwing door de evaluatoren
Opstart van het experiment verliep moeizamer dan verwacht
Vanuit de interviews is gebleken dat de opstart van het experiment moeizamer is verlopen dan
vooraf verwacht voor de meeste partijen. Gezien de roep om digitalisering van de overheid leek
duidelijk dat ingezet moest worden op het mogelijk maken van het digitaal aanvragen van
rijbewijzen. Hierbij bleek gedurende de opzet van het experiment dat onvoldoende in de
overweging was meegenomen dat rijbewijzen in Nederland gelden als identificatiedocument. Voor
de uitvoering van het experiment was daarom een onvoorziene wijziging op AMvB-niveau
noodzakelijk. Ondanks de opbouw van de proef doormiddel van ‘security by design’ heeft de
communicatie over de getroffen maatregelen tijd gekost. De opstart van het experiment heeft
vanwege de discussies omtrent fraudebestendigheid uiteindelijk ongeveer een jaar vertraging
opgelopen.
Vertraging zorgde voor uitdagingen omtrent betrokkenheid
Door enkele gemeenten werd aangegeven dat deze vertraging gezorgd heeft voor extra
uitdagingen om de bestuurders ook enthousiast te houden voor het experiment. Burgemeesters en
gemeenteraden van enkele deelnemende gemeenten moesten opnieuw overtuigd worden van
deelname aan het experiment, aangezien het voor hen onduidelijk was of het experiment nu wel
daadwerkelijk plaats zou vinden. Datzelfde geldt ook voor fotografen die bij de opstart van het
experiment betrokken waren. Uiteindelijk is het experiment gefaseerd gestart vanaf oktober 2018.
Digitaal aanvragen van rijbewijzen wordt gewaardeerd
Het experiment van het digitaal aanvragen van rijbewijzen wordt gewaardeerd door de gebruikers:
burgers, fotografen, gemeenten en de RDW. Degene die digitaal een aanvraag hebben ingediend
en hierbij ook succesvol waren, geven ook een hoger waarderingscijfer dan degene die het rijbewijs
aan de balie hebben aangevraagd. Voor een proces dat in de kinderschoenen staat, en
voortdurend veranderingen heeft doorgemaakt, kan dit uitzonderlijk goed genoemd worden.
Overigens is van belang dat de mogelijkheid het rijbewijs digitaal aan te vragen het reguliere
aanvraagproces niet vervangt, maar burgers extra mogelijkheden geeft. Het zal voor burgers
mogelijk blijven het rijbewijs aan de balie aan te vragen.
Meeste gemeenten zijn tevreden: verwachtingen grotendeels behaald
De vertegenwoordigers van gemeenten waarmee gesproken is zijn tevreden over het verloop van
de proef. Zo zien gemeenten een significante stijging van het aantal rijbewijzen dat digitaal is
aangevraagd. Gemeenten zijn ook nadrukkelijker bezig om het digitaal aanvragen meer te
benadrukken op bijvoorbeeld de eigen website. Zodoende worden burgers meer gestuurd naar dit
proces. Gemeenten zien daarnaast dat de eigen verwachtingen, zoals afname van drukte aan de
balie, van de proef ook grotendeels zijn behaald. Daarnaast wordt aangegeven dat het positief is
dat een dergelijke proef überhaupt succesvol is uitgerold. Gemeenten merken dat het digitaal
aanvragen echt werkt en dat men trots mag zijn op wat er tot nog toe bereikt is. Ook vanuit de
baliemedewerkers worden positieve geluiden vernomen over de soepelheid van het digitale proces.
Daarnaast merken de gemeenten ook dat de tevredenheid onder de aanvragers over het algemeen
hoog is.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

