Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2033
Vragen van het lid Ouwehand (PvdD) aan de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over ziekmakende giftige dampen in varkensstallen en het
aanhoudende gedogen daarvan (ingezonden 19 december 2018).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 26 maart 2019). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2018–2019, nr. 1237.
Vraag 1
Kunt u bevestigen dat in het Varkensbesluit van 1997 al is bepaald dat
varkensstallen zo moeten zijn ingericht dat de varkens toegang hebben tot
een schone en comfortabele ruimte?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u voorts bevestigen dat in de Wet dieren van 2011 is bepaald dat
gehouden dieren moeten worden gevrijwaard van fysiek en fysiologisch
ongerief en dat het in principe verboden is de gezondheid of het welzijn van
het dier te benadelen?
Antwoord 2
In de Wet Dieren is in artikel 1.3 bepaald dat bij het stellen van regels of het
nemen van daarop gebaseerde besluiten rekening wordt gehouden met de
gevolgen die deze regels of besluiten hebben voor de intrinsieke waarde van
het dier. Daartoe wordt gerekend dat de zorg die de dieren redelijkerwijs
behoeven is verzekerd, hetgeen onder meer inhoudt de vrijwaring vanfysiek
en fysiologisch ongerief voor zover dat redelijkerwijs kan worden verlangd.
Het is daarnaast op grond van artikel 2,1 van de Wet dieren verboden om
zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van
zodanig doel toelaatbaar is, bij een dier pijn of letsel te veroorzaken dan wel
de gezondheid of het welzijn van het dier te benadelen.
Vraag 3
Kunt u voorts bevestigen dat in de nadere regelgeving onder de Wet dieren,
in het Besluit houders van dieren van 2014, een verbod is opgenomen om
dieren te houden in stallen waarin de lucht zo vervuild is dat zij er ziek van
worden?

ah-tk-20182019-2033
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Antwoord 3
In het besluit houders van dieren is opgenomen dat de luchtcirculatie, het
stofgehalte van de lucht, de temperatuur, de relatieve luchtvochtigheid en de
gasconcentraties in de omgeving van het dier niet schadelijk zijn voor het
dier.
Vraag 4
Kunt u bevestigen dat zowel het Varkensbesluit als de Wet dieren als het
Besluit houders van dieren in elk geval tot halverwege 2018 nooit is
gehandhaafd als het gaat om de lucht waarin dieren in de varkenshouderij
moeten leven?
Antwoord 4
De NVWA controleerde ook voor medio 2018 tijdens inspecties bij varkenshouderijen of het klimaat in de stal schadelijk is voor de dieren. In die
gevallen waar duidelijk sprake was van een schadelijk klimaat werd ook
handhavend opgetreden.
Vraag 5
Indien u niet wilt bevestigen dat de dierenwelzijnswetten nooit zijn gehandhaafd als het gaat om de lucht waarin dieren in de varkenshouderij moeten
leven, kunt u dan de informatie over concrete gevallen van handhaving en
sanctionering van de afgelopen decennia naar de Kamer sturen zodat de
Kamer kan controleren of uw bewering dat er wel is gehandhaafd wel klopt?
Antwoord 5
In mijn antwoord op uw vraag 4 heb ik aangegeven dat er ook vóór
halverwege 2018 is gehandhaafd als het gaat om de lucht waarin dieren in de
varkenshouderij moeten leven. Voor meer informatie over de handhaving op
het klimaat in varkensstallen in 2018 verwijs ik naar de op 28 februari jl. door
de NVWA gepubliceerde factsheet over de inspectieresultaten klimaat in
varkensstallen.1
Vraag 6
Vindt u het zelf prettig om ammoniakdampen in te ademen?
Antwoord 6
Nee.
Vraag 7
Erkent u dat alleen al op basis van gezond verstand er al die jaren al ernstig
rekening moest worden gehouden met de waarschijnlijkheid dat varkens die
hun hele leven in gesloten stallen moeten doorbrengen, slechts via een
rooster gescheiden van hun eigen uitwerpselen, te lijden hebben van de
ammoniak in de lucht waarin ze 24 uur per dag moeten leven?
Antwoord 7
Ik ben me ervan bewust dat er meer aandacht moet komen voor de omstandigheden waarin de varkens gehouden worden. Dit is ook een van de
maatregelen die in het Hoofdlijnenakkoord voor de sanering en verduurzaming van de varkenshouderij zijn afgesproken (Kamerstuk 28 973, nr. 200).
Deze aanpak is gericht op het ontwikkelen van brongerichte emissiebeperkende maatregelen, waarbij de mest frequent uit de stallen wordt afgevoerd
en bewerkt, en verbeterde ventilatiesystemen in varkensstallen. Hierdoor
verminderen schadelijke emissies in stallen en verbetert de kwaliteit van het
stalklimaat.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat ammoniak voor varkens een van de schadelijkste
gassen is in de stallucht?