52

Fotografen: positieve reacties
De gesproken fotografen geven aan tevreden te zijn over het verloop van de proef en merken ook
dat de burgers erg positief staan tegenover het proces. Zij zijn daarnaast van mening dat de
meeste verwachtingen die zij hadden ook zijn uitgekomen. De fotografen zien daarnaast een sterke
toename in het aantal digitaal aangevraagde rijbewijzen. Zo geeft een fotograaf aan dat momenteel
van de tien foto’s er ongeveer acht bestemd zijn voor een digitale aanvraag.
Ten opzichte van het reguliere proces zijn er kwetsbaarheden gemitigeerd
In deze evaluatie is de fraudebestendigheid van het reguliere proces vergeleken met het digitale
proces. Hieruit bleek dat er in het digitale proces kwetsbaarheden ten opzichte van het reguliere
proces zijn weggenomen. Tegelijkertijd wordt door enkele betrokkenen ook aangegeven dat er
nieuwe kwetsbaarheden zijn ontstaan. Doordat er vooraf op een goede en constructieve wijze
tussen de partijen is nagedacht over de fraudebestendigheid is er een systeem ontstaan dat de
kwetsbaarheden zoveel als mogelijk mitigeert. Het systeem lijkt hierdoor minder kwetsbaar dan het
reguliere aanvragen van rijbewijzen. Toezicht blijft echter essentieel.
Veel gemeenten vragen daarom ook om een duurzame voortzetting en verdere uitrol
De gemeenten die hebben deelgenomen aan de proef geven over het algemeen aan dat zij
tevreden zijn over het proces en dat zij ook merken dat de gebruikers er tevreden over zijn. Zij
zouden dan ook graag zien dat er een duurzame voortzetting van de proef plaatsvindt en dat deze
ook verder uitgerold kan worden. De RDW geeft aan dat zij ook door niet deelnemende gemeenten
gevraagd wordt om opschaling van de proef.
Tegelijkertijd moet er ook oog blijven voor de fraudebestendigheid
Aan de andere kant zijn er ook geluiden hoorbaar dat de fraudebestendigheid wellicht kan
verbeteren. Ondanks dat er ten opzichte van het reguliere proces verbeteringen zijn doorgevoerd,
zijn er ook in het digitale proces mogelijke kwetsbaarheden te detecteren (zie paragraaf 5.5). Er
moet blijvende aandacht zijn om deze kwetsbaarheden te verminderen en te mitigeren wanneer
nodig. Een belangrijke ontwikkeling die hierbij meespeelt is het normenkader dat door het ministerie
van IenW en het ministerie van BZK wordt opgesteld voor de aanvraag van identiteitsdocumenten.
Hoewel dit document nog in ontwikkeling is ziet het er naar uit dat het aanvraagproces zoals
vormgegeven in het experiment digitaal aanvragen van rijbewijzen aan deze normen voldoet. Voor
een definitief besluit over eventuele uitrol van het digitaal aanvragen van rijbewijzen is het
belangrijk hierop toe te zien. Tegelijkertijd merkten de onderzoekers gedurende het traject dat er
verschillen in inzichten bestaan over de fraudebestendigheid van de proef tussen de RDW en het
ministerie van BZK en RVIG, met name over het identificatiemoment aan de balie bij de afgifte. Het
verdient dan ook de aanbeveling om wanneer deze verschillen blijven bestaan, een onderzoek naar
de fraudebestendigheid van het proces uit te laten voeren door een onafhankelijke
gespecialiseerde partij.
Externe ontwikkelingen identificatiedocumenten zijn van invloed
Op dit moment is BZK ook bezig met een proef om live enrollment mogelijk te maken. Live
enrollment is het ter plaatse, aan de balie, afnemen van biometrische gegevens (gezichtsopname,
vingerafdrukken en handtekening) van de aanvrager met fotoapparatuur. Hierdoor wordt een gang
naar de fotograaf overbodig. Voor het digitaal aanvragen van rijbewijzen zou dit kunnen betekenen
dat de fotograaf niet meer in het systeem voorkomt of dat er wellicht, in een hybride situatie,
gebruik gemaakt kan worden van deze nieuwe technologie. Hiermee kan ook het proces voor het
aanvragen van identiteitsdocumenten weer worden gestroomlijnd, immers zij volgen allemaal
dezelfde methode. Het is echter de verwachting dat live enrollment niet op korte termijn wordt
ingevoerd. Het verdient echter wel de aanbeveling om het proces bij eventuele voortzetting zo vorm
te geven dat de twee processen weer gestroomlijnd kunnen worden. Hiermee wordt niet bedoeld

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

53

dat de processen exact hetzelfde hoeven plaats te vinden, maar vooral dat ze gebruik maken van
elkaars mogelijkheden en elkaar niet in de weg zitten. De RDW gaf in de gehouden gesprekken
aan dat zij hiervoor openstaan in de toekomst.
Fraudebestendigheid kan wellicht verbeteren in de toekomst
Enkele geïnterviewden geven aan dat met de introductie van live enrollment wellicht verbeterslagen
doorgevoerd kunnen worden in de fraudebestendigheid bij het digitaal aanvragen van rijbewijzen.
Dit is echter, zoals hierboven al benoemd, voor nu nog niet aan de orde. We willen dit echter wel
benoemen in deze sectie van de evaluatie, omdat in veel van de gesprekken vergeleken wordt met
een wenselijke situatie en niet met de huidige situatie.
Verandering van taken zal ook moeten zorgen voor nieuwe verdeelsleutel van de kosten
Vanuit het onderzoek komt ook naar voren dat gemeenten voor het digitaal aanvragen van
rijbewijzen minder taken hoeven uit te voeren, terwijl de RDW meer taken moet uitvoeren. Op dit
moment is nog afgesproken dat de leges ten tijde van de proef gelijk gehouden zullen worden. Voor
de toekomst zal dit echter wel moeten betekenen dat er een verschuiving plaats zal moeten vinden
van de kosten en dat de RDW ook vergoed zal moeten worden voor de gemaakte kosten.

7.2

Aanbevelingen voor het vervolg
Op basis van voorliggende evaluatie doen de evaluatoren de volgende aanbevelingen.

Ter voorbereiding op het go/no go-besluit
1. Onderzoek doen naar het voldoen aan het normenkader
Zoals in deze rapportage een aantal maal aan de orde is gekomen, is het normenkader voor
identiteitsdocumenten op dit moment in ontwikkeling. De verschillende ministeries en de RDW
overleggen hierbinnen over de eisen die aan de veiligheid van identiteitsdocumenten wordt gesteld.
Omdat het kader nog niet is afgerond, zal er na afronding nauwkeurig gekeken moeten worden of
DAR aan de eisen van het normenkader voldoet. Daarnaast moet ook steeds bekeken blijven
worden of een beter veiligheidsniveau (DigiD-hoog) beschikbaar komt om de
gegevensbescherming van de burgers nog beter te waarborgen.
2. Overbrug de verschillen in inzichten op het gebied van fraudebestendigheid tussen de
partijen
De onderzoekers merkten gedurende het traject van de evaluatie dat er grote verschillen in
inzichten bestaan over de fraudebestendigheid van de proef tussen de RDW en het ministerie van
BZK en RVIG. Het verdient dan ook aanbeveling hierover met elkaar in gesprek te gaan, zowel ten
behoeve van het identificeren van eventuele kwetsbaarheden als ten behoeve van de
communicatie over maatregelen die zijn getroffen ter mitigatie van (deze) kwetsbaarheden.
Daarnaast verdient het aanbeveling om wanneer deze verschillen ook in de go-no go fase blijven
bestaan, een onderzoek naar de fraudebestendigheid van het proces uit te laten voeren door een
onafhankelijke gespecialiseerde partij.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

54

3. Onderzoek naar verdere vereenvoudiging proces fotograaf door de burger zelf de
gegevens in te laten voeren bij de aanvraag
Vanuit de analyse kwam naar voren dat er tijdswinst te behalen valt bij de fotografen door de
burgers zelf de gegevens vooraf te laten invullen. Voor de go/no go-fase kan onderzocht worden
wat de mogelijkheden zijn en of deze vallen binnen de eisen van het normenkader (zie boven).
Door deze verandering door te voeren wordt het proces ook minder kwetsbaar voor fraude door
fotografen zij krijgen immers geen inzicht meer in gegevens (rijbewijsnummer en handtekening) van
de aanvrager.
4. Overweeg de rol van digitaal aanvragen rijbewijzen in de 1,5-meter economie
Een nieuwe situatie die zich zeer recentelijk heeft voorgedaan is de dreiging van COVID-19. De
hiermee samenhangende maatregelen zijn op dit moment nog sterk voelbaar in de samenleving.
Het is ook niet de verwachting dat de oude situatie snel terugkeert. Het digitaal aanvragen van
rijbewijzen zorgt ervoor dat er één contactmoment minder is bij de balie van gemeentehuizen. DAR
kan hiermee een rol spelen in het beperken van de contacten. Deze overweging zou ook in het
go/no go besluit meegenomen moeten worden.