1

https://www.nvwa.nl/documenten/dier/dierenwelzijn/welzijn/publicaties/inspectieresultatenklimaat-in-varkensstallen-2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Antwoord 8
Ammoniak is boven een bepaalde concentratie schadelijk voor de gezondheid. De mate van schadelijkheid is naast de concentratie ook afhankelijk van
de blootstellingsduur. De relatie tussen blootstelling aan ammoniak en
ontstaan van gezondheidsproblemen is moeilijk vast te stellen, omdat vaak
meerdere stalfactoren tegelijkertijd van invloed zijn op de gezondheid van de
dieren.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat het reukorgaan, net als bij een hond, het belangrijkste
zintuig is van varkens en dat varkens hun soortgenoten onderscheiden op
geur?
Antwoord 9
Varkens herkennen elkaar onderling door een combinatie van geluid, zicht en
geur.
Vraag 10, 11 en 12
Realiseert u zich dat aantasting van de neus en reuk betekent dat de dieren
de mogelijkheid tot deze cruciale herkenning wordt ontnomen?
Hoe denkt u dat varkens zich voelen in een hok vol andere varkens als zij die
niet (goed) meer kunnen herkennen?
Kunt u bevestigen dat aantasting van de neus en reuk en daarmee het
wegvallen van herkenning tot gevolg heeft dat de dieren minder sociaal
gedrag kunnen vertonen en agressiever zijn naar elkaar, wat er weer toe leidt
dat zij elkaar verwonden?
Antwoord 10, 11 en 12
Er zijn geen aanwijzingen dat dieren elkaar minder goed herkennen in
varkensstallen. Dieren herkennen elkaar op basis van geluid, zicht en geur.
Wel is het zo dat Wageningen Livestock Research aangeeft dat een verminderd stalklimaat kan leiden tot frustratie en prikkelbaarheid van de dieren.
Vraag 13
Zijn er medewerkers op het ministerie (geweest) die aandacht hebben
gevraagd voor de waarschijnlijkheid dat de lucht in varkensstallen een bron
van leed vormt voor de dieren? Zo ja, vanaf wanneer, hoe vaak is dat
gebeurd en wat is er met de respectieve signaleringen van (diverse)
ambtenaren die aandacht vroegen voor dit specifieke dierenwelzijnsprobleem
gebeurd?
Antwoord 13
De luchtkwaliteit in de varkensstallen is al geruime tijd een punt van aandacht
binnen mijn ministerie.
In de plannen voor verduurzaming van de varkenshouderij is luchtkwaliteit in
de stal ook een belangrijk aandachtspunt. Eén van de maatregelen in het
Hoofdlijnenakkoord voor de sanering en verduurzaming van de varkenshouderij (Kamerstuk 28 973, nr. 200) is gericht op het ontwikkelen van brongerichte emissiebeperkende maatregelen, waarbij de mest frequent uit de
stallen wordt afgevoerd en bewerkt, en verbeterde ventilatiesystemen in
varkensstallen. Hierdoor verminderen schadelijke emissies in stallen en
verbetert de kwaliteit van het stalklimaat.
Vraag 14 en 15
Kunt u bevestigen dat er al jaren wetenschappelijke kennis beschikbaar is
over de schadelijke effecten van het inademen van lucht met een hoog
ammoniakgehalte bij zowel dieren als mensen?
Welke onderzoeken en rapporten (inzake de schadelijke effecten van het
inademen van lucht met een hoog ammoniakgehalte bij zowel mensen als
dieren) zijn sinds wanneer bekend op het ministerie en wat is er met die
onderzoeken en rapporten gebeurd?
Antwoord 14 en 15
Het is bekend dat hoge gehaltes ammoniak niet bevorderlijk zijn voor de
gezondheid van de luchtwegen van mens en dier.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Er is veel onderzoek beschikbaar over de schadelijkheid van ammoniak voor
mens en dier. Dit heeft er onder andere toe geleid dat WUR in 2015 onderzoek heeft gedaan naar indicatoren die gebruikt kunnen worden door de
varkenshouders en handhavers om inzicht te krijgen in situaties waarbij het
stalklimaat onvoldoende gewaarborgd is en er mogelijk sprake is van
verminderd dierenwelzijn en verminderde diergezondheid. Het onderzoek
heeft vijf indicatoren opgeleverd. Dit zijn de omgevingsindicatoren concentraties koolstofdioxide en ammoniak en de volgende dierindicatoren: mate van
roodheid en/of bevuiling van de ogen; mate van oorbijten; mate van
staartbijten; mate van bevuiling van de dieren. De NVWA gebruikt deze vijf
indicatoren om het stalklimaat te beoordelen.
Vraag 16
Kunt u bevestigen dat mensen ademhalingsproblemen ervaren bij een
ammoniakgehalte van 6 parts per million (ppm) en dat biggen ammoniakconcentraties onder de 10 ppm al detecteren en vermijden?
Antwoord 16
De onderbouwing van deze data zijn mij niet bekend.
Vraag 17
Welke waarde kent u toe aan de duidelijke voorkeur van (deze) dieren om
geen lucht met (deze gehaltes aan) ammoniak erin in te hoeven ademen?
Antwoord 17
Ik vind het belangrijk dat de dieren kunnen leven in een omgeving die niet
schadelijk is.
Vraag 18
Erkent u de voorkeur voor niet-vervuilde lucht als behorend tot de natuurlijke
behoeften van het dier? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 18
Ik vind het belangrijk dat er sprake is van een goed stalklimaat en een goede
luchtkwaliteit. Het is daarom belangrijk om in te zetten op brongerichte
maatregelen. Zie verder mijn antwoord op vraag 7.
Vraag 19 en 20
Kunt u bevestigen dat ammoniakconcentraties van meer dan 20 ppm tot
beschadigingen aan de luchtwegen kunnen leiden bij varkens én mensen?
Kunt u bevestigen dat veel varkens als gevolg van de ammoniakdampen in
de stal waarin zij opgesloten zitten lijden aan chronisch hoesten, ernstige
benauwdheid, longontstekingen en pijnlijke borstontstekingen?
Antwoord 19 en 20
Het is bekend dat hoge gehaltes ammoniak niet bevorderlijk zijn voor de
gezondheid van de luchtwegen van mens en dier. Een combinatie van
factoren kan leiden tot respiratiestoornissen in de varkens. Dit uit zich
bijvoorbeeld in longafwijkingen (long- en borstvliesontstekingen) bij
vleesvarkens.
Vraag 21
Kunt u bevestigen dat volgens de Arbo-wet de ammoniakconcentraties in
stallen niet hoger mag zijn dan 10 ppm?
Antwoord 21
Volgens bijlage XIII bij de Arbeidsomstandighedenregeling mag de ammoniakconcentratie waaraan een werknemer blootstaat niet hoger zijn dan 14
mg/m3 (voor een gemiddelde blootstelling over 8 uur); dit komt overeen met
20 ppm. Bij een korte blootstellingsduur (15 min) mag de ammoniakconcentratie niet hoger zijn dan 36 mg/m3 (50 ppm).
Vraag 22
Hoe verhoudt deze wettelijke Arbo-norm voor de lucht in stallen zich tot het
gedogen van ammoniakconcentraties die veel hoger liggen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