Verder uitwerking na een go-besluit
5. Stel baliemedewerkers (nog) beter op de hoogte van het belang van identificatie bij
uitgifte
Het digitale proces kent nog maar één identiteitsverificatie in persoon door een ambtenaar bij
afgifte van het rijbewijs. Door verschillende geïnterviewden en in de rapporten van PWC wordt het
belang van deze identiteitsverificatie onderstreept. Er zou dan ook bij baliemedewerkers extra
aandacht uit moeten gaan naar dit moment. Op dit moment is er geen onderscheid tussen de
identiteitsverificatie tussen reguliere en digitaal aangevraagde rijbewijzen. Bij verdere uitrol zou het
belang van een goede identiteitsverificatie bij uitgifte (nog) beter moeten worden gecommuniceerd.
6. Zorg voor nieuwe verdeelsleutel van de kosten
Vanuit het onderzoek komt ook naar voren dat gemeenten voor het digitaal aanvragen van
rijbewijzen minder taken hoeven uit te voeren, terwijl de RDW meer taken moet uitvoeren. Op dit
moment is nog afgesproken dat de leges ten tijde van de proef gelijk gehouden zullen worden. Voor
de periode tot het go/no go besluit en mogelijk daarna zal de vergoeding aan de gemeenten
opnieuw bepaald moeten worden waarbij de RDW ook vergoed zal moeten worden voor de
gemaakte kosten. Hiervoor dient een nieuwe onafhankelijke tijdsmeting plaats te vinden. Hierbij
moeten ook de taken omtrent erkenning van en toezicht op de fotografen meegenomen worden.
7. Houd de ontwikkelingen van live enrollment in de gaten en sluit hier waar mogelijk bij aan
Enkele geïnterviewden geven aan dat met de introductie van live enrollment wellicht verbeterslagen
doorgevoerd kunnen worden in de fraudebestendigheid bij het digitaal aanvragen van rijbewijzen.
Dit is echter, zoals hierboven al benoemd voor nu nog niet aan de orde. Maar het verdient de
aanbeveling om de ontwikkelingen te blijven volgen en waar wenselijk aan te sluiten bij dit proces.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

55

Bijlage 1 - Gebruikte bronnen

Lijst met gesproken personen
Tabel B 1 Overzicht van gesproken personen per organisatie en moment
Contactpersoon
l

Organisatie
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken
RDW
RDW
RDW
RDW
Rijksdienst voor Identiteitsgegevens
Rijksdienst voor Identiteitsgegevens
PhoCS
Drechtsteden
Gemeente Utrecht
Gemeente Utrecht
Gemeente ’s-Hertogenbosch
Gemeente Eindhoven
Gemeente Den Haag
Gemeente Den Haag
Gemeente Assen
Gemeente Amsterdam
Fotohuis Modern
Primera Groeneweg
Foto Ammann

Gebruikte literatuur
Min. I&M. (2017). AmvB Reglement Rijbewijzen t.b.v. een experiment met de elektronische
aanvraag van rijbewijzen
Deloitte. (2010). Maximaal legestarief Rijbewijs. Onderzoek naar gemeentelijke kosten voor het
afgeven van rijbewijzen als basis voor een mogelijk maximaal legestarief.
RDW. (2018). Digitalisering Aanvraagproces Rijbewijzen. Procesontwerp en risicoanalyse
RDW. (2018). Toezichtbeleidsbrief Erkenning Fotograaf Pasfoto Rijbewijs 2018.
Overige data
Van RDW ontvangen data met betrekking tot rijbewijsaanvragen, erkenningen, pentesten,
risicoanalyses en toezicht op fotografen & van gemeenten ontvangen tijdsmetingen.

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

56

Bijlage 2 - Evaluatiekader

Evaluatievraag

Beoordelingscriteria

Databronnen

1. In welke mate en voor

•

•

Eenvoudiger: is gedefinieerd als minder

welke aspecten leidt de

handelingen, of korter durende

elektronische aanvraag tot

handelingen voor de betrokken instanties

een eenvoudiger,

en de tijdsbesteding en waardering van de

gebruiksvriendelijker en
fraudebestendiger

Verzamelde data ten
behoeve van evaluatie

eenvoud door de burger;
•

Fraudebestendiger: eerdere en betere

aanvraagproces t.o.v. opzichte

opsporing van foutieve aanvragen,

het proces aan de balie?

vermindering van het aantal rijbewijzen dat
in een laat stadium wordt afgewezen en
vermindering van het aantal ingenomen
rijbewijzen door identiteitsfraude;
•

Gebruiksvriendelijker: is gedefinieerd als
een hogere waardering door de burgers
voor het digitale proces ten opzichte van
het reguliere aanvraagproces op
verschillende aspecten.

2. Hoe ervaren de

•

Mate waarin daadwerkelijke uitvoering

verschillende betrokkenen

overeenkomt met het door betrokkenen

(min van IenW, RDW,

verwachte proces;

Gemeenten, fotografen,

•

burgers) het elektronische
aanvraagproces ten opzichte

•

van het reguliere proces? Hoe

•

Verzamelde data ten
behoeve van evaluatie

•

Aanvullende interviews met

Mate waarin de betrokkenen vinden dat

RDW, het ministerie van

wat zij moeten doen gerechtvaardigd is;

IenW, het ministerie van

Mate waarin er vertragingen en

BZK, gemeenten, fotografen

onduidelijkheden zijn tijdens het proces.