Antwoord 22
Zie voor het antwoord op deze vraag mijn antwoord op de vragen 14 en 15.
Vraag 23
Onderschrijft u de bevindingen van het Klimaatplatform Varkens van de
Wageningen Universiteit, dat op basis van metingen en berekeningen in 2013
concludeerde dat de ammoniakconcentratie in stallen op 50 tot 70 ppm kan
liggen?
Antwoord 23
Ik heb geen reden om aan de uitkomsten van de bevindingen van het
Klimaatplatform te twijfelen. Ik heb daarom ook door de WUR onderzoek
laten doen naar indicatoren om het stalklimaat en de effecten daarvan op het
dier zichtbaar te maken en een effectievere invulling te kunnen geven aan de
handhaving op de luchtkwaliteit.
Vraag 24
Kunt u bevestigen dat het dierenwelzijnspanel van de European Food Safety
Authority (EFSA), in een zogenaamd «technical report» waaraan de Wageningen Universiteit heeft meegeschreven, in 2011 heeft gesteld dat het ammoniakgehalte in een varkensstal in elk geval niet boven de 20 ppm zou moeten
komen?
Antwoord 24
Ja dat is mij bekend. Een varkensstal goed ventileren is van belang voor de
gezondheid en het welzijn van de varkens. Ventileren van stallen is een
balans tussen het omlaag brengen van de ammoniakgehaltes en de
luchtsnelheid in de stal. Als er teveel geventileerd wordt kan er tocht ontstaan
en de temperatuur in de stal dalen, wat een negatieve invloed kan hebben op
de diergezondheid van de dieren.
Vraag 25
Kunt u bevestigen dat Duitsland wettelijk heeft vastgelegd dat de ammoniakconcentraties in varkensstallen niet hoger mag zijn dan 20 ppm wettelijk en
dat ook in Frankrijk bij inspecties in varkensstallen deze grenswaarde als
maximale bovengrens wordt gehanteerd?
Antwoord 25
In Duitsland is vastgelegd dat de ammoniakconcentratie in varkensstallen
structureel niet hoger mag zijn dan 20 ppm. In Frankrijk is geen waarde voor
de ammoniakconcentratie in varkensstallen in regelgeving opgenomen.
Vraag 26
Kunt u bevestigen dat het Klimaatplatform Varkens van de Wageningen
Universiteit in 2013 al waarschuwde dat de ammoniakconcentratie in
varkensstallen hooguit 20 ppm mag zijn? Sinds wanneer was deze bevinding
bekend op het ministerie? Werd de bevinding gesignaleerd door het team
dierenwelzijn? Zo nee, waarom niet? Wat is er met de bevinding gebeurd op
het ministerie?
Antwoord 26
Het ging hierbij om een advies van het Klimaatplatform Varkens richting
varkenshouders in 2013. In 2015 heeft mijn ministerie opdracht gegeven aan
de WUR om onderzoek te doen naar indicatoren voor de handhaving van het
stalklimaat. Zie ook vraag 17.
Vraag 27
Kunt u bevestigen dat die bovengrens van 20 ppm in Nederland nog altijd
niet wettelijk is vastgelegd?
Antwoord 27
In de regelgeving is de bovengrens van 20 ppm ammoniak niet opgenomen.
Vraag 28
Erkent u dat Nederland op dit punt dus niet «voorop loopt» in Europa als het
gaat om het dierenwelzijn in de veehouderij, zoals wel vaak wordt beweerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5

Antwoord 28
Nederland heeft ervoor gekozen om op basis van beschikbaar onderzoek de
stap te zetten naar het laten opstellen van praktische handvatten voor het
toezicht op de luchtkwaliteit in stallen. Zoals ook aangegeven bij mijn
antwoord op vraag 13 is de luchtkwaliteit in varkenstallen al geruime tijd een
punt van aandacht binnen mijn ministerie. Ik heb geen inzicht hoe aan deze
opgave invulling is gegeven in andere landen.
Vraag 29
Kunt u toelichten waarom u er niet voor heeft gekozen om in elk geval een
wettelijke bovengrens vast te leggen voor de toegestane ammoniakconcentraties in varkensstallen, maar in plaats daarvan opdracht heeft gegeven aan
Wageningen Livestock Research om een onderzoek te doen naar «signaalindicatoren» voor een ontoereikend stalklimaat?
Antwoord 29
Met het onderzoek zijn signaal indicatoren tot stand gekomen die de NVWA
handvatten biedt voor een integrale beoordeling van het stalklimaat waarin
verschillende aspecten, waaronder ammoniak, worden meegenomen.
Daarmee wordt invulling gegeven aan het toezicht op stalklimaat. In Europese
regelgeving is geen wettelijke bovengrens vastgelegd.
Vraag 30
Hoeveel geld heeft het ministerie betaald aan Wageningen Livestock
Research voor dit pilotproject voor de ontwikkeling van «indicatoren op basis
waarvan bedrijven kunnen worden gesignaleerd die mogelijk niet aan de
open norm voor stalklimaat voldoen» en hoeveel tijd heeft het onderzoek in
beslag genomen?
Antwoord 30
Dit onderzoek heeft € 73.300 (inclusief btw) gekost. Het onderzoek liep van
2015 tot april 2017.
Vraag 31
Hoe verantwoordt u de jarenlange vertraging en het opnieuw uitgeven van
belastinggeld aan een onderzoek door Wageningen Universiteit, terwijl
diezelfde universiteit in een samenwerkingsverband voor EFSA al in 2011 tot
de conclusie was gekomen dat je 20 ppm als maximale bovengrens moet
stellen voor de lucht in varkensstallen?
Antwoord 31
Om de uitkomsten van een rapport om te zetten in beleid en uitvoering is tijd
nodig en extra onderzoek. In het rapport van de EFSA is als conclusie
opgenomen dat ammoniak waarden van meer dan 20 ppm nadelige gevolgen
kunnen hebben op de fysiologie en het gedrag van varkens. Op basis daarvan
is in het rapport de aanbeveling opgenomen om de ammoniak waarde niet
hoger te laten zijn dan 20 ppm. Dit is niet overgenomen in Europese
regelgeving. Zie verder mijn antwoord bij vraag 28.
Vraag 32, 33 en 34
Kunt u bevestigen dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
ondanks dit nieuwe onderzoek, weer zes jaar later, in ieder geval tot juli 2018
nog altijd geen sancties heeft opgelegd bij geconstateerde overtredingen met
betrekking tot de slechte luchtkwaliteit in varkensstallen? En hoe is dit na juli
2018?
Kunt u bevestigen dat bij de inspecties die de NVWA aan het begin van dit
jaar heeft uitgevoerd met de «checklist stalklimaat biggen», bij zo’n 70% van
de inspecties ammoniakconcentraties in hokken zijn gemeten die (ver) boven
de 20 ppm lagen?
Mogen we aannemen dat op dit moment in tot wel 70% van de hokken in
Nederland varkens leven in een ammoniakconcentratie hoger dan de
maximale waarde van 20 ppm? Zo nee, kunt u het uitsluiten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