en gebruikers die het

verloopt het elektronische

rijbewijs digitaal hebben

aanvraagproces in vergelijking

aangevraagd

met de eerder beschreven
verwachtingen?
3. Op welke wijze versterkt de

•

Inzicht in door betrokkenen genoemde

•

Verzamelde data ten

digitalisering de

effecten van de digitalisering op de

fraudebestendigheid van het

opsporing van foutieve aanvragen, het

aanvraag- en afgifteproces

aantal rijbewijzen dat in een laat stadium

RDW, het ministerie van

van het rijbewijs en welke

wordt afgewezen en het aantal ingenomen

IenW, het ministerie van

eventuele nieuwe risico´s

rijbewijzen door identiteitsfraude;

BZK, gemeenten, fotografen

Inzicht in te verwachten effecten en

en gebruikers die het

eventuele risico’s die betrokkenen

rijbewijs digitaal hebben

kunnen worden

•

onderscheiden?

behoeve van evaluatie
•

identificeren.
4. Wat zijn de effecten van het

•

elektronisch aanvragen op de
tijdsinzet die RDW en

Verandering in aantal en duur van de

aangevraagd
•

benodigde handelingen;
•

Mate van verschuivingen in tijdsinzet

gemeenten moeten maken bij

tussen de RDW en gemeenten (zowel

het verstrekken van digitaal

onderling als interne verschuivingen

aangevraagde rijbewijzen?

tussen verschillende fasen).

Aanvullende interviews met

Verzamelde data ten
behoeve van evaluatie

•

Aanvullende interviews met
RDW en gemeenten

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

57

Bijlage 3 - Verzamelde data ten behoeve van
evaluatie (shortlist)

Indicator

Thema + vraag

Methode

Wanneer
bijgehouden

Waardering eenvoud digitaal indienen foto

Eenvoud

en handtekening

Enquête burgers en

Periodiek

fotografen + enquête RDW

Benodigde tijd voor digitale aanvraagproces

Eenvoud

Benodigde tijd voor maken en versturen

Eenvoud

Tijdsmeting gemeenten +

Permanent

meting website RDW

digitale foto (geheel proces)
Tijd nodig voor opnemen normale aanvraag:

Enquête fotografen +
interviews fotografen

Eenvoud

Tijdsmeting bij gemeente:

•

Proces achter balie

Relatieve vergelijking

•

Proces in backoffice

aanvraagprocedures

Tijd nodig voor uitgifte: (vergelijking normale

Eenvoud

Tijdsmeting bij gemeente:

en digitale proces)

Relatieve vergelijking

•

Proces achter balie

aanvraagprocedures

•

Proces in backoffice

Tijd nodig voor terugkoppeling naar

Periodiek

Periodiek

Periodiek

Eenvoud

Tijdsmeting bij RDW

Periodiek

Eenvoud

Tijdsmeting bij RDW

Permanent

Eenvoud

Tijdsmeting bij RDW

Permanent

Eenvoud

Tijdsmeting bij gemeente

Periodiek

Fraudebestendigheid

Aantal ingenomen

Permanent

fotografen indien foto's zijn afgekeurd
Benodigde tijd voor steekproefsgewijs
controleren kwaliteit rijbewijs
Tijd nodig om afgekeurde foto's retour te
zenden (indien niet vernietigd)
Benodigde tijd voor aannemen rijbewijzen
postkantoor & afleveren bij gemeentehuis
Aantal onterecht goedgekeurde aanvragen

rijbewijzen bij
identiteitsfraude
Ervaring fotograaf met poging tot pasfoto-

Fraudebestendigheid

Interview met fotografen

Periodiek

Fraudebestendigheid

Dataverzameling moment

Permanent

fraude
Fase van door RDW afgekeurde aanvragen

van afkeuringen door
RDW
Fase van door gemeenten afgekeurde

Fraudebestendigheid

aanvragen

Reden van afkeuring door RDW

Fraudebestendigheid

Dataverzameling moment

Periodiek en waar

van afkeuringen door

mogelijk

gemeenten

permanent

Dataverzameling reden

Permanent

van afkeuringen door
RDW
Reden van afkeuring door gemeenten

Fraudebestendigheid

Dataverzameling reden

Periodiek en waar

van afkeuringen door

mogelijk

gemeenten

permanent

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

58

Indicator

Thema + vraag

Methode

Wanneer
bijgehouden

Aantal verstrekte rijbewijzen

Fraudebestendigheid

Dataverzameling

Permanent

gemeenten
Aantal door gemeenten afgekeurde

Fraudebestendigheid

aanvragen

Dataverzameling

Periodiek

afkeuringen door
gemeenten

Aantal door RDW afgekeurde aanvragen

Fraudebestendigheid

Dataverzameling

Permanent

afkeuringen door RDW
Aantal aangevraagde rijbewijzen

Fraudebestendigheid

Dataverzameling RDW

Permanent

Aantal door RDW terecht goedgekeurde

Fraudebestendigheid

Verzamelen van door

Permanent

aanvragen

gemeente afgekeurde
rijbewijzen (foutieve
aanvragen)