6

Antwoord 32, 33 en 34
In de eerste helft van 2018 heeft de NVWA 59 keer het klimaat beoordeeld
aan de hand van de checklist stalklimaat. Dit betrof 53 bedrijven. Bij 18 van
de 32 inspecties op locaties met biggen is bij één of meerdere hokken een
ammoniakwaarde boven de 20 ppm gemeten. Bij 18 van de 27 inspecties op
locaties met vleesvarkens is bij één of meerdere hokken een ammoniakwaarde boven de 20 ppm gemeten. Dit betekent dat bij 36 van de 59
ingevulde checklijsten, bij één of meerdere hokken een ammoniakwaarde
boven de 20 ppm is gemeten. Zoals ook uitgelegd in antwoord op de vragen
27 en 31 handhaaft de NVWA op basis van een combinatie van indicatoren en
niet op basis van uitsluitend ammoniakwaardes. Naast een aantal omgevingskenmerken worden ook dierkenmerken meegewogen. Op 4 bedrijven is op
basis van de uitgevoerde inspecties de luchtkwaliteit in de stal als niet
akkoord beoordeeld. In één geval is hiervoor een schriftelijke waarschuwing
gegeven. De overige drie inspecties zijn afgedaan met een mondelinge
waarschuwing, waarbij in één geval de tekortkoming ter plekke is hersteld.
Vraag 35
Kunt u bevestigen dat de ammoniakconcentraties in stallen vooral tijdens
koude dagen zomaar kan oplopen, omdat veel boeren het ventilatieniveau
terugdraaien om de stal warm te houden?
Antwoord 35
De NVWA voert geen specifiek onderzoek uit naar het ventilatieniveau. Dat
wil zeggen, dit wordt niet geregistreerd tijdens een inspectie. Inspecteurs
geven wel aan dat zij op koudere dagen vaker een minimale ventilatie
aantreffen in de stal en dat dit de oorzaak zou kunnen zijn voor een hogere
ammoniakconcentratie. Het stalklimaat is een balans tussen het omlaag
brengen van de ammoniakgehaltes en de luchtsnelheid in de stal. Als er
teveel geventileerd wordt op koude dagen kan er tocht ontstaan en de
temperatuur in de stal dalen, wat een negatieve invloed kan hebben op de
diergezondheid van de dieren.
Vraag 36
Kunt u bevestigen dat uit een onderzoek van EFSA blijkt dat zelfs een korte
periode van blootstelling aan ammoniakconcentraties boven de 35 ppm al
leidt tot ontstekingsreacties in de luchtwegen bij varkens, waarbij bacteriën
tevens moeilijker uit de longen kunnen worden afgevoerd, wat in combinatie
met fijnstof bij een hoge ammoniakconcentratie zorgt voor verdere ontstekingsreacties?
Antwoord 36
Ja.
Vraag 37
Kunt u bevestigen dat ammoniak niet alleen de weerstand tegen bacteriën,
maar ook tegen virussen beïnvloedt?
Antwoord 37
Het is bekend dat klimaatfactoren een risicofactor kunnen zijn bij het ontstaan
van bepaalde ziekten. Er is geen eenduidige relatie maar correlaties zijn
vastgesteld.
Vraag 38
Kunt u bevestigen dat varkens al relatief kleine longen hebben, maar in de
veehouderij de afgelopen 30 jaar dusdanig zijn gefokt op groeisnelheid dat de
groei van spiermassa ten koste is gegaan van de longinhoud? Kunt u
bevestigen dat hun longinhoud daardoor met 3% is verminderd, waardoor
het «moderne» varken nog gevoeliger is geworden voor schadelijke gassen in
de lucht van de stal waar zij hun hele leven in worden opgesloten?
Antwoord 38
Dat kan ik niet bevestigen. Belangrijk is dat het stalklimaat van voldoende
kwaliteit is om longproblemen te voorkomen en dat het welzijn van de
varkens niet wordt aangetast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