Aantal door RDW afgekeurde digitale

Fraudebestendigheid

Dataverzameling RDW

Permanent

Fraudebestendigheid

Aantal meldingen/klachten

Waar mogelijk

aanvragen vanwege fraude
Aantal door RDW onterechte afkeuringen
van aanvragen vanwege fraude

van (geïrriteerde)
aanvragers - onderscheid
regulier en digitaal
aanvraagproces

Aantal door RDW onterechte afkeuringen

Fraudebestendigheid

Aantal meldingen/klachten

van aanvragen vanwege kwaliteit

van (geïrriteerde)

foto/handtekening

aanvragers - onderscheid

Waar mogelijk

regulier en digitaal
aanvraagproces
Tijd benodigd voor terugkoppeling naar

Fraudebestendigheid

Tijdsmeting bij gemeente

Periodiek

Fraudebestendigheid

Tijdsmeting bij gemeente

Periodiek

Gebruiksvriendelijkheid

Enquête burgers en

Periodiek

RDW bij afkeuring door gemeente
Tijd nodig voor nalopen van
fotovergelijkingen door gespecialiseerde
medewerkers
Reden voor keuze normale/digitale
aanvraag rijbewijs

fotografen + enquête RDW

Bron kennis van het digitale aanvraagproces

Gebruiksvriendelijkheid

Tijdsinvestering digitale proces t.o.v.

Gebruiksvriendelijkheid

Enquête burgers en

Periodiek

fotografen + enquête RDW

normale proces
Waardering digitale/normale proces

Enquête burgers en

Periodiek

fotografen + enquête RDW
Gebruiksvriendelijkheid

Enquête burgers en

Periodiek

fotografen + enquête RDW
Waardering kwaliteit informatie op RDW -

Gebruiksvriendelijkheid

website
Waardering gebruiksvriendelijkheid RDW -

Enquête burgers en

Periodiek

fotografen + enquête RDW
Gebruiksvriendelijkheid

Enquête RDW

Periodiek

website

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

59

Bijlage 4 - Enquête digitaal aanvraagproces

Enquête tevredenheidsonderzoek burgers
1. Bij welke gemeente heeft u uw rijbewijs aangevraagd?
SELECTIELIJST

1. Hoe bent u bij het digitale aanvraagproces terecht gekomen?
o

Via de website van de gemeente

o

Via de fotograaf (bijv. flyer)

o

Via de RDW-website

o

Via een herinneringsbrief van de RDW

o

Via vrienden/familie/kennissen

o

Via de media

o

Anders, namelijk: ………………………………………………………………………………..

2. Waarom heeft u gekozen voor het digitaal aanvragen? (meerdere antwoorden mogelijk)
o Ik hoef niet te wachten
o Ik kan het op moment van mijn keuze doen
o Het kan buiten werktijd
o Het kan vanuit huis
o Het duurt minder lang / is sneller
o Ik kan er de tijd voor nemen
o Ik kan extra informatie opzoeken
o Ik doe de aanvraag voor iemand anders
o Anders, namelijk……………………………………………………………………………..……
3. Hoe eenvoudig vond u het digitale proces (als u eenmaal ingelogd bent)?
o

Erg eenvoudig

o

Eenvoudig

o

Niet moeilijk, maar ook niet eenvoudig

o

Moeilijk

o

Erg moeilijk

4. Hoe waardeert u de gebruiksvriendelijkheid van de te volgen procedure vanaf het
moment dat u bent ingelogd met Dig-ID)
o

Erg positief

o

Positief

o

Neutraal

o

Negatief

o

Erg negatief

5. Welk rapportcijfer zou u het gehele digitale proces geven vanaf het moment dat u
ingelogd bent? (0-10)
…………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

60

6. Heeft u uw fotograaf uitgezocht op de mogelijkheid om een digitale aanvraag te doen?
o Ja
o Nee
7. Hoeveel tijd heeft u naar schatting besteed aan het bezoek aan de fotograaf? (in
minuten)
………… minuten
8. Heeft u nog andere op- of aanmerkingen die u graag kwijt wilt? (Open vraag)
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

61

Bijlage 5 - Enquête regulier aanvraagproces

Enquête tevredenheidsonderzoek burgers
1. Bij welke gemeente heeft u uw rijbewijs aangevraagd?
SELECTIELIJST
2. Uw gemeente biedt digitaal aanvragen van rijbewijzen aan. Was u hiervan op de hoogte?
o Ja
o Nee
3. Waarom heeft u gekozen voor aanvragen aan de balie? (meerdere antwoorden mogelijk)
o Ik wist niet dat het digitaal kon
o Ik kan het op moment van mijn keuze doen
o Ik kom hier langs onderweg naar huis of onderweg naar een andere activiteit
o Het duurt minder lang / is sneller
o Ik krijg extra uitleg
o Ik kan extra informatie krijgen
o Er was geen fotograaf in de buurt die digitaal bij de RDW kon aanleveren
o Anders, namelijk: ………………………………………………………………………………..
4. Hoe eenvoudig vindt u het aanvragen van een rijbewijs?
o Erg eenvoudig
o Eenvoudig
o Niet moeilijk, maar ook niet eenvoudig
o Moeilijk
o Erg moeilijk
5. Hoe waardeert u de gebruiksvriendelijkheid van de te volgen procedure?
o

Erg positief

o

Positief

o

Neutraal

o

Negatief

o

Erg negatief

6. Welk rapportcijfer zou u het gehele proces van het aanvragen van een rijbewijs geven?
(0-10)

…………
7. Bij sommige gemeenten is het mogelijk om een foto in de hal van het gemeentehuis of stadhuis
te maken. Heeft u een combinatie bezoek gedaan?
o Ja --> vraag 8
o Nee --> vraag 9
8. Hoeveel tijd heeft u naar schatting besteed aan het maken van een foto en het doen van de
aanvraag?
……… minuten --> door naar vraag 10

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

62

9. Hoeveel tijd heeft u naar schatting besteed aan het aanvragen per activiteit?
………… minuten voor bezoek fotograaf
………… minuten voor bezoek aan het gemeentehuis

10. Heeft u nog andere op- of aanmerkingen die u graag kwijt wilt? (Open vraag)
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

63

Bijlage 6 - Enquête onder fotografen

Enquête tevredenheidsonderzoek fotografen
1. In welke gemeente bent u gevestigd?
SELECTIELIJST
2. Bent u een door de RDW erkende fotograaf voor het maken van pasfoto’s voor de digitale
aanvraag van rijbewijzen?
o Ja
o Nee
3. Waarom heeft u gekozen voor het aanbieden van pasfoto's (digitale opname) voor het
digitaal aanvragen van rijbewijzen?
o Meegaan met ontwikkelingen in de markt (ontwikkeling van de online markt)
o Ervaring van de klant/burger verbeteren
o Behouden van het product pasfoto binnen het domein van pasfotomakers
o Versterken van mijn concurrentiepositie als fotograaf in de gemeente
o Anders, namelijk: .......................................................................................................
4. Hoe hebt u de erkenningsprocedure ervaren?
o Het erkenningsproces verliep moeizaam
o Ik heb geen uitgesproken positieve of negatieve mening over het erkenningsproces
o Het erkenningsproces verliep goed
5. Kunt u dit toelichten?
…………
6. Levert het digitaal aanvragen van rijbewijzen meer klanten op?
o Ja, het levert me nieuwe klanten op
o Ja, het helpt me bestaande klanten te behouden
o Nee, de meeste klanten hebben voorkeur voor analoge pasfoto’s
7. Hoe beoordeelt u het aantal klanten dat kiest voor een digitale aanvraag?
o Hoger dan ik had verwacht
o Naar verwachting
o Lager dan ik had verwacht
8. Beveelt u klanten aan het rijbewijs digitaal aan te vragen?
o Ja, veel klanten kiezen na mijn aanbeveling voor een digitale aanvraag
o Ja, maar veel klanten kiezen na mijn aanbeveling toch voor een aanvraag bij het
gemeentehuis
o Nee, ik beveel het digitaal aanvragen van rijbewijzen niet aan
9. Kunt u dit toelichten?
.………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

64

10. Hoeveel tijd besteedt u ongeveer aan:
. Het proces voor een analoge pasfoto? ………………… (in minuten)
a. Het proces voor een digitale pasfoto? ………………… (in minuten)
11. Hoe eenvoudig vindt u het aanleveren van digitale pasfoto's? Is het duidelijk wat van u
wordt verwacht?
. Erg eenvoudig
a. Eenvoudig
b. Niet moeilijk, maar ook niet eenvoudig
c. Moeilijk
d. Erg moeilijk
12. Zit er verschil in prijsniveau tussen een digitale pasfoto (opname) en een analoge
pasfoto (afdruk)?
o