7

Vraag 39
Erkent u, op basis van deze naar aanleiding van een WOB-verzoek verkregen
inspectieresultaten, dat de door de EFSA voorgestelde bovengrens voor de
luchtkwaliteit in stallen, en daarmee de wettelijke bepaling dat de omgeving
niet schadelijk mag zijn voor dieren, stelselmatig wordt overschreden?
Antwoord 39
Zie mijn antwoorden op de vragen 27 en 31.
Vraag 40
Hoeveel inspecties hebben er in de periode juli tot november 2018 plaatsgevonden aan de hand van de «checklist stalklimaat biggen»?
Antwoord 40
Er hebben geen inspecties plaatsgevonden aan de hand van de «checklist
stalklimaat biggen» in de periode juli tot november 2018. De metingen
waarop het onderzoek van WUR is gebaseerd, zijn uitgevoerd in het koelere
deel van het jaar (winter en voorjaar). Voor de inspecties in 2018 is gekozen
om ze in eenzelfde periode uit te voeren, omdat de door de WUR benoemde
signaalindicatoren in ieder geval voor deze periode valide zijn.
Vraag 41
In hoeveel procent van de hokken en in hoeveel procent van de bedrijven zijn
er ammoniakwaardes boven de 20 ppm aangetroffen? Hoeveel boetes en
waarschuwingen zijn hierbij uitgedeeld?
Antwoord 41
Zie mijn antwoord op de vragen 32, 33 en 34.
Vraag 42
Bent u bereid ervoor te zorgen dat geen enkel varken in de Nederlandse
veehouderij nog wordt blootgesteld aan schadelijke ammoniakconcentraties
van meer dan 20 ppm en om effectief op te treden als dat wel gebeurt, zoals
sluiting van het bedrijf? Zo ja, hoe en op welke termijn mogen de dieren op
de bescherming rekenen van de Minister die verantwoordelijk is voor hun
wettelijke bescherming?
Antwoord 42
De vijf signaal indicatoren voor de controle op stalklimaat zijn inmiddels
onderdeel van reguliere welzijnsinspecties van de NVWA bij varkenshouders.
Als inspecteurs tijdens hun welzijnsinspecties bij varkenshouders twijfels
hebben over het stalklimaat kunnen zij op basis van de checklist controleren
of het stalklimaat in orde is. Bij overtredingen wordt, afhankelijk van de ernst
van de overtreding, waarschuwend of bestraffend opgetreden.
Zie verder mijn antwoord op de vragen 13, 14 en 15.
Vraag 43 en 44
Herkent u de volgende tekst: «De Nederlandse wet hanteert voor de wettelijke
borging van dierenwelzijn in toenemende mate zogenaamde «open normen».
Dat houdt in dat veelal in abstracte termen het doel wordt aangegeven
waaraan de dierhouder moet voldoen. Zo mag het stalklimaat niet schadelijk
zijn voor het dier. Dit geeft de veehouder de vrijheid om zelf de weg te kiezen
waarlangs hij dit doel bereikt en creëert ruimte voor vernieuwingen. Voor de
toezichthouder (NVWA) is het handhaven echter lastiger»?
Onderschrijft u de analyse van de dierenwelzijnsonderzoekers van de
Wageningen Universiteit dat de open normen in de Nederlandse dierenwelzijnsregels vrijheid geven aan de veehouder en het lastiger maken voor de
toezichthouder om te handhaven?
Antwoord 43 en 44
Open normen bieden de houder van dieren de ruimte om zelf invulling te
geven aan de wijze waarop hij kan voldoen aan de gestelde eisen. Momenteel loopt er een onderzoek naar aanleiding van de motie Lodders en Geurts
(Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 23) over onder andere het in kaart brengen hoe de
taakverdeling tussen beleid en handhaving is vormgegeven bij het maken van
beleid en het uitwerken van beleidsregels en het interpreteren van (Europese)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