Nee, ik vraag dezelfde prijs voor een digitale foto als voor een analoge foto

o

Ja, ik vraag meer voor een digitale foto dan voor een analoge foto

o

Ja, ik vraag minder voor een digitale foto dan voor een analoge foto

13. Kunt u dit toelichten?
.………
14. Welk bedrag vraagt u voor: (in €)
. Een analoge (afgedrukte) pasfoto? …………………
a. Een digitale pasfoto? …………………
15. Wat vindt u van de directe kwaliteitskeuring van de digitale pasfoto voor verzending in
het digitale proces?
. Positief
a. Weet ik niet
b. Negatief
16. Kunt u dit toelichten?
.………
17. Welk rapportcijfer zou u het gehele proces van het aanleveren van een digitale foto voor
het digitaal aanvragen van een rijbewijs geven? (score van 0-10)
.………
18. Kunt u dit cijfer toelichten?
.………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

65

19. Kunt u aangeven in hoeverre u het eens of oneens bent met de volgende stellingen?
Zeer

Oneens

Neutraal

Eens

Zeer eens

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

❑

oneens
Digitalisering (het leveren van digitale pasfoto's)
wordt steeds belangrijker in de pasfotomarkt
De ervaring van klanten verbetert wanneer
fotografen digitale foto's kunnen aanleveren voor
identiteitsdocumenten
Het digitaal leveren van pasfoto's is goed voor de
concurrentiepositie van fotografen
Een fotograaf kan het product pasfoto slechts
behouden wanneer de fotograaf de mogelijkheid
biedt digitale pasfoto's te leveren

20. Zou u (in de toekomst) graag de mogelijkheid aanbieden een digitale pasfoto te maken om het

rijbewijs digitaal aan te kunnen vragen?
o

Ja

o

Weet ik niet

o

Nee

21. Wat is uw overweging?
.………
22. Heeft u nog andere op- of aanmerkingen die u graag kwijt wilt? Of heeft u suggesties voor verbetering?
.………

Evaluatie experiment Digitaal Aanvragen Rijbewijzen (DAR)

66

Over Ecorys

Ecorys is een toonaangevend internationaal onderzoeks- en adviesbureau dat zich richt op de
belangrijkste maatschappelijke uitdagingen. Door middel van uitmuntend, op onderzoek gebaseerd
advies, helpen wij publieke en private klanten bij het maken en uitvoeren van gefundeerde
beslissingen die leiden tot een betere samenleving. Wij helpen opdrachtgevers met grondige
analyses, inspirerende ideeën en praktische oplossingen voor complexe markt-, beleids- en
managementvraagstukken.
Onze bedrijfsgeschiedenis begon in 1929, toen een aantal Nederlandse zakenlieden van wat nu
beter bekend is als de Erasmus Universiteit, het Nederlands Economisch Instituut (NEI) oprichtten.
Het doel van dit gerenommeerde instituut was om een brug te slaan tussen het bedrijfsleven en de
wereld van economisch onderzoek. Het NEI is in 2000 uitgegroeid tot Ecorys.
Door de jaren heen heeft Ecorys zich verspreid over de wereld met kantoren in Europa, Afrika, het
Midden-Oosten en Azië. Wij werven personeel met verschillende culturele achtergronden en
expertises, omdat wij ervan overtuigd zijn dat mensen met uiteenlopende eigenschappen een
meerwaarde kunnen bieden voor ons bedrijf en onze klanten.
Ecorys excelleert in zeven werkgebieden:
•

Economic growth;

•

Social policy;

•

Natural resources;

•

Regions & Cities;

•

Transport & Infrastructure;

•

Public sector reform;

•

Security & Justice.

Ecorys biedt een duidelijk aanbod aan producten en diensten:
•

voorbereiding en formulering van beleid;

•

programmamanagement;

•

communicatie;

•

capaciteitsopbouw (overheden);

•

monitoring en evaluatie.

Wij hechten waarde aan onze onafhankelijkheid, onze integriteit en onze partners. Ecorys geeft om
het milieu en heeft een actief maatschappelijk verantwoord ondernemingsbeleid, gericht op
meerwaarde voor de samenleving en de markt. Ecorys is in het bezit van een ISO14001-certificaat
dat wordt ondersteund door al onze medewerkers.

MEU/NZ NL5300-35238rap con

67

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland

Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
K.v.K. nr. 24316726

W www.ecorys.nl

Sound analysis, inspiring ideas

BELGIË – BULGARIJE – INDIA – KROATIË - NEDERLAND – POLEN – SPANJE – T URKIJE - VERENIGD KONINKRIJK