8

normen. Hierbij wordt specifiek gekeken naar open normen. Uw Kamer zal
over de uitkomsten geïnformeerd worden.
Vraag 45
Klopt het dat het doel van dit pilotproject «Klimaat in Varkensstallen», waar
uw ministerie opdracht toe gaf, bestond uit «het ontwikkelen van indicatoren
op basis waarvan bedrijven kunnen worden gesignaleerd die mogelijk niet
aan de open norm voor stalklimaat voldoen, niet om daarmee van die open
norm weer een gesloten norm te maken, maar om de inspecteur een
instrument in handen te geven dat vervolgonderzoek kan rechtvaardigen»?
Antwoord 45
Ja.
Vraag 46
Erkent u hiermee dat de NVWA op basis van de open norm dat het stalklimaat niet schadelijk mag zijn voor het dier tot nu toe geen instrument in
handen heeft gehad op basis waarvan zij deze regel zou kunnen handhaven?
Antwoord 46
Zoals toegelicht in mijn antwoord op vraag 4 en 5 handhaafde de NVWA ook
vóór 2018 de open norm dat het stalklimaat niet schadelijk mag zijn voor het
dier. Met de indicatoren die zijn ontwikkeld op basis van het WUR onderzoek
heeft de NVWA specifiekere handvatten gekregen om dit te doen.
Vraag 47
Voor welke open normen in de Wet dieren en het Besluit houders van dieren
heeft de NVWA nog meer geen instrument in handen om daadwerkelijk te
kunnen handhaven?
Antwoord 47
De NVWA houdt op alle relevante aspecten van de Wet dieren en het besluit
houders van dieren toezicht en als dat ten aanzien van specifieke normen
nodig is kan een nadere invulling plaats vinden zoals dat is gebeurd voor de
indicatoren voor stalklimaat.
Vraag 48
Kunt u bevestigen dat het Bureau Risicobeoordeling & Onderzoeksprogrammering (Buro) van de NVWA in 2015 in het rapport «Risicobeoordeling
roodvleesketen» ook al concludeerde dat «het open karakter van diverse
voorschriften in de vigerende dierenwelzijnswetgeving» de vaststelling van
de naleving ervan «bemoeilijkt» en daarmee «effectief toezicht op en
handhaving van» deze regelgeving «belemmert»?
Antwoord 48
Ik verwijs hierbij naar mijn antwoord op vraag 43 en 44.
Vraag 49
Op welke wijze gaat u de conclusie van Buro en de constatering van de
onderzoekers van de Wageningen Universiteit dat open normen vooral
vrijheid geven aan de veehouder, terwijl het voor de toezichthouder lastiger is
om te handhaven, betrekken bij de evaluatie van de Wet dieren?
Antwoord 49
Zie mijn antwoord op vraag 48. Verder zal ik dit punt ook betrekken bij de
evaluatie van de Wet Dieren.
Vraag 50
Kunt u de planning voor de beloofde evaluatie van de Wet dieren schetsen en
de Kamer de opzet voor de evaluatie toesturen?
Antwoord 50
De evaluatie van de Wet Dieren zal op korte termijn starten en ik verwacht
dat ik de uitkomsten en aanbevelingen van de evaluatie in het eerste kwartaal
van 2020 aan de Kamer kan sturen. De evaluatie zal de Wet Dieren en de,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

9

voor dierenwelzijn relevante, onderliggende besluiten en regelingen
betreffen.
De evaluatie zal worden uitgevoerd door een extern bureau dat onder andere
verschillende belanghebbenden zal spreken om input te krijgen. Over de
opzet van de evaluatie zal ik uw Kamer in de voortgangsbrief dierenwelzijn
nader informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

